cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүгү делегей чергелиг үер халавы
Зиусудр дугайында тоожулал
Эгезинде кижилерге сути (ме) чорудуп бергеш, беш хоорайлар тургускан. Оон бурганнар чыыжы болган. Чаагай ажыл-херектерлиг хаан Зиусудра (өске вариантызы — Зиудзудду), Энки бурганның элчизи, дуганга бир-ле чугааны дыңнап каар ( Энкиниң бодунуң чугаазы чадавас), Энлиль бурганның даалгазы-биле бурганнар чыыжынга улуг суг халавын болдурар деп шиитпирлээн деп бижээн. Ында бижээни болза, үер халавы чеди хүн болгаш чеди дүн дургузунда үргүлчүлээн. Ооң соонда Зиусудра бодунуң кораблинден үнгеш, өргүлге бугалар богаш хойларны салган.
Атрахасис дугайында тоожуушкун
Атрахасис дугайында («тергиин дээн мерген угаан») деп аккад шүлүглел турк чазактың деткимчези-биле бурунгу Сиппарны казып турда тывылган. Биске чедиркелген сөзүглел б.э.ч. XVII в. Амми-цадуктуң башкарып турар үезиндебижиттинген, Үш таблицада — барык 1000 одуругдан бүткен.
Ийиги таблица бижип турары, Адад Энлильдиң дужаалы-биле чер кырынче кааңдаашкын чорудупкан. Ындыг-даа болза кижилер, Атрахасистиң сүмези-биле, Адад бурганга дуган тудуп бергеннер, ынчан кааңдаашкын читкен. Оон бурганнар чыыжы суг-үер халавын черже чорударын шиитпирлээн. Энлиль бурганның негелдезин ёзугаар шупту бурганнар даңгыраан бергеннер.
Үшкү таблицада Эйа (Энки) Атрахасиске баргаш, удавас суг-үер халавы болур деп дамчыдар болгаш черге корабль хевирин чуруп бергеш, ынаар «''бар-ла эки чүүлдүң үрезинин, // Кадайың, өг-бүлең, төрелдер, ажылчыннар. // Хову черниң аң-кужун, сиген чиир болгаш черлик // Мен сеңээ, хаалгаң чанынга чедире бээр мен''». Атрахасис улуг баштыңчыларга бурганнарның сөзүн дамчыдар. Олар аңаа тудуг кылырынга дузалашканнар. Кажан ай долу апаарга, Атрахасис өг-бүлези-биле болгаш дириг-амытаннары-биле корабыльче кире бергеннер. Шуурган көдүрлүп, Адад, Нинурта болгаш өске-даа бурганнар черже суг-үер чайыкты чорудупканнар. Нинту деп кыс бурган өлген кижилерни дээш ыы-сыызын төккен. 7 хүннер болгаш дүннер дургузунда үер-чайык үргүлчүлээн. Улаштыр сөзүглел барык 60 одуругга үстүнген (чергелешкек дүгжүп турар черлерде куштар дугайында бижип турар).
Кудук-чайык эрткен соонда, Атрахасис бурганнарга аъш-чемни салгаш, чаагай чыттыг өргүлдү салган. Бурганнар чаагай чытка таалап, аъш-чемни чооглааннар. Энлиль, чамдк улус камгаланган деп дыңнааш, хорадай бээр, а Энки кижилерге камгалал берип дузалаанын миннир. Ынчан Нинту кыс бурган элээн хемчеглерни алгаш, кижилерниң төрүп-көвүдээрин шегледир (кижи-бүрүстер тывылгаш, чаш ажы-төлдү кыргып-хыдып турган, а чамдык хүрээ-хиит бараалгакчыларынга божуурун хоруп каан).
В. К. Афанасьеваның тайылбыры-биле, бурганнар Атрахасиске, арткан кижилерни узуткавас деп оларның берген даңгыраан үревези-биле, өлүм чок чуртталганы бээр ужурга таварышканнар.
