cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
V-ки Далай-Лама
Гуш хаан Хөх-нуурну (Көк-хөлдү) 1637 чылда эжелеп ап, үш чыл тулушкаш, Шигацеге тиилеп үнүп, төвүт чуртунга эрге-шөлээни доктааткан. Мооң-биле Гуш хаан сарыг шажынны камгалап, беш дугаар Далай ламаның туружун быжыглап берген. Бо үеде Төвүттүң мурнуу кезээнге Кыдаттың салдары нептерээн турган. Мону хайгааравышаан, 1652 чылда беш дугаар Далай лама Чин улустуң эжен хаанның чалалгазы-биле Пекинче аалдап четкен. Далай ламаның Ботала дээр азы Будлан дээр ордузун тургускан. Бо ордунуң тудуу барык дооступ турда ооң Дээрже чайылганын төвүттер үш чыл дургузунда чажырганнар. Бо үеде болза, Төвүттүң төөгүзүнде элээн берге чарбыктыг үе турган. Мону аңгы шинчилеп бижиир болза, база-ла солун болур ийиик. Беш дугаар Далай лама 1682 чылда Дээрже чайылган.
Дөзү
Б Б Б Б
I-ги Далай-Лама
Бир дугаар Далай-Лама Чалбаа Кенден Друб азы Гьялва Гендүн Друб 1391 чылда малчын, тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Авазы оглун чеди харлыг турда Нартан хиитке (хүрээге) олуртуп, төвүттүң бурган шажынның Ка-дам үргүлчүлелин шинчиледир сорулганы салган. Оолдуң онза салым-чаяанныг болурун бир лама эскерип билип каан, оолдуң ат-алдары бүгү Төвүт чуртунга чырыткы дег дүрген мандып тараан. 1447 чылда ат-сураглыг эртемден баштайгы Далай Лама Шигаце хоорайга Та-Ши-Лхун-по хиитти тургускан, бо хиит болза Төвүтттүң мурнуу чүгүнге шажын номналын делгередиринге онзагай үлүүн кииргеш, төвүт эртемденнер белеткээр бир янзының дээди сургуулу болу берген. Маңаа абидарма, билэг-барамид, ортаакы үзел, чаажыктырар ёзу чергелиг эртемнерни онза шинчилээр турган. Баштайгы Далай лама номналдарын чээрби чыл дургузунда ажылдап кылып тургаш 1474 чылда Дээрже назы барап чайылган.
Дөзү
Б Б
Бильярд
Билья́рд (чамдыкта биллиа́рд; billard) — тускай столдуң азыгларында үттерже борбак сөөктерни кий дээр ыяш ажыглап чууп киирер оюн.
Дөзүк
Б
Бушлат
Бушла́т — «хөрек камгалакчызы», колдуунда матростар кедер шепкен чылыг хөректээш, узун моюндуруктуг. Колдуунда кара азы караңгы өңнүг.
Бушлатты кедип алырга, хол база мага-бот шимчээринге эптиг болур, а ооргазында кыска куржаг бар бооп болур. Моюндуруу калбак болгаш чымчак шекпен болур.
Бушлат деп сөскү ажыглаан өске уткалар база бар:
Демдеглел
Б Б
Үүлгедиглер
Үүлгедиглер
Үүлгедиг, үүлгедиглер (буддизм) — буддизмге бир тускай билиишкин.
Дөзү
Ү Ү Ү
Блокланд, Рохир
Блокланд, Рохир (Rogier Philip Charles Eduard Blokland, 1971 февральдың 16-да Дордрехтке төр.) — нидерланд лингвист-эртемден база Уппсаль университетте финно-угор дылдарның профессору (2014 чылдан тура).
Чуртталгазы база эртем ажылы
Блокланд Гронингенниң университединге өөренип турган, оон 1997 чылда ону магистр аттыг дооскан. 2005 чылда кандидаттың диссертациязын камгалаан, а ооң эртем удуртукчузу - Корнелиус Хассельблатт. Өөредилгези соонда Блокланд доцент, чалаан доцент кылдыр ажылдап эгелээн, база көвей дээн университеттерге эртем ажылдакчызы турган, чижээ: Таллин университеди, Тартус университеди, Грайфсвальд университеди база Гумбольдт аттыг Берлин университеди.
2014 чылда Рохир Блокландты Уппсаль университеттиң амгы үениң кадагааты дылдар институдунуң финно-угроведение кафедразында Ларс-Гуннар Ларссоннуң соонда удуртур эртемден кылдыр онаатырган.
Блокландтың кол эртем уганыышкыннары болза прибалт-фин дылдар, база пермь болгаш саам дылдар. Онза кичээңгейин Блокланд чидип турар болгаш биче янзыларның дылдарының дыл документилээшкининге салып турар.
Дөзүк
Б
Франция
Франция – (France, МФА (фр.): [fʁɑ̃s]), ёзу аайы-биле ады Француз Республика (République française, МФА (фр.): [ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]) – Барыын Европада күрүне. Республиканың кыйгызы – "Хосталга, Дең эрге, Акы-төрелзирек чорук", ооң үзели – эрге-чагырга чонда, чонну, чонга. Найысылалы – Париж хоорай. Францияның чурттакчыларының кол нургулайы холумак галл-роман уктуг болгаш роман бөлүктен дылга чугааланып турар-даа болза, чурттуң ады франк деп герман аймак адындан.
Төре тургузуу
Франция ядролуг чурт болгаш КЧН-ниң (Каттышкан чоннар ниитилели(ООН)) Айыыл-халап чогунуң Эвилелиниң беш доктаамал күрүнелериниң бирээзи. 1950 чылдардан Европей Эвилелдиң тургузукчу чурттарының бирээзи Франция болуп турар.
Чурттакчылары - 64,7 сая кижи (январь 2010 чыл), 90 хуузу Францияның хамаатылары. Шажынчылары - колдуунда католиктер (76 хуу ажыг). Хоойлу үндүрер орган - Ийи палаталыг парламент (Сенат болгаш Чоннуң чыыжы).
Төре деңнел
Тургустунганы —	843 (Верден керээ), 1958 (Бешки Республика)
Ёзу аайы-биле дылы — француз
Найысылал — Париж
Улуг хоорайлар — 	Париж, Марсель, Лион, Тулуза, Бордо, Лилль
Чызаан хевири —	Президент-парламент республика
Удуртукчу — Эммануэль Макрон
Эреңгей сайыт —	Эдуар Филипп
Девискээр — 48 дугаар делегейде.
Чурттакчылары
Мехмет Эмин Юрдакул
Дөс
Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Османлы империязы Аңгылал:Түркчүлер
Терновская, Нинель Фёдоровна
Нинель Фёдоровна Терновская (27 март 1927) — совет база россий театр актрисазы, Россияның улусчу артизи, Россияның академия аныяктар театрының актрисазы.
Намдары
23 март 1927 чылда төрүттүнген.
Ол бичиизинден турар с детства мечтала стать актрисой. Увидев объявление о наборе в студию Төп уруглар театр студиязынга, ещё тос класста решила что пойдёт туда учиться.
Январь 1945 чылда студияже киирген турган; ынчан аңаа чүгле 17 харлыг турган.
1948 чылда Төп уруглар театр студиязынга актёр мергежил өөредилгезин дооскан база ЦДТ труппаже киирген турган (бо үеде - Россияның академия Аныяктар театр). Бо театрга 100 ажыг рольдарны ойнаан. 2013 чылда бодунуң үр хуусаалыг театр карьеразын дооскан, алдарлыг дыштанылгаже үнген.
