cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Блинова, Екатерина Никитична
Намдары
Математик, гидромеханик болгаш метеоролог, СССР-ниң Эртем академияның корреспондент-кежигүнүИлья Афанасьевич Кибель-биле өгленип алгаш турган. 1953 чылда ашаа-биле картай СССР-ниң Эртем академияның корреспондент-кежигүнүнери турганнар. Шаңналдаларлыг, олпрның аразында орден «Хүндүлел демдээ» база бар. А. А. Фридман аттыг премия база алган (1978).
Екатерина Никитична Блинова декабрь 15 1981 чылда чок болган. Москвага Новодевичье деп хөөрге хөөржүткен.
Эртем ажылы
Николай Евграфович Кочиниң ажылын уламчылавышаан, 1936 чылда атмосфера фронтузунуң доктаамалын тодаргай шинчилеп турган. 1938 чылдан тура атмосфераның ниити эргилиишкинин өөренип турган. Атмосферада херелдерниң турум байдалы деп долу теорияны болбаазыраткан. Атмосфераның ажыл-чорудулга төвү бар деп саннар-биле тайылбырлаан. Ооң ундезини чөөн чүк биле барыын чүктуң атмосфераның агаар агымының улуг шимчэшкинерин аажок шинчилеп турган. Ол-ла агаар агымының шимчээшкини деп аргазы биле атмосфераның микрочорулгаларын сайгарылгазынга база ажыглап турган, чижелээрге, циклон биле антициклон канчаан тыптып кээрин база.
Вольфрам
Вольфрам — эң эстиичел эвес металл. Оон бедик эстир температуралыг элемент болза – металл эвес бүдүмел углерод, ынчалза-даа ону эзилдирери улуг базыышкын-биле суук хевиринге болур. Ортаа байдалда химиктиг турум.
Блинова, Екатерина Никитична
Шөлүглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Декабрьның 15 мөчээн Аңгылал:Декабрьның 7 төрүттүнген Аңгылал:Геофизик Аңгылал:Херээжен-геофизик Аңгылал:Эртем академиязының корреспондент-кежигүнү
Вольфрам
Дөс
В
Тожуларның айлар аттары
Тожуларның айлар аттары — Тожуларның (азы тожу-тываларның) чугаазы тыва литературлуг дылдан болгаш өске тыва кожууннарның чугаазындан арай өске.
Ак ай (февраль). Бистиң чылывыстың эгези. Долгандыр улуг хар. Кыжын аалдар саны эвээш болур. Бистиң аалывыс – мээң өөм болгаш ийи өг-бүлелиг оолдарымныы. Хаактарлыг ыттар дузазы-биле дииңнеп турар бис. Бир эвес хар кылын болза, олар чокка-даа чоруп турар бис. Аалдан ырадыр барбайн турар бис. Хар улугда ивилерге кижини сөөртүрү берге болурга, чарыларлыг аңнаары болдунмас. Мыйыстыг аң тайгада көзүлбес, эът чок. Чиир чем эвээш. Хүннер соок болгаш берге ай.
Өл харлыг ай (март). Чылып эгелээр. Хүн дурту узай бээр. Хүндүс харның кыры өл, дүне доңгаш,  дошталы бээр. Дииңнээрде шаналарлыг чоруп турар бис. Мыйыстыг аңны аңнаары белен апаар. Кадыг хөртүкке аң халып шыдавас: дошка буттарының кештери сывырлып каар, дораан-на могап туруптар. Шаналарлыг аңчы дагның эдээнге дораан истеп чеде бээр.
Шовур ай (май). Долгандыр үнүштер баштары көстүп келгилээн. Эрткен чылын күзүн турган хонашка дедир чедип кээр бис. Маңаа алажы-өгнүң хадың тозундан шывыын каапкан турган бис. Оларны алгаш, чадырга кештен кылган шывыгларны кааптар бис. Кештен кылган шывыглар орай күске чедир маңаа чыдарлар. Оон-даа аңгы чамдык кышкы хептерни база суп кааптар бис. Мындылар оолдап эгелээр. Херээжен улус саар ивилерни саап эгелээр. Балык тудуп база эгелээр бис.
Бак тостаар ай (июнь). Бызаалар шору улгадып келген. Бедик дагларже көжүп үнгүлей бээр бис. Өске аалдар-биле катчып, 10 шаа чадырлар кылдыр кады көжүп эгелээр бис. Улус саны көвүдээрге, ивилерни кадарары белен болгаш хөглүг апаар. Чадырлар шывар хадың тозун адырары, ам-даа берге-даа болза, ону белеткеп эгелей бээр бис. Ынчангаш бо айны «бак тостаар ай» деп адаар. Мыйыстыг аңнарны аңнаар үе.
Эки тостаар ай (июль). Ам хадың тозун адырары белен. Тостарны шывыглар кылырынга белеткеп, хайындырып эгелээр бис. Ооң-биле шывыглар болгаш аяк-шынак кылыр. Чоокку тайгалардан мыйыстыг аңны аңнаарын уламчылаар бис. Хонаштар дыка бедик черлерде. Тайганың тас черлеринде чадырлар тиктинген.
Айлаар ай (август). Ай казып эгелеп болур. Ону херээжен улус чыыр. Оларга шупту улус дузалажыр. Ынчангаш бо айны ынчаар адаар. Чоорту тайгадан чавызааш черлерже бадып  кээр бис. Бо үеде аалдар база-ла үстүп, эвээш санныг кылдыр чарлып эгелээр. Ынчаар айны, бести чыыры белен болур. Эвээш санныг кижи кышты ажары база белен. Ам база чүгле оолдарым-биле кады көжүп эгелээр мен.
Хүлбүс ай (сентябрь). Куду бадып, кыжын турар черлерже бадып кээр бис. Бо айда мыйыстыг аңнарның  аскырлары эдип эгелээрлер. Хүлбүстүң үнү эң-не дыңналгыр. Ынчангаш бо айны ынчаар адаан ужуру ол. Мургу, эдиски-биле кый деп алыр болгаш, аңнаары белен апаар. Тайгадан дииңнеп эгелээр бис. Ивилерни чазаар үе. Кудулдур көжүп бадып кээр бис.
Алдылаар ай (октябрь). Үргүлчү көжүп чоруур бис. Ивилерни мунуп алгаш, дииңнеп чоруптар бис, үш-дөрт хонук иштинде чоокта дииңнерни аңнап каапкаш, улаштыр көжүп чоруптар бис. Көжер черлеривис чоок — бир хүн четчир. Ай ортузунда, кажан хар чаап­тарга, аныяк, шыырак эрлер аалдан ырак черлерден алдылаар (киштээр) дээш чоруптарлар. Олар чарыларлыг чоруурлар. Аңчылар аалдарда артып калган херээженнерниң, ажы-төлдүң, кырганнарның көжүп чоруй барган черинге чанып кээрлер. Кошкак, улуг назылыг улус алдылавас, чүгле дииңнээр. Ам алажыларның чайгы шывыгларны солуур үези келген. Ынчангаш тостан шывыгларны чазып каапкаш, оларны дүрүп суккаш, часка чедир шыгжап кааптар бис. Чазын шыгжап каан кештен шывыгларны болгаш кышкы хептерни уштуп, чадырларны кештен кылган шывыглар-биле дуглап алыр бис. Улаштыр көжүп чоруптар бис.
Өргүглээр ай (ноябрь). Ыттарлыг алдылап, дииңнеп чоруп турар бис. Мыйыстыг аңнарны сегиртип туралаар бис. Шынааже кудулап көжүп бадып эгелээр. Эрткен чылын шаналарны азып каапкан турлагга келгеш, оларны ап алыр бис. Хар үргүлчү чаап-ла турар. Соок күштелип эгелээр.
