cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Динлиннер
Өске теориялар
«Гаочениң төөгүзү» (VI в.) деп эрте-бурунгу бижимел барымдаада чиди – динлиннерниң өгбелери Вёсен болгаш Осеней (бистиң эрага чедир 722 чыл – бистиң эрага чедир 481 чыл) үезинде Соңгу-Барыын Кыдатка турган деп бижип турар. Чиди деп аймактар ди деп жуннарның эрте-бурунгу салгалдарының аймак каттыжыышкынынче кирип турган. Динлиннерниң тывылганының дугайында аңгы-аңгы теориялар бар. Чамдык эртемденнер цяньжуннар аразында дайылдажып турар хаанныг күрүнелер үезинде тибет-бирман дылдарга чугааланып турган деп санап турар. Жуннардан адырлып чоруткан тангуттар үндезин моол уктуг чон чораан, ынчалза-даа олар хевир-дүрзүзү-биле моолдарга эвес, а европейлерге дөмей. Пржевальский тангуттарны цыганнарга дөмей деп санап турган. Бо-ла чүүлдү Козлов биле Обручев база үлежип турар: «тангуттар дээрге ди болгаш цяннарның (төвүттер) каттыжыышканындан үнген чон». D болгаш O деп гаплогруппаларның эдилекчилери Кыдаттың тибет-бирман уктуг чоннарында хөй таваржып турар. Төөгүчүлерниң санап турары-биле алырга, түрктер эгезинде-ле көшкүн амыдыралдыг чон, моол хевир-дүрзүлүг, ынчалза-даа динлиннер болгаш тагарлар сууржуң амыдыралдыг турган. «Тагарлар ажыл-агыйлыг сууржуң амыдыралга чүткүлдүг турган. Мал-маган тудары болгаш чер ажыл-агыйы (хөй кезии) оларның чуртталгазынче таарымчалыг кирип турган». Эрте-бурунгу түрк чевеглерде аъттар таваржып турар. Ынчалза-даа динлиннерге «аът көшкүн амыдыралдыг чоннарга ышкаш, ындыг улуг салдардыг турбаан. Енисейде аъттарлыг чевеглер чок, чевегже аът дерии сугар чаңчыл чок турган. Тагарлар, көшкүн амыдыралдыг чоннарга бодаарга, сууржуң амыдыралдыг турган». Өг Төп Азияда чурттап чоруур көшкүн чоннарның кол чурттаар оран-савазы, чоорту динлиннер база өглерге чурттап эгелээн. «Бояр бижимел тураскаалдарда тагар эпоханың төнчүзүнде көшкүн амыдырал тыптып турарын бадыткап турар өг чуруктары бар». Дыка хөй төөгүчүлер, чижээлээрге, Лев Гумилёв эрте-бурунгу уйгурлар амгы үениң уйгурлары-биле дөмей эвес деп бодалды деткип турар. Олар чүгле амгы уйгурларга бодунуң адын дамчытканы-биле этногенезинге киришкен. Эрте-бурунгу уйгурлар динлиннер болгаш амгы үениң уйгуларындан боттарының моол хевир-дүрзүзүнүң күштүү-биле аңгыланып турган. Уйгурларның амгы хевир-дүрзүзү Синьцзянь девискээринде индоевропей аймактарның болгаш түрк мигрантыларның каттыжыышканындан хевирлеттинген. Динлиннерге бодаарга, эрте-бурунгу уйгурлар сууржуң амыдыралдыг турган. «Ийи дугаар Уйгур каганаттың үезинде (744-840 чч.) уйгурларның көшкүн амыдыралдан сууржуң амыдыралче, хоорай культуразының элементилеринче Ортаакы Азия (иран) цивилизациязының салдарының ачызында шилчилгези эгелээн».
Эрте-бурунгу бижимел барымдаалар динлиннер, дисцылар болгаш жуннар Төп Азияның аңгы-аңгы чоннарының этногенезинге киришкенин барымдаалап турар. «Киргизтер дээрге эгезинде түрк эвес, чоорту түрк апарган чоннарның чижээ болуп турар» деп тюрколог эртемден В.В. Бартольд бижип турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Азияның читкен чоннары Аңгылал:Сибирьниң төөгүзү Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Хакасияның төөгүзү Аңгылал:Уйгурларның төөгүзү Аңгылал:Кыдаттың төөгүзү Аңгылал:Монголдуң бурун чоннары Аңгылал:Төп Азияның бурун чоннары Аңгылал:Көшкүн чоннар Аңгылал:Уйгурлар
Аргентина
Аргентина (исп. Argentina), долу официалдыг хевири — Аргентин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Мурнуу Америкада чурттакчылары-биле 3 дугаар (Бразилия биле Колумбияның соонда) болгаш шөлү-биле ийи дугаар улуг күрүне (Бразилияның соонда).
Туружу
Аргентина Мурнуу Американың мурнуу-чөөн, Оттуг Чер ортулуунуң чөөн кезектерин болгаш чоок кавыда Эстадос ортулуктарын эжелеп турар.
Кирилл бижик
Бис шупту бир дугаар үжүк-бижиивисти азбукадан эгелээн бис. Азбука - мерген угаанче чада деп үлегер домак чугаалап турар. Азбука деп сөс грек алфавитте бир дугаар үжүктерниң аттарындан тургустунган: "альфа" (α) болгаш "бета" (β). Ол үжүктерден "азбука" деп сөс үнген.
Аргентина
Туружу
Барыын талада Чили-биле, соңгузунда - Боливия болгаш Парагвай-биле, соңгу-чөөн талада - Бразилия болгаш Уругвай-биле кызыгаарларлыг. Чөөн талада Атлант океанга шаптаттырып турар.
Кирилл бижик
Славян алфавиттиң бир дугаар болгаш сөөлгү үжүктеринден дараазында орус үлегер домак тургустунган - "от аза до ижицы" бердинген үлегер домак грек сөстерниң синоними болуп турар - от альфы до омега". Ында омега - грек алфавиттиң сөөлгү үжүү. Ийи бердинген домактарның утказы - "эгези болгаш төнчүзү", азы " эгезинден төнчүзүнге чедир".
Аргентина
Туружу
Эриктери шоолуг керттинмээн, чүгде Ла-Плата ас кургаг черже 320 км киир керттинген. Соңгу чүктен мурнуу чүкче эң ыраа 3700 км. Суг кызыгаарларының улуг узуну экономиктиг депшилгеге шыырак салдарлыг болган. Шөлү 2,8 сая км² (Фолклен, азы Мальвин, ортулуктар чокка — Аргентина биле Великобритания аразында маргыштыг девискээрлер).
Кирилл бижик
Гректер азбуказын боттары чогаатпааннар. Бистиң эраның мурнунда IX векте эрте-бурунгу финикийлерниң алфавидин үлегерлеп алганнар. Финикийлерниң алфавидиниң өзээнде египеттиң иероглифтери бар. Гректер финикий демдектерин өскертип болгаш немеп алганнар. Грек дылда фонетиктиг дең үнелиг үжүктер ажык үннерни демдеглээрде ажыглаттынып турар. Грек алфавит келир үениң Европа чурттарының алфавиттериниң өзээ болган. Ол алфавиттерде амгы үеге дээр тургузуу болгаш ажык үннерниң үлелгези арткан.
