cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыва өг-бүле: Тывылганы, төөгүзү, кижизидикчи салдары
Ёзулалдар
''Өгбелерниң өөредииниң база бир чарылбас кезээ – ёзулалдар. Оларны тыва улустуң албан сагып чораан болгаш ам-даа сагып чоруур чуруму деп билзе чогуур. Өг-бүлеге чоннуң ыдыктыг ёзулалдарынга өөредир,оларны чон боду ыяк сагыыр турган. Чижээ, чаа төрүттүнген чаш уругну улуг назылыг, ажы-төлү хөй, чонда хүндүткелдиг ава кижи кавайлааш, орун кырынга чыттырып каар. Бир эвес уруглары доктаавас кижи божаан болза, чаш уругну кавайлаарёзулал өске: кавайны артыжаар. Ону иштээрде хөй уруглуг улустуң чөргектерин, ужа кидизин, уэа хылыг ажыглаар. Ооң соонда уругну база-ла узун назылыг ава кавайлааш, орун кырынга эскертинмес кылдыр салыр. Ол бүгү ёзулалдың утказы: бо өгде кижи божуваан, мында чаш уруг чок деп “ азаларны” мегелеп турары. Ол, бо үениң айыылы-биле алырга, психотерапияның аргалары болур. Кол утказы мындыг: ажы-төлүн ышкынып, ажыг-шүжүгге таваржып, сүзүү кудулаан ава кижиниң сагыш-сеткилин оожургадыры. Ава кижиге сээң божупканыңны “азалар” билбес, сээң урууңну ам олар албас деп бүзүредири, сээң урууң каң-кадык, менди өзер деп аваны хей-аът киирери. Ынчаар оожургадып, сагыжын ажыдып каан ие кижи өпей ырын ырлай бербейн канчаар!
Төрээн чонунуң мөзү-шынары сиңниккен ажы-төл бедик сүзүглелдиг, тура-соруктуг, бергелерге торулбас. Ол болза ёзу-чаңчылдыг кижизидилгениң салдары болур. Аныяк салгал өгбелерниң чаңчылдарын сагып, сүзүглелин салбайн чоруурун көөрге, ада-иезинге, төрелдеринге өөрүнчүг. Ол болза өг-бүлениң төлептиг салгалды кижизидер хүлээлгезин чон мурнунга күүседип, салгалдар аразында холбааны үспейн чорууру ол.
Тываның төөгүзүнде чоннуң ужур-чаңчылдарын эргиниң артыышкыны деп санап, хоруп турган үелер бар. Амгы шагда өгбелерниң өндүр өөредии катап эгиттинген. Ону кижизидилгеге чедимчелиг ажыглап, школада эртем кылдыр өөредип, шиңгээдип,амыдыралга ажыглап эгелээн.''
Дөс
Т Т Т
Самбога Россия Чемпионады 2018
Самбога Россия Чемпионады 2018 чылда март 1-ден март 5-ке чедир Хабаровскуга «Платинум Аренага» эрткен. Хабаровск чурттуң самбо чемпионадын ийи дугаар хүлээп ап турган. Бирги катап 2013 чылда болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2018 году Аңгылал:Март 2018 года Аңгылал:Самбога Россия Чемпионаттары Аңгылал:2018 год в самбо Самбо
Тогус
Сөстүң бүдүжү
Сан ады-дыр. Эргижирээн тыва сөс-түр. Литературлуг тыва дылче бо сөс кирбээн, словарларда база чок.
Эрги үеде "тогус" деп сөс ноян кижиниң эрге-дужаалының адынга турган.
Чижээ: амбын ноян Дажының эрге дужаалының долу ады: «Таңды Уранхайның бүгүдениң даргазы тогус одагалыг мээрең-чаңгы амбын ноян».
Амгы үеде "тогус" деп сөстү тыва улус ажыглавас апарган. Чамдыкта тывалар ажы-төлүн ол сөс-биле адап алыр, чижээ, кижи ады: "Тогус-оол", "Тогус".
Сөстүң дөзү
"Тогус" деп сөс эриг түрк дылдан укталган. Даштарда бижээн эрги бижиктерни номчуп көөр болза, ында 'тоқуз' деп сөстер бар. Үе эрткен тудум эрги "тоқуз" деп сөс амгы тыва дыла "тогус" кылдыр өскерли берген.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Мюрдаль, Альва
А́льва Мю́рдаль (швед. Alva Myrdal ; 31 январь 1902, Уппсала — 1 февраль 1986, Стокгольм) — швед дипломат, политик база социолог; 1982 чылда тайбыңның Нобель шаңналын Альфонсо Гарсия Роблес-биле кады алган. База Нобель шаңналының эдилекчизи экономист Гуннар Мюрдальдың өөнүң ишти. Чогаалчы Ян Мюрдальдың, философ Сиссела Бок база социолог Кай Фёльстерниң авазы.
Намдары
Уппсалеге 1902 чылдың январь 31-де төрүттүнген.
1924 чылда Стокгольмнуң университединге социология, философия, психология база педагогиканың бакалаврын дооскан. Оон 3 чыл дургузунда Лондон, Лейпцие база Стокгольмга өөредилгезин уламчылаан. Өөнүң ээзи-биле кады 1929—1930 чылдарда Америкага Рокфеллерниң фондузунуң ачызында өөренген, оон Уппсалениң университединге 1934 чылда магистр чада четкен.
Швецияның социал-демократтыг партиязының кежигүнү. Дайын соонда чурттуң сайзыралының кол угланыышкыннарын өөнүң ээзи-биле кады тургузуп, чедимчелиг шимчээшкиннерни кылып турганнар. Кол ажылы чурттакчы чоннуң баш санын көвүдедири.
Ооң-биле чергелештир өөредилге талазында база ажылын кагбайн, бөдүүн школа башкызындан эгелеп алгаш, бодунуң тургусканы Школа назыны четпээн уругларның педагогика институдунга директорлап (1936—1948 чылдар) турган.
Феминист чораан Альва Мюрдаль херээжен улустуң политиктиг болгаш экономиктиг дең эргелии дээш туржуп чораан. 1938—1947 чылдарда Делегей чергелиг ажылдап турар херээженнерниң федерациязының вице-президентизи. ООН-га өөредилге, эртем болгаш культура талазы-биле бодунуң чуртун төлээлеп турган. 1955—1961 чылдарда Индияга Швецияның элчини чораан.
1962—1973 чылдарда Женеваның ок-чепсек эвээжедир комитетке Швецияның бөлүк киржикчилерин баштап чораан. Аңаа "соок дайынны" соксадырын, ССРЭ-биле, Америка куруг черге чепсектенир чарышты өөскүдүп турарынга удур сөс ап турган.
Өг-бүлези
Өөнүң ээзи (1924 чылдан) — Гуннар Мюрдаль — экономикада Нобель шаңналының эдилекчизи. Уруглары — Сиселла Мюрдаль-Бок (1934 чылда төр.), профессор философии Гарвардского университета, база Кай Фёльстер, социолог. Оглу — Ян Мюрдаль (1927 чылда төр.), журналист база чогаалчы.
Вахтёр
Вахтёр (Вахтёр) – бүдүрүлге, албан черинде дежурныйлап турар таңныыл. Адамзат коому жаралгандан бери ар кандай коркунучтардын болушу адамдардын топторун аларды аныктоо жана алдын алуу боюнча чараларды көрүүгө мажбур кылды.