Башкы соок ай ( декабрь). Күштүг соок эгелээр. Хар кылыннап, дыка улуг апаар. Ивилерниң оъттаары эки чааттыг черлер дилээр дээш үргүлчү көжүп чоруптар бис. Хар улуг болганындан ам ыттарлыг аңнаары болдунмастай бээр. Ыттар харга дүжүп каар. Шаналарлыг аңнап чоруп турар бис. Тайгага ая салып каар бис.
Соңгу соок ай (январь). Ам-даа дыка соок. Бо үеде көңгүс аңнавас бис. Чүгле ая салып аңнаар. Көжүп-дүжери база соксап каар. Чаңгыс черге турар бис. Шак-ла мынчаар бистиң чуртталгавыс чоруп турар...
Дөзү
Т
Гукасова, Эмма Самсоновна
Эмма Самсоновна Гукасова (в замужестве - Мкртычева) (23 июнь 1928 — 11 сентябрь 1994) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Карл Маркс аттыгколхозтуң звено удуртукчузу, Кизляр хоорай Грозненской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1928 чылда Моздок хоорайга, Ставропольский край, бо үеде Соңгу Осетия армян виноградаря өг-бүлеге төрүттүнген.
До начала Ада-чурттуң Улуг дайыны вся семья в связи с работой отца переехала в колхоз имени Карла Маркса Кизлярского района Грозненской области.
Сөөлзүреди бо колхозче ажылдап кирген база стала работать звеньевой звена виноградарей. По итогам уборки урожая в 1948 чыл её звено получило высокий урожай винограда - 167 центнеров с гектара на площади 3,4 гектара.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 17 сентябрь 1949 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких показателей в сельском хозяйстве и рекордные урожаи винограда Эмма Самсоновна Гукасовага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Колхозка ажылдап уламчылаан, добивалась бедик түңнелдерни. 1966 чылдан работала в сельской библиотеке колхоза имени Карла Маркса. 1967 чылда её семья переехала жить в город Железноводск Ставропольского края. Кирова аттыг санаторийже ажылдап кирген. Алдарлыг дыштанылгаже 1990 чылда үнген.
Железноводск хоорайга чурттап турган. 11 сентябрь 1994 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
XII-ги Далай-Лама
Дөзү
О О О О
Вольтметр
Вольтметр (е узадыр адаттынар) (вольт + μετρεω «хемчээп тур мен») – электри четкизинде электри тывылдырар күштү болгаш күжениишкинни хемчээр херексел. Электри энергиязынның дөзүнге азы чүдүрүлгезинге чергелештир кожар.
Эң эки вольтметр төнчү чок улуг иштики удурланыышкынныг болур ужурлуг. Ынчангаш шын вольтметрниң иштики удурланыышкыны бедиирге, ол иштики удурланыышкынның хемчээр херекселче болгаш хемчээдип турар чүүлче салдары кудулаар, а ол дээрге, хемчээриниң ылаптыы болгаш ажыглалының делгеми бедиир.
Дөс
В
Акша
Акша – саң-хөө болгаш экономика эртеминиң бир билиишкини. Ол болза садыгжылга чорударының херексели: бараан азы үнелиг дузага орнап болур дең үнелиг чүүл.
Марксистерниң бодалы-биле алыр болза, акша дээрге, кижиниң үндүрген күжүнүң өртек-үнези.
Акша функциязы
Кол чүүл Акшаның функциязы
Акша болза 5 кол функциялыг болур:
Тыва акша
Кол чүүл Тыва акша
Тыва акша́ (түрк дылдарда «акша», сөс-биле «чырык») — Тыва Арат Республиканың акша дыңы (орус. единица). 100 көпеекке чарылган валюта. 1934-1944 чылдарга дээр турган. Оон ТАР-ның ССРЭ-ге катышканындан, орнунга орус рубль алдаржааш, ону шуут солаан.
ВАЗ-2101
ВАЗ-2101 «Жигули» - седан кузовтуг биче класстың артыкы дугуйлары-биле халдыыр совет машина. Волга автозаводунга бир дугаар моделин үндүрген. Бо машинаның дөзүнге өске "классиктиг" ВАЗ машиналарын база дөмейлештир 2012 чылдың сентябрьның 17-ге үндүрүп турган.
Волганың автозаводу бо машинаны 1972 чылда үндүргени дээш "Золотой Меркурий" деп делегей чергелиг шаңналды чаалап алган. 2000 чылда "За рулем" деп сеткүүлдүң бүгү Россия чергелиг опрозунга ВАЗ-2101 деп машина XX чүс чылдың эң тергиин машиназы деп атка төлептиг болган. Волга автозаводу ВАЗ-2101-иң шупту модификацияларын седан кузовту 1970 чылдан 1988 чылга чедир 4,85 сая машина үндүрген.
Төөгүзү
1966 чылдың август 16-да Москва хоорайга Fiat дээр итальян компания ССРЭ-ниң Внешторг-биле чиик машиналар кылып үндүрер талазы-биле эртем-техниктиг керээ чарып алган. Ол төлевилел ёзугаар ССРЭ-ниң девискээринге автозаводту тургузары болгаш бир дугаар машиналарның моделин тургузар: «норма» комплектациялыг седан кузовтуг (ВАЗ-2101) машина-биле универсал кузовтуг (ВАЗ-2102) машина болгаш «люкс» комплектациялыг (ВАЗ-2103) машина. Үндезилеп кылыр дөзүн «норма» комплектациялыг Fiat 124-тен алыр деп шиитпирлээн. Fiat 124 1967 чылда «Автомобиль года» деп шаңналга төлептиг болган.
Чайын 1966 чылда совет специалистер итальян машина-биле таныштырылганы эрттирип эгелээн. Машинаның хөй четпестерин, чедир кылыр болгаш совет байдалга таарыштыр кылырын специалистер чугаалаан.
Модификациялары
ВАЗ-2101 «Жигули» — эң баштайгы 1,2л. хемчээлдиг двигатель(1970—1983);
ВАЗ-21011 «Жигули-1300» - маңаа кузовунуң хевиринин өскерткен, оон аңгыда салон иштинде мырныкы олурар сандайларны олурарынга эптиг кылдыр кылган. Кезек өскерлиишкиннерни машинаның мунарынга хамаарышкан чүүлдерге киирген. Артыкы шенек салыр чүүлдерни эжиктерже көжүрген. Бо модификацияга 69 дугаарлыг 1,3л. хемчээлдиг шыырак двигательди база салган. 1974—1983 чылдарда артыкы шимчээшкинниң фонарын салып эгелээн.
тускай хевирлери
ВАЗ-2101-94 - бо модификация ВАЗ-2101 кузовтуг ВАЗ-2103-тен алдынган 1.5л.хемчээлдиг двигательден кылдынган. Бо машинаны милиция болгаш КГБ дээн чижектиг организациязынга кылып берип турган. ВАЗ-21016 — ВАЗ-2101 кузовтуг 1.3л.хемчээлдиг ВАЗ-21011.
Даштыкыже үндүрер адын Lada 1200 деп адаар турган. 57 000 машинаны ГДР, Чехославакия, Болгария, Венгрия болгаш Югославия деп социалистиг күрүнелерже чоруткан. Удаваанда «Ладалар» ФРГ, Франция, Великобритания, Австрия, Швейцария, Финляндия, Швеция, Египет болгаш Нигерия деп чурттарның оруктарынга көстүп келген. ВАЗ-2105 деп чаа модельдиң санын көвүдедири-биле ВАЗ-2101 болгаш ВАЗ-21011 деп машиналарны 1983 чылда үндүрерин соксаткан. Дараазында чүгле ВАЗ-21013 деп модификациязын кылып турган, ону 1988 чылдан үндүрбес апарган. ВАЗ-2101 деп машина "классика" деп адаттынган машиналарның "адазы" болуп турар. Кубада ВАЗ-2101-ниң дөзүнге лимузиннер база үндүрүп турар, колдуунда олар такси кылдыр ажыглаттынып турар.