Аргентина
Туружу
Соңгу талада, соңгу кызыгаарындан 29° м. д. (ю.ш.)-га чедир Гран-Чако оргузу чаттылып чыдар. Бот-эргелиг апарган үе - июльдуң 9, 1816 чыл (Испаниядан) Күрүне дылы        -  Испан Найысылал          -  Буэнос-Айрес Эң улуг хоорайлар  -  Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио Чызаан хевири      -  Федеративтиг республика Удуртукчу           - Кристина Киршнер Эреңгей удуртукчу   - Амадо Буду Эреңгей сайыт      -  Хуан Мануэль Абал Медина Девискээр          -  8 дугаар делегейде. Чурттакчылары Акша               - Аргентинпесо (ARS, уру4 32) Интернет-домен     - .ar Уруң ISO            - ARG Телефон уруңу     -  +54 Шак куржаа        -  -3
Кирилл бижик
Амгы үеде орус алфавиттиң өзээнде эрте-бурунгу славян азбука - "кирилица". Ооң ады - "иц" деп суффикстиң дузазы-биле тургустунган. Кириллица деп ат азбуканың чогаадыкчызындан славян чырыдыкчыдан укталган, ол чырыдыкчының ады - Кирилл. Ооң мурнунда ады - Константин.
Аргентина
Дөс
А
Кирилл бижик
Кирилл (827-869 чылдар) болгаш ооң кады ажылдакчызы, улуг акызы Мефодий (815-885 чылдар) Македонияда Солуни деп хоорайга шериг баштыңының өг-бүлезинге төрүттүнгеннер. Акышкылар эки эртем-билигни чедип алганнар. Мефодий ачазының чижээ биле шериг албанынга турган,ынчалза-даа кезек үе эрткенде шериг албанын арттыргаш, монах кылдыр таартыргаш Полихрон хүрээзинче чоруй барган. Константин грек, славян,латин,еврей болгаш араб дылдарны ханы билир турган. Константин лама албан-дужаалын хүлээп алгаш Константинопольдуң патриаргының библиотеказының эргелекчизи аппарган.
863 чылда Кирилл биле Мефодийни Улуг Моравияже болгаш Паннонияже (амгы Венгрияның кезээ) бурганга мөргүл славян дыл кырынга кииреринче чоруткан.
Ылым чаш хураган
Ылым чаш хураган – чаа төрүттүнген хураган.
Дөзү
Ы Ы Ы
Оюн, Чамыяң Кийбай олгу
Чамыяң Кийбай олгу Оюн (Оюн, Чамыян Кийбаевич) – Ада-Чурттуң Улуг Дайынында тылдың ажыл-ишчизи.
Төөгүзү
Чамыяң Кийбай оглу 1926 чылда Элегес суурга хөй ажы-төлдүг малчын араттар өг-бүлезинге төрүттүнген. Чамыяң Кийбай олгу кады-төрээннерден эң улуу болган.
1936 чылда 10 харлыг тургаш школага өөренип турда, ону ноян кижиниң 4-кү салгалы (правнук) дээш школадан үндүрүпкен, ынчалдыр школага өөредилгези хагдынган.
АЧУД (Ада-Чурттуң Улуг Дайыны) эгелээнде ол 15 харлыг турган, ол күш-ажылга белен турган. Дайын эгелезе, ол шупту улуг улус-биле дең ажылдап турган: сиген, тараа, чиңге-тараа, сула кезилгези дээш одө. Сумунуң совхозунга трактор, комбайн дээш машина-херекселдер турбаан – бөдүүн арат херекселдер-биле ажылын чорудуп турганнар. Ол үеде улуг-биче-даа дивейн тыва чон маадырлыы-биле ажылдап турганнар. Оон-даа өске ногаа аймаан база тарып, ажаап турганнар. Аныяк Чамыяң ажылдаан акшаларын фронтуже чорударын кызып турган.
Дайын соонда 1946 чылда ол 20 харлыг тургаш, Бай-Хаактың кежээки школазының 4 клазын дооскан, а 1947 чылда Межегейже ажылдап көже берген. 1948 чылда Межегейге Ленин аттыг колхоз ажытканнар, аңаа 1957 чылга чедир ажылдаан. 1958 чылда колхоз совхозче шилчий берген, аңаа тудугжу кылдыр 1992 чылга чедир ажылдаан. Ынчан ол 68 харлаан. Межегейниң шупту чыгыы бажыңнарын ооң бригадазы туткан.
Оюн Чамьяң Кийбай оглунуң хөй чылдар ишти улуг ажылы дээш көвей медальдарга төлептиг болган: «За долголетний добросовестный труд», «Ветеран труда» «Труженик тыла», «50 лет Победы в Великой Отечественной войне», «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.», «100-летие единения России и Тувы и 100-летие основания города Кызыла» дээш одө.
1950 чылдар аразында Чамыяң Кийбай оглу өленген, 7 ажы-төлдүг болган. Ол шупту ажы-төлүн эртем-билигге чедирген.
Дөзүк
Аңгылал: Кижи Аңгылал: Таңды
Истанбул
Истанбул (İstanbul) — Турцияның эӊ улуг хоорайы.
Этимология
төөгүде Истанбул хоорайның дыка xөй ады бар. Бйзантион, аугуста антонина, Нова Рома, Константинополис, Костантиниййе, Ислам-бол болгаш Истанбул. Өске улус база өске аттар-биле адаар. Моолдар - Чакдурян, полонлар - Канаторя, чекдер - айланаь', венгерлер - Визендувар'', орустар -  Стамбу́л. ''
Аңгылал:Хоорай
Губерния
Губерния (е узадыр адаттынар) - шаанда Россияга 18 чүс чылдан 1929 чылга чедир кол административтиг девискээр кезээ.
Дөс
Г Г
Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол билип алыр чүвелери
"Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол билип алыр чүвелери" – тыва кыс кижини кижизидерде ажыглап чораан дүрүмнери.
Бурун Тывага келин кысты шилип алырда ажылгыр-кежээзин, уран-шеверин болгаш кижизиг-мөзүлүүн кончуг барымдаалар турган. Өгбелеривис тыва ёзу-биле кижизиткен, чаагай чаңчылдарын сагып чоруур, мөзү-бүдүштүг кыска кончуг чоргаарланыр чораан. Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол-кол билип алыр чүвелери:
Авазы болгаш ачазы бодунуң хан төрел кижилерин үш ада дужундан бээр элээди апарган уруунга айтып бээр, ооң кол ужуру болза хан төрел оол болгаш кыс кижилер өг-бүле тутпас чаңчыл турган.
Дөзүк
Аңгылал: Чаңчыл Аңгылал: Чаңчылдар Аңгылал: Уран чүүл
Мунзук, Кара-кыс Номзат-уруу
Кара-кыс Номзатовна Мунзук (сентябрь 15, 1918 - декабрь 18, 1995) – ыраажы, шүлүкчү, шии артизи, театр ажылдакчызы, Тываның улустуң болгаш РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Национал театрның үндезилекчилериниң бирээзи. Өөнүң ээзи – Максим Монгужукович Мунзук.
Намдары
К.Н. Мунзук 1918 чылдың сентябрь 15-те Таңды-Тываның Салчак кожууннуң Элегесте Көжээлиг-Хавак деп черге төрүттүнген. Ол Бай-Хаактың эге школазын дооскан. 1934-1936 чылдарда Кызылдың башкы техникумунга, 1936-1940 чылдарда театр студиязынга, 1940 чылдан тура Тываның театр училищезинге өөренип турган. 1935 чылда чайлаг школаларынга башкылап ажылдап турган. 1936 чылдан эгелеп тыва улустуң ырларының күүседикчизи – ыраажы болгаш шии артизи болуп ажылдап эгелээн. Ол театрга 50 чылдарның иштинде шиилерге эң көскү херээжен рольдарның шуптузун ойнаан.
