cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ят-Ха
Дискографиязы
Альбомнары:
Эрги хөгжүмчүлер
Я Я Я
Сагды, Чечекмаа Тулуш-оол кызы
Сагды Чечекмаа Тулуш-ооловна (1944 чылдың май 30, Хөр-Тайга, Сүт-Хөл) - биолог-эртемден, Тываның бир дугаар биология эртемнериниң доктору, профессор. Тыва Республиканың Дээди хуралының депутады, социалдыг политиканың комитединиң кежигүнү. Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы,Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы.
Намдары
Сагды Чечекмаа Тулуш-ооловна 1944 чылдың май 30-де Тыва АССР-ниң Сүт-Хөл кожуунунуң Хөр-Тайга суурунга төрүттүнген. Кызылдың №2 ортумак школазын мөңгүн медальдыг дооскан. 1962 чылдан эгелеп Хөр-Тайганың, Кызыл-Тайганың, Суг-Аксының ортумак школаларынга башкылап ажылдап эгелээн.
1970 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун биология башкызы деп эртемниг дооскан.
1969 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун биология кафедразының лаборантызы.
1996 чылдан тура Тываның күрүне университединиң экология болгаш зоология кафедразында ажылдап чоруур.
1999 чылдың февраль 28-тен Тыва Республиканың Дээди хуралының депутады.
Эртемден-башкы ажыл-ижи
100 ажыг эртем ажылдарының автору. Оларның иштинде 3 улуг монография. Эртем ажылдары хөрзүнде чурттап чоруур доос-караларның морфологиязынга, систематиказынга, физиологиязынга, цитологиязынга, гистологиязынга, экологиязынга база зоогеографиязынга хамааржыр. Оон аңгыда Чечекмаа Тулушовна Кызылдың №9 гимназиязының эртем удуртукчузу. Ортумак школадан гимназия апаарынга үлүг хуузун база киирген. Ниити өөредилгениң национал-регионалдыг стандарттарын (2004-2006) тургузарынга, республиканың эге профессионал өөредилге албан черлериниң өскертиринге болгаш тургузарынга (1996-1998) идепкейлиг киришкен.
Чечекмаа Тулуш-ооловна башкы ажылын эртем ажылы-биле каттыштырып билир чораан.
Тываның бир дугаар биология эртемнериниң доктору.
Чечекмаа Тулуш-ооловна Сагдының ады Тываның "XX чүс чылдың алдарлыг кижилери" деп алдын дептеринче кирген.
Дөс
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Дезикчи
Дезикчи - 1) кандыг-бир хүлээлгеден, ажылдан дескен кижи; 2) дайзынның талазынче дескен кижи.
Дөс
Д Д Д
WWOOF
WWOOF (World Wide Opportunities on Organic Farms (WWOOF, /ˈwʊf/), азы Willing Workers on Organic Farms.) — «Бүгү Делегейниң органиктиг фермалары» өске ады «Органиктиг ферманың соруктуг ажылчыннары».
Туская организация, ооң төлээлери 60 хире чуртта бар. Кол сорулгазы: көдээге дыштанып ажылдаар күзелдиг улустарны тыпкаш, оларны хаара тудар.
WWOOF
Бүгү назынында даш, асфальтылыг хоорайга өскен кижиге көдээ суурда чурттап турар улустуң чуртталгазы кайгамчык солун болур. Даштыкы чурттарда, бодунуң караа-биле мал, тараалыг шөл көрбээн улус эңдерик. Арыг агаар тынып, бойдустуң чаражын, чаагай чурумалын магадаар улуска «Органиктиг фермалар» бөлүүнден кижилер бодунуң дузазын көргүзүп болур.
Ону агротуризм дизе арай шын эвес, чүге дизе WWOOF -туң улузу кандыг-даа ашка ажылдап албайн турар. Кончаа сүрген улустарга WWOOF -туң ажыы чок. Оон ыңай ферма, суурларже барган улус аңаа дыштанып чытпас. Олар аңаа ажылдап чурттаар. Чурттаарының чуруму мындыг. Хоорайдан келген кижи, аалдың ээзи-биле дугуржуп алыр. Аалдың ээзи аалчыларга бажың хостап бээр, чиир чем-биле оларны албан хандырар. Келген улус аалга ажылдаар, аалдың ээзи ажыл дээш оларга ашка бербес. Көдээ суурже барган улус албан ажылдаар күзелдиг болур ужурлуг. Ферманың ээзи ажылын аргы-силиг чорудуп, экология дүрүмүн сагыыр ужурлуг. Чижелээрге, ферманын ээзи шөлдерин хоралыг химия бүдүмелдери-биле чашпас ужурлуг, малынга үш-үдүрүм чүве чиртпес ужурлуг.
WWOOF -туң сорулгазы
WWOOF -туң 2011 чылда Көрейге эрткен делегей чергелиг чыыжы болган. Аңаа организация бодунуң кол сорулгазын чарлаан: „WWOOF is a worldwide movement linking volunteers with organic farmers and growers to promote cultural and educational experiences based on trust and non-monetary exchange, thereby helping to building a sustainable global community.“
„WWOOF дээрге бүгү делегейде соруктуг улустуң “шимчээшкини”. Арыг-силиг ажыл-агыйлыг фермалар- биле эки туралыг кижилерниң каттыжыышкыны хамык улуска ашка сүрбейн арыг сеткил-биле чурттап болурун дыңнадып турар. Ынчангаш быжыг туруштуг улусту хаара тудары күзенчиг“. Агаар-бойдузунга, чер чуртунга камныг болурун WWOOF хамык улусту сургап турар.
Төөгүзү
WWOOF –ту Лондонга 1971 чылда секретарьлап ажылдап чораан Сью Коппард деп кижи чогааткан. Боду ол кижи хоорайга чурттавышаан көдээ черге чурттап, ажылдап турган улуска дузалажырын күзээр турган. Ынчангаш бодунга чоок, күзелдиг улусту чалап алгаш, бодунуң дыштаныр хүнүн Сью Сасэкс можунуң Эмерсон колледжинге эрттирип турган. Соонда ол кижилер өске фермаларга база дыштаныр хүнүн эрттирип турган. Ындыг хүннерни олар „Working Weekends on Organic Farms” деп адап алган. Суурга ажылдаскаар кижилер саны бичии-бичиилеп көвүдеп-ле турган. Ферманың ээлери аалчыларынга бажың-балгат, аъш-чемни белеткеп бээр турган.
Үе эрткен тудум Сью Коппардтың дыштанылга хүннери эки тура соруктуг кижилерниң WWOOF деп «шимчээшкини» апарган. Амдыгаа чедир дыка хөй улус ферма ээлери-биле дугуржуп алгаш, фермага келгеш сеткил-сагыжын амырадып халаска ажылдап чурттаар апарган.
Организацияның баштайгы ады "Working Weekends on Organic Farms". Соонда олар адын "Willing Workers on Organic Farms" кылдыр эде адаан. 2000 чылда "World-Wide Opportunities on Organic Farms" деп эрги адын эгиткен.