Машина дугайында
Хөй кезии совет хамаатыларга ВАЗ-2101 бир дугаар машиназы болуп турган. Бедик деңнелдиг кылдыр конструкциязын эдип, машинаның шынарын экижидип калырга совет үениң чолаачылары кезек дүвүрелдерден адырылган, аңаа эң бедик скоростька халдыыр обкатка үези хамаарышпас. ВАЗ-2101-ниң ачызында совет үениң кижилери улуг скоростька биче хемчээлдиг машинага халдып олургаш алгыржып чугаалажыры албан эвес, соок үеде машина ишти бажың ышкаш чылыг болгаш өске совет машиналарга бодаарга ийи катап узун орукту эртип болур деп чүвени билген. Өске марканың машиналарын соок кыжын изиг суг узуп алгаш азы паяльдыг лампа-биле двигателин эргизип ажылдадыр турган, ынчалза-даа ВАЗ-2101-ни ындыг херекселдер чокка ажылдадып болурун чолаачылар магадаан. Хөй кезиинде ВАЗ-2101ни ажылдадыырда ажылдадыр рукоятка херек чогун чолаачыларны кайгаткан. ДААЗ-2101 (Weber 32 DCR)деп ийи камералыг карбюратор двигатели өске совет машиналарның двигательдеринге бодаарга бодунуң үезинге дүгжүүр болган. Ол хамаан чок, кезек үе болганда ол двигательди АЗЛК болгаш «Ижмаш» деп машиналарга салып эгелээн. «Москвич» болгаш «Волга» деп машиналарга ээлери боттары ону салып эгелээн, чүге дизе айыткан машиналарның К-126деп двигательдериниң түвектии болгаш бензин ижери улуг болган.
В
Дээр оруу
Дээр Оруун дуран-биле көөрге, эмге-санчок имиргей сылдыстар көстүр, а телескоп-биле көөрге, оларның саны оон-даа көвей. Дээр Оруу түме-түме, сая-саядан-даа көвей сылдыстардан тургустунган болгаш оларның имистелчээнге бүлүргей ак туманналчак болуп көстүр. Дээр Оруу бүгү дээрни куржап алган турар. Ооң калбаа чамдык черлерде 15 градус чедип турар болгаш өске черлерде чүгле каш-ла градус болгулаар. Чылдың үе-шаанга дүүштүр Дээр Оруунуң көстүрү база янзы-янзы болур.
Дээр Оруун Чер бөмбүрзээниң ийи чартыындан шинчилеп көөрге, ол дээрбек хевирлиг куржагдан бүткен деп чүве тодараан. Ол куржагны кончуг хөй сылдыстар бүргеп алган. Топтап хайгаараарга, көскү-даа, бүлүргей-даа сылдыстар - шуптузу Дээр Оруунда азы ооң кыдыында турары илдең. Биске көстүп турар сылдыстар кол нургулайында, чиңге куржаг хевирлиг сылдыстарның мөөңнешкен чаңгыс системазын тургузар. Сылдыстарның ындыг системазын Галактика дээр.
Алаш
Алаш - Тывада Бай-Тайгадан эгелээш, Сүт-Хөлге төнген хем. Ол Сүт-Хөл кожуунга баргаш, Хемчик хемче кире берген.
Дээр оруу
Совет астрономнар П.П. Паренаго, Б.В. Кукарин, Б.А Воронцов-Вельяминов, Т.А. Агекян болгаш өске-даа эртемденнерниң шинчилээнин ёзугаар алырга, Галактика чөлбең эллипсоид хевирлиг. Ынчаарга сылдыстарның көвей кезии ооң ортузунда мөөңнешкен болгаш ооң кыдыынче дүргектелип чоорту тарап чоруй барган болур.
Алаш
Адының утказы
"Алаш" дээрге "ак-көк" деп сөстүң бир хевири (орус. голубой). Бир өске утказы болза "ала-шокар" дээн.
Дээр оруу
Галактикада 150 миллиардтан хөй сылдыстар кирип турар болгаш ооң хемчээлиниң улуу дээрге, Чүгле Галактиканың диаметрин безин чырык 100 000 чыл иштинде эртип болур.
Алаш
Хемниң тывылганы
Чүл-Ча шынзыдар биле Кара-Хөл хемнерниң каттышкан белдиринден эгелээн. Эгезинде 2 км. калбак көндей (долина) иштинде даштарлыг, хаяларлыг болгаш кадырларлыг агып чыдар. Хемниң калбаа 60-90 метр чеде бээр.
Дээр оруу
Бистиң Хүн системавыс Галактиканың экватор куржаанда болгаш ооң эң мөөң, сырый кезээнче кирбейн турар.
Алаш
Хемчеглери
Хемниң узуну - 125 км. Кудургайы - 3.5 м/км. Калбаа 60-90 метр чеде бээр.
Дөзү
А А А
Свёкла
Свёкла ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр. Тывада свёкланы огородтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар. Ооң янзы-бүрү сорттары база cайзыраан.
Свёкланың тургузуунда, чигир, белок, үс, клетчатка, органиктиг кислоталар (яблоктуг, лимоннуг кислоталар, болгаш өске-даа), минералдыг дустар (магний, калий, кальций, демир, йод болгаш өске-даа), будуктуг бүдүмелдер, витаминнер С, В1, В2, Р, РР, А болгаш фолиевая кислота дээш өске-даа чүүлдер бар. Чаа свёкланы винегрет, борщ, соус кылырынга ажыглап турар.
Свёклада, витаминнер хөй чүве болганда, ону кол нуруузунда витаминнер четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Улгады берген кижилер болгаш зоб дээр аарыглыг кижилерге база ажыктыг. Оон ыңай хан базыышкыны улгадыр болгаш баарның чамдык аарыгларының үезинде база ажыглап турар.
Улус шаг-шаандан сура свёкланы витамин болгаш хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап чораан. Арынның, кештиң дырышпазы-биле свёкланың суун чунарынга, чаарынга база ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Суван, Шаңгыр-оол Монгуш оглу
Шаңгыр-оол Монгушевич Суваң (7 июля 1949 чылда төр.) – прозачы, журналист, ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, 1999 чылда Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.
Намдары
Шаңгыр - оол Монгушевич Суваң 1949 чылдың июль 7-де Тыва автономнуг областың Чаа-Хөл районнуң Ак-Туруг сумузунуң Чыраа-Бажынга төрүттүнген.
Чаа-Хөл ортумак школазын, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.
Ажылчын базымын совхозтан, чолаачылаан, Эрзинниң Нарынга башкылаан, «Улуг-Хем» солуннуң корреспондентизинге, Тыва радиотелекомпанияның телевидение редакторунга, «Шын» солуннуң корреспондентизинге, килдис эргелекчизинге, Тыва радиотелекомпанияның радио редакторунга ажылдаан, амгы үеде ниитилел - политиктиг килдистиң редактору.
Чогаал ажылынче 1976 чылда кирген.
Очулдурган номнары
Г. Троепольскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Чогаалдары тыва, орус дылдарда парлаттынган.
Дөзү
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Чогаалчы
Дүлгүүр (шооча)
Дүлгүүр (Ключ) — шооча азы хааглыг эжик ажыдар херексел.
Сепилдин, шаардын же башка чептүү кыштактын дарбазаларында атайын күзөтчүлөр - дарбазаларды ачып, бекитип, ачкычтарын сактап турган жакалар болгон.