Дөс
В
Ингуш Республиканың Улусчу Хуралы
Ингуш Республиканың Улусчу Хуралы (ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам) — Ингушетияның хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Совет Федерацияда төлээлекчи
Совет Федерацияда Ингуш Парламентиден төлээлекчи октябрь 3 2016 чылдан эгелеп Хамчиев Белан Багаудинович бооп турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Ингушетияның политиктиг системазы Ингушетия
Курбан байрамы
Курбан байрамы азы ’Ид аль-адха (عيد الأضحى) (пра́здник жертвоприноше́ния) — ислам байырлал.
Шөлүглер
Аңгылал:Чүдүлге Аңгылал:Ислам
Самбога Россия Чемпионады 2009
Самбога Россия Чемпионады 2009 чылда эр кижилер аразынга март 18-тен март 22-ге чедир Дмитровка эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2009 году Аңгылал:Март 2009 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Дмитрове Аңгылал:2009 год в самбо
Чеди-Хөл кожууну
Чеди-Хөл кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Кожуун 1993 чылда тыптып келген.
Административтиг төвү — Хову-Аксы деп суур.
Шөлү - 3706,32 км2. Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
География
Чеди-Хөл кожууну — Тываның бир төп кожууну. Чугула хемнери — Элегес, ооң аңгыда Сайлыг-Хем, Үңгеш, Чумуртуг деп хемнер бар. Ол хемнер Таңды-Ууланың соңгу эдээнден агып баткаш, Элегесче киир агып чыдарлар.
Саң-камналга
2017 чылда бир айда чурттакчы чон саны 7817 хире кижи.
Баш санынга онааштыр орулга (кончаа) — 2.4 муң акша бир айда. Чурттакчы чоннуң 43% - ажыл чоктар (2009 ч. январь 1-де), а күрүнелдир (официально) "ажыл чок" деп чүгле 3311 кижи бүрүткетинген (ажыл чок кижилер чүгле 13 хуузу).
Үндезини
Ч Ч Ч Ч
Түрк Академиязы
Улустар аразының Түрк Академиязы (ITA - International Turkic Academy) - Астанада тургустунган түрк чоннарның сайзыралыр академиязы.
Наадым-2015
Наадым-2015 — 2015 чылдың июль 23-25 хүннеринде Тыва Республиканың Чадаана хоорайга Даа кожууннуң тургустунганындан бээр 250 чыл болган ою база XVI-гы Үстүү-Хүрээ фестивалы-биле дакпыр болуп эрткен малчыннарның байырлалы.
Түрк Академиязы
Улустар аразының Түрк Академиязының Президентизи – Кыдырали, Дархан Куандыкович.
Наадым-2015
Демдеглелдер
Н Н Н
Түрк Академиязы
Даштыкы шөлүглер
Официальный сайт международной тюркской академии
Официальная страница международной тюркской академии в социальной сети facebook
Аңгылал:Казахстан
Сувандии, Иван Максимович
Сувандии Иван Максимович (1938 чылдың январь 1, Чыргаланды, Тес-Хем, ТАР) — Тывада билдингир көдээ ажыл-агый хөгжүкчүзү, Тывада каайлы албанының тургузукчуларының бирээзи, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутады, "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп номда ады кирген.
Намдары
Иван Максимович Сувандии 1938 чылдың январь 1-де Тыва Арат Республиканың Тес-Хем кожуунунуң Чыргаланды сумузунга ядыы араттарның өг-бүлезинге төрүттүнген. Орус чонга хүндүткелдиң демдээ кылдыр Иван деп ат тывыскан.
Бичии сес-тос харлыг тургаш, байларның мал-маганын кадарып эгелээн. Ядыы араттарның ажы-төлү шаанда байларның мал-маганын кадарар турган. Бичии Ваня малга черле кара чажындан дыка ынак чораан.
Ортумак школаны дооскаш, Москваның мал эмчизи академиязының технологтуг факультединге эртемден-зоотехник деп эртемни 1964 чылда Москваның мал эмчизи академиязын доосканчедип алган. Дээди эртемниң дипломун холга туткан тускай эртемниг аныяк кижини Өвүр кожууннуң "Торгалыг" колхозунуң кол зоотехнигинге томуйлаан. Совхозка ол уйгу-чыдын, амыр-дыш чокка ажылдап, харын мал эмчизиниң безин хүлээлгезин күүседип, бода болгаш шээр малды тарып боозадыр ажылды кылып турган. Совхозтуң малы дүрген өскен, продуктулуу бедээн. "В.И. Ленинниң төрүттүнген хүнүнден бээр 100 чылынга алдар кылдыр. Шылгараңгай күш-ажыл дээш" деп медаль аныяк специалисттиң хөрээн каастаан.
Алдан чылдарны сөөлзүредир Иван Сувандии Өвүр кожуунунуң көдээ ажыл-агый хөгжүдеринге боттуг үлүүн киирген. Ынчангаш ооң кады ажылдап чораан эш-өөрү ону хүндүлээр, үнелээр турган.
ССРЭ дүшкен соонда Москвага Россия Федерациязының чанында Тыва Республиканың Төлээлелин тургускан. Ооң сөөлүнде - 1992 чылдың ноябрь 17-де ажыттынган Тываның каайлы албанының баштайгы даргазынга томуйлаткан.
Иван Максимович Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң бешки болгаш алдыгы чыыштарының депутады, СЭКП Тыва обкомунуң кежигүнү болуп, республиканың хөй-ниити амыдыралынга идепкейлиг киржип келген.
Шөлүглер
Аңгылал: Москваның мал эмчизи академиязының доозукчулары
VII-ги Далай-Лама
Чеди дугаар Далай-Лама Чалбаа Калзаң Чамзы азы Гьялва Келсаң Гьяцо (Галсанжамц) 1708 чылда төрүттүнген. Тодарап келгеш, Моол биле Төвүттүң аразында маргалдаадан арзылаң дүжүлгезинге чаларап чадап үр болган. Ол үеде Джунгарның төвүттери моолдарның чагыргазындан үнер дээш демисежип турза-даа, чеди дугаар Далай-Лама 1716 чылда арзылаң дүжүлгезинге чалараан. Ынчаар арзылаң дүжүлгеге чалараарда, Манчының деткимчезин алганы Төвүтке алызында эки салдарны бербээн. Чеди дугаар Далай-Лама Төвүттүң шажын төөгүзүнге эки салдарны көргүскен, чүдүг-сүзүк барымдаалаан шүлүк болгаш мөргүлдүң ыдык ырын чогаадып турган. 1757 чылда Дээрже чайылган. Шынында алды дугаар болгаш чеди дугаар Далай-Ламаларны кожаландыр орнукшутканы улуг будулгаазынны болдурган. Бо будулгаазынга Төвүт, Джунгарның моолдары, Манчы бо үш идеттер киришкен турган.
Дөзү
Ч Ч Ч Ч
Вегетативтиг
Вегетативтиг (бирги и узалыр адаттынар) (Вегетативный) – дириг амытаннарның болгаш үнүштерниң чемненири, өзери-биле холбашкан.
Вегетативтиг нерв системазы – нерв системазының хан эргилдезин, тынышты, чем хайылдырарын башкарар кезээ.
Вегетативтиг органнар – чемненилге болгаш өзүлде органнары (чижээ, дазыл, ун, бүрүлер).
Дөс
В
Чем чиириниң бертинде номчуп алыр чалбарыг
Сөзүглел
སྟོན་པ་བླ་མེད་སངས་རྒྱེས་རིན་པོ་ཆེ། төнпа ламе саңге ринпоче སྐྱོབས་པ་བླ་མེད་དམ་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ། кёбпа ламе дамчө ринпоче འདྲེན་པ་བླ་མེད་དགེ་འདུན་རིན་པོ་ཆེ། нденпа ламе гендүн ринпоче སྐྱབས་གནས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་འབུལ།། кябне көнчог сумла чөпа бул
Дөс
Ч Ч Ч
Тыва чугааның ажык эвес үннери
Тыва чугааның ажык эвес үннери.
