cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кара-Сал, Бораа оглу Владимир
Намдар
1964 чылда ол Свердловскиниң юридиктиг институдун доозуп келгеш, Бии-Хем кожууннуң прокуратуразынга байысаакчылап, Тыва АССР-ниң прокурорунуң улуг дузалакчызынга база судтарга кеземче херектерин көөрүн хайгаараар прокурорунга ажылдап турган.
1970 чылда 32 харлыг бо салым чаяанныг юристи Тыва обкомнуң сүмелээни-биле ССРЭ-ниң Чиңгине прокурору Руденко Тыва АССР-ниң прокурорунга томуйлаан. Ол ынчан юстицияның 3-кү клазының Күрүне чөвүлекчизи деп тускай эрге-дужаалды алган.
В.Б. Кара-Сал республика прокуратуразын он чыл удурткаш, 1980 чылдан 1994 чылга чедир Тыва Республиканың Иштики херектер яамызының сайыды. Бо улуг албан дужаалга ол ажылдап тургаш, республикага хоойлу-дүрүмнү сагыырынга, ниитиниң корум-чурумун быжыглаарынга хөй ажылдарны кылып чоруткан. Ылаӊгыя, Иштки херектер органнарының материал-техниктиг базазын быжыглаан болгаш патруль-пост албанын, тускай сорулгалыг милиция отрядын, КАИ-ниң орук хайгаарал дивизионун, а кожууннарга аъттыг шагдаа хайгыылчыларын безин тургускан. Ооң-биле катай ол ССРЭ-ниң Иштики херектер яамызындан алган дүрген оперативтиг нарын байдалдарга ажыглаар дайынчы шериг вертолетту республиканның Иштики херектер яамызынга доктаамал быжыглаан болгаш оперативтиг ажыл улам күштелген.
Владимир Кара-Сал тус черлерде шагдаа килдистерин кадрлар-биле четчелеп, оларның ажылдаар-чурттаарынга таарымчалыг байдалды тургускан. Ук килдистерни чаа машина-техника-биле хандырарын чедип ап чораан. 1990 чылдарда Тывага кончуг дүшкүүрлүг, харын-даа айыылдыг үеде безин ол быжыг туруштуун көргүзүп, бодунуң чонга хууда бедик ат-алдары-биле республикага корум-чурумну тудуп шыдаан сайыт болур.
Владимир Бораевич ажылдап турган үезинде республиканың иштики херектер органнарынга кадрлар айтырыы бирги черге турган. Ылаӊгыя ол юрист тыва кадрларны белеткээринче улуг кичээнгейни салып келген. Бодунуң байлак арга-дуржулгазын, быжыг билиин прокуратура, милиция, суд ажылдакчыларынга дамчыдып берип, кадрларны камнап, оларны деткип чораан.
В. Кара-Салга генерал-майор эргени 1991 чылдың декабрь 18-те ССРЭ-ниң Президентизи М.С. Горбачевтуң да Чарлыы-биле тывыскан. Бо дээди эргени ол чүгле 11 чыл болганда алган. Ол генерал эргени хүлээп алгаш, ону хамыктың мурнунда, республиканың бүгү Иштики херектер ажылдакчыларының улуг салыышкыны деп хүлээп көрүп, үнелеп чораан.
В. Кара-Сал Иштики херектер яамызының сайыдынга ажылдап чорааш республикада оперативтиг байдалды холунга тудуп билир, онза-айыылдыг кем-херектер үүлгедиглерин истеп тыварынга боду дорт кирижип, удуртуп турган. Ынчангаш ол Иштики херектерниң ат-алдарын чонга каш катап бедиткен. Ол боду кончуг бөдүүн, биче сеткилдиг, хүндүлээчел, чонга ынак, чүвени бурунгаар көөр, чырык угаанныг кижи чораан. Маңаа база бир чүүлдү немеп кагза артык эвес боор. В. Кара-Сал прокурор чораан үезинде судка күрүне ялалакчызы болуп-даа азы сайыт-даа чорааш, ол чон-биле ужуражылгалар-даа үезинде кедергей оратор чораанын чон ам-даа сактып чоруур.
Сөөлгү чылдарында ол Тыва Республиканың Чазак Баштыңының оралакчызы, Чазактың күрүне эрге-хоойлу эргелелин удуртуп турган. База ол Тыва Республиканың чаа Конституциязын (Үндезин хоойлузун) ажылдап кылырынга идепкейлиг киришкен. Ол Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң, Тыва Республиканың Дээди Хуралының Хоойлужудулга палатазының депутадынга каш удаа соңгудуп чораан.
В.Б. Кара-Сал 1993 чылда республиканың Иштики херектер яамызын удуртпушаан, РФ-тиң Федералдыг Хуралының Федерация Чөвүлелиниң (Парламент) кежигүнүнге соңгуткан. Ол Россияның үстүкү палатазының даштыкы херектер талазы-биле комитединиң кежигүнү тургаш делегейниң элээн каш чурттарынга чораан. Ынчаарда, ол АКШ-тың Президентизи Билл Клинтон-биле ужурашкан тывада кара чаңгыс кижи бооп турар. Ол Американың онзагай улуг хоорайлары Вашингтонга, Лос-Анджелеска, Сан-Францискога барып чораан болгаш Калифорния штаттың хүндүлүг хамаатызы болган.
Россиядан сенатор В.Б. Кара-Сал Францияга барып чораан үезинде, делегейниң база бир улуг күрүнези Россияны Европа Чөвүлелиниң кежигүнүнге хүлээп алырының эргежок чугулазын аңаа сөс ап бадыткап шыдаан. Ам Россия Федерациязы Европа Чөвүлелиниң бүрүн эргелиг кежигүнү болган. Россияның ат-алдары бүгү делегейге улам бедээн. Ынчангаш бистиң даглыг Тываның төлептиг оглу, генерал В. Кара-Сал бүгү Россияның мурнунга безин ачы-хавыяалыг болганын маңаа чоргаарал-биле демдеглээр апаар.
Ол ышкаш В.Б. Кара-Сал Японияга ийи удаа чорааш, Россия-биле Японияның аразында чөрүлдээлиг дөрт ортулук дугайында нарын, харын-даа чидиг айтырыгларлыг чугаалажыышкыннарга база идекпейлиг киришкен политик болуп турар.
Чогаал ажылы
В.Б. Кара-Сал чогаал ажылын 16 харлыында эгелэн. Ооң бижээн шүлүктери болгаш чогаалдары каш катап парлаттынып, чырыкче үнген. Ол ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң база Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүүнү чораан.
Владимир Кара-Сал «Чырыткылыг XIV-кү Далай-Лама дугайында сөс» (1992 ч.), «Ногаан бүрүлер» (1975 ч.), «Сыдым дээги» (1995 ч.), «Шай чажыы» (2000 ч.),«Мөңгүн сыры» (2001 ч.), моол дылда «Сэтгэлийн цацал» деп шүлүктер чыындылары, «Караңгы салдам» (1993 ч.) деп ачазының дугайында кыска тоожу болгаш оон-даа өске чогаалдарны, публицистиг материалдарны, орук демдеглелдерин, чечен чугааларны бижээн. Ол ышкаш Владимир Бораевич К.Фединиң, В. Сангиниң, Ю. Рытхэу база В. Маяковскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Шаңналдары
Бир эвес В.Б. Кара-Салдың шаңнал-макталдарын, ооң ажылдап чораан эрге-дужаалдарынга хамаарыштыр алыр болза, ооң ап чораан шаңналдары бодунга дүүшпес. Ол үеде бүгү-ле чүүлдерге партияның холгаарлаашкынындан республикага болуп турган хөй кем-херектерниң уржуктарындан СЭКП обкомунуң «бергелерин» арай боорда ажып эрткен генералдың шаңналдары чүгле «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, медальдар.