Утнапиштим дугайында тоожуушкун
Баштайгы вавилон янзызынга бижиттинген үер халавының дугайында чечен чугааны сураглыг Ашшурбанипала Ормузду Рассамунуң (халдей-христиан чүдүлгелиг элчи) библиотеказын казып турда тывылган. Ук казымал ажылдарны Лондонда Британ музе йге дээш, Ниневияга чорудуп турган. Джордж Смит тывылган табличкаларны номчааш, очулдурган. Тодазы-биле, Смит Гильгамеш дугайында эпиктиг тоожулалдың эгезин тып шыдаан. Ында маадыр бир эвес ижиптер болза, өлүм чок апаар эм-оъттар тып алыр дээш, чер-делегейниң ужунда эрте-бурунгу үеде үер-чайык халавының соонда чаңгыс борбак дириг арткан — Утнапиштим деп кижиге чеде бээр. Маңаа тоожуушкун ара үстү бээр, ыындыг-даа болза Смит эрте-бурунгу Ниневияны чажырып турган Нимруд шынаазынче чорупкаш, сөзүглелдиң четпес кезиин тып алган — ниитизи-биле бүдүн 384 табличка болган.
История потопа, изложенная в эпосе о Гильгамеше (таблица XI, строки 9-199, где Утнапиштим рассказывает её Гильгамешу), вероятно, была первоначально самостоятельной поэмой, позже целиком включённой в эпос. Имя Утнапиштим — аккадское соответствие шумерскому имени Зиусудра («Нашедший жизнь долгих дней»).
Шөлүглер
Аңгылал: Тоолчургу чугаа Аңгылал: Культура
Ооржак, Херел-оол Дажы-Намчал оглу
Ооржак Херел-оол Дажы-Намчалович (1947 чылдың октябрь 22, Алдан-Маадыр, Сүт-Хөл, Тыва Автономнуг область) – педагогика эртемнериниң доктору, Тываның күрүне университединиң Күш культураның теоретиктиг үндезиннер кафедразының профессору, Россия Федерациязының күш культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, РАЕ-ниң эртем болгаш өөредилгениң алдарлыг ажылдакчызы, Россия Федерациязының база Монголияның күш культуразының болгаш спордунуң тергиини, Санкт-Петербургтуң Пётрнуң эртем болгаш уран-чүүл академиязының кежүгүнү.
Намдары
Ооржак Херел-оол Дажы-Намчалович 1947 чылдың октябрь 22-де Тыва Автономнуг областьтың Сүт-Хөл кожуунунуң Алдан-Маадыр суурга төрүттүнген. 1968 чылда Х. Д-Н. Ооржак Красноярскта күрүнениң педагогика интитудунуң күш культура болгаш спорт факультединче кирип алган. 1972 чылда, институтту дооскаш, Тываның көдээ ажыл-агый техникумунга күш культура башкызы кылдыр ажылдай берген. 1975 чылда Х. Д.-Н. Ооржакты Красноярсктың политехтиг институдунуң Кызылда салбырынче күш кижизидилге башкызы кылдыр ажылдаарынче чалаан. 1979 чылда Москва хоорайның Бүгү эвилелчи эртем-шинчилелдиг күш культура институдунуң аспирантуразынче кирип алган, а 1982 чылда Иван Иванович Переверзинниң удуртулгазы-биле «Чоннуң чурттап турар чериниң аайы-биле спорттуң национал хевирлерин ажыглап, күш культура болгаш спортчу ажылды тургузарының системазы» деп темага кандидат эртем чадазын чедип алган.