Тыва улустуң чугаазында бар ажык эвес үннерни сайгарып көрген арын-дыр.
Тыва чугааның чиңгине үннери
Онза тайылбыр.
Фонема [t̳ʿ]
Бижикке, сөстүң эгезинге т деп үжүк тыныштыг, частыышкынныг t̳ʿ деп үннү илередир.
тараа «t̳ʿara:», тон «t̳ʿɔ̃n», тук «t̳ʿʊq», тын «t̳ʿы̅n», тергиин «t̳ʿεrgɪ:n», тик «t̳ʿɪk», төш «t̳ʿøʃ̲ˑ», түң «t̳ʿʏ̃ŋ».
Фонема [t]
t̲ деп дүлей, кошкак үн cөс иштинде каяа-даа турар. Бижикке ону «т» биле «д» деп үжүктер-биле айтыр. дыт «t̲ы̅t̲», доруг «t̲ɔ̃rʊς», дааш «t̲ã:ʃ̲ˑ», доора «t̲ɔ̃:ra», делгем «t̲εlgεm», дилги «t̲ɪlgɪ», дүн «t̲ʏn», дөр «t̲ør».
t̲ деп үннүң бичии ыыткырзымаар d деп хевири бар. d деп үн чүгле сөс ортузунга тыптып кээр-дир. ада «a˘da˘», адыг «adʏς», алдын «a˘ldʏ˘n», кандыг «qandʏς», адыр «ãdʏr», ода «ɔda», удуур «ʊdʊ:r», үдээр «ʏdε:r», өдүрек «ødʏrεk», идик «ɪ˘dɪ˘k», эдек «ε˘dε˘k».
Фонема [p̳ʿ]
p̳ʿ дээр тыныштыг, частыышкынныг үн сөс эгезинге турар. Ону «п» деп үжүк-биле айтып бижиир.
пар «p̳ʿar», пөш «p̳ʿøʃ̲ˑ», пага «p̳ʿaςa», пырлаң «p̳ʿы̅rlaŋ», пөрүк «p̳ʿørʏk», пет «p̳ʿεt̲», пиң «p̳ʿɪŋ», пээ «p̳ʿε:», пак «p̳ʿaq», паш «p̳ʿaʃ̲ˑ».
Фонема [p]
Ол фонеманы бижикке «п» биле «б» деп үжүктер-биле айтып бижиир. Ооң аллофоннары: d, β, w. баш «p̲a˘ʃ̲ˑ», бөрү «p̲ørʏ», бора «pɔra», бош «p̲ɔ˘ʃ̲ˑ», белек «p̲εlεk», бижек «p̲ɪ˘ʒˑ:ε˘k», быт «p̲ы̅˘t̲», бүүрек «p̲ʏ:rεk», бус «p̲ʊs̲».
p̲ деп фонеманың бичии ыыткырзымаар b деп хевири бар. b деп үн сөс ортузунга тыптыр кээр-дир. барба «p̲arba», бербе «pεrbε», хендирбе «xεndɪrbε», самбың «s̲a˘mbʏ˘ŋ».
p̲ деп фонеманың β биле w деп ыыткырзымаар кошкак аллофоннары база бар. β — эрин-биле адавас үннер-биле кады чоруур, w — эрин-биле адаар үннер-биле кады чоруур. Бижикке оларны «в» деп үжүк-биле айтыр.
ава «aβa», сава «saβa», шиви «ʃ̳ˑɪβɪ», эвээш «εβε:ʃ̲ˑ», довук «tɔ˘wʊ˘q», сүвүр «sʏwʏr», хову «хɔwʊ».
Аллофон ђ͜ʒˑ
Хаалчак-кызаа «ħ͜ʃˑ» дээр фонеманың «ђ͜ʃˑ» деп онза хевири бар. Ол үн сөс ортузунга λ, m, n, ɲ деп үннерниң соонга тургаш тыптып келир. мен чораан мен — mεn‿ђ͜ʃˑɔra:n mεn
Алдай тываларының чугаазында «ђ͜ʃˑ» деп үн үргүлчү сөс эгезинге бо-ла дыңналып кээр, оларның диалектизинде ол үн аңгы фонема бооп болур чадавас. Чижээ: джер, джуртум, джүс, джылгым. Хакас алфавитте «ђ͜ʃˑ» деп үннү «ӌ» дээр үжүк-биле дамчыдып турар. Тофа дылда ол үннү «ҷ» деп үжүк-биле айтыр. Совет үеде эртемденнер кириллицага үндезилээн транскрипция ажыглап чораан. Олар «ђ͜ʃˑ» деп үннү айтырда азы [чж], азы [дж] кылдыр бижиир турган.
Артыы дылдың үннери
Тыва чугаада артыы дылдың үннери 10 аңгы хевирлиг. Ол үннер ийи бөлүкке чардынар. Тыва чугаада ол үннер 4 фонема кылдыр каттына бээр.
Фонема [x̳]
Ол фонема x биле χ деп үннерди илередир. Бижикке ол ийи үннү «х» деп үжүк-биле айтыр.
хаа «χa:», хоо «χɔ:», хээ «xε:», хем «xεm», хеп «xεp», хир «xɪr», хөл «xøl», хүл «xʏl».
Фонема [k̲]
Ол фонема k, q, g, ς, γ, ƣ деп үннерди илередир. Бижиирде ол фонеманы «к» биле «г» деп үжүктер-биле айтыр. В. М. Наделяев ол фонеманы [k8] кылдыр айтып турган.
кем «kεm», кир «kɪr», өк «øk», күш «kʏʃ̳ˑ», пак «p̳ʿaq», бак «p̲a˘q», бок «p̳ʿɔq», ок — «ɔ˘q», маак «mã:q», үгү «ʏγʏ».
Сөстүң материалдыг бүдүжү өскерли берзе [k̲] деп фонемага хамаарышкан үннер солчуп эгелээр, чамдык сөстерде артыы дылдың үнү чиде берип болур.
ς биле g деп аллофон ŋ деп үннүң соонга хаалчак апаар. Шак ынчан, ол үн кулакка шала ыыткыр дыңналыр.
Фонема [γ̤ ̣]
Ол фонема-биле γ биле ƣ деп үннерни айтыр. Бижиирде ол фонеманы чүгле «г» деп үжүк-биле айтыр.
өг «øγ», агы «a˘ƣы̅», даг «t̲aƣ», баг «p̲aƣ», эриг «εrɪγ», чүг «ħ͜ʃˑʏγ».
бег «p̲εγ» — бээ «p̲ε:», тиг «t̳ʿɪγ» — тии «t̳ʿɪ:», тег «t̲εγ» — дээр «t̲ε:r».
Фонема [ŋ̤ ̣]
Ол фонема ийи хевирлиг: ŋ биле ņ дыр. Бижиикке ону «н» азы «ң» деп үжүк-биле айтыр.
ņ деп үн чымчак одуругнуң ажык үннери-биле кожа турар.
Үлегерлеп алган үннер
1930-50 чылдарда тыва чугааже орус дылдан дөрт хире үн кирген [в], [ф], [ц], [щ]. Ол үннер орус сөстер-биле кады келген. Шаанда улус ындыг үннерни адап шыдавас турган. Совет үеде, чаа өскен аныяктар аразында шак ол үннерни адап шыдаптар улус чоорту тыптып келген. Кырган улус ол үннерни шуут адай албас чораан. Орус дылдан үлегерлеп алган сөстерни орус дылдың орфографиязын сагып бижиир, ынчалза-даа шак ол сөстерниң адаары өскерли бээр.