Ындыг-даа болза Владимир Бораевичиниң хөй чылдарда чүткүлдүг күш-ажылы дээш, аңаа «ССРЭ-ниң Иштики херектериниң» база «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг аттарны тывыскан. Ооң адын ССРЭ-ниң Айыл чок чериниң Забайкалияда Кызыл туктуг шериг округунуң «Хүндүлүг кызыгааржызы» деп мөңгези-биле киир бижээн.
Владимир Бора оглу Кара-Сал 2003 чылдың октябрь 27-де 65 харлыында Кызылга чок болган. Ооң мага-бодун Россияның үш колорлуг Тугу-биле шыпкан. Чүге дизе ол Россияның Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү чораан.
Тураскаадыг
2009 чылда генерал В.Б. Кара-Салдың адын мөңгежидип Бай-Тайга кожууннуң Тээли ортумак школазын ооң ады-биле адаан.
2013 чылда Тываның ном үндүрер чери Даш-оол Бораевич Кара-Сал «Ызыгууртаннар» деп номун чырыкче үндүрген. Ук номну автор акызы В.Б. Кара-Салга тураскааткан.
Аңгылал: Төре Аңгылал: Төречи Аңгылал: Тыва кижи
Эренчин, Василий Лүдүп оглу
Василий Лүдүп оглу Эренчин (февраль 17, 1917 – июль 21, 1961) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, редактор.
Намдары
В.Л.Эренчин 1917 чылдың февраль 17-де Таңды-Тывазының Салчак кожуунда Калбак-Хады деп черге төрүттүнген. Бижик бөлгүмүнге чаа тыва бижикке өөренгеш, Даг-Алтайның Ойрот-Турага башкы техникумун дооскан. Амыдыралын бичиизинде хөлечиктен эгелээн, чаа тыва бижикти чонга өөредип, Шагаан-Арыгга, Эрзинге, Тес-Хемге башкылап, школа директорлаан; Тыва Арат Республиканың тудуг болгаш үлетпүр яамызынга, Сыстыг-Хем ыяш ажыл-агыйга директор бооп, кожком даргалап, «Шын» солуннуң корреспондентизи кылдыр ажылдаан.
Василий Лүдүпович бодунуң шүлүктери-биле чонга билдингир. Ооң баштайгы шүлүү 1933 чылда «Шын» солунга парлаттынган. Шүлүктери, очерктери, чечен чугаалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. Чырыкче «Шүлүктер» (1955), «Чаартылга» (1961) деп номнары парлаттынган. 1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылда ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.
1961 чылдың июль 21-де озал-ондакка таварышкаш мөчээн.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Тыва
Ча
Ча, азы ча-согун.
Адарынга хереглээр чепсек. Шаанда ча аңчы кижиниң кончуг херексели турган. Чалыг улус оран-таңдының аң-меңин дүжүр адып-даа чораан, чаа, дайын-даа кылып чораан, адааннажып ойнап-даа чораан. Тыва улустуң «кара адар» биле «баг адар» деп ийи оюну бар.
Шаанда эр дирткен кижи ыяавыла чаны эки адып билир ужурлуг турган. Оларның тергииннери чугаажок турган болбайн аан. Ындыг тулган ча адар эрлерни аңчылар чалап аңнадыр, аңаа аңны сегиртип бээр чораан. Аът мурнундан тура халаан койгунну, ча-согуну белен эвес чораан хирезинде-ле кайгамчык аваангыры-биле кезенгеш, адып каар адыгжылар эңмежок чораанын кырганнар билирлер.
Чоокка дээр-ле аңчылар дииң аңнаарда ча-согунну хереглеп турган. Үнелиг кештиг аңнарның кежин үревес дээш, чидиг сыйдалыг эвес, хөм азы мыйыс молдуруктуг согуннар-биле аңнап турган. <p style="text-align:right;">Иргит Самбу.
Сыра ча
Бо дээрге ээлгир ыяш сывындан чазапкаан ча-дыр. Чаның сывы албан быжыг болгаш ээлгир болур ужурлуг. Тааржыр ыяшты эки хынап шилип тургаш талдан, дыттан, шивиден азы хадың будуундан кезип апп болур. Кезип каан ыяш будуун баштай кургадып алыр херек. Ча уну үш илигден чоон болбас, тудазындан тударга эптиг болур ужурлуг. Ча онзагай чараш хевирлиг, ээлгир болгаш чаныычал болур ужурлуг. Кирижевээн ёзулуг сыра чаның узуну бөрт кедип алган кижи дурту хире болур. Кандыг-даа чаны аргалыг болза даштындан мыйгак-хараган карты-биле азы тос-биле хырбалап алза эки. Ындыг ча шыкка алыспас.
Чаны уш-башчок черге каап, октап болбас. Өл-шыктан база чаны камнаар херек. Ажы-төлүнге, ойназын дээш, тыва улус кызытпа ча кылып бээр турган.
Кадыг ча
Ындыг чепсекти кылыр дээн кижи чаның ээлгир күжүн улам быжыдарарын кызыдар турган. Ону кылырда сыын азы буга мыйызы, сөөк болгаш сиир херек. Чазын дүшкен сыын мыйызын ажыглаар турган. Сиирни соккан буганың ооргазындан, хол, будунуң даванындан кезип алыр турган. Оон ол сиирлерни кургадып алгаш, дыдып-дырап алыр. Хырба база херек, ону балыктың кежинден азы хавындан хайындырып алыр турган. Мезилдиң кежинден, азы хавындан кылган хырба тергиин-дир.
Чаның ыяш унуга бир талазындан сивирип тавылаан мыйыс чыпшырып каар турган, өске талазындан сиирлерни узун дургаар чыпшырып каар турган. Физиктиг шынары-биле, сиир биле мыйыс, ийи аңгы материал-дыр. Мыйыс ээлгир-даа болза сиир ышкаш шөйлүүчел эвес. Ынчангаш, бир эвес, чаны кирижеп алыр дээн болза, мыйыс чаның иштии талазында апаар, чыпшырган сиирлер даштыы талазында апаар. Кадыг ча кылырда элээн үр үе эртер, 1 чыл ажа берип болур. Өл ыяшты кескеш кургадыр. Сиирни чазап каан ча ыяжынга хырбалап чыпшыргаш база кургадып салыр, мыйыс азы сөөктү чыпшыргаш база-ла кургадыр. Кирижээн кадыг ча кончуг хертеш көстүр. Бүдүнү-биле тениң ийи мыйызындан чазап, чонуп каан дошкун кара ча тергиин эки болур.
Шаанда кадыг ча кылып билир улус ховар турган. Бир кадыг чаның өртээ 40 дииң кежинге онаажыр турган. Тергиин дошкун кара чаның өртээ оон-даа аар турган.
Кириш
Чаның ийи ужу-бажынга кертик кезип каар. Аңаа кириштиң баан доңнап каар. Чаның кирижин алгы-кештен кылыр. Алгының дүгү дүшсүн дээш, ону ай ишти хире сугга суп каар. Оон ам, дораан алгыдан чиңге узун баглар кезип алыр. Ол багларны долгап-долгап, кургазын дээш, азып каар.
Киришити адыг, буур, сыын, хүлбүс азы шары кежинден дилип алыр. Аът кежинден база кылып болур, аът кежиниң эки чүвези дээрге, кыштың соогунда ол чаныычал шынарын чидирбес. Кончуг быжыг кириш те азы хуна кежинден болдунар чүве. Чижээ, сыын кежин чиңгеледир дилгеш сиир-биле кадып даап каан кириштер база турган.
Кирижин дыңзыдып каан чаны анаа-ла астып алгаш чорбас. Чаны кижи чүгле херек апарганда кирижеп алыр, ылаңгыяа аъдар үе келирге.
