cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ливинская, Лидия Архиповна
Намдары
Төрээн көдээ суурунуң көдээ школазынга өөренип турган, амдыызында уругнуң өөредилгезин Ада-чурттуң Улуг дайыны ара үскен. Лидияның алды акылары дайылдажып чорупкан, оларның үжү өлген. Немец оккупация үезинде ол партизаннарга дузалажып турган. 1943 чылда көдээ суурну немецтер аткаарлаашкында өрттедипкен, Асмоловтарның бажыңы база өрттенген. Ам-даа дайын үезинде Лидия тус черниң школазынга өөредилгезин уламчылаар шиитпирлээн. Тихоновка көдээ суурга чеди класс дооскан (өөреникчилер бир өөредилге чылында хары угда
Өөредилгезин Мелитопольга уламчылаан, сес класс дооскан соонда бухгалтерлер курузун эрткен. 1946 чылда Запорожскиниң педагогика техникумунче шенеп кирип көрген,ынчалза-даа не попав в него, бо-ла чылда Киевте чап-чаа тургускан хоорайда электротранспордунга ажылдакчылар белеткээр техникумче кирген, 1950 чылда дооскан.
Куреневской хай-халап соонда, март 1961 чылда Ливинская Красина аттыг депоже катап ажылдап келген, 1970 чылга чедир директорнуң оралакчызы — ажыглал начальниктеп ажылдап турган. Ооң соонда Өөредилге-курс комбинады Киевтиң трамвай-троллейбус башкарар бүдүрүлге өөредилге мастери ажылдап турган.
1983 чылда Л. А. Ливинская пенсияже үнген, ынчалза-даа ынак херээн арттырбаан база над созданием Киев транспорттуң төөгү Музейи ажылдап эгелээн. И накануне празднования 100-летия со дня открытия Киев трамвай — 6 июнь 1992 чылда — в одном из помещений Киевтиң электротранспорт заводу Киев транспорттуң төөгү Музейи ажыттынган. Лидия Архиповна аңаа сөөлүнде барып экскурсия баштакчызылап ажылдап турган.
Ещё одной тала ажыл-чорудулга Лидия Ливинская хөй-ниити ажыл-чорудулга турган. Ам-даа совет үеде ол эгелекчи турган база хурал Куреневской хай-халап ою хей-аът киирикчизи турган. ССРЭ буурап дүшкен соонда бо хуралдар чыл санында апарган. Ливинскаяның бот-идепкейлии база «Киевпастранс» бүдүрүлгениң техниктиг килдис удуртукчузу Брамский Казимир Антонович өлген кижилер тураскаал түңнелинде Куреневской хай-халап трамвай депонуң ажылдакчылары у его входа 1995 чылда уттундурбас демдек ажыткан турган, бүдүрүлгениң девискээринде бичии хүрээ туткан. Оларның күш-ажылының ачызы-биле долу даңзы тургускан погибших на рабочих местах электротранспортников трамвайного депо.
Оон аңгыда ол кирип турган в правление секции памятников эртем биле техника Украин общества охраны памятников төөгү биле культура. Эртем чыындыларынга база парлап каан үндүрүлгелерге парлап үндүрүп турган.
14 апрель 2010 чылда Киевке чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Киевке орнукшутканнар
Стефанова, Антоанета
Антоанета Стефанова (болг. Антоанета Стефанова; 1979 апрель 19 төрттүнген, София, Болгария) —болгар шыдыраачы, шыдыраага он дугаар делегей чемпиону (2004—2006), Европа чемпиону (2002). Дүрген шыдыраага делегей чемпиону (2012).
Намдары
4 харлыындан тура шыдыраалап эгелээн, бир дугаар ат-алдарлыг шаңналды 1989 чылда, 10 харга четпээн уруглар аразынга делегей чемпиону апаргаш алган. Ооң соонда 14 харга дээр уруглар аразынга, дүрген шыдырааның Европа чемпиону болган.
2004 чылдың июнь 5-те Стефанова херээженнер аразынга делегей чемпиону дээш финалга Екатерина Ковалевскаяны, 2,5 болгаш 0,5 түңнелге уткаш херээженнер аразынга делегей чемпиону деп атты чаалап алган.
«Пловдива хоорайнын алдарлыг хамаатызы» деп хүндуткелдиг атты 2004 чылдың ноябрь 22-ден тура ап чоруур.
2012 чылда Ханты-Мансийск хоорайга херээженнер аразынга делегей чемпионадынга ийиги черни чаалап алган, финалда украинадан Анна Ушенинага тай-брейке утурган (2:2, 1½:½).
Шөлүлгелер
Аңгылал:Апрельдиң 19 төрүттүнген
Гризодубова, Валентина Степановна
Гризодубова Валентина Степановна. 1909 чылдың апрель 14 (27) 1993, апрель 28, Москва) — совет лётчик, полковник (1943), Ада-чуртуң Улуг дайынынның киржикчизи. Рекордтуг ырак хемчээлге ужудулганы кылган. Совет Эвилелинниң маадыры. (1938), Социалистиг күш-ажылдың маадыры. (1986). ССРЭ-ниң Верховный Советче 1-ги кыйгызынның депутады.
Допчу намдары.
Валентина Гризодубова — ужудукчу, чогаадыкчы Степан Васильевич Гризодубовтуң уруу. Харьковка тѳрүтүнген. 2 харлыында-ла ачазынның аэропланынга дээрже ужар аргалыг болган. 14 харлыында бир дугаар ужудуушкунну планерге  Коктебелге планерлер чыыжынга кылган. Школа дооскан соонда Харьковтуң технологтуг институтунче кирген. Чаржалаштыр хѳгжүм училищезинниң рояль классзын дооскаш, консерваторияже кирген. 4 ноября 1928 чылдың ноябрь 4-те студент тургаш Харьковтуң Тѳп аэроклубтуң бирги чыыжынче кирген. Yш ай болгаш доозуп алган. Улаштыр ѳѳрениири биле институдун каггаш, Туланның лётно-спортчу школазы ОСОАВИАХИМче кирген. 1929 чылда Пензенниң летчик-инструкторлар школазынче кирген. Планерлиг спорт биле харылзажып турган. 1930 чылдан 1933 чылга чедир Туланның «Добролет» аэроклувунга ужудукчу-инструкторлап ажылдап турган. Оон Москва облазынның Тушинога ажылдаан. 1934—1935 чылдарда Москванның аэродромунга М.Горький аттыг агитэскадрильянның кежигүүнү. Аңаа ажылдап тургаш чуртту аай-дедир ужуп каапкан: ушкан черлери  Памир, Кабардино-Балкария, Фергана шынаазы. 1939 чылда начальник Управления международных воздушных линий СССР кылдыр томуйлаткан. Ленинградтың Хамааты ужар-хемелер харыылаар инженерлер институдунга ѳѳренген. 1937 октябрьда беш авирекордту тургускан. 1938 чылдың сентябрь 24-25 те бир дугаар экипажтың командири кылдыр «Родина» деп ужар-хемеге (АНТ-37 «Родина») хондурбайн Москвадан Ыракы Чѳѳн чукче ужуткан. Бир дугаар херээжен кижинниң эң ырак болгаш, эӊ үр ужуткан - деп рекорду. (26 шак 29 минут, 6450 км). Уралды эрткен соонда чер биле радиохарылзаа чиде берген, ынчангаш экипаж Комсомольска-на-Амурени эттир ужа бергеннер. Тайгага хондурар ужурга таварышканнар. Амгуни хемниң тулаалары болган. Ол маадырлыг чоруу дээш ужудукчуга 1939 чылдың ноябрь 4-те ССРЭ-ниң маадыры атты тывыскан. 1941 чылдан тура коммунистиг партия кежигүүнү. Ада-чуртуң Улуг дайынынның үезинде 1942 чылдан 1943 чылга чедир Ырак авиациянның101 авиаполкту командылап турган. 200 дайынчы ужудулгаларны кылган. Оларның аразында 132 дүнеки. 1943 чылда полковник эргени алган. Дайын соонда Совет армиянның хамааты авиациязынның начальниинниң оралакчызы кылдыр НИИ-17 ажылдап турган. Депутат Верховного Совета ССРЭ 1-ги кыйгынның 1993 чылдың апрель 28 те чок болган. Москванның Новодевичье хѳѳрүнде ажааган, участок 11.