Театрда ажылдары
Россияның академия аныяктар театр - театр ажылы
Фильмография
Нинель Терновская кинога беш ажылдарны ажылдаан :
Шөлүглер
Аңгылал:Персоналии:РАМТ
Каларупа
Каларупа (өске аттары: Ямараджа, Чойджал, Номун-хан, Эрлик) (Дамчө Чөгьел) - Буддизмге хамаарышкан өлүмнүң хааны. Дарыма Өөредииниң килеңниг Камгалакчыларның бирээзи.
Төөгүзү
Каларупа шаанда анаа кижи турган, ол Төвүтке чурттап чораан. Буддизм келириниң мурнунда чурттуң кол шажыны Боннуң талалакчызы турган. Бир катап ол бодунуң чүдүп чорааны деңгерлеринден дагларга бүдээл кылыр дугайында чөпшээрел дилээш, аңаа бежен чыл олурарын аазаан. Ол хуусааның төнеринге чедир чаңгыс хонук арткан турда, ооң олурган куюнга үш оор кижи буга эккелгеш, сокканнар. Ооң мага-бодун бускаш, херечи турбас кылдыр бүдээлчини өлүрүп кааннар. Бүдээлчи өлген дораан, үр боданмайн, ам-даа чылыг олчаан буга бажын сегирип алгаш, бодунуң бажынче кедипкеш-ле, буга баштыг дошкун шулбус болу берген. Шулбус үш оорну чок кылып, чүректерин ужулгаш чипкен. Оон эгелээш, ол кем чок черге дорамчылатканнарның камгалакчызы апарган. Буддизм Төвүтке нептерей бээрге, эң түрлүг күштер - оларның аразында чер, даг ээлери дээш оон-даа өске амытаннар чаа чүдүлгени хүлээп ап, Дарыма Өөредиинге чагыртып, ону боттандырап, ооң килеңниг Камгалакчылары апарган. Каларупа база ындыг Камгалакчыларның бирээзи.
Тариназы:
ОМ КАЛАРУПА ХУМ ПЕ.
Дөзүк
К К
Бон
Бөн – төвүттерниң Сарыг Шажынны хүлээп алыр мурнунда, чүдүп чораан чүдүлгези.
Ондар, Дарыма Киш-Чалааевич
Намдары
Дарыма Киш-Чалааевич Ондар 1934 чылдың апрель 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Манчүректе Үстүү-Чыргалыг-Ойга төрүттүнген.
Ооң адазы Ондар Киш-Чалаа уйгур-ондарлар деп төрел-аймак уктуг, чон аразында улуг хүндүткелдиг, күчүлүг мөге кижи чораан. Ооң иези — Серемаа адай-монгуш деп төрел-аймактан, ус-шевер, ыраажы, тоолчу кижи чораан. Адазының талазындан төрелдериниң салгалдарының аразында улуг хам кижилер турган, оларның аразында ооң кырган-ачазы Чөпчене (шолазы Селбер-Хам) улуг хам чораан. Авазының каш акылары эртемден-ламалар чораан, оларның аразында сураглыг эртемден-лама башкылар Лопсан-Чимит Монгуш (1888–1940) база Севээн-Кешпи. Оларның адазы Монгуш Шокар-Чалаң — Үстүү-Кара-Суг хүрээзиниң камбы-ламазы чораан.
Суг-Аксының чеди чыл школазын, Кызылдың башкы училищезин, совет-партия школазын, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.
Күш-ажылчы базымын Алдан-Маадыр суурга кижизидикчи башкыдан эгелээн. Өвүрнүң комсомол райкомунга секретарьлап, Саглы, Алдан-Маадыр, Бора-Тайга, Суг-Аксы школаларынга башкылап, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга ажылдааш, бичии эртем ажылдакчызындан улуг эртем ажылдакчызынга четкен.
Тыва чоннуң аас чогаалын — тоолдарны, тоолчаан домактарны чыып, оларны чырыкче үндүрген болгаш аас-чогаалының экспедицияларын, тоолчуларның чыыштарын кылган. Тыва сыгыт-хөөмейни республикадан дашкаар нептередир ажылдарны кылырынга үлүг-хуузун киирген. Ол «Тыва тоолдар» (1968), «Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге» (1972), «Тыва улустуң тывызыктары» (1976), «Баазаңайның тоолдары» (1980), «Бора-Шокар аъттыг Боралдай» (1983) дээш өске-даа номнарның чыып тургускан автору.
Американ физик эртемден, Нобель шаңналының эдилекизи Ричард Фейнман-биле чагаалажып турганы-биле база билдингир.
Литература
Leighton, R. (1991) Tuva or Bust! Richard Feynman`s Last Journey. NY : W. W. Norton.
Забелин, В. И. (2004) Сердечная память о народном ученом // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск.
Забелина, Г. А. (2004) Человек прекраснейшей души // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск. С. 199–203.
Лейтон, Р. (2006) «Танну-Тува? Это слишком красиво, чтобы быть правдой!» // Люди Центра Азии. Т. 3. Кызыл. С. 548–554
Татаринцева, М. П. (2004) Фольклорист, знавший Туву в совершенстве // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск. С. 197–198.
Адыгбай, Ч. О. (2012) Диалог тувинской и западной культур (На примере жизни ученого Ондара Дарыма) // Новые исследования Тувы. 2012. №2. С. 86-94.
Дөс
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Эртемден
Гармончу
Гармончу (о узадыр адаттынар) — эдер-хааржак (гармошка) ойнаар кижи.
Ол (Доржу) дээрге суурда бирги гармончу... (О. Саган-оол).
Дөс
Г
Ыдыктыг черлер
Ыдыктыг черлер дээрге суг, чер, дээр деп аңгылаары ыдыктарының, чер-биле холбаалыг ыдыктап чоруур онзагай оран-савазы болур.
Тыва кижиниң ыдыктыг черлери кижиниң төрүттүнери, кижиниң өзери база кижиниң өлүрү деп эртер оруунуң 3 ыдыктыг чадазы-биле холбашкан.
Төрээн чери
Ол дээрге кижиниң төрүттүнген чери болгаш хинин хөмген өөнүң орну болур. “Куш уязынга ынак, кижи черинге ынак” Бо үлегер чугаада тыва кижиниң төрээн чери-биле тудужун илередип турар. Төрээн черинден кижиниң төрээн чуртунга ынакшылы эгелээр.
Ада-өгбезиниң сөөгүн салган чери
Кижини орнукшудуп каан черин сөөгүн салган чери дээр. Тыва кижиге ада-өгбениң сөөгүн салган чери онзагай ыдыктыг болур болгаш ол оранга ажы-төлү өгбелериниң изин истеп, угун уктап чурттаар. Оларның төрээн дылын билбес кижи мелегей кижи болур болгаш чурту чок кижи болур.
Сүнезини тудуш чери
Тывалар шаг шаандан бээр хамнарга чүдүп чораан болгаш кижинниң сүнезини бар деп билип чорааннар. Кижи өлүрге ол кижиниң сүнезинни төрээн черин эргип чоруур, өске черге доктаавас дижир. Багай кижиинң сүнезини хай-бачыт үүлгедир болгаш бир шагда ыт болуп төрүттүнер. Эки-даа, багай-даа кижиниң сүнезини төрээн чери-биле тудуш дижир.
Өпейлеткен чери
Тыва кижиге ыры ыдыктыг сүзүглел болур. Ие кижи кавайда чаш төлүн өпейлеп оргаш, бодунуң сагыш-сеткилин ыр-биле ырлап илередир. Өпей ыры дээрге тыва кижиниң төлүнге ынаан, төрээн чери-биле тудужун болгаш айга, хүнге, дээрге чалбараанының уян сөстери болур. Кижи өлүп чыткаш, өпейлеткен чуртун сактыр дижир.