2001 чылда Ооржак Х. Д-Н. Тываның күрүне университединиң күш культура болгаш спорт факультединге аспирантураны ажыткан. 1998 чылдың июль 15-тен 2011 чылга чедир ол ТывКУ-нуң Кызылдың педагогика институдунуң кандидат болгаш доктор эртем чадалары чедип алыр диссертация сүмелелиниң кежигүнү турган. Тываның күрүне университединге ол дараазында ажылдарга ажылдап чораан: күш культура кафедразының эргелекчизи, күш кижизидилге кафедразының доцентизи, эге өөредилге факультединиң деканы, күш культура болгаш спорт факультединиң деканы, көдээ ажыл-агый өөредилгезиниң деканы, эртем талазы-биле проректору, өөредилге шынарының талазы-биле проректору, күш культураның теория болгаш методика кафедразының профессору, 2011 чылдан тура, ТывКУ-нуң Кызылда педагогика институдунуң директору. 2000 чылдан тура, «Ветеран» деп спортчу-кадыкшыдылга клувунуң кежигүнү.
Ажыл-херээ
Х.Д.-Н. Ооржактың эртем талазы-биле ажылының кол угланыышкыннары: тыва чоннуң чаңчыл болган күш культуразының теориязы болгаш методиказы, ооң иштинде национал «Хурежи»; Мурнуу Сибирьниң болгаш Барыын Моолдуң чоннарының күш культуразының этнопедагогиказы. Ооң түңнели болза, 1996 чылда Санкт-Петербургтуң күрүнениң күш культура академиязының күш культура теория болгаш методика кафедразынга «Мурнуу Сибирьниң күш культуразының этнопедагогиктиг чидиг айтырыглары» деп темага эртемниң доктор чадазын чедип алганы болур. Ам 20 чыл ажыг Тыва Республикада чаңгыс борбак педагогика эртемнериниң доктору болуп турар.
Ооржак Херел-оол Дажы-Намчалович – күш культура болгаш спорттуң эртемден башкызы, тулган дээн тыва спортсменнерниң белеткелинге улуг үлүг-хуузун киирип чоруур. Ооң дузазының ачызында Россияның, Европаның база делегейниң чемпионнары Санаа Мерген, Сат Опан, Түлүш Хаяа, Доктугу Диана, Ооржак Айдың, Ооржак Сергек дээш оон-даа өске спортсменнер белеткеттинген.
Дөс
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Красноярскта күрүнениң педагогика интитудунуң доозукчулары
Аньези, Мария Гаэтана
Мари́я Гаэта́на Анье́зи (Maria Gaetana Agnesi; 16 май 1718, Милан — 9 январь 1799) — итальян математик, философ база филантроп.
Бай садыгжы өг-бүлеге 21 ажы-төлүнүң улуу кылдыр төрүттүнген. Мария Гаэтананың ачазы математика профессору турган болгаш, уруу чаш турда-ла ооң математикага сундузун деткип, эки эртем-билигни чедип аарынга дузалашкан. 21 харлыг тургаш, Мария Гаэтана хүрээже хуурактап чоруур дээрге, ачазы уруун салбаан, ынчангаш математикага арттып калган.
1748 чылда Instituzioni analitiche («Основы анализа / Анализтиң үндезиннери») деп ажылын чырыкче үндүрген.
Түрк дылдарның классификациязы (SIL)
Түрк дылдарның классификациязы (SIL) Булгар бөлүк: чуваш дыл
Аньези, Мария Гаэтана
1748 чылда Папа римский Бенедикт XIV аңаа Болонья университединиң математиканың, бойдус философиязының база физиканың профессору деп атты тывыскан. Лаура Басси-ниң соонда төөгүде ийи дугаар итальян профессор аттыг херээжен кижи болган.
Түрк дылдарның классификациязы (SIL)
Соңгу бөлүк: соңгу алтай, мурнуу алтай, шор, долган, карагас, хакас, якут, тыва дылдар
Аньези, Мария Гаэтана
Мария Гаэтане 34 харлыг турда, ооң адазы чок болган. Ол үеден эгелээш, филонтроп апарып, шажынны өөренип эгелээн. Ол ядыы болгаш аррыг улуска дузалажып, бажың чок улусту бодунуң бажыңынга тургузуп турган.