2015 чылга чедир WWOOF организациязының төлээлери 60 хире чуртта тыптып келген. WWOOF организациязы-биле харылзажып турар тараачын, малчын улус WWOOF-Independents деп бижикте ады кирген турар ужурлуг.
Амгы байдалы
2015 чылда WWOOF программазынга 100 аңгы чуртта 6000 экологтуг ажыл-агый кирген. Санап көөр болза WWOOF -биле 90 муң кижи харылзаа тудуп турар. Делегейде 60 хире чуртта WWOOF -туң салбыры бар. Чижек: Казахстанда WWOOF -ка кирген 5-10 хире мал-маганныг, тараа шөлдүг аал бар, Германияда: 400, Англияда: 500, Көрей чуртунда: 100, Япон чуртта: 400 экологтуг арат ажыл-агый бар.
Үндезини
WWOOF
Аңгылал:Ниитилел
Яхта
Яхта (jacht) — баштай каш кижи сөөртүр чиик болгаш дүрген палубалыг болгаш каюталыг хемени ынчаар адаар турган. Амгы үеде билип турары-биле — спортка хамааржыр азы аян-чорук кылып дыштаныр кандыг-даа хемени ынча дээр. Яхталарга хөй улус сөөртүр болгаш чүък дажыыр улуг хемелерни хамаарыштырбас.
Я
Догмат
Догмат — шажын өөредииниң маргыш чок, догма кылдыр хүлээп алыр ужурлуг кол чүүлү.
Сапониннер
Сапониннер дээрге, сугга холааш былгаптарга, көвүктелип, саваң ышкаш апаар гликозидтерни ынча дээр. Чүге дээрге, латин дылда «cапo» дээрге саваң дээн сөс болур. Медицинада сапониннерни хөй нуруузунда, чөдүл күштелдирер, сидик элбедир эмнер кылдыр ажыглап турар.
Дөзү
С
Кыйыр
Огурец (тыва: кыйыр) — Тывада кыйырны нептереңгейи-биле сесерлик (сад), бакчаларда (огородтарда) тарып, өстүрүп, чемге колдуунда чөвүлелдиг (совет) чазак тургустунган үеден бээр улус ажыглап эгелээн.
Кыйырның тургузуунда суг, шагжалык (клетчатка), азоттуг бүдүмелдер, бензойлуг, азоттуг эвес бүдүмелдер, калийлиг дустар болгаш С, В1, А дээш өске-даа витаминнер бар.
Кыйыр кижиниң чем чиир хөөнүн улгаттырар, ааларның (азы агыларның, белоктарның) болгаш үстерниң кижиниң мага-бодунга сиңнигип, хууларын экижидер. Ынчангаш кыйырны семис азы семириичел кижилер ажыглаарын сүмелевейн турар. Ол ышкаш дузаан кыйырны ижин-шөйүндү аарыгларынга, чүрек кеминге, кырган кижилерге, хан базыышкыны улгадыр, кара-бүүректер аарыгларының үезинде болгаш сааттыг херээженнер ажыглаарынга сүмелевейн турар.
Кыйыр тоолгадыр шынарлыг чүве болганда, ону халыыдаан, кадыг албаны үнместээн кижилерге бээрин сүмелеп турар.
Улус кыйырны өл-шык, соокка кагыскан үеде, кежирниң чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, ижип, чайып ажыглап турар. Кыйырның чулуу арны устүг, секпилдиг, хүнге арны карарган кижилерге ажыглаарын сүмелеп турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Мөңгүл-оол, Биче-оол Кыргыс оглу
Мөңгүл-оол Биче-оол Кыргыс оглу (1940ч 5а 9х – ?ч ?а ?х) – Тываның ат-сураглыг мөгези, Тыва Республиканы алдарлыг ажылдакчызы.
1990 чылдарда Арыскан совхозту директорлап база Хайыракан сумуну чагырыкчылап турган.
Спорттуң национал хевирлеринге Сибирьниң болгаш ыраккы Чөөн чүктүң каштодарадыр херек дакпыр чемпиону, спорт мастери. Хүрештен аңгыда ол хол бөмбүүнге, хаакка, бокска база аът чарыштырарынга хөлчок сонуургалдыг турган.
Республика солуннарының мергежилдиг бижикчизи, «Улуг-Хем» солуннуң штаттан дашкаар чечен-мерген сөстүг корреспондентизи.
«Чуртум-биле чонум кончуг» деп шүлүктер чыындызын үндүрген.
Ооң ады-биле Шагаан-Арыг хоорайның бир стаидонун ооң ады-биле «Биче-оол Мөңгүл-оол» деп адаан.
Улуг өг-бүлениң 9 уругларының эң бичиизи, «контр оглу» Биче-оол Мөңгүл-оол кылдыр үезинде демдегледип турган.
Үндезини
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Дөжек
Дөс
Д Д
Флавоноидтер
Флавоноидтер дээрге, сугга багай эстир, медицинада эм кылдыр ажыглап турар бүдүмелдерниң каттыжыышкынын ынча дээр, латин дылда «флавум» дээрге, сарыг дээн сөс болур. Ынчангаш, ындыг сарыг өң киирер бүдүмелдерни медицинада флавоноидтер деп адап турар. Таакпыны ораап тыртар улустуң салааларының баштары флавоноидтерниң салдары биле сарыг болуп турарын улуска чижек кылдыр айтып болур.
Дөзү
Ф
Тываның аржааннары
Тываның аржааннары саны эңмежок, олар соок-изиг, малгаштыг азы арыг, дустуг азы радиациялыг дээш янзы-бүрү. Тываның чону чай келирге-ле, төрээн бойдузунуң чайгаар бүткен аржааннарынга, хөлдеринге барып эмненип, кадыын быжыглап турар. Аржааннарның хөй кезиинче чедип алыры белен эвес: оруктары берге, тайга-таксыл ишти, малгаштарлыг азы үер алган чириктерлиг болур.
"НИИ медико-социальных проблем и управления Республики Тыва" деп албан-чери сөөлгү үеде оларны чизелеп турар.
Дөзүк
Аңгылал: Аржааннар Аңгылал: Аржаан Аңгылал: Бойдус Аңгылал: Тыва
Сөөскен хаак бүрүлүг
Сөөскен хаак бүрүлүг (Таволга иволистная, Спирея иволистная) - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаанга хамааржыр сөөскен оът үнүштүң бир янзызы. Бедии 1-3 м. Хүрең будуктарлыг чадаң ыяш. Бүрүлери эллипс-ланцет хевирлиг, сүүр, кыдыглары хирээленчек-диштелчек. Сывының ажында аглаглар башта ягаан өңнүг чечектери чыгдынган.
Колдуунда Соңгу чартык-бөмбүрзектиң талазында өзүп турар.
Эм кылдыр ажыглаары
Эм кылдыр хереглеттинер чүүлдери дээрге: чечектерлиг будуктары.
Чечектелири: июньнуң ийиги чартыы - июль.
Белеткээр үелери: май-июль.
Кыдат медицинада ажыглаары
Чечектелип турар үеде хаак бүрүлүг сөөскенни чыггаш, чуггаш, хээндектээш, кургадыр. Ону хандылааш, өл чөдүлге ижип эмненир. Ажыглаар хемчээли: 9-10г. Сугга хандылааш, өл чөдүлге ижип эмненир.
