cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салчак, Молдурга Бүрүшкекович
Намдары
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты алган. 2012 чылдың январь 9-та мөчээн.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Ферментилер
Эът-мага-ботка химиктиг хуулуушкуннарның, өскерлиишкиннерниң таарымчалыг болурун дүргедедип турар органиктиг дүргедедикчилерни ферментилер деп адаар (fermentum — «закваска»). Бүгү ферментилер элээн каш бөлүктерге хувааттынар.
ПРОТЕАЗТАР — белоктарны болгаш  полипептиттерни аминокислоталарга чедир хуулдуруп турар ферментилерни ынча дээр. Оларга пепсин, трипсин дээш өске-даа ферментилер хамааржыр.
ОКСИДОРЕДУКТАЗ — организмге тургузукчу болгаш хуулдурар реакцияны болдуруп турар ферментилерни ынча дээр. Сөөлгү үеде ферментилерни калбаа-биле ажыглап турар апарган.
Дөзү
Ф
Вокзал
Вокзал (а узадыр адаттынар) (Вокзал) – демир-орук-биле азы өске-даа транспорт-биле чорукка чоруур кижилерниң аъттаныр, келир, доктаар чери болгаш ында ачы-дуза көргүзер кижилер турар бажың-балгат.
Гормоннар
Үнүштерниң болгаш дириг амытаннарның өзерин азы чамдык органнарның улгадырын, немежирин доктаамал болдуруп турар бүдүмелдерни гормоннар деп адаар.
Дөзү
Г
Волан
Волан азы Воланчык (а узадыр адаттынар) (Волан, Воланчик) – бадминтон ойнаарынга хереглээр кыдыыдыында чүглерлиг чиик бөмбүкчүгеш.
Дөс
В
Водород
Водород (воъдороот, Водород, Hydrogenium, ὕδωρ — «суг» болгаш γεννάω — «төрүп, бүдүрүп тур мен») — периодиктиг системаның бир дугаар химиктиг элементизи. H кылдыр демдеглеттинер. Атомнуг дугаары 1 (бир). Водородтуң чаңгыс атомнуг хевири — Бойдуста эң-не делгереңгей элемент. Сылдыстар колдуунда водородтан тургустунган.
Водород үш изотоптуг: протий (протон) 1H (H), дейтерий (дейтрон) 2H (D), тритий 3H (T) (радиоактивтиг).
Стандарттыг температурага болгаш базыышкынга водород — өң чок, чыт биле амдан чок, токсиктиг эвес H2 деп химиктиг формулалыг чиик хей. Кислород азы агаар-биле каттай аажок кывыычал болгаш ча(ъ)стыычал. Фтор, хлор чижектиг хейлер-биле каттай база-ла частыычал. Водородтуң ковалентилиг харылзаа тургузары эки болгаш, Черде ооң хөй кезиии суг азы органиктиг бүдүмелдер чижектиг молекулярлыг каттыжыышкыннар хевиринде чоруур.
Этанолга болгаш чамдык металлдарга (демир, никель, палладий, титан, платина, ниобий) эстиичел.
Дөс
В
Ооржак, Чанчы-Хөө Чапаажыкович
Чанчы-Хөө Чапаажыкович Ооржак (1895 чылда төр.) — тыва билдингир тоолчу.
Намдары
Чанчы-Хөө Чапаажыкович 1895 чылда Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты сумузунга төрүттүнген. Ооң ада-иези бөдүүн, мал-маганы чок улус чораан. Адазы — Чапаажык Сойлук оглу аңнаар база улуг тоолчу чораан. Чоок-кавы аалдарның ажы-төлүнге чонга билдингир тоолдарны ыдып берип чораан. Ону дыңнаксаан бай-шыырак улуска база тоолдарны ыдып берип чораан. Тоол ыдар чаяанын ийи оглу — Чанчы-Хөө биле Шара-Хөөге дамчыткан. Авазы — Морбуяк ус-шевер даараныкчы чораан.
Чанчы-Хөө адазы 1908 чылда чок болган соонда, Ак-Чалан биле Мартан-Мээрең деп байларның хөдели болуп чораан. Оларның дилээн ёзугаар ында-хаая улустуң аас чогаалын ыдып берип турган. Шак-ла мынчап чоруй өг-бүлезинге дузалажып чораан. Чанчы-Хөө адазы ышкаш аңчы база чораан.
1946 чылда Чапаажык оглу Мөңгүн-Тайгаже көже бергеш, аңаа 1953 чылга чедир чурттаан. 1953 чылдан 1956 чылга чедир Бай-Тайга кожуунда "Мурнакчы" аттыг колхозтуң кежигүнү болуп, малчыннап чораан. 1957-58 чылдарда Өвүр кожууннуң Саглы сумузунга чурттавышаан, чер ажылынга идепкейлиг киришкен. 1959 чылда Мөңгүн-Тайгаже катап көжүп келгеш, Ак-Эрик, Кызыл-Шанчыг, Чаңгыс-Дыт деп черлерге чурттап чораан. 1962 чылда аар аарыгдан аарааш мөчээн.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Тоолчу
Салчак, Красс Байыр-оолович
Салчак, Красс Байыр-оолович (1932 чылдың июнь 6, Хөл, Бай-Тайга, ТАР) - тыва эртемден-педагог, Тываның улустуң башкызы, педагогика эртемнериниң кандидады, тыва улусчу педагогика шинчилелдериниң үндезилекчизи.
Намдары
Ортумак школаны дооскаш, аныяк оол Абаканның педагогика институдунче кирип алган. Өөредилгеге чылдары ооң келир үедеги салым-чолунга белен балалбас исти арттырып каан. Ол педагогикага, өзүп олурар салгакчыларны кижизидеринге бодун бүрүнү-биле бараалгадырын шиитпирлээн. 1951 чылда физика болгаш математика башкызы эртем чедип алгаш, ол Аксы-Барлык школазынга баштай физика башкызы, а оон 1956 чылдан ол школаның директору тургаш, Красс Байыр-оолович сургуулдарны өөредирде, бодунуң методтарын, аргаларын ажылдап кылып, чамдыкта берге педагогиктиг айтырыгларны шиитпирлеп, кандыг-даа байдалдардан үнер арганы үргүлчү тып эккээр турган. Барыын-Хемчикке районо эргелекчилеп, Башкылар билии бедидер институтка директорлап (1959-1963), Тыва АССР-ниң Улус өөредилге сайыдының оралакчызы албан-дужаалга ажылдап тургаш, бүгү билиглери болгаш мөөңнелген дуржулгазын ол ажыглаан.
Чувашияның күрүне университединге камгалап алганы педагогика эртемнериниң кандидады аттыг (1974), К.Б. Салчак Кызылдың педагогика институдунга факультет деканы, кафедра эргелекчизи бооп ажылдап, студентилер биле аспирантыларның эртем ажылын удуртуп турган. Салган сорулгаларын чедип алырынга сонуургалдыг Красс Байыр-ооловичтиң харыысалгалыы база туруштуу педагогика ажылынга эки түңнелдерге чедирип, ооң-биле бүрүн шынзыттынган. Албан-хүлээлгелериниң делгем хемчээли практиктиг башкылаашкынның байлак дуржулгазы-биле каттышкаш, бүгү талазы-биле билиглиг, ат-алдарлыг эртемден апаар арганы аңаа берген.