Дөс
Д Д Д
Он ийи чыл болгаш-ла хай бачыт чайладыр "чылы кирип турарын эдери" деп ёзулал
Он ийи чыл болгаш-ла хай бачыт чайладыр "чылы кирип турарын эдери" деп ёзулал
Бо ёзулал бодунуң утказының аайы-биле "меңгизи кирип турарын эдер" деп ёзулал-биле колдуу дөмей болур. 12 чыл болгаш-ла кижиниң төрүттүнген чылы катаптап турар. Ол база кижиге бергедээшкиннерниң болгаш аарыг-аржыктың тыптырын болдуруп турар.
Төрүттүнген чылының аайы-биле лама башкылар Шагаа хүнүнде чүдүкчү кижи өөнден тодаргай хей-аъдының чүгүнге үнерин, олче ынаар углай баргаш, тускай таринаны номчааш, чаа дүжүп келген чылдың болу берип болур хай-бачыттарын болдурбазынче угланган демдек болуп турар ёзулалды кылгаш, дедир өөнче буян-кежик чүгүнден кирип кээрин сүмелеп турар.
Дөзү
О О О О
Вольт
Вольт (о узадыр адаттынар) – электри күжениишкининиң болгаш электри тывылдырар күштүң эге хемчээ. Күжениишкинниң эге хемчээн вольт (в) дээр (Физика, 1973).
Дөс
В
Чаа-Суур
Чаа-Суур — Тыва Республиканың Өвүр кожуунунда суму. Чаа-Суур сумузу С.О. Таспай чогаалчының бижээни «Чаа-Суурум» деп ырызы-биле алдаржаан.
Географтыг туружу
Тываның мурнуу чүгүнде Моол чурту-биле кызыгаарлашкан Өвүр кожууннуң чөөн талазында Сарыг-Хөл болгаш Дус-Даг сумуларының ортузунда чыдар. Айлыгбай - Буга-Шазы - Арыг-Бажының Артыы-Хову Калбак-Кежиг - Дус-Даг ынчаар 110-111 метр кызыгаар аразында - Моол Арат Республиканың чөөн чүкче углуг кызыгаар шугуму 126-127 хире черде кызыгаар демдээниң аразындан Сарыг-Хөл сумузу-биле кожалашкан. Амгы Ак-Чыраа ажыл-агыйының сиген белеткээр Сарыг-Хөл бригадазын таварааш, Ирбитей хемден Хачы-Оруу деп черни таварып, Дытчыкты кырладыр Өвүр кожуннуң девискээри Кара-Хемге четкен. Чаа-Суурдан Хандагайтыга чедир 100 км, а Кызылга чедир 365 км.
Төөгүзү
Чаа-Суур сумузу 1974 чылда катап тургустунган. 1937 чылда Чаа-Суурнуң девискээринге суурну тудуп болур-дур дээш, тукту Улуг-Хемден Сүрүн-оол деп кижи кадаан. 1939 чылда баштайгы бажыңнарны тудуп эгелээн. Мезил-оол Түлүш, Севең-оол Түлүш, Магажык Шарап оглу Түлүш, Кызыл-оол Сендижик оглу Түлүш, Арагачы Дозунчук оглу Кыргыс, Бичежик Түлүш оглу Бичежик, Кечил-оол Түлүш оглу Кечил-оол, Сундуй Дорбуй оглу Түлүш деп тудугжу араттар баштайгы бажыңнарны суурга тудуп кылганнар. Оларның даргазы Доңгак Хорагай турган.
Сумуга 1949 чылда «Совет Тываның 5 чыл ою» колхоз тургустунган. Ол сумунуң бирги колхозу болган. Ооң баштайгы даргазы Степан Шогжал оглу Кончук (чамдык документилерде Степан Бады-Төмүр оглу Кончук) турган. 1967 чылда «Совет Тываның 5 чыл ою» аттыг колхоз «Торгалыг» колхоз-биле каттышкан, Чаа-Суур суур салбыр апарган. Даргазынга Чөөн-Хемчик чурттуг Дүдераа Лопсан оглу Ондар соңгуткан. Ол үеде Чадаанадан тудугжулар чаа кудумчуну немей туткан, амгы Ленин кудумчузу ол.
1972-1974 чылдарда суур чоогунга ховуга аэропорт турган.
1990 чылдың апрельде «Эртинелиг» совхоз тургустунган. Баштайгы директору Далай-оол Кыргыс оглу Арагачы турган. Эде тургустунганының соонда, «Эртинелиг» совхоз 1995 чылдың июнь 30-де ажылын соксаткан. 1995 чылдың июль 1-ден эгелеп, 6 кооператив тургустунган: Чайлаг-Хем, Кадый-Бажы, Эзирлиг, Дөргүн, Ирбитей-1, Салгал.
1941 чылда 4 чылдыг эге чада школазы Дус-Даг сумузунга ажыттынган. Ооң баштайгы директору, билдингир тыва чогаалчы Бегзи Одай-Сүрүң оглу Донгак турган. 1973-1974 чылдарда эрги школаны улгаттырары-биле немелде тудугну база спортзалды кылган.
1974 чылда Чаа-Суур сумузу катап тургустунган. Чаа сумунуң бирги даргазы Дамбажык Доспан оглу Тумат, секретарынга Сенгиижал (Сеңгии) Севек оглу Серембиль ажылдап чораан.
Чоннуң деткимчези-биле 2008 чылда ол үеде суму чагырыкчызы Василий Авыт-оол оглу Түлүш субурганны кылдырган.
Сумунуң амыдыралы
Чурттакчы чонунуң саны — 700 ажыг кижи.
Сумунуң кол угланыышкыны — мал ажыл-агыйы. Хуу кижилер шээр, бода база чылгы малды азырап өстүрүп ап, амыдырап турар.
Суурда албан черлери: ортумак школа, уруглар сады, көдээ Культура төвү, эмнелге, көдээ библиотека, хуу садыглар, «Чаңгыс суур - чаңгс бүдүрүлге» губрнатор төлевилелиниң ыяштан кылыглар бүдүрүлгези ажылдап турар. 2002 чылда Тыва Республиканың Чазак Даргазының удуртулгазы-биле Ажи Архимед аттыг стадионну чоннуң күжү-биле ажыткан.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Сумулар
Волчанка
Волчанка (бирги а узадыр адаттынар) – кешке, ол ышкаш кештиң ылбыргай картынга, чүстерге халдаар аарыг.
Дөс
В
2020 чылдар
2020-е годы — 2020 тура 2029 чедир 10 чылдар.
Волость
Волость (бирги о узадыр адаттынар) – Россияга 1929 чылга чедир: үездиниң тургузуунга административтиг девискээр кезээ.
Дөс
В В
Камбы-лама
Камбы-лама – Тыва буддистерниң баштыңы.
Амгы үеде
1997 чылдан тура «Камбы-лама» тодаргайы-биле «бүгү тыва буддистерниң шажынчы баштыңы» деп билиишкинниг болгаш улус (демократ принцип) ону соңгуп турар. Тыва Респбуликаның Камбы-ламазының эргелелиниң уставы-биле алырга Камбы-лама эргезин алырда депшилгелиг кандидаттарны болгаш шупту буддизмниң төлээлекчилериниң аразындан ниити соңгулдазындан шилиир. Соңгулда беш чыл болгаш-ла болур.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Шажын Аңгылал:Буддизм Аңгылал:Тыва
Дөрт Чаагай Алыс Шыннар
Дөрт Чаагай Алыс Шын
Дөзү
Д Д Д
Кызыл кожууну
Кызыл кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың бот-тускайлаң, муниципалдыг кезек.
Кожууннуң административтиг төвү — хоорайжаан суур Каа-Хем.