Сөөскен зверобой бүрүлүг
Сөөскен зверобой бүрүлүг (Таволга зверобоелистная) – чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан сөөскен оът үнүш янзызы. Бедии 50-90 см. Чечектери ак, бүрүлери шөйбексимээр – дедир чуурга хевирлиг, куузумаар-ногаан, бүдүн кыдыгларыг.
Сөөскен хаак бүрүлүг
Дөзүк
С С
Сөөскен зверобой бүрүлүг
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга өзер.
Чечектелири: май-июнь эгези; чемиштелири: июнь-июль.
Дөзүк
С С
Дүжүлгелер оюну (телесериал)
Дүжүлге оюну (Game of Thrones) – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызынга даянган фэнтези жанрынга күүсеткен американ драмалыг телесериал. Сериалды Дэвид Бениофф биле Дэниел Вайстың удуртулгазы-биле HBO кабельдиг телеканалга тырттырып турар.
Кол актёрлары
Кол чүүл дараазында чүүлде: «Дүжүлгелер оюну» телесериалдың маадырлары
Сериалда аймактар (бажыңнар) болгаш төрелдер
Ланнистер деп аймак
Мартелл деп аймак
Баратеон деп аймак
Аррен деп аймак
Тарли деп аймак
Клиган деп аймак
Мармонт деп аймак
Фрей деп аймак
Дөзүк
Д Д
Айдың
Айдың – бурунгу үелерден бээр түрк чоннарның эдилеп чоруур чараш сөзү. Ооң утказы: дүне булут чок, арыг сылдыстыг дээр турда база черни ай хүндүскү үеде ышкаш чырыдып турда ынча дээр.
Тыва дылда болза, бо-ла «айдың дүн» азы «даштын айдың» деп сөс каттыжыышкынын ажыглап турар бис.
Айдың деп атты амгы үеде түрк чоннар аразындан колдуунда турктар, азербайджаннар база тывалар ажыглап турар.
Утказының тайылбыры
«Айдың» деп сөстүң хүндүскү үеде дээрниң байдалынга хамаарыштыр ажыглаар дөмейлешкек уткалыг сөзү – «аяс». Аяс – дээрге арыг, чырык дээр деп уткалыг сөс. Ол ийи сөстерниң утказынга удур уткалыг сөстер – бүргег, булуттуг, дүмбей база оон-даа ыңай. Чижээлээрге, хүндүскү үеде дээр чүдерээнде «бүргег дээр», «кудай чүдерээн» дээш аңгы-аңгы доктаамал апарган сөс каттыжыышканнарын тывалар ажыглап турар. Караңгылай бээрге, ай чырытпайн турар байдалды тывалар «дүмбей дүн» дээрлер. Бо бүгүнү сайгарып келгеш, «айдың» биле «аяс» деп сөстерниң уткалары дөмей, чаңгыс дазылдыг деп билип ап болур бис.
Бурунгу түрк дылдыг чоннарның бижимел тураскаалдарын шинчилеп көөр болзувусса, «аяс» болгаш «айдың» деп сөстерниң уткаларын карлук эртемден Махмуд аль-Кашгариниң «Түрк сөстерниң чыындызы» (XI век) деп номунда тайылбырлаан болуп турар. Ында «аяс» дээрге арыг, чырык дээр деп тайылбырлап каан. Айдың деп сөстүң утказын Махмуд аль-Кашгари «ай чырыы» деп бижээн.
Аяс биле айдың деп сөстерни шаг-дүптен бээр түрк чоннар хуу аттар кылдыр база ажыглап турганнар. Тываның бир руналыг бижиинде «Айдың» деп аттың утказынга дөмей ат бижиттинген. Ол тураскаалды Эйлиг-Хем суурнуң чанында Кара-Булуң деп черден тыпкан. Ол бижикте мындыг домак бар: «Эр адым Айдык».
Аяс деп атты түрлүг эжелекчи хаан Махмуд Газневиниң бүзүрелдиг эжи эдилеп чораан. Олар амгы Афганистанның Газни деп хоорайынга XI векте чурттап чорааннар. Ол үеде түрк чоннар амгы үениң Египет, Индия, Испания дээш аңгы-аңгы ырак чурттарын эжелей, көжүп чурттап чораан. Ынчангаш ол чурттарның төөгүлүг бижимел тураскаалдарында түрктерниң дугайында база бижиттинген болуп турар.
Амгы Испанияның девискээринге чурттап турган араб эжелекчилерниң баштыңчызы Мохаммад I (852–886 чч.) база бүзүрелдиг түрк эштиг турган. Ооң адын Айдың дээр турган. Мохаммад биле Айдың хостуг үезинде шыдыраа ойнаарынга ынак чорааннар деп бурунгу үениң төөгүчүлери бижип кааннар.
Төөгүге адын мөңгежидип аттырып каан Айдыңнарның бирээзи түркмен эжелекчи болуп турар. Ол амгы Турцияның девискээринде Измир, Селчук дээш өске-даа хоорайларны эжелеп алгаш башкарып турган. Ооң салгалдарын Айдың-оолдары деп адаар. Оларың бирээзи Айдыңоглу Умур-Бей (1309–1348 чч.) Турцияның девискээринге сайзыраңгай күрүнени тургусканындан, ады төөгүже кирген. Айдың деп түркмен баштыңчының ады-биле амгы Турцияның бир хоорайын адаан.
А А А
Чарльз Чаплин
Ча́рльз Спе́нсер (Ча́рли) Ча́плин (Charles Spencer «Charlie» Chaplin; 1889ч 04а 16х — 1977ч 12а 25х) – американ болгаш англи киноактер, сценарист, композитор, кинорежиссер, продюсер, монтажёр, кинематографтың универсал мергени, делегейде кинонуң эң-не танытынгыр дүрзүлерниң чогаадыкчызы - "тояанчы Чаплин", ол дүрзү 1910 чылдарда Кистоунга көргүскен кыска метражтыг фильмнерге тыптып келген. Чаплин пантомима болгаш буффонада аргаларын ажыглап турган. 1914 чылдан тура Чаплин режиссер болуп ажылдап эгелээн, оон аңгыда киноларга сценарийни база бижип эгелээн, 1916 чылдан аңгы-аңгы киноларның продюсери болуп турган, а 1918 чылдан ырылар бижип турган.
1973 чылдың Американ Киноакадемияның шаңналының лауреады, 1929, 1972 чылдарның "Оскарынының" хүндүлүг эдилекчизи. 1972 чылдың хүндүлүг шаңнал "Оскарны" Чаплин дараазында чедиишкиннери дээш алган – "амгы чүс чылда кинематограф уран чүүл кылдыр санаттынып эгелээнинге дыка улуг, үнелиг үүлени кииргени дээш".