К.Б. Хөй эртем ажылдарының автору, школаларга шенелде кылып ажыглаар программаларның сүмелекчизи болгаш тургузукчузу. "Тыва улусчу педагогика хөгжүлдези" (1984, 2016) деп ному тыва этнопедагогиканың үндезиннериниң баштайгы системалыг шинчилели болур. Ол ном улусчу педагогиканың үндезиннерин бирден бирээ чокка шинчилээриниң база кижизидилге адырында Этнопедагогика эртемнериниң үндезилекчизи Г.Н. Волковтуң концепциязынга даянып, национал дуржулганың үре-түңнелдиг идеяларын нептередириниң эгезин салган.
Красс Байыр-оолович Салчак - ылап-ла улусчу башкы, педагогиктиг ажылдың ёзулуг-ла соруктуг ажылдакчызы. Үениң эң чугула негелде-херегледеринге ол дыңнангыр болуп, оларны амыдыралга боттандырар дээш карак кызыл ажылдап чоруур. Ооң ачы-хавыяазы-биле Республикада дыка хөй төлептиг кижилер ажылдап, чурттап чоруур.
Шаңналдары, ат-алдары
Ачы-хавыяазы дээш, ол хөй күрүне шаңналдарын алган.
Демдеглелдер
Аңгылал: Абаканда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчулары
Волейбол
Волейбол (сөөлгү о узадыр адаттынар) (Волейбол) - киржикчилери командалар бооп алгаш, бөмбүктү бедик кылдыр херип каан четки ажыр октавышаан, удурланыкчыларының шөлүнге дегзирин оралдажыр спорт ойну, ол ышкаш ооң-биле холбашкан спорттуң хевири; хол бөмбүү.
Дөс
В
Вегетативтиг нерв системазы
Вегетативтиг нерв системазы (Вегетативная нервная система) – дириг амылыгның нерв системазының хан эргилдезин, тынышты, чем хайылдырарын башкарар кезээ.
Дөс
В
Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи
Тыва аас чогаалдың бир онза хевири болза хөөмей болуп турар. Ооң онза болгаш тускайлаң тыптып, сайзырап болгаш нептереп кээни тыва чоннуң улусчу-профессионал ыраажыларның болгаш хөгжүмчүлерниң ачызында болуп турар. Тываны хөөмей чурту болгаш, ук мергежилдиң күүседикчи-мергеннери-биле черле элбек. Тываны бүгү делегейде хөөмей мергежили болгаш ооң күүседикчилери дээш билип, сонуургап турар дээр болза, чазыг болбас. Кижи төрелгеттениң бүгү делегей чергелиг уран чүүлүнүң тускай хевири кылдыр хөөмейни демдеглеп турар. Тыва уран чүүлдерниң хевирлери шупту хөөмей-биле холбашкан: танцы-самда, хөгжүм-шииде, көргүзүглерде, тыва чоннуң хүн-бүрүде чуртталгазында. Тывада хөөмейжилер шаг-шаанда бүгү-ниитилелге үнелелдиг, чон аразынга хүндүткелдиг бооп келген, а оларның чыл-чылдары-биле тургустунуп келген чаңчылчаан репертуары - тыва хөгжүм өнчүзүнүң ёзулуг эртинези-дир.
Демдеглелдер
Аңгылал:Тыва уран чүүл Хөөмейжи
Сердобов, Николай Алексеевич
Николай Алексеевич Сердобов (май 9, 1916 чыл – апрель 7, 1986 чыл) — орус эртемден, чогаалчы, хөй-ниити ажылдакчызы, педагогика эртемнериниң кандидады, төөгү эртемнериниң доктору, фронтучу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 2 чыыжының депутады чораан. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
Н. Сердобов 1916 чылдың май 9-та Куйбышев (амгы Самара) хоорайга төрүттүнген. 1940 чылда Москваның В. И. Ленин аттыг башкы институдун дооскан.
1940-1946 чылдарда Совет Армияның хүрээлеңинге шериг албаны эрттирип, Ада-чурттуң улуг дайынының үезинде хайгыылчы бооп Берлинге четкен. 1946 чылда улус өөредилгезинге ажылдаары-биле Тывага чедип келген. Тыва область Комитединиң улус өөредилге килдизиниң эргелекчизинге, ТДЛТЭШИ директорунга, ол-ла эртем-шинчилел институдунуң эртем секретарынга, эртем талазы-биле директорнуң оралакчызынга, 10 чыл иштинде Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң даргазының оралакчызынга ажылдаан.
Баштайгы чечен чугааларының чыындызы 1959 чылда «Буян биле Хора» деп ат-биле чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Амыдыралдың үнези» (1962), «Саян сыннарының ындында» (1966), «Дайынга шоннутканнар» (1981) деп романнары, «Уланчызы чок» деп тоожузу үнген.
Ада-чурттуң Улуг дайынының I-ги, II–ги чергези, ийи «Кызыл тук», Күш-ажылдың Кызыл Тук орденнери-биле, «Варшаваны чаалап алганы дээш», «Берлинни чаалап алганы дээш», «Германияны тиилээни дээш» медальдар-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижиктери-биле шаңнаткан. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы аттарны алган.
1986 чылдың апрель 7-де мөчээн. 2011 чылдың май 9-та Н.Сердобовтуң 95 харлаанынга тураскаадып ТГШИ-ниң девискээринге мемориалдыг бижикти тургускан.
Дөс
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Дайынчы
Куулар Дондук
Куулар Дондук (1888  – 1932 чылдың 3 айның 22 соондатодарадыр херек) – Тыва Арат Республиканы 1925-29 чылдарда баштап чораан кижи.
Чурталгазы
1888 чылда Хемчиктиң Даа кожуунунда, Шеми сумузунуң куулар сөөгүнден укталган өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы Дажы деп ашак, бай шыырак кижи турган. Дажы дөрт ажы-төлдүг турган. Дондук болза улуг оглу-дур. Дондуктан аңгыда Маңнай-Кара биле Чүлдүм деп ийи оглу, Ламажап деп уруу база турган. Дажы өг-бүлези биле Эл-Бажы, Ак-Кара-Суг, Дөргүн Шеми деп черлерге чурттап көжүп чораан.
Дондук алыс боду өөредилгеге салымныг, арай пөрүк чаңныг оол турган. 14-20 харлыында Үстүү-Хүрээге хуурактап турган. Дондук өөредилгеге сундулуг боорга улуг ламалар ону Моолдуң Өргээ деп кодада Кандан хүрээзинге өөрензин дээш чортупкан. Кандан хүрээзинге 3 чыл өөренгеш, өөредилгезин дооспайн дедир чанып келген. Чанып келгеш Чадаана хүрээзинге чурттап туруп алган. Ынчан ол кешпи деп эртем адын чедип алган турган.
Кадайын Мыйдокмаа дээр. Чалыы үезинде Дондук Баян-Талада Ээр-Хавак деп черге чурттап чораан Моңгуш Оржун-оолдуң уруунга өгленип алган.
Романовтарның төрези дүжерге Буян-Бадыргы кыдаттар-биле эптиг харылзаа тудуп алган. Ынчан-на ак биле кызыл орустар аразынга дайын база эгелээн. Буян-Бадыргы-биле Тактаң камбы, чейзең деп дужаал адын Дондукка хүлээдип бергеш, Белоцарскиде Галцан-Хамбо деп кыдат лама кижиниң бижээчизи бооп туруп ал деп дужааган. Ол орустар аразынга кирип, олар-биле-өңнүктежип тургаш кымга-даа билдиртпейн, орустар дугайында шупту херек чүвени кыдаттарга көрүп дамчыдып турган.