Хамнар серизи
Суурганы таалал болган кижиге тудар чаңчыл база турган. Хемчиктиң Даа кожууннуң даргазы чораан Буурул ноян, чогум ады Хайдып үгер даа, таалал болурга, Хөндергей биле Шеми аразында тейжигеш бажынга оларның сөөгүн суурга туткаш, ооң иштинге чаларадып каан турган.
Тыва чурту эрте-бурун шагдан бээр хамнар чурту бооп келген. Сарыг шажын болгаш орус шажын база ислам шажын шала сөөлзүредир Тывага көстүп келген. Ынчаарга эр хам азы кыс хам-даа мөчээн болза, ол кижиниң сөөгүн бир тускай черге серилеп каар, чүге дээрге хамнар болза арыг сөөктүг кижилер болур. Карачалдар болгаш ызыгууртаннар чевээнге хам кижини черле орнукшудуп болбас, чүге дээрге оларның хай-бачыды, хир-чамы хам кижиниң сүнезинин бужартадыр дижир. Хам кижи таалал болурга, ол хамның эдилеп чораан хер-херекселин шуптузун ол-ла серизиниң кырынга чагы кадааш, аңаа чаларадып азып каар. Хамның өөнге чүгле өскүс ээрен артып калыр.
Тыва кижи чевегже, хөөрже болгаш хам серизинче барбас чаңчыл турган. Барганнай баар. Чораанннай чоруур. Тывалар ындыг чаңчылдыг турган.
Тос ада-ызыгуурунуң чурттап чораан черлери
Тыва кижи бодунуң угун-дөзүн тос ада дужундан бээр билир ыдыктыг чаңчыл турган. Тос ада-ызыгуурун тыва кижиниң билири дээрге бодунуң эң эки, чоок болгаш алдарлыг кижилериниң адын-сывын билири, төрел-аймаан билири, чурттап чораан черлерин албан билири болур.
Дөс
Ы Ы
Тыва Республика
Тыва Республика (Респу́блика Тыва́) — Сибирь федералдыг округта Россия Федерациязының субъектизи, федералдыг дугаары 17. Тыва чоннуң төп чурту. Оон аңгыда орус, хакас, бурят, моол дээш өске-даа чоннар чурттап турар.
Мурнуу чүгүнде Моол, соңгу чүгүнде Хакас Республика база Красноярск крайы, барыын чүгүнде Алтай Республиказы, чөөн чүгүнде Бурят Республика-биле кызыгаарланган. Тыва Азий диптиң төвү болгаш Улуг-Хемниң бажы кылдыр санаттынып турар.
Тываның төөгүзү
Тываның төөгүзүн дараазында чүүлде бижээн:Тываның төөгүзү.
Тываның ыдык ырызы (Гимн)
2011ч. тура "Мен тыва мен" ырыны Ыдык ыры кылдыр шилээн.
(1) Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен — тыва мен
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.
(2) Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен. (3) Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.
Тыва чон
Тыва чоннуң ниити саны 300 хире муң кижи болуп турар. Тывадан дашкаар черлерде тывалар база тускай чурттап турар: Моолда, Кыдатта.
Тываже кирери
Тываже чүгле ужар-хеме азы автобус-биле кирер арга бар. Демир-орук чүгле Абакан хоорайга четкен болуп турар.
Шөлүглер
Т
Хангыль
Хангы́ль (한글) — көрей дылдың фонематиктиг бижии. Баштайгы ады - Хунмин чоңым. Тускай ылгалы: үжүктер бөлүк кылдыр каттышкаш слог кылдыр тургустунар. Бо бижик XV чүс чылда тургустунган болгаш Соңгу Көрея болгаш Мурнуу Көреяның күрүне бижии болуп турар.
Хангыльдың төөгүзү
Хангыльды 1443 чылда Чосон династиязының баштыңы Седжон хаанның айтыышкыны-биле көрей эртемденнер чогаадып кылганнар. Оон аңгыда хангыльды көрей лама Соль Чхон чогааткан деп база барымдаа бар. Ол үеде сарыг шажынның судурлары нептереңгей турган, ынчалза-даа колдуунда төвүт азы санскрит дыл кырынга турган (ол бижиктерниң дөзү брахми бижик турган).
Хангыль индий бижиктер-биле дөмей, фонематиктиг бижик болуп турар (үн бүрүзүнге демдээ турар). Хангыльдың чамдык үжүктери деванагари бижиктиң үжүктери-биле дөмей болуп турар. Дыл шинчилекчизи Гэри Ледьярд хангыльдың үндезилээн бижии Пагба-ламаның чогааткан моол дөрбелчин бижик деп айтып турар. А.А.Бурыкин эртемден көрей ажык үннерниң үжүктерин моол ажык үннерниң үжүктери-биле дөмей деп демдеглеп турар.
Хангыльды тургузарының төлевилели 1443 чылда доостунган. 1446 чылда «Хунмин Чоңым» (Чонга шын үннер дугайында өөредиг) деп документ үнген. 10 айның 9-та Мурнуу Көреяда Хангыль хүнү деп демдеглеп турар, а Соңгу Көреяда ол-ла байырлалды 1 айның 15-те демдеглеп турар.
Алфавиттиң амгы ады болгаш өске аттары
Амгы ады
Өске аттары XX чүс чылдың эгезинге чедир хангыль литературага көңгүс-ле ажыглаттынмайн турган, чүге дизе эмин эттир бөдүүн деп санаттынып турган. Ооң орнунга кыдат иероглифтерге үндезилеттинген ханча деп бижик ажыглап турган. Ол үеде интеллигентцияның хангыльга хамаарылгазы шоолуг эвес турган, хангыль бижикке мындыг аттар берип турган: Ынчалза-даа амгы үеде хангыльдың бо аттарын кым-даа ажыглавайн турар. Ханча деп бижик Мурнуу Көреяда ховар ажыглаттынып турар, а Соңгу Көреяда көңгүс ажыглаттынмайн турар деп болур.
Алфавиттиң тургузуу
Эргижирээн үннер амгы Мурнуу Көреяның бижиинде ажыглаттынмайн турар.
Ажык эвес үннерниң ады
Алфавит чаңгыс-даа болза ажык эвес үннерниң ады Мурнуу болгаш Соңгу Көреяда ылгалып турар, ынчалза-даа номчууру чаңгыс аай Алфавитте 5 ийи дакпыр ажык эвес үннер бар. Ийи дакпыр үннерниң адынга 쌍 (ссаң) деп кожумак неметтинер, а Соңгу Көреяда 된 (твэн) болур. Номчулгага ол үннер кадыг кылдыр адаттынар:
Ажык үннерниң аттары
Х
Колотова, Валентина Максимовна
Валентина Максимовна Колотова (23 январь 1948 — 29 март 2002) — совет текстильной үлетпүрнүң мурнакчызы, швея-мотористка швейного объединения «Заря» Министерства текстильной промышленности РСФСР, Киров хоорай, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1948 чылда көдээ суур Ростригино (бо үеде не существует) Кирово-Чепецкого района Кировской областька төрүттүнген. 1966 чылда көдээ суур Лянгасово №26 дугаар школаны дооскан.
Трудоустроилась на Кировское швейное объединение "Заря" в цех №1 ученицей швеи. Быстро освоила профессию, научилась качественно выполнять продукцию, изучила весь комплекс операций по пошиву женского шёлкового белья. Нормы выработки составила на 140-160%. Девятую пятилетку завершила за 4 года 2 месяца, а следующую за 4 года.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III степени.
Указом ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 17 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II степени.