Ол үениң үн чок кинозунуң эң-не ат-алдарлыг кижизи болуп турар. Чарльз Чаплинниң чогаадылга ажылынга эң-не улуг салдарны француз комик болгаш киноактёр Макс Линдер чедирген, Линдерге тураскааткан Чаплинниң бир кинозу бар. Ооң карьеразы викториан үелерде-ле эгелээн, бичии Чарльз Великобританияның мюзик-холл сценазынче үнүп келгеш, 75 чыл ишти чуртталгазының төнчүзүнге дээр (88 хар) сцена кырындан дүшпейн турган. Голливудка эң-не улуг чедиишкинниң соонда Чаплин алгыш-кырыш, сойгалаашкынның түңнелинде АКШ-дан чоруур байдалга таварышкан. Ооң хууда чуртталгазының чажыт кезектерин улустар ажыкка чугаалажып эгелээрге, ол чоруур ужурга таварышкан.
Англияга чаш үези (1889—1909)
Чарли Чаплин 1889 чылдың апрель 16-да Лондонга, кежээкиниң 8 шакта, Уолворд районнуң, Ист-лэйн кудумчузунга, мюзик-холл артистериниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Чарлиниң төрүттүнүп келгениниң соонда удаваанда ооң өг-бүлези Лэмбетте Сент-Джордж-роуд Уэст-скверже көжүп чорупканнар. Ада-иези – Чарльз Спенсер Чаплин-улуу биле Ханна Чаплин (сценага Лили Герли) – эстрада актерлары чораан. Авазы театырларга ырылары болгаш танцылары биле ойнап, алдарлыг композиторларның антерпризаларынга, сураглыг оперетталарның чогаадыкчыларынга ойнап турган – Гилберта биле Салливан. Чаплин-биле өгленип алырының мурнунда Ханна Сидни Хоукс деп фамилиялыг еврей кижиден Хиллди божаан (Чарлиниң акызы). Кезек үе эрткенде Сидниниң фамилиязын Чаплин кылдыр өскерткеннер.
Чарльз Чаплин – улуу-тааланчыг баритон үннүг – 1880 чылдарның ортуку үезинде Лондоннуң мюзиклдеринге сураглыг чораан. Европага эвээш эвес катап гастрольдап чораан, оон аңгыда Нью-Йорктуң сценаларынга база концертерин берип турган. Ооң репертуарында бодунуң чогаадкан ырылары база бар.
Демдеглелдер
Аңгылал: Кижи Аңгылал: Кино
Сироткина, Мария Ивановна
Сироткина Мария Ивановна (1918 — 1999) — совет строительной отрасли мурнакчызы, бригадир бетонщиков тудуг-монтажного управления № 2 треста «Мособлстрой» № 9 Главмособлстроя при Мособлисполкоме, Электросталь хоорай Москва область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1971).
Эсат Кабаклы
Эсат Кабаклы (1954, Элязыг), Турк  xөгжүмчү, режиссёр, ыраажы, композитор.
Сироткина, Мария Ивановна
Намдары
1918 чылда көдээ суур Воронок Стародубский район Брянская область орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Эсат Кабаклы
Намдары
Истанбул хоорайның универтитедин дооскан.
Сироткина, Мария Ивановна
Намдары
Он чеди харлыында пошла работать на прядильную фабрику, колесницалап. Апрель 1939 чылдан Ленинградка чурттап турган, тудуг трестке ажылдап турган. Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде была мобилизована для сооружения укрепительных редутов в районе Валдая Ленинградской области.
Июль 1942 чылдан работала тудуг-монтажном объединении №9 Электросталь хоорайның Москва область. Май 1947 чылдан бетончулар бригадазын удуртуп турган. Бо коллектив мурнакчы турган база постоянно побеждал социалистиг маргылдаалар среди бригад Московской области.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 май 1971 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в строительстве объектов и личные заслуги Мария Ивановна Сироткинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот».
Эсат Кабаклы
Альбом
<div style="background-color:#DDDDDD; line-height:1.5; border-width : 2px; border-style:solid; border-color:#CCCCCC; font-size: small; font-color:#ffffff; margin-right : 5px; margin-left : 5px; margin-top : 5px; margin-bottom : 5px; font-family: Verdana,Arial,Helvetica; padding: 5px;">KİRVE MEMİ / GÜN GİDENDE AY GELENDE (2000)
Сироткина, Мария Ивановна
Намдары
Продолжала и дальше трудиться в строительной отрасли.
Бай-Тайга кожууну
Администраттыг төвү — Тээли суур, чурттакчы чонунуң саны 3251 кижи (2003).
Эсат Кабаклы
Альбом
<div style="background-color:#DDDDDD; line-height:1.5; border-width : 2px; border-style:solid; border-color:#CCCCCC; font-size: small; font-color:#ffffff; margin-right : 5px; margin-left : 5px; margin-top : 5px; margin-bottom : 5px; font-family: Verdana,Arial,Helvetica; padding: 5px;">YALNIZ TÜRKÜLER / GÖÇ (2002)
Бай-Тайга кожууну
География
Бай-Тайга кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: соңгу чүкте — Хакас Республика, барыын чүкте — Алдай Республиказы, мурнуу чүкте — Тываның Мөңгүн-Тайга кожууну, чөөн чүкте — Тываның Барыын-Хемчик кожууну. Чериниң шөлү — 7922,82 муң км2.
Дубильдиг бүдүмелдер
Дубильдиг бүдүмелдер дээрге, азоттуг каттыжыышкыннар чок, сугга болгаш спиртке эстиичел, хырбаланчак, бүдүмелдерни хоюдар шынарлыг, алкалоидтер болгаш коргулчун дустары-биле каттышканда эзилбес турнугуушкуннар болу бээр чүүлдерни ынча деп адаар. Шаанда орус чуртунга янзы-бүрү: кештерни дуб дээр ыяштың картын холаан суук чүүл-биле эттеп, чымчадып турган, чүге дээрге дубтуң картында дубильдиг бүдүмелдер кончуг хөй. Дубильдиг бүдүмелдер хувулуп аарыыр, кавыннаашкыннарны эмнээринге ажыктыг болганы-биле медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Чижээ: ижин-шөйүндү аарыгларынга, өрттениишкиннерге, кеш аарыгларынга оларны хереглеп турар.
Эсат Кабаклы
Альбом
<div style="background-color:#DDDDDD; line-height:1.5; border-width : 2px; border-style:solid; border-color:#CCCCCC; font-size: small; font-color:#ffffff; margin-right : 5px; margin-left : 5px; margin-top : 5px; margin-bottom : 5px; font-family: Verdana,Arial,Helvetica; padding: 5px;">SİYAH BEYAZ TÜRKÜLER / SÜRGÜN (2005)
Шөлүглер
Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:турк ыраажы
Дубильдиг бүдүмелдер
Дөзү
Д Д
Сироткина, Мария Ивановна
Намдары
Электростальскиниң хоорай совет депутаттар соңгуттуруп турган. Аныяк салгалга дагдыныкчы турган.
Электросталь хоорайга чурттап турган. 1999 чылда чок болган.
Бай-Тайга кожууну
География
Кожуун ((мугур|калбак баштыг дагларда) азы даглар массивинде) турар. Бай-Тайга кожуунда күрүнениң биосферлиг камгалал черинге («Убсу-Нур котловиназы») хамааржыр «Кара-Хөл» деп кластерлигтускайлаан чер (участок) бар.
