Динлиннер
Төөгүзү
Бижимел барымдааларда динлиннерни түрк дылдыг, көшкүн амыдыралдыг чоннарга хамаарыштырып турар. Олар сюннулар-биле дөмей чугаалыг, улуг эвес ылгалдар бар деп каш катап демдеглеттинип турар: «…бир черден өске черже суг болгаш оът-сиген барын көрүп тургаш көжер, кеш, алгыдан хептерлиг, эът чиир, жуаньжуннар ышкаш бода малдыг, хойларлыг болгаш оон-даа өске азырал амытаннарлыг, чүгле оларның тергелериниң дугуйлары бедик, хөй узун инелерлиг». Динлиннерниң дугайында кыдаттарның бижээн чүүлдери тодаргай, эскериглерин дорт бижип турганы чөп. Динлиннерниң бажында дорт хаан, чагырыкчы чок турган, аймак бүрүзү тускай баштыңныг турган. Ынчалза-даа кыдыындан халдаашкыннар азы өске-даа айыылдар тыптып келзе, олар боттарының күштерин мөөңнээр турганнар. Тулчуушкуннар үезинде олар шын дүрүмнер ажыглавас, дорт үскүлежиишкин ууп шыдавас, чүгле хенертен халдаашкыннар болгаш боттарының шимченгиринге идегээр. Ол «варварлар» боттарының алдынып турары-биле ли (кыдат этикеттен) ырак турган, бо чүүл оларның өг-бүле тудар чурумунда көстүп турар: Өг-бүле тудуп тургаш, белек кылдыр бода мал болгаш аъттарны белекке бээр, ол хүндүткел кылдыр санаттынар. Өг-бүле туткан деп керээ, дугуржулга соонда, оолдуң төрелдери аъттарны тергелери-биле бүзээлээш, уругнуң төрелдерин боттарының сагыжынга кирген аъттарны шилип алырын дужаар. Уругнуң төрелдери эзер чок аъттарны мунупкаш, кажаадан дашкаар үне халдырлар. Кажааның даштында аъттарның ээлери холдарын чайып, аъттарны коргударын кызар. Аъттан кээп дүшпээн кижи аъдын арттырып алыр, а кээп дүшкен кижи өске аътты катап шилиир. Аъттарның шилилгези чогуур сан чедерге, доостур. Ёзу-чурум-биле [куда үезинде] тараа чивес, арага кылбас. Келин кысты уткуп турар хүнде эр болгаш херээжен улустар ажыг аът сүдүн, хайындырып каан эъттер эккээр. Өг ээзи аалчыларны олуттар сагывайн, хүлээп турар. Шупту өг мурнунга олургаш, бүдүн хүн иштинде шайлап, дойлап, хондур артар. Дараазында хүн келин кыс өөнче чанып кээр, кезек үе эрткенде, күдээ оолдуң төрелдери ооң өөнге эң эки аъттарлыг чылгы эккээр, кыстың ада-иези, акылары оларны кээргезе-даа, олар кажан-даа ол дугайын чугаалавас. Ашаа чок болган кыс улуска өглениринден дезер, ынчалза-даа оларны кээргээр, хамаарылгазы эки. Азырал мал-маганын имнээр, олар ховуга хостуг оъттап чоруур, оларны кым-даа оорлавас. Бижимел барымдаада динлиннерниң хат-чаъска болгаш диңмирээшкинге хамаарылгазын бижээни солун. «Диңмирээшкинге ынак. Дээр диңмирээн санында-ла алгырар, дээрже адар, соонда ол черни каггаш, өске черже көжүп чоруптар. Келир чылын күзүн, аъттары семис-шыырак апарганда, диңмиреп турган черинге катап чедип келгеш, черге кара хойну хөөп, бижектерин хылдарындан уштур, хамнары алгыштарны Ортаа күрүнеде хай-бачыт ырадыры ышкаш тейлеп, чалбарыыр. [Бо-ла үеде] бөлүк эр кижилер аъттарын мунуп алгаш, халдыр, 100 катап долгангаш, туруптарлар. Холдарында хараган туткан кижилер оларны [черге] долгандыр салгаш, ажыг сүт-биле суггарар». Динлиннер каган деп атты ажыглавас турганнар. Олар чагырыкчызын хоулоу фулэ деп адаар турган, Вэй династиязының дылында «Дээрниң өндүр оглу» диген. gэwlэw bэklэk деп транскрипция түрк ogul bэgrэk деп чүүлге дөмей чыгыы. Бо титул «өндүр оглу» деп уткалыг, кыдаттарның Тянь Цзы (Дээрниң Оглу) деп титулунга дөмей бооп болур. Мындыг хевирлиг чоок уткалыг сөстер ортаакы вектиң үезинде түрк бижиктиң тураскаалдарында таваржып турар: огул таркан, огул тегин; I дугаар чүс чылдың ортузунда гаоцзюй динлиннерниң аймак каттыжыышкынынче кыргызтар (хэгу) база кирип турган: «Телэлерниң өгбелери – сюннуларның салгалдары. Аймактар дыка хөй. Барыын далайның чөөн талазында, даглар болгаш чоогаларда чурттап чоруурлар. Чүгле Ло хемниң соңгу кезээнде пугу, тунло, вэйхэ, баегу, фуло бар...Иунуң барыын талазында, Яньциден соңгу талаже, Байшаняның талаларында циби, боло, чжии, де, субо, нагэ, уху, хэгу, едеу, нихулар бар». 800 чыл иштинде динлиннер болгаш кыргызтар кожа чурттап, аразында харылзаазы нарын, кыдат барымдаа-биле алырга, түңнелинде олар холушкан. Бо ийи бөлүк түрк дылдыг, көшкүн амыдыралдыг турган. Тан династиязының бижимел барымдаалары-биле алырга, көшкүн амыдыралдыг аймактар аразынче кирип турары «арганың аймактары» (дубо, бома, милиге болгаш оон-даа өске) биле катай чаа ниитилелдиң үндезилекчилери болуп турар. Бо бөлүктер ужурган ыяштан кылган чадырлар, глинадан кылган аяк-сава ажыглап, эки аъттар өстүрүп турганы магат. Динлиннерниң материалдыг болгаш шажынчы культуразы, ниитилелиниң тургузуу, төөгүзү Саян-Алтай девискээринге ортаа вектерде чурттап чораан чоннарга чоок болуп турар.