Чурттакчы чонунуң саны — 13 034 кижи (2014).
Кызыл кожууну республиканың төп өзээнде чыдып чыдар.
Үндезини
Аңгылал:Кожуун
XIII-кү Далай-Лама
Он үш дугаар Далай-Лама Чалбаа Дуптан Чамзы азы Гьялва Тубтен Гьяцо (Агваан-Лувсан-Тувден-Жамц-Жиг-Врал-Ванчиг-Чойжин-Намжил (тывалаарга, Агваан-Лопсаң-Дүптен-Чамзы-Чывырал-Банчык-Шоожун-Намчыл дээр Г.С.) 1876 чылда төрүттүнген. Төвүттүң бурган шажын сургуулун десдараалай улаштыр өөренип дооскан, лхарамба кижи турган. Ол үениң делегей байдалын эки угаап билип, Төвүт чуртун чаартыр, улуг күрүнелерниң аразында демиселге бодунуң чуртун кириштирбес арганы хөй тала-биле шинчилеп турган. Харын Төвүттүң хааны болур дээш кудуктулары-биле маргыжып, оларны тиилеп, чурт иштинге, Лхасага бодунуң салдарын калбартып шыдаан. Орус чурту-биле харылзаа тудар сорулга-биле Моолга кээп, Чин Ван Хандыдоржунуң ачазы-биле Моолга кыштааш, кыдаттарның ыйыдыышкыны-биле даштыкыже үнүп шыдавайн, чурттунче ээп чанган. Харын Төвүттү Нациялар Лигазының кежүгүнү болдуруп шыдавааны хомуданчыг деп төвүттер демдеглээн боор чораан. Он үшкү Далай лама дугайында дыка хөй материал бар. Хомуданчыг чүве чүл дээрге, үе-шагның салдарындан болганы-ла ол, сагыжынга четпейн, 1933 чылда Дээрже чайылган.
Дөзү
О О О
Волокуша
Волокуша (у узадыр адаттынар) - чүък сөөртүр кылдыр кожуп каан ийи узун чиңге ыяш.
Дөс
В
Картофель
Картофельди эрте-бурунгу шагдан бээр-ле улустар чемге хереглеп келген. Картофель — сиген үнүштер аймаанга хамааржыр. Тывага 1930 чылдан бээр нептереп сайзыраан.
Картофельдиң чеминиң тургузуунда,  колдуунда   кургаг бүдүмелдер 25% чедир  бар. Ол  бүдүмелдерниң  80—85% крахмал. Оон ыңай белоктар, протеин, үс, клетчатка, лимоннуг, яблоктуг болгаш щавелойлуг кислоталар, калий, фосфор болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Картофельден 200   ажыг янзы-бүрү аъш-чем продуктуларың үндүрүп   ап турар. Ону колдуунда-ла чиир чемге ажыглаар болгаш мал чеминге база хереглеп турар. Картофельде органиктиг болгаш минералдыг дустар, ферментилер, витаминнер — С, В1, В2, В6, РР, фолиевая кислота, каротин бар. Шала сарыгзымаар картофельдиң сорттарында каротин хөй, ол кижиниң карааның, көскүзүнге ажыктыг болуп турар.
Картофельди хөй витаминниг дээш ажыглап турарында аңгыда, калий хөй болганы-биле сидик элбедиринге, кара бүүрек, чүрек аарыг кижилерге база ажыктыг. Чаш, чаа картофельдиң чеми гастриттиг болгаш кислотазы көвүдээннерге база ажыктыг. Оон ыңай улуг-хырынның оюлганнаар аарыг үезинде, ооң суун ижерин сүмелеп турар. Ооң чаа кылган суун 2—3 катап, бир хүн чартык стаканнап, бир шак чартык болгаш-ла чемненир бетинде ижер. Картофельдиң суу хан базыышкыны улуг улустарга ханның ацетил-холин кезээн эвээжедир деп демдеглеп турар. Ону эмчиниң айтыышкыны азы сүмези-биле ижер.
Улустуң ажыглап турары-биле алырга, картофельди үүрмектээш, от чигенде, кештиң экзема болгаш өске-даа аарыгларынга ажыглап турар. Картофельдиң бузу-биле аас, думчук, тынар органнарны бустадыр. Оон ыңай хүн шонупкан кешти азы арынны ооң-биле чаап эмнээрин чорудуп турар. Картофельде соланин деп ногаанзымаар өңнүг, хоранныг бүдүмел бар. Ол колдуунда чаа картофельде турар. Ындыг картошкалар колдуунда чер кырында көстү берген чыдып турар. Оон улус хораннанып болур.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Таңды кожууну
Таңды кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республикада кожуун.
Кожууннуң административтиг төвү — Бай-Хаак сумузу. Чурттакчы чонунуң саны — 14 129 кижи (2017). Таңды кожуун республиканың төп кезээнде тургустунган. Девискээриниң шөлү — 5,1 муң км². Национал тургузуу - тывалар, орустар. Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
Таңды кожуун 1944 чылдың октябрь 13-те тургустунган. Таңды кожуунну XII векте Оюннар кожууну деп адап турган.
Кожууннуң иштинде Чагытай, Дус-Хөл, Хадың хөлдери чалгып чыдар.
Арбан-суму чизези.
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Кожуун Аңгылал:География Аңгылал:Тываның географиязы
Волокно
Волокно (сөөлгү о узадыр адаттынар).
Дөс
В
Алдан-Дургун
Алдан-Дургун — XIX (1883-1886) векте феодалдарга удур Хемчикке болган тура-халыышкынның болгаш ооң киржикчилерниң ады.
Алдан-Маадыр
Тыва Арат Республика үезинде алдан-дургуннарга "Алдан-Маадыр" деп чаа ат берген.
Дөзү
А А А
Шойгу, Сергей Күжүгет оглу
Сергей Күжүгет оглу Шойгу (Серге́й Кужуге́тович Шойгу́, Sergey Shojgu; май 21, 1955; Тыва АО, Чадаана) — 2012 чылдың ноябрь 6-да Россия Федерациязының камгалал сайыды (2012ч Ноябрь 6-дан тура), 1994-2012 чылдарда Россия Федерациязының онза байдалдар сайыды, 2012 чылда Москва облазының губернатору кылдыр ажылдаан. Армия генералы (2003), Россия Федерациязының маадыры (1999).
Намдары
Сергей Шойгу 1955 чылдың май 21-де Тыва Автономнуг Областың Чадаана хоорайга интернационалчы өг-бүлезинге төрүттүнген. Ачазы Күжүгет Серээевич ТАР үезинде-ле нам болгаш күүседикчи органнарга бедик албан-дужаалдарга ажылдап чораан. Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызынга чедир депшээн.
Сергей Шойгу 1972 чылда Кызылдың 1 дугаар ортумак школазын, 1977 чылда Красноярскиниң политехниктиг институдун дооскан. "Инженер-тудугжу" эртемниг. Эртем доктору аттыг, өг-бүлелиг, 2 улуг кыстарның адазы. Селеме-хылыш чыырынга, гитаралап ырлаарынга ынак.
Аныяк специалист күш-ажылчы намдарын Красноярскиниң "Үлептир химзаводу" эргелелге эгелээн. "Тыватудуг" треске улуг мастерлеп, ооң соонда "Ачинск алюминий-тудуг", "Саян аар-тудуг" болгаш "Абакан вагон-тудуг" трестеринге эргелекчилеп турган.
Абакан хоорайга чурттап, ажылдап тургаш, партия организациязынче шилчип ажылдаар сүме алган. Ооң түңнелинде, 19үү чылда СЭКП Абакан хоорай комитединиң ийиги секретары апарган. Бир чыл болгаш СЭКП Красноярск край комитединиң инструктору болу берген.