В годы 11-й пятилетки только за 4 год выполнила восемь годовых норм. 1985 чылда приспособилась к работе на новой машине, годовую норму выполнила на 146,6%.
Избиралась депутатом Первомайского районного Совета депутатов, была делегатом XXVII съезда КПСС. 1988 чылда Колотова была избрана председателем совета трудового коллектива. Одновременно продолжала выполнять задания как швея-моторист.
Киров хоорайга чурттап турган. После продолжительной тяжёлой болезни умерла 29 марта 2002 года.
Серенот, Станислав Күжүгет оглу
Серенот Станислав Күжүгет оглу (1949ч 10а 04х төр., Улуг-Хем кожуун, Шагаан-Арыг хоорай) – тыва эртемден, шинчилекчи, эмчи, эмнелге дугайында көвей эртем номнарының автору.
С. Станислав 1949 чылдың октябрь 4-те Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайга төрүттүнген. 1973 чылда Кызылдың эмчи училищезиниң фельдшер салбырын кызыл дипломнуг дооскаш, Хайыракан суурга медпункт эргелекчилеп, кожуун эмнелгезиниң дүрген дуза станциязынга ажылдап турган. 1981 чылда Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң биология факультедин кончуг эки өөредилге-биле доозуп алгаш, удуртукчузу Коңгар-оол Э.Т.-биле эм оъттар шинчилээр эртем ажылынга киржип турган.
Чаңчыл
Чаңчыл дээрге кижи амытанның эки-багай чаңын илередип турар мөзү хоойлузу-дур.
Чаңчылдың назыны кончуг узун болгаш быжыг. Чаңчыл-чоннуң чүс-чүс чылдарда амыдыралчы дуржулгазындан шилиттинген, кижилерниң угаан-медерелинде быжыгып доктаай берген, салгалдан салгал дамчып сагыттынып чоруур мораль-этиктиг нормалар, бижиттинмээн хоойлу-дүрүм, ниитилелге ужур-уткалыг сагылгалар-дыр деп, Чүлдүм Чап башкы тодарадып бижээн. Чер кырынга кандыг-бир чон кажан тывылган болдур, ол үеден эгелеп ол чоннуң өске чоннардан онзагай ылгалыр чаңчылы тыптып келир.
Чаңчыл чүс-чүс чылдарны ажып эрткен болгаш кандыг-бир чоннуң бодунуң үре-салгалынга аттырып каан ыдыктыг чагыы болур.
Өгбелериниң ыдыктыг чагыын хажыткан оолдар, уруглар бүгү назынында адын бужартатканы ол болур. Тыва кижи хамыктың мурнунда адын ажы-төлүнүң мурнунга, ха-дуңмазының мурнунга, дөргүл-төрелиниң мурнунга арыг-чаагай кылдыр арттырарын ыдыктыг хүлээлге кылдыр көөр.
Ховар Дээди Үш Эртинеге изиг-чалбарыг
Сөзүглел
དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། Көнчог сумла чагцело དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྐྱབས་སུ་ཆི།། Көнчок сумла кяпсучи དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་བྱིན་གྱིས་རློབས།། Көнчок сумги чингилоб དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱིས་འཕྲིན་ལས་སྒྲུབས།། Көнчок сумги тинле туб དཀོན་མཆོག་རིན་ཆེན་རྣམས་གསུམ་ལ།། Көнчок ринчен нам сумла གསོལ་བ་སྙིང་ནས་འདེབས་ལགས་ན།། сөлба ниңне деблагна ཐུགས་རྗེ་དགོས་དོན་མ་ལུས་པ།། тугже гөдөн малүпа འབད་མེད་མྱུར་དུ་སྩལ་དུ་གསོལ།། беме нюрду сөлдү сөл
Очулга, утка
Ховар Дээди Үш Эртинеге тейледим, Ховар Дээди Үш Эртинеден камгалалды диледим, Ховар Дээди Үш Эртинениң айызын диледим, Ховар Дээди Үш Эртинеден ажыл-агыйым бүдерин диледим. Ховар Дээди Үш Эртинеге сеткилимнин ханызындан чалбардым, энерелинер биле бүгүле херек чүүледерни, дургени биле бээрин диледим.
Дөс
Х Х Х
Гармошка
Гармошка азы гармонь (о узадыр адаттынар) — эдер-хааржак.
Гармошкалаар (о узадыр адаттынар) — гармошка ойнаар.
Гармошкалыг (о узадыр адаттынар) — гармошка тудуп алган, гармошказы бар.
Бирээзи гармошкалыг, бирээзи гитаралыг ийи оол олурупту (С. Сүрүң-оол).
Дөс
Г
Лама, Түлүш Шөмбүл оглу
Лама Түлүш Шомбүл оглу — Ада-Чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы, гвардияның улуг сержантызы, эскадрон командириниң дузалакчызы.
Аңгылал:Тыва эки турачы Аңгылал:Кижи
Бижек, Комбу Дойдул оглу
Комбу Дойдул оглу Бижек (1937 чылдың үш айның 1-де төрүттүнген) — тыва шүлүкчү, очулдурукчу, чурукчу, майор, кызыгаар шерииниң ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң, Россия Федерациязының Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү. Москва хоорайда Тыва Республиканың бүрүн эргелиг төлээ черин тургусканнарның бирээзи.
Намдары
Комбу Дойдулович 1937 чылдың март 1-де Тыва Арат Республиканың Эрзин суурунга төрүттүнген. Эрзин ортумак школазын, Тываның көдээ ажыл-агый техникумун, Ленинградта профэвилелдерниң Дээди школазын дооскан.
Чогаалчы намдарын 1962 чылда эгелээн. Баштайгы шүлүктериниң чыындызы «Казыргы» 1983 чылда үнген. Дараазында чылдарда «Үлүүм» (1986) деп тыва дылда ному база «Хүн-биле чаштып ойнап тур бис» (1991) деп орус дылда ному үнген. Ооң шүлүктери респбулика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка, «Башкы» сеткүүлге, Совет армияның «Кызылд сылдыс» солунунга, «Кызыгааржы» сеткүүлге парлаттынган. Моол дылдан тыва дылче очулгалар кылып турар. «Монголын нууц товчоо» (Моолдуң чажыт төөгүзү) деп номну моол дылдан тывазынче очулдурган.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Бызам
Бызам [быъзам] – бир катап бызаар хире, бир шымчым (хөй эвес). Чижээ: "бызам дус" - щепотка соли".
Тывылганы
"Бызаар" деп сөстен укталган (посыпать, рассеивать).
Дөс
Б Б
Гарнир
Гарнир (и узадыр адаттынар) — эът болгаш балыктан кылган чемнерге немей бээр ногаа, кадык аймаа чем.
Дөс
Г
Гарнизон
Гарнизон (о узадыр адаттынар) — хоорайда, шивээде азы быжыгланып камгаланган черде шериг кезектери.
Дөс
Г
Кондрашова, Анастасия Петровна
Анастасия Петровна Кондрашова (10 март 1991 чылда төрүттүнген) — россий регбистка, «ЦОП-Москомспорт» клубтуң ойнакчызы (ранее ЦОП-Крылатское) база Россияның чыындызы.
Намдары
Занималась регби в Ростове, Ростовской академии сельхозмашиностроения командазы дээш ойнап турган. 2008 чылда была вызвана в расположение женской сборной России по регбилиг для участия в в Австралии. Позже выступала за «Химки» (до 2016 года), ныне представляет «ЦОП-Москомспорт».