Таңды Тыва Улузу чаартынып турунда... 1923 чылда Биче Хурал Чөвүлелиниң даргазы кылдыр кылдыр соңгуттурган. Биче Хуралдың ажылын 1925 чылга чедир баштап чораан.
1924 чылда Шеми чуртуг Сумунак деп кижи орустарга удурланган, тыва чазакка удурлаган. Ынчан Хемчикке улуг үймээн үнген. Ол үеде Дондук Хемчиктиң нам үүрүнүң даргазы турган. Сумунактың улузу Дондукту хүлүп тудуп алгаш турган. Оон олар ону салыпкан. Ол үе Таңды Тыва Арат Республикага берге үе турган. Чазак улузунуң аразынга чөрүлдээлер эгелээн. Бир кезек улус “моолга катышса” деп бодап турган, өскелери “Тыва аңгы күрүне хевээр артсын”, деп чугаалап турган. 1925 чылда Дондук мынча деп бижип турган: “Моолга каттыжа бээр болзувусса эргелиг, шөлээн чурттап чоруур бис”.
1925 чылда Дондук чазактың даргазы апарган, чазакты ол 1927 чылга чедир удуртуп чораан. Дондук болза хемчик кижи-дир. Тыва Арат Республиканың удуртукчу ажылынче ону Буян-Бадыргы боду дешпип үндүрүп турган.
1925 чылда Совет чазактың чалалгазы-биле Биче Хуралдың даргазы Моңгуш Нимажап, чазак даргазы Куулар Дондук, даштыкы херектер яамызының сайыды Соян Далаа-Сүрүң суглар Москваже аалдап четкен. Москвага тургаш Коминтерниң Чөөн чүк секретариадынга баргаш Тывада тургустунуп келген берге таварылганы сайгарып чугаалашкан.
Дондук Тываның төөгүзүн кончуг сонуургаар турган. Ол “Чөөн чүкте чоннар шинчилээр” орус эртемденнер-биле харылзаажып база турган.
1925 чылда 7 айның 22-ниң хүнүнде ССРЭ күрүнези ТАРеспубликаны бот-догуннан күрүне кылдыр көөрүн хүлээтинип алган. 1926 чылда Улаан-Баатарга августуң хүннеринде тыва биле моол күрүнениң төлээлекчилери чугаалажып ужурашкан. Түңнелинде, 8 айның 16-ның хүнүнде Моол күрүне Тываны бот-догуннан тускай база бир күрүне кылдыр көөрүн хүлээттинген.
Бурят чуртунга ламалар чыыжы боор дээрге, ынаар Чойдан ламаны үдеп чоруткан. Ынчан ол кижи тываның төлээзи турган. 1927 чылда 1 айның 20-29 хүннеринде Москвага ССРЭ буддистерниң Улуг Шуулганы эрткен. Ол болза калмык биле бурят ламаларның эртирген шуулганы-дыр. Дондук оларны өттүнүп Тывага база ламалар шуулганын эртирер болза эки деп бодаан. Эптиг чылдагаан база таварышкан, чазак хуралынга Дондук мынча диген: “Тыва чон, бот-догуннааан күрүнелиг-дир. Бо хүн чигзиниглиг айтырыг бар-дыр, Үндезин Хоойлувус ёзугаар хамааты чон күрүнеден хоорлуп каан ирги бе?” Ынчангаш, 1928 чылдың 3 айның 8-те Бүгү тываның ламалар шуулганы эрткен.
Герман графикага таарыштырган бижикти Лопсаң-Чиңмит чогаадып турунда, ооң ажылын Дондук аажок деткип турган. Бир катап мойну чоонаан хувискаалчылар Ажыкайның малын хавырар деп баарга Дондук оларга чөпшеревээн.
1928-1929 чылдарда орустарга күткүдүп хувискаалчы улус кедереп эгелээн. Куулар Дондукту чазактан, намдан үндүрүпкен. Соонда ону кара-бажыңга олуртуп каан. 1932 чылдың 3 айның 22-де ТАР Намының Төп Комитединге хурал эрткен. Аңаа 4 кижини боолаар кылдыр шииткен. Ол дөрт кижиниң аразында Куулар Дондук болган.
Дондуктуң улузу
Дондукту хувискаалчылар боолап каарга. Ооң эр дуңмалары амы-тыны дээш аажок коргар турган. Олар фамилия ап тургаш Куулар эвес, Ооржак деп фамилия-ат алган. Бир дуңмазы Ооржак Чүлдүм деп кижи, ооң кадайы Моңгуш Чыртаймаа Сапыыновна ам-даа Шемиде бир уруу-биле кады чурттап чоруур. Чүлдүм хөй ажы-төлдүг кижи турган. Ооржак Маңнай-оол Чүлдүмович — улус өөредилгезиниң хоочуну, Ооржак Өктек-оол Чүлдүмович — полковник дээр эрге алгаш хүндүлүг дыштанылгаже үнген, ол кижи Шемиде чурттап чоруур. Ооржак Каң-оол Чүлдүмович — шагдаа чериниң хоочуну. Борбай, Саша биле Таня деп уруглары Кызыл, Шеми биле Шаган-Арыгда чурттап чоруур.
Ооржак Маңнай-Кара, Шемиге чурттап чораан, үш ажы-төлдүг кижи турган Чыргал, Долчан, Калдар-оол.
Дондуктуң, Ламажап дээр кыс дуңмазы Шемиге чурттап чораан. Ол кижи хөй ажы-төлдүг кижи турган: Оюу, Чылбак-оол, Биче-оол, Кошкар-оол, Минчинмаа, Серен-оол, Кара.
Солун чүүл
1926 чылда моол биле тыва күрүнениң төлээлелери ужуражылга эртирип турган үеде... Моолдуң бир чазак кижизи: “Тывалар моолдуң Эрзин-Тес девискээрин эжелеп алган-дыр” диген. Дондук: “Моол чазак Даргат аймаан бүдүнү-биле сыырыпкан-дыр” диген. Моолдарның аксы хак-ла дээн.
1929 чылда, Тыва Араттың Революстуг Намының VIII-ки чыыжынга Куулар Дондук шүгүмчүлелдиг илеткел кылган.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Бокска Россия чемпионады 2008
Бокска Россия чемпионады 2008 чылда Калининград хоорайга октябрь 4-тен октябрь 12-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Октябрь 2008 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2008 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Калининграде Аңгылал:2008 год в боксе
Маады Лопсаң-Осур
Маады Лопсаң-Осур (1876 чылда Бии-Хем кожууну, Билелиг черге төр.) – Тыва Арат Республиканың көскү күрүне болгаш политиктиг ажылдакчызы. Биче дүжүмет Маады Далай деп кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Төрүмелинден угаан-сарыылдыг, чаагай сеткилдиг, күш-ажылга кедергей чүткүлдүг кижи болгаш, ол орус дылды аныяанда-ла эки шиңгээдип алган.
Лопсаң-Осур Тожу хүрээзинге, Төвүттүң улуг хүрээлериниң бирээзинге өөренип турган болгаш моол, төвүт дылдарны хостуг билир апарган. Тывага чанып келгеш, ол Бии-Хемде Маады сумузунуң чагырыкчызы болу бергеш, ол сумуну кожуун чергелиг кылдыр тургузар дээш чадап каан. Иннокентий Сафьянов, Павел Медведев ышка, депшилгелиг үзел-бодалдыг орус кижилер-биле ол доктаамал ужуражып, сүмележип турган. Чаңгыс чер-чурттугларынга ол үргүлчү: "Бистиң Тываны дарлап келген манчы кыдаттар-биле кады чоруп шыдавас бис, кожавыс Моол боду камгалал хереглеп турар. Чүгле Россия Тываны камгалап болур" - деп чугаалап чораан. Төп болгаш барыын талакы кожууннар нояннарының, дүжүметтериниң хөй нуруузу, оларның аразында улуг салдарлыг нояннар Монгуш Хайдып, Чымба бээзи болгаш Буян-Бадыргы олар база ынчаар бодап турган.