Кара-кыс Мунзук шүлүк бижииринге база сундулуг турган. Ооң чогаатканы «Аныяктар» деп баштайгы шүлүү 1937 чылда «Аревэ шыны» солунга парлаттынган. Ол шүлүкке В. Көк-оол аялга чогаатканда, Тываның билдингир ырызы апарган. К. Мунзук Тыва улустуң ырларын чыып келген, ооң киржилгези-биле 1956 чылда «Тыва улустуң ырлары» деп ном чырыкче үнген. Бодунуң бижээн шүлүктериниң баштайгы чыындызы 1968 чылда «Мээң ырларым» деп ат-биле үнген. Ийиги чыындызы «Куттул, ырым» деп ат-биле 1989 чылда үнген. Бодунуң өөнүң ээзи, Максим Мунзук-биле база тыва улустуң ырларының 2 чыындызын үндүрген. А.Чыргал-оол, А. Лаптан, В. Көк-оол, Р.Кенденбиль дээш оон-даа өске композиторлар ооң шүлүктеринге 50 ажыг ырларны чогаатканнар.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Уран чүүл
Дүрген-Мөөрей
Дүрген-Мөөрей — Тыва Википедияның авторларының Википедияга тааржыр фоточуруктар чыыр сорулга-биле эрттирген мөөрейи. Мөөрейни тыва википедист Күжүгет Али (Agilight) эвилелдеп эрттирген.
Ниитизи-биле дүрүмнерге чагырткан 17 кижи киришкен.
Кол сорулга
Чуруктарны баштай «ВКонтакте» социал четкиде Тыва Википедияның мөөрейге үндезилээн каптазынче киирип турган
Эргелел дугайында
Мөөрейже шупту чоргускан авторнуң бодунуң фоточуруктарын Викишыгжамырже CC BY 3.0 азы CC BY 2.5 деп лицензияларга айыткаш, актыы-биле шупту эргелерин ажыглаар кылдыр алдынып алыр (автору кылдыр дөмей-ле артар).
Архивтен аңгыда чоруткан чуруктарның автору албан Боду боор.
Түңнел
Мөөрейниң ниити түңнели :
Дөс
Д Д Д
Доруккан хураган
Доруккан хураган – бир айдан үш ай четкен хураган.
Дөзү
Д Д Д
Дорофеева, Валентина Александровна
Валентина Александровна Дорофеева (24 июль 1937 — 3 август 2018) — совет нефтяной промышленности мурнакчызы, старший оператор подготовки нефти Тихоновского товарного парка цеха комплексной подготовки и перекачки нефти № 1 нефтегазодобывающего управления «Альметьевнефть» Министерства нефтяной промышленности ССРЭ, Альметьевск хоорай Татар АССР, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
Родилась в 1937 чылда көдээ суур Новое Кудрино Бугурусланского района Оренбургской области. Перед самым началом Ада-чурттуң Улуг дайыны потеряла мать. Отец ушёл на фронт база 1942 чылда чок болган. Валентина и её сестрёнка остались сиротами. Их взяла на попечение родная сестра отца, у которой и своих было трое детей.
1976 чылдан 1984 чылдарга чедир секретарь партийной организации Цеха комплексной подготовки и перекачки нефти №1 НГДУ "Альметьевнефть".
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III степени.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 2 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II степени.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 29 апрель 1986 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств по увеличению продукции нефтяной промышленности была награждена орденом Трудовой Славы I степени. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
1987 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген. Альметьевск хоорайга чурттап турган. 3 август 2018 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы
Идик
Идик — кижиниң бутка кедер хеп аймаа.
Сибирь чоннарында шаманизм
Шаманизм черде хөй-хөй чоннарның аразында делгереңгей шажыннарның хевири болуп турар. Ынчалза-даа шаманизм Соңгу чүкте эң-не сайзыраңгай дээр болза частырыг эвес болур. Сибирьниң болгаш Соңгу чүктүң чоннарында болгаш хөгжүдүлгениң аңгы-аңгы чадазында турар чоннарда - ительменнерден чукчаларга чедир, якуттарда болгаш буряттарда шаманизм чер бүрүзүнде тараттынган. Ынчалза-даа шаманизм шажыны чуртталганың шупту болуушкуннарын дуглаваан.
Часкылак
Часкылак – чазын төрүттүнген хураган.
Сибирь чоннарында шаманизм
Чижек кылдыр төрел бөлүк биле өг-бүлениң культузун ап келирге олар шаманизмден аңгы амыдырап турарлар.
Часкылак
Дөзү
Ч Ч Ч
Губернатор
Губернатор (а узадыр адаттынар) – Федеративтиг күрүнениң кандыг-бир административтиг девискээр кезээниң, ол ышкаш улуг хоорайның күүсекчи эрге-чагыргазының даргазы, баштыңы.
Сибирь чоннарында шаманизм
Шаманизмде аарыг-ажык эмнээр практика Сибирь чоннарында онза эргени ээжелеп алган.
Амгы үениң шажын шинчилекчилери шаманизмни - тускай болгаш орай шажыннарның бүзүрели деп, төрел бөлүк болгаш ажык-тывыштың культузундан-даа орай деп санап турар.
Дөзү:
Ш
Шишли
Шишли, Истанбул кожуунун Эвропa талазындa чер алган бир район.
Акшаның функциязы
Акшаның функциязы – саң-хөө болгаш кам (камналга, экономика) эртемниниң акшага хамаарышкан билиишкин.
Акша функциязы
Акша болза 5 кол функциялыг болур:
Оон аңгыда ашканың кезек кол эвес функциялары база бар.
Дөзүк
А А А А
Тыва чугаада ийи эринниң ажык эвес үннери
Фонема [p̳ʿ]
Фонема [p̳ʿ] — ажык эвес, шимээнниг ийи эринниң аастың хаалчак дүлей тыныштыг, күжениишкини дески, күштүг үн.
Үннүң хевирлери
Бо фонема 4 аңгы аллофонуг «pʿ», «pʿ ́», «pʿ̊», «pʿ ́ ̊». Бижикке ону п деп үжүк-биле айтып бижиир.
Артикулястыг шынары
Па! деп сөсте алдыы биле үстүү эрин так дуглуг. Ийи эринниң шыңганнары дыңзыг тудуш, ол аразында аас иштинге агаар базыышкыны тывылгаш эриннер ажыттынар орта, агаарның үнген частыышкынныг даажы дыңналыр. Ажык үн мурнунга частып үнген агаарның даажы кулакка дыка тода дыңналыр.
Сөс иштинде туружу
Чүгле сөс эгезинге чоруур. Сөстүң бажын ээлеп турар. Өк-биле адаар үннер мурнунга турбас. Ол үн соонга кыска ажык үннер туруп турар. Ол үннүң соонга узун үннер ийи-чаңгыс таваржыр. Чижээ: пээ! «p̳ʿε:».
V=: пар «pʿar», пага «pʿaƣa», пиң «pʿɪŋ», педилээр «pʿ ́dɪl ́ε:r ́», пор «pʿ̊ɔr̊», пөш «pʿ̊øʃ ́ ̊», пөгер «pʿ ́ ̊ γεr ́».
Тыптыр чериниң аайы-биле
Ийи эринниң, аастың ажык эвес үнү. Эриннер так кылдыр хаглы берзе кырыккы эринниң шынганы адаккы эирнге бодаарга элээн күжениишкинниг турар. Ынчап кээрде идекпейлиг органы үстүү эрин болур. [p̳ʿ] деп үннү адаап турда эриннер күженири күштүг болур.
Шаптык хевириниң аайы-биле
Хаалчак ажык эвес үн. Бо үннү кижи адап турунда үннүң эң сөөлгү фазазында тыныштыг частыышкынныг дааш илереп кээр. Ол даашты хемчээр херекселдер тода бижип алыр-дыр.
Хуусаа-хемчээли
Пневмоосцилограмма анализи ёзугаар [p̳ʿ] деп фонема чүгле дүлей хаалчак-частыышкынныг боор-дур, ооң хевирлери: «p͜φc̳», «p͜wwc̳», «p͜φβ̳ > c̳», «p͜φφ̳c», «p͜φβ̳ʿ > a̳ʿ».
Үш кижиниң үнүн 5 катап хемчээген соонда үргүлчүлээн үези-биле үннүң тода хуусаазы 107,9%-167,5%, ортаа хуусаазы 107,8%.
Үннүң хевилери
Бо фонема 12 хевирлиг: «p», «p ́», «p̊», «p ́ ̊», «b», «b ́», «b̊», «b ́ ̊», «β», «β ́», «w», «w ́».