Сироткина, Мария Ивановна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Бай-Тайга кожууну
Чурттакчылар
Чурттакчы чоннуң саны 2010 чылдың январь 1-де — 10 594 кижи.
Национал тургузуу - тывалар. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7). Телефон коду +7 39422.
Ломоносов, Михаил Васильевич
Михаил Васильевич Ломоносов (ноябрь 8 (19), 1711 чыл – апрель 4 (15), 1765 чыл) — бүгү делегейде билдингир баштайгы орус бойдус шинчилелиниң эртемдени, энциклопедия бижикчизи, химия болгаш физиканың эртем ажылдакчызы; эртем ажылынче ол физиктиг химияның тодарадылгазын берген баштайгы химик кылдыр кирген, оон аңгыда, физика биле химияның шинчилелиниң делгереңгей программазын айыткан ; чылыгның молекуляр-кинетиктиг теориязын бижээн. Астрономия, география, металлургия, геология, дыл шинчилелиниң болгаш төөгү эртемнериниң шылгараңгайы, херекселдер кылыкчызы, шүлүкчү, чурукчу, Ада-чурттуң экономиказының, эртеминиң болгаш чырыдыышкынның сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирген кижи. Амгы орус литературлуг дылдың үндезинин бадылап айыткан. Чоорту ооң ады-биле адап каан, Москва университетидиниң дөзевилекчизи болгаш үндезилекчизи. Химия эртеминиң профессору, Статтың чөвүлекчизи (Статский советник), Петербургтуң эртемнер академиязының ёзулуг кежигүнү, Хаанныг Щвецияның эртемнер академиязының хүндүлүг кежигүнү.
Дөс
Аңгылал:Эртемден
Ондар, Саян Оюн-оол оглу
Ондар Саян Оюн-оол оглу (1995 чылдың февраль 14, Сут-Хөл кожуун) - Россия чергелиг дзюдо, самбо болгаш тыва хүреш мөгези. Россияның дзюдога чемпионадының шаңналының 2 дакпыр эдилекчизи (2015, 2017), Аныяктар аразынга самбога делегей чемпиону (2013) дзюдога Россия Кубогунуң эдилекчизи, Россияның делегей чергелиг спорт мастери. Тываның күрүне университединиң күш культура факультединиң доозукчузу.
Шөлүглер
О О
Хан
Хан — дириг амытанның дамырларының иштинде суук бүдүмел. Ооң ажыы болза кислород болгаш органнарга ажыктыг бүдүмелдерни клеткаларга чедирери, а углекистиг хейни болгаш шлакты клеткалардан үндүр дажыыры.
Х
Сөөскен ортумак
Сөөскен ортумак (Таволга средняя) - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан сөөскен оът үнүш янзызы. Бедии 70-150 см. Бүрүлери чиңге, тас азы адаа шоолуг эвес тарамык дүктерлиг. Чечектерлиг чиирбейинде бүрүлериниң кыдыглары бүдүн.
Өзүп үнүп турар черлери
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга.
Эм кылдыр хереглеттинер чүүлдери дээрге: чечектерлиг будуктары.
Чечектелири: май-июнь; чемиштелири: июль.
Дөзүк
Аңгылал:Үнүштер‎
Энвер Бехнан Шаполйо
Намдары
Э. Б. Шаполйо 1900 ч. Истанбул хоорай Кожамустафапашa сумузу Бейчйыры кудумчузунгa төрүттүнген. 1960 ч. 10 августтa Москвадa 25. интернацонал чөөн-шинчилелдер конгрезинде Москвa эртем академиязынa келип чорaан. 1972 ч. мөчээн.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк романчы Аңгылал:Төөгү
Иран
Иран (Перс дыл:ایران / İran / Иран) – Азияның барыын чүгүнде чаттылган чурт. Чурттакчы чону: 2015 чылда 78 408 412 кижи чуттап турар, Төп хоорайы – Тегеран.
Күрүне дылы - Перс дыл.
чон дылы: Түрк дыл, перс дыл Чурттакчы чонунуң көвүрээ Түрк, 40 000 000 дан ажык.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чурт
Юсуф Зия Ортач
Юсуф Зия Ортач (1895, Истанбул – 1967, Истанбул ) Турк, Түркчү улусчу фронт шүлүкчү, чогaалчы, литератур башкызы, парлалгачы, политик.
Турк шүлүүнге Беш слогчулар бөлүү кежигүнү болгаш баштыңчызы.
Намдары
1895 ч. Истанбул Азия талазынгa Үскүдар кожуунунгa төрүттүнген. Ачазы Коня хоорайның сураглыг Хожa Хасан эфендиниң оглу Сүлейман Сами бег, авазы Измир хоорайның сураглыг Иззет бег кызы Нурийе ханым.
Эфирлиг үстер
Эфирлиг үстер дээрге, азот чок, чаагай чыттыг бүдүмелдерниң холуксаазы болур. Органиктиг эзилдириглерге болгаш үстерге эфирлиг үстер эстиичел болгаш сугга эзилбес. Эфирлиг үстерни тускай муңгаш савага, эфирлиг үстүг үнүштерни сугга хайындырып тургаш, үндүрүп алыр.
Юсуф Зия Ортач
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк драматургдар
Эфирлиг үстер
Эфирлиг үстер бар үнүштерни эм үндүрүп алырынга медицинада калбаа-биле ажыглап турар, чүге дээрге олар микробтарга өлүмнүг дээштиг, аараан черлерниң аарыын намдадыр, билинместедир, чөдүлдү оожургадыр шынарлыг. Эң ылаңгыя арыг эфирни кезип эмнээшкин үезинде аарыг кижини удудуп, билинместедип алырынга ажыглап турарын улустуң хөй нуурузу билир. Эфирлиг үҫтерге чуктар кончуг дөмейлешкек болгаш чамдык аарыгларга олар база эки дээштиг. Дыка хөй эм үнүштерниң тургузуунда олар кончуг хөй.
Дөзү
Э
Хамнаашкын
Хам кижи Октаргай үш делегейден тургустунган деп санап турар: үстүкү оранда - дээрде, чүгле сүнезиннер, ортузунда - черде, кижилер, дириг амытаннар, үнүштер, а алдыы оранда - өлген кижилерниң буктары чурттап турар.
Хам бүрүзү хамнаашкын үезинде чугаалажыр дузалакчы болгаш камгалакчы ээреннерлиг. Дузалакчылары - черлик амытаннар, куштар, балыктар хевирлери, камгалакчылары - хамның өлген өгбелериниң сүнезиннери болур. Хамнар диргискен дүңгүрлер дузазы-биле өске ораннарже чоруктарны кылыр. Олар хамнаар тоннуг, бөрттүг, аза-шулбус сывыртаар кымчылыг болур. Хамнаашкын үезинде хамга дузалакчылары, камгалакчылары дузалажыр. Хам өлүрге, ооң эдилелдерин, буян-чаяанын хамның сүнезиниң шилип алганы салгакчы салгап алыр. Аңаа херек үүрмек даштарны улар азы кара-куштарның боостааларындан алыр. Хуванактың сымыраныы колдуу шын болур.