1921 чылдың август 13-16 хүннеринде Таңды кожуунуң Суг-Бажынга болуп эрткен Бүгү-Тываның тургузукчу улуг Хуралын белеткеп, эрттиреринге Маады Лопсаң-Осур эң-не идепкейлиг киришкен. Хуралга Совет Россияның болгаш Моолдуң делегацияларының кежүгүннериниң саналдарын, илеткелдерин очулдуруп турган. Боду база саналын берип, Тыва болза Россияның деткимчизи-биле хамаарышпас күрүне болуп, чурт-девискээри бүдүн-бүрүн кылдыр хөгжүүр ужурлуг деп чугаалаан.
Ол хуралга Бүгү-ниити Төп Чөвүлелди - ТАР-ның баштайгы чазаан - Буян-Бадыргы, Чымба, Соднам-Балчыр, Томут, Лопсаң-Осур, Дамдын, Ензак составтыг кылдыр соңгаан. А Маады Лопсаң-Осурну ТАР-ның Чазааның Даргазының оралакчызы кылдыр томуйлап, ооң бедик эртем-билиин, улуг дуржулгазын үнелеп көрген.
1922 чылдың февраль 28-тен март 1-ге чедир Туранга болган Тываның араттың революстуг намының (ТАРН-ның) I съездизинге ТАРН ТР-ның Чиңгине секретарынга Маады Лопсаң-Осурну соңгааш, ону ТАР-ның Чазааның ээлчежип ажылдаар даргаларының бирээзи кылдыр томуйлаан.
Тываның, оон хөй националдыг чонунуң мурнунга улуг ачы-хавыяалыг болган Маады Лопсаң-Осурну "контрреволюстуг ажыл чорудулга" кылып, күрүнениң бараанын дүрүм чок езу-биле чарыгдаан деп нүгүлдээшкин-биле буруудаткаш, ТАР-ның хүрээлеринге, бүгү албан-дужаалдарындан дүжүрген, суд шиитпири чокка өнчү-хөреңгизин хавырган, а бодун Чаа-Хөл кожууннуң Үрбүн тайгазынче күш-биле шөлүпкен. Ооң политиктиг болгаш хамааты эргезин казаан, ол кожууннуң девискээринден өскээр чоруурун хораан. Кайгамчык буянныг ол кижи Улуг-Хем кожууннуң Куйлуг-Хем деп черде куйга чааскаан мөчээн. Төөгүнүң кээргел чок, каржы шыны ындыг-дыр.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Вегетативтиг органнар
Вегетативтиг органнар (Вегетативные органы) – амыттанның, үнүштүң азы мөөгүлерниң чемненилге болгаш өзүлде органнары (чижээ, дазыл, ун, бүрүлер).
Дөс
В
Мэрилин Монро
Мэ́рилин Монро́ (Marilyn Monroe), Но́рма Джин Мо́ртенсон төрүттүнүп крге ады (Norma Jeane Mortenson), крещение ап турда ады Но́рма Джин Бе́йкер (Norma Jeane Baker; июнь 1, 1926(1926-06-01)[1][2][…], Лос-Анджелес, Калифорния, США[3] — августа 5, 1962(1962-08-05)[3][4][…], Брентвуд, Калифорния) — американ кино артизи, 1950с чылдарның секс-символу, ыраажы болгаш модель. Американ кино тытырар компаниелерниң болгаш бүгү делегейниң культуразында культулуг хевир-дүрзүзү болуп турар.
Чээрби киржип турган кинолары 200 млн доллар акшаландрыышкын экелген. Студиязының аай-чуруму аайы-биле Монро «20th Century Fox» деп киностудия-биле контракт чарып алгаш турган, ол дээш 1950 чылдарның аажок шылгараңгай артизи тургаш ла Голливудтуң хөй эвес өртектиг артизи турган. .
«Ниагара» деп кинога киришкен ролю дээш алдаржаан (1953), база «Джентльмены предпочитают блондинок» (1953) болгаш «Зуд седьмого года» (1955). Критиктер ийи аңгы хамаарылгалыг турган Монронуң чогаал ажылынга. Көрүкчүлер артистке ынак турганнар, ооң бичии мугулай-даа болза магаданчыг ак-чаштыг рольдарын. «В джазе только девушки» деп кинога кол рольду ойнааш (1959) «Золотой глобус» деп премия шаңналды алган, ооң номинациязы «Эн эки кыс рольду ойнаан — каттырынчыг кино болгаш ырлаар кино».
Сөөлгү чылдарында психологтуг байдалы арай-ла турум эвес турган. Сөөлгү киржип турган кинозун «Что-то должно случиться» (1962) төндүр ойнаваан. Август 5 1962 чылда Мэрилин Монрону өлүг тып алганнар. Ол дээрге оожургадыр барбитураторну эмин эртир хөйнү ижипкен бооп турар, ынчап кээрге ол чүүлдү амы-тынынга четкен деп санап турар ниитилелде.
Шөлүглелдер
Аңгылал:Августтуң 5 мөчээн Аңгылал:Июньнуң 1 төрүттүнген Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Артист Аңгылал:Кино артизи Аңгылал:Төөгүлүг херээжен Аңгылал:Мерлин Монро
Барыстаа
Барыстаа (а узадыр адаттынар) (Верста) – узунунуң эрги орус хемчээли (1,06 км).
Дөс
Б
Вагон
Вагон (о узадыр адаттынар) (Вагон) – боду чорбас (моторлуг кылып каанда — боду чоруур), рельстер кыры-биле шимчээр транспорт херексели.
Дөс
В
Балчий-оол, Кузьма Балчырович
Кузьма Балчырович Балчий-оол (1910—1971) — фельдшер, Тываның бир дугаар алдарлыг эмчизи, РСФСР-ниң кадык камгалалының тергиини.
Намдары
К.Б. Балчий-оол 1910 чылда Бии-Хем кожууннуң Бош-Даг деп черге малчын араттарның өг-бүлезинге төрүттүнген. 1910 чылда авазы божуп чыткаш, чок болган, үш чыл болганда, 1913 чылда, адазы чок болган. Өскүс калган эрни Медведев сөөктүг староверлер кижизидер кылдыр алгаш, 9 харлыынга чедир азырааннар. Олардан эки орустап өөренип алган. 5 чыл школазын дооскан, 20 харлыынга чедир хөлечиктеп чораан.
1932 чылдан 1935 чылга чедир республиканың аңгы-аңгы кожууннарынга фельдшерлеп ажылдаан.
1935 чылда Москваның эмчи техникумунче өөредип чоруткан. 1940 чылда Төп фельдшер-акушер школазының фельдшер салбырының долу курстарын дооскан. Тыва улусчу-революстуг шеригниң санитарлыг албанының даргазы турган.
1941—1943 чылдарда — Тожунуң эмнелгезиниң эргелекчизи, 1943—1945 чылдарда — Чадаананың эмнелгезиниң эргелекчизи.
1945 чылдан 1948 чылга чедир — Область эмнелгезиниң улуг эмчизи.