Анастасия является трижды бронзовым призёром чемпионатов Европы по регби-15 (2014 чылдан 2016 чылдарга чедир). 2017, 2018 база 2019 чылдарда Европаның по пляжному регби чемпиону апарган: 2017 чылда чемпионаттың эң эки ойнакчызы деп санаан (в рейтинге лучших игроков недели по версии радиостанции Спорт FM заняла 2-е место в голосовании 25 июля того года), 2019 чылда в финале против итальянок сравняла счёт (2:1 тиилелге).
Демдеглелдер
Аңгылал:Россияның Регбистки Аңгылал:Игроки сборной России по регби Аңгылал:ЖРК «Химки» ойнакчылары
Гангстер
Гангстер (Gangster) - боо-чепсектиг чыылган дээрбечилер кежигүүнү, англи дылда "дээрбечи", "үптекчи" деп база уткалыг. Колдуунда XIX-XX чүс чылдың АКШ-ң, Италияның, Мексиканың, Японияның, Кыдаттың бооларлыг дээрбечилерин ынчалдыр адаар турган.
Дөс
Г Г
Доңгак, Вячеслав Октяброович
Вячеслав Октяброович 1955 чылдың август 22-де Тыва АССР-ниң Улуг-Хем кожууннуң Хайыракан сумузунга төрүттүнген. 1977 чылда А.В.Луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң Күрүне институдун «Режиссура балета» деп мергежил-биле дооскан. 1974 чылдан тура «Саяннар» деп күрүнениң ыры-сам ансамблинге балет артизи бооп ажылдап эгелээн. 1982 чылдан эгелеп Тываның хөгжүм-шии театрының база «Саяннар» күрүнениң ыры-сам ансамблиниң балетмейстери, 1992 чылдан тура ансамбльдиң удуртукчузу. 2002 чылда Республиканың юридика лицейиниң эстетика башкызы болуп ажылдаан, 2003 чылда Кызыл хоорайның мэриязының культура салбырының начальниги, оон даргазы болуп ажылдаан. 2007-2009 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды, 2009-2010 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан. 2010 чылдан тура Тыва Республиканың культура сайыды.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Культура
Үүле хоойлузунуң дугайында судур
Үүле хоойлузунуң дугайында судур.
Судурнуң сөзүглели
Ананда болгаш өске-даа эдерикчилерге бо Судурну чугаалап тура, Делегейде Хүндүткелдиг база немээн: “Үүле Хоойлузунуң сан-түң чок чижектери хөй, мен чүгле кол-колун айыттым”.
Медээниң дөзү
Ү Ү Ү
Моңгуш, Өлчей-оол Кунгаевич
Өлчей-оол Кунгаевич (Куңгааевич) Моңгуш (декабрь 22, 1934 чыл - март 31, 1996 чыл) — тыва шүлүкчү. «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынын удуртуп-баштап чораан. ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медалы-биле шаңнаткан.
Баштайгы шүлүктери 1950 чылдар эгезинде 1950 чылдар эгезинде «Сылдысчыгаш» солунга парлаттынган. Ол «Чаа-Хөлдүң айдыңында» (1966), «Шүлүктер» (1971), «Хөөрээрниң чугаалары» (1971), «Кокпалар» (1975), «Сүзүглелим» (1979), «Назын» (1981), «Демисел» (1987), «Танышпазым чээннер» (1993), «Тыва кижи» (1995), «Сеткилимниң хөөннери» (1996) деп шүлүктер болгаш проза чыындыларының автору. А. Блоктуң, С. Есенинниң, А. Прокопьевтиң, В. Тельпуговтуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Хемчик
Хемчик - Тываның эң улуг хемнериниң бирээзи, Улуг-Хемче киир агып демнежир.
Хемчээл
Агымы: Хемниң эгези соон-чүктүң Козер-деп хребетиң бажындан 3122 метрден эгелээр. Хем Тываның кызыгаарындан үнмес.
Дөзүк
Х Х Аңгылал:Тыва хемнер
Гарнитур
Гарнитур (у узадыр адатгынар) — кандыг-бир бир түү чүүл (хеп, бажың ишти д. о. ө.).
Бистиң бо эт-херекселдеривисти хоорайга канчаар ону, байлак, немец, гарнитурдан садып алыр бис (В. Моңгуш).
Дөс
Г
Биче Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү
Биче Чеди-Хаан деп бөлүк сылдыстарның хевири болгаш дээрде туружу
Улуг Чеди-Хаанны тып алган соонда ону барымдаалап, Биче Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүн тып ап болур. Биче Чеди-Хаан хевир-туруш талазы-биле Улуг Чеди-Хаанга дөмей. Ол сылдыстар бөлүүнүң "хымыжының тудазы" Улуг Чеди-Хаанның "хымыжының тудазындан" өске талазынче углуг. Бо сылдыстар бөлүүнде ындыг көскүлең чырык сылдыстар барык-ла чок.
Поляр Сылдыс
Ол сылдыстар бөлүүнүң "хымыжының тудазының" ужунда эң-не көскү кол сылдысты Поляр Сылдыс дээр. Ол сылдыс Октаргайның соңгу полюзунуң мырыңай чоогунда турар. Ооң дузазы-биле улус эрте-бурун шагдан бээр соңгу чүктү тодарадып тып ап чораан. Өске сылдыстар дескинип шимчеп чоруп турда, Поляр Сылдыс шимчевес, чаңгыс черге турар.
Поляр Сылдыстың дузазы
Поляр Сылдысты тыварда, Улуг Чеди-Хаан деп бөлүк сылдыстарның α (альфа) биле β (бета) сылдыстарын таварты дорттан бодал-биле чоруткаш, дорттуң кырынга ол ийи сылдыстың аразы хире хемчээлди беш катап улай салырга, көстүп келир көскү сылдыс Поляр Сылдызы болур. Сылдыстар картазынга ол сылдысты α деп үжүк-биле демдеглээр. Поляр Сылдысты тыпкаш, олче көрүндүр туруп алыр болза, мурнунда - соңгу чүк, артында - мурнуу чүк, оң талазында - чөөн чүк, солагай талазында - барыын чүк болур. Поляр Сылдыс Биче Чеди-Хаанның бөлүк сылдыстарының аразында 2,1 сылдыс хемчээлдиг эң-не көскү сылдыс. Оларның β сылдызы база оон чыда калбас, ол хире хемчээлдиг. γ (гамма) сылдыс 3,1 сылдыс хемчээлдиг, а арткан дөрт сылдыстар 4,4 сылдыс хемчээлинге дүгжүр. Оон өскелери анаа каракка көстүр болза-даа, оларның чырыы аажок сула.
Поляр Сылдыстың характеристиказы
Поляр Сылдысты дуран-биле көөрге, сарыгзымаар өңнүг. Ооң кырының изии Хүнден артык, 7000° хире. Ол сылдыс тергиин улуг сылдыстарның безин эң улуунга хамааржыр. Ооң доора калбаа Хүннүң диаметринден безин 130 катап улуг. Хүн ооң чанынга чөгенчиг бичии болуп көстүр. Поляр Сылдыс бүдүш талазы-биле цефеидтер дээр сылдыстарга хамааржыр. Аңаа чедир хемчээл 472 чырык чылынга дең. Азы өскээр чугаалаарга, бистер ол сылдысты Колумбунуң үезинде (1500 чылдар) турган хевээр кылдыр ам-даа көрбүшааан бис.