Чакыш биле эргек хавы
Чаны үргүлчү тыртар болза кижи салаалы сугланы бээр азы ханзырай бээр. Киришти тырткаш салыптар болза ооң баа ча туткан кижиниң билээнге дээп болур. Шак ынчалдыр кичээнгей чок кижи холун аартып аап болур. Ындыг-андыг чүве болбазын дээш адыгжы кижилер салаа, хол камгалаар хап чогаадып алган-дыр. «Чакыш» дээрге ча туткан холунуң билээнге уштуп-кедер уштук хевирлиг чүве-дир. Ону сөөктен азы кадыг, кылын кештен кылыр турган. Аңаа инек азы аът кежи ажырбас боор. Адыгжы кижи эргек хавын кириш тыртар холунуң улуг салаазынга кедип алыр турган. Эргек хавын, “эргепчи” азы “эргепши” деп база адаар.
Чепсектиң кыска төөгүзү
Эң эртеги үелерде, амгы кижилерниң өгбелери Африкадан үнгелекте ча-согун деп чепсектиг турган-дыр. Даш вектерде чер кырынга улуг аңнар амыдырап чораан. Ол аңнарны улус чыдаларлыг, азы шиштээн ыяштар тудуп алгаш сүрүп турган. Улуг аңнар чер кырындан арлы бээрге аңчыларның кол хер-херексели ча-согун апарган.
Сибирниң аңчылары кара шагдан бээр кадыг кара чалар ажыглап турган боор.
А. П. Окладников деп эртемден Байкалдың соңгу чартыынга, серов культуразының чевеглерин казып турган. Аңаа ол шонуп каан калбак чиңге узагар сөөктер тып алган. Шаандагы шагның аңчылары ол ындыг сөөктерни чаның ыяжынга чыпшырып алыр чораан. Серов культуразы болза Байкадың неолит дээр үезеинге хамааржып турар. Ол-ла эртемден, Цэпань деп хемниң унуга, оон ыңай Белоусово деп сурнуң чанынга эрги чевеглер каскан кижи. Ол чевеглерде, оңгар иштинде кижи сөөгүнүң чанында чиңгежек кылдыр тавылап каан сыын мыйызының артынчылары чыткан. Шаандагы чалар ирип калган, олардан чүү-даа артпаан. Оңгар инштинге черле белен ирип, тоглавас херекселдер артып каар. Ындыг чалар-биле шаанда аңчылар тайга чериниң улуг аңын дүжүр адып турган боор. Ол ийи чаларның узуну 120 хире сантиметр турган боор оң. Цэпань хемниң унудан чевег бистиң эрага чедир VIII-IV дугаар вектер үезинге хамааржыр. Белоусово суурнуң чанында чевег б.э.ч. III дугаар вектен орай эвес үеге хамааржыр ужурлуг.
Сибирниң барыын талазында, хүлер векке хамаарышкан чевеглерден тывылган кадыг чалар артынчыларын б. э. ч. III дугаар муң чыл, II дугаар муң чылдарга онааштырп болур. Кротов, елунин, самусь деп археологтуг культураның улузу чаның үстүү, алдыы сагынга чонуп каан чиңге сөөктерни чыпшырып шарып аар турган.
Скиф-сибирь культуразының кижилери база бир онза хевирлиг чалар ажыглап чораан. Кирижи тыртып каан ындыг чаны, кыдыындан көөр болза ’М’ деп үжүк ышкаш болур. Чамдык улуска скиф ча грек алфавиттиң Σ (сигма) деп үжүүн сагындырар. Ындыг чаларның дурту узун эвес, 60-78 санитиметр хире болур. Шак ындыг ча дээрге аът мунган кижиниң хер-херексили-дир. Ол үениң улузу хову-шынаа чериниң оруктарынга тергелерлиг бо-ла эстеңнедип халдып чоруур улус чүве. Ылаңгыяа аъттыг, шаап чоруур кижиге тааржып каан, эптиг чепсек-дир. Скиф ча болза аар эвес, холга тудунгур чепсек-тир.
Эрги үениң маадырлары дайзынче анаа-ла каң октуг согунну уруп төкпес турган. Октарын камнаар турган, хей черге төтчеглевес турган. Адыгжы кижи эки шишпиш-шишпип, сымырангаш чаңгыс адар чүве. Шаг-шаанда аът кырынга олуруп алгаш, шаап ора часпас адар маадырлар база турган. Ам бо, амгы үеде ындыг улус чок.
Төп Азияга манчжур хаанның төрези доктаай бээрге Тывага чактыр боолар тыптып келген. Аңчылар, маадырлар боо ажыглап эгелээрге мергежилдиг, билиглиг улус кадыг кара чаларны кылбас апарган. Сөөлгү кадыг кара чаларны тыввалар XIX вектиң сөөлүнде кылып турган боор оң. Амгы үеде, XX дугаар вектиң эгезинге хамаарышкан фото чуруктарда дошкун кара ча туткан улус чок, музейлерниң чыгган материалдарында база, кадыг ча чок-тур. Музей материалдарындан тыпкаш көөр болза, бичии амытаннарже аңнаар чаның узуну 1 метр ажар-ашпас боор чүве. Ындыг ча тудуп алгаш тывалар мырыңай XX дугаар вектиң ортан үезинге чедир аңнап чораан. Дииң азы киш дээнзиг, кежи үнелиг аңче кым-даа боо арынмас турган.
Аржаан II
Аржаан II базырыындан тыпкан хаан кижиниң чазы онза солун. Дая хараганының сыптарындан кылган ча-дыр. Ол ча болза, чазааш чыпшыр хырбалаан 3 дая сывындан бүткен. Чаның ортузунда, тудазы турар черинде, ийи ужундан немей ыяш сыптарын хырбалаан, ынчангаш ооң тудазы 5 каът дая сывындан бүткен. Чаның ыяш сывын даштындан сиирлер-биле шидип хырбалап каан турган. Кирижевээн чаның узуну 1 метр хире. Бир эвес, ооң кирижин дыңзыдып каан турган болза, ооң хевири бижимел ’М’ деп үжүктү сагындырар турган, чаның узун дурту база кыска апаар турган. Даштындан чаны хадың карты-биле хырбалап каан турган. Немей, ооң кырындан, даштындан алдындан бүткен, хээлиг, чиңге ама-саазын-биле чаны шып ораап каан турган.
Тоол
«Бокту-Кириш, Бора-Шээлей» деп тоолдуң ийи аңгы вариантызындан алган үзүндүлерни сонуургап көрүңер. Күжүр Бора-Шээлей тей бажынга баргаш, Кадыг кара чазының кирижин Хииледи, хаалады дыңзыдып алгаш, Хан хожуулазын кадыг идииниң улдуңунга Шалый-шулуй тырткылап алгаш, Аъдын сала соп каггаш: “Мен кезенмедим – Боктуг-Кириш акым кезенди! Мен тыртпадым – Боктуг-Кириш акым тырттынды!” – дээш, Кезенип, тырттынып туруп берген, Эртенден кежээге чедир, Кежээден эртенге чедир тырттынып кээрге, Ок туткан холунуң оду хып, Ча туткан холундан чалбырааш чайыгайнып, Чазының ужу-бажындан Ыш буругайнып кээрде, Чазының алдыы сагындан, Алдан улу арыгайнчып, Үстүү сагындан Yжен улу үрүңейнчип, Декпезинде те-чуңма дешкилежип, Баарында пар, арзылаңы Барзайып-корзайып кээрде, “Мен атпадым, Боктуг-Кириш акым атты! Ине туткан холумга илдикпе, Чүскүк туткан холумга шүңнүкпе!” — деп Шишпип тургаш, Шып-шынап шыжыктыр тыртып эккелгеш, Ышкына чоруй сала каап-тыр эвеспе. Мында сонуургап көөр болзуңарза, «те-чуңма дешкилежип турган чаның текпези» дээрге, чаның ыяжынга хырбалап каан сөөк азы мыйыс-тыр. Хөөкүй Бора-Шээлей дошкун кара чазын тырта бээрге оозу хыыңайндыр дааш үндүрүп эгелээн. Тоолчу кижи ону чечен-мерген сөзү-биле кончуг эки ыткан. «Хан хожуула» дээрге согуннуң бажында кедирип каан каң ок-тур.