1949—1955 чылдарда Красноярсктың эмчи институдунга өөренип турган.
1955—1960 чылдарда — Республиканың эмнелгезиниң улуг эмчизи.
Кызыл Крест Ниитилелиниң Республика Комитединиң Президиумунуң кежигүнү кылдыр Тываның бүгү кожууннарынга кадык амыдыралды нептередип чедип каапкан. Кады ажылдап турган эштериниң мурнунга ат-алдарлыг болуп, эмнедикчилерниң мурнунга хүндүткелдиг чораан. Эмичлеп турар үезинде эмнедикчилеринден үргүлчү четтиргенин илереткен чагааларны ап чораан.
Шаңналдары, ат-алдары
Улус-чонга үр үеде ак сеткилдиг бараан болуп келгени дээш К. Балчий-оол дараазында шаңналдар-биле шаңнаткан.
Шөлүглер
1. Вехи тувинского здравоохранения
2. Медицинская, производственно-техническая и сельскохозяйственная интеллигенция
3. Соболезнования родным и близким известного врача Джона Кузьмича Балчий-оола
Аңгылал: Красноярсктың эмчи институдунуң доозукчулары
Петр Васильевич Астафьев
Петр баштайгы үезинде улуг бергедээшкиннерге таварышкан: дыка хөй колхозчулар «үе эрттирип» чаңчыккан, ажылга хөөн чокталган болган. Ындыг чаңчылдан чарлыр херек, ынчангаш бир дугааргы-ла баштаар чер хуралынга негелде салган: шыңгыы сагылга-чурум херек. Баштаар чер кежигүннери барык хүннүң чыгыы чыглып, ажыл-агыйның байдалын сайгарып, шиитпирлерни хүлээп ап, колхоз амыдыралынга идегелдиг, амыдыралчы дуржулгалыг хоочуннар-биле сүмележип турган...
...Ажыл-агыйда хөй ажылдар кылдынган, колхозбут кырында туруп келген деп чугаа каяа-даа дыңналып эгелээн, ынчалзажок Петр Васильевич болгаш идепкейлиглер: «Чүге черле кижилерниң ниитиниң херээ дээш сонуургалы эки илеревезил?» - деп айтырыгны салбышаан. Хуралдарга ол дугайын чаңгыс эвес удаа көдүрүп, чалгааларны ыяттырып, маргыжып-даа келген. Чаңгыс кижи чалгаа болза, ол бүгү колхозчуларның буруузу, кым-бир кижи ажыл хүнү үскен болза, шуптузунуң хайы, өскээр кылган болза, бүгү коллективтиң багы деп чурумну доткаатканнар. Чоорту, чылдан чылче ажыл хөнээн, кижилер чурумга өөренген, чер ажыл-агыйжы чаартынып, хевир кирген. Астафьев боду өөренмишаан, колхозтуң акша-хөреңгизин санап билиринге өскелерни өөреткен.
1962 чылдың январьайдан эгелеп, колхозка күш-ажыл төлевирин акшаже шилчиткен. Ол берге-даа болза, шуптузунуң сеткилинге таарышкан. Колхоз даргазының ажык сеткили, шыдамыы ол хемчегниң шынныынга бүзүрелди оттурган.
Ажыл-агый улам хөгжээн. Мал-даа, чер-даа ажылы черле шыырак орулгалыг апарган: «Кызыл тараачынның» ажыл-агый участоктарынга күш-ажыл хувааттынып, нормалаттынган, кижилерниң ажылдап алыры-даа көвүдээн. Өскээртен көөрге, хамык чүве чайгаар бүдүп турган-даа ышкаш. А херек кырында Петр Васильевичиниң удуртканы колхоз белен эвес, изеттинмээн орук-биле бурунгаарлап, бүгү Тывага үлегерни көргүзүп турган. Ооң ажыл-агый баазазынга ортумак звенонуң удуртукчуларының школазын республикага бир дугаар ажытканы таварылга эвес.
П.Ф. Астафьев хүндүткелди чаалап ап, ат-алдарга-даа четкен. Күш-ажылдың Маадырының алдын медалын аңаа тывысканын чаңгыс чер-чурттуглары чоргаарал болгаш хүндүткел-биле хүлээп көрген. Ол ону хөй чылдарда шынчы, эрес-кежээ ажылы-биле чаалап алган.
Марс
Планета Марс (демдээ: ) — Хүн системазының дөрткү планетазы.
Кежээ азы дүне ол дээрге бүлүртүң кызыл сылдыс ышкаш көстүп кээр.
Марс Хүн системазында
Хүнден санаарга Марс дөрт дугаар планета бооп турар. Ол база Черге дөмейлешкек планетаның бирээзи-дир. От-көс, өрт-чалбыыш өңү дег кызыл-сарыг бооп көстүр, эрте-бурун шагда римчилерге чаа-дайын бурганының ады-биле Марс деп адаттыра берген. Аңгыр ышкаш кызыл-сарыг өңнүг боорга, тывалар ону Аңгырак деп адап чораан. Марс Хүнден 227,7 миллион километр ырак. Хүннү 687 дүн-хүн иштинде бир долганыр. Октаргай делгеминде Черге эң чоок телолар Ай, Венера болгаш Марс. Чер биле Марс чаңгыс углуг Хүннү долганыр болганда, 2 чыл 50 дүн-хүн болгаш-ла, дужаажып эртип турарлар, оларның дужаажып эртерин противостояние дээр. Планеталарның Хүннү долганыр орбиталары төп-төгерик эвес, эллипс (чөлбең) хевирлиг. Ынчангаш оларның аразы чамдыкта аажок чоокшулажып келгилээр. Марс биле Черниң эң-не чоокшулажып келир дужаашкынын улуг противостояние дээр. Ол үеде оларның аразы 55 миллион километр чедир чоокшулаар. Ындыг таварылгалар 15 - 17 чыл болгаш-ла катаптаар. Ынчан Марсты өөренип, хайгаараары кончуг эптиг.
Марстың характеристиказы
Марстың агаарының кол составы - углекислый газ, оон аңгыда чөгенчиг суг бустары, углерод ажындызы ында бар. Чоокку үеде шинчилелди барымдаалап алырга, эвээш кислород бары илерээн. Ооң агаарының составында аргон бары ам-даа тодараттынмаан.
Марстың өй-тап безин куржагларының температуразы хөлчок чавыс. Чылыг дээн куржагларында дүне аажок соок, чүгле хүндүс оларның температуразы кадар болу бээр. Дүъш үезинде эң-не изиг температура 27 - 31 градус, а дүне - казыыр 75 градус чедер. Дүн-хүннүң ортумак температуразы казыыр. Кыжын эң чылыг черлерге казыыр 130 градус болгулаар. Базыышкыны эвээш, агаары кончуг соок болганындан Марстың кырынга углекислота доңгаш, хар ышкаш чаап тургулаар.
Марстың эдеринчилери
Марсты долганып турар Фобос (Коргунчуг) болгаш Деймос (Сүртенчиг) деп ийи эдеринчи бар. Космос аппараттарының шинчилээни-биле алырга оларның хевирлери боп-борбак эвес, шала шөйбексимээр, картошка хевирлиг. Фобостуң дооразы 21 км, узуну 26 км, а Деймостуң дооразы 12 км, узуну 13,5 км. Фобостуң-даа, Деймостуң-даа кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгул-чиңгилдер барын космос аппараттары тодаргайлаан. Ол эдеринчилер ала-чайгаар бүткен деп чүвени эртем бадыткап турар.