Хүн Поляр Сылдыска болгаш өске цефеидтерге дөмей болбааны чаяан болган. Бир эвес Хүн ол сылдыс дег турган болза, бирде хөлчок изип, эмин эрттир чырый берип, бирде арай сооп, чырыы шоолуг эвес-даа апаргылаар турган боор. Ооң изии Хүнден он-он муң катап күштүг болгаш Чер кырынга чүнү-даа арттырбайн, шуптузун өрттендир хуюктап кааптар турган. Рефрактор деп телескоп-биле көөрге, Поляр Сылдыстың кыдыында, дуганың 18 секундазы хире ыракта, барык-ла ооң-биле каъттышкак чыгыы, тоску хемчээлдиң сылдысчыгажы көстүр. Ол сылдысчыгаш Поляр Сылдыстың эдеринчизи бооп база магат чок. Оларның температуразы колдуунда улуг ылгал чок, а хемчээл талазы-биле олар канчаар-даа аажок ылгалдыг.
Дөзү
Б Б Б
Бүдээл
Бүдээл Затворничество, Ретрит, Retreat, [Цам] - бүгү талазындан дуглап каан черге угаанын мергежидер арга, угаанын чүгле эки бодалдар-биле кызыгаарлаары, багай бодалдардан дуглаары.
Бо сөстүң "экижиир", "боданыр", "көөр" деп уткалары база бар.
Дөс
Б Аңгылал:Чүдүлге Аңгылал:Буддизм
Хой
Хой – ниити ады, төрүүр кыс хой, он ийи чылдың сес дугаарында кирген мал болур.
Янзы аттары
Кыс хой: Тогду, Кызыр хой.
Чазап каан хой: Шилеге, Иртчигеш, Ирт.
Үрелиг мал: Кошкаржыгаш, Кошкар.
Хойнуң назыны
Кыскаладыр адаары:
Хунан хой – ийи харлыг хой, тогду хой.
Шилеге – чазап каан болгаш назыны ийи хар азы үш харлыг хой.
Чедишкен хой – дөрт хардан өөрү назылыг хой.
Ирт – чазап каан, үш хардан өрү назылыг, азы чедишкен хой.
Дөзү
Х Х Х Х
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 декабрь 1984, Хальмстад) — ыраажы, хөгжүм продюсери база диджей.
Шөлүглер
Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Швеция
Тыва акша
Тыва акша́ (тюрк дылдарда «акша», сөс-биле «чырык») — Тыва Арат Республиканың акша саңы. 100 көпеекке чарылган валюта. 1934-1944 чылдарга чедир турган. Оон ТАР-ның ССРЭ-ге каттышканындан, орнунга орус рубль ону шуут солаан.
Эгеки төөгүзү
1925 чылдың июль 25-де тывылган ТАР-ның күрүне банкызы — «ТываБанк», АССР-биле сумелешкениниң ёзугаар, ТАР-га совет акша (рубль) үндүрүп турган. 1933 чылдың 12 айда ТАР-ның Чазаа совет акшаларга ТАР-ның сулдезин болгаш «Чугле арат республикада бар» - деп бижиктиг кылдыр үндүрерин шиитпирлээн.
ТАР-ның валютазы
1933-1934 чылдарның уезинде, совет акшаларны орнаан тыва 1, 2, 3, 4, 5 копеекке дең монеталар үндүрген. Олар чугле майның 1945 чылга дээр турган.
1936 чылдың январь 1-де чуртка акша реформазы болган, ынчан совет валюта чоннуң валютазы биле солуттунган — арат респбуликаның банкноттары: 1, 3, 5, 10, 25 акша. Шупту 2 млн акша үндүрген.
Демир акшалар, көпеектер
Көпеек, көпээк - дөмей уткалыг сөстер.
Тимофеева, Галина Алексеевна
Галина Алексеевна Тимофеева (8 январь 1937 — 12 май 2006) — совет железнодорожного транспорта мурнакчызы, старший электромеханик Бологовской дистанции сигнализации и связи Октябрьской железной дороги, Окуловский район Новгородской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1976).
Намдары
1937 чылда көдээ суур Заручье Горицкого района калининской областька төрүттүнген.
1955 чылда стал обучаться в Ленинградском железнодорожном техникуме имени Ф.Э.Дзержинского, 1958 чылда өөредилгезин дооскан. С июля 1958 по октябрь 1959 годов работала электромонтёром сигнализации, централизации. блокировки. После стала работать старшим электромонтёром, обслуживала участок Заозерье - Торбино. 1968 чылдан СЭКП кежигүнү.
Высокий профессионал своего дела, она обеспечивала бесперебойную работу вверенного ей участка железной дороги. Создавала возможности для скоростного прохождения участка железнодорожным транспортом.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 5 март 1976 чылдың Чарлыы-биле «За выдающиеся успехи, достигнутые в выполнении заданий девятой пятилетки и социалистических обязательств» Галина Алексеевна Тимофеевага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться на железной дороге. С января 1982 года по октябрь 1984 года работала в должности инженера по повышению надёжности работы устройств на дистанции. После и до ноября 1995 года трудилась старшим электромехаником СЦБ. Ноябрь 1995 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.
Бологое хоорайга чурттап турган. 12 май 2006 чылда чок болган. Көдээ суур Ригодищи Бологовского район орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Демир орукчулар Аңгылал:Калининск область совединиң депутттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Тыва Арат Республика
Тыва Арат Республика (латиница — Tьʙa Arat Respuʙlik, кириллица — Тыва Арат Республик ) — долу эвес хүлээп көрдүнмээн (ССРЭ — 1924 чылда база МУР — 1926 чылда) Мурнуу Сибирьде күрүне 1921 чылдан эгелеп 1944 чылдарга чедир. 1921—1926 чылдарда албан ёзузу-биле Танну́-Тыва деп адаттынып турган. 1944 чылда ССРЭниң иштинде РСФСРниң тургузуунче Тыва автономнуг область кылдыр кирген.
Күрүне ады
Тыва күрүне адын 2 катап солаан.
1930 чылдан бээр Тывага "Чаа түрк алфавитке" үндезилетинген бижик тарай берген. Латинчиткен тыва бижиктиң чуруму ёзугаар күрүнениң адын "Tьʙa Arat Respublik" кылдыр бижип турган. 1930-1941 чылдарда күрүне адынга "РеспубликА" деп сөс турбаан.
Орустар Тыва күрүнени баштай "Танну-Тувинская Народная Республика" кылдыр адап турган, оон анаа "Тувинская Народная Республика" дээр апарган. 1930-ен чылдарның тыва маркаларында «Touva postage» деп англи бижик бар.
Күрүне демдээ
Кол чүүл: Тыва Арат Республиканың тугу     Кол чүүл: Тыва Арат Республиканың сүлдези
1926 чылга чедир күрүне демдектери турбаан. Ооң орнунга Чазактың биле ТАРН Төп Комитединиң Хорлоо дээр тугу турган. Ол тукту 1921-22 чылдарда Түшпек хуурак чогаадып кылган. ТАР-ның тугу болгаш сүлде демдээ 1926 чылда тыптып келген, ооң дугайында үш дугаар Үндезин Хоойлуда бижээн бооп турар.
Үндезин хоойлу
1921-1944 чылдар иштинде Үндезин хоойлуну элээн каш катап хүлээп турган.
Чурт, девискээр
Улуг Шуулганга нояннар 7 кожууннуг күрүне тургускан. Салчак кожууну, Тожу кожууну, Шалык-Сартыыл кожууну, Маады кожууну, Даа кожууну, Бээзи кожууну, Оюннар кожууну.
1923 чылдың сентябрь 20-ден октябрь 1-ге чедир Таңды Тывазының I дугаар Улуг Хуралы эрткен. Аңаа күрүнени 6 кожуунга эде чарган, чамдык кожууннар чер ады-биле таарыштыр чаа аттар алган. Ол болза Хемчик кожууну (эрги Даа кожууну дур); Улуг-Хем кожууну (эрги Бээзи кожууну дур); Тес-Хем кожууну (эрги Оюннар кожууну биле Шалык-Сартыыл кожууну); Өөк кожууну (эрги Маады кожууну); Салчак кожууну (ады хевээр арткан); Тожу кожууну.