Бир хүннү бадыр шинчилеп кээрге, Колдуунуң алдында үш-дөрт хире илиг Аң дүгү бар бооп тур. Хонуктуг чериндиве ужуга бергештиң, Сыра чазының кирижин дыңзыдып, Сыйда огун-даа кезени берген иргин. Эртен тырткаш, Дал-дүъшке чедир тыртып келирге, Багай сыра чазы-даа шыдашпайн Тавыланып сынып-даа берип-тир эвеспе. "Аң адар дээш тыртып чыдарымга,       Сынып кагды, кырган-авай" деп Бо-даа чазын тудуп алган Чүгүрүп чанып кээп-тир эвеспе. "Чаа, ындыг болза,       Карала тениң мыйызы-биле,        Ча кылыр болза,        Эки болгай аан, оглум,        Те мыйызы херек болгай аан.        Чуңмадан өлүр, оглум" — деп Олурган иргин иййин. Ийи карала тениң мыйызын кожуп тургаш, Ча кылып бергеш, Карала сыынынң кежи-биле Кирижеп-даа берген иргин Кырган шуваганчы. Дараазында, шак бо тоол үзүндүзүнде, кырган-авазы оглунга дошкун кара чаны кылып турганын дугайында тоолчу ыткан.
Амгы үеде
Шаг-шаандан тура ыраккы чурттарда чурттап чораан улустарның кылып турган чалары аңгы-аңгы хевирлерлиг турган. Амгы үеде өгбелериниң ча кылыр мергежилин утпаан улус база бар. Бурят чон аразында өгбелериниң эрги кадыг кара чазын кылып билир, бир кижи бар.
Узун ча
Англи чоннуң чазы. Англилеп ону «longbow» дээр, ол дээрге «узун ча» дээн уткалыг сөс-түр. Узун чаны аргалыг-ла болза, ээлгир тисс дээр ыяштың будуундан кылып алырын оралдажыр чүве. longbow болза сыра ча-дыр. Ону кылыр дээнде, аңаа мыйыс, сиир, сөөк чыпшыр хырбалавас, оларның аңаа турган херээ-даа чок. Быжыг болгаш ээлгир ыяш будуунга немээр чүве турбас ужурлуг. Ындыг чаның кирижин анаа кижи тыртый албас боор чүве, кижи холу шылай бээр. Ортаакы вектерде англи хаанның шериинге узун ча-биле чепсегленген чадаг шериглер турган. Узун чаның дурту 1,5 — 1,8 метр хире азы 5-6 фут хемчээлдиг.
Япон чоннуң чалары
Японнар чаны [йүми] деп адаар, согунну [йа] деп адаар улус-тур. Япон чаны кадыг ча деп болур. Бамбук дээр ыяшты узун дургаар чара кескеш, оозун аажок дески кылдыр тавылап чазап алыр. Шак ынчалдыр чазап каан кургаг бамбук ыяжын кыр-кырындан чыпшыр туткаш хырбалап каар. Япон чада бамбуктуң хырбалаан кезектери 4-5 чеде бээр. Йүминиң дурту узун чолдактары 180 сантиметрден эгелээн, эң улуг чалар мырыңай 2,5 метр хире узая берип болур. Йүмини тудазындан туткаш көрүптер болза үстүү сагы узун, алдыы сагы чолдак болур. Япон чалар ындыг, хевир-дүрзүзү ассиметриялыг.
Спорт чалары
«Олимпий ча» биле «Блоктуг ча».
Спорт чалары дээрге амгы үеде маргылдаа киржикчизинге хереглеттинер чепсек-тир. Ындыг чаларны тускай станоктар дузазы-биле бүдүрүлге черинге кылыр. Олимпий ча европа улузунуң сыра чазында уткалып тывылган. Шаанда олимпий чаны ыяш кезектерден кылыр турган. Амгы үеде олимпий ча кылырда ыяш деп чүвени көңгүс ажыглавас апарган. Чижээ, олимпий чаның ээлгир ужу каът-каът чыпшырып каан чиңге пластмасс материалдан бүткен-дир. Олимпий ча шаандагы чалар ышкаш согунну бодунуң ээлгир күжүнүң дузузы-биле ыңай адып үндүрер.
Блоктарлыг чаны 1960 чылдарда АКШ-ка чогааткан. Англилеп ону «compound bow» дээр. Блоктуг ча шөйбек дугуйлар дузазы-биле согунну үндүр октаптар. Ол шөймек дугуйларны «блок-эксцентрик» дээр. Блоктуг чаның дуртунда эглип турар чүве чок. Чаның ийи ужунда блоктарга тускай баглар херип каар. Ол баглар киришти дыңзыдар ужурлуг.
Олимпий-даа, блоктуг-даа чаны кыдыындан көөрге кижи караанга бо-ла көскүлеңнээр ийи чүве бар. Ол дээрге хараал биле стабилизатор-дур. Олимпий чаның хараалынга дуранда ышкаш улгаттырар шил салып болбас.
Шишпээш ча кирижин салыптарга ча туткан хол сириле берип болур. Хол сирилевезин дээш, туда чанынга чиңге узун, чаңгыс азы ийи пластик ылдыртып каар. Стабилизаторнуң ужур дузазы ында-ла көстүп кээр-дир.
Блоктуг чаны салаа-биле тыртпас, тускай “дүлгүүр” турар. Ол дүлгүүрде баг бар, ол баг киришти так кужактап алган турар. Адар дээн кижи дүлгүүр туткан холунуң бир салаазы-биле дээкти ажыда шелиптерге, карак-чивеш аразында кириш “хирт” дээр, согун ужуп чоруй баар.
Маргылдаа үезинде кончуг дүрүм бар, олимпий чаның кирижин чүгле салаа-биле тыртар, дүлгүүр ажыглап болбас. Блоктуг ча-биле адар маргылдааны аңгы эртирер, олимпий ча-биле адар маргылда өске черге база аңгы болур ужурлуг. Чаңгыс маргылдаага олимпий биле блоктуг ча туткан улусту холуштур салып болбас. Олимпий биле Паралимпий оюннар үезинде адыгжы кижилер чүгле олимпий чалар ажыглаар ужурлуг.
Даштыкы терминология
Англи дылда кадыг чаны «composite bow» дээр. «Composite» деп сөс болза, аңгы-аңгы чүвелерден бүткен, составтыг, холумактыг дээн уткалыг сөс-түр. «Bow» дээрге ча дээн сөс-түр.
Орус чоннуң археология биле этнография эртеминде шаандагы үениң чаларынга хамаарыштыр тускай классификация бар. Олар мырыңай үш аңгы эртем терминин ажыглап турар. Ол терминнер 1960-дан чылдардан эгелеп чоорту эртем ажылдарынче сиңип кирген. «Простой лук» дээрге анаа сыра ча-дыр. Бир эвес, бүдүн сыптыг ыяшка сиир, мыйыс азы сөөк чыпшырып каан болза, ындыг чаны «сложный лук» деп адаар. «Сложносоставной лук» дээрге аңгы-аңгы кезектерден чыггаш кылып каан кадыг ча-дыр. Ындыг чаның ыяш сывы безин, чаңгыс эвес, бичии кезектерден хырбалаттынып кылдынган.
Үндезини
Аңгылал:Эртем
Заварнова, Нина Фёдоровна
Нина Фёдоровна Заварнова (29 ноябья 1945) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Куйбышева аттыг колхозтуң саанчызы Городецкого района Горьковской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1983). Депутат Верховного Совета РСФСР 11-го созыва.
Намдары
1945 чылда көдээ суур Гришманово Горьковская область тараачын өг-бүлеге төрүттүнген многодетной. Завершила обучение в семи классах школы база трудоустроилась на работу в на птичник в местный колхоз имени Кирова. Ийи чыл болгаш ашакка барган перешла работать на ферму в деревню Наседкино в колхозе имени Куйбышева. Эгезинде ухаживала за телятами, а позже перешла работать дояркой.