Марста чуртталга бар бе?
Шаанда Марстың кырында кылымал бугалар, арык-сумуннар бар деп чугаалажып тургулаан болза, бо үеде ооң кырында кандыг-даа кылымал буга сугларның чогун космос аппараттары бадыткаан. Чоокка чедир телескопка ооң кырында даглар, чоогалар, ийленчек дөң-дөстектер база оларның хөлегелери көзүлбес боорга, Марстың кырын оргу-дески кылдыр билип турган. Радиолокациялыг база базыышкын ылгалын ажыглаар аргалар-биле ооң кырында дөң-дөстектер, бедик-чавыстар илереттинмээн.
Марстың кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгарлар барын аңаа ужуп четкилээн космос аппараттары тодаргайлаан. Ооң кырында вулкан демдектеринден тургустунган даглар, дээрбектелчек, кыдыы чалданчак оңгарлар дыка хөй. Узуну 2500 км, калбаа 100 - 250 км бооп шөйлүп чоруй баргылаан 6 км ханы сайырлар база бар. Чер болгаш Ай кырында чок сыныксымаар-даа, үзүк-боолук-даа дүрзүлүг хевирлер, бассейн ышкаш 1,5 км диаметрлиг болгаш ң км ханы-даа хевирлер көзүлгүлээр. Чамдык эртемденнерниң шинчилеп турарын ёзугаар алырга дөңнелчек доң каъттарның адаанда суг база туруп болгу дег. Марстың кырында базыышкын эвээш болганда, суг ооң кырынга чүгле дош азы бус хевирлиг туруп болур. Хемнер унунга дөмей узуну 1500 км, дооразы 200 км хевирлер база көзүлгүлээр. Аңаа кажан-даа чаъс чагбас. Ында суг бары, чогу ам-даа эки шинчилеттинмээн. Марстың кырында амыдырал-чуртталга бар дугайында дыка хөй янзы-бүрү чугаалар тургулаан. Ынчалза-даа оларның чаңгызы-даа амдыгаа чедир бадыткаттынмаан.
Дөзү:
М
Самбога Россия Чемпионады 2015
Самбога Россия Чемпионады 2015 чылда эр кижилер аразынга март 6-дан март 11-ге чедир Санкт-Петербургка эрткен.
Гессен Борисович Шома
Генералды чоок таныыр кижилер ооң шеригзиг дурт-сынын магадаар турган, ынчалзажок ол дыка бөдүүн, чазык-чаагай болгаш дайынчылар дугайында сагыш салыышкыны кезээде илергей чораан. Тываның үндезин чонунуң иштинден баштайгы генерал Г.Б.Шома барык бүгү назынын шериг албанынга бараалгаткан. 1903 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Чөөн-Хемчик кожуун Баян-Талага Баян-Тала сумузу төрүттүнген.
Аныяк улусчу республика иштикиниң болгаш даштыкының дайызыннарындан камгаланыр аргалыг болуру эргежок чугула турган. Ынчаарда аныяк Гессен Шома 1925 чылда Тываның араттың революстуг шериинге (ТАРШ-ка) шериг албанын эрттирип келген. Шериг херээнге ооң чүткүлдүүн, өөредилгеге сундулуун барымдаалап көргеш, үш чыл болганда ону Тывадан ыракта Калинин хоорайда шериг училищезинге өөредип чоруткан. Аъттыг шериг училищезин Гессен Борисович чидиишкинниг дооскан сөөлүнде ТАРШ-тың взвод командиринге томуйлаткан. Ооң взводу шеригниң мурнуку одуруунга кирген. Дараазында Краснодар хоорайга командирлер курзун дооскаш, Тываның аъттыг шериг полугунуң командири болган: харысаалгалыг бедик албан-дужаалды аңаа бүзүрээн.
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
2. Приволжский федеральный округ;
3. Южный федеральный округ;
Гессен Борисович Шома
Фашистерни тиилээн сөөлүнде генерал-майор Г.Б.Шома партияның Тыва обкомунуң шериг килдизин эргелеп турган. "Дипломаттар тайбыңны тургуссуннар, а кадржаан офицерлер бистер дайынга кезээде белен болур ужурлуг бис" - деп, командирлерни ол кезээде өөредип чораан. Аныяктарны шериг херээнге өөредириниң, оларны Ада-чурттун камгалаарынга кезээде белен кылдыр кижизидериниң эргежок чугулазын генерал Г.Б.Шома калбаа-биле тайылбырлап, дайын халавының кыжаныышкынын чонга угаадып келген.
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
3. Сибирский федеральный округ;
Гессен Борисович Шома
Г.Б.Шоманың Тываның болгаш Россияның мурнунга ачы-хавыяларынын бедии-биле үнелээн: Кызыл Сылдыс ордени, ТАР-ның ийи Республика орденнери, хөй санныг медальдар ооң хөрээн каастап чораан.
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
5-8. Центральный федеральный округ;
Вагонетка
Вагонетка (е узадыр адаттынар) (Вагонетка) - чиңге оруктуг демир-орукка азы астынчак орукка чүък сөөртүр кыры ажык улуг эвес вагон.
Дөс
В
Вишникина, Людмила Ивановна
Людмила Ивановна Вишникина (7 сентябрь 1939) — совет машиностроения мурнакчызы, бригадир слесарей-сборщиков электрических машин и аппаратов завода «Миассэлектроаппарат» Министерства электротехнической промышленности СССР, Челябинская область, ордена Трудовой Славы долу кавалери (1986).
Намдары
1939 чылда Туапсе хоорай Краснодар край орус өг-бүлеге төрүттүнген. В детстве вся семья переехала на постоянное место жительство на Урал в город Миасс. Здесь завершила обучение в школе и школе фабрично-заводского ученичества.
1961 чылда трудоустроилась и всю свою жизнь проработала на одном заводе "Миассэлектроаппарат". В самом начале своего трудового пути была ученицей заготовщика электромашинного цеха, затем - резчицей изоляции, намотчицей изоляции. 1969 чылда перешла работать слесарем-сборщиком электротехнических машин и аппаратов. Работала в электромашинном механосборочном цехах. Позже была назначена бригадиром слесарей-сборщиков.
Отличалась высокой квалификацией, знала весь процесс сборки. Автор ряда инициатив в производстве. Именно её бригаде доверяли освоение новых видов производства машин.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 31 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 10 июнь 1986 чылдың Чарлыы-биле "за большой вклад в повышение производительности труда и изготовление продукции высокого качества" Людмила Ивановна Вишникина была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
1994 чылдан алдарлыг дыштанылгада турар. Миасс заводка 33 ажыг чыл ажылдаан. Активно занимается общественной деятельностью в совете ветеранов. Челябинск область совединиң депутаттап соңгуттуруп турган. 1982 чылдан 1987 чылга чедир ЦК ВЦСПС кежигүнү турган. Миасс хоорай Челябинская областьта чурттап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:ЦК ВЦСПС кежигүннери Аңгылал:Узаныкчылар Аңгылал:Челябинск область совединиң депутаттары
Гессен Борисович Шома
Гессен Борисовтуң 59 харлыында аар аарыгдан 1962 чылда мөчээн. Ооң чуруу болгаш генерал хеви, шериг селемези, төөгүлүг документилери "Алдан-Маадыр" аттыг чурт-шинчилел музейинде кадагалаттынып чыдар.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Чазаглыг чадаг-терге спортузунга Россия Чемпионады
Чазаглыг чадаг-терге спортузунга Россия Чемпионады — национал Россия Чемпионадынга шоссейному велоспорту, Федерацией велосипедного спорта России 1992 чылдан эрттирип турар. Тиилелге дээш дисциплиналарга майка в цветах национального флага тыпсып турар (на илл.).