Шѳлүглер
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Бочварова, Светла Маринова
Светла Маринова Бочварова (Пиралкова) (төр. 1958 чыл) — болгар политиктиг ажылдакчы база эртемден, профессор.
140 ажыг эртем парлаан чүүлдерниң автору, оон иштинде 5 номнар база 6 монографиялар аграрлыг экономика, чер харылзаа, аъш-чем продуктулар маркетинг талазы-биле. Болгар социалистиг партияның кежигүнү.
Намдары
Ийи дээди эртемни алган — экономика база журналист, Софияга Национал база делегей ажыл-агый университединге өөренип турган.
1981 чылдан 1995 чылдарга чедир Бочварова экономика Институду база көдээ ажыл-агый организация Көдээ ажыл-агый академия эртем ажылдакчылап ажылдап турган. 1994 чылдан 2005 чылга чедир Информация системазы көдээ ажыл-агый рынка менеджери олуп турган. Хары угда 2002—2003 чылдарда аграрлыг экономика Инстутуду Көдээ ажыл-агый академияның директору турган база 2003—2005 чылдарда — Национал төп аграрлыг эртемнериниң күүседикчи директору турган.
2005 чылдан 2009 чылга чедир Светла Бочварова чазакта Сергей Станишевтиң көдээ ажыл-агый министрниң оралакчызы турган.
Хуусаа бетинде парламент соңгулдаларга май 2013 чылда ол коалициядан депутаттап соңгуттурган. 42 дугаар Болгарияның Улусчу хуралы ол көдээ ажыл-агый база аъш-чем Комитедин удуртуп турган. 43 база 44 дугаар хуралдарда комитеттиң Дарганың оралакчызы турган. Ооң соонда Болгарияның 44 дугаар Улусчу хуралынга ол парламент кежигүнү апарган база бюджет биле саң-хөө Комитединде киржип турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Университета национального и мирового хозяйства доозукчулары Аңгылал:БСП кежигүннери Аңгылал:РАСХН кежигүн-корреспондентилери Аңгылал:Болгарияның херээжен-политиктери Аңгылал:Болгарияның 42 дугаар Улусчу хуралының депутаттары Аңгылал:болгарияның 43 дугаар Улусчу хуралының депутаттары Аңгылал:Болгарияның 44 дугаар Улусчу хуралының депутаттары
Ак-Тал (Чеди-Хөл кожуун)
Ак-Тал — Тыва Республиканың Чеди-Хөл кожуунунда суур. Хендерге сумузунуң төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери.
Төөгүзү
Ак-Тал суур кезекке шаандан тура кезек-саттар, кыргыстар, долааннар, түлүштер база туматтар чурттап чораан.
Географиязы
Суур Элегес хемниң (Улуг-Хемниң солагай талакы адыры) болгаш ооң адыры Узун-Хову деп хем эриинде турар.
Суурнуң чанында суур статузу чок черлер бар: Аргалыкты, Баян-Тала, Даг-Адаа-1, Даг-Адаа-2, Дадылыг, Инек-Өдээ, Калбак-Кежиг, Кожагарлар, Кызыл-Хөлчүк, Могой, Могой-Бажы, Могой-Ортузу, Сузугу-1, Сузугу-2, Узун-Хову, Ховужук, Чаа-Суг, Чеверлиг-Даг, Чиңге-Арыг, Чыраалыг-Ажык.
Бегзи-Хуурак куд., Кечил-оол куд., Малчын куд., Мира куд., Молодежная куд., Найырал куд., Октябрьская куд., Степан Шулуу куд., Эрик куд.
Кожуун төвү Хову-Аксынга чедир: 22 км.
Каък 20 км, Хову-Аксы 21 км
Авторлуг ыры
Авторлуг ыры, 1). Бард ыры – Россияның, ылаңгыя совет үеде хоорай культуразының жанры. Ылгавыр демдээ – ырның сөзүн болгаш аялгазын чогааткан автор боду күүседикчи болгаш үдекчи-аккомпаниатор болур. Сөзүглел гитара үделгезинге дыңналыр ужурлуг. А.ы. укталган дөзү – 1950 чылдарда тывылган хоорайның орус романс жанры.
Эң-не баштайгы тургузукчулары: М. Л. Ан­ча­ров, Б. Ш. Окуд­жа­ва, А. А. Га­лич, Ю. И. Виз­бор, В. С. Вы­соц­кий, Ю. Ч. Ким, Е. И. Кляч­кин, А. М. Го­род­ниц­кий, Н. Н. Матвеева. 1960–1980 чч. А. ы. ниитилелдиң янзы-бүрү адырларынга калбаа-биле нептерээн. Чер бүрү Б-ТЫК деп адаар («бот-тывынгыр ырлар клуву») тарап эгелээн.
1960 чч. 2–ги чартыындан бээр Б-ТЫК үргүлчү муң-муң көрүкчүлерни мөөңнеп чыыптар фестивальдар эрттирип, оларның иштинде эң-не сураглыы «Гру­шин­ский» (Са­мар­а обл., 1968 ч.) апарган. Авторлар брлгаш күүседикчилерден – А. Н. Баш­ла­чёв, А. Б. Град­ский, Т. Х. и С. Я. Ни­ки­ти­ны, А. А. Доль­ский, В. А. До­ли­на, О. Г. Ми­тя­ев, А. Я. Ро­зен­ба­ум ылгалып көстүп келгеннер.
Авторлуг ыры бот-тывынгыр хөгжүмү баштайгы үезинде дыка бөдүүн турган. Чоорту бодунуң тускайлаң шырайын тып алган. Совет үениң сөөлгү шынары сиңген ырылар: Окуд­жа­ваның «Дүнеки трол­лей­бус», «Ар­ба­т дугайында ыржыгаш», «Эжим-өөрүм эвилели» (Б-ТЫК ыдыктыг ыры апарган); Галичтиң «Кажан эглип кээримге»; Визборнуң «Мээң эргимим», «Дом­бай­ вальс»; Го­род­ниц­кийниң «Ат­лан­тылар»; Высоцкийниң «Эжим дугайында ыры», «Бөрүлерни аглаары», «Багай төнчүге ынак эвес мен». 1970 чч. хөй-ле профессионалдыг ком­по­зи­то­рлар Авторлуг ыры аянынга бижип эгелээннер, ылаңгыя кинофильм ырлары, чижээ М. Л. Та­ри­вер­ди­ев (ф. «Иро­ния судь­бы», 1975), А. П. Пет­ров (ф. «Же­сто­кий ро­манс», 1984). 1990–2000 чч. Авторлуг ыры сайзыралы болгаш чаартылгазының салдары-биле (бит-бөлүктер, син­те­за­то­ра ачызында хөгжүм-үелгелиг) хөй ырлар ам-даа ажыктыг шынарын чидирбээннер.