Показатели в её группе росли из года в год. Ол мурнакчызы апарган производства. Её рекордные 5000 килограммов молока от каждой коровы в год был лучшим результатом в районе. Со всей закреплённой группы она смогла получить более 120 тонн молока за год.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 23 декабрь 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
1985 чылда представляла область и отрасль в качестве депутата Верховного Совета РСФСР 11-го созыва, была заместителем председателя Президиума Верховного Совета. 2000 чылдан пенсияда турар. Көдээ суур Строчково Городецкий район Нижегородская область чурттап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:Депутаты Верховного Совета РСФСР 11-го созыва Аңгылал:Заместители председателя Президиума Верховного Совета РСФСР
Москва
Москва — федералдыг хоорай, Россия Федерациязының найысылалы, Төп федералдыг округтуң административтиг төвү база Москва облазының барымдаа ёзугаар төвү. Россияның эң хөй чурттакчылыг хоорайы — 2014 чылда 12 108 257 кижи.
Москваның Дээди нояннарының, Орус хаанаашкынның (Русское царство), Россия империязының (1728-1730 чылдарда), Совет Россияның болгаш ССРЭ-ниң төөгүлүг найысылалы. Маадырлыг хоорай. Москва хоорайда Россия Федерациязының күрүне эргелериниң федералдыг органнары, кадагааты чурттарның элчиннери, российжи эң дээди коммерциялыг организацияларының база хөй-ниити катыжыышкыннарының өргээлери (штаб-квартиры) ажылдап турар. Хоорайда тус черниң бот-эргезиниң организациязы бар.
Москва — Россияның туризминиң ёзулуг төвү; Москва кремли, Кызыл шөл, Новодевичий хүрээ, Коломенскийде Вознесение церкову ЮНЕСКО деп Бүгү делегейниң салгалының даңзызынче кирип турар. Москва транспорт өзээниң эң ажыктыг дээн чери база болур. Хоорайда 5 аэропорттар, 9 демир-орук вокзалы, 3 хем портузу бар. 1935 чылдан тура хоорай иштинде метро ажылдап турар.
Москва хоорай Россияның европа талазында, Ока биле Волганың аразында Москва хемде, Москва-Смоленск бедигээжиниң белдиринде (барыын талазында), Москворецко-Окск оргузунда (чөөн талазында) болгаш Мещёр чавызаашкынында (мурнуу-чөөн талазында) турар. Хоорайның девискээри — 2511 км².
Москваның шагының куржаа (часовой пояс) бүгү делегейниң стандарты-биле алыр болза, Moscow Time Zone (MSK) деп демдегледип турар. Бүгү делегейниң үези-биле алыр болза +4:00 деп шак куржаанда турар.
Дөс
Аңгылал:Россия Федерациязың субъектизи Аңгылал:Хоорай
Сноу, Джон
Сноу, Джон Эддард оглу (Jon Snow, "Лорд Командылакчы", "Бастард") - Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонаж. Джон болза Эддард Старктың болгаш билдинмес өске херээженниң оглу, ынчалза-даа ол лорд Старктың ёзулуг кадайындан төррүттүнген ажы-төлүнүң хан-төрели - Робб, Санса, Бран, Арья болгаш Рикон.
Өске кадай оглу хирезинде ол Старктарга дыка домей - Эддард ышкаш шынчы болгаш чөптүг. Өске аныяк Старктар дег ол варг (илбичи, дириг амыттаннар-биле холбаалыг) болган, а ооң дугайында боду эскербейн турар... "Көстүүш" (Призрак) деп аттыг улуг бөрүлүг — ак кеш, дүктүг болгаш кызыл карактарлыг оожум альбинос бөрү. Бирги номда Дүнеки Доскуул орденинче кирип алган. Доскуул тургаш валирий Узун Дыргак деп селемелиг апарган.
Дөзүк
С С С
2016 чыл
2016 чыл (2016 год) ― бистиң эраның 2016 дугаар чылы. 366 хонуктуг мечи чылы.
Аңгылал:Үе Аңгылал:Чылдар
Шулбус
Шулбус – кижи хевирлиг көвей мергежилгелерге тергиин болур аза.
Шулбустар кижилерге көскүлеңневес чер ээреннери болур: чедери берге тайгаларга, даглар баштарынга. Шулбустуң алыс хевирин кижи көрзе, ол кончуг аарый бээр, сүнезини үнүп болур, азы өлүп болур. Шулбустарның көстүрү аңгы-аңгы: көвей баштыг (2-8 инек азы кижи баштары), улуг чес думчуктуг, караа чаңгыс бооп болур. Чамдык бижиктерде ооң мага-боду ийи чарылган: бирээзи кижинии, а өскези – куш дүрзүзү. Мунар малы болза аът, кызыл ыт, ак буга азы кызыл үгү боор. Шулбус куй иштинге чурттап турар. Шулбус боду кончуг коргунчуг дурзу шырайлыг болгаш кижи коруп каанда, халдап болур.
Тыва чоннуң тоолдарында шулбус бо-ла турар. Тоолдуң маадыры кажар арга-биле азы угаанныг улустар дузазы-биле ажып эрттер.
Шулбус бодунуң оруунга таварышкан кандыг-даа чүвени ажып эрттер, алдырбас-тутурбас амытан дижир. Бурун улустуң чугаазы-биле алырга, шулбустуң кылбас чүвези черле чок: сөглээрге - сөскүр, нүгүлдээрге - нүгүлдүп, шынын чугаапаанда – мырынай кедергей шынчы, хүрешкенде, албан шүглүр мөге, чүгүргенде, эмин эрттир чүгүрүк маңныг, аңнап чорутканда, тергиин анчы-даа болур.
Шулбустун дыыжызы болгаш чүве эндевези кончуг. Хамык чүвени кымны-даа мурнай дыңнаан, хамыкты мурнай билген болур. Шулбус апарган кижиниң кандыг-бир чүвени үүлгедип чораанын көрген кижи, ооң дугайына улуска ыыттавас болза эки. Шулбус апарган кижи-биле чугаалашкан ажыы чок. Ону көрген кижи албыстап болур, оон кедерезе, салгадап аарааш, өлүп болур. Шулбустан аараан кижини чүгле чер, суг ээзинден укталган хам кижи эдип шыдаар.
Шулбуска хамаарышкан үзел-бодалдар
•Хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза, четкер, албыс, шулбус, диирең, кижи-бүрүс – оларны хамыкты мурнай билип каар, ээзинге эргелиг, коданынга камгалалдыг амытан бооп турар.
Дөзү
Аңгылал:Хамнаашкын Аңгылал:Чүдүлге Аңгылал:Аза
Ооржак, Шериг-оол Дизижик оглу
Намдары
1971-1980 чылдарда "Шекпээр" совхозтуң экономизинге, ооң соонда директорунга ажылдаан.
1980-1983 чылдарда Барыын-Хемчик кожууннуң даргазы. 1985 чылда Новосибирск хоорайның партияның өөредиг чериниң доозукчузу. 1986 чылдан - Тыва обкомга секретарьлап ажылдап эгелээн.
Тываның дээди хуралынче үш кыйгырыг түңнелинче кирип турган. 1990 чылда улусчу депутат кылдыр шилиттирген. 1990—1992 чч. — Тыва АССР-ниң сайыттар хуралының даргазы. 1991 чылдың августка дээр СЭКП-ниң кежигүнү.
2002 чылда ТР-ниң Чазааның Даргазының соңгулдаларынга бүзүрелдиг тиилелгени база катап чаалап алгаш, республиканы улаштыр баштаан.