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
5-8. Уральский федеральный округ;
5-8. Крым;
5-8. Дальневосточный федеральный округ;
2. Центральный федеральный округ;
3. Уральский федеральный округ;
3. Приволжский федеральный округ;
5. Сибир федералдыг округ.
Шөлүглер
Аңгылал:2015 год в Санкт-Петербурге Аңгылал:Спорт в России в 2015 году Аңгылал:Март 2015 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Санкт-Петербурге Аңгылал:2015 год в самбо
Минералдыг бүдүмелдер
Кижиниң чеминде минералдыг дустар хевирлиг туруп турар 15 хире химиктиг элементилер бар. Аъш-чемде олар эвээш эвес бар болуп турар болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга олар эң чугула бүдүмелдер болур. Дириг амытаннарның чеминден минералдыг чүүлдерни казып каапкаш, чемгерер болза, аштап өлүрүнден дүрген өлүр.
Калий — эът-мага-ботка натрийниң болгаш кальцийниң солчуушкунун болдуруп турар. Калий ферментилерниң аҗылынга болгаш шыңган эъттерниң чыырлырынга эң-не чугула элементи болур. Хаваңнаар, чүрек аарыгларының үезинде организмден сугну ылгап үндүрер чүве болганда, калийни сидик элбедиринге ажыглап турар. Хонукта кижиге 3 г хире калий негеттинер. Калий ногааларда, фруктуларда, кадырган каттарда хөй.
Фосфор — диштерниң болгаш сөөктерниң база бир тургузукчу материалы болур. Фосфор шыңган эъттерде оларның чыырлырынга ажыглаттынып турар. Оон ыңай фосфор мээниң болгаш өске-даа органнарның ажыл-чорудулгазынга, ферментилерниң ажылынга эң чугула элемента болур. Улуг кижиниң хүнде фосфорга хереглели 1,5—2 граммга деңнежир. Фосфор эътте, балык эъдинде, сүттен алдынган чемнерде, ногааларда, тайга тооруунда, фасольда, горохта хөй бар.
Кальций — организмге ооң ужур-дузазы фосфорга дөмейлешкек, улуг кижиниң хүнде кальцийге хереглели 1 г.
Демир — клеткаларның тынарының, ферментилерниң оолгаш ханның эритроциттериниң тургузуунда ажыглаттынып кирип турар. Улуг кижиниң хүнде демирге хереглели 15 граммга деңнежир. Демир баарда, эътте, дагаа чуургазының сарыг черинде, ногааларда, помидорда, фруктуларда хөй бар. Медицинада демирни хан четпестээр азы хан төктүр аарыгларга удур ажыглап турар.
Чес, Никель, Кобальт, Марганец — ханның тыптып тургустунарынга эң-не ажыктыг элементилер болур. Олар чамдык ферментилер ажылын экижидер шынарлыглар.
Йод — зоб безиниң гормонунуң тургустунарынга, фосфорнуң болгаш кальцийниң эът-мага-ботта сиңнигип, ажыглаттынарын күштелдиреринге эң-не ажыктыг элемент болур. Кижиниң хүнде йодка хереглели 100-тен 300 у-ке деңнежир. Йод далай капустазында, свёклада болгаш өске-даа чамдык, ногааларда бар.
Фтор — диштерниң карарып, чирлип аарыырын болдур базынга ажыктыг элемент болур. Ол ногаан капустада, согунада, кызыл-таста, кара хлебте хөй. Тываларның шаг-шаандан тура аъш-чем кылдыр ажыгла чорааны ай, бес, үүргене, шончалай, кичигене дээн ышкаш оъттарының тургузуунда минералдыг бүдүмелдер хөй бар. Ынчалзажок оларның тургузуу бо үеге чедир эртемде тодараттынмаан, ындыг болганда олар бижиттинмээн.
Дөзү
М
Бавун-оол, Уин-оол Андрей оглу
Уин-оол Андрей оглу Бавун-оол (Бавун-оол, Уин-оол Андреевич).
Кара-Хая – Уин-оол Бавун-оолдуң төрээн чери болгаш эң-не ынак булуңу. Бо черниң каас-чаражын ол бүгү назынында магадап ханмаан. Ооң сагыжынга Таңды-Уула сыннары кайгамчык тоолчургу маадыр ышкаш сагындырар – эртен оттуп келгеш, арын-шырайындын уйгунуң туманын арылдыргаш, мөге-шыырак эгиннеринге ак-көк дээрни баганалапкан дег.
Ол ышкаш аңаа мал малдаары – чер кырында эң-не бурунгу мергежил. Кижилер тараа тарып, бажың тудуп билбес турда-ла, мал-маганны өстүрүп, кадарып, оъткарып өөрени берген. Эртен быштак-биле, дүъште – эът-биле, кежээ-сүт-биле чемненип-даа чораан.
Уин-оол аныяк турда-ла, ажыл-агыйның директору Колесников кадарчылаарын сүмелээн, чүге дээрге ооң мал аразынга өскенин, ханындан малчын уктуун дарга билир. Үе-чергелери машина-техникаже чүткүлдүг, ол үениң сонуургалы ындыг-даа турган болза, Уин-оол дораан чөпшээрешкен.
Шак ынчаар Уин-оол Андреевичиниң күш-ажылчы намдары, бүгү амыдыралында салым-чолу шиитпирлеттинген. Одар-белчиир солуп, хой кадарып чорааш, ол оран-таңдызының, даглар, арга-арыгларының, хову-шөлдериниң ээзи мен деп чүвени билип, аңаа чаңчыккан. Бодунуң херээнге бердинген малчын кижиниң ажыл-херектери, сагыш човаашкыннары төнчү чок. Эртен даң хаяазындан кара дүнеге чедир үстүр эвес: малды одарже үндүрер, суггарар, кажаалаар, оон эртсе, аарыг-аржыын эмнээр, өдек-кыштааның хөй ажылы дээш, чүү чок дээр. Хүннер, айлар, чылдар ынчаар шуужуп-ла турар – бирээзи өскезинге база шуут дөмейлешпес.
Чылдың дөрт эргилдезинде чымыш үстүр эвес: час келир – чаш төл хүлээп алыр, чай келир – көшкеш чоруп бээр, дүк-даа кыргыыр, күс келир – кышка шыңгыы белеткенир, кажаа-хораа, сиген-ширбииш...
Хойну бедик дагларга одарладырын С.К. Тока аттыг совхозтуң малчыннарының аразындан Уин-оол Андреевич Бавун-оол бир дугаарында эгелеп, өскелерге үлегер болган. Даглыг черниң оруу кадыр-берттиг, амыр эвес-ле болгай. А көстүр-көзүлбес чиңге кокпаны алгыдып, өскелерге улуг орук кылып бээри оон-даа берге. Ынчалза-даа У.А. Бавун-оол бергелерге торулбайн, эрес-кежээ ажыл-ижи болгаш хөй чылдарда мөөңнээн билиг-мергежили-биле С.К. Тока аттыг совхозка, оон чоорту районга болгаш республикага ат-сураглыг, дуржулгалыг малчыннарның санынга кирген.