Орус дылда ажык эвес үннер кедергей ыыткыр болгаш дыңзыг боор чүве. Тыва чугаага дыңзыг үннерлиг орус сөстер шуптузу дүлей апаар. Адаанда чижектерде, узун ажык үннер соон ийи сек-биле демдээ-биле айыткан. Чымчайтыр адаан ажык эвес үннүң дужунга < ' > — апостроф демдээн салып каан. Думчук-биле адаан ажык үннүң кырынга дыйлагар демдек < ~ > салып каан.
Совет үеде Ш. Ч. Сат солун чүве эскерген. Үлегерлеп алган сөстерде [ф] биле [в] деп үннерни орустар ышкаш улус олчаан адавас турган. Тыва кижиниң чугаазында ындыг үннер, ийи эрин аразының үрдүнүп адаттынар, дүлей үннери кылдыр хуула бээр. Ынчангаш, ындыг үннерни грек алфавиттен алган үжүктер-биле айтып бижиир турган — [φ] биле [β]. Ол ийи үннү, Совет үеде тыптып келген үннер деп санап болур. [φ] биле [ф] деп үнде ылгал бар. Чижээ, «ферма» деп сөсте [ф] деп үннү орустар эрин-диш аразы-биле күштүг үрүп адаар, [φ] деп үн ындыг күштүг эвес. Ш. Ч. Саттың классификациязында [φ] биле [ф] дээрге чаңгыс [ф] деп фонеманың хевирлери-дир. Чижээ: вагон — [βаго̃:н], фабрика — [φа:βрика], феодализм — [φидали:зим], ферма — [φе:рма], шкаф — [шка:φ].
Үндезини
Аңгылал:Тыва дыл
Анчимаа-Тока, Хертек Амырбит кызы
Хертек Амырбитовна Анчимаа-Тока (январь 1, 1912 чыл – ноябрь 4, 2008 чыл) — совет болгаш тыва күрүне ажылдакчызы. Салчак Токаның өөнүң ишти. 1944 чылга чедир ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң даргазы чораан. Бүдүн делегейде бир дугаар херээжен чурт удуртукчузу деп сурагжаан.
Намдары
Анчимаа Хертек 1912 чылдың кыжын Таңды Урянхайга төрүттүнген. Школага моол дылды өөренип алгаш, 1930 чылда тыва бижик тыптып келир үеде эң бир дугаар тыва бижикти шиңгээдип алганнарның бирээзи. Тыва Арат Республиканың Аныяктарының Революстуг Эвилелиниң кежигүнү тургаш, дараазында чылда-ла Тыва Араттың Революстуг Партиязынга кирип алган.
1944 чылда Тыва Арат Республиканың хамаарышпас чоруун үскеш, ону РСФСР-ниң иштинде Тыва автономнуг область кылдыр томуйлаанының соонда 1961 чылга чедир Тыва облкүүскомнуң даргазы кылдыр ажылдаан. 1961-1979 чылдарда Тыва АССР-ниң Сайыттар Эвилелиниң даргазының оралакчызы турган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Тыва
Чаңчыл – сагылгаларывыс
Чаңчыл – сагылгаларывыс — тыва кижиниң сагыыр ёзулалдары.
Мөзү шынарга хамаарыштыр
Шаанда тыва кижилер боттарының эт-севинге хөлчок камныг, кады-кожа улустарның чүү-хөөзү-даа чыткан болза, бичии-даа уруглар херектиг чүүлдерни өрү-куду каап, “өске кижиниң чүвези меңээ хамаан эвес” дээр сеткил чок чораан. Кады-кожа улус мал-маганындан эгелээш, карактажып, аъш-чемин-даа үлежип, чоок-кавы аалдарның эр ээлери демнежип, аът-шарызын коштанып, дустап чоруп каар. Дузу чок аалдарга четчир шаа-биле үлээр.
Ол шагда улус кара чажындан тура күш-ажылга чаңчыгып, кижи бооп хевирлеттинип келген. Тос-он харлыг бичии оолдар, уруглар улуг улустан дудак чок ажылдап, аажы-чаң-даа талазы-биле дөмей кылдыр көстүр.
Дөртен хар чеде берген кижини, угаан кирип келген кижиге санаар.
Бежен-алдан харлыг улусту сарыг-сөөк, чарт угаан үезиниң кижилери дээр. Арага-дары ишпейн, арыг-агаарлыг черге, хемнер баштарынга чурттаар болгаш, күш-ажыл кылып чорууру-биле чиик, сергек, аныяксыг көстүр. Малын кадарып, ыры-шоору, каргыраа-хөөмейи-биле чүгленип, эрес-соруктуг, хей-аъды бедик, сүлдези улуг чоруур.
Аъш-чем, өг иштинге хамаарыштыр ёзулалдар
Салгал аайы-биле ада төөгүзүн эки билиринден аңгыда, өгбелерниң чагыг суртаалдарын дүрүмчүдүп сагып, үнелээр турган.
Тыва улус ак чемин, сүт-хойтпаан хүндүлээр, хүн ажып,орайтай бээрге, аалдан ак чемин үндүрбес чораан. Малының ак сүдүн эки хүнде, эки шакта улуска бээрге, ээзинге-даа малынга-даа багай болбас дээш ындыг.
Шайны хөнекче кударда, эжикче угландыр кутпас, аас-кежии дудаар дээр. Куруг-даа хөнектиң эмискиин ынаар угландыр тургуспас. Аалга барган кижи хөнекти, шайын аякка кудуп аарда, дискек караандан бедиди көдүрбес, ол хүндүткел эвес деп көөр.
Агым сугже сүт сыргандызы бадырбас, малдың чинин база сугже бадырып чугбас.
Малдың кажаазының аксын хем-аайы-биле кылбас, мал төнүп каар дээр.
Аякты келген кижиже сунарда, дедир тутпас, аза-четкер чемгерерде ынчаар тудар дээр.
Улуг улстуң адын чык кылдыр адавас, элдээрти ойзу адаар. Чижелээрге, Чылбак дээн кижиниң адын Чунмас дээн ышкаш. Өгге улуг улус чугаалажып олурган болза, бичии уруглар дүвүрээзин үндүрбес, ылым-чылым олургулаар азы даштыгаа ойнап турар. Эрте бурунгудан бээр тыва кижилер оран-таңдызынга чажыын чажып, саңын салып, чүдүп тейлеп чораан. От-көзүн база онза хүндүлеп, чеминиң үстүн ынаар өргүп, багай чүве болбазын күзээр турганнар.
Эр кижиниң эдилели
Хой, өшкү дөгерип алганда, отче каар эъттер ыяп-ла аайлыг-баштыг болур. Суук хан биле дес ханның дүвүн отче каар, бичии баар эскиин база салыр. Өшкүнүң, хойнуң төжүн улусче салырда, өгнүң эр ээзи төштүң бажын кескеш, отче каггаш, ам салыр.
Баштай өгге кирип келген чорумал кижи мендилежир. Шаанда эр улус оттук-бижекти үргүлчү эдилеп, курунга астып чораан. Өгге кирерде, бижээн курундан ужулгаш, халаңнадып алыр. Ол болза эл-хол болуп турарының демдээ-дир.
Шаанда тыва кижилер чеже-даа улуг бижек эдилеп чорза, кижини ооң-биле шанчар хамаанчок, кижиже бижек арынмас, соок чепсек айыылдыг деп угаап-билип чорааннар. Кижиже бистиг эът аймаан сунарда, сывын угландыр сунар.
Эр, кыс улустуң эдилелдери база тус-туста сагылгалыг турган. Чижелээрге, аңчы кижи аңнап чоруурда, боозун артыжап алыр. Черге баргаш оран-таңдызынче чажыын чажып, чалбарыыр.