Ооржак Ш.Д. Россия Федерациязында экономиктиг, политиктиг өскерилгелер кидин-түлүк чоруп турда, кончуг нарын үеде Тываны баштай берген. Экономиктиг реформалар канчаар-даа аажок берге байдалдарда эртип турбуже, Тыва саң-хөө талазы-биле боду бодун хандыртынар сорулганы алгаш, ажылдап турган. Ол ажылдар Ооржактың соонда, ам-даа уламчылавышаан.
2007 чылдың апрель 6-да Ш. Д. Ооржак республиканың чазак даргазының албан-дужаалын салган.
Чаш үези
6 айның 24. Дээрниң хиндиинде хир-даа чок аяс, изиг хүн. Ынчан Саарның эъди аарый берген, удаваанда караа чырып, чиигеп алган. Өг-бүлениң беш дугаар уруу – оол болган. Ооң мага-бодунуң улуун, саламын хинин кескен авазы магадаан...
Ол үеде Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээнинден бээр бир чыл чаа-ла ашкан. Тыва бот-догуннаан аңгы республика турган-даа болза, ооң чурттакчы чону акы-дуңма ССРЭ-ге дузалап, деткимче көргүзери-биле фронтуга, Кызыл Шеригге белектер чыырын организастап, шериг херээнге өөренип турган. Шекпээржилер оон база чыда калбааннар. Суму даргазы кижи болгаш, Сагды Ооржак ооң идепкейлиг киржикчизиниң, организакчызының бирээзи турган. Хүн бүрүде бир-ле чугула айтырыгны шиитпирлээр. Ополченнер өөредилгезинге киржип, Араттың революстуг шериинге албан эрттирер күзелдиг эки турачы оолдарны Чыргакы чедир үдеп, чай чок хүнзээш, аалынга халдып келген. Кадайы Саар божупкан болган. Дораан-на кым болганын айтырган. Оол дээрге, ачазы сеткил ханып, өөрээн. "«База бир шериг немешкен ышкажыл, амыраан-дыр бис. Мындыг хайныышкынныг, шеригже оолдар үдээн хүнде төрүттүнген төлдү Шериг-оол деп адавайн канчаар,ол-даа ёзулуг шериг болурунга бүзүрээр мен»"- деп, Сагды хөөреп турган.
Ачазының шилээн адынга кым-даа удурланмаан, харын-даа деткээн...
Билдилиг ажыл-ишчи, чечен-мерген сөстүг, чонунга хүндүткелдиг, эптиг-эвилең, ажы-төлүнге сагыш човаачал Самбажык оглу Дизижик назы-хары улгадып келгеш, 1953 чылда мөчээн. Ынчан ажы-төлү шору доругуп өскен, ада-иезиниң дузалакчылары болу бергеннер.
Студент амыдыралы
Шериг-оол школаны дооскаш, 1962 чылдың күзүнүнде Барыын-Хемчиктен Амур областың Свободный хоорайга шериг кезээнге баргаш, даңгыракты хүлээп алган. Оон ракета кезээнге албан-хүлээлгезин эрттирген. Ооң соонда Ак-Довурактың тудугларынга ажылдаан.
1966 чылда күзүнүнде Москваның К. А. Тимирязев аттыг Көдээ ажыл-агый академиязының экономика факультединге өөренип кирген. Бодап чораан бодалы бүткенинге ооң сеткили ханган, барып-барып улуг ССРЭ-ниң кайгамчыктыг найысылалынга өөренири безин аас-кежии. Делегейге, чуртка эртем-билии шыырак кадрларны белеткеп бээр талазы-биле сурагжаан өөредилге чериниң болгаш Тывазының адын сыкпазы-биле чүгле тергиин эки өөренирин хамааты хүлээлгези кылдыр ол салган. Ону бадыткаары белен эвес айтырыг болган. Көдээ ажыл-агый эртемнериниң үндезиннериниң, ооң экономиказының теоретиктиг болгаш практиктиг билиглериниң дээжилерин шиңгээдип алыр дээш ол хөй күжүн үндүрген. Кончуг кызымак, шудургу, быжыг тура-соруктуг болурунга бодун чаңчыктырган. Кандыг-бир теманы азы практиктиг ажыл-чорудулганы ханызы-биле билип алыр дээш, Шериг-оол хондур-дүндүр бажын көдүрбейн олуруптар. Ону кончуг эки сайгарып албаан шаанда, ооң сагыш-сеткили шуут оожургавас. Шак ындыг мөзү-шынарлыг студент чораан.
Факультетке чаңгыс курска Чөөн-Хемчик кожуннуң Бажың-Алаакка малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген Кызылдың ортумак школазын дооскан Сара Бири-Санаа ооң-биле кады өөренип кирген. Удаваанда Ооржак аныяк кыс-биле таныжа берген. Төлептиг аажы-чаңы, кижизиг мөзү-шынары оолдуң сеткил-хөөнүнге таарышкан. Чоорту аныяктар бот-боттарын чоок билчип, 1967 чылда өг-бүле тудуп, кады чурттай берген. Ынчангаш Сара биле Шериг-оолдуң амыдыралының чаа үе-чадазы эгелээн. Аас-кежиктиг, омак-хөглүг студент өг-бүлениң өөрүшкүзү – дун уруу Чөөн-Хемчиктиң Бажың-Алаакка төрүттүнген. Төрелдери, эш-өөрү чыглып келгеш, аныяк өг-бүлениң өөрүшкүзүн деңге үлежип, бичии кызынга Рада деп чараш атты тывысканнар.
Уруг-дарыглыг студент улуска улуг хоорайга амыдырап чурттаары белен эвес айтырыг турган. Шериг-оол Ооржак бергелерге торулбас, оон канчап үнериниң аргазын тыва бээр өде-чара кижи болгаш, орта ундарап, бергедевээн-даа. Өөредилгезинден, хөй-ниити даалгаларындан хостуг шактарында Москваның вокзалдарынга чеде бергеш, демир-орук вагоннарындан янзы-бүрү чүъктерни дүжүрүп, «Аныяк гвардия» деп ном үндүрер черге, Москваның метрозунга ажылдап тургаш, акшаны боттарының хереглелинге тып алыр турган. Аңгы өг-бүле туткан, ооң баштыңы кижи болганда, амыдыралын харыылаар, бодун боду хандыртынар апаар дээрзин ол кончуг эки билир турган.
Академияның сөөлгү курузунга өөренип тургаш, өг-бүле база кыстыг болган. Ол Москвага төрүттүнген. Аңаа Марита деп атты бергеннер. Оглу биле кенни өөредилгезин чедиишкинниг доозуп, дээди эртемни чедип алзын дээш, Шериг-оолдуң авазы Хеликпен кызы Саар назы-хары улгады-даа берген болза, Москвага чеде бергеш, уругларының уругларын ажаап, өстүреринге дузалажып турган.
Албан-дужаалдарга депшилгези
Академияны дооскан соонда, Сара биле Шериг-оол Ооржактар Барыын-Хемчиктиң «Шекпээр» совхозка ажылдап, амыдыралдың делгем оруунче киргеннер. Маңаа өг-бүлеге өөрүнчүг, байырланчыг ховар таварылганың бирээзи болган. Сара Монгушовна ийис уруглар божаан, артында-ла бирээзи кыс, бирээзи оол. Уруглар доюнга дөргүл-төрелдери, эш-өөрү чыглып келгеш, ийистерни Анета, Андриан деп адааннар. Ооң соонда өг-бүлениң беш дугаары – хеймер оглу Айдыс немешкен. Ынчангаш Сара Монгушовна биле Шериг-оол Дизижикович хөй уругларлыг өг-бүлелерниң санынга кирген.
1971 чылдың 9 айның бир. Эртенги планнаашкын хуралынга совхоз директору Станислав Ильенков туруп келгеш, мындыг дыңнадыг кылган: "Биске ажылдаары-биле экономист-агроном тускай дээди эртемниг аныяк эр Шериг-оол Дизижикович Ооржак чедип келген-дир. Бо черниң оглу-дур. Москваның сураглыг К. Тимирязев аттыг академиязын кызыл дипломнуг азы чүгле тергиин эки демдектерлиг дооскан. Өг-бүлелиг, ийи уруглуг. Бөгүнден эгелеп, кол экономистеп ажылдаар. Бо бедик албан-дужаалга ооң чедиишкинниг ажылдаарын күзээр-дир мен"– деп, директор чугаалааш, чыылганнарга таныштырган.