Суг халаптың соонда кижилерниң амыдыралы черликсип-ле эгелээн, “даш век” деп турар үе ынчан эгелээн. Ындыг турбуже, куйларга чурттап чораан черлик улустар аразынга Кудай Ак Деңгерден чаяанналган кам кижилер тыптып, камгалап чораан, кижи амытанның чуртталгазының канчалдыр чурттаарын айтып берип чораан. Бир куйга бир кам кижи албан турган, оон башка ол улузуң дириг артып шыдавас турган.
Кам кижиниң хуулгаазынныг чүүлү ол-дур ол, бодунда. Кам кижи бодунуң чуртунуң бойдузун база камнаар, чонун база камгалаар. Бурунгу улус камнарын дыңнап билир чораан.
Деңгер-Дээр, Хүн, Чер чүдүлгези бурун шагда Азия, Европа чоннарынга нептереңгей турган. Соңгу, мурнуу Американың индей чоннары, ацтек, инк ёзу-чаңчылдыг улус база Деңгер-Дээр, Хүн, Чер чүдүлгелиг чораан. Австралия, Индонезия, Полинезия чурттарының чоннары база Чер, Деңгер-Дээр, Хүнге чүдүп чораан. Бо чүдүлгелерниң кол сорулгазы Чер кырында дириг амытан болгаш кижилерниң эки амыдыралынче угланганы, бойдустуң улуг арыг күжүн (энергиязын) кижиже дамчыдары болур.
Дөзү
Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"
Адыг-Түлүш Допчуң-оол оглу Кара-оол. СКИФ, ХҮН, ТҮРК УРАНХАЙНЫҢ ХУУЛГААЗЫН ТЫВАЛАРЫ. Кызыл: "Адыг-Ээрен" камнары, 2014.Х
Ивашенкова, Екатерина Ивановна
Екатерина Ивановна Ивашенкова (19 март 1942) — совет медицина база фармацевтиканың мурнакчызы, бригадир фасовщиков Красногорского завода лекарственных трав Министерства медицинской и микробиологической промышленности СССР, Московская область, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1942 чылда көдээ суур Нахабино Красногорского района Москва область в многодетной рабочих өг-бүлеге төрүттүнген. Ортумак школага өөредлгезин дооскан база трудоустроилась на работу фасовщицей на Московский завод лекарственных трав в посёлке Опалиха Красногорского района Московской области (ныне ОАО "Красногорсклексредства"). 45 лет отдала работе на этом предприятии. 1960 чылдарда аңаа доверили право возглавлять бригаду из 25 работников фасовщиков. К концу пятилетки бригада перевыполнила план и стала передовой на заводе.
СРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 31 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 3 июнь 1986 чылдың Чарлыы-биле за высокие производственные показатели и достижения в труде Екатерина Ивановна Ивашенкова была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Избиралась депутатом Опалиховского поселкового совета, СЭКП Красногорского горкомнуң кежигүнү турган. 2003 чылдан алдарлыг дыштанылгада. Микрорайон Опалиха Красногорск район Москва область чурттап турар.
Хандагайты
Х Х М М
Дзюдога Россия Чемпионады 2012
Дзюдога Россия Чемпионады 2012 чылда — 21 дугаар Россияның дзюдога чемпионады октябрь 1-ден октябрь 5-ке чедир Кемеровога эрткен.
Гранде, Ариана
Ариана Гранде Бутера — американың ыраажызы база кино артизи.
Хомушку, Василий Ууртак оглу
Хомушку Василий Ууртак оглу (4 декабрь 1956 чыл, Хөнделең суур, Барыын-Хемчик кожуун, Тыва автономнуг область — 13 май 1999 ч) — шүлүкчү, проза бижиир чогаалчы.
Намдары
Хомушку Василий Ууртак оглу 4 декабрь 1956 чылда Хөнделең суурга Барыын-Хемчик кожуун Тыва автономнуг областька төрүттүнген. Кызылдың күрүне башкы институду филология факультедин дооскан (1980), Дээди комсомол школа при ЦК ВЛКСМ өөренип турган (1983). Хөнделеңниң сес чылдың школазынга башкылап ажылдап турган (1980), корреспондент, килдис эргелекчизи (1981—1984) база районнуң солуну «Хемчиктин сылдызы» редактору (1984—1995), Тываның ном үндүрер чериниң (1995—1996) директору, «Шын» солуннуң кол редактору (1997).
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң (1990—1995) улустуң депутады турган, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады (1998). Литературлуг ажыл-чорудулганы 1978 чылдан эгелээн. Шүлүк чогаалы биле проза жанрга ажылдап турган. Бир дугаар шүлүк «Хөнделең» «Тываның аныяктары» солунга парлаан (1978). Орус дылга ооң ному «Сокровенная мечта» (1997) И.Иргиттиң очулгазында үнген. Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү (1987), Тыва Республиканың чогаалчылар эвилели (1991), Россияның чогаалчылар эвилели (1998).
13 май 1999 чылда чок болган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чогаалчылар Аңгылал:Тываның культура ажылдакчылары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тыва АССР-ниң Дээди Совет депутаттары Аңгылал:Тыва Республиканың Дээди хурал (парламент) депутаттары Аңгылал:Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү Аңгылал:Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Аңгылал:Барыын-Хемчик кожуунга төрүттүнгеннер
Ховалыг, Кайгал-оол Ким-оол оглу
Кайгал-оол Ким-оол оглу Ховалыг (Кайгал-оол Ким-оолович Ховалыг, Kajgal-ool Kim-ool oglu Hovalyg август 20, 1960 төр.) — тыва хөөмейжи, ыраажы, делегейде ат-сураа билдингир «Хүн-Хүртү» деп хөгжүмчү бөлүктүң баштыңы болгаш тургузукчузу. Россияның Алдарлыг артизи, Тываның Улустуң хөөмейжизи.
Намдары
Бодунуң чаа ажыдып алган «Хүн-Хүртү» бөлүүнге шупту күжүн бээр дээш, 1993 чылда «Тыва» бөлүктен үнүп алган. Кайгал-оол Ховалыг хөөмей, каргыраазы-биле бүгү делегейге алдаржаан.
Лайдып Антонина Максимовна
Лайдып Антонина Максимовна (1948 чылдың февраль 20-де төрүттүнген) — биолог-эртемден, биология эртемнериниң кандидады, доцент.
Дөс
20 февраля 70-летний юбилей отмечает кандидат биологических наук Антонина Лайдып
Ровно
Ровно – Украинаның бир хоорайы. Ровно облазының культурлуг, политиктиг, социалдыг-экономиктиг, транспорттуг төвү. Украинаның барыын кезээниң сонгу чүгүнде турар. Хоорайда Устье дээр хем агып турар.
Солун барымдаа
Ровно хоорайда тыва эки турачыларның ады-биле адаан кудумчу бар.
Дөзү
Р
Месут Өзил
Месут Өзил (Mesut Özil, Mesut Özil, турк дылга адаары [meˈsut øˈzil], немец дылга адаары [ˈmeːzʊt ˈœzɪl]; 1988 чылдың октябрьның 15-те төрүттүнген, Гельзенкирхен, ФРГ) — немец футболист, Лондоннуң «Арсенал» болгаш Германияның национал командазы дээш халдаар чартык камгалакчы бооп ойнап турар.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спорт
Коңгурак коронопус бүрүлүг
Коңгурак коронопус бүрүлүг (Бубенчик коронопусолистный) - Колокольчиктер (Campanulaceae) өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүштүң эм шынарлыг бир янзызы.