Аъттыг чер чораан чорук кижилери оъттуг черге доктаар, бичии-даа болза, аъдын оъттап алзын деп бодаары ол. Ол үениң кижилери аъдынга кончуг камныг,аът чок болза, амыдырап чурттаары берге турган. Ол шагда херээжен кижи чер чорбас турган.
Ол үениң кижилер хоозун чугаага хөңнү чок, уруг-дарыы өттүнүп багай чаңчылдыг апаар дижир. Күштүг диңмиреп, кызаңнап турда, “өршээ, кудай-дээрим” деп, сүдүн чажып, чалбарыыр. Төгүлген тарааны чажып болбас, ишти чарлы бээр дээр.
Эът дүлер дээн кижи баштай дузун каггаш, ооң соонда дүлер. Куруг суг хайындырбас, куруглап шай, дус үстүрүнүң демдээ кылдыр көөр чүве-дир. Чарын эъдин чаңгыс кижи чивес, үлежип чиир.
Шагаа
Шагаа хүнүнде харга тонунуң довураан кактаныр, эрги чылдың довураа аңаа чыдып калзын дээш, ындыг. Шагаа хүнүнде алгыш-кырыш үндүрбес, чыл чылы-биле улажы бээр дээр. Өре-ширелиг кижи Шагаа хүнү чедирбейн, өрезин эгидер. Күзүн кончуг семис ирт-сергениң сөөк чок коң эъттерин доңуруп алыр. Ону “доорамчы” дээр. Шагаа хүнүнде дөгерезин доорааш, улуг шой пашты долдур хайындырыптар. Шаанда бир кижи мынча деп турган дээр: “Тос шагда тотпаан бодум, доорамчы чигеш тоттум, шаг-шаанда тотпаан бодум шагаа хүнүнде тоттум”.
Улуг улус Шагаа үезинде арагга-даа ишпес, хондур улуг-биче чон кажыктап, даалылап ойнап ора хонар. Тыва улустуң база бир онзагай байырлалдарының бирээзи ол.
Чолукшуурда, баштай улуг назылыг кижилер эгелээр. Ак-көк кадаан сунчуп, чолукшужары эң хүндүткелдиң ёзузу болур. Мендилежирге, ийи холунуң адыштарын иштештир мендилежир, улуг кижи кырынга, а биче-кижи – адаанга, хар-назынын барымдаалап турары ол.
Инектиң хендирбезин хемдип чигеш, сый шанчар мөөрей база бар. Шагаа үезинде чем чиириниң, тевек тевериниң, баг кагарының мөөрейлери турган. Багны шала шөйбексимээр кылдыр дүре баглааш, тургуза шашкылап каар. Ол багны шыйыгдан үндүр мерге-биле хапкан кижи, багны алыр.
Шаанда улус чайлаг, күзег, кыштааның аразынга көжерде, эки хүннү шилип алыр. Мал төрүп турда, чаш анай-хураган өлүп калган болза, оларны ол дораан сойбас, оруктажы бээр дээр. Бөрү өлүрүп каан мал эъдин чивес, от салгаш өртедиптер турган.
Шаанда тывалар хөй ажы-төлдүг улусту “бай улус”деп санап турган. Хөй чоннуг өг-бүлени буянныг өг-бүле дээр. Улустуң мындыг үлегер чугаазы бар: “ буянныг өгге улус чыглыр, будуктуг ыяшка куш чыглыр” - дээр. Үнген-кирген чонунга ажы-чемин салып, хүндүлеп эрттирип чораан.
Бойдуска хамаарылга
Кайы хамаанчок ыяш кеспес, кара-суглар бажын, суг чүдеретпес, тел-ыяш, бай-ыяш, хам-дыт деп бойдустуң чайгаар бүткен онзагай чараш үнүштерин ыдыктап, дагып, бүгү чүвеге экинин күзеп чораан.
Авамны дыңнаарымга “хол изин бут чандыр баспас” деп чугаалап орар кижи. Ада-иезиниң үлегерин ажы-төлү эдерер дээни элдээртип, чугаалап олурганы ол-дур.
Дөзү
Сандю Тюлюш. Чаңчыл - сагылдарывыс // Башкы №2, 2002.
Ч
Кыдырали, Дархан Куандыкулы
Кыдырали Дархан Куандыкулы (Кыдырали Дархан Куандыкович) (1974, Казахстан) – эртемден, публицист, төөгү эртемнериниң доктору. Түрк Академиязының Улустуң (2014 чылдан эгелеп) даргазы.
Аңгылал:Казахстан
Бүгү делегейниң херээженнер хүнү
Бүгү делегейниң херээженнер хүнү – кезек чурттарда чылдың-на март 8-те эртер, "херээженнер хүнү" кылдыр адатынып турар, байырлал.
Ук байырлалды Демнешкен Чоннар Организациязы (ДЧО азы орустап ООН) Бүгү делегейниң херээженнер эргелери дээш демисел биле бүгү делегейге тайбың хүнү кылдыр демдеглеп турар. Төөгү ёзугаар ажылчын херээженнерниң эр хиндиктиглер-биле дең эргелери дээш демиселинге болгаш эмансипацияга эп-сеткил каттыштырар хүнү кылдыр тывылган.
Байырлалдың тывылган чылдагааны:
Эң-не эгезинде - частың болгаш херээжен улусту магадап, оларга хуулгаазынныг чорук-биле ынакшылды илередириниң байырлалы эвес, а политиктиг уткалыг, херээжен улус боттарының эргелери дээш демисежириниң байырлалы турган (соңгулдага эр кижи-биле бир дең соңгууру, өөредилгеге, өг-бүлеге болгаш одө*). Ынчалза-даа үе-шаг байырлалдың политиктиг утказын аштап-арыглааш, бистиң календарларывыста Март 8-ти херээжен кижиге тураскааткан, частың, аас-кежиктиң, ынакшылдың байырлалы кылдыр арттырып берген.
Байырлалдың тывылганы герман болгаш делегейниң ажылчыннар агымының төлээзи Клара Цеткинниң ады-биле быжыг холбашкан. Амгы үениң кижилери колдуу кезии Клараның дугайында чүнү-даа билбес азы ону чуртталгазында политиктиг демисежилгеден аңгыда чүү-даа чок, коммунист болгаш ажылчын агымның "куу шинели" деп бодаарлар.
Парижке революсчу ажылын уламчылааннар. Революсчу чорук дугайты Карл Маркстың уруу - Лаура Лафаргтан болгаш өске француз ажылчын агымның төлээлекчилеринден өөренип ап турган.
Өөнүң ишти мөчээн соонда 1900 ч. Германияже дедир чанып келгеш, Роза Люксембург-биле герман социал-демократтарның солагай талазын төлээлеп турганнар. Дараазында улаштыр "Деңнелге(Равенство)" деп херээжен журналга редакторлап эгелээн. Ооң үндүрүлгезин электротехниктиг концернниң тургузукчузу Роберт Бош акшаландырган. Үндүрүлгези дыка сураглыг турган болгаш Клара Цеткин Германияның ол үеде эң-не көскү социализи апарган.
1910 ч. Клара Копенгагенге болуп эрткен Бүгү делегейниң херээжен улус конференциязының элчини апарган. Ол форумга бүгү делегейниң херээженнери социалдыг база экономиктиг бир дең эрге-чорукче дээш, ниитилелдиң кичээнгейин бир хүнде хаара тудар сорулга дугайты айтырыгны Клара Цеткин көдүргеш, Март 8 - херээжен пролетариаттың төрүттүнген хүнү кылдыр сүмелээн. Эгезинде Бүгү делегейниң херээженнериниң эрге дээш демисежилге хүнү (Международный день солидарности женщин в борьбе за свои права) деп адаттынып турган.