Тыва күрүнениң тывылган ужуру чүл?
1912 чылда тывалар Эжен хаанның эрге-чагыргазындан хосталып алган. Ол берге үелерде хостуг шөлээн чурталга турбас турган, чүге-дизе Тываны соңгу таладан орустар эжелеп аарын кызып турган, мурнуу чүктен моолдар азы кыдаттар эжелеп аарын кызып турган. Ынчангаш тыва нояннар тааржыр байдалды ажыглавышаан бирде моолдарга, бирде орустарга, бирде кыдаттарга бараалгап турган. 1912-1921 чылдар иштинде тывалар моолдарның-даа дарлалын, орустарның-даа кара-сагыжын көрген, билген.
1921 чылда геополитика талазы-биле Тываның туружу онза-солун апарган. Сибирниң Совет Чазаа (Сибревком) Тываны Моол күрүнеге кадар деп бодалдыг турган. Ол үеде Тывада Совет Чазактың төлээзи болур И. Г. Сафьянов деп кижи турган. Сафьянов болза салым-чаянныг хувискаалчы кижи турган, ол кижи бодунуң бижиктеринде: "бир эвес Тыва чурту Совет чоннар-биле кады чоруур болза, мен ында багай чүү-даа көрбес тир мен" деп бижип турган. И. Г. Сафьянов Тываны комунистиг орус чуртунга кадар деп бодалдыг турган. Сибирде Совет Чазактың (Сибревкомнуң) биле Сафьяновтуң бодалдыры дүүшпес, сыр аңгы бооп турган.
Тываны коммунистиг орус чуртунга И. Г. Сафьянов кадып шыдавас турган. "Тыва чурту Моолга катыжа бээр болза, кончуг бак болур" деп Сафьянов бодап турган. Мындыг берге таварылгада И. Г. Сафьянов кажар арга ажыглаан. 1921 чылдың беш айның 25-26 хүннеринде Чадаанага ол Хемчиктиң нояннары-биле эптиг-чөптүг чугаалашкан. "Бир эвес тывалар бодунуң күрүнезин тудуп алыр болза Совет күрүне Тыва күрүнени хайгаарап камгалаар" деп Сафьянов бодунуң бодалын илереткен. Хемчиктиң нояннары Сафьяновтуң бодалын чөптүг деп санаан. Тыва күрүнени чартып тургузар дугайында тода айтырыгларны келир үеде болур Бүгү Тываның улуг шуулганынга чугаалажып көөр деп шиитпирлээн. Шуулганны сес айның 5-те эртирер деп дугурушкан.
1921 чыл. Улуг Шуулган
Шуулган Оюннар кожууннуң Суг-Бажы деп черге август айның 13-16 хүннеринде эрткен. Аңаа дүжүметтер Чаа күрүнениң Үндезин Хоойлузун сүмележип көрген. Шуулганга Хаазыт биле Сартыыл кожуунуң нояннары келбээн. Хаазыт кожуунуң дүжүметтеринче шуулган болур дугайында тускай чалалга чоруткан бе азы чорутпаан бе оозу билдинмес. Ол үеде Хаазыт кожууну Таңды Тываның тос кожуунунга хамааржып турза-даа, ол кожууну моол нояннар чагырып турган. "Хаазыт кожууну Моолда турар чүве дир" дээш, ол кожуунну Таңды Тывазындан дүжүметтер аңгылап хоруп каапкан. Шалык биле Сартыыл кожуунар чаңгыс сумулуг бичии кожуунар турган, ынчангаш ол кожуунарны чаңгыс Шалык-Сартыыл кожуун болур кылдыр кадып каан.
Тываның төвү кылдыр "Красный" хоорайны чарлаан. Шуулганга дүжүметтер орустар-биле дугуржуп алган, орустар болза тываларга "Красный" хоорайга 2 бажың тып хостап бээр деп аазаан.
Таңды Тыва Улус
Баштай күрүнени Төп Хораа удуртуп турган. Төп Хораага 7 кожуундан 7 ноян ажылдап турган. Төп Хорааны амбын ноян Содунам Балчыр удуртуг ужурлуг турган. Ол кижи аарыг боорга Төп хорааның ажылын Моңгуш Буян-Бадыргы баштаан.
1922 чылдың февральда Төп Хорааны 4 ямылыг Төп Чөвүлел (Чазак) солаан: ол болза Даштыкы херектер яамызы, Иштики херектер яамызы, Шүүгү биле Шериг яамызы. 1922 чылдың төнчүзүнде Саң-Хөө яамызын тургускан, Шериг яамызын дүжүргеш ооң эрге-херээн Иштики херектер яамызынга хүлээдип берген. Чазактың даргазы кылдыр Маады кожуунуң ноянын Лопсаң-Осурну соңгаан, соонда Чазак даргазынга Салчак кожуунуң нояны Идам-Сүрүң олурупкан.
Эгезинде таңма чери Туранга турган. 1921 чылда-ла Улуг Шуулганга дүжүметтер орустар-биле дугуржуп алган, орустар болза тываларга "Красный" хоорайга 2 бажың тып хостап бээрин аазаан. Ынчангаш эрги дугурушканы ёзугаар Чазак чазын 1922 чылда "Красный" хоорайже көже берген.
1923 чылда июль 6-да ТАРНамының II дугаар чыыжы болган ооң төлээлери дүжүмет биле ноян кижилерниң эрге дужаалын ап кааптар деп шиитпир хүлээп алган. Ол үеден эгелеп: ноян кижи: бээзи, бээли, гүң деп ат эдиливес апарган. Одага биле чиңзе эдиээри база хоруглуг апарган. Дузалакчы, чагырыкчы, мээрең, чалаң, чаңгы ... дээн хевирлиг дужаалдар турбас ужурлуг апарган. Эрги дужаалдар орнунга анаа суму биле кожуун даргазы деп дужаалдыг кижилер турар ужурлуг деп чарлаан. Чыышка улуг от ужудупкан аңаа турган 100 хире дүжүмет бодунуң бөртеринден одага биле чиңзелерни ушта адыргаш отче каапкан. Карачал кижи дүжүмет кижини көргеш черге чедир сөгейбес ужурлуг деп доктаал үндүрген. Лама кижилер албан, үндүрүг төлээр ужурлуг деп чыыштың төлээлекчилери база шиитпир үндүрген.
1920 чылдарда Чазак даргалары чайын 3 ай иштинде шөлээ алгаш, аал-чуртунга дыштанып алыр чораан. Тыва күрүнениң баштайгы чылдарында сайыттар, чазак ажылдакчылары шалыңын шай-биле ап турган. Эң улуг шалың болза айда бир бүдүн шай болур турган.
Тыва күрүне тыптып кээрге Содунам-Балчыр Самагалдайдан Кызылче амбын-ноянның архивин чортупкан. Саазын документилерни 2 тевеге чүдүрүп алгаш чораан. Верхне-Никольск (Бай-Хаак) бертинге орус шеригниң доскуулу ол кош тевелерни дозупкан. Орус шериг кижизи бар чыткан кош тевелер дугайында дораан Кызылче долгапкан. Кызылдан Оюн Данчай биле бир орус офицер келген. Орустар амбын-ноянның архивин чок кылдыр өртедипкен. О. Данчай орустарны "ынчап болбас ол саазыннар дээрге тыва улустуң төөгүзү дүр" дээрге-даа олар ону тооваан. Амгы үеде Тываның Күрүне архивинде шыгжаттынып турар "амбын-ноянның фондузу" деп чүве дээрге Содунам-Балчырның бижээн кезек сактыышкыннары дыр. Содунам-Балчыр шүүгү сайыды тургаш бодунуң бодалдарын сактыышкыннарын саазынга бижип артырган.