Дооскан эртеминиң аайы-биле Шериг-оол Ооржак күш-ажылчы намдарын моон эгелээн.
Аныяк тускай эртемнигниң хөйге болгаш удуртукчуларга көргүзе берген кызымак ажыл-чорудулгазын чогууру-биле үнелээн. Ооң удуртур ажылын чедиишкинниг башкарып болурунуң перспективазы барын эскерип көргеш, 1976 чылдың 1 айда «Шекпээр» совхозунуң директорунга томуйлаан. Ол үеде чурттуң экономиказын көдүрери, ажылчы чоннуң амыдыралының деңнелин бедидери көдээ ажыл-агыйны чедиишкинниг хөгжүдеринден улуу-биле хамааржыр деп партия, чазак санаан.
Барыын-Хемчик район Совединиң күүском даргазынга кандидат Ш. Д. Ооржактың дугайында айтырыгны депутаттар чугаалашкан. Совхоз директорлап келген чылдарында кандыг-даа удуртуп-баштаар ажылды кылып шыдаар арга-шинектиин көргүскенин олар демдеглээн. 1980 чылдың 3 айда күүском даргазынга Шериг-оол Дизижикович Ооржак бир үн-биле соңгуткан. Улуг идегелди, бүзүрелди көргүскени дээш өөрүп четтиргенин ол илереткеш, ону бадыткаары-биле төрүттүнген чериниң чечектелиишкини, төрел-чонунуң эрге-ажыы дээш кызымак ажылдаарын депутаттарга аазаан.
Шериг-оол Ооржак СЭКП Улуг-Хем райкомунуң бирги секретарынга 1983 чылдың 10 айда соңгуткан. Күүсекчи эрге-чагырга органындан партия ажылынче депшээн, кижилерниң салым-чолу, ажыл-ижи дээш кылыр иштиң хемчээли улгаткан, харыысалга улам бедээн.
1986 чылдың 12 айда Ш. Д. Ооржакты СЭКП Тыва обкомунуң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем үлетпүрүнүң килдис эргелекчизинге депшиткен. 1987 чылдың 4 айдан 1990 чылдың 4 айга чедир партия обкомунуң секретарынга ажылдаан. Бо чылдарда партияның XXVII съездизиниң, СЭКП ТК-ның 1 ай, 6 ай (1987 ч.) Пленумнарының шиитпирлерин амыдыралга боттандырар дээш чуртка калбарган ажыл-херекке ол эң-не идепкейлиг киришкен.
Тываның бирги Президентизи
Соңгулдалар хүнү – 3 айның 15. Тываның Президентизиниң соңгулдалары республиканың бүгү соңгулда участоктарынга айыткан шагында эгелээнин, соңгукчулар бадылаашкынга идепкейлиг киржип турарын, ооң эрттиреринге моондактаар хире чүве болбаанын кандидаттың талалакчылары дыңнадып келген. Тывага баштайгы президент соңгулдаларынга республиканың хөй националдыг соңгукчулары идепкейлиг киришкеннер. Чүге дээрге ооң ужур-дузазының улуун, республиканың салым-чолун шиитпирлээри – бадылаар эргелиг кижи бүрүзүнден хамааржырын эки билирлер. Ынчангаш Тыва Республиканың Президентизиниң соңгулдалары организастыг бедик деңнелге эрткен.
Соңгулдалар эрткен соонда, ийи хонганда, республиканың Төп соңгулда комиссиязының хуралын 3 айның 17-де чылдырган. Президент соңгулдаларының түңнелдериниң дугайында Төп соңгулда комиссиязының даргазы Чаагай-оол Монгуш аңаа дыңнадыг кылгаш, Тываның эң баштайгы Президентизин шилип соңгуурунга республиканың соңгулда назыны четкен хамаатыларның 74,6 хуузу киржип, бо улуг ужур-дузалыг херекти шын үнелээнин, идепкейлиин көргүскенин демдеглээн.
Тыва Республиканың бирги Президентизиниң албан-дужаалынга ийи кандидат бүрүткеткен турган, оларны соңгукчуларның шилип соңгаанының түңнелдерин хуралга үндүрген. Бадылаашкынга киришкен 128803 соңгукчунуң 107135-и Ш. Д. Ооржак дээш азы соңгукчуларның 83,2 хуузу бадылаан. Б. Т. Санчы дээш 12832 соңгукчу бадылаан азы 9,6 хуу болган. Ынчангаш Шериг-оол Дизижикович Ооржак соңгулдаларга улуг тиилелгени чедип алгаш, Тываның төөгүзүнде республиканың бирги Президентизинге соңгуткан.
Парламент ассамблеязының кежигүнү
Тыва Республиканың Президентизи Ш. Д. Ооржак 1996 чылдың 3 айның эгезинде Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының Федерация Чөвүлелиниң ажылынга киржири-биле Москваже ужуп чорупкан. Удаваанда Шериг-оол Дизижикович Европа Чөвүлелиниң Парламент ассамблеязының кежигүнүнүң кандидадынга соңгуткан деп медээ дыңналып келген. Президент 3 айның 13-те Москвадан ээп чанып кээрге, Тыва Республиканың Чазак кежигүннери болгаш журналистер Кызылдың аэропортунга уткуп чеде берген. Республика солуннарының, телевидениезиниң, радиозунуң журналистери сонуургаан айтырыгларын оон салган. "Силерни Европа Чөвүлелиниң Парламент ассамблеязының кежигүнүнге соңгаан деп дыңнадывыс, ол дугайын допчузу-биле чугаалап берип көрүңерем"– деп, журналистер оон дилээн. Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының үстүкү палатазындан 12 кижи, Күрүне Думазының 24 депутады – каттышкаш, 36 кижи Европа Чөвүлелиниң Парламентизинге Россияның төлээлекчилери болур. Тывадан мен ооң составынга кирер аас-кежиктиг болдум. Россия мооң мурнунда Европа Чөвүлелиниң Парламент ассамблеязының кежигүнү турбаан, 1966 чылдың эгезинде аңаа кирген, ынчангаш ооң бир дугаар кежигүннери болуп турар бис. Удуртукчувус – Күрүне Думазындан В. П. Лукин; коммунистерни – Г. А. Зюганов, либерал-демократтарны – В. В. Жириновский, «Яблокону» – В. П. Лукин олар баштап чораан. Кымга-даа хамаарышпас депутат И. П. Рыбкин база бар. Олар дээрге бистиң билдингир политиктеривис болуп турар. Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының үстүкү палатазындан 12 депутат баар, ону Татарстанның парламент даргазы Лихачев удурткан. Оларның иштинде ийи президент бар. Чувашияның – Федеров, Тываның – Ооржак. Сибирь девискээринден ийи кижи кирген. Новосибирскиниң парламент даргазы Сычев биле тыва Ооржак – деп, ол харыылаан.
Өг-бүлези
Улуг уруу Рада Шагаан-Арыгга ортумак школа дооскан, оон өскелери шуптузу, ада-иези дег, Кызылдың №2 школазынга ортумак эртемни чедип алганнар. Шериг-оол Дизижиковичиниң кыстары, оолдары, ада-иезин дөзеп, салгаан: өөредилгеге кызымак, быжыг сагылга-чурумнуг, хөй-ниити ажылынга идепкейлиг кижилер чораан. Оларның дөртү дээди эртемни чедип алгаш, Россияның болгаш Тываның экономиказын, социал адырын хөгжүдер херекке боттарының күш-ажылчы үлүүн киирип чоруурлар. Рада Красноярскының медицина институдун дооскаш, эмчи-генетик болган. Кызылда нефрология эмнелгезиниң кол эмчизи. Өөнүң ишти Олег Монгуш диш эмчизи. Ийи уруглуг.