2) «Авторлуг ыры» чамдыкта орус улустуң лириктиг ырлары деп база адап турар. 18–20 вв. төнчүзүнден бээр ырлар сөстери номдан алган – «ав­тор­луг» – деп аттыг тывылган (ындыг ырлар: «Сре­ди до­ли­ны ров­ныя» А. Ф. Мерз­ля­ко­втуу; «Не слыш­но шу­му го­род­ско­го», «Вот мчит­ся трой­ка уда­лая» Ф. Н. Глин­каныы; «Степь да степь кру­гом», «Тон­кая ря­би­на» И. З. Су­ри­ко­втуу; «Чёр­ная шаль», «Уз­ник» А. С. Пуш­ки­ннии; «Вы­хо­жу один я на до­ро­гу» М. Ю. Лер­мон­то­втуу).
Демдеглелдер
Аңгылал: Уран чүүл
Коковихин, Юрий Иванович
Юрий Иванович Коковихин (Юрій Іванович Коковіхін, төр. 1936) — совет база украин эртемден, техниктиг эртеминиң доктору, профессор.
Намдары
22 декабрь 1936 чылда Магнитогорск хоорай Челябинск областька төрүттүнген.
Эртеми
1959 чылда Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдун дооскан (МДМИ, бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) мергежили «обработка металлов давлением». 1966 чылда бо-ла дээди өөредилге черинге кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Исследование прокатки проволоки в многовалковых калибрах». 1974 чылда база МДМИ-ге доктор диссертациязын камгалаан темазы «Теория и практика применения роликовых волок в сталепроволочно-канатном производстве». 1978 чылда Ю. И. Коковихинге профессор эртем ат тывыскан.
Ажыл-чорудулгазы
1962 чылдан 1981 чылдарга чедир Ю. И. Коковихин Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдунга ажылдап турган, аспирантылап турган, ийи диссертация камгалаан, «Машины-автоматы проволочного и канатного производства» кафедраның бир дугаар эргелекчизи турган, бо-ла чылда тургускан. 1981 чылда Украин ССР-же көже берген база Днепродзержинскунуң индустриалдыг институдунга ажылдап турган (бо үеде Днепровскунуң күрүне техниктиг университеди), 1988 чылдан 1995 чылга чедир «Металловедения и термообработки» кафедраны эргелекчилеп турган. Оон соонда организациялар рядынга директорлап ажылдап турган. Хөй ажылдарның автору апарган, оларның иштинде:
Эртем шинчилелдери Юрий Иванович Коковихинниң тускай технологиялар метизтиг бүдүрүлге талазы-биле харылзаалыг турган, дериг-херексел база аргалары кылырының моно- биле биметалл демир-удазын, а оон аңгыда ленталар база биче ээлгир материалдардан фольгалар: бериллий биле ооң холуксаалары, ак-демирден, честен, титандан, цирконийден, углеродтуг биле дадарбас каң. Ооң удуртулгазы-биле 3 доктор база 20 ажыг кандидат диссертациязы камгалаттынган.
Амгы үеде Днепродзержинскуда чурттап турар, Украина.
Софронов, Анемподист Иванович
Анемподи́ст Ива́нович Софро́нов (Алампа) – якут шүлүкчү, прозаик, драматург, якут театрның бир дугаар критиги болгаш теоретиги. Якут литератураның болгаш драматургияның үндезилекчизи. Хөй-ниитиниң ажыл-ишчи киржикчизи.
Коковихин, Юрий Иванович
Шөлүглер
Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң доозукчулары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Техниктиг эртеминиң докторлары
Софронов, Анемподист Иванович
Намдары
1886 чылдың ноябрь 14-те Россия империязының Якутск облазының Якутск округунга бир дугаар  Жохсогонск аймаанга Иван Корнилович деп якут бай-шыырак өг-бүлегниң кежигүнү болуп төрүттүнген. Алампа 3 харлап чорда, авазы чок апарган. Ынчан ону ийи аңгы өг-бүле өстүрүп кижизиткен. Оон ол ачазынче эглип келген. Якут улустуң чаңчылы-биле өг-бүлениң хеймери өгнүң кол ээзи бооп артпышаан, аалдың аар-саар ажылдарын кылыр ужурлуг турган. Ынчангаш Алампаны өөредип чорутпайн турганының чылдагааны ол турган. Ынчалза-даа 15 харлап тургаш дөрт чылдың шажын школазын ийи чыл дургузунда эки өөренип доозупкан. Ооң соонда ол бот-өөредилгеже шымнып киргеш, Якут училищениң өөренир программазын даштыкы дылдар чокка шиңгээдип алган.
Күзүн 1907 чылда А.Софронов адазынга чугаалавайн бүдүү Якутск хоорайже көжуп чорупкаш, «Якутск край» деп солуннуң типографиязынга кара ажылчын кылдыр ажылдап кириптер. Элээн үе эрткенде солуннуң якут дылга парлакчызы болуп ажылдай бээр. 1912-1913 чылдарда  «Саха саҥата» сеткүүлге база ажылдаар. Оон аңгыда 1909-1921 чылдарда балык садыгжызы Кирилл Давыдович Спиридоновтуң хууда бижикчизи болгаш санакчызы болуп ажылдап чораан.
1909 – 1921 чылдарда Софронов республикага театр ажылының удуртукчузу чораан. Оон аңгыда «Саха Омук» бөлүүнүң культура-чырыдыышкынының баштыңы, якут дылда бир дугаар совет «Манчары» деп солуннуң редактору, «Саха Кэскилэ» аттыг Якут эртем-шинчилел бөлүүнүң кежигүнү база турган.
1925 чылда А.И. Софронов биле П.А. Ойунскийниң саналы-биле Якутск хоорайга Национал уран-чүүл музейинге чурук галлереязы ажыттынган. Софронов «Чолбон» деп сеткүүлдүң бир дугаар редактору болгаш үдезилекчизи.
1926 чылда республиканың Госкинонуң удуртукчузу, Саха театрның бир дугаар редактору.
1933 чылда   Анемподист Софронов   чанып келген.
1935 чылдың декабрь 24-те өкпе-хөрек аарыындан чок апарган. Ол чок апаарының бертинде чагыг бижик арттырган. Ында бодунуң литературлуг чыындыларын Якут чогаалчылар союзунга артырган. Оон үнген акшаландырыышкын-биле эң шылгараңгай якут дылга драматургия премиязын кылырын дилээн.
Чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы
1912 чылда «Төрөөбүт дойду» (Родной край) деп бир дугаар шүлүү парлалгаже үнген.
1914 чылда эң билдингир «Дьадаҥы Дьаакып» (Бедный Яков) деп шиизи үнген. Алампаның бижээн шиилери якут национал театрнының хөгжүлдезинге улуг салдарны чедирген.
Чогаалчы Алампа 150 ажыг шүлүктерниң автору. Алампаны литература критиктери якут литературанын поэзиязынга чаа агымны киирген чогаалчыларның бирээзи деп бижип турарлар. Ооң хөй-хөй шүлүктери ырылар кылдыр амгы үеде арткан. Чогаалчының «Саха ырыата» (Песня саха) деп ырызы Якутияга Граждан дайын үезинде гимн болуп турган.