1771 чылдан 1799 чылдар аразында 28 чыл иштинде Мария Гаэтана кырган херээжен улустуң чурттар интернадын Pio Albergo Trivulzio (ит.) удуртуп турган.
Түрк дылдарның классификациязы (SIL)
Мурнуу бөлүк: Азербайджан               Турк                   Туркмен         Оон-даа оске мурнуу-азербайджан дыл    балкан-гагауз дыл      туркмен дыл     крым-турк дыл соңгу-азербайджан дыл     гагауз дыл                             салар дыл халадж дыл                хорасан-түрк дыл кашкай дыл                турк дыл сельджук дыл
Урум бөлүк: урум дыл
Чөөн бөлүк: айну, чагатай, уйгур, турк, соңгу узбек, мурнуу узбек, барыын уйгур
Дөзү
https://www.ethnologue.com/subgroups/turkic Классификация тюркских языков Аңгылал: Түрк дылдарның классификациялары
Өөк (суур)
Өөк — Тыва Республиканың Бии-Хем кожуунунда суур. Өөк сумузунуң административтиг төвү. Чурттакчы чонунуң саны 894 кижи (2007), 735 (2015).
Төөгүзү
Туран биле Өөк деп чурттакчылыг черлерни XIX чүс чылдың төнчүзүнде Георгий Павлович Сафьянов үндезилеп тургускан.
Географиязы
Суур Өөк ыйгылаажында турар. Мурнуу талазында Өөк хем агып чыдар, суур чанында Өөк хемче Могай деп хемчигеш кирип чыдар. Суурнуң мурнуу-барыын талазында арга бар.
Беспалов куд., Василий Ян куд., Красные Партизаны куд., Крюков куд., Найырал куд., Шоссейная куд.
Географтыг туружу
Кожуун төвү Туран: 11 км
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 49 км
Суш 9 км, Туран 10 км, Ленинка 14 км, Билелиг 24 км, Сесерлиг (Германовка) 27 км, Шивилиг 28 км, Аржаан 29 км, Хадын 30 км
Суш
Суш — Тыва Республиканың Бии-Хем кожуунунда суур. Суш сумузунуң административтиг төвү. Чурттакчы чонунуң саны 538 кижи (2007), 490 (2015).
Географиязы
Суур Туран-Өөк ыйгылаажында Өөк хемниң эриинде турар.
Почтовый пер., Зелёная куд., Новая куд., Октябрьская куд.
Кожуун төвү Туранга чедир: 19 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 43 км.
Өөк 9 км, Туран 19 км, Ленинка 21 км, Сесерлиг (Германовка) 21 км, Кара-Хаак 28 км, Билелиг 30 км
Кухарь, Мария Егоровна
Мари́я Его́ровна Кухарь (в девичестве Карноза; 10 апрель 1929 чыл, көдээ суур Николаевка, Новомосковский район, УССР, ССРЭ) — Днепропетровской область Новомосковский районунуң Чкалов аттыг колхозтуң звено удуртукчузу, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1950).
Намдары
10 апрель 1929 чылда көдээ суур Николаевка (бо үеде Новомосковский район Днепропетровская область, Украина) тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Көдээ школаның беш клазын дооскан, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде ийи чыл оккупацияны чурттап эрткен, хостаан соонда Чкалов аттыг колхозче ажылдап кирген. 1946 чылда комсомол-аныяк звенонуң баштыңын томуйлаан, ол-ла чылда 40 центнер кукуруза гектардан тараа дүжүдүн чыып алган, 1948 чылда — 68 центнер тараа культуралары гектардан 10 гектар участокка, 1949 чылда — 68,3 центнер кукуруза гектардан бо-ла участоктуң шөлүнге.