Тодаргайы-биле
Бедии 20-70 см хөй чылдыг үнүш. Сывының ортузунда бүрүлери чиңге ланцет, ховар калбак ланцет хевирлиг, 7-10 мм калбак.
Өзүп үнүп турар черлери: ховулар, даштарлыг ийлер, хемнер уннары, дыттарлыг аргалар, шыктарлыг ховулар, чадаңнарлыг шырыштар.
Хереглеттинер чүүлдери: чер кырында кезээ, көък дазылдары.
Чечектелири: июль; үрезиннелири: август-сентябрь төнчүзү.
Эмнерге белеткээр үелери: июль-сентябрь.
Дөзүк
К К К
Смирнова, Зоя Ананьевна
Зоя Ананьевна Смирнова (төр. 27 июль 1928) — совет строительной отрасли мурнакчызы, бригадир комплексной бригады специализированного управления отделочных работ № 6 строительно-монтажного треста «Костромастрой» ССРЭ-ниң Министерства строительства, Кострома хоорай, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1981).
Намдары
1928 чылда көдээ суур Хохлово, Судиславского район Костромская область тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Уже в 13 лет стала работать в колхозе, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде. 1945 чылда завершила учиться в Костромской школе фабрично-заводского обучения. Штукатур мергежилди алган база на стройке ажылдап эгелээн.
1968 чылдан 1988 чылдарга чедир работала бригадиром комплексной бригады специализированного управления отделочных работ № 6 строительно-монтажного треста «Костромастрой» ССРЭ-ниң Министерства строительства. Руководимая ею бригада признавалась одной из лучших строительных бригад в области.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 19 март 1981 чылдың Чарлыы-биле за достижение высоких показателей в строительстве и большой личный вклад в развитие отрасли Зоя Ананьевна Смирновага Героя Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1988 чылда алдарлыг дыштанылгада.
Костромской хоорайның база район депутаттар Совединиң депутаттап турган, Костромской горкомнуң кежигүнү база обкомнуң. СЭКП XXIV съездиниң делегады.
Кострома хоорайда чурттап турар.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Тудугжулар Аңгылал:СЭКП Костромской обкомнуң кежигүннери Аңгылал:СЭКП XXIV съездиниң делегаттары Аңгылал:Костромского хоорай совединиң депутаттары Аңгылал:СЭКП хоорай комитединиң кежигүннери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бүрбү оглу Коңгар
Бүрбү оглу Коңгар (Пүрэвийн Гонгор) – XIX-XX чүс-чылдарның аразында Көп суг хөл (Хөвсгөл) аймактың Чыргалаң (Жаргалаң) деп черинге чурттап чораан кедергей узун кижи. Көп суг хөл дээрге Тожунуң нояны Тонмиттиң Моолче кадыпкан чери-дир, ооң чурттап турган үезинде ол черге чүгле тывалар чурттап чораан. Ынчангаш Моолдуң төлээзи кылдыр санатынар.
Ооң узуну 264 см., идии 49 хечээлдиг.
1912 чылдарда моол нояннар-биле Санкт-Петербург барып чораан.
"Даншиг Наадымның Начыны Мөге" деп аттыг.
Байырлалдар болгаш тураскаалдыг хүннер
Байырлалдар болгаш тураскаалдыг хүннер - дээрге чоннуң дыштаныр болгаш онзагай туска кылдыр эртирер хүннери-дир.
Үш-Белдир
Аржаан Үш-Белдир – сероводородтуг изиг суглуг аржаан. Чоокта чаа РФ-тиң Күрүнениң курорттар фондузунуң реестиринче Үш-Белдир деп курорт кирип турган, ам ол реестрде чогул.
География
Үш-Белдир Каа-Хем кожуунга хамааржыр, Тыва Республиканың эң чөөн талазында Прихубсугул дагларында үш хемниң – Бус-Хөл, Белина, Шишгид-Хөл – белдирин Үш-Белдир деп адаан. Ол үш хем катышкаш Кызыл-Хемни тургузар, ол хемниң ортаа база алдыы талазын Каа-Хем дээр. Аржаанның географтыг координаталары: широтазы 51о28'8" – 51о28'21", долготазы 98о3'8" – 98о3'30". Үш-Белдирниң суг баштары далай деңнелинден бедии 1120 м (х. Шишгид-Хөлдүң эриинде) тура 2600–2800 м (тайга-таңды баштарында) чедир. Долгандыр ландшатызы тайга-хаялыг.
Үш-Белдир – Тываның иштинде азоттуг изиг сугларның эң улуг курлавыры-дыр. Аңаа даянган курорту совет үеде "Соңгу аржаан" деп база адап турган.
Төөгүзү
Тываның база Моолдуң чурттакчы чону шагдан-на тура бо аржааны билир турган. ТАР үезинде-ле сероводорроттуг сугларны кижиге эптештир аянчыдып эгелээн, 1932 чылда ынчалдыр курорт ажыткан, а совет үезинде ужар-хонар ужар-хеме оруур кылган.
Аржаанның фихик-химиктиг шынары
Аржаан болза изиг сероводородтуг суглар, ооң температуразы 80оС чедер – Хамаарылга чок Күрүнелер Эвилели база Барыын Европаның курортарында сугларның изиинден элээр бедик бооп турбушаан, гейзерден суглар деңнелинге чедип турар. Үш-Белдирниң эмнээр байдалдары:
Дөзүк
Аңгылал:Аржаан Аңгылал:Каа-Хем кожууну Аңгылал:Эмнелге
Коңгурак чиңге чечектиг
Коңгурак чиңге чечектиг (Бубенчик узкоцветковый) - Колокольчиктер (Campanulaceae) өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүштүң эм шынарлыг бир янзызы.
Тодаргайы-биле
Бедии 30-90 см хөй чылдыг үнүш. Сывында бүрүлери шугумналчак, кыдыглары бүдүн азы барык-ла бүдүн кыдыгларлыг. Венчиги чиңге, хоорзажыгаш-коңгажышаш хевирлиг.
Өзүп үнүп турар черлери: ховулар, даштарлыг ийлер, хемнер уннары, дыттарлыг аргалар, шыктарлыг ховулар, чадаңнарлыг шырыштар.
Чечектелири: июль-сентябрь эгези; үрезиннелири: август-сентябрь.
Эмнерге белеткээр үелери: июль-сентябрь.
Дөзүк
К К К
Тос Чагыг
Тос Чагыг - Хорлуу Туматтың назылап кырааш, оглунга дүжүлгезин чайлап берип тургаш, чүгле бодунуң оглунга чагыы-дыр...