Бо фонеманы бижикке үш аңгы үжүк-биле айтыр.
Артикулястыг шынары
Фонеманың артикулястыг шынары чаңгыс аай эвес, ооң оозу чанында турган ажык үннерден хамааржыр.
Сөс бажынга, ажык үн мурнунга «p» деп үннү адап турурунда эриннер хаглыг тутчу бергенде идекпейлиг орган адаккы эрин, үстүккү эрин идекпейлиг эвес. Эриннер шыңганнарының тутчу бергени быжыг эвес. Эриннер частып кээрге аас иштинден күштүг эвес тыныш чок агаар үрдүнүп үнер, [p̳ʿ] деп фонемага бодаарга ол тыныштыг эвес. Сөс ортузунга, ажык эвес үннүң соонга-мурнунга тургаш [p̲] деп үннүң артикулястыг шынары шак-ла ынлыг.
Ийи ажык үн аразынга турар «β» деп үннү адап турунда ийи эрин чоокшулап кээр, эриннер так кылдыр хагдынмас, эриннер аразында дыка чиңге өдүглүг чер тыптып кээр. Ол өдүглүг черден аггар үнер. «w» деп үннүң артикулястыг шынары база шак-ла ындыг, бичии ылгалып турар чүвези дээрге эриннер аразында өдүглүг чер арай-арай делгем болур. «w» деп үн япон дылда わたし — мен дээн уткалыг "ваташи" деп сөстүң эң бажында турар үнге дөмейзимаар-даа ышкаш. «β» деп үннү чымчак одуругнуң үннери-биле адаар болза кижи эрни ийи кыдынче бичии шөйлү бээр. Чижек: диви «t̲ɪβɪ».
Сөс иштинде үн туружу
«p», «p ́», «p̊», «p ́ ̊» деп үннер сөстүң эң бажынга, ажык үн мурнунга турар V=:
бар «par», бер «p ́εr ́», буга «p̊ʊƣa», баш «pa˘ʃ͘», бөрт «p ́̊ø˘rt», будук «p̊ʊ˘dʊ˘q̊», бүрү «p ́ ̊ ʏr ́ ̊ʏ», бүдүн «p ́ ̊ʏ˘d ́ ̊ʏ˘n ́ ̊».
Сөс иштинге, ажык эвес үн мурнунга = VC1V = :
аптара «aptara», эптээр «εp ́t ́ε:r ́», хепкер «xεp ́kεr ́», хапса «χapsa», хопчу «χ̊ɔp̊ ħʃ ́ ̊ʊ», чөпкүр «ħʃ ́ ̊ø˘p̊ k̊ʏ˘r ́ ̊».
Сөс иштинге, ажык эвес үн соонга = VC1V = :
атпа «a˘tpa», аспак «aspaq», кокпа «q̊ɔ˘q̊pa˘», коошпа «qɔ:ʃ ͘ ⁠ ̊ pa», деспи «t ́ε˘s ́p ́ɪ˘», дүпкү «t ́ ̊ ʏ˘p ̊k̊ ʏ˘».
«b», «b ́», «b̊», «b ́ ̊» деп үннер чүгле сөс иштинге аяар ажык эвес үннер соонга тыптыр. = VC3V = :
самбың «sa˘mbы̅˘ņ», сембии «s ́εm ́b ́ɪ:», бөмбүк «b ́ ̊ øm ́ ̊ b ́ ̊ ʏk», домбуу «t̊ ɔm̊ b̊ ʊ:», калбак «qa˘ɬba˘q», челбиир «ħʃ ́ε˘lb ́ɪ:˘r ́», арбай «arbaj».
«β», «β ́» деп үннер сөс иштинге, ийи ажык үн аразынга тыптыр = VV = : ава «aβa», иви «ɪβ ́ɪ», сывы «sы˘βы˘». Сөс иштинге аяар ажык эвес үннер соонга тыптыр = VC3V = :
арбын «arβы̅n», сербээ «s ́εr ́β ́ε:», дегбээн «t ́εγβ ́ε:n», элбек «ε˘lβ́ε˘k», шөйбек «ʃ ́ ̊ øjβ ́εk».
«w», «w ́» деп үннер сөс иштинге, эрин-биле адаар ажык үн аразынга тыптыр = V ̊ C3V ̊ = :
довук «t̊ɔ˘wʊ˘q̊», дүвү «t ́ ̊ʏw ́ʏ». Сөс иштинге аяар ажык эвес үннер соонга тура, эрин-биле адаар ажык үн аразынга тыптыр = V ̊V ̊ = : олбук «ɔlbʊq̊», тууйбу «t ́ ̊ʊ:jwʊ», курбусту «q̊ʊr̊wʊs̊t̊ʊ», хүлбүс «x̊ʏɬ̊wʏs̊».
Тыптыр чериниң аайы-биле
Ийи эринниң, аастың ажык эвес үнү. Эриннер так кылдыр хаглы берзе адакы эрин шынганы үстүү эирнге бодаарга элээн күжениишкинниг апаар. Ынчап кээрде идекпейлиг органы алдыы эрин болур. [p̳ʿ] деп фонема-биле бодап деңнээрге [p̲] деп фонеманы адаарда эриннер күженири кошкак болур.
Шаптык хевириниң аайы-биле
Чаңгыс аай чүве чок, хаалчак-даа, кызаалыг-даа хевиринде тыныш чок.
V=, = VC1V =, = VC1V = : хаалчак тыныш чок болур.
= VV = : кызаалыг болур.
= VC3V = : хаалчак, чамдыкта кызаалыг-даа боор. Шуптузу тыныш чок.
Сөс бажынга [p̳ʿ] биле [p̲] деп үннер солчур болза сөстүң лексиктиг утка-шынары база солчу бээр. Мооң ужурунда [p̲] деп үннүң туружун тускай фонема кылдыр аңгылап алган. Ол ийи фонеманың дөмей, кол ылгалыг чүвези аас-дыл күжениишкини-биле күштүг-кошкак деп, оон ыңай аспирация талазы-биле тыныштыг/тыныш чок деп ол ийи шынар-биле ылгалыр.
Үн киржилгези-биле
Мында чаңгыс аай-чүве чок. Бирде ыыткыр, бирде дүлей, бирде аяаар кылдыр дыңналыр. [p̲] деп фонема кызаа апаар болза азы ыыткыр, азы аяар апаар. Сөс бажынга, ажык үн мурнунга дүлей болур.
Хуусаа-хемчээли
Сөс эгезинге, ажык үн мурнунга V= ол фонеманың мындыг хевири бар: «p͜φ», «p͜β̄ > β», «p̊͜φ̊ > w», «p'͜φ' > β'», «p'͜ ̊ w' > w'», «p̊͜ w».
Cөс ортузунга, дүлей ажык эвес үн мурнунга |=VPC1V=| фонеманың дараазында хевирлери бар: «<βpφ», <«βp>φ̄», <«β'p'φ'», «wp' ̊ φ'», «wp ̊ w», «w'p̊ 'w», «w'p̊ >ψw».
Cөс ортузунга, дүлей ажык эвес үн соонга |=VC1PV=| фонеманың мындыг хевирлери бар: «φpβ», «ð'p'φβ'», «φpʷ», «ðpʷ», «wpw», «w 'p' w'».
Ийи ажык үн аразынга =VCV= фонеманың мындыг хевирлери бар: «βββ», «βββ̄», «β'β'β'», «www», «w'w'w'», «w̄ww».
Сөс иштинге, аяар ажык эвес үн соонга =VC3βV= фонеманың мындыг хевирлери бар: «'bβ», «'>βbβ», «w̅b̊ ' w̅», «j > βββ», «ð > βββ», «ð > β'b'β'», «r > βbβ», «r̊ > www», «γ > βββ».
Cөстүң адак сөөлүнге ажык үн соонга =V = фонеманың мындыг хевирлери бар: «>βp>», «β'p'», «wp̊», «w'p' ̊ >», «ββφ», «β'p'φ'», «wp̊ w̅», «w̅ 'p' w̅», «βp>».
Сөс эгезинге, ажык үн мурнунга «p» деп үн Ынчап кээрде бо үннүң чүзүн-бүрүн «p͜ᵠᵝ» деп хевирлери дүлей хааглыг ажык эвес үннер болур. Үннүң сөөлгү фазазында ажык үн-биле тутчу бергенде дүлей, кызаалыг, бичии ыыткырзымаар кезектиг болур.
Сөс иштинге, ажык эвес үн мурнунга үннүң «ᵝp͜ᵠ˃» деп хевири
Сөс иштинге, ажык эвес үн соонга =VCPCV= ооң кезектери
Сөстүң сөөлүнге, ажык үн соонга «p» деп үннүң хевирлери болза
Сөс ортузунга, ажык үннер аразынга «β» биле «w» деп үн колдуунда ыыткырзымаар кызаалыг ажык эвес үн боор. Бо ийи үнге графиктерде дыйлагар шыйыглар дааш чогун илередип турар. Ооң уржуунда ол ийи үн ыыткырзымаар шынарлыг.
«β» биле «w» деп үннүң шала дааштыг шынары «ɪ» биле «ы̅» деп үннер аразынга көстүп келир. Чижээ: иви «ɪβ̄ 'β̄'β̄ 'ɪ», сывы «sы̅ β̄ 'β̄'β̄ ' ы̅», ол дээрге экскурсия биле рекурсияның чиңге кызаалыг компонентизи-дир.
«ɔ», «ʊ» деп эрин-билее адаар үннер чаныга оларның графикте демдээ ажык үннерниң шыйдынган демдээнге дөмей боорга ажык эвес үннүң компонентизин ажык үннүң компонентизинден ылгаары дыка берге.
Сөс иштинге, ажык эвес үн соонга [p̲] деп фонема «b», «β», «w» дээр хевирлерлиг. «b» деп үн аяар үннер соонга турар. Албан «m» деп үннүң соонга турар. «n», «r», «ɬ», «j» деп үннер соонга «b» дээр үн «β», «w» деп үннер-биле солчу берип болур. «b» деп үннүң «b͜ᵝ̄», «b͜ʷ̄» деп хевирлери дааштыг, ыыткыр, хаалчак болур. Рекурсия фазазында ыыткыр чиңге кызаалыг, экспозициялыг хаалчак фазада ооң даажы илереп кээр, үннүң адак сөөлгү фазазында кызаалыг компонентизи тыныштыг болур.
Үндезини
Аңгылал:Тыва дыл
Шаманизмниң дазылдары
Хамнаар чорук эрте шажыннарның санынга хамаарышпас. Черлик чоруктуң ортун чадазында турар чоннарда ол төрүттүнер чадазында турар. Ынчап келирге, шаманизм чүдүлгениң тыптып келири кижилерниң угаанында хуулгаазын чүүлдерниң хевири бар турда сайзырап турган. Ол бодалдар кижилерниң болгаш бойдустуң аразында харылзааны көргүзүп турар. Кандыг-даа хуулгаазын бодалдарның өзээнде шын чуртталгада болган болуушкуннар болгаш кижилер биле бойдустуң аразында харылзаа болуп турар.
Хам биле знахарь кижилерниң долгандыр кижилерден ылгалы болза олар кижилерни аарыг-ажыктан чагдадып туралар. Хам кижиге бодаарга знахарь кижини эмнээринде бөдүүн билиглерлиг. Хам кижиниң салымы чырык черден чорупкан улустуң сүнезинин кыйгырып билиринде болуп турар.
Нервилиг кылык дээрге хам кижиниң тускай эртеминиң түңнели, чүге дизе белеткел үезинден тура дараазында ажыл чорудуунда хам кижи кырында бердинген шынарларын медерелдии-биле сайзырадып турар. Ол дээрге хам кижиниң нерви-паталогиктиг онзагай чүүлдерин экижидип турар, а салымы ооң хам эртемче киирери болуп турар.
Хам кижиниң анаа аарыг кижиден ылгалы, ол чок болган кижилер-биле харылзааны кажан-даа чидирбейин турар, оларның аразында харылзаа үзүлбес, ол сүнезиннерни бодунуң сөзүн дыңнаарынга кыйгыртып шыдаар.
Дөзү:
Ш
Арзылаң-Седен
Арзылаң-мөге Седен
Хемчиктиң Алдыы-Ишкинге Седен дээр мөге кижи чораан. Ол мөге каш-даа наадымнарга шүглүп келген. Хемчик бажынга болган улуг наадымга барып хүрешкеш, Арзылаң деп шола ат-биле шаңнаткан. Оон бээр ону Арзылаң-Седен деп адай бергеннер.
Тоожузу
Бир катап Арзылаң-Седенниң бажазы кижи одаанга келбейн барган. Хондур манаан – сураг. Эртен эрте чер чырыыры-билек ону истеп чеде бээрге, бажазы улуг пөш адаанда чыткан. Бажазының ооргазы сынган, шимчээр аргажок чыткан. Ол кижи аткан дииңи пөш бажынга ызырны бээрге, ону дүжүрүп алыр дээш, пөшче үне бергеш, оон аңдарылгаш, адаанда доора чудук кырынга ооргазын сый дүшкен.
Арзылаң-Седен чүнү канчаар аайын тыппайн, боданып тургаш, ишти кураг хос пөш тыпкаш, ону кижи дурту хире деңней кескеш, иштин хоюглап чымчактааш, бажазы эжин аңаа суккаш, хос пөштүң ужу-бажын быжыглап шарааш, чүктепкеш чорупкан.
Арзылаң-Седен бодунуң болгаш бажазының мунуп чораан аъттарын өске аңчыларга четтиргеш чорудупкан.
Ооргазы сынык бажазын чүктээн мөге Арзылаң-Седен шыргай эзимнерни эртип, кадыр-берт арттарны ажып, шапкын хемнерни кежип чорааш, улуг Уруну ашкаш, Алдыы-Ишкинге кирип келген.
Седен мөгени чон Арзылаң-Мөге деп адай берген. Арзылаң-Мөгениң бажазын чүктеп алгаш, чадаг кылаштап ажып келген черинге аъттыг кижи үш-дөрт хонук чоруур берге, берт чер.
Дөзү
А А А
Күскүлек
Күскүлек – күзүн төрүттүнген хураган.
Дөзү
К К К
XIV-кү Далай-Лама
Ыдыктыг XIV-кү Далай-Лама Чалбаа Данзан Чамзы азы Гьялва Тензин Гьяцо (1935 чылдың июль 6-да төрүт.) — Төвүттүң, Моолдуң, Тываның, Бурятияның, Калмыкияның база өске-даа регионнарның шажынчы лидери. Тайбың дээш Нобель шаңналының лауреады (1989). 2006 чылда АКШ-тың дээди шаңналы - Конгресстиң Алдын медали-биле шаңнаткан.
Чаш назыны
Ыдыктыг 14-кү Далай-Лама Төвүттүң (Тибеттиң) Амдо можунуң Такцер деп бичии суурунга 1935 чылдың июльдуң 6-да төрүттүнген. Ол бир угбазының, 3 акызының дуңмазы болган. Ада-иези оглун Лхамо Дөнтүп деп адап алганнар. Далай-Ламаның бодунуң бижип турары-биле алырга, ооң ады “Күзел Күүседир Бурган” дээни ол болур.
Дөтпе
Дөтпе – дөрт айдан беш ай чедир хураган.
XIV-кү Далай-Лама
Чаш назыны
Бичии оол үш хар безин четпейн турда, ооң төрээн суурунга дээди эртем-билиглиг ламалар чедип келген. Оларның келгени анаа эвес, а дыка ханы уткалыг: 1933 чылда 13-кү Далай-Лама Тубтен Гьяцо дээрже чалараан (мөчээн) турган, ынчангаш Башкының кайда катап төрүттүнгенин дилеп чорааны ол болган. Тацкер суурга келириниң мурнунда Төвүттүң улуг ламалары элээн үр үениң дургузунда ханы тейлеглер, даян чорудуп, улуг судурларны номчаан. Ону чорудуп турган үеде мындыг чүүлдер болган.
Дөтпе
Дөзү
Д Д
XIV-кү Далай-Лама
13-кү Далай-Ламаның катап төрүттүнгени
Дээрже чалараан 13-кү Далай-Ламаны Потала ордузунга арнын мурнуу чүкче көрүндүр ширээге мага-бодун олуртур орнукшудуп каан турган. Кезек үе эрткенде 13-кү Далай-Ламаның арны боду-ла соңгу-чөөн чүкче көрнү берген болган. Дилээшкин чорудуп турган ламалар Далай-Ламаны чурттуң соңгу-чөөн талазындан дилээр ужурлуг деп чүвени шак ол чүүлден билип алганнар. Соңгу-чөөн чүкче чоруурунга база бир идиг мындыг болган. Төвүттүң мурнуу талазында Лхамой Лхацо деп ыдыктыг хөл бар. Улуг ламалар ооң чанынга кээп, база-ла даян кылып, тейлээшкин чорудуп турган үеде хөлдүң кырынга тибет “Ах”,”Ка”,”Ма” деп үжүктер тода көстүп келген. Ооң соонда хөлдүң кырынга үш каът ногаан, алдынналчак дээвирлиг хүрээ, хүрээден чоруткан орук, эң сөөлүнде суг төгер чери өскелерден бир аңгы бажың көзүлген. Бо бүгүнү көрген улуг лама Ридчин Ринпоче “Ах” деп үжүк соңгу-чөөн чүкте Амдо можу-дур деп чүвени билгеш, Далай-Ламаны дилеп турган бөлүктү ынаар чоруткан. “Ка” деп үжүк ында Кумбум хүрээзин айтып турганы ол.
Ылап-ла Далай-Лама бе деп чүвени илередип алырда, база бир чүүлдү эрттирип көөр ужурлуг турган. Каш хонганда, демги-ле бөлүк ламалар чок апарган 13-кү Далай-Ламаның бодунуң хууда эрегезин, коңга болгаш очурун база өске-даа шажын-чүдүлге эдилелдерин өске эреге, коңга, очур-биле холуй тудуп алгаш, бичии оолга көргүскен. 13-кү Далай-Ламаның хууда эдилелдерин бичии оол: “Бо меңии-дир. Бо меңии дир” – дээш, тудуп алыр болган. 14-кү Далай-Лама ылап-ла ол-дур деп чүве оон билдинген. Лама башкыларның өөрээнинден карактарының чажы бадып турган.
Каш айлар эрткенде, 1939 чылдың чайынында Далай-Ламаны Төвүттүң төвүнче эккелген. Баштайгы үеде ыдыктыг оол чурттуң найысылалы болур Лхасаның чоогунда Далай-Ламаның чайгы үеде чурттаар ордузу – Норбулиңге чурттап турган. 1940 чылдың кыжынында Далай-Ламаны 17 вектиң төнчүзүнде-ле 5-ки Далай-Ламаның туттуртканы муң ажыг өрээлдиг ордузу Поталага эккелген. Потала – Далай-Ламаның чүгле кышкы үеде чурттаар чери эвес, а иштинде Намгьел деп хүрээлиг, номнар болгаш эртинелер шыгжамырлыг, чазак бажыңы база болур төвүт чоннуң ыдыктыг ордузу-дур.
Поталага келгениниң соонда, дөрт хар чаа-ла ажып чораан Далай-Ламаны буддизмниң эң-не дээди дүжүлгези- Арзылаң түрлүг ширээзинге олуртуп чалаан. Далай-Лама дээрге амылыг амытаннарга хемчээл чок бодхичитта сеткилдиг Авалокитешвара азы Ченрези Бурганның чаяалгазы болур. Бурганнарның дээди овур-хевирин арыг угаанныг, эртем-билиглиг ховар ламалар көрүптер арга-шыдалдыг. Өске бүгү амылыг амытаннарда (кижилерде) ындыг күш чок болганындан оларга дузаны дорт көргүзери-биле Авалокитешвара Бурган кижи овур-хевирин шилип алгаш, чедип келир. Ынчангаш Далай-Лама делегейде чаңгыс-даа кижиге дөмейлешпес амылыг амытан – Авалокитешвара Бурганның хуулгаазыны.
Адын өскерткени
Дүжүлгеге олурганының соонда, ламаларның бир кол ылгавыр демдээ болур баш кыргыдарының ёзулалын база эрттирген. Оон бээр ада-иезиниң берген адын өскертип, 14-кү Далай-Ламаны шажын ады-биле Жамбел Наваң Лосаң Иши Тензин Гьяцо дээр болу берген.
Далай-Ламаны ол үеден эгелеп-ле ламаларның эртем-билиинге өөредип эгелээн. Ыдыктыг Башкының Башкылары эң-не бедик ызыгуурлуг, катап төрүттүнген лама Башкылар – Ринпочелер болуп турган. Өөредилге 10 эртемнерден тургустунган: оларның бежи Улуг эртемнер – логика, тибет уран-чүүл болгаш культура, санскрит дыл, медицина, буддизмниң философиязы. Эң-не кол болгаш нарын эртем – буддизмниң философиязы. Ол база беш кезектерге чарлып турган: “Пражняпарамита”– мерген угаанның бедик чадазы; “Мадхьямика” – Ортун оруктуң философиязы; “Виная” – ламаларның ёзу-чуруму, “Абхидхарма” – метафизика; “Прамана” – логика болгаш эпистемология.
Беш биче эртемнер – шүлүк чогаалы, хөгжүм болгаш драматургия, астрология, метрика болгаш композиция, синонимнер. Эртемнерниң база бир кол, адырылбас кезээ- Далай-Ламаның хүннүң-не каш шак тургузунда кылыр чүүлү – Будда болгаш өске-даа бурганнарның мурнунга тейлеп, даян кылыры. Ынчангаш бичиизинден эгелеп-ле Далай-Лама эң-не ханы эртем-билигни өөренип, шиңгээдип эгелээн.
Кыдат биле Төвүт айтырыының эгези
Төвүт ол үеде кыдат эжелелден 1911-12 чылдарда-ла адырлып, хосталгазын чедип алган аңгы, хостуг чурт турган. Ынчалза-даа 1949 чылда тургустунган КУР-нуң Мао Дзэ-дунга баштаткан коммунистиг чазаа 1950 чылдың чайынында Төвүттү “империалистерден хостап” төвүт чонга “дуза көргүзери-биле” эжелеп эгелей берген. Херек кырында Төвүтке ынчан кандыг-даа “империалистер” турбаан, төвүт чоннуң шажын-чүдүлгезин, культуразын сонуургап, өөренип келген Европа чурттарындан он шаа хире-ле кижилер чурттап турган.
Кыдат эжелел эгелээрге, аңаа чүгле Индия биле Великобританияның удуртукчулары КУР-нуң чазаанга удурланганын медеглээн. Төвүттүң чазаа (Кашаг дээр) Каттышкан Нациялар Организациязындан төвүт талага дуза көргүзерин дилээн. Ынчалза-даа Төвүт КНО-нуң кежигүнү эвес болганындан ол айтырыг деткимчени албайн барган. Төвүт чоннуң улуг чүдүлгелиг болгаш тайбыңга ынак болганындан шерииниң саны эвээш, оларны чепсеглелгени база кошкак болган ужурундан кыдат эжеглелге удур туруптар хире-шаа улуг эвес болган.
Чуртка ындыг айыыл туруп келирге, төвүт чоннуң чаңгыс-ла бүзүрели болгаш ынаныжы – Далай-Ламаны- күрүне баштыңы болурун дүргедедир дугайында айтырыг чайгаар-ла тургустунуп келген. Далай-Ламаның чүгле шажын эвес, а күрүне баштыңы болур ёзу-чуруму Төвүтке 1642 чылдан бээр туруп келген. 1950 чылда 14-кү Далай-Лама чүгле 15 харлыг турганы-биле бо айтырыг көдүртүнмейн турган. Ынчалза-даа чурттунга айыыл туруп келгенин барымдаалааш, чазак кежигүннери Төвүттүң камгалакчы Бурганы Дорже Тчактенден-биле харылзаа тудуп, тускай ёзулал кылдырткан. Түңнелинде Бургандан: “ Ооң үези келген” – деп харыы алдынган. Шак ынчалдыр чаа-ла 15 харлаан 14-кү Далай-Лама 6 млн.төвүт чоннуң чүгле шажын эвес, а күрүне баштыңы база болур апарган.
Ол ёзулалды 1950 чылдың ноябрь 17-де хөй лама башкылар судур номчаан, чон чыылган кедергей каас-шиник болгаш байырымныг байдалга тускай эрттирген. Күрүне баштыныңның тудар ыдык чүүлү - Алдын Дугуйну – ол хүн чалыы Далай-Ламага хүлээткен. Оон бээр 14-кү Далай-Лама чүгле шажын эвес, а Төвүт чазактың (Кашагтың) база төвүт чоннуң күрүне удуртукчузу база апарган.
Төвүтке байдал ол үеде улам-на нарыыдап кел чыткан. Кыдат шериглер чурттуң чөөн талазын шыва алы берген. Даштыкы чурттардан дуза дилээри-биле төвүт чазак АКШ-че, Великобританияже, Непалче төлээлерни чоруткан турган. Шериглерни Төвүттен үндүрериниң дугайында чугаа чорудуп, бир бөлүк Кыдатче чоруткан.
Үениң байдалын өөренип көргеш, Далай-Лама баштадыр төвүт чазак чурттуң мурнуу чүгүнче чоруурун шиитпирлээн. Индияның кызыгаарындан ырак эвес Джомпо деп хоорайның Дуңкар хүрээзинге Ыдыктыг Башкы турумчуп алган. Шажын ажылын чорутпушаан, даштыкыже чоруткан элчилериниң харыызын манап, чурттуң, чонунуң салым-хуузу дээш сагыш аарып, амыр эвес үелерни Башкы эрттирип турган.
Кыдатче чоруткан бөлүктүң чаңгыс-ла даалгазы мындыг турган – кыдат шеригни Төвүттен үндүрерин чедип алыры. Ынчалза-даа 1951 чылдың чазынында Далай-Лама-биле кандыг-даа чөпшээрежилге чокка, кыдат тала мындыг медеглел кылган: “ Кыдат чазак биле “тус чер чагыргазы” (Төвүттү ынча дээни ол – ред.) “ Төвүттү тайбың хостаарының 17 чүүлден тургустунган Чөшээрежилгезинге” керээ чарып, ат салган, ынчангаш “Төвүт Ие-чурту Кыдатче ээп келген”. Шынга ол бичии-даа дүүшпес чүүл болган, чүге дизе төвүт чазактың удуртукчузу Далай-Лама кыдаттар-биле кандыг-даа чугаа кылбаан, а кээрге ат салыр чазак таңмазы ол үеде Башкының бодунга турган. Ындыг медээни 14-кү Далай-Лама боду безин чүгле радиодан дыңнап каан. Сөөлүнде билдингени болза: “Чөпшээрежилге ат салбас болзуңарза, Төвүттү шериг күжү-биле эжелеп алыр бис” – деп коргудуп тургаш, төвүт бөлүктү албадапкан болган.
1951 чылдың августуң ортаа үезинде Далай-Лама Лхасаже дедир ээп келген. Ол үеде кыдат шериглер ам мырыңай Төвүттүң найысылалынче кызыл туктарын, Мао Цзе-дуннуң чуруктарын тудуп алган кирип келгеннер. Хөй санныг кыдат шериглерге уду төвүт чон улуг демисел көргүзүп шыдаваан. Харын-даа кыдаттарны чемгерип, аъш-чеми четпестеп, боттары түреп эгелээн. Далай-Лама бодунуң чазаа Кашаг-биле ол шериглерни чуртундан үндүрериниң дугайында чугаа чорударын оралдажып турган, ынчалза-даа кыдат чазак чугаадан дезип, дорт харыы бербейн турган.
Чуртунга болуушкуннар чеже-даа берге турза, Ыдыктыг Далай-Лама Будданың Өөредиин шиңгээдип турган. 1951-52 чылдың кыжынындан эгелеп, Цоңкапа Башкының “ Ламримин” шиңгээдип, даян кылып эгелээн. 1953 чылда Башкызы Лиң Ринпоче Калачакра Өөредиин дамчыдып берген. Ол чайдан эгелеп Ыдыктыг Башкы хөй чонга үлүг мөргүлдер чорудуп эгелей берген.
1954 чылда кыдаттар Далай-Ламаның бодун Пекинче чалаан. Чугааны кыдат удуртукчуларының боттары-биле дорт чорударын шиитпирлээш, Башкы ынаар чорупкан. Пекинге Далай-Лама Мао Цзе-дун-биле каш удаа ужуражып, чугаалашкан. Кыдат удуртукчу: “ Силерге чүгле дуза көргүзерин кызыдып турар бис, кыдаттар төвүт чонга бичии-даа багай чүве кылбас” – деп ниити сөстер-биле кызыгаарлаттынган. Херек кырында ол үеде кыдат эжелел Төвүтке ёзулуг-ла эгелеп турган.
Кыдатка чоруп турган үезинде 14-кү Далай-Лама Төвүтке база-ла ындыг хөгжүлдени чедип алыры-биле кыдат улустуң үлептүр болгаш көдээ ажыл-агыйда чедиишкиннерин кичээнгейлиг өөренип чоруп турган. 1955 чылдың эгезинде Ыдыктыг Башкы чурттунче дедир ээп келген.
1956 чылдың эгезинде Лхасага кыдаттарга удур лозунгулар көстүп, чон кудумчуларже үнүп эгелээн. Ол-ла чайын Төвүттүң чөөн чүгүнде Амдо биле Кхамга 40 муң ажыг кыдат шериг төвүт партизаннарының тура халыышкынын дыка каржызы-биле баскан. Далай-Ламаның Пекинче чоруткан чагаалары харыы чок болуп турган.
1956 чылда Далай-Ламаны буддизмниң тывылганы ыдыктыг чурт Индияже, Будданың төрүттүнген хүнүнден бээр 2500 чыл болган оюнче чалаан. Башкының ынаар чоруурунга кыдаттар дыка-ла шаптыктап турган, ынчалза-даа Индияның премьер-министри Джавахарлал Нерунуң бодунуң чалаанын база делегей мурнунга эпчок байдалга кирбезин бодап келгеш, чөпшээрежир ужурга таварышкан.
Индия-биле харылзаа. Геше атка келгени
1957 чылда Төвүтке байдал шуут өскерлип эгелээн. Амдо биле Кхамны кыдат шериглер ужар чүүл ажыглап, бомбалап эгелээн: муң-муң кижилер оон дезип, Лхаса чоогунче кээп турган. Төвүт чазактың тайбың чугаа чорудар дээн дилеглерин коммунистиг Кыдат шуут тооп көрбестээн.
Ындыг турбуже, Далай-Лама Башкы шажын Өөредиин уламчылап, чонунга мөргүлдерни эрттирип турган. 1959 чылда буддизм философиязының доктору болур геше (кешпи) атты 20 муң ажыг ламалар мурнунга Далай-Лама чедиишкинниг камгалап алган.
Индияже олчаан чортканы
1959 чылдың март айда чүгле бүгү чуртка эвес, а Лхасага безин байдал эң нарын апарган. Ол үеде Ыдыктыг Башкы бодунуң чайгы ордузу Норбулиңге чурттап турган. Кыдат тала-биле чугаалажыышкыннар эң-не берге, нарын болуп турган. Боттарының турар черинче: “Танцы бөлүүнүң концертин көргүзеривис ол” – деп, Башкыны кыдаттар каш улаа чалап туруп берген. Ол хирезинде олар мындыг негелде салган: Далай-Ламаны чаңгыс-даа шериг кижи үдеп чорбас, херек болза, чүгле ийи-үш боо-чепсек чок улус туруп болур. Ол негелде ышкаш чалалга чон аразынга дораан-на тарай берген. Ыдыктыг Башкызының салым-чолу дээш корткан муң-муң кижилер Лхасадан үнүп, Далай-Ламаның чурттап турганы Норбулиң ордузун долгандыр туруп эгелээн. Чүге дизе меге арга-биле Башкыны чалап аппаргаш, дедир үндүрбейн баарының магадылалы турган. Төвүт чонга оларның камгалакчызы болгаш идегели – Ыдыктыг Башкызы өске улус холунче кире бээри дег берге, бодаттынмас чүүл турбас.
Кыдаттар шериин мөөңнеп, чепсек чок чонче халдаарындан-даа чалданмайн, дорт кыжанып эгелээн. Олар Башкыже: “ Ордунуң кайы талазында турар силер, айтып бериңер, ынаар атпас бис” – деп чугаа чоруткан. Кандыг-даа буруу чок муң-муң кижилерден айыылды чайладып, оларның амы-тынын камгалап алыры-биле Норбулиң ордузун март 17-ниң дүнезинде дүнезинде Далай-Лама чажыды-биле карачал кижи хеви кедип алгаш, каар ужурга таварышкан. Далай-Ламаның чорутканын ордуну долгандыр хөй чон-даа, кыдаттар-даа билбээн. Шак ынчалдыр Ыдыктыг Башкы каш санныг кижи-биле Төрээн чуртун, чонун хөрек долган муңгарал-биле каап, кожазында Индияже чоруткан. Ыдыктыг Башкының база төвүт бүгү төвүт чоннуң амыдыралында эң-не аар- берге човулаң ынчаар эгелээн.
Үш неделя иштинде аъттыг, арт-сын ажып, хемнер кежип, кыдаттарга таваржы бербезин бодап чорааш, Далай-Ламаның улуг эвес бөлүү Индия кызыгаарынга чедип келген. Ол үеде 14-кү Ыдыктыг Далай-Ламаның салым чолу дээш бүгү делегейниң чоннары сагыш аарып, кичээнгейин салбайн турган. Индияга келирге, ооң чазаа-даа, чону-даа Ыдыктыг Башкыны эң-не эргим болгаш чылыы-биле хүлээп алган. Каяа-даа келирге, Далай-Ламаны муң-муң кижилер чечектерлиг уткуп турган. Далай-Ламаның Индияга менди чедип келгенинге өөрүшкүзүн илередип, делегейниң хөй-хөй кижилери телеграммаларны болгаш чагааларны Башкының адынга чорудуп турган.
Төвүт КНО-нуң кежигүнү эвес болганындан баштайгы үеде ол ажылды чорудары дыка берге болуп турган. Бөдүүн кижилер төвүт чонга сеткил катчып, деткип турза-даа, чазак деңнелинге төвүт айтырыгны көдүрери нарын болган. Ооң бир кол чылдагааны – Кыдат-биле харылзааларын баксыратпас дээш, хөй чурттарның удуртукчуларының кандыг-даа хемчег албайн турганы. Ынчалза-даа Далай-Лама дыка хөй чурттарның элчиннери-биле чугааны чорудуп турган. 1959 чылдың октябрь айда Малайзия биле Ирландия төвүт айтырыгны КНО-нуң Генералдыг Ассамблеязынга чугаалажып көөрүн чедип алган. Ынчан Төвүттү 45 чурттарның төлээлекчилери деткээн, 9-у удур, а 26-зы дадагалзаан. Кыдат чазак бодунуң талазындан төвүт чон аас-кежиктиг деп турза-даа, чоорту төвүт айтырыг бүгүдеге билдингир апарган.
Төвүтте байдалдың бергезинге шыдашпайн, Далай-Ламаның соондан чүс-чүс кижилер Индияже кээп эгелээн. Ол чорук бөгүнге чедир уламчылап турар. Башкының чорудуп турар ажылының бирээзи бо – Төвүттен чоруткан хөй санныг чонунга чурттаар черни тывары, оларга дузаны көргүзери. Келген чоннуң хөй кезии Индияда чурттап турар. Ынчалза-даа ол чуртта кижи саны хөй болганындан, төвүт чоннуң чамдыызы АКШ-та, Канадада, Швейцарияда, Голландияда, Непалда, Бутанда болгаш өске-даа черлерде чурттап, амыдырап чоруур. Ол болза даштыкы чурттарның Ыдыктыг Далай-Ламага улуг хүндүткелдиин база төвүт айтырыгны шын билип, берге амыдыралдыг чонну деткип турарының херечизи-дир.
Ниитизи-биле чугаалаарга, төвүт чон эң-не берге үелерни чурттап эртип турар. Буддизмниң арыг хевирин кадагалаан, эң-не ханы, чараш культуралыг чоннарның бирээзи төвүт чоннуң келир үези дыка нарын. Далай-Ламаның бижип турары-биле алырга, сөөлүнде барып төвүт чоннуң чиде берип болурунуң барымдаалары бар. Ооң кол чылдагааны – Төвүтче хөй санныг кыдаттарның көжүп кээп турары. Амгы үеде Төвүтте 6 млн.төвүттер болгаш 7 млн.ажыг кыдаттар чурттап турар. Бодунуң-на чуртунда эвээш санныг чонга хамааржып бар чыдар.
Өске чурттар-биле харылзаа
Төвүт чонга политиктиг деткиишкин кылып, 1985 чылдың июльда АКШ-тың Конгрезиниң 91 кежигүнү кыдат удуртукчуларже чагаа чоруткан. Ол чагаага төвүт болгаш кыдат талалар дор чугаалажыышкыннар кылырын сүмелээннер. Оон ыңай Далай-Ламаның болгаш ооң чонунуң чөптүг негелделерин бүрүнү-биле хандырарын көдүрүп турар партияларының, шимчээшкиннериниң саны кайы-даа чурттарда көвүдеп эгелээн.
1987 чылда Далай-Ламаны АКШ-тың Конгрезиниң кижилериниң эргелерин камгалаар Хуралынче чалаан. Конгресстиң адынга Ыдыктыг Башкы сентябрь 21-де 5 чүүлден тургустунган саналын киирген. Ооң адын “ Тайбың беш чүүл планы” деп адаан. Ол мындыг чүүлдерден тургустунган:
Бо беш чүүлдүң кол-ла утказы – бүгү Төвүттү кандыг-даа боо-чепсек чок, тайбың оргужаалы Ахимса (тайбың болгаш кандыг-даа күш дөгээшкин чок байдал дээн индий сөс) зоназы болдурары.
Далай-Ламаның чүгле төвүт айтырыгны эвес, а каяа-даа, кандыг-даа маргылдаалыг апарган айтырыгны чүгле тайбың ёзу-биле шиитпирлээн туружун, бүгү-ле амылыг амытаннарга кайгамчыктыг ханы ынаан, мерген угаанын бедии-биле үнелеп, 1989 чылдың Нобель шаңналын Ыдыктыг Башкыга тывыскан. Бо бедик, делегейде эң-не үнелиг шаңналдарның бирээзин Башкыга тывысканы дээрге Ыдыктыг 14-кү Далай-Лама Тензин Гьяцонуң чүгле чорудуп турары буянныг ажылының эвес, а Башкының буянныг амыдырал-чуртталгазын бедии-биле үнелээни ол болур.