Якут прозада Алампаның сатириктиг (шоодуглуг) чечен чугаалары эң шылгараңгай чогаалдарга хамааржып турар.
И.Крыловтуң, Л.Толстойнуң, А.Чеховтуң, А.Фадеевтиң чогаалдарын очулдуруп турган.
Орус дылда
Северная ночь: Стихи / Пер., сост. и примеч. В. Солоухина. — М.: Советская Россия, 1984. — 175 с.
Шөлүглер
Аңгылал: Саха
Баишев, Гавриил Васильевич
Гавриил Васильевич Баишев (литературлуг ады Алтан Сарын) – якут чогаалчы, шүлүкчү, лингвист-тюрколог.
1917 чылда Якутскунуң почтаның телеграфиязының конторазынга өөреникчилей берген. 1918 чылдан 1921 чылдарга чедир Амга суурнуң почтазынга ажылдап турган. Националистчи бодалдары-биле 1921-1922 чылдарда болуп турган тура-халыышкынга киржип тургаш, амнитияга (хосталгага) таварышкыже чаштынып турган. Якутскуга "Саха Омук" болгаш "Саха Кэскилэ" бөлүктерниң кежигүнү болгаш секретары болуп ажылдап чораан.
1924 чылдан 1928 чылга дээр Ленинградтың чөөн дылдар институдунга өөренип чораан. Аңаа өөренип тургаш орус дылче В.Н. Васильевтиң бижидип кааны "Ала Булкун" деп олонхозун очулдуруп турган. Баишев Якут алфавит кылыр бөлүктүң кежигүннериниң аразынга кирип турган. Якут бижик комитединиң эртем талазы-биле секретары.
Якут дылга хамаарылгалыг аңгы-аңгы реформаларның автору.
Шөлүглер
Аңгылал: Саха
Эр кижи
Эр кижи — эът-ханы болгаш бодалы кыс кижиден өске болур. Эр кижи дээрге өг-бүлениң даянгыыжы, чоленгиижи.
Ниитилелди эр кижи башкарып турар болза ону патриархат дээр. Улустар чүгле эр кижи башкарар деп бодап чораан, амгы үеде кыс кижи башкарып турар ниитилелдер база бар апарган ону болза матриархат дээр.
[[Файл:Male_anatomy_number.svg|мини|260x260пкс|Эр кижиниң бүдүрүкчү органарының тургузуу:
1.сыңый 2. сөөк 3. Эр кижиниң адакы органы 4. Пещеристое тело 5.адакы орган бажы 6. Артык кээш 7. Сидик унер үт 8. Сигмовидная кишка 9. Прямая кишка 10. Семенные пузырьки 11. Семявыбрасывающий проток 12. Простата 13. Бульбоуретральные железы 14.Ужа үдү 15. Семявыносящий проток 16. Придаток яичка 17. Чуургалар 18. Мошонка]]
Шаандан тура эр кижи, кыс кижиден бодаарга хостуг чораан. Эр кижи камгалакчы, азыракчы, кыс кижи ажы-төлүн азыраар, чем кылыр оон эр кижиниң чалчалары бар болза оларны хайгаарап көөр. Эртемдээн сайгарып көөрге чугле кыс кижилер башкарып чораан ниитилелдер турбаан деп турар. Патриархат болза кезээде чораан деп, амгы үеде ону шинчилеп турар ..
Стадник, Мария Васильевна
Мария Васильевна Стадник (азерб. Mariya Stadnik ; 3 июня 1988(1988-06-03), Львов) — азербайджан (ооң мурнунда — украин) херээжен мөге, Пекинге Олимпий оюннарының хүлер медализи, 2012 чылда Лондонга Олимпий оюннарының мөңгүн медализи, 2016 чылда Олимпий оюннарының мөңгүн медализи, 2009 база 2019 чылдарда делегей чемпиону, Европаның 7 дакпыр чемпиону, Европа оюннарының ийи дакпыр чемпиону.
Украинадан Европа чемпиону, Пекинге Олимпий оюннарының мөңгүн медализи Андрей Стадник-биле өг-бүле туткан.
Карьеразы
2006 чылда Мария Стадник Украина дээш хүрежип тургаш, Москвага болуп эрткен Европа чемпионадынга тиилээн, ынчалза-даа допинг дээш үндүрткен. 2007 чылда катап хүрежир эргелиг апарган, ынчалза-даа Украина дээш хүрежири болдунмайн барган, ынчангаш Азербайджанның ол чурт дээш хүрежир саналын хүлээп алган. Түңнелинде 2008 чылдың Олимпиадазынга Мария Стадник Украинадан Ирина Мерлени-биле 3-кү черге ийелээ турганнар.
2012 чылдың Лондонга Олимпий оюннарынга Стадник Мерлени-биле чартыкфиналга дужуп келгеш, ону тиилээш, финалче үне берген, аңаа япон мөге Хитоми Обарага октаткаш, мөңгүн медальга төлептиг болган.
Рио-де-Женейрога 2016 чылда Олимпий оюннарынга Мария Стадник финалга япон херээжен мөге Эри Тосакага уттургаш, база катап мөңгүн медаль алган
2019 чылда Казахстанның Нур-Султанга Делегей чемпионадынга 50 килге чедир мөгелер аразынга чемпионнааш, Азербайджанга 2021 чылдың Олимпиадазынга киржир эргени чаалап берген.
Кожемякина, Валентина Яковлевна
Валентина Яковлевна Кожемякина (төр. 1936 чыл) — совет көдээ ажыл-агый ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
20 июнь 1936 чылда Новосибирск областка төрүттүнген.
Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында колхоз фермазынга саанчылап ажылдап эгелээн. Кажан 1953 чылда өг-бүле Кубаньче көже берген, кыс леспромхозка ыяш кезикчизилеп ажылдап кирген. Июнь 1955 чылда суур Вардане совхоз «Черноморец» сүт фермазынга саанчылап ажылдап эгелээн. Удаваанда Валентина Яковлевна совхозтуң кол саанчызы апарган, а ооң соонда — Лазаревский районунуң Сочи хоорайы. 1960 чылдарның эгезинде совхоз «Черноморец» ферманың сочинский трест «Овощепром» ол эң эки мурнакчыларның санынче кирген.
1970 чылда аңаа инек бүрүзүнден 6000 ажыг килограмм сүт саап алыр аргалыг болган, 1976 чылда — 6021 килограмм, 1979 чылда — 6346 килограмм. 1980 чылда Валентина Кожемякина бодунуң бөлүк инек бүрүзүнден 7118 килограмм саап алган, ССРЭ-ниң эң эки бир саанчызы апарган.
ССРЭ-ниң Дээди Совет Президиум 12 март 1982 чылдың Чарлыы-биле бедик түңнелдиг чедиишкиннери база күш-ажылчы маадырлыг чоруу дээш, планнар күүседирин көргүзер база социалистиг хүлээлге бүдүрүлге көвүдээри база күрүнеге тараа садары база өске көдээ ажыл-агый продуктулары 1981 чылда Кожемякина Валентина Яковлевнага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
Пенсияже үнгеш, алдарлыг дыштанылгада турар, Сочи хоорайның микрорайон Варданеде чурттап турар. Хөй-ниити ажыл-чорудулгага киржип турар ветеран организация Сочи, аныяктар-биле бо-ла ужуражыр.