1857 чылда Нью-Йоркка болуп эрткен Март 8-тиң хүнүнде ниити-херээжен ажылчыннарның политиктиг сөзүнге барымдаалап, Бүгү делегейниң херээженнериниң эрге дээш демисежилге хүнү деп хүн тывылган. (Март 8 - Бүгү делегейниң херээженнер хүнү - амгы үеде).
1913 ч. эгелеп Март 8-ти чылдың-на байырлап эгелээн, бо хүнге дээр.
Март 8 хүнү совет маркаларда
1949 чылда ССРЭ-ге ук байырлалга тураскааткан шуудаң маркалары боодалын үндүрген:
Шөлүглер
Аңгылал:Байырлал
Бокска Россия чемпионады 2000
Бокска Россия чемпионады 2000 чылда Самарага ноябрь 19-тан ноябрь 26-га чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Ноябрь 2000 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2000 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Самаре Аңгылал:2000 год в боксе
Халва
Халва́ (араб. حَلاوة ‎‎ — «чигирзиг чем») — чигирден, тооруктан азы үрезинден кылган Мурнуу Азия чоннарының чаагай чеми. Кезек янзы чигирзиг чаагай чемнерни база шак ынчалдыр адап турар. Чамдыкта халваны дээрбеп каан үстүг үрезиннерден кылыр, чамдыкта —  кызыл-тас далганындан азы ногаа аймаандан.
Ногаа болгаш сүттен кылган халва
Колдуунда Индия, Пакистан болгаш Бангладештиң чемнеринге хамааржыр
Чигирзиг ховеңден халва
Турктарның чигирзиг хөвендең халвазы бир тускай. Ук халва Россияда чаа-ла нептереп турар.
Үстүг үрезинден, тооруктардан кылган халвалар
Ук халваның тургузуу 3 кол кезекиг болур: белоктуг масса (үрезинден, тооруктан паста), карамельдиг масса (чигир, патока) азы ары чигири болгаш көвүктелдирикчи. Россияда бүдүрүлгелерде чигир болгаш патока ажыглап турар, а ары чигирин кижилер чүгле бажыңнарында ажыглап турар. Көвүктелдирикчини карамельдиг массага холуптарга, ол болур халваны каътталчак-волокнолуг кылдыр өскертиптер. Көвүктелдирикчи кылдыр лакрицаны (солод дазылын) болгаш саваң дазылын ("мыльный корень") (шиштээр-бүрүлүгнүң дазылын (Корень колючелистника)) ажыглап турар, чамдыкта алтей дазылын болгаш чуурга белогун база ажыглаар). Халваже чыт чаагайжыдар, өңнээр болгаш амдан киирер бүдүмелдерни немеп турар: ваниль, какао-довурак, шоколад, фисташкалар.
Тахинниг халва
Кунжуттуг халва Балканнарда, Чооку Чөөн чүкте, Ортаа Чер Далайның девискээринде чурттарда, база ССРЭ республикалар девискээринде немпетеңгей кылып турар. Ук халванын белоктуг массазын дээрбээн кунжуттан кылыр.
Тарымал-тооруктуг халва
Тарымал-тооруктуг халва Чөөн Европада (Россия, Украина, Молдавия, Белоруссия) нептереңгей. Үндезин белоктуг массазы кылдыр дээрбеп каан тарымал-тоорук үрезиннерин ажыглап турар, ынчангаш ооң өңү караңгызымаар.
Арахистиг халва
Арахистиг халва кылыры тахинниг халва дег, а белоктуг массазы үүрмектээн арахистен. Тахин-арахистиг халвалар база бар. Бажыңга кылыр рецпетилерде ары-чигири бар болгаш көвүктелдирикчини ажыглавас.
Тооруктуг халва
Тооруктуг деп турар халваларның үндезини болза дараазында тооруктар: миндаль, кешью, грек тоорук, фисташкалар, арахис.
Дөзүк
Х
Доткан, Ховалыг Сонам оглу
Доткан Ховалыг Сонам оглу (1911 чыл, Ийи-Тал, Улуг-Хем, Тыва) — Тываның оруктарын чаартып кылган, Тываны улуг Россия-биле харылзаштырып турар Саян ажыр оруктуң чаартыкчызы, ТАР-ның эртем-билиглиг, бедик мергежилдиг кижилериниң бирээзи, ТАР-ның күш-ажыл ордени болгаш медальдар-биле шаңнадып чораан шылгараңгай кижи.
Намдары
Доткан Ховалыг Сонам оглу 1911 чылда Тываның Улуг-Хемниң Ийи-Талга төрүттүнген.
Эрткен чүс чылдың чээрбиги чылдарында Тываның аныяктарының революстуг эвилели (ТАРЭ) тургустунуп эгелээнде, ооң эге организациязының идепкейлиг кежигүннериниң бирээзи Ховалыг Доткан болган. Тыва оолдар болгаш уруглар боттарының революстуг организациязын тургузуп болурунга ынчаарда аныяктарны ол бүзүредип, суртаал ажылын чорудуп турган.
Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ-ка) эртем-билигни чедип алган. Ынчангаш ол үеде аныяк ажылдакчыга харыысалгалыг албан-дужаалды бүзүрел-биле берип, Совет Эвилелиниң болгаш ТАР-ның каттышкан транспорт бүдүрүлгезиниң - "Совтывтранстың" даргазынга томуйлаан.
Ол ажыл ынчан дыка чугула болгаш чымыштыг турган. ССРЭ-ни болгаш ТАР-ны харылзаштырып турган кара чаңгыс автомашина оруу 30 чылдарда барык сайзыраваан: Саян сыны ажылдыр орук кадыр-берт, оңгул-чиңгилдиг, малгаш-тулаалыг болгаш онза айыылдыг болуп турган. Баштайгы чолаачылар ол чылдарда оруктарга көвүрүглерни чудуктар-биле кылып, элезинни ажыглап, бүгү бергелерни шыдажып эртип турган.
Ховалыг Сонам оглу Саян оруунуң бүгү байдалын кичээнгейлиг өөренип, республиканың бар аргаларының шаа-биле ол орукту экижидер талазы-биле улуг ажылдарны кылган. Инженер-техниктиг ажылдакчыларны, мергежилдиг чолаачыларны өөредири, белеткээри, автомашиналарны хумагалыг, бедик бүдүрүкчүлүг ажыглаары - Ховалыг Дотканның кол сорулгазы апарган.
Тываның бүгү девискээринге автооруктарны, көвүрүглерни тудар сорулга база салдынган. Бо бүгү чугула ажылдарны ол эрестии-биле күүседип келген. Ол үеде транспорт бүдүрүлгезинге орустар, тывалар, татарлар, буряттар, хакастар дээш, хөй-ле язы-сөөк ажылчыннары дыка эп-найыралдыг, демниг ажыл-ишти бүдүрүп турганнар.
Репрессияга таварышканы болгаш агартканы
Ол үеде Тыва типографияның даргазы турган Х.С. Дотканны "контрреволюстуг ажыл-чорудулгага киришкен" деп нүгүлдээшкин-биле буруудаткаш, 1938 чылда дээди яла-биле шииткен. Сөөлүнде ол шииткелди узун хуусаалыг хоругдал-биле бодунуң идейлиг өңнүктеринге удур өчүк бергени дээш солаан. Чүгле 1964 чылда Х.С. Дотканны кем-херек үүлгедиишкиннериниң составы чок деп санааш, ооң херээн агарткан.