Төөгүзү
Тумат Артылдай уруу Хорлуу аваның дугайында бижимел демдеглелдер кыдат, моол, төвүт дылдарда бар. “Өшкү бажы дойга кирбес, эшпи кижи төре херээнге киришпес”-деп, тываларның үлегер чугаазы бар. Шынында эшпи кижи кожуун чагыргазын баштап, даштыкы эжелекчилерге удур боо-муңгулуг демисежип чораан ышкажыл. Туматтар төөгүзүн ап көөрге, Чингис-Хаан үезиниң оранчок сөөлү кылдыр билдинип турар. Эмиг-төштүг эшпи кижи өзер-төрүүр салымныг, ажы-төлүңер азырап, өг-бажыңарга олуруңар деп, Хорлуу кыс өөрүнге чагып тургаын база бар. Хорлуу ава чагырыкчылап чорда, Туматтарның амыдыралы чогумчалыг турган деп, төөгүде бижээн.
Тос Чагыг
Т Т Аңгылал:Тываның төөгүзү
Философия
Филосо́фия  (эрги грек дылда φιλοσοφία, ол олчаан — «ханы угаанга ынакшыл», «мерген угаанга ынакшыл») — эң-не ниити тайылбырлар,  кызыгаарлыг кыска түңнеттинген билиишкиннер база  боттуг чүүлдүң, билип алыышкыннң, кол принциптериниң, кижиниң боттуг чүүлүнүң, кижи-биле делегейниң хамаарылгазының дугайында билиглер системазын бүдүрүп турар делегейни билип алыр тускай хевир. Делегей болгаш ниитилелдиң хөгжүлдезиниң бүгү-ниити хоойлуларын шинчилээри,  билип алыышкын болгаш угаазылал процезин бодун шинчилээри, аңаа немей мөзү-бүдүш билиглерин болгаш үнелелдерин шинчилээри философияның сорулгаларынга бүгү ооң төөгүзүнүң дургузунда хамааржып турган. Философияның эң-не кызыгаарлыг айтырыгларының санынга хамааржыр чижек айтырыглар: "Делегей билип шыдаттынгыр бе?", "Бурган бар бе?", " Алыс шын деп чүл?", "Эки деп чүл?", "Кижи деп чүл?",  "Чүү шаг-шаандан  турганыл - кижиниң медерелинден хамаарышпас боттуг чүүл азы медерел бе?" база оон-даа оске..
Харын чамдыкта,  философияны элээн кызаа,  тодаргай шинчилээр чүүлдүг эртем  кылдыр тодарадып турарын амгы үениң философтары удур саналдап турар. Амгы уениң философтары философия дээрге делегей көрүүшкүнү деп саналдап турар. Ол дээрге бүгү бар чүүлдү билип алырынче ниити критиктиг подход бооп турар, ону кандыг-даа объектиге азы концепцияга ажыглап болур. . Бо уткада кижи бүрүзү оода ында-хаая философияны шинчилеп турар.. <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn  ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Craig    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc">  2005     <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn   ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Audi    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc"> 2006     <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn  ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Craig    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc"> 2005    Философия херек кырында хөй аңгы философ бот-боттарынга удурланышкак, ындыг болза-даа бот-боттарын немеп турар өөредиглер хевиринде тургустунуп турар..
Философияның иштинче дыка хөй эртемниг талалар кирип турар: метафизика, эпистемология, этика, эстетика, политиктиг философия база эртем философиязындан эгелээш, дизайн философиязы болгаш кино философиязынга чедир.
Тода болгаш ажыл кылып шыдаар методологтуг парадигманы кылып ап шыдапкан эртем талалары  философиядан тускай эртем дисциплиналары кылдыр ангыланып чорупкан, чижээ, физика, биология болгаш психология бодунуң үезинде аңгыланы бергеннер..
Философиянын утказы
Ниитиниң өнчүзүнче шилчиттинген кижи өртемчей дугайында нормага дүүшкек чурттакчы-практиктиг билиишкинниг болур. Дурум ёзугаар ол эрткен салгалдың опыт-дуржулгазынга даянмышаан, организас чок күш-биле тургустунар. Ынчалзажок кижи  чуртталгазында кижиниң бодунуң делегей көрүүшкүнү күш чедип шыдавас чидиг берге айтырыгларга таваржы берип болур. Оларны шиитпирлээри кижиниң-даа деңнелинде, база ниитилелдиң-даа деңнелинде, элээн бедик, критик-рефлексивтиг делегейже хамаарылгалыг деңнел херек. Ол деңнелде философия туруп турар.
Философияның ылап тодарадылгазы ажык философтуг айтырыг бооп турар.Чүге дизе ооң шинчилээр чүүлү тода илереттинмээн - философия шупту берге тургустунган чидиг айтырыгларны шинчилеп, сайгарып турар, ооң иштинде билип алыышкынның бодун чидиг айтырыглар аразынче база киирип турар (эпистемиология талазы-биле).Философияның бар турарындан бээр,тыптып турган аңгы-аңгы философчу школаларның өөредиглериниң кызыгаарын барымдаалап, "философия деп чүл" деп айтырыгга янзы-бүрү тодардылгалар берип болур. Ынчангаш тодаргай уткада философияның тодарадылгазы эпохадан хамааржыр.
Өске талазындан көөрге, философия кол каттыштырып турар принциптиг - кандыг-даа философчу бодал бир-ле боданыышкын принцивинге дүүшкен турар ужурлуг, чижээ, логикага. Философчу угаазылалды супранатурализм болгаш хуулгаазын чүүл дээрге-ле бодал чок чүүл даап бодаттынган мифологтуг биле шажынчы угаазылалдан чөптүг угаап-боданыышкын аңгылап турар. Ындыг болза-даа философияны олар-биле кады,чижээ, шажын-чүдүлге-биле амыдырап шыдавазын айытпайн турар. Харын кандыг-бир шажын-чүдүлге философчу системаның үндезини кылдыр хүлээттинип турган байдалдар нептереңгей турган. Оон рационалдыг философчу аппарат ол шажын-чүдүлгениң дүрүмнеринге чагыртпаан билиглерниң чаа адырларының дараазында хөгжүлдезинге ажыглаттынып турган. Чижээ, Ведаларны эрте-бурунгу индий философия тайылбырлап турган, а Библияны ортаа вектин философтары (Блаженный Августин, Фома Аквинский база оскелер) тайылбырлап турганнар. База философчу угаазылал кандыг-бир шажын-чүдүлгениң чөптүүн шынзыдар азы, ниитизи-биле алырга, Бурганның барын шынзыдар оралдажыышкыннарга ажыглаттынып турган байдалдар нептереңгей. Чижээлээрге, апологеттер христиан шажыны медерелдиг кылдыр үндезилээрин кызып турганнар.
Логикадан аңгыда,  философияның бүдүнүн философчу угаазылалдың база бир аргазы хандырып турар. Философияда чаа агым, чаа идея азы чаа философчу школа бүрүзү мурнундагы философчу концепциялар-биле  бодунуң чаа парадигмазының кызыгаарында критиктиг анализти бербишаан, бодун хамаарыштырып турар. Чижээ, "Критика чистого разума" деп Иммануил Канттың алдарлыг ажылы рационализм болгаш эмпиризм концепцияларының критиктиг анализин тургузуп турар. Мынчангаш, логика биле критиктиг анализ философчу угаазылалдың баганалары бооп турар база философияның бүдүн болурун хандырып турар.