1990 чылда РФ-тиң Архитектура болгаш тудуг талазы-биле күрүне комитединиң даргазының оралакчызынга томуйлаткан. Ол үеде чурттуң Чазааның баштыңы Иван Силаев турган.
1991 чылдан эгелээш эң-не буянныг ажыл - чурттуң камгалакчылар корпузун удуртуп эгелээн. Ол бо чоок үеге чедир РФ-тиң Хамааты камгалал, онза берге байдалдар болгаш ооң уржуктарын узуткаар яамының удуртукчузу чораан. Чаңгыс албан-дужаал эдилээриниң талазы-биле рекордчу сайыт.
Чадаананың кожуун эмнелгезинге көжүп чоруур герман госпитальды, республикага вертолеттарны, Камбы-ламаның резиденция бажыңын тударынга чүгле баштайгы дуза кылдыр 15 муң долларны берген. Үстүү-Хүрээ тудуун 2010 чылда Пор-Бажың фондузунуң акшазы-биле туттурган.
Шойгу - Россияның Географтыг ниитилелиниң президентизи.
Дөзү
Ш Аңгылал:Россия Федерациязынныӊ Маадырлары Ш Ш Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Хөгжүм чепсээ
Хөгжүм чепсээ (instrumentum) — дээрге хөгжүм ойнаарынга ажыглаттынар, ыыт, ыр, үн үндүреринге хамаарышкан херексел. Делгем утказындан алгаш көөрге, ыыт үндүрер чүвелерни шуптузун адап турза-даа, кол утказында тускайлап кылган эт-херекселди айтып турар.
Х
Алдан-Маадыр
Алдан-Маадыр - Сүт-Хөл кожуунда суур.
Дөс
А А А
Октаргай телоларының тыптып келгени
Чер, Ай, Хүн болгаш сылдыстар кайыын, канчап тыптып келгенил? деп айтырыгны кижилер шагдан тура сонуургап келген. Ынчалза-даа аңаа харыыны бээрде, Октаргайда турган телолар чогум чүден бүткенин, оларның канчаар шимчеп чоруп турарын база физиктиг мөзү-шынарын билири чугула.
Төөгү
Шаанда эртем-техника хөгжүп, сайзыраваан турда делегейниң тургустунганының дугайын чүгле янзы-бүрү тоолчургу чугаалар тайылбырлаар чораан. Шажын-чүдүлгениң сагыкчылары боттары тайылбырлап билбес болганда, чоннуң бүдүүлүк чоруун ажыглап бүгү-ле чүвени бурган чаяап чогааткан деп турганнар. Бурганга тейлеп, чүдүп, чаннып чорааш, салым-чолду экижидип алыр деп суртаалды нептередип, бурганның номналын чонну дарлап, чагырарының чепсээ кылдыр ажыглап чораан.
Октаргайда кандыг-даа тело чүгле материядан бүткен дээрзин амгы үеде билир болгай бис. Ол ышкаш материяның шимчээшкини, оң энергиязы база узуткап чок кылдынмас. Мөңге шагда хевээр артар. Энергия кезээ шагда турар болгаш чүгле бодунуң хевирин өскертир.
Волокита
Дөс
В
Октаргай телоларының тыптып келгени
Төөгү
Октаргай телоларының тыптып келгениниң болгаш оларның системаларының хөгжүп сайзыраанының дугайын өөренир астрономия эртеминиң бир кезиин космогония деп адаар.
Черниң болгаш өске-даа планеталарның тыптып келгениниң дугайында эң-не баштайгы эртем-шинчилел ажылдарын 1755 чылда немец философ И. Кант кылган. Ол-ла үеде француз эртемден Лапластың кылган түңнелдери Кантыныы-биле дүгжүп турар. Кант биле Лаплас - Хүн Черге дөмейлешпес, тергиин изиг, хемчээл талазы-биле Черден хөй катап улуг, а Чер болза, Хүн системазының планетазының бирээзи болур деп тодаргайлааннар. Оон ыңай планета бүрүзү бодунуң орбитазы-биле Хүннү чаңгыс аай углуг дескинип турар, бойдуста бүгү-ле чүве үргүлчү өскерлип, хөгжүп, сайзырап турар деп түңнел үндүргеннер.
Хүн системазының тывылганы
Кажан-бир шагда Хүн системазы турбаан, ооң орнунга ортузу аажок дыгый, кончуг изиг, агаар чок туманналчак газ турган деп Лаплас санаан. Ол газтың хемчээли амгы үеде Хүнден эң ырак планетаның турар кызыгаарындан безин улуг болгаш ол оожум дескинип турган.
Ол туманналчак дескинип турда, ооң экваторунга турган хөй санныг кезекчигештери (экваторнуң кезекчигештери полюстарда кезекчигештерден дүрген дескинер) ук газтан үстүп адырылгаш, туманналчакты дескинип турар каътташкак дээрбектер болу бээр. Баштай бөпүрүк хевирлиг турган туманналчак төвүнче чүткүлдүг күштүн салдары-биле полюстарындан чоорту кашпыкталып эгелээн. Ооң кыдыы чугалап, ортузу кылынналып линза хевирлиг болу берген. Ол туманналчактың хемчээли кызырлып, дескинери дүргедээн тудум-на дескинип турган аайынче углуг аңгы-аңгы дээрбектер адырылгылап чоруй баргылаар.
Совет эртемденнерниң гипотезазы
Эртем-техниканың депшилгезинге дүүштүр октаргай делгемнеринде телоларның тыптып, сайзыраанын материалистиг ёзу-биле совет эртемденнер тайылбырлаан. Бистиң эртемденнеривис шажын-чүдүлгениң чер, делегейни бурган кылып бүдүргениниң дугайында үндезин чок меге өөредиин сойгалап, октаргай телоларының тывылганының дугайында чаа тайылбырны эртемге үндезилеп тургузуп, ол өөредигни чаартып, улам ханы шинчилеп турарлар.
Билдингир совет эртемден академик О.Ю. Шмидт (1891 - 1956) астрономнарның, геофизиктерниң, геологтарның болгаш өске-даа эртем ажылдакчыларының киржилгези-биле Хүн системазының планеталарының болгаш Черниң тывылганының дугайында чаа гипотезаны тургускан. Чер болгаш өске-даа планеталар кажан-даа Хүн болгаш сылдыстар дег ындыг изиг газтар болуп трубаан, а соок кадыг бүдүмелдерниң кезекчигештеринден тургустунган деп, ол бодунуң гипотезазынга чугаалаан.
Баштай бичии кезекчигештер уг-шиг чок шимчеп тургаш, аразында үскүлежирге, оларның энергиязының чамдыызы чылыгже шимчээш, долгандыр турар октаргай делгемнеринче үнүп, бичии кезекчигештерниң дүргенин оожумнадып турган. Эртем ёзугаар алырга, үскүлешкен кезекчигештер шимчээшкинин чидирип, доктаап турганының хараазында борбак хевирлиг улуг булут чоорту кашпыйгаш, ооң соонда калбая берген. Кажан бүгү кезекчигештер, чангыс плоскоска чыглып келирге, олар чоокшулашкаш, бот-боттарының аразында күштүү-биле тыртыжып эгелээр. Олар каттыжып эгелээрде, деңзи талазы-биле улуглары дыка дүрген улгадып турган. Оон чоорту элээн каш кончуг улуг дүргектер тыптып келгеш, сөөлүнде барып, планеталар болу бергилээн.