ТАР-ның ол үеде эртем-билиглиг, бедик мергежилдиг кижилериниң бирээзи Х.С. Дотканның салым-хуузунга онаашкан халап ындыг болган.
Шыны-биле алыр болза, Х.С. Доткан 1930 чылдарда Сат Чүрмет-Дажыны деткип, Тываның сайзыралы Совет Эвилелиниң сайзыралындан өске бот-тускайлаң көшкүн амыдыралдыг болур ужурлуг деп шимчээшкинге чоруп турган. Салчак Калбак-Хөрекович Токаның политиказынга ынчалдыр удурланганы дээш оларны шуптузун ынчаар шииткен. "Тостуң херээ" деп билдингир херекке хамаарыштыр амгы үеде шинчилел ажылдары уламчылавышаан.
Шаңнал-макталдары
ТАР-ның Күш-ажыл ордени
Шөлүглер
Аңгылал: Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң доозукчулары
Ведомство
Ведомство (е узадыр адаттынар) (Ведомство) – күрүне эрге-чагыргазының кандыг-бир адырын харыылап турар албан чери азы албан черлери.
Дөс
В В
Месси, Лионель Андрес
Намдары
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Черниң 7 чаражы
"ЧЕРНИҢ ЧЕДИ ЧАРАЖЫ" - Бүгү Делегейниң бадыткаан кижиниң кылган кайгамчыктыг чараш чүвелери.
Черниң 7 чаражының даңзазы:
Ч Ч
Киргиз чон
Киргиз чон (түрк бижиинде: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕 ) боттарын кыргыз дээр; хөйнүң санында кыргыздар болур) — Барыын Тянь-Шань-Памир дагларында чурттап турар чон.
Культура
Чоннуң асс-чогаалында «Манас» деп тоол кончуг делгереңгей. «Манас» деп тоол үш кезектиг: «Манас», «Семетей» биле «Сейтек». Ол тоол миллион одуруглуг, эң улуг тоол бооп ол Гиннес номуче киир бижиттирген. ЮНЕСКО ону кижи төрелгеттениң эртинези деп санааш бодунуң камгалалынга алган.
Чүдүлгези
Исламның суннит хевири.
Үндезини
Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Вездеход
Вездеход (о узадыр адаттынар) (Вездеход) - кандыг-даа берге оруктарга чоруп шыдаар чычаан, автомашина.
Дөс
В
Брахмагупта
Намдары
Брахмагупта 598 чылда хире төрүттүнген. Ону «Брахма-спхута-сиддханта» деп номда бижип турган 628 чылда (Śaka 550) бодунуң харын 30 хар деп демдеглээн. Брахмагупта ол үеде Gurjara династияның чериниң төвү хоорай Бхилламалга (амгы үеде Соңгү-Барыын Индияда Раджастхан штатта Бхинмал) төрүттүнген. Ооң адазы – Джиснугупта. Вьяграмукхи чагырыкчының үезинде (ооң өмээржилгези-биле чадапчок) бооп чуртталгазының кол кезиин Бхинмалга эрттирген, ынчангаш ону Бхилламакарья (Бхилламадан башкы) деп-даа адап турган. Брахмагупта Удджайнда астрономия обсерваториязынга удуртукчулап турган. Ук обсерватория, аңаа Варахамихира база ажылдап турган, бурунгу Индияның эң экизи турган. Брахмагуптаның шинчилелдеринче кончуг дег салдарны ооң чүдүкчү көрүштери салганнар. Бүзүрелдиг индуист болгаш ооң үезинде өскелерниң октаргайже көрүштерин шүгүмчүлеп турган, чижээ, Чер болза дескинип турар сфера дээн Ариабхатаның  көрүжүн. Брахмагупта Ариабхата-биле хүн канчалдыр туттуруп турары дугайында база маргыжып турган : Ариабхатаның ажылдарын билир-даа болза, Бхаскараның ажылдарын көргени билдинмес. Брахмагуптаның ажылдарында ол чылдарның өске астрономнарның ажылдарынче шүгүмчүлел көвей, а «Брахма-спхута-сиддхантаның» иштинде бижээн чүүлдери индус математиктерниң аразында сандаралды херечилеп турарлар. Чөрүшкээзиниң барымдаазы болза колдуунда арстрономнуг параметрлерин шилиири болгаш теориязы болган. Брахмагуптаның удурланыкчыларының теорияларын «Брахма-спхута-сиддханта» деп ажылының эгеки он ийи эгелеринде шүгүмчүлээн, а он үшкү болгаш он сески эгелеринде шүгүмчүлел чок болган.
Кол ажылдары
Брахмагуптаның ийи кол ажылы билдингир: Brahmasphutasiddhanta (Брахма-спхута-сиддханта) (628), Khandakhadyaka (Кхандакхадьяка) (665).
Брахма-спхута-сиддханта
Баштайгы 10 эгелерде ол үениң астрономиязы дугайында ылаптыг сөзүглел болган, чадыкта оларны ажылдың бирги версиязы кылдыр санатынып турар, чүге дизе чүгле ол эгелерден тургустунган манускрипттер бар. Ол сөзүглелдиң ады безин бар – Daśādhyāyī. Ында болза, чижээ, долготаның ортаа болгаш алыс хемчээли, хүн эргилдезин санаары, хүн азы ай туттуруушкуннарын санаары, октаргай телоларының дээрге үнүп азы ажып кээри база чыскаалыры, үе аайы-биле туружун (эфемеридтер) санаар аргалар дугайнда бижээн.
Дараазында 15 эгелеринде бирги эгелеринге база хамаарышкан элээн немелделер бар, а оон математика эгелери база бар. Математиктиг эгелерде индий математиктерниң кол ийи аргаларын тайылбырлаан: «процедуралар математиказы», азы алгоритмнер, биле «үрезиннер математиказы», азы деңнелгелер. 12-ги эгениң адын «Математика» дээр, ында бөдүүн арфиметктиг операциялар, пропорциялар, чылзырларга болгаш одуругларга бодалгалар дугайында бижээн – ол бүгү Брахмагуптаның үезинде математиканың кол кезээ бооп турар. 18-ки эге, «Чажыкчы», алгебрага дорт хамаарылгалыг, ынчалза-даа ынчан ындыг термин турбаанда ону эгеде бирги бодалганың аайы-биле адаан.
VIII чүс чылдың ийиги чартыында, Аббасидтер динстиязындан Абу-ль-Аббас Абд-Аллах аль-Мамун (712—775) деп багдадтың халиви Индияга элчиннер-биле кады кээп чорааш, Удджайндан Кинках деп аттыг «Брахма-спхута-сиддхантага» даянган Индияның астрономия системазын башкылап турган эртемденни чалаан. Халиф ол номнуң араб дылче бижимел очулгазын чагыдып алган, ону 771 чылда математик болгаш философ Ибрахимом аль-Фазари күүсеткен. Таблица хевирлиг кылдыр (зиджа) херек тайылбыр болгаш сүмелерлиг кылган очулгазын «Улуг Синдхинд» деп адаан. Ал-Хорезми ук ажылды ажыглап, астрономия («Зидж ал-Хорезми») биле  арифметикага («Книга об индийском счёте») тураскааткан ажылдарын бижип чораан деп билдингир. XI чүс чылда ол очулганы латин дылче очулдурарга, туруштап санаар система нептерээн.
«Брахма-спхута-сиддханта» VII—IX чүс чылдарда кыдат математикер очулдуруп алганнар (эвээш дизе дөрт аңгы очулга билдингир), ынчалдыр ончуктап азы оннап санаар системаны кыдат эртемденнерге нептерээн. 1817 чылда математиктиг ийи эгелерни англи дылче Генри Томас Колбрук очулдурган.