Мириам Родригес Мартинес
Мириам Родригес Мартинес (?- 10 май 2017 чылда, Сан-Фернандо, Тамаулипас, Мексика), мексикан кижилерниң эргезин камгалаар кижи. Уруун оорлаткан болгаш өлүрткен соонда ол «Ажы-төлүн чидирген чаштарның ада-иелери» деп организацияны баштаан. 2017 чылың май 10-да Мириамны ооң бажыңынче халдап кирген дерзии боевиктер өлүрген.
Ажыл-чорудулгазы
Мириам Элизабет Родригес Мартинес мексикан община Сан-Фернандога чурттап турган. Ол 10 май 2017 чылда өлүрткен, хүнде, кажан Мексикага авалар Хүнүн демдеглеп турган. Ол берге кемдээшкин алган база эмнелге оруунга чок болган. [2]
Каттыжылга Сан-Фернандо Тамаулипаса турар, Мексиканың эң каржы регионнарының бирээзи. Чазактың барымдаалары-биле ёзугаар, ол эң хөй санныг кижи чурттакчыларлыг, чуртта ис чок читкен. [3]
Чаңгыс эп-сеткилдиг демдек удурланыкчылар-биле 10 май 2017 чылда удурланыышкын демдээ-биле Мириам Элизабет Родригес Мартинес мексиканнарга кыйгырыг чүве чугаалаан, АКШ чазаанга биле федералдыг чазаанга правозащитниктерниң айыыл чок чорук негелделерин хандырар. [4]
Күш
Күш — кандыг-бир теложе өске телоларның азы физиктиг шөлдерниң кылдыныының күжениишкининиң хемчээли болур векторлуг физиктиг хемчээл. Күштүң ажыглалының түңнелинде телонуң дүргени өскерли берип болур азы үрелиишкиннер база механиктиг дыңзыышкыннар болу берип болур.
Күштүң ниити тодарадылгазы чок, физика эртеминиң амгы үеде өөредилге номнарында күш дээрге дүргедээшкинниң чылдагааны деп бижип турар. Күштү ньютоннар-биле (н) демдеглэр.
Ниити медээ
Күштүң чаңгыс тодарадылгазы чок. Аңаа тодарадылганы Ньютоннуң үезинден тура-ла эртемденнер бээрин оралдажып турган. Ньютоннуң ийиги хоойлузу-биле күш дугайында билиг сырый харылзаалыг.
Күштүң характеристикалары
Күш векторлуг хемчээл болуп турар. Ол модульдуг, угланыышкынныг база баскан точкалыг.
Күштүң телолар аразында хемчээлинден хамаарылгазы аңгы-аңгы хевирлиг бооп болур. Ынчалза-даа телолар аразында хемчээл улгаткан тудум күш тикче чүткүп бар чыдар боор. Чүгле харын кара энергияга хамаарышканда өске бооп болур.
Бурунгу делегейде
Кижи төрелгеттен эгезинде күштү бир-ле аар чүүлдү шимчедип тургаш, боттарының алган дуржулгазынга хамаарыштыр билип турган. Ынчан «күш», «күчү», «ажыл» деп билиглер синонимнер турган.
Кижи төрелгетенниң сайзарааны-биле күштү кижилер бурганчыдып эгелээн. Египетке-даа, Месопотамияга-даа күш бурганнарның шынары-биле харылзаалыг демдек болуп турган.
Антиктиг үе
Грек эртемденнер шимчээшкинниң бойдузунуң дугайында боданып эгелээн үезинде, күш дугайында билиг Гераклиттиң статика дугайында өөредиинде удурланышкак чүүлдерниң баланзы кылдыр тыптып келген. Анаксагорнуң өөредиинде бодунга хамаарыштыр даштыкы болуп турар материяны «угаан» шимчедип турар деп турган.
Күштү илередирде Платон «динамис» (шимчээшкинниң «магады») деп термин ажыглап турган.
Аристотель ийи аңгы күш дугайында чугаалап турган: телонуң бойдузундан күжү («бойдус», физис) база өске телону тыртып азы идип турар күжү.
Күш бөдүүн механизмнер тургузуп турарының үезинде бистиң эрага чедир III чүс чылда Архимед шинчилеп турган.
Ньютоннуң үезинде
Ньютоннуң ажылдарында күш дугайында билиг тыртыжыышкын-биле сырый харылзаалыг. Күш (vis) дугайында бир дугаар Ньютон «Эгелер» деп ажылында 2 уткалыг чырыткан: «бар күжү» (vis insita), Ньютоннуң инерция күжү, база телонуң шимчээшкининиң өскерилгенинче салдарлыг «ажыглаан күжү» (vis impressa).
Амгы үе
XX чүс чылдың төнчүзүнде эртемденнер күш дугайында билиг херек бе, күштер шынап-ла бар бе азы олар анаа эптиг боорга ажыглап турар терминнер бе деп айтырыгларны салып турганнар.
Бигелоу 1988 чылда күштер чылдагаан болгаш түңнел аразында хамаарылганы тодарадып турар болганда оларны ап каары болдунмас деп барымдаалаан.
Бавуу-Сюрюн, Мира Виктор кызы
Мира Викторовна Бавуу-Сюрюн азы Мира Викторовна Бавуу-Сүрүң (1956) — филолог,  тыва дыл шинчилекчизи,профессор, Россияның тюркологтар комитединиң кежигүнү,  РФ-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының федералдыг реестр экспертизи, Тываның күрүне университединиң Тыва филология болгаш ниити дыл эртеми кафедразының профессору, «Тюркология» деп эртем-өөредилгелиг төптүң үндезилекчилериниң бирээзи, баштайгы директору турган, дыл эртеминиң доктору, Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, Моолдуң өөредилге талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
М. В. Бавуу-Сюрюн 1956 чылдың август 20-де Улуг-Хем кожуунунуң Шагаан-Арыг хоорайга төрүттүнген. Ийи-Тал школазының 8 клазын дооскан, 1973 чылда Кызылдың №2 ортумак школазынче өөренип кирген. Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң филология факультедин дооскаш, Тыва филология кафедразының ассистентизи кылдыр ажылдап турган. 1982 чылда ССРЭ-ниң Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Төөгү, дыл база философия институдунуң аспирантуразынче кирип алган. 1988 чылда профессор, дыл эртемнериниң доктору М.И. Черемисинаның удуртулгазы-биле "Тыва дылдың тодарадылга конструкциялары" деп кандидат диссертациязын камгалап алган. Аспирантураны дооскаш, ККПИ-ниң филология кафедразының улуг башкызы, доцентизи кылдыр ажылдап, кафедраны удуртуп чораан. 1988 чылдан 1992 чылга чедир ККПИ-ниң өөредилге талазы-биле проректору чораан. 2006 чылдан — ТывКУ-нуң Тыва болгаш ниити языкознание кафедразының профессору. 12 чыл дургузунда (1997 чылдан 2009 чылга чедир) ТывКУ-нуң Тыва болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразын удуртуп турган, ТывКУ-нуң «Тюркология» деп эртем-өөредилгелиг төптүң директору чораан, амгы үеде Тыва үндезин культура төвүнде эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чоруур.