О.Ю. Шмидттии-биле алырга, планеталар системазының ортузунга эң-не улуг, Хүнче чоок Плутон ышкаш бичии планеталар тыптып болур. Ынчаарга Плутоннуң ындында оон улуг планета туруп болур, ынчалза-даа Юпитер биле Сатурн дег улуг планеталар турары чөгенчиг. Планета улуг болган тудум-на ооң тургустунарынга хөй материал кирер болгаш чоок-кавызында бүдүмелдерни бодунче шуптузун сиирип алыр болганда, Хүн системазының планеталарында Сатурн биле Юпитерден улуг планеталар турбас дээрзин Шмидт бодунуң гипотезазынга база илереткен.
О.Ю. Шмидт, ооң соонда академик В.Г. Фесенков болгаш өске-даа эртемденнерниң теория талазы-биле Хүн биле планеталар аразын, планеталарның бот-боттарындан ыраан бир-ле дугаар санап тыпканы улуг ажыдыышкын болур. Оон ыңай О.Ю. Шмидттии-биле алырга, планета чаа тыптып эгелеп турда, аңаа кээп дүжүп турар кезекчигештерниң шимчээшкини кыйгас углуг кээп турар болза, ынчан ук планета ол дүжүүшкүннүң уу-биле дескинер. Бо үеде Хүн системазының планеталарының өзээн эргилип турары аңаа дүгжүп турар. Хүнден эң-не ырак турар планетага бүдүмелдерниң хөлүн эрттир кыйгас дүжүүшкүнү дедир талаже дескинигни тургузуп болуру база бадыткаттынган. Улуг планеталарның бүткен үүрмек доозун кезекчигештери оларның эдеринчилериниң бүткени газ, доозунналчактар-биле дөмей болур ужурлуг. Үүрмек доозун-довурак Хүн херелинге изиирге, олардан водород дээн ышкаш чиик газтар дүрген ылгалып үнгеш, октаргай делгемнеринче чоруп турар. Оларның ынчаар тарап чоруурунга хүн херелдериниң базыышкыны база улуг салдарлыг болган. Ындыг болуушкун чүгле Хүн чоогунга, доозун-довурактың ханызынче хүн херелдери чедип, ону изидип турар черлерге турган. Юпитерниң турар черинде болгаш оон-даа ырак хүн херелдери доозун-довурактың каъттарын эртип шыдавааны черлерде водород олчаан арткан. Ол булуттарның эң "ырак", соок кезээнге водород доңгаш, доозуннарга хыраа дег чыпшынгылап калгылаан. Ооң ужурундан Хүн чоогунуң планеталарының составында, чижээ Черде, водород эвээш, а ырак улуг планеталарның составында ол кончуг хөй. Хүн чоогунда планеталарның дыгыйы оон ыракта планеталарның дыгыйындан улуун О.Ю. Шмидттиң гипотезазы база тайылбырлап турар.
Амгы үениң гипотезазы
Совет эртемден О.Ю. Шмидттиң Хүн системазының планеталарының тывылганының дугайында тургускан гипотезазы бо үеде эртем талазы-биле кылган ажыдыышкыннарга дүгжүп турар.
Ынчаарга О.Ю. Шмидттиң гипотезазы-биле алырга Чер кажан-даа изиг, суук байдалга турбаан. Кажан Чер чаа-ла тыптып турда, бичии кезекчигештерниң үскүлежиишкининден чылыг энергиязы хосталып үнүп чоруп турган, аңаа доозунналчактарның составында кирген уранның болгаш радийниң ядроларының бустуушкунундан үнген энергиязы немежип, хөй чылыг энергиязы октаргай делгемнеринче үнүп чоруп турган. Черниң каъттары дыгыйланып келгени-биле холбаштыр, ооң иштинден үнген изиг дашкаар тарап үнместээн болгаш Черниң кырында каъды чоорту кадыгланып эгелээн. Санаашкын ёзугаар алырга, Чер бодунуң иштинден үнген энергиядан 1500 - 3000 градус чедир изип болур. Ол хире бедик температурадан Черниң кырында чыткан даш породалары эзилгеш, суук байдалче шилчий берип, аар бүдүмелдер куду дүжүп бадып, чиик бүдүмелдер өрү салдап үнүп турган. Черниң бүдүмелдери аразында холужуп, Черниң кадыг каъттары улам кылыннап, сооп эгелээн. Чер кырының янзы-бүрү каъттары ынчаар тургустунуп келгенин О.Ю. Шмидттиң гипотезазында тодаргай айыттынган. Черниң кадыг каъттарының адаанда оранчок ханы, чамдык уран болгаш радий чыылган черлерде, ам-даа даш породалар суук байдалда турар. Ындыг бассейннерден базыышкын улгадырга, изиг бүдүмелдер сыстып, аттыгып үнгүлээш, амгы үеде вулкан чаза тевиишкинин болдуруп турар.
Чер соок материалдан тургустунуп бүткен дээрзин шылгараңгай эртемденнер Ф.А. Бредихин биле В.И. Вернадский база бадыткааннар.
Чер болгаш өске-даа планеталарның тургустунган материалы - Хүннү долгандыр шаг-шаанда турган газ, доозун кайыын келгенил? деп бодал тургустунуп келир. Ону тодазы-биле үзе харыылаары берге.
О.Ю. Шмидттиң болгаш өске-даа эртемденнерниң бодап турары-биле алырга, Хүн кажан-бир шагда сылдыстар системазының төвүнге дескинип чорааш, кончуг улуг хемчээлдиг газ, доозуннуң булудун таварты эрткен болгу дег. Ындыг булуттар сылдыстар аразында көвейи-биле бар болуп турар. Ол булуттуң чамдыызын Хүн бодунче чыыра тыртып алгаш, чоруй барган. Ооң соонда ол булут Хүннү долгандыр бүргеп алган газ, доозун болу берген. Ол булут планеталарның бүткен материалы кылдыр ажыглаттынган болуп база чадавас. Шинчилел ёзугаар санап көөрге, ындыг таарымчалыг байдал ховар таваржыр.
В.Г. Фесенков болгаш өске-даа эртемденнерниң бодап турары-биле алырга, Хүн ону долганып турар планеталар чаңгыс аай газ, доозун бүдүмелдерден бүткен болгу дег.
Совет астроном Б.А. Воронцов-Вельяминов 1932 чылдар үезинде-ле чаа, изиг, кыптыгып турар сылдыстар октаргай делгемнеринче газтарны үндүр чажып турарын, а ол ышкаш сылдыстар аразында биске көстүп турар газтарны сылдыстарның боттары үндүрүп турарын бадыткаан. Ынчангаш газ, доозун булуттар амгы үеде база тыптып келип турар дээрзинге бүзүревес арга чок.
Үе-дипте-даа, чүгле чап-чаа-даа тыптып келгилээн газ, доозун булуттар бар. Совет академик В.А. Амбарцумян болгаш өске-даа эртемденнер 1945 - 1947 чылдарда-ла сылдыстарның назыны чаңгыс аай эвес дээрзин бадыткааннар. Кол нургулайында сылдыстар улуг-даа, бичии-даа бөлүктер бооп тыптып келгилээр.
Бодап кээрге бистиң Хүнүвүс кажан-бир шагда чааскаан эвес тыптып келген чадавас ышкаш. Ооң-биле кады тывылган "акылары", "дуңмалары" база октаргай делгемнеринде боттары тускай системалар болу бергилээн чоруурлары чадавас. Хүн системазы дег планеталарлыг системалар октаргайда кончуг көвей.
В.Г. Фесенковтуң шинчилеп турары-биле алырга, бистиң системавыстың төвү - Хүн эгезинде амдыызындан улуг болгаш изиг турган. Хүн октаргай делгемнеринче хөй газты үндүр чажып турар. Ооң ужурундан ол чоорту сооп, чырыы суларап бар чыдар. Ынчалза-даа ол өскерлиишкинни эскереринге кончуг үр үе негеттинер. Амгы үеде Хүннүң изии ооң иштинде водородтуң гелийже шилчиирге тыптып келир чылыг энергиязындан тургустунган. Хүн барык-ла соовас, ам-даа миллиард-миллиард чылдарның дургузунда олчаан артар.