860 чылда индий математик Prthudakasvami ук ажылга санал бижээн, ооң ады безин бар – Vāsanābhāṣya. Долу саналларның чүгле кезек манускриптери арткан. Ук эртем ажылының долу хевиринге база ооң аңгыда эгеки он эгелеринге кезек тускай саналдар база бар. Индига Брахмагуптаның ажылдарын 1902 биле 1966 чылдарда үндүрген.
Кхандакхадьяка
Брахмагупта ийиги ажылын, Кхандакхадьяка (A Piece Eatable), 665 чылда бижээн. Ол 8 эгеден тургустунган. Ук ажылында Брахмагупта элээн астрономнуг санаашкыннарны колдуу Ариабхатаның саналдаан системазы-биле тодарадып бөдүүнчүткен. Ында болза синустарны санаар интерполяциялыг (чоокшулаткан) формула бар. VIII чүс чылда Кхандакхадьяка ажылды араб дылче «Арканд» деп ат-биле очулдурган.
Кхандакхадьякага саналдар 864, 966, 1040, 1180 чылдарда бижиттинген, ооң чамдыызы чиде берген. Боду ном Калькуттага 1925 биле 1941 чылдарда парлаттынган. Англи дылче очулганы Сенгупта (Prabodh Chandra Sengupta) 1934 чылда күүсеткен.
Математикаже үүлези
Брахма-спхута-сиддханта деп ажылында Брахмагупта тиктиң тодарадылгазын берген: санны бодундан казыыры. Кадар саннарны – хөреңги, казыыр саннарны – өре деп көрүп тургаш, кадар, казыыр саннар база тик-биле арифметиктиг операцияларны бир дугаар киирген кижилерниң бирээзи ол болган. Улаштыр Брахмагупта арифметиканы алгыдар дээш тикке үлээшкинниң тодарадылгазын берген. Брахмагуптаныы-биле болза, Брахмагупта хөй оранныг саннарның чагыжыгаштап көвүдедир үш аргаларны саналдаан (кол болгаш бөдүүнчүткен ийи), олар болза амгы үеде аргаларга дөмей бооп турар. Брахмагупта кол аргазын «gomutrika» деп адаан, ооң очулгазын Ифра «инектиң сидииниң траекториязы» ("like the trajectory of cow's urine") деп берген.
Брахмагупта квадраттыг дазылдың чоокшуладып санаар аргазын саналдан, ол болза Ньютоннуң базымнап чоокшуладыр формулазынга (Newton-Raphson) дөп дөмей болган, дараазында кезек ax²+c=y² дег квадраттыг деңнелгелерни бодаар аргаларны, ax+c=by хевирлиг дорт деңнелгелер бодаар аргаларны дараалашкак үүрмек саннар аргазы-биле үндүрүп саналдаан.
«Квадраттарның түңү болза саннарның түңүн бирни немээн ийи катап көвей базымга көвүдеткеш, үшке үлээнинге дең. Кубтарның түңү болза бирден ол санга чедир түңнүң квадрады» деп бүзүредип тругаш, бирги n санның квадраттарының азы кубтарының түңүн бирги n санның түңү таварыштыр тодараткан. ... мынчалдыр бижип болур формулар шынзылга чокка көргүскен
Кхандакхадьяка ажылында Брахмагупта ийиги аайның интерполяциялаан формулазын саналдаан, ол формула 1000 ажыг чыл соонда үндүрген Ньютон — Стирлингтиң интерполяциялаан формулазы онзагай таварылгазы болган. Ону тригонометриктиг таблицаларында синустуң утказын интерполяциялаар дээш ажыглап турган. Формула
функцияның утказын аргументиниң утказын a + xh (кажан h > 0 биле −1 ≤ x ≤ 1, а функцияның утказы ук точкаларга a − h, a база a + h билдингир)
a + h
деп санааш, үнелеп турар. Ону дараазында дег бижиир: мында Δ — бирги аайның үстүкү төнчү ылгалының оператору, ылавылаарга Брахмагупта долгандырыгның иштинде киир шыйдырган дөрт-булуңчуктуң шөлүн санаар форумланы саналдаан. Брахмагуптаның формулазы үш-булуңчукка Героннуң формулазын делгемчиткени бооп турар. Тодаргайлаарга, долгандырыгже киир шыйдырган a, b, c, d  талаларлыг болгаш p чартыкпериметрлиг дөрт-булуңчуктуң шөлү
S
Ынчалза-даа Брахмагупта чүгле долгандырыгже киир шыйып болур дөрт-бүлүңчуктарга формула хамааржыр деп боду тадаратпаан боорга, кезек төөгүжүлер Брахмагупта чазыпкан деп турар.
Кандыг-бир үш-булуңчуктуң долгандырыының радиузун санаар Брахмагуптаның база бир формулазы бар: мында
a, b, c
ha, hb
биле
hc
— ооң бедиктери.
Брахмагуптаның деңнелгелери
Брахмагуптаның деңнелгелери утказы дээрге, ийи квадраттың түңүн өске ийи квадраттың түңүнге көвүдедиишкини ийи аңгы арга-биле санап болур ийи квадраттарның түңү бооп турар. Чижээ,
Брахмагуптаның теоремазы
Долгандырыгже киир шыйган бот-боттарынга перпендикуляр диагональдарлыг дөрт-булуңчуктуң бар дижик. Диагональдарның белдиринден кандыг-бир талазынче перпендикулярны бадырыптаалыңар. Белдирден өске талазынче уламчылапкаш, ук перпендикуляр дөрт-булуңчуктуң удур талазын ийи дең кезекке чарып турар.
Брахмагуптаның бодалгазы
Брахмагуптаның бодалгазы — циркуль биле шугумнуң дузазы-биле дөрт-булуңчукту дөрт талаларындан киир долгандырыгже киир шыяр. Бир бодаан аргазы Аполлонийниң долгандырыын ажыглап турар.
Астрономияже үүлези
Брахмагупта Черни бодунуң өзээн долганмас деп турган база Брахма-спхута-сиддханта деп ажылында чылдың узунун 365 хонук 6 шак 5 минут болгаш 19 секунд деп айыткан, ынчалза-даа дараазында Кхандакхадьяка ажылында чылдың узунун 365 хонук 6 шак 12 минут болгаш 36 секунда деп айыткан. Ийиги ажыдында утказын Ариабхатадан алган чадапчок.
Брахмагуптаның Брахма-спхута-сиддханта ажылында бижээн астрономнуг билиглери ооң шинчилелдери болгаш эртем угааны бедик деңнелдиг деп бадыткап турар. Иет, Брахмагупта ажылының «Айнын туттуруушкуну дугайында» деп чедиги эгезинде Айның Черден ыраа, Хүнге бодаарга ырак деп нептерээн үзелди буруу шапкан.
7.1. Бир эвес Ай Хүнден бедик болза, ооң Хүнге чоок талазы үргүлчү чырык болур ужурлуг.
7.2. Шак ынчалдыр, Айның Хүн-биле чырык талазы үргүлчү көскү, а чырык эвес талазы үргүлчү көзүлбес артар боор ужурлуг.
7.3. Айның чырыы [Айның чырык талазы] Хүннүн талазынче улгадып турар. Чырык чартык айның төнчүзүнде чартыы чырык болгаш өскези караңгы. Ынчангаш, чартык айның мыйыстарын санап болур.
Брахмагупта тайылбырлаан: Ай Хүнге бодаарга Черге чоок болганында, ооң чырыының деңнели Хүн биле Айның аразында туруштан хамааржыр, ынчангаш он утканы ийилдирзи дээр телоларының булуңнарындан санап болур.