Марита Москваның аъш-чем үлетпүрүнүң технологиязының академиязын дооскан, экономист. Алдай омак-сөөктүг Эжер Чолоков-биле өг-бүле туткан. Олар ийи оолдуг.
Анета Красноярскының медицина академиязын дооскан, кара-бүүрек эмчизи. Өөнүң ишти турк омак-сөөктүг Мустафа Бодур. Өг-бүле уруглуг.
Андриан Кемеровонуң университедин дооскан, төөгү эртемниг. Ооң соонда Москваның Плеханов аттыг улус ажыл-агый академиязының магистратуразын база дооскан. Кадайы Ая юрист, олар оолдуг.
Хеймер оглу Айдыс Кызылдың күрүне университедин дооскан. Өөнүң ишти Ая, өг-бүле кыстыг. Ооржактарның хеймер оглунуң кызы 1999 чылдың эң-не хүн дурту узун хүнү 6 айның 22-де төрүттүнген, кырган-ачазы-биле (ол 6 айның 24-те) барык хүннеш төрүттүнген кижи болуп турар.
Сара Монгушовна кончуг кызымак, ишчи, төлептиг эргим ие. Хөй уруг-дарыын өстүрер, кижизидер, өөредир, бажың ажылы кылыр чай чок-даа болза, албан-хүлээлгезин кезээде ак сеткилдиг күүседип, хөй-ниитиниң херээнге идепкейлиг киржип келген. «Шекпээр» совхозтуң экономизинге, кол экономизинге, Кызыл-Мажалыктың «Сельхозхимия» каттыжыышкынының, Шагаан-Арыгның тудуг трезиниң улуг экономизинге, Кызылга база-ла тускай эртеминиң аайы-биле организацияларга ажылдааш, мактадып чораан. Россия Федерациязының Уруглар фондузунуң Тывада салбырының даргазы болуп ажылдаан. Республиканың өскүс, чартык өскүс, инвалид уругларынга, чединмес өг-бүлелеринге биче эвес дузаны чедирип турар. Сара Монгушовнаның күш-ажылын Чазак үнелээш, Хүндүлел ордени-биле шаңнаан.
Хөй уруглуг өг-бүле чылдың-на өзүп, немежип орар.
Дөзү
Аңгылал: Москвада Тимирязев аттыг көдээ ажыл-агый академиязының доозукчулары
Лаа
Лаа (Свеча) – чырык чырыдар херексел.
Дөс
Л Л
Бажың арыглаашкыны, от-көс чаяакчызын чемгерери.
Бажың арыглаашкыны, от-көс чаяакчызын чемгерери Бистиң тыва чон чурттап турар оран-савазын база-ла кончуг хумагалап долгандыр девискээрин бокталдырбайын арыг силигге тудуп чораан. Бо шагда кижилирниң черле боттарының чурттап турар девискээрин бокталдырып, от көзүнүң хүлүн безин чанында кудумчуларга безин эңдере чажып төп алыр, бистиң өгбелеривистиң  безин чагып чорааны-биле бодаарга кончуг шын ойзуп чораан болуп турар. Бок, хүл баспас кылдыр бужартай бээр деп чагып чораан, үениң байдалы-биле ойзуп чораан. Ам бо шагның-биле чугаалаарга ону базарга ында удуп чыдар аза-четкелер эңдерик болуп турар болгаш “ тыва кижи кажан-даа хүл, бок баспас” дээш хөйнү-биле боктарда чыглып турары ол.
Ынчангаш бажың балгадывысты арыг эдилеп хаачазын быжыг тудуп чуртаар болзувусса кончуг эки диин. Бажыңның хаачазын хаап, арыглаашкын кылырда арага аймаа шуут турбас ужурлуг болгаш ону ижип-даа болбас. Азы тайылбырлаарга дыка хөй ужурларлыг, кажан хаачазын хаапкаанда 3 хонук иштинде бажыңдан даштыгаар чүнү-даа үндүрүп болбас ужурлуг. Эге тайылбырларда бижээн чүүлдерден чонум билген боор, даштын-иштин дыңнап турар каракка көзүлбес чүүлдер, арыглаткан соонда бажың арыглаткан кижилерни база шенээр, азы бажыңдан чүү-хөө үндүреринче таныш-көрүш таварыштыр шенээр. Бир эвес частырыгны кылыптар болза, чүү-хөө даа кылдырткаш сагып шыдавас мегечи кижилер дээш буян-кежии чайлай берип болур, сагыптар болза сөзүнге бердинген бүзүрелдиг кижилер дир дээш буян кежикти кыйгыржып дузалажыр, азы ажыл херек бүдүрерге чоруу чогуп эки шинчиже чылып эгелээр.
Каът бажыңнар арыглаарга от-көс чемгерери кончуг эпчок, чүгле черге саң салып чемгертир. Чамдык хамнар база ол ажылды бажыңга кылып плиткага чемгерер бооп турар, чок-ла болза балконга бичии саң салып чемгерер. Бо чоруктарны безин кижи ажылдап чорааш көрүп билир боор тур. Саңны безин каът бажыңны арыглаан соонда 3-4 хонук эрткенде салыр ужурлуг. Чамдык чоннуң аразында ындыг ажылдар кылдыртырда хорадаксаар, катап мегелеп акша дээш деп хомудаксаар. Анаа чугаалаарга халас кежик турбас, деп билип алгаш, кылдыртыр болза чонга боттарынга дээштиг болур. Хамнарның ажылын чамдык чон үнелевес база болуп турар. Өрте- үнезин чедир төлевес, ооң кедерезе хоптак хам дээш баар, хам кижи кажан-даа хоптактанмас болгаш чүг-ле чоннуң кежиин эдилээр. Бир талазында тыва чон боттарынга чедир сүзүглеп шыдавас, дүңгүрлээрге быжыгланып алгаш чүгле баштарынга боданып химиренип чалбарган болуп турар. Ооң орнунга сула салдынып алгаш, сеткилинден эки чалбарып орар болза кончуг эки. Бажы-биле боданырга долгандыр көзүлбес чүүлдер силерниң бодалдарыңарны дөгерезин билип, силерниң күзел бодалдарыңарны дөгерезин билип, силерниң, күзел бодалдарынга шаптараазыннарны таварыштырып болур.
От көс чемгерерде согуналыг чем база каап болбас, конфет чигир саазынныг болза саазынындан адырып салыр. Ол ышкаш от-көсче сөөктер база октап болбас ужурлуг, өртедир болза шээр малдың баш сөөктерин салып, “улуг иртттиң, сергениң бажы-биле хүндүлеп тур мен” дээн чижектиг кылдыр салыр. От-көсче чем салырга үш кезектеп салыр ужурлуг, шагда тыва чон ожукка чем кылып чораан болгаш үш ожук ышкаш үштеп салыр ужуру ол болуп турар.
Дөзү
Б Б Б
Ярыгин, Иван Сергеевич
Ярыгин, Иван Сергеевич (7.11.1948 – 11.10.1997) хостуг хүрешке Олимп оюннарының ийи дакпыр болгаш Делегейниң, Европанын база ССРЭ-ниң хөй дакпыр чемпиону.
1948 чылда Кемерово можунуң Таштагол хоорайынга төрүттүнген. Тывага ада-иези-биле чедип келгеш, Уюк (?Өөк?) болгаш Бай-Хаак суурларга эге школаны дооскан, өөрлери-биле тыва хүреш хүрежип чаңчыккан. Тыва хүрештиң долгай дегээ, чартыктаар, катай кагар, шавыыр болгаш илдиртир аргаларын тергиин эки ажыглаар болган. Ярыгинге тураскааткан Кызыл хоорайда Ярыгин аттыг спортчу комплекс бар, ол "5 чыл" стадионнуң чанында турар.
Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.