Дөзү
О О
Шымаш эргек
Шымаш эргек (орус. мизинец) - холда, бутта салааларның эң-бичези. Диалекти чадавас (кайы диалекти?).
Синонимнер
Шымаш эргек: биче-салаа, биче-бөөвей, биче-шөөмей.
Дөс
Ш Ш
Грига, Нина Тихоновна
Нина Тихоновна Грига (19 март 1943) — совет чиик промышленности мурнакчызы, швея-мотористка Экспериментальной швейной фабрики Краснодарского крайпотребсоюза, Армавир хоорай, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1985).
Намдары
1943 чылда көдээ суур Петровское, Ставропольский крайга тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген. Школага өөредилгезин дооскан база 1960 чылда Армавир хоорайже көже берген. Даараныыр фабрика "Кубань" ажылдап кирген. Сөөлзүреди перешла работать на экспериментальную швейную фабрику по пошиву головных уборов. Здесь отработала үжен үш чыл ажылдаан.
Являлась передовиком производства. Выполняла до трёх норм в день. Была награждена орденом Знак Почёта.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 март 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 13 апрель 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 6 май 1985 чылдың Чарлыы-биле "за большие успехи при выполнении плановых заданий и социалистических обязательств" Нина Тихоновна Грига была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Фабрикага алдарлыг дыштанылгаже үнринге чедир ажылдап турган. Армавир хоорайда чурттап турар.
Идик-хеп
Саян-Алтай шаттарының көшкүн мал ажыл-агыйлыг аймактары үе-дүптен бээр кештен болгаш дүктен кылган даштыкы хептерни кедип чораан. тываларның хөй нүрүүзү ындыг идик-хептерни XX в. бежен чылдарынга чедир кедип келген. Олар сууржуң амыдыралче шилчээн соонда,өске хептер садып кедер апарган. Колдуунда чүгле малчыннар бодунуң хевин кадагалап арткан.
Тываның кыжы аажок соок. Ооң ужун өгбелеривис хөй,өшкү кежинден даараан тоннарны чыккылама соокта кедер турган. Тоннарның эң-не чылыы - чагы тон, негей тон. Оларны ирт, серге кежинден азы терең дүктүг хой кежинден даараар турган. Оон ыңай ой тон, хөректээш, хураган кежи тон, сесиирге тон, чаргаш тон тургулаар. Чаргаш тонну чайын кедип турган.
Бо-ла бүгү тоннарны кештен кылыр болганда,хой хураган,ирт,өшкү, анай кещтерин идээлеп тургаштың эттээр. Ол удуг үүлени чайын, күзүн өгнүң эр,херээжен улустары эмеглежип кылыр, а даараары-херээжен кижилерниң хүлээлгези болур.
Сүт чемиштиг амытаннар
Филогения млекопитающих по молекулярному анализу:
С
Идик-хеп
Идик-көкүн кижиниң кол кедер хеви. Идикти база хөмден кылыр. Шаандагы идиктерниң аттары: кадыг идик, чымчак идик, бышкак идик, хыглыг идик. Кадыг идикти кадыг былгаардан ,иштинге кидис тудуп,даштын хээ-биле каастап тургаш,кончуг шевергин даараан боор. Ону үргүлчү эвес,байыр-наадым.юкуда-хувуй болганда кедер. Ооң бажы ээтпек болур. Чүге дээрге шаандагы кижи бойдузун хумагалаар,кайы хамаанчок оът-сиген базып, балыгландырбас,чер каспас чораан. Ынчангаш идииниң бажын безин кылашка эптиг кылдыр кылган боор. Чаш кижилерге чымчак бопукту хураган кежинден,энчек кидистен даарап бээр.
Идик-хептиң шынары кижиниң бай-шыдалындан,шеверинден хамаржыр. шаанда каас-коя кеттинер байлар,нояннар, жүжүметтер,ортумак шыдалдыг араттар болгаш ядыылар-даа тургулаан.Кандыг-даа шагда кижиниң идик-хевин ооң эрес-кежээзин,сагынгыр-тудунгурун ,ажылгырын,тывыштыын көргүзүп турар. Ындыг-даа бол,көшкүн амыдырал бойдустуң хайыразындан улуг хамарылгалыг турганын онзалап айтыр апаар.
Дөзү:
И
Дөрт кижиниң хевири
Буддизмниң порталынче Дөрт кижиниң хевири - буддизмде билиишкин.
Бурган башкы Будда кижилерниң дөрт хевири бар деп чугаалаан:
Дөс
Д Д Д
Мустафа Нежати Сепетчиоглу
Мустафa Нежати Сепетчиоглу (Зиле; 1932 - 2006), турк чогаалчы. Зиле хоорайгa төрүттүнген. Төөгүлүг романнары дыкa xөй.
Дөзүк
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы
IV-кү Далай-Лама
Дөрт дугаар Далай лама Чалбаа Ёндан Чамзы азы Гьялва Ёнтен Гьяцо (Ендонжамц) болза төвүт чуртунга төрүттүнмээн Далай лама болур. Бо болза Моолдуң Сүмбэр дайынчы дээр тайжи кижиниң оглу. Авазын Дарь дээр турган. Оолду тодараткаш Төвүтче алгаш баар дээрге, ачазы чаш-тыр дээш соңгаарлаткан. Далай ламаны чаа сан-биле он ийилиг, эрги сан-биле он үштүш турда, Төвүтче чалап, арзылаңныг дүжүлгеге олурткан. Моолга тодараан. Далай ламаны ном өөренир, номчуур, башкылаар үези эрткен деп төвүттер бижип турган. Эртемден Г.Ц. Цыбиковтуң демдеглээни-биле 1616 чылда төвүттер Ендонжамц Далай-Ламаны моолдарның хөйнү өлүрери ышкаш хырнын чара кезип өлүрген деп чугаа бар. Кандыг-даа бол, моол кижини Далай ламага олуртурун төвүт кижилер хүлээп албааны шын болгу дег.
Дөзү
Д Д Д
Тожу тывалары
Тожу тывалары (тожулар; тувинцы-тоджинцы, тоджинцы) — тываларның тускай этниктиг бөлүк чону (субэтнос), Тожу кожуунда чурттап чоруур ивижи чон. Оларның саны — 4442 кижи (2002). Олар Сибирьниң эвээш санныг чоннарынга хамааржыр, ынчангаш күрүнениң көрдүнгени чиигелдерин ажыглаар эргелиг.
Тожу тывалары тыва дылдың тожу аянында (диалектизинде) чугаалажып турарлар.
Тыва Республикада:
Дөзүк
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Ниитилел
Шивилиг
'' Бо бижикти очулдурары чугула! ''
Бай-Тайгинский лечебный аржаан Шивилиг, один из самых популярных радоновых источников на западе Тувы, заявлен на конкурс «Тос Эртине» – «Девять драгоценностей».
10 июля 2010 года Шивилиг официально открылся как туристическая база.
Аржаан Шивилиг популярен не только среди жителей Тувы, но и за пределами республики, каждое лето сюда приезжают туристы из-за Саян.
Издревле холодный лечебный источник «Шивилиг» являлся одним из природных санаториев тувинцев. Сюда с наступлением теплых дней приезжали и приезжают за здоровьем и стар, и млад.
С 2010 года бай-тайгинцы серьезно взялись за работу по обустройству одного из «природных санаториев» Бай-Тайги - Шивилига, внесли элементы цивилизации в дикий отдых, одновременно стараясь сохранить природные богатства и чистоту аржаана.