ССРЭ-ниң Дээди Соведи Президиум 9 июнь 1950 чылдың Чарлыы-биле «за получение высоких урожаев кукурузы и подсолнечника и семян люцерны в 1949 году при выполнении колхозами обязательных поставок и контрактации сельскохозяйственной продукции, натуроплаты за работу МТС и обеспеченности семенами всех культур в размере полной потребности для весеннего сева 1950 года» Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
Соонда колхозка ажылдап турган. ВЛКСМ XII съездиниң делегаттап соңгуттуруп турган, Украинаның Комсомолдарның XVI съездизи. Көдээ суур Николаевкада чурттап турар.
2 Ленин орденнери-биле шаңнаткан турган (9.06.1950, 29.05.1951), Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени (4.03.1949), медальдар.
Ооң төрээн суур Николаевкага Тураскаал Аллеяга Социалистиг Күш-ажылдың Маадырларынга көдээ суурнуң 18 Маадырлар аразында выбито база М. Е. Кухарь адын.
Чогаал
Аңгылал:Колхозтарның звено удуртукчулары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Востокова, Софья Ивановна
Софья Ивановна Востокова (1908 чыл—2004 чыл) — совет литература шинчилекчизи база педагог, филология эртеминиң кандидады, профессор.
Лингвист-гашековед, Гашектиң хөй санныг чечен чугааларының орус дылче очулдрукчу, ооң дугайында автор хөй санныг биография база критиктиг чүүлдерниң автору. Чеш чогаалчының чогаал салгалы өөрениринге улуг салыышкынны кылган.
Намдары
19 август 1908 чылда Иваново-Вознесенске Иваново-Вознесенской губернияга төрүттүнген, бо үеде Иваново хоорай Ивановская область.
Чеди чыл школаны дооскан Иваново-Вознесенском педагогика техникуму, а ооң соонда 1927 чылда база боду педагогика техникум. 1927 чылдан 1929 чылга чедир көдээ суур Иваново-Вознесенской губернии номчулга бажыңын эргелекчилеп ажылдап турган. ВЛКСМ кирген, комсомол ажылды чорудуп турган. 1927 чылда IV Иваново-Вознесенской губернской конференции пролетарского сотрудничества делегады турган база XV Тейковской уездной конференции ВЛКСМ 1928 чылда.
Бодунуң өөредилгезин уламчылаарын шиитпирлээн, 1929—1931 чылдарда литературныйга өөренип турган, а ооң соонда искусствоведческий килдис төөгү-этнография килдизи Москваның университеди. Университетти дооскаш, 1931 чылдан 1933 чылга чедир, литература ажылдакчылап ажылдап турган «Советский активист» журналдың харыысалгалыг секретары турган. 1933 чылдан 1936 чылга чедир — культура ажылынга инструктор база Москва областың пищепромэвилелиниң культотдел эргелекчизи.
1936 чылда Софья Востокова А. М. Горький аттыг Литература институду кирген база хары угда даштыкы дылдар курстары (немец килдис), оларны 1940 чылда дооскан. Бо-ла чылда Н. К. Крупской аттыг Москваның областың педагогика институдунуң аспирантуразынче кирген (МОПИ, бо үеде Москваның күрүне областной университет). 1941 чылдан эвакуацияга турган Татар АССР, уруглар лагериниң эргелекчилеп ажылдап турган Госплана РСФСР.
Эвакуациядан ээп келгеш, 1943 чылдан МОПИ-ге барыын литература башкылап турган, а 1944 чылдан Курскунуң педагогика институдунга ажылдап турган (бо үеде Курскунуң күрүне университеди). Филология эртеминиң кандидады, 1947 чылда диссертациязын камгалаан темазы «Социальная драма немецкого экспрессионизма». 1954 чылдан Софья Ивановна совет-чехословацк найырал Ниитилелге ажылды чорудуп турган. (1979 чылдан) Международный ниитилел Ярослава Гашека Россий килдистиң даргазы турган, 1972 чылда организастаан.