Ажыл-ижи
Мира Викторовна — хөй сонуургалдыг эртемден база салым-чаяанныг кижи. Хөй чылдарда тыва дылдың сөс чогаадылгазын шинчилеп чораан, дыка хөй эртем чүүлдериниң автору база электроннуг кожамыктар сөстүүнүң автору. 1994 чылда Мира Викторовна Турк дылдар ниитилелиниң чалааны-биле Анкарага (Турция) тыва дыл курстары эрттирип турган. Ооң киирген саналы-биле 2009 чылда ТывКУ-га бир дугаар гуманитарлыг эртемнерге хамааржыр Эртем-өөредиглиг төп "Тюркология" ажыттынган. Бөгүн ЭӨТ тыва дыл болгаш тыва чогаалды эртем талазы-биле шинчилээр чаа шагның төвү апарган. Мира Викторовнаның удуртулгазы-биле "Тыва дылдың электроннуг чыындызын" тургузар талазы-биле улуг белеткел ажылы чоргустунуп турар,  "Тываның чогаалчыларының сайтызы" тургустунган (http://pisateli-tuvy.ru). Ооң удуртукчу салым-чаяанының ачызында ТывКУ-нуң Тыва дыл болгаш ниити дыл эртемнериниң кафедразы чылдың-на тыва дылга болгаш литератураның чидиг айтырыгларынга хамаарышкан эртем конференцияларын, семинарларны, өөредиринге хамаарышкан эртем методиктиг ажылдарны чорудуп турар. «Тыва дыл болгаш ниити дыл эртемнериниң кафедразының эртем бижимелдери", «Сургуулдарның тыва дылга болгаш литературага хамаарышкан эртем ажылдары" М.В. Бавуу-Сюрюн редакторлап үндүрүп турар. Ооң идепкейи-биле кафедра чанында тыва дылдың диалектилеринге хамаарышкан электоннуг өөредилге номнары үндүрүп кылып турар эртем-методиктиг лаборатория база ажыттынган. Кафедраны ол удуртуп турар үеде Моолдуң, Японияның, Американың, Чехияның, Турцияның, Германияның эртемденнери-биле быжыг харылзаа тургустунган. М. В. Бавуу-Сюрюн — дээди өөредилге черлеринге бир дугаар тыва дылдың лексикологиязынга хамаарышкан мергежилгелер чыындызының автору; Тыва дылдың синтаксизинге база сөс чогаадылгазынга хамаарышкан дыка хөй эртем ажылдарының автору; 60 ажыг эртем база эртем-методиктиг ажылдарның автору; 2018 чылда үнген школага 5-9 класстарга өөредилге номнарының соавтору. Моолда болгаш Кыдатта чурттап чоруур тываларның диалектилерин шинчилеп, ынаар эртем экспедицияларын кылган. Оон аңгыда Моолда чурттап чоруур тывалар боттарының дылын чидирбезин дээш, дыка улуг ажылды кылып чоруткан. Ценгел тываларынга тыва дылды өөренири-биле эге класстарга өөредилге программазын база өөредилге номнарын кылып тургузарын удуртуп турган.
Капсырылга
Аңгылал:Августтуң 20 төрүттүнген Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Коцюбинская, Ирина Михайловна
Ирина Михайловна Коцюбинская (Ірина Михайлівна Коцюбинська; 1899 чыл—1977 чыл) — Михаил Коцюбинский чогаалчының уруу, Михаил Коцюбинский музейиниң директору Черниговта (1956 чылдан), филология эртеминиң кандидады (1965), Украин ССР алдарлыг культура ажылдакчызы.
Намдары
Черниговка 30 июньнуң (12 июльдуң) 1899 чылда украин чогаалчы база хөй-ниити ажылдакчызы Михаил Михайлович Коцюбинский биле ооң кадайы Вера Устиновна Коцюбинскаяның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Кондратенко, Прасковья Фёдоровна
Прасковья Фёдоровна Кондратенко (в девичестве Меженная; 8 январь 1928 чыл, стан. Пластуновская, Кубанский округ, Соңгу-Кавказ край, ССРЭ — ?) — Краснодар крайның Пластуновский районнуң «Красная Звезда» колхозтуң куш ажаакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1957).
Коцюбинская, Ирина Михайловна
Намдары
1939 чылда ВКП(б)/СЭКП кежигүнү апарган, 1941 чылда ийи чылдың юридиктиг школазын дооскан. Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Чкалов хоорайже (бо үеде Оренбург) чайладыр көшкен, областың прокурор хүлээлгелерин күүседирин томуйлаан. Чайладыр көжүрген соонда Киевче ээп келген. Бот-өөредилге-биле юридиктиг институдун дооскан, беш чыл ажыг Киевке улусчу шииткекчилеп ажылдаан, а ооң соонда Украинаның чогаалчылар Эвилелиниң литератор бажыңының директорлап.
Кондратенко, Прасковья Фёдоровна
Намдары
8 январь 1928 чылда станица Пластуновской Кубанского округа Соңгу-Кавказ край (бо үеде Краснодар крайның район төвү) тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Националы орус кижи.
Коцюбинская, Ирина Михайловна
Намдары
Ооң соонда төрээн чурттунче Черниговче көже берген. 1958 чылда ооң киржилгези-биле украин чогаалчының бажыңы катап тургускан база ооң адазы — Михаил Коцюбинский, где разместилась литературлуг экспозиция. Ирина Михайловнаның бот-идепкейлии-биле алдарлыг «литературные субботы» катап эгелээн, эртем конференциялары эрттирер апарган, хөй санныг уруглар утренниктери, уруглар номунуң неделязы, чогаалчылар чалаттынып турар. Делгем чайгаары приобрело празднования 100-хар со дня рождения Михаил Михайлович Коцюбинский.
Ирина Михайловнаның удуртулгазы-биле литературлуг экспозицияга чаа бажың тудуг эгелээн турган, ынчалза-даа ооң ажыттынарынга чедир ол чедир чурттаваан.
Кондратенко, Прасковья Фёдоровна
Намдары
Президиум ССРЭ-ниң Дээди Соведи 31 октябрь 1957 чылдың Чарлыы-биле «за особые заслуги в развитии сельского хозяйства и достижение высоких показателей по производству продуктов сельского хозяйства» П. Ф. Меженная Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
1971 чылда хаван ферма колхозунуң баштыңы апарган. Моон соңгааргы салым-чолу билдинмес.
Коцюбинская, Ирина Михайловна
Намдары
И. М. Коцюбинская хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган — хоорай совет депутат соңгуттуруп турган, кежигүнү чагырга общества охраны памятников төөгү биле культуры.
Кондратенко, Прасковья Фёдоровна
Намдары
Ленин ордени-биле шаңнаткан (31.10.1957), медальдар, а оон аңгыда 7 медальдар ВСХВ база ВДНХ ССРЭ (1953—1959).
Чогаал
Аңгылал:ССРЭ-ниң куш өстүрер мергежилдиг кижилери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Коцюбинская, Ирина Михайловна
Намдары
Ол хөй парлап үндүрген автору болуп турар солун-сеткүүлде, ийи ном сактыышкыннарын «Воспоминания и рассказы о М. Коцюбинском» (1965) биле «Михаил Коцюбинский» бижээн (1969). 1968 чылда Украин ССР чогаалчылар эвилелинче хүлээттинген.