1923 чылдан эгелеп Саң-Хөө яамызы чондан үндүрүг чыып эгелээн.
ССРЭ 1924 чылда Тываны аңгы күрүне кылдыр чарлаан, МАР 1926 чылда ТАР-ны аңгы чурт кылдыр хүлээп алган.
Чөрүлдээлер
Чаа күрүне чаа ёзу-биле чуртап эгелээн. Чаа үениң чаартылгаларынга чамдык улус тарышпас турган. Тывалар, аразында чижи бээрге моолдар амыраар турган.
ТАР Намынга бажы эъттенген чурум билбес, араглаар, улустуң мал-маганын анаа-ла хавыра бээр кижилер турган. Оларны улус "Чудурук нам" дээр турган. 1929 чылда октябрь 20-ден ноябрь 10-га чедир ТАР Намының чыыжы эрткен. Аңаа хувискаачы улус шыырак бай кижилерниң, хүрээлерниң эт-хөреңгизин, мал-маганын хавырар деп шиитпир хүлээп алган. Дүжүмет чораан кижилерни оран-чуртундан үндүр көжүрүп хамааты эргезин казып база турган.
Куулар Сумунактың үймээни
Тыва Чазак үндүрүг өртээн элээн бедидипкен. 1924 чылда март 11-де Шемиге нам хуралы эрткен аңаа 34 кижи турган. Аңаа чыылган кижилер бодунуң дүвүрелин илереткен: "дүрүм, саавыр болгаш үнүдүрүг, дадывыр кончуг бергедээн, оларны күүседир арга чок болу берген. Алган кадайны, уруг-дарыгны хавырып апаар, оран черин үлежип хемчээр, өлүк, мөңгүн, тараа биле малды хавырар дээн дир. Мал бажы сая чеде бээрге ону Хем Белдиринче сүрүп апаар, хамык чыгган малды аңаа чыггаш оон дөгерезин согар дыр" деп дижип турган. Үймээнчилер Шеми, Чыргаккы, Адар-Төш, Ак-Дуруг биле Чаа-Хөл девискээрин эжелеп алган, оларда кижи саны 600 хире кижи турган. Олар садыг биле өртээл черлерин чок кылдыр үптеп каапкан. Буян-Бадыргы оларны оожургадыр дээш Чадаанаже үнүпкен. Сумунакты ол канчап-даа чагып, сургап чадап каан. Сумунак суглар "дүжүп бээрининң орнунга төрээн черге өлгени дээре" дишкеннер. Хамыктың эгезинде аратарга туттурган кожуун ажылдакчыларын хостаптар кылдыр Буян-Бадыргы үймээнчилер-биле дугуржуп чугаалашкан. Үймээн үндүрген кижилер-биле чугаа кылыр арга чок апаарга, Чазак чери оларны базар дээш 150 хире шериг кижи чортупкан. Чазак шерии араттар-биле чайга чедир тулчуп аткылашкан. Соонда Сумунак эштери-биле дүжүп берген. Сумунактың бодунга 366 лаң торгаал төлеткен, ооң эштерин 30-ден 90 лаң торгаалга онааштырган.
Хемчикте үймээн
Чазакты биле намны удуртуп чораан хувискаалчы кижилер чоннуң мал-маганын кара туразында хавырып эгелээрге, 1930 чылдың март 17-де Чөөн-Хемчик кожуунунга үймээн үнген. Үймээнчилерни Баян-Тала чуртуг Куулар Барыймаа удуртуп баштап турган. Тываның Революстуг Шерии араттар-биле чайга чедир дайылдашкан. Майга чедир шериглер 139 кижини туткан, олардан 14 кижини боолаан, 57 кижини Тывадан үндүр шөлүпкен. Ооң аңгыда аткылажыышкын үезинде 4 кижи өлүрткен, 7 кижини кандыг-даа шииткел чокка туткаш анаа болаап өлүрген. ТАР Шериинден дескен араттар Мөңгүн-Тайга таварыштыр Синцзянче (Кыдат) дезип турган. Хамык дескен улусту тудар сорулгалыг кылдыр кызыгаарга шериг хараалдарын тургускан. Мөген-Бүренге 12 шериг кижи. Чигжейге 10 шериг, Каргыга - 14 шериг, Барлык бажынга 10 шериг кижилерин тургузуп каан. К. Барыймаа боду төрелдери-биле, эштери-биле аъттыг-хөлдүг Моолду таваргаш Синцзянче көже берген.
Тере-Хөлде үймээн
1932 чылдан бээр Тере-Хөлдүң аратары Кызылда турар чазакка чагыртпастай берген. Куңгуртуга школа биле эмчи тудуп турган 6 кижини үймээнчилер туткаш диригге өртедипкен. Тере-Хөлге Кижиир-оол баштаан Чазак төлээлери келген, ол улус Дооду-Кол деп черге баргаш, ында аалга кирген: "Эр улус бар бе?" деп айтырып мендилежирге кым-даа, чүнү-даа ыытаваан. Оон боо даажы дыңналган Кижиир-оол биле ооң кады чораан Тоңмит дээр эжи балыглаттырган. Июль 7-де Тыва Чазак Тере-Хөлче шериг чортупкан. Шеригни Хертек Шилги-Бызаа деп кижи баштап турган. ТАР Шерии биле үймээнчилер Сайгал деп черге тулушкан. Тулчуушкун соонда Тере-Хөлдүң аратары 2 чарлы берген, бир бөлүк Тере-Хөлче аткаарлай берген, ийи дугаар бөлүк Сайгал иштинче чоруй барган. Х. Шилги-Бызаа шериин ийи кезеке чарып алган. Бир кезек шеригни И. Бадра баштаан ол кезек Сайгалда чаштынып турган аратарны сүрүп чорупкан, арткан шерии-биле Х. Шилги-Бызаа Тере-Хөл талазынче чорупкан. Кезек үе эрткенде Х. Шилги-Бызааның шерии Тере-Хөлдүң аратары-биле ийи дугаар тулушкан. ТАР Шериинге удурланган кижилерден 78 кижи өлүрткен, артканнары Моол талазынче дезипкен. Өлүрткен улус аразындан шериглер ийи пулемёт, саны 100 ажа бээр винчестер боо биле чактыр боо тып алган.
АРЭВЭ
Тываның Аныяктарның Революстуг Эвилели. Чамдыкта "РЭВАНЭ" (Революстуг Аныктарның Эвилели) база дээр.
1925 чылдың 12 айның 20-23 хүннеринде Кызылга тыва аныяктарның чыыжы эрткен. Ол чыышты ТАРН ТК Чиңгине секретары Моңгуш Буян-Бадыргы удуртуп эртирген. Буян-Бадыргы чыышты ажыдып тургаш мындыг чүве чугаалаан: "аныяктарның организациязы чокта арат намны быжыглаары база чаа күрүне тургузуп боттандырарының дугайында бодаан-даа херээ чок ...". Аныяктар чыышка 5 чүүл айтырыг сайгарып көрген, ол 5 чүүл айтырыгдан эң кол айтырыг болза РЭВАНЭ-ниң ажылын канчап эгелеп тургузуп алыры болур. РЭВАНЭ-ниң Төп комитединиң кежигүнүнге 13 кижини шилип алган. Аныяктар эвилелиниң Чиңгине серетарынга Иргит Шагдыржап соңгутурган.