Хой ажылының уксаажыдылга совхозунга нарын дүктүг, тус черге чаа-ла өстүрүп эгелээн кодан хойдан ол төрүүр чүс хойга онааштыр 12 чедир хураганны доруктуруп өстүрүп эгелээн. Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш ооң хөрээнге Маадырның алдын медалы чайыннай берген.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Вагон-ресторан
Вагон-ресторан (Вагон-ресторан) – поездиде ресторан кылдыр ажыглаттынып турар вагон.
Дөс
В
Жалсанова, Пылжит Бальжиевна
Пылжит Бальжиевна Жалсанова (1923 — 1986) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Карла Маркса аттыг колхзтуң саанчызы Селенгинского аймака Бурят АССР, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1959).
Намдары
1923 чылда Ацула улус Иройского сомонного совета Селенгийского аймака Бурятии тарааччын бурят өг-бүлеге төрүттүнген. Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде окончила курсы трактористки и семь лет отработала на тракторе.
1949 чылда стала трудиться на ферме дояркой колхоза имени Карла Маркса. С начала 1950-х годов они были стабильные надои свыше 4000 литров молока от каждой коровы в среднем за год.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 3 июль 1959 годдың Чарлыы-биле «за выдающиеся производственные достижения и большой вклад, внесённый в освоение и внедрение новых прогрессивных методов труда в промышленности и сельском хозяйстве Бурятской АССР» Пылжит Бальжиевна Жалсановага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Неоднократно принимала участие в выставках достижений народного хозяйства. Принимала участие в наставнической работе, передавала опыт новому поколению животноводов. Была делегирована на 3-й всесоюзный съезд колхозников в 1969 году.
1986 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар
Балчий-оол, Джон Кузьмич
Джон Кузьмич Балчий-оол (1935 сентябрь 18 — 2013 октябрь 9) — хирург-уролог, дээди категорияның эмчизи, медицина эртемнериниң кандидады.
Намдары
Д.К. Балчий-оол 1935 чылдың сентябрь 18-те Тыва Арат Республиканың Кызыл хоорайга эмчи өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң адазы Балчий-оол Кузьма Балчырович — Тыва Республикада кадык камгалалдың баштайгы организаторларының бирэзи, 1944 чылда Тыва ССРЭ-ге каттышканда республиканың эмнелгезиниң бир дугаар улуг эмчизи. Авазы Белова Фаина Георгиевна — Кызыл хоорайга дүрген эмчи дуза чедирер станцияның организатору болгаш баштайгы улуг эмчизи.
Эрги түрк бижии
Эрги түрк бижик (Көк-түүрк бижии, Орхон бижик болгаш Орхон-Эне-Сай бижии деп база адаттынар) дээрге амгы өйнүң 8-13 чүс чылдарында эрте түүрк күрүнелерниң девискээрлеринге эрги түүрк дылдың бижии кылдыр ажыглаттынып турган бижик.
Балчий-оол, Джон Кузьмич
Намдары
1961 чылда Красноярсктың эмчи институдун дооскан, Республикада Хирург салбырының бир дугаар уролог-эмчизи болган.
1967 чылда клиниктиг ординатураны Москваның 2-ги Н.И. Пирогов аттыг эмчи институдунуң Урология кафедразынга дооскан. Тывага чанып келгеш, Кызылга Республиканың эмнелгезинге тускайжыттынган урологтуг албан черин, бир дугаар уронефрологтуг салбырны организастааш, ону 1984 чылга чедир баштаан. Ол үеде Тыва АССР-ниң кол урологу болуп база турган.
Эрги түрк бижии
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл Аңгылал:Түрк дылдар Аңгылал:Тыва чугааның бүдүжү Аңгылал:Алфавит
Балчий-оол, Джон Кузьмич
Намдары
Джон Кузьмич Балчий-оол 20 хире урология хамыыршкан эртем чүүлдерин база «Цисталгия» деп монографияны А.Ф. Даренков-биле кады бижээн.
1995 чылдан тура Мосвкага Өг-бүле планнаар болгаш репродкция төвүнге ажылдап турган. Джон Кузьмич 78 харлыынга чедир ажылдавышаан чурттап каан.
Москваның Николо-Архангельск хөөрүнде хөөржүттүнген.
Дөс
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Сентябрьның 18 төрүттүнген Аңгылал: Красноярсктың эмчи институдунуң доозукчулары
Бокска Россия чемпионады 2009
Бокска Россия чемпионады 2009 чылда Ростов-на-Дону хоорайга ноябрь 15-тен ноябрь 22-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Ноябрь 2009 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2009 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Ростове-на-Дону Аңгылал:2009 год в боксе
Ваза
Ваза (бирги а узадыр адаттынар) (Ваза) – чимис салырынга, чечек тургузарынга азы каасталгага хереглээр чараш сава.
Дөс
В
Турисчи хөй мергежилдиң маргылдаазынга Россия Чемпионады
Спорт туризминге Россия Чемпионады — Спорт туризминге Россияның чемпион ады дээш маргылдаа. Эң-не баштай 2012 чылда эгелээш, ону чыл санында эрттирип турар.
Бадра, Игорь Иргит оглу
Игорь Иргитович Бадра (август 24, 1952 чыл төр.) — тыва журналист, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаалчы. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Намдары
Игорь Бадра 1952 чылдың август 24-те Тыва автономнуг областың найысылалы Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдын номери 2 ортумак школаны дооскаш, Иркутскиниң өлүк-кеш техникумун, Москва хоорайнын "Максим Горький" аттыг Литература институдун дооскан.
Ажылчын базымын кино механигинден эгелээш, Кызыл, Ак-Довурактың тудугларынга бызаңчылап, каңнакчылаш, культура бажыңынга уран-чүүл удуртуп; «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга, Күрүнениң телерадиокомитединге корреспондентилеп, аңныыр-тывыш эргелелинге охотовед бооп; Тыва Республиканың Чазааның чанында даштыкы экономиктиг харылзаалар Комитединиң даргазынга, Тываның ном үндүрер чериниң кол редакторунга, 1997–1999 чылдарда Тыва Республиканың аңныыр Департаментизиниң удуртукчузунга ажылдаан.
Баштайгы шүлктерин 1964 чылда «Сылдысчыгаш» солунга парлаткан. Публицистиг, литература болгаш театр критиказының дугайында чүүлдерин республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка, «Литературная Россия», «Харьковская правда», «Татарстан яшляре» солуннарга, «Молодая гвардия» сеткүүлге парлаткан. Бөлүк авторларның «Дамырак–2», «Исток» деп номнарга ооң чогаалдары кирген. Ол «Чалыы үем» (1987), «Авам ынак аңгырлары» (1990) деп шүлүктер чыындыларының автору. Адазы, чогаалчы Иргит Бадраның парлаттынмааны «Арзылаң Күдерек» деп романын редакторлааш, чырыкче үндүрген. Тыва, орус дылдарда бижиир болгаш публицистиг чүүлдерин орус, хакас, алтай, татар, чуваш, казах, украин, немец, англи, түрк, кыдат, уйгур дылдарга парлаткан. Литва, кыргыз, туркмен, украин, моол, бурят шүлүкчүлерни база Р.Гамзатовту тыва дылче очулдурган. Орус дылче К-Э. Кудажының, К.Чамыяңның, М.Ховалыгның, Ч.Ирбижейниң, А.Үержааның, О. Охемчиктиң, М.Көжелдейниң, С. Майнактың, З. Намзырайның, В. Хомушкунуң чогаалдарын очулдурган. Ол 30 ажыг ырларның сөзүн, аялгазын очулдурган.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Кижи Аңгылал:Чогаалчы