Украин ССР алдарлыг культура ажылдакчызы, «Знак Почёта» орден-биле шаңнаткан турган база медальдар, иштинде «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
Шөлүглер
Аңгылал:Филология эртеминиң кандидаттары Аңгылал:Украинаның алдарлыг культура ажылдакчылары Аңгылал:СССРЭ-ниң чогаалчылары Аңгылал:СЭКП кежигүннери
Йованович, София
София (Соя) Йованович (серб. Софија „Соја“ Јовановић; 1 февраль 1922, Белград — 22 апрель 2002, аңаа-ла) — югослав база серб режиссёр база сценарист.
Сербияда бир дугаар херээжен режиссёр.
Намдары
Соя Йованович XX чүс чылдың ийиги чартыының югослав болгаш серб театр, кино база телевидениениң уран чүүлчү сайзыралынга улуг үүг хуузун киирген. Дыка хөй чылдарның иштинде Белградтың театр академиязынга ажылдаан.
Театрның сценазынга 50 хире шиилерни тургускан, телевидениеге киноларны, шиилерни шоуларны тургускан. Оларның аразында «Восьмое наступление», «Кот Тоса», «Трамвай двойка», «Поп Чира и поп Спира») дээш оон-даа өске. База ол ышкаш куклалыг шиилерни, радиошиилерни база тургузуп турган.
Бир дугаар югослав өңнүг уран-чүүлдүг кинонуң «Поп Чира и поп Спира» автору.
Шаңналдары
Премия «Бојан Ступица» дээш оон-даа өске.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Апрельдиң 22 мөчээн Аңгылал:Февральдың 1 төрүттүнген
Муравьёва, Александра Григорьевна
Александра (Александрина) Григорьевна Муравьёва (тѳрүттүнерде фамилиязы графиня Чернышёва. 1800 чылдың июнь 2 де тѳрүттүнген, Санкт-Петербург — 1832 чылдың ноябрь 22, Петровский Завод) — декабрист З. Г. Чернышёвтуң угбазы, декабрист Н. М. Муравьёвтуң кадайы. Сибирже ашаанның соондан чорупкан.
Допчу намдары.
Графа Григорий Иванович Чернышёвтуң (1762—1831) болгаш Елизавета Петровна Квашнина-Самаринанның уруу (1773—1828). Петербургка тѳрүттүенген, креститьтээр сагылды 1800 чылдың июнь 18 церковь Успения Пресвятой Богородицыга кылган. Угбалары биле кады эки бажынга ѳѳредиир билигни алган. Граф М. Д. Бутурлинниң сактып турары биле алырга, уруг «узун дурт сынныг, блондинка, боткур мага-боттуг; Петербургтуң англичаннары уругну «принцесса Шарлоттага дѳмейлээр турганнар». 21 февраля 1823 чылдың февраль 21-де Александра Григорьевна Никита Михайлович Муравьёвтуң кадай апарган. (1795—1843). Симеонов хурээзинге, Петербургка бадыланчып алганар. Кажан ашаан кара-бажыңнап алганда, уруг 3 дугаар тѳлүн иштиг турган. 1826 чылдың октябрь 26-да ашаанның соондан Сибирьже чоруур деп шиитпирни хүлээп алган. Кунчуунга 3 ажы-тѳлүн аттыырып каар ужурга таварышкан. Ашаанның соондан бар чыда, Москвага Муравьева А. C. Пушкинге ужурашкан. Шүлүкчү уругну таварыштыр декабрист эштеринче «Во глубине сибирских руд…» - деп шүлүүн дамчыткан. База И. И. Пущинге — «Мой первый друг, мой друг бесценный…» - деп шүлүү. 1827 чылдың февральда Александра Григорьевна Читанның острогунга чедип келген. Уруга деткимчени Муравьёвтуң авазы кылып турган, акшаны уругнуң ачазы, граф Г. И. Чернышёв, база чорудуп берип турган. Муравьёва ажы-тѳлүн сактып, ийлеп турган, улуг оглуннуң чок болганы уруга улуг согуг болган. Удаваанда авазы база чок болган. (1828), дараазында ачазы (1831). База бир улуг согуг - Сибирьге тѳрүттүнген ийи урууннуң чок болганы. Чоорту уругнуң холу салдына берген. Чок болурунга чедир бир болгаш чартык чыл артканда Муравьева бижип турган: «Мен кырып тур мен, авай! Бажым дүгүагарып эгеледи». 1832 чылдың октябрь тѳнчүзүнде Муравьёва доңгаш аарый берген. Ноябрь 22-де чок болган. Уругнуң чок болганы шолуттурген Декабристер аразынга бир дугаар ѳлүм болган. Муравьёва ачазынның чанынга ажаарын дилээн - ынчалза-даа хаан чѳпшээрел бербээн. Александра Григорьевнанның хѳѳрүнге ашаанның дилээни биле часовняны туткан. (проектинниң аатору Н. А. Бестужев). Часовняда уруглары Ольга болгаш Аграфена (чаш оол Иван Фонвизин) ажааттынган.
М&
Эки хүннүҥ мендизи-биле!
Смирнова, Ольга Владимировна
Ольга Владимировна Смирнова (өгленгенде Киосова) (11 май 1979) — россий база казахстан херээжен спортсмен, хостуг херээжен хүрешке делегей чемпиону, Россияның алдарлыг спорт мастери (2000).
Намдары
1979 чылда Новочебоксарскыга төрүттүнген. 1996 чылдан Россияның чыынды командазы дээш хүрежип чораан. 1996 чылда делегей чемпионадын удуп алгаш, Европаның хүлер медализи болган. 2000 база 2002 чылдарда Европаның чемпиону болган. 2004 чылда Афинага Олимпий оюннарынга киришкеш, 9-ку черни алган.
2006 чылдан Казахстан дээш хурежип чоруур. 2006 чылда Азия оюннарының мөңгүн медалынга төлептиг болган. 2007 чылда Делгейниң болгаш Азияның хүлер медальдарын чаалап алган. 2008 чылда Азияның мөңгүн медалын алгаш, Олимпий оюннарынга чүгле 7 дугаар болган.
Ол Олимпиада соонда чуртунче чанып кээр деп шиитпирлээн. 2009 чылда Россия чемпиону болган.
Эртем-билии
Новочебоксарсктың олимпий курлавырының тускай училищезин, Камскының күш-культура институдун (2002) дооскан.
Тренер ажылы
Амгы үеде төрээн хоорайында тренерлеп ажылдап чоруур. Чувашияның хостуг хүреште чыынды командазының тренери.
Олеся Журакивська
Олеся Викторивна Журакивська (укр. Олеся Вікторівна Жураківська; төр. 13 август 1973 чылда, Киев) — украин актриса. Украиның алдарлыг артизи (2016).
Аңгылал:Украина
Абусеитов, Кайрат Хуат оглу
Кайрат Хуат оглу Абусеитов (Қайрат Қуатұлы Әбусейітов; 1955 чылдың октябрь 20-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат, төөгү эртемнериниң кандидады.
Намдары
Кайрат Хуат оглу Абусеитов 1955 чылдың октябрь 20-де Казах ССР-ниң Алматы хоорайга төрүттүнген.
Улаштыр ол дооскан мергежилиниң аайы-биле Семипалатинскиниң башкы институдунга ажылдап турган.
М. В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединиң аспирантуразын дооскан.
1992–1993 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизиниң чанында Казах менеджмент, экономика болгаш баш бурунгаар кылыр сайгарылга институдунуң Стратегтиг шинчилелдер төвүнүң даштыкы политика болгаш национал айыыл чок чорук талазы-биле программаның удуртукчузу.