С. И. Востокова — Анри Барбюс база Адам Мицкевич ряд чүүлдерниң дугайында автору, а оон аңгыда американ чогаалчылар чогаалынга рецензиялар (1953—1959). «Курская правда» база «Литературная газета» солуннарга парлап үндүрүп турган. 1959 чылда педагогика ажыл-чорудулгазын соксаткан, литература ажылын бүрүнү-биле кылган. 1968 чылдан 1982 чылга чедир чогаадыкчы комиссия «Уран чүүл литература» ном үндүрер черниң даргазы болуп турган.
29 март 2004 чылда Москвага чок болган. Сөөк урназы Долгопрудненское чевегге орнукшуткан турган.
Россия Федерациязының Күрүне архивинде документилер бар, С. И. Востоковога хамааржып турар.
Шөлүглер
Аңгылал:МКУ-нуң доозукчулары Аңгылал:А. М. Горький аттыг Литература институдунуң доозукчулары Аңгылал:Курскунуң күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Литература шинчилекчилери Аңгылал:ССРЭ-ниң педагогтары Аңгылал:Филология эртеминиң кандидаттары Аңгылал:олгопрудненское чевегге орнукшутканнар
Элвин Грей
Юльякшин Радик Мухарлямович (Радик Мөхәрләм улы Юлъяҡшин; 1989 чылдың май 17 төр., Уфа, Башкир АССР, РСФСР, ССРЭ) — россий ыраажы, оон аңгыда Elvin Grey деп билдингир псевдонимниг. Ырыларны башкир, татар база орус дылдарда күүседип турар. Волго-Камск регионнуң МЧИ ыраажыны «Башкир Джастин Бибер деп адаан». Башкортостан Республиканың алдарлыг артизи (2017).
Намдары
Радик Юльякшин Уфага башкир өг-бүлеге төрүттүнген. Ол тудугжу өг-бүлениң ийи дугаар бичии уруу болган, улуг угбазы Регина бар. Уфим районнуң Черниковканың № 48 дугаар башкир лицейин дооскан. Бичии чораан үезинде баян-биле курайга ойнап өөренип чораан. Дээди эртем-билигни Москваның педагогика күрүне университединге чедип алган.
2 Ноябрь 2018 чылда пресс-конференцияга «Татар-Информ» деп информастыг агентилелге ол башкир мен деп хөй-ниитиге чугаалаан :
Чогаадыкчы карьеразы
2006 чылда бодунуң бир дугаар чаңгыс кижи күүседир альбомун үндүрген. 2011 чылдан эгелеп Москвада чурттап база Elvin Grey (Элвин Грей) деп псевдонимде ойнап турар.
Демдеглелдер
Элвин Грей предстал в новом образе
Шөлүглер
Аңгылал:Певцы и певицы Башкортостана Аңгылал:Башкортостанның алдарлыг артисттери Аңгылал:Певцы и певицы на башкир дылда Аңгылал:Певцы и певицы на татар дылда Аңгылал:Певцы и певицы на орус дылда
Ак-Дуруг
Ак-Дуруг — Тыва Республиканың Чаа-Хөл кожуунунда суур. Ак-Дуруг сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чонунуң саны 1493 кижи (2007), 1673 (2014)
Географиязы
Коъш-Ой биле Чаа-Хөл хемнерниң эриинде, Бай-Булуң хемниң чоогунда.
Байынды куд., Дружба куд., Ленина куд., Советская куд., Сувак куд., Тей-Адаа куд., Черзи куд., Шивилиг куд.
Кожуун төвү Чаа-Хөлге чедир: 16 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 159 км.
Булуң-Терек 9 км, Чаа-Хөл 16 км, Арыг-Үзүү 27 км, Шаңчы 28 км
Чурттакчы чону
2002 чылдың чизезиниң көргүскени-биле Ак-Дуруг суурнуң 96% тывалар
Аронулы, Сүйүнбай
Арон оглу Сүйүнбай (казах дылды латин алфавит): Süýinbaý Aronulı (1815 - 1898) — Казах акын, педагог. Казах литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. Казах чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи.
шүлүк
«Бөрілі менің байрағым» дээр шүлүк . Бөрілі байрақ астында — Бөгеліп көрген жан емен! Бөрідей жортып кеткенде, Бөлініп қалған жан емен!
Бөрілі найза ұстаса, Түйремей кеткен жан емен! Бөрілі байрақ құласа, Күйремей кеткен жан емен!
Жау тисе жапан далада, Бөрілі найза аламыз, Қарасайлап шабамыз, Қызыл қанға батамыз.
Бөрілі байрақ астында, Ту түсіріп, жау алған, Қазыбек, Қастек атамыз. Бөрілі байрақ көтерсе, Жоқты жонып табамыз.
Бөрілі байрақ астында: Ту түсіріп, жау алған Шапырашты батыр бабамыз. Бөрі басы — ұраным, Бөрілі менің байрағым. Бөрілі байрақ көтерсе, Қозып кетер қайдағым!
Тураскаалдар
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл
Якутск
Якутск (орус. Якутск) — Россия Федерациязында Якутия Республиканың найысылалы.
Ультрафиолеттиг херелдениишкин
Ультрафиолеттиг херелдениишкин (ультрафиолеттиг херелдер, УФ-херелдениишкин; ultra — ажыр, дашкаар + violet — фиолетовый) — көскү база рентген херелдениишкиннерниң аразында спектралдыг диапазон эжелеп турар электромагниттиг херелдениишкин. УФ-херелдениишкинниң чалгыгларының узуну 100-тен 400 нм (7,5⋅1014—3⋅1016 Гц) аразында интервалда чыдар. Аас чугаада «ультрафиолет» деп база адап турар.
Ажыткан төөгүзү
Инфракызыл херелдениишкинни ажыткан соонда немец физик Иоганн Вильгельм Риттер улаштыр ультрафиолеттиг херелдениишкинни ажыткан.
1801 чылда чырыктың хайында үрелир мөңгүннүң хлориди спектирниң фиолет областьтан дашкаар көзүлбес чырыктың хайында дүрген үрелирин илереткен. Ак өңнүг мөңгүннүң хлориди чырыкка каш минут иштинде карарып каар. Спектирниң аңгы-аңгы участоктары карарарының дүргенинче аңгы-аңгы салдарлыг болуп турар. Спектирниң фиолет кезээниң мурнунда эң дүрген карарып каар. Ынчан элээн хөй эртемденнер, оларның аразында Риттер база, чырык үш аңгы кезектерден тургустунган деп түңнелге келгеннер: окислениелиг азы чылыглыг (инфракызыл) компонентизи, чырыдар компонентизи (көскү чырык), база катап тургузар (уультрафиолеттиг) компонентизи.
Чырыктың ол үш компонентизи чаңгыс аай деп бодал чүгле 1842 чылда Александр Беккерель, Мачедонио Меллони болгаш өскелерниң ажылдарында бижиттинген.
Ультрафиолеттиң хевирлери
Ультрафиолеттиг херелдениишкинниң электромагниттиг спектри аңгы-аңгы аргалар-биле бөлүктерге чардынган бооп болур. Хүннүң херелдениишкинин тодарадыр ISO стандарт (ISO-DIS-21348) дараазында тодарадылганы берип турар:
Бойдуста
Черде ультрафиолеттиг херелдениишкинниң кол үнген дөзү — Хүн. Чер кырынга чедип кээп турар ультрафиолеттиң ниити хемчээли дараазында чүүлдерден хамааржыр:
Кылымал
Ультрафиолеттиг херелдениишкинниң кылымал хевирин чогааткан болгаш сайзырадып келген үезинде ону кижи төрелгеттенниң амыдыралының кайы-даа адырларында ажыглап турар апарган: эмнелгеде, көдээ ажыл-агыйда д.о.ө.
Төп болгаш Соңгу Европаның чурттