cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Данзырын, Аяс Владимир оглу
Дөс
А А
Орус дыл
Орус дыл (русский язык) – Россияда, Белоруссияда, Украинада, Казахстанда болгаш Киргизияда ажыглатынып турар славян дыл, ооң кырындан Латвияда, Эстонияда база оон-даа өске баштайгы Совет Эвилелинге хамааржып турган чурттарда, албан эвес-даа болза, база хөй ажыглатынып турар.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Орус дыл
Красикова, Александра Егоровна
Александра Егоровна Красикова (1919 — 1984) — совет сельского хозяйства мурнакчызы, мастер машинного доения колхоза «Вперёд к коммунизму» Плавского района Тульская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
В период седьмой семилетки продолжала показывать высокие результаты по надою молока.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Александра Егоровна Красиковага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Позже продолжала трудиться и показывала высокие производственные результаты. Избиралась депутатом Верховного Совета 6-го созыва, являлась депутатом Тульского областного и Красногорского сельского Советов.
Плавской район Тульская областька чурттап турган. 1984 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 6 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Тульский область совединиң депутаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң көдээ суур совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Гастроном
Гастроном азы гастрономия (ийиги о узадыр адаттынар) — аъш-чем барааннары садар садыг.
Дөс
Г Г
Тос сүзүк
Тос сүзүк – тываларның бойдуска болгаш долгандыр турар сүзүктүг чүүлдеринге хамаарышкан бир ёзулал (ритуал).
Ооң дугайында тодаргай бижээн чүүлдер эртем ажылында таварышпайн турар. Шаанда шагда тыва кижи бодунуң чурттап турар черинге, хонган чуртунга болгаш долгандыр турар бойдузунга хамаарыштыр чажыг чажар сүзүктерлиг чораан. Хайындырган шайын, хууңда сүдүн болгаш хойлааракта арагазын бодунуң сүзүк кылдыр көрген чүвезинге чажар. Шаанда шагда тываларның амыдыралынга колдап турган сүзүктүг чүдүлге дээрге бистиң өгбелеривистиң оран-чуртунга ынаан, ооң байлаан хумагалап чоруурун база ыдыктыг черлерин сактып чоруурун илередип турар.
Дөс
Т Т Т
Бургомистр
Бургомистр - Европаның чамдык чурттарында, ол ышкаш XVIII-XIX чус чылдарда Россияга хоорай чагыргазының баштыңы.
Дөзүк
Б
Жумабаев, Магжан
Магжа́н Бекéн оглу Жумаба́ев (1895 – декабрь 28, 1925) — Казах шүлүкчү, педагог. Казах литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. Казах чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи.
Гаубица
Гаубица (бирги а узадыр адаттынар) — ортумак хемчээлдиг, дүндүүштеп адар үгер-боо.
Дөс
Г Г
Жумабаев, Магжан
Намдары
Магжан Жумабаев хөй ажы-төлдүг бай-шыдалдыг өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң адазы Бекен болгаш өгбелери Жумабай-хаджи, Шонай, Утеген, Утемис — Аргын деп төрел-бөлүктен атыгай сөөктүң Кудайберд деп аймаандан сураглыг, күчүлүг улус чораан.
1905—1910 чч. — Петропавловск хоорайга медреске өөренген, аңаа араб, фарси, турк дылдарны өөредип турган.
1910—1911 чч. — Уфага «Галия» деп медреске өөренип турган, аңаа башкыларының бирээзи — татар литератураның классиги Галимджан Ибрагимов.
1912 чылда Казань хоорайга ооң баштайгы шүлүктер чыындызы «Шолпан» деп аттыг казах дылда үнген.
1913—1916 чч. — Омскунуң башкы семинариязынга өөренип турган, ону алдын медальдыг дооскан.
Номнары
Магжанның сураглыг шүлүктериниң бирээзи "Мен Жастарға Сенемін" (мен аныяктаргa бүзүрээр мен).
Кино
1990 — «Мағжан» — «Магжан» («Казахтелефильм», реж. Калила Умаров). Документальный фильм о великом казахском поэте Магжане Жумабаеве (можно посмотреть на сайте режиссёра).
1993 — фильм «Батыр Баян» («Казахфильм», реж. Сламбек Таукел) по мотивам одноименной поэмы Магжана Жумабаева о реальном историческом лице, одном из героев 200-летней войны казахов с джунгарами.
шүлүк
«Түркістан» дээр шүлүк . Тұранда ер түрігім туып-өскен. Тұранның тағдыры бар толқымалы, Басынан көп тамаша күндер кешкен. Тұранның тарихы бар отты желдей, Заулаған қалың өрттей аспанға өрлей. Тұранның жері менен суы да жат, Теңіздей терең, ауыр ой бергендей. Тұранның егі-шексіз шөлі қандай, Теңіздей кемері жоқ көлі қандай! Тұранның дария аталған өзендер: Тасыса, шөлді басқан селі қандай! Тұранның таулары бар аспанға асқан, Мәңгіге басын аппақ шаштар басқан. Бауырында ерке бұлақ салады ойнақ, Жаралып таудан аққан салқын жастан. Шөлдер бар, жел де жүрмес,сап-сары құм, Моладай ешбір үн жоқ мәңгі тып-тын. Болмақ па жан-жануар шексіз шөлде, Сар құмда салар ойнақпері мен жын. Тұранның теңіз дерлік көлдері бар, Шалқыған егі-шетсіз Теңіз,Арал. Бір шетте қасиетті Ыстықкөлдің Бауырында дүние көрген түрік көкжал.
Тураскаалдар
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл
Жахид Зариф-оглу
Жaхид Зариф-оглу (долу ады: Абдуррaхман Жaхид Зариф-оглу) (т. 1940, Анкарa - ө. 07.06.1987) - турк чогaалчы, шүлүкчү.
Буржунак
Буржунак (Буржууна) (орус. пружина) - ээрилдиг дыңзыдыр долгап каан хере тыртарга дедир чыырлып турар чиңге каң.
Дөзүк
Б Б Б
Өвүр кожууну
Өвүр кожууну
Кожуун төвү болза Хандагайты сууру-дур. Өвүр кожуун республиканың мурнуу чүгүнде турар.
Шөлү - 4522,50 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 6888 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
1941 чылда ТАР-ның Биче Хурал Президимунуң «Девискээр талазы-биле улуг кожууннарны чарар дугайында» чарлыын ёзугаар Чөөн-Хемчик кожуундан Өвүр деп черни адырып чарган. Ынчан Өвүр кожуун 4 сумулуг, 43 арбанныг турган. Хандагайты, Торгалыг (Дус-Даг), Арыг-Бажы, Кызыл-Тей суурлар 40 чылдар эгезинде 10 шаа чавыт бажыңнарлыг турган, араттар ам-даа тоо-быдаргай көшкүн амыдыралдыг хевээр.
1942 чылдан эгелеп суму бүрүзүнге-ле 2-3 хире мал, чер эштежилгелери (МЧАЭ) тургустунуп эгелээн. 1948-1951 чылдарда кожуунга 4 колхозтар турупкан.
Дагларының чизези
Аптара-Аксы, Аргалыг-Кожагар, Арзайты, Аът-Чуглур, Башкы-Хербис, Баян-Чүрек, Баян-Хайрхан-Ула, Белдир-Даг, Бестиг-Белдир, Болчаглыг, Бооп-Чиир, Буура-Даг, Буга-Чуглур, Бүүре-Даа, Бүүрек, Бүүрелчин, Дагылгаты Доора-Даг, Дөрт-Чараш-Калчан, Дус-Даг, Дытчык, Иштии-Бел, Кадыр-Каът, Калбак-Даг, Кара-Даг, Кошкар-Баштыг, Кош-Чыраа, Көжээлиг -Шат, Кургаг-Адыр, Куу-Даг, Кызыл-Шат, Кызыл-Чүрек, Манчүрек, Морту, Мөрге, Мөрге-Баары, Мугур, Муңгаш-Каът, Мургусту, Оваалыг-Шат, Оңгар-Хамар, Оргу-Даг, Ортаа-Шат, Оруктуг-Каът, Өргү, Өскүс-Даг, Өшкү-Чуглур, Саглы-Бажы, Сарыг-Белдир, Сары-Уязы, Согуна, Солчур, Теве-Даш, Төктүп-Ажар, Тербе-Даш, Тээли, Үстүү-Хамар, Хадыыр-Даг, Хайыракан, Хамар, Хана-Даа, Хартыгалыг, Хачы-Хараал, Хаялыг-Даг, Шиви-Кудуруу, Шивит-Оорга, Шыпшык, Эвеген-Даг, Эзирлиг, Эзир-Уязы.
Хемнериниң даңзызы
Аптара, Амырак, Ак-Хем, Ак-Тал, Ак-Кара-Суг, Ак-Белдир, Арзайты, Арыглыг-Хем, Арыг-Бажы, Алдыы-Белдир, Артыштыг-Хем, Артыштыг-Кара-Суг, Алдыы-Ак-Кара-Суг, Бора-Шай, Боскан, Бүүре-Кара-Суг, Бестиг-Кара-Суг,, Бичии-Кадыгбай, Дестиг-Кара, Дош-Бажы, Дүжерлиг-Хем, Дыттыг-Кара-Суг, Ирбитей, Кадый-Бажы, Каък, Кажаалыг-Хем, Кара-Дыт, Кара-Тал, Кара-Суг, Кара-Хем, Кара-Хоолай, Каъттыг-Ой, Бистиг-Белдир, Кап-Кара-Суг, Кистиг-Кара-Суг, Коъш-Терек, Кыдыы-Халыын, Кызар-Даштыг, Кедээ-Удур, Курбун-Шиви, Моолдуг-Хем, Мугур-Хем, Мургусту, Мерге, Мерге-Баары, Оргу-Хем, Оораш-Хем, Ортаа-Удур, Ортаа-Халыын, Остуг-Хем, Өөш-Бажы, Пөштүг-Белдир, Саглы, Сайлыг, Солчур, Соктаар-Кара-Суг, Тандар, Торгалыг, Тулаа, Термелиг, Телиг-Хем, Теректиг-Хем, Улуг-Кадыгбай, Улуг-Ак-Кара-Суг, Улаатай, Улуг-Халыын, Үерлиг-Хем, Үстүү-Белдир, Үстүү-Мортук, Үстүү-Ак-Кара-Суг, Хайырлыг-Белдир, Хам-Дыт, Хам-Дыттыг-Тээли, Хөрлети, Хөлчүк-Хоолай, Хандагайты, Чадырлыг-Хем, Чайлаг-Кара-Суг, Чайлыг-Хем, Чалама-Хем, Чиңге-Хем, Чиңге-Бут, Чоза, Чоза-Бажы, Чөвүрээлиг-Тээли, Чугай, Чуңмалыг-Кара-Суг, Чүрек-Гол, Чүс-Дыт, Шаалааш, Шивилиг.
Тайгаларының даңзызы
Айлыгбай, Ак-Бедик, Арзайты, Аржаанныг-Тайга, Бүзээлээр, Бора-Шай, Белдир-Тайга, Берт-Шаараш, Беш-Белдир, Бораңныг, Дестиг-Тайга, Дүмбейлиг, Кадый, Кадыр-Тайга, Калчан-Каът, Кезек-Пөш, Кезек-Шет, Көжээ-Бажы, Көжээ-Тайгазы, Көк-Сайыр, Кызыл-Хая, Кызыл-Тайга, Оваалыг-Белдир, Оргу-Тайга, Пөштүг-Белдир-Тайга, Савыда, Сегиртир, Тээли, Угулзалыг, Улуг-Чайлаг, Хадыыр-Тайга, Хачы-Сайыр, Хорумнуг-Тайга, Чалаа, Чалама, Чуглур-Тайга, Шивилиг, Шокар-Тайга, Ыдык.
Үндезини
Ө
Тос эрии
Эрте-бурун шагда тываларның чүдүлгеге хамаарыштырып чорааны “9|тос” деп саны шала сөөлзүредир даштыкы дарлалдың эрии-шаажылалының эң араатанзыг база хилинчектиг үүлгедии илереди берген. Манчы-кыдаттың хаан төрези Тываны чагырып турар үеде хаан хоойлузу деп адаар тос эрии тыптып келген. Тос эрии дээрге буруулуг диртип шамнаткан кижилерни хилинчектээр шаажылал-дыр.
Тос эрии
Тос эриини шыдаар-ла кижи шыдаар. Тос эриини шыдап чадааш албаан чүвезин алдым дептер турган. Кадай кижиниң балдырынче манзы-биле какпас турган, чүге дээрге Манчы кыдаттың хаан хоойлузунуң эрии-шаажы херексели бужартай бээр дижип турган. Тос эрииниң өскезин кадай кижи шаажыладып эрттирер турган. Кадай кижини шаажылаарга, эр кижиден артык шыдамык болгаш уёлавас турганын эрги Тываның төөгүзүнден билип ап болур.
Дөс
Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.
Т Т Т
Ипполитова, Вера Сергеевна
Вера Сергеевна Ипполитова (ѳгленип алгаш Потапова; 1921 чылда төрүттүнген) — Ада-Чуртуң Улуг дайыннынның киржикчизи. «Маадырлыг чоруу дээш» («За отвагу») медальдың беш дакпыр эдилекчизи. Гвардия сержантызы.
Допчу-намдары.
1921 чылда төрүттүнген. Институтка өөренип тургаш, эмчи херээн шиңгеедип ап турган. Петроградтың РВК-дан шеригже келдирткен. Фронтуга эки тура-биле 1941 чылдың декабрьдан тура. 1942 чылдан тура ВКП(б) КПСС (коммунистиг пария) кежигүнү. 1943 чылдың март 8-те № 12 чарлык-биле 71 дугаар тускай далай бригадазынның 71 дугаар батальонуннуң 3 дугаар ротазынның отделение командириниң оралыкчызы В.С. Ипполитова «Маадырлыг чоруу дээш» («За отвагу») - деп медаль-биле шаңнаткан.
Маадырлыг чоруктары
20 балыгланган дайынчыларны тулчуушкун шөлүнден үндүр дажыглаан. Камгалап турар үезинде 2 дайызыны база узуткаан.
1944 чылдың март 22-де № 031-н чарлыы биле Ленинград фронтузуннуң дайынчызы Ипполитова 113 дайынчыга дуза каткаш, 50 хирезин тулчуушкун шөлүнден үндүргени дээш «Маадырлыг чоруу дээш» - деп медаль биле шаңнаткан.
1944 чылдың июнь 14-те № 035-н дужаал биле «Маадырлыг чоруу дээш» - деп медаль биле 50 балыгланган дайынчыларны тулчуушкун шөлүнден үндүргени дээш шаннаткан.
1944 чылдың июль 6-да № 042-н дужаал биле «Маадырлыг чоруу дээш» - деп медаль биле балыгланган дайынчыларга дузалашканы дээш шаңнаткан.
1945 чылдыӊ март 3-те № 11-н дужаал биле сержант Ипполитова 50 балыгланган дайынчыларны тулчуушкун шөлүнден камгалап алганы дээш «Маадырлыг чоруу дээш» - деп медаль биле шаңнаткан.
Уругнуӊ кады хүлээлге эттирип турган эжи Зольников Степан Михайлович база 5 «Маадырлыг чоруу дээш» - деп медальдыӊ эдилекчизи.
Ипполитова Свердловск облазынныӊ Ирбитке чурттап турган.
Гашиш
Гашиш (и узадыр адаттынар) — индий хендир үнүжүнден кылыр наркотиктиг бүдүмел.
Дөс
Г
Дзюдога Россия Чемпионады 2014
Дзюдога Россия Чемпионады 2014 чылда сентябрь 10-дан сентябрь 15-ке чедир Ханты-Мансийскиге эрткен.
Буржуазия
Буржуазия - бүдүрүлгениң чепсек херекселдерин холда туткан, хөлезиленикчи күш-ажылды ажыглап турар капиталистиг ниитилелде тергиидекчи аңгы (класс).
Дөзүк
Б Б
Хуна
Хуна — хой: чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.
Йүз Күмүл
Йүз Күмүл — шаандыгы аймак азы сөөк ады.
Ады
Шаандагы «Йүз» деп сөс тыва дылда «чүс» кылдыр адаттынар апарган. Чүс Күмүл.
Чурту
Аймактың улузу Улуг-Хемни эжелей чуртаан. Чүс Күмүл дугаында үш даш төөгүлеп турар.
Енисей бижик
E-45, даштың тиккен чери Көжээлиг-Хову. Амгы үеде Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар.
Домак одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле бижээн. Латин транскрипция.
(1) oγlan atïm Čubuč ïnal [är]tä atïm kümül ögä
(2) beš jašïmda qaŋsiz qalïp toquz jegirmi jašïmγa ögsüz
(3) bolup qatïγlanïp otuz jašïm[γ]a ögä boltum qïrq jïl
(4) el tut[t]um bodun bašladïm taš jaγïγ jaγïladïm el[t]dim
(5) bir jetmiš jašïmγa kök täŋridä küngä azïdïm äsizim-ä
(6) kürsi jamda elim äsizim-ä jerim subum qujda qunčujum tul qaltï
(7) kinim qadašïm äsizim-ä oγlanïm örüŋüm qaram äsiz jüz elig ärim-ä äsizim-ä
(8) bïŋ bodraq jont äsizim-ä
Сакагавея
Сакагаве́я, Сакаджаве́я (Sacagawea, также Sakakawea, Sacajawea; 1788—1812 чылдарда барык хире) — соңгу чүктүң шошон деп индей аймактың аныяк херээжени, амгы үеде штат Айдах турар черге шаанда чурттап чораан. Сакагавея Льюис болгаш Кларктың экспедициязынга Американың барыын чүъгүн шинчилээринге дузалашкан 1804—1806 чылдарда, ол ынчан ында черлер чаа-ла тып алгаш турганнар.
Йүз Күмүл
Енисей бижик
(9) elim äsiz ärinč jüz kümül äsiz ärinč az kümülüg üküš boltï
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Сакагавея индей аймактарның диалектизин билир турган, ынчангаш аңгы-аңгы индей аймактар-биле чугаалажырда очулдурукчу болгаш орук баштакчызы турган. Кажан экспедиция лемхи отряды-биле таваржып кээрге Сакагавея олардан аъттар, хүнезин болгаш чурттаар чер чугаалажып бергеш турган, шак ол дуза-биле экспедиция Оожум океанга чедип алганнар.
Йүз Күмүл
Енисей бижик
(10) jabïzïγ kümülimin bädük qïltïm äsiz bökmäd[dim]
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Шарбонн деп француз экспедиция-биле чоруксап турган, ол индей аймактарның дылын билир турган, ооңей Сакагавеяның өөң-ээзи турган. Кларк болгаш Льюис-биле ужуражырда эдертип алган. Ол ужуражылга соонда Хая даглар эртип алырда шошон аймак аъттар болгаш орук баштакчызы бээр болган деп дугуршканнар.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(1) оол адым Чубуч ынал, эр адым күмүл Өге
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Сакагавея шынап-ла бодунуң билир оруктарын айтып бээп чораан, чижелээрге, июль 6 1806 чылда  — Гиббонс деп арт эрткеннер, а июль 13 1806 чылда  — Бозман деп арт эрткеннер.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(3) болуп, кадыгланып одус чажымда Өге болдум. Дөртен чыл
(4) эл туттум чон баштадым, даш дайзын-биле чаалаштым элим
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Сакагавея дугайында шынчы төөгүлүг чүүлдер дыка эвээш арткан.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(5) бир чеден чажымда көк дээрден, хүнден астым, кударанчыын
(6) Күрси Йамда элим оскундум, черим суум, өөмдэ кадайым дулгуяк калды
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Ынчалза-даа ол Американың төөгүзүнге болгаш Льюис ьиле Кларктың экспедициязының төөгүзүнге кол рольду ойнаан бооп турар. XX вектиң эгезинде Националдыг  американ суфражистеркаттыжыышкыны Сакагавеяның овур-хевирин херээжен улустуң салым-чаяанныы болгаш хамаарышпазының демдээ кылдыр ажыглап турганнар, аңаа тураскаалдар тургузуп турганнар.
Сакагавея 1 доллар демир акшага дүрзүлээн 2000 чылдан тура бо үеге дээр «Сакагавеяның доллары ».
Культурада
«Ночь в музее» и «Ночь в музее 2», «Ночь в музее 3» деп киноларның болгаш романнарның киржикчизи (персонаж), база бичии уруглар сериалында «Симпсоны» Margical History Tour болгаш Treehouse of Horror деп турар эпизодтарда..
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(8) муң эмдик аъдымдан астым
Сакагавея
Культурада
Төөгүлүг болгаш онза таварылгалыг Рудольф Матениң «Далекие горизонты» деп кинозунда Донна Рид Сакагавеяны ойнап каан (1955).
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(9) элимден азып калдым Чүс Күмүл чонумдан азып калдым биче Күмүлүм хөй болду
Тос Таңды
Тос Таңды - тыва чоннуң культуразында бир билиишкин.
Сакагавея
Демделгелер
Аңгылал:Декабрьның 12 мөчээн Аңгылал:Американың төөгүзү Аңгылал:Шошон аймак Аңгылал:Төөгүлүг херээжен Аңгылал:Индей чон Аңгылал:Кларк болгаш Льюистиң экспедициязы
Тос Таңды
Эрги шагдан бээр тывалар тос таңдыга чүдүп, чажыын чажып база алгыш йөрээлин салып чорааннар. Тываның кайы-даа булуңунга баарга, мындыг чечен одуруглар дыңналыр: Тос таңдым өршээзин! Тос Дээрим өршээзин! Тос хемим өршээзин! Тос артым өршээзин!
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(10) чавыс Күмүлүм бедик кылдым хайыраан пөкпедим.
Тос Таңды
Таңды дээрге эң бедик сынны ынча дээр. Шынаа дээрге эң чавыс черни ынча дээр. Тыва чон черниң бедиин база чавызын онзалап көөр чораан, ындыг черлер оларның бурунгу чүдүлгези-биле тудуш холбашкан. Тываларның Тос таңдым адап, чүдүп база чалбарып турар таңдылары тускай аттарлыг бооп турар.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
Очулгага онза тайылбыр
Тос Таңды
Тос-Таңды хайыраканга чажыг чажары – тыва чоннуң эң бурунгу чүдүлгези болур.
Бразилия
Бразилия, долу официалдыг ады — Федеративтиг Республика Бразилия (порт. República Federativa do Brasil) — Мурнуу Америкада чурттакчылары эң хөй болгаш шөлү эң улуг күрүне, база Америкада чаңгыс португал дылдыг чурт. Делегейде шөлү-биле болгаш чурттакчыларының саны-биле бешки черде. Диптиң төп болгаш чөөн кезиин ээлеп турар.
Тос Таңды
Дөс
Т Т
Бразилия
Найысылал — Бразилиа хоорай.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
Литературлуг очулганы Даржай А. А. Кылган, ону Күлтегин. Бурунгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң тураскаалдары деп номда парлааш «Көжээлиг ховудан бижимел» деп айтып каан дыр. Ында маадырның адын Шубуш Ынал деп каан.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Бразилия
1500 чылда Мурнуу Америкага Педру Алвареш Кабраланың дүшкенинден тура 1822 чылда бот-эргени чарлаанынга чедир Бразилия Португалияның колониязы турган. Бразилия 1889 чылда республика апарган. Амгы конституция Бразилияны федеративтиг республика кылдыр тодаргайлаан, ол Федералдыг округтуң эвилели болуп кээр, 26 штаттар база 5564 муниципалитеттер бар.
Союлунга улуг салдарны Португалия чедирген. Официалдыг болгаш барык-ла дың чаңгыс чугаа дылы португал дыл болуп кээр. Бразилдерниң кол нуруузу — католиктер, бо байдал Бразилияны делегейде эң хөй санныг католиктер чурту кылып турар.
1890 чылда француз астроном, Огюст Шарлуаның, ажытканы астероидти Бразилияга тураскаадып адаан.
Португалиядан аңгыланып, бот-эргелиг апарган үези — 1822 чылдың сентябрьның 7. Күрүне дылы — Португал Найысылал — Бразилиа Эң улуг хоорайлар — Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Салвадор, Белу-Оризонти, Форталеза, Бразилиа Чызаан хевири — Федеративтиг республика Удуртукчу — Дилма Русеф Эреңгей удуртукчу — Мишел Темер Күрүне шажыны — Католик чүдүлге Девискээри — делегейде 5 дугаар черде. Чурттакчылары Акша — Реал (уруң BRL, 986) Интернет-домен — .br Уруң ISO — BR Телефон уруңу — +55 Шак куржаа — -2…-4
Дөс
Б
Өг
Өг дээрге эрте-бурунгу шагда Төп Азияга чурттап чораан өгбелеривис түрктерниң материалдыг уран-чүүлүнүң мөңге тураскаалы-дыр. Көшкүн мал ажыл-агыйлыг аймактарга кончуг таарымчалыг чурттаар оран-сава чогум кажан, чүден тыптып келгенил деп айтырыгга эртемденнерниң долу, чаңгыс аай харыызы ам-даа чок. Оларның чамдыктары өг дораан тыптып келбээн, ол баштай ыяш чадырдан укталган, чоорту сайзырап, кидис өгже шилчээн дижип турар. Ында шынзыг бодал бар хире. Ындыг-даа бол, бистиң Тываның чижээн алыр болза, көшкүн малажылдыг кижилер кидис өглерлиг, а көшкүн ивижилер ам-даа кыжын ыяш чадырларында чурттап чоруурлар.
Өг дугайында эң баштайгы бижимел медээлер бистиң үениң алды чүс чылдарынга хамааржыр. Ол үеде ынаа чок, анаа-ла баганага быжыглап алыр бөдей өглер турган хевирлиг. Көжерде ооң ыяжын чүдүрүп, дажыглавас, чаа черге херек ыяштарны тып алыр аз ооң мурнунда ол турлагга арттырып каан херекселдерин ажыглаар. Ол өглерниң хараачазы чок, ооң орнунга улуг эвес үттерлиг турган. Шак ындыг онзагай хевирлиг өглер шуут чиде бербээн. Тываның мурнуу-чөөн талазынга шак ындыг өглер 1950 чылдар үезинге чедир тургулаан.
Эртемденнер эрте-бурунгу түрк өг бистиң төрениң чедиги чүс чылында колдуунда хевирлеттине берген деп бадыткаан. Ол өг ханаларлыг, ынааларлыг, үстүнде ыш үнер ойбактыг болгаш долгандыр кидистер-биле шыптынган. Өглер колдуунда түрк-ммол уктуг улустарда нептерээн.
Тодаргайлаарга, тывалар, алтайлар, хакастар, кыргыстар, казахтар, түркменнер, узбектер, моолдар, калмыктар болгаш өскелер-даа кидис өглерге чурттап чорааннар. Өг көшкүн мал ажыл-агыйлыг чоннарга кончуг таарымчалыг чурттаар оран-сава.
Өгнү эки чылыглап алырга, кыжын чылыг, а чайын кидис дээвиирлерин, адаккыларын ап каапкаш, оларны пөстер-биле солуп алырга, кончуг сериин. Бистиң өгбелеривис чоокка чедир-ле, көшкүн амыдыралдан сууржуң чорукче шилчигиже дээр, колдуунда кидис өглерге, а Тожунуң, Куңгуртугнуң ивижилери ыяш чадырларга чурттап чорааннар.
Тываларның чурттап чораан өглери, чадырлары ниитизи-биле бот-боттарынга дөмей-даа болза, чер-чер аайы-биле аразында ылгалдыг. Оларның хөй кезии кидис өглерге чурттап чораан.
Дөзү
Аңгылал:Өг
Кара-Чыраа
Кара-Чыраа - Сүт-Хөл кожуунда суур.
Дөс
К К К
Кызырак-караа
Кызырак-караа (Ríbes úva-críspa) - кат чемиштиг тенниг чадаң үнүш.
Тодарадылгазы
Кызыл-кат хевирлиг. Чечээ бичии үүрмек, ногаанзымаар ак өңнүг, кады янзы-бүрү хевирлиг, хемчээлдиг болгаш өңүг, амданныг, иштинде хөй үүрмек биче урезиннерлиг. Чечектелири майда, кады июль-август айларда быжар. Тывада хемнер уну, даг эдээ, хорумнарда хөй үнүп турар. Ону садтарда база өстүрүп турар.
Кадының тургузуу
Кызырак-карааның кадының тургузуунда чигир — 13,5% чедир, органиктиг кислоталар — 2% ажыг, минералдыг дустар (эң ылаңгыя чес), витаминнер С, В, Р болгаш каротин дээш өске-даа хөй ажыктыг бүдүмелдер бар. Ооң кадындан компот, варенье, джем, повидло, мармеладтар, ол ышкаш ижер суксуннар болгаш арага аймаан кылып турар.
Ажыы
Аъш-чем солчуушкунунуң өскерлир аарыгларның үезинде болгаш семириичел кижилерге чемненириниң чурумун таарыштырбышаан, 3-4 чедилик иштинде кызырак-карааның кадын хөйү-биле ажыглаарын сүмелеп турар.
Улус ону ижин шөйүндүнүң, кара-бүүрек, баар, кеш, хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Бурундук
Бурундук - чиңгежек чазап каан шиш ыяш.
Ол ыяшты шары азы сарлыктың думчуунче кедирип алыр. Ол ыяшка чеъп баглап алгаш шарыны мунуп болур. Чеъп баг дын ышкаш болур. Бурундукту, ажыл кылдыртыр дээн шарының думчуунга кедирип алыр.
Сөстү адаарда «p̲ʊrʊnduq» дээр. "Бурундук" деп сөсте эге "б" деп үжүк дүлей, кошкак «p̲» деп үн илередир турар.
Дөзүк
Б Б
Гвардия
Гвардия (а узадыр адаттынар) — шилиттинген, эң эки шериглер.
Көзерлекчи каас кайгал гвардияның сержантызы (А. Пушкин).
Дөс
Г
Хуннулар
Хуннулар (hunni, Ούννοι, согд. hwn, Хүннү, Хүн Гүрэн, 匈奴 сюнну) – бистиң эрага чедир 220 чылдан бистиң эраның II-ги чүс чылынга чедир Кыдаттан соңгу талада хову черлерге чурттап чораан эрте-бурунгу көшкүн чон. Оларның халдаашкыннарындан камгаланыр дээш Кыдат күрүнениң император хааны Цинь Шихуаньди Кыдаттың өндүр улуг ханазын туттурган. Хуннулар Кыдаттың Хань империязы –биле үргүлчү дайылдажып, чоорту чаңгыс улуг күрүне кылдыр тургустунуп, кожа чурттап чораан көшкүн аймактарны база чагырып алганнар. [4]. Сөөлүнде Кыдат күрүне болгаш сяньби аймактар-биле хөй дайыннарның болгаш боттарының аразында өжээннежиишкинниң түңнелинде Хунну күрүне буурап дүшкен.
Хуннуларның дугайында медээлер эрте-бурунгу кыдат бижимел барымдаалардан болгаш XIX вектиң төнчүзү - XX вектиң эгезинде Ю. Д. Талько-Гринцевич эртемденниң археологтуг тураскаалдарны (Кяхта хоорайның чанында суджин эрте-бурунгу чевегни) казып, шинчилээниниң соонда болгаш XX вектиң эгезинде П.К. Козлов эртемденниң (Селенга хемниң унунда ноин-улин базырыктарын) ажыдыышкыннарындан билдингир [2].
Хуннуларның өгбелери
Кыдаттарның өгбелери жун болгаш ди деп өске аймактар-биле төнчү чок дайыннарны чорудуп турган хевирлиг. «Хунь-юй» деп жуннардан соңгу талада ховуларга чурттап чораан аймак демдеглеттинген. Ханьюнь болгаш хуньюй деп хуннарның мурнунда турган төрел (өгбе) аймактар Гоби пустынязының мурнуу кыдыында ховуга чурттап чораан. Чамдык шинчилелдер-биле алырга, хуннуларның өгбелери хуньюй (сюньюй) [3],чуньвэй(шуньвэй)[4],гуйфан[5], ханьюнь (сяньюнь)[6], жун,шань-жун[3],цюань-жун(цюаньи, хуньи)[7][8][9], ди (бэйди)[5][10][11](вк. байди, чиди)[12] деп ниитилелдерже кирип турган аймактар.
Бистиң эрага чедир X дугаар векте хуннулар чоорту Гобиниң мурнуу кыдыындан соңгу кезээнче көжүп эгелээннер [13]. Л.Н. Гумилев хуннуларны боттары көшкүн мал-маган азыраар амыдыралды болгаш пустыняны кежип өөренип алган деп санап турар.
Хунну күрүне
Хуннулар дыка эки аът мунар болганындан, оларның шерии 300 муң аъттыг ча адыкчыларындан тургустунган турган. Кыдаттың тергелерге даянган шерии оларга удур күженири бергедээн. Өндүр улуг хананы Кыдаттың соңгу талазын хуннулардан камгалаар дээш туттурган, ынчалза-даа бо сорулга база эчизинге четпээн. Кыдаттың баштыңнары, чагырыкчылары хуннуларны хөй белек-селек, акша-төгерик берип тургаш боттарының амыдырал-чуртталгазынга өөредирин кызып, дыка хөй кыдат уктуг кадыннарны хуннуларның хааннарынга кадай кылдыр берип турган.
Бистиң эрага чедир 50 чылда Хунну империязы ийи кезекке чарылган: чөөн хуннулар кыдат хаанның чагыргазын хүлээп алган, а барыын хуннулар Ортаа Азияже кызыттырганнар.
93 чылда Кыдат, сяньби, динлиннер болгаш чешисцтертен (Турфан оазизиниң чурттакчылары) тургустунган каттыжыышкын хуннуларны Их-Баян (Ikh Bayan кит. трад. 稽落山之戰, упр. 稽落山之战, пиньинь: jìluòshān zhī zhàn, палл.: цзилошань чжи чжань) чанында тулчуушкунга чылча шапкан, а 155 чылда сяньби хаан Тяньшихуай хуннуларны тиилээн соонда, хунну чон дөрт аңгы кезекке чарылган: бир кезээ сяньбилер-биле холушкан, өскези Кыдатче көжүп чорупкан, үш дугаары Тарбагатайның болгаш Кара Иртыш Хемниң даглыг аргаларынга болгаш дагларынга арткан; дөрткү кезээ дайылдажып тургаш барыын чүкче углангаш, 158 чылда Волга болгаш Дон хемниң адаккы кезээнге четкен. Оларның ында четкениниң дугайында Дионисий Периегет деп грек географ бижээн [17]. База бир нептерээн бодал-биле алырга, хуннуларның бир кезээ Европага четкен, орук ара олар түрк, чөөн-сармат болгаш угор аймактар-биле холушкаш, Европада гуннар деп адап турары чоннуң тургустунарынга идигни берген [18]. Дайын үезинде барыын чүкче углаашкынныг дезип турган күжү эвээш хуннулар Семиречье болгаш Барыын Сибирьниң девискээрлеринде Юэбань (160-490) деп күрүнени үндезилээн. Э. Паркер болгаш тюрколог А.Дыбо «юэбань» дээрге амгы үеде, а «авар» дээрге шаандагы адалгазы деп санап турарлар [19], [20]. Базырыктар болгаш гуннарның барыын талаже угланганының түңнелинде арттырган истери «Талас шынаазында, Төп Тянь-Шаньда, Ферган болгаш Ташкент оазизинде, Чаткаль шынаазында, Чон-Алаеде тывылган.Оларның материалдыг культуразының чамдык кезектери (ноин-улин хевирде кылган каасталгалар) Приаральениң «тулаа хоорайларында» тывылган, мындыг-ла дөмей чүүлдер барыын Казахстанда база эскертинген. Волганың адакы кезээнде хуннуларның чевеглери тывылганы дыка улуг ужур-уткалыг, оларның чамдыктары бистиң эраның I-II вектеринге хамаарылгалыг, бо барымдаалар гуннарның чөөн Европаже эрте киргенин бадыткап турар. Оларның чамдык долу эвес истери Кавказ болгаш Крымда база тывылган» [21].
Кыдатта Хуннулар
Хань державазының күжү сулараан түңнелинде, ооң хааннары хуннуларны Кыдаттың соңгу кызыгаарларын камгалаарынче киириштирип эгелээннер. Хань империязының буураашкынының соонда Кыдатка «Троецарствие» деп үеде хуннуларның Кыдаттың иштики херектеринче киржилгези күштелип эгелээн. 304 чылда мурнуу хуннуларның Лю Юань деп дайынчы баштыңы бодун бүгү хунну федераттарның болгаш Соңгу Хань күрүнениң баштыңы кылдыр чарлаан. Ындыг эрге аңаа Кыдаттың хань императорларындан хан дамчып (кыс, ава таладан) келген. 329 чылда Лю Юаньның династиязының чагыргазын өске Ши Лэ деп аттыг чагырыкчы дүжүрген. IV-V вектерде мурнуу хуннулар Соңгу Кыдаттың девискээринге дараазында күрүнелерни тургускан:
Чаңгыс аай эвес, быдаргай хуннуларның Кыдатче халдаашкыннары IV –кү векке чедир уламчылап турган, ооң соонда V-ки векте кыдат барымдааларда олар демдеглеттинмээн.
Күрүнезиниң тургузуу
Шаньюй
24 өгбе төлээлекчилерниң эң кол кижизин хуннулар Шаньюй (өндүр улуг) деп адаар турган. Эгезинде шаньюйну төлээлекчилер чөвүлелинге соңгуур турган, ынчалза-даа Модэ хаан шаньюйларның ук-ызыгуурун (династияны) үндезилээн. Оларны соңгуур чаңчыл чаа билдингир, адын бижээн шаньюйга эрге-чагырганы дамчыдып турда күүседир дүрүм кылдыр анаа арткан.
Хунну төрел-аймактар
Шаньюйларның төрел-бөлүүн Си Люань-ди деп адаар турган. Хуннулар Хуянь, Лянь, Сюйбу деп үш алдарлыг аймактарлыг. Гумилёвтуң бодалы-биле, 藍 «лань» (көк-ногаан) деп аймак кыдат Шун Вэй деп тажыдан укталган. Шаньюй бодунга кадын кылдыр уругларны чүгле ол аймактардан алыр турган. Күрүнеде эң кол болгаш бедик эргелиг дужаалдар база-ла бо аймактың кижилеринге үлеттинер, чижээлээрге, Сюйбулар ук-ызыгуур шииткекчилер чораан. Өске аймактар боттары өгбе төлээлерлиг турган, олар боттары шериглерлиг.
Хуннуларның эрге-дужаалдары
Кыдат барымдааларда хуннулар дыка хөй нарын эрге-дужаалдарлыг турган деп бижип турар. Бедик дужаалдар «чөөн» - улуг болгаш «барыын» - бичии деп аңгыланып турган. Бедик дужаалдыг даргалар шупту шаньюйнуң төрелдери турган:
Анаа дүжүметтерни «гудухоу» деп адаар. Ук-ызыгуур салгааннарның дужаалдары шаньюйдан хамаарышпас турган.
Эрге, хоойлу-дүрүм
Хуннуларның эргези, хоойлу-дүрүмү чаңчылдарга даянган турган. Суд 10 хонук иштинде уламчылааш, доостур. Халдаашкын болгаш оор чорук дээш амы-тынын чок кылыр, өске кеземчелер база турган. Дайынчы кем-херек үүлгедиишкиннери дээш Мөдэ амы-тынын чок кылыр турган. Эрте-бурунгу патриархалдыг кулданыышкын турган, кулдарны садып азы өреленгеш кул апаар деп чүүлдер оларда хайгаараттынмаан.
Экономиказы
Козловтуң ноин-улун базырыктарындан тывыштары (хөй кезиинде пөстер, амгы үеде Эрмитаж музейинде шыгжаттынып турар) Кыдат, Иран, Византиядан укталган, бо барымдаа хуннуларның садыг-саарылга талазы-биле сайзыралының делгемин көргүзүп турар.
Дайынчы херээ
Хунну кижи бүрүзү дайынчы турган. Хуннуларның шерии төрел-аймак бөлүктерден тургустунар. Оларның шерии 24 ваньци (темник) деп аттыг он муң кижиден тургустунган отрядты башкарар дайынчы баштыңнарлыг турган. Кыдаттар хуннуларның шериин 300000 санныг аъттыг шериг, хөй кезии аъттыг ча адыкчылары кылдыр санап турган. Бо сан дыка хөй кыдат барымдааларда ышкаш улгаттырган бооп болур. Хуннулар былдамыштаар, дайзынын шыладыр аргалар кылып дайылдажыр чораан. Хуннулар флангыдан кужактаар, мегелеп аткаарлаары болгаш кедег тургузар аргаларны ажыглап турган. Тулчуушкун үезинде хавырган, туткан чүүлдери шупту дайынчының өнчүзү апаар. Дистанция тудуп дайылдажыр херекселдер (ча, октар) болгаш камгаланыр дериг херекселдер көшкүн хуннарның кол чүүлдери турган. Чоок тулчуушкуннарда хуннулар селемелер болгаш чолдак копьеларны ажыглап турган. Оон өске бижектерни болгаш палаштарны ажыглаар. Демирден кылган пластиналарлыг камгаланыр хепти ажыглап турганнар.
Албан
Хуннулар Лаошань-шаньюйга чедир өске шаньюйларга үндүрүг төлевейн чораан. Шаньюй бодунуң чагыргазында турар чоннардан үндүрүг алыр: дунхулар аъттар болгаш кештер бээр, Туркестанның оазистери – чер ажыл-агыйының дүжүдүн, тангуттар демир, соңгу аймактар үнелиг дүктер бээр турган. Кыдаттар чамдыкта торгу болгаш оон-даа өске бай-шинчи чуртталганың херекселдерин чорудуп турган. Халдаашкыннардан эт-сеп болгаш чагырга адаанда турар чоннардан чыгган албан шаньюйнуң казназынче үргүлчү кирбес турган. Хуннуларның талазынче саттынган евнух Юе Лаошань-шаньюйну чоннарны мал-маган болгаш өнчү-хөреңгизиниң деңнелинден үндүрүг төлээр кылдыр тускай номну ажыдарын сүмелээн. Ооң соонда шаньюй «Дээр болгаш черден төрүттүнген, хүн болгаш ай-биле салдынган, өндүр бедик Шаньюй» деп титулду алган. Шаньюйларның эрге-чагыргазы улуг авторитеттиг турган-даа бол, хуннулар боттарының хосталгазын чидиргени анаа эвес. Хунну ниитилелге бай-шыдалдың үези келзе-даа, чаңчылдарның деңнели баткан.
Этниктиг хамаарылгазы (ук-дөзү, тывылганы)
Густав Рамстетд хуннуларның дылын түрк дылдарның моол дылдардан чаа-ла аңгыланып турган үеге хамаарыштырып турар, ынчалза-даа амгы үеде бо теория эргижирээн, чүге дизе алтай дылдарның аңгылажыышкыны оон-даа эрте-бурунгу үеге хамааржып турар [24].
«Сюнну» (хунну) деп ат дыка үр үе иштинде Цзинь (265—420), Вэй (220—266) болгаш Соңгу, Мурнуу династияларның (420—589) соонда соңгу көшкүн чоннарның ниити адаар ады кылдыр ажыглаттынып турган[25]. «Лянның төөгүзү» («Жужаннарның летопизи» деп кезекте) мынча деп бижээн: «Вэй болгаш Цзинь үезинде сюннулар чүс-чүс болгаш муң-муң аңгы аймактарга чарлып турган, аймак бүрүзү боду аттыг», бо чүүлдү барымдаа деп санап болур[25]. Бо-ла бижимел барымдааның «Летопись всех восточных варваров») деп кезээнде жужаннарны «сюннуларның салгалдары» болгаш “өске сюннулар” деп адап турар [25]. «История династии Вэй» деп номнуң «Летописи гаоцзюй» деп кезээнде гаоцзюй деп чонну «сюннуларны4 чээннери», «История Чжоу»-да «Летописи тюрков» деп кезекте ашиннерни «өске сюннулар» деп адап турар[25]».
Моол теория
Хуннуларның моол дылдыы дээрге оларның тывылганының дугайында эң эрги теория. XVIII векте П. С. Паллас бо теорияны үдүрген, XIX векте Рашпунцаг[en][27], В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, Х. Хоуорс[en], А. Терри, Н. Я. Бичурин болгаш өскелер бо теорияны сайзыраткан. Хуннуларның моолдардан тывылганын А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, Б. Мункачи камгалап турганнар[28]. Бо-ла бодалды А. П. Окладников, Н. Н. Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьёв, Б. Б. Дашибалов болгаш оон-даа өске Россияның эртемденнери база үлежип турар.
Бо теорияның талалакчылары «хунну» деп сөстү моол «хүн» (кижи) деп бодалга үндезилеп турар. 2011 чылда Моол күрүне 2220 харлаан юбилейин эрттирген [29][30]. Плита кылдыр чадып салган чевеглерлиг культураны хуннуларга болгаш моолдарың өгбелеринге хамаарыштырып турар [31]. «Книге Сун» деп номда «жужаннарның өске бир ады „татар“азы „тартар“ деп хуннуларның бир аймаа бооп турар»[32]. Хунну күрүнениң сайзыралы чидип, баксыраанының соонда 100 000 өг-бүле (500 000 хире кижи) сяньбилер апарган. Олар соңгу хуннуларның чурттакчыларының хөй кезии [33].
Н. Я. Бичуринниң бодалы-биле,моолдар Хунну болгаш Дун-хуларның адаанга турган. Хуннуларны ол моолдарның эрте-бурунгу ады-биле адап турар. Бичурин мынча деп бижип турар: «Хуньюй, Хяньюнь болгаш Хунну чаңгыс-ла чоннуң үш аңгы ады, амгы үеде ол моол деп ат кылдыр билдингир. Хунну, дунху, гунны, сяньби, жужане, тугю деп аттар ооң бодалы-биле, моол аймактар. Тугю бажыңын ол Хуннуларның Ашина деп шолалыг адыры кылдыр санап турар. Кыдат хроникаларда «тукюе» 突厥 деп чонну ол моол дулга деп аттыг турган деп санап турар: «Тугю деп бажың моолдап Дулга [Тукюе] деп адаттынып турар. Барыын Европаның ориенталист шинчилекчилери кыдат төөгүнү ажыр көргеш, тугюнуң түрк деп сөс-биле дөмейин көргеш,дулга деп ат-биле билдингир моолдар түрктер турган, дулгас бажыңның өгбелери болза, хуннулардан үнген, а хуннулар түрктер турган деп бижээннер. Ол эртемденнерниң моолдарны түрк чоннар-биле каттыштырганы Ортаа Азияга чурттап чораан мол аймактар дугайында шын эвес бодалдарга чедирген». Эрте-бурунгу түрктер болгаш моол аймактарның каттыштырып турарын көргеш, Бичурин Түрк каганаттың баштыңчы калнын моол дылдыг деп түңнел кылган[34]. Ашина деп баштыңнарның моол дылдын өске эртемденнер база деткип турган. Л. Н. Гумилёвтуң бодалы-биле, «Ашин төөгүнүң бажынче үнүп турда, ооң шупту кежигүннеринге аймактар аразында харылзажыр дыл билдингир турган, ол дээрге эрги моол дыл»[35]. Н.В. Абаев база сяньби тогоннар болгаш тугюларның разында харылзааны бодунуң ажылында бижип турар[36].
Хуннуларның болгаш моолдарның ортаа болгаш амгы үениң культурлуг талалары дөмейлежип турар, оларның аразында харылзаа бар, чижээлээрге, таңмалар, терге кырында өглер, узун ырылар.[38][39].
Моол чоннарда хүн болгаш ай чураан хуннуларның күрүне демдээ (герб) база арткан (Моолдуң тугу, Моолдуң Герби, Соёмбо, Бурятияның тугу, Моолдуң чоннуң мурнуу партиязының тугу )[40][41]. Өске чоннарда ындыг герб таварышпайн турар.
Түрк теория
Амгы үеде түрк теория делегей чергелиг эртемденнер бөлүглелинде база бир нептерээн, хөйге билдингир теория. Хуннуларның түрктерден укталган деп теориязының талалакчыларынче Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак болгаш өскелер-даа кирип турар[42].
Кыдат барымдааларда түрктер хуннуларның салгакчылары деп бодал күштүг. Политиктиг эвес, а этниктиг салгал дамчыырын айтыр дээш бижээни чөп. Юэбань дугайында секцияда Бэйшиде цзюанның Си Юй (“Барыын кыдыг чер”) дугайында Юэбаньнар соңгу хуннулар кылдыр адаттынган, оларның дылы гаоцзюйларга, а ол дээрге түрктерге дөмей (Бэйши, цзюань 97). “Гаоцзюйлар ооң мурнунда кызыл Дилер турган, оларның чугаазы сюннуларга дөмей, бичии-ле ылгалдыг” ( цзюань 98). “Телелер сюннуларның салгалдары” (цзюань 99). “Барыын хөлдүң оң талазында чурттап чораан түрктер дээрге сюннуларның бир адыры” (база-ла ында). Таншуда хуннуларның түрктерден укталганының дугайында база бижиттинген (Таншу, цзюань 215а). Уйгурлар база хуннулардан укталган аймак деп демдеглеттинген (цзюань 217а)[43].
VI-гы вектиң ортузунда хуннуларның салгалдары Түрк Каганадын үндезилээш, боттарын «дээр уктуг түрктер» деп адап эгелээн.
Тюркюттарның болгаш хуннуларның чаңчылдарынның дөмейин төөгүчүлер демдеглезе-даа, хуннуларның дылы кандыг турганының дугайында айтырыг ажык хевээр арткан. Хуннуларның дылы түрк турган деп бодал нептереңгей-даа бол, оларның дылында иран үлегерлеп алыышкыннар хөй [44]. А. Дыбонуң «Лингвистические контакты ранних тюрков» (ч.1, 2007) деп номунда хуннуларның түрктерге хамаарылгазын долузу-биле бижээн. Чамдык эртемденнер (Б. А. Серебреников) хуннуларның дылының эдилекчизин чуваш (булгар) дыл деп санап турар. Чуваш дылда «хун» деп дазылдыг сөстер хөй: хунаща — каты, хунама — кат-ие, хунать — көвүдээр. Хуннулар булгарлар ышкаш хүнге чүдүүр турган деп билдингир. Чуваш болгаш дыка хөй түрк дылдарда хүн чырып эвес, а көрүп турар.
Чөөн-иран теория
Хунну дылдың иран (сака) азы енисей (Пуллиблэнк) дылдарга чоогунуң дугайында даап бодаашкыннар база турган.
Г. Бейли[45], Я. Харматта[46] болгаш Г. Янковски[47] хунну сөстерни сактарның этимологиязындан үндүрүп турар. Харматта-биле алырга, хуннуларның хөй кезии чөөн ираннарның сактарга чоок диалектизинге чугаалажып турган.
Енисей теория
Хуннуларның дылы енисей дылдарның бөлүүнге хамаарыштырар теорияны Пуллиблэнк (англ. Edwin G. Pulleyblank)[50] болгаш Александр Вовин камгалап турганнар [51].
Изолят - дыл
Г. Дёрфер дылдарның дөмейиниң дугайында даап бодаашкыннарны шуут шын эвес деп бодап турар [52][53].
Кыдат миф
Кыдат историографияда Кыдаттың чанынга кожа чурттап чораан шупту чоннар кыдаттардан укталган деп бижиттинген. Хуннулар кыдат эмигрантыларның болгаш ховуда чурттап чоруур көшкүн амыдыралдыг аймактарның каттышканындан тывылган деп бижип турар. Кыдат барымдаалардан алырга, хуннуларның тыптып келгени тоолчургу Ся деп династияның тывылганы болгаш эрте-бурунгу хуньюй деп аймактар-биле холбашкан. Бистиң эрага чедир III дугаар векте кыдаттарның баштыңы шору тоолчургу Хуан-ди император турган. Кыдат мифтерни алыр болза, бистиң эрага чедир 1764 чылда Кыдатка Ся деп династия чылча шаптырган. Ся Цзе деп сөөлгү императорнуң оглу Шун Вэй (淳維) соңгчу чүкче хөй ара-албатызы-биле дескен. Гобиниң мурнуу кыдыкы черинге олар хуньюй (сюньюй) деп чоннарга таварышкаш, чоорту олар-биле холушкан [3]. Хяньюнь (сяньюнь) деп аймактарның дугайында бир дугаар бижимелдер бистиң эрага IX дугаар векке хамааржыр.
Хуннуларның бижии
Хунну бижик турган деп дорт барымдаалар чок, ынчалза-даа кыдат хроникаларда бижээн чамдык медээлер бижик турган деп айтып болур.
Шөлүглер
Хунну деп Annales библиотеказында үлеш
Адмирал
Адмирал – шериг-далай күшетириниң дээди дужаалы болгаш ол дужаалды эдилээн кижи.
Дөзүк
А А
Ховалыг, Артык Хом-Оттук кызы
Ховалыг Артык Хом-Оттук кызы (12 май 1951 чыл, Бора-Тайга суур, Сүт-Хөл кожуун, Тыва автономнуг область) — шүлүкчү, проза бижиир чогаалчы, очулдурукчу.
Намдары
Ховалыг Артык Хом-Оттук кызы 12 май 1951 чылда Бора-Тайга суурга Сүт-Хөл кожуун Тыва автономнуг областька төрүттүнген. Кызылдың күрүне башкы институдунуң филология факультедин дооскан (1975), журналистика факультеди Дээди комсомол школа при ЦК ВЛКСМ Москва хоорайга (1983). Бажың-Алаак ортумак школага башкылап ажылдап турган, «Тываның аныяктары» солуннуң редакция килдизин эргелекчилеп турган, «Шын», Тыва Республиканың культура министерствозунуң инспектору .Тываның шүлүкчүлер ассоциациязын тургускан база ооң даргазы апарган.
Литературлуг ажыл-чорудулганы 1974 чылдан эгелээн. Чогаадылганың кол темазы — ол дээрге ава темазы, ынакшыл, төрээн чурт. Бир дугаар шүлүктери «Тываның аныяктары» солунунуң арынынга парлаан турган (1974), бир дугаар шүлүктер чыындызы «Крылья» ат-биле үнген (1979) Тываның ном ном үндүрер чери. Ол тыва дылче рубаи Омар Хайямны очулдурган база «100 рубаи» ат-биле парлап үндүрген (2000). Ол А. Ахматованың чогаалдарын база тыва дылче очулдурган, В. Тушнованың, моол шүлүкчү Д. Нямаа, А. Мамедова, В. Зуенока база өскелер. Ооң шүлүктерин орус, немец, украин, турк, алтай дылдарже очулдуруп турган. Бир дугаар ооң чыынды шүлүктери орус дылга В.Гордеевтиң очулгазынга «Преодоление» ат-биле (1992) Москва хоорайга үнген. Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның алдарлыг культура ажылдакчызы. Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1991), Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү (1981), Россияның журналистер эвилелиниң федеративтиг Совет кежигүнү (1998), Улустар аразының Журналистер Организациязының кежигүнү (1997). Ол херээженнерге үндүрүлгелер тургускан: «Эне сөзү» солун (1991), «Кадын» журналы. Ук солун-сөткүүлдүң кол редактору. Тыва Республиканың журналистер эвилелиниң даргазы.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чогаалчылар Аңгылал:Тываның культура ажылдакчылары Аңгылал:Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчылары Аңгылал:Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчылары Аңгылал:Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү Аңгылал:Сүт-Хөл кожуунга төрүттүнгеннер
Вишня
Вишня база-ла чадаң ыяштарга хамааржыр, ооң карты кылагар куузумаар өңнүг, бүрүзү узун, чиирбейленчек. Кады борбак, кызыл азы хүрең-кызыл, иштинде сөөктүг, чигирзиг, ажыгзымаар амданныг.
Вишняның кадында чигир — 15% чедир, кислота — 2,1% чедир, органиктиг кислоталар (колдуунда яблоктуг болгаш лимоннуг) бар. Кадында чигирден аңгыда, каротин, витаминнер С, В, РР, фолиевая кислота, чүвеге үрелбес шынар киирер бүдүмелдер, минералдыг бүдүмелдерден чес кончуг хөй (бир кг вишняда 11,7 мг), калий, демир, магний бар. Пектин (ортумаа-биле 11%) болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Вишняны олчаанга болгаш кургаткан, консервалаан хевирлерин чиир. Вишняның кадындан компот, варенье, ижер суксун, конфета, арага дээн ышкаш чүүлдерни кылып турар. Вишняның бүрүлерин огурец болгаш өске-даа ногаа аймаан дузап, амдан кииреринге база ажыглап турар. Каттың сөөгүн болгаш өзээн саваң болгаш өске-даа чунар чүүлдерни кылырынга ажыглап турар.
Вишняның кадын аъш-чемге хөөн экижидеринге, хан четпестээринге, халыыдаанда, хоочургай ижин-шөйүндү аарыгларынга болгаш чамдык халдавырлыг аарыглар үезинде база ажыглап турар.
Улус вишняны сүт-биле холааш, чүс, ревматизм аарыгларынга, а суун чөдүлге ажыглап турар. Чаа бүрүлерин сүтке хайындыргаш, ижин-шөйүндү аарыгларынга, митпек, хоюг кылдыр кылган чаа бүрүлери ханзыраан думчук бөөшкүннээринге, кештиң ханзыраан черлеринге салырга, хан доктаачал. Оон ыңай вишняның сидик ылгаарын күштелдирер шынарын, ол ышкаш ижин-шөйүндү аарыгларынга эки дээштиин, сөөлгү үеде эртем ёзугаар тодараткан. Чамдыкта вишняны хан базыышкыны улгадыр аарыгга хан базыышкынын чавызадыр сорулга-биле ажыглап турар. Ынчалза-даа, вишняның үрезиннерин ажыглаары хора чок эвес, чүге дээрге ында «амигдалин» дээр хоранныг бүдүмел бар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Тос сыртык
Дөс
Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.
Хорлуу Тумат
Чурталгазы, төөгүзү
Артылдай уруу Хорлуу 90 хар ажыр чуртааш, чаңгыс оглу Сагдыны бодунуң дүжүлезинге олурткан. Эмиг-төштүг херээжок чанчын Хорлуу ажы-төлүнге тос чагыгны албан күүседип чоруурун дааскан.
Артылдай Тумат күрүнениң баштыңы ийи акылыг, ийи дуңмалыг, чеди чүс муң хире аг-шериглиг чораан. Туматтар Ураанхайның мурнуу кызыгаарын камгалап, манчы-кыдат эжелинге удур маадырлыг демисежип чораан. Артылдайның уруу Хорлуу Тумат күрүнени, Кара-Чыжыргана кожуунун хөй чылдарда чораан эмиглиг кижи болуп турар.
Эрги дөрбет дептерде мынча деп бижип каан: “Тумат Хорлуу коргунчуг-ла, сүртенчиг-ле. Борбахай туткан ураанхай коргунчуг. Өршээ, бурганым! Борбахайлыг Ураанхайны аал-оранымдан ойзуп чоруп көр!-деп, хола бурганының баарынга олурупкаш, тейлегилээр.”
Тумат Артылдай уруу Хорлуу аваның дугайында бижимел демдеглелдер кыдат, моол, төвүт дылдарда бар. “Өшкү бажы дойга кирбес, эшпи кижи төре херээнге киришпес”-деп, тываларның үлегер чугаазы бар. Шынында эшпи кижи кожуун чагыргазын баштап, даштыкы эжелекчилерге удур боо-муңгулуг демисежип чораан ышкажыл. Туматтар төөгүзүн ап көөрге, Чингис-Хаан үезиниң оранчок сөөлү кылдыр билдинип турар. Эмиг-төштүг эшпи кижи өзер-төрүүр салымныг, ажы-төлүңер азырап, өг-бажыңарга олуруңар деп, Хорлуу кыс өөрүнге чагып тургаын база бар. Хорлуу ава чагырыкчылап чорда, Туматтарның амыдыралы чогумчалыг турган деп, төөгүде бижээн. Ол назылап кырааш, оглунга дүжүлгезин чайлап берип, бодунуң чүгле оглунга чагыы база бар.
Туматтар кымнарыл?
Алдыы, ортаа, үстүү ораннарның тыптып келгени-биле кижи назынын деңнээрге, дүн-хүннүң чаңгыс катап солушканы хире үе-дир. Чырык черге кижиниң тыптып кээп, кыска-даа бол, амыдыралы дег аас-кежик чок чоор, оглум. Бо кыска чурталгазының иштинде кижи амытан ажы-төлүнге, чонунга эки чүвени кылып каар ужурлуг.
1. Чонунга эки чүвени кылып каар дээш, эмин эрттир эшкедеп далашпа. Чонум боду-ла билир дээш, маспактаныпкаш, таалап олуруп база болбас.
2.Черниң байлаа бурган чаялгалыг. Кижилерге херек чүүлдү черниң байлаандан алгаш, эмин эрттир улуг өртекке саарып болбас. Байыырының ындыг оруун Бурган башкы бузуттуг деп санап каан. Шынчы эвес чорук-биле байыыры дээрге, кижилер аразынга адаан-өжээн тарыыр, каракка көзүлбес кажар арга-биле ханын ижип, чилиин соруп чигени-дир.
3. Бодунуң кылып, бүдүрүп алган чүүлүн, чону-биле деңге үлежип чиири дег буян турбас. Чиижең сеткилден кажан-даа ойталап чор. Чонунга дуза кадары дег аас-кежик кажан-даа турбас.
4. Ажыл-ишти дем-биле кылыр, бодуңнуң думчууң бораланган херээң чок. Бүдүрүп, кылып алган кежикти чону-биле деңге үлежир. Баштың-на мен дээш чоннуң кежиин адыш ишти хирени, карыш дуртун-даа артыкка алба.
5. Өске кижилер-биле садыг-саймаа, сааржылга кылырда, чонга ажыктыг, херектиг чүүлдерни кылыр. Чонунга херек чок чүүл эккээр болзуңза, ол кедизи барып дөмей-ле хоозуралга чедирер.