1993–1996 чылдарда Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Төп аппарадынга харыысалгалыг дипломаттыг албан-дужаалдарга ажылдап турган.
1996–1998 чылдарда – Казахстан Республиказының Американың Каттышкан Штаттарында Элчин чериниң чөвүлекчизи.
1998–1999 чылдарда – Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Бирги департаментизиниң директорунуң оралакчызы, Бирги департаментизиниң директору, Хөй талалыг кады ажылдажылга департаментизиниң директору.
1999–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.
2002–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының бирги оралакчызы.
2004 чылдың октябрь 4-тен 2008 чылдың январь 17-ге чедир – Казахстанның Швейцария Конфедерациязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини, Казахстанның хары угда Женева хоорайда Каттышкан Нациялар Организациязының килдизиниң чанында болгаш өске-даа организацияларда доктаамал төлээлекчизи.
2008 чылдың январь 17-ден эгелеп – Казахстан Республиказының Улуг Британия болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хаанныг күрүнезинде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини, а 2008 чылдың август 5-тен эгелеп – Казахстан Республиказының хары угда Ирланд Республика, Исланд Республика болгаш Швед Хаанныг күрүнеде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
2004 чылдың сентябрь 17-ден 2018 чылдың октябрь 22-ге чедир – Казахстан Республиказының Норвег Хаанныг күрүнеде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
Роттер-Фоккен, Алине
Алине Роттер-Фоккен (Aline Rotter-Focken, 10 май 1991) — немец херээжен спортсменка, хостуг хүрештиң мөгези, делегей чемпиону, Европаның чемпионадының шаңнал кирген мөгези.
Намдары
Фоккен Алине 1991 чылдың Крефельдке мөгелер өг-булезинге төрүттүнген. 1996 чылда, 5 харлыг тургаш-ла, ооң мурнунда аныяанда база хүрежип чораан бодунуң ачазы Ханс-Георг Фоккенниң удуртулгазы-биле хүрежип эгелээн.
2010 чылда Европаның элээди назылыг уруглар аразынга чемпиону болган. А элээди уруглар аразында делегей чемпионадынга ол-ла чылын хүлер медальдың эдилекчизи болган. 2011 чылдың элээди уруглар аразында делегей чемпионадынга мөңгүн медальды чаалап алган. Улуг идегелди чуртунга болгаш өг-бүлезинге ол эккелген.
2012 чылда Германияның Гран-призинге мөңгүн медальды чаалап алган.
2013 чылда Европаның чемпионадынга хүлер медальды чаалап алган.
2014 чылда Делегей чемпиону болган. Төөгүлүг алдын медальды ынчан чаалап алган олчаан, оон улуг чедиишкинни амга дээр четпээн.
2015 чылда Бакуга I-ги Европа оюннарынга хүлер медаль алган.
2019 чылда Казахстанның Нур-Султанга 76 килге чедир мөгелер аразынга хүлер медаль алгаш, келир чылын Олимпиадага киржир эргени чуртунга чаалап эккелген.
Шөлүглер
Аңгылал:Майның 10 төрүттүнген
Ким, Екатерина Георгиевна
Екатери́на Гео́ргиевна Ким (15 январь 1930 чыл, көдээ суур Николаевка, Дальневосточный край, ССРЭ) — колхозтуң звено удуртукчузу, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1953).
Намдары
Көдээ суур Николаевка Дальневосточный край (бо үеде Партизанский район Приморский край) төрүттүнген, өг-бүле кайнаар (адазы Ким Гих Вар база иези Хен Ин Сэн, оолдары Всеволод база Вячеслав), тус черниң көрейлери колхозту үндезилээниниң дугайында билип каан, 1930 чылда суур Находкадан көже берген. Күзүн 1937 чылда өг-бүле Узбек ССР-же депортироватьтаан.
1941 чылда колхозче кирген, сигенни оваалап бөлүп турган. Школага чүгле кыжын өөренип турган, чазын кичээлдер дүъшке чедир турган, соонда уруглар ховуже чоруп турган. Лубяной культуралар өстүрер комсомол-аныяктар звенонуң баштыңын томуйлаан турган, чаңгыс гектардан ийи чүс хире центнер кенафты чыып турган. Көдээ ажыл-агый техникумун дооскан, Москвага Тимирязева академиязы өөренип турган. За шылгараңгай трудовые достижения дээш 1948 чылда (18 харлыында) Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени ордени-биле шаңнаткан.
Декабрь 1953 чылдың Чарлыы-биле Президиума ССРЭ-ниң Дээди Соведи Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп база Молот» алдын медаль. Звено гектардан рекордтуг 118,9 центнер джут 17 ажыг гектар участок шөлге чыып алган.
10 уругларлыг. Приморский край Партизанский район, көдээ суур Новицкое чурттап турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Колхозтарның звено удуртукчулары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Юдина, Мария Вениаминовна.
Мария Вениаминовна Юдина. {1899 чылдың август 28 (сентябрь 9) - г. Невель, Витебск губерниязы - 1970 чылдың ноябрь 19, Москва.} — Совет пианист.
Допчу намдары
Невель хоорай, Витебск губерниязынга тѳрүттүнген. Ачазы  — Вениамин Гаврилович Юдин, эмчи, судмедэксперт, Күш ажылдың маадыры. Авазы — домохозяйка Раиса Яковлевна Юдина (тѳрүмелинден Златина; 1868, Москва — 24 марта 1918, Невель). Чажындан тура сонуургак, шимченгир, чүгле хѳгжүм дыңнаары-биле кызыгаарланмайн турган. Фортепианога бир дугаар 6 харлыында ойнап эгелээн. Кичээл ап турган кижизи Антон Рубинштейнниң ѳѳреникчизи Фрида Давыдовна Тейтельбаум-Левинсон. 1912 чылда Петербургтуң консерваториязынче кирген. Аңаа фортепианоннуң кичээлдерин Анна Есиповадан, оон Феликс Блуменфельден, Анатолий Дроздов, Леонид Николаевтен ап турган. Ѳске кичээлдерни база шиңгээдип ап турган. 1919 чылдың майда православ чүдүлгени алган. Михаил Бахтин болгаш Лев Пумпянскийниң кружогунче кирип турган. 1921 чылда консерваторияны дооскаш, концертерге ойнап эгелээн. Бир дугаар о Петроградтың филармониязынның оркестири биле, Эмиль Куперниң удуртулгазынга концертин кѳргүскен. Ирина Гогуа сактыышкыны биле алырга Юдина концертерин Екатерина Павлованның удуртуп турганы Кызыл Крест дээш кѳргүзүп турган. 1929 чылда бирги бот колдаан концертин кѳргүскен. 1930 чылда Юдинаны Ленинградтың консерваториязындан чүдүлге айтырыгларын кѳдүргени дээш үндүрүпкен (Кружок «Воскресение»). Ийи чыл болганда Тбилисинниң консерваториязынга профессор ажылды тып алган. 1936 чылда Москванның консерваториязынче ажылдап кирген. Аңаа 1951 чылга чедир ажылдаан. 1944-60 чылдарда Гнесин аттыг институтка башкылап ажылдаан. Оон тура база-ла чүдүлгези база барыын чүктүң амгы хѳгжүмүн (колдуу И. Стравинский) сонуургааны дээш үндүрткен. Оон соон дарый Б. Пастернактың шүлүктерин сценадан номчуп турганы дээш беш чыл концерт кѳргүзер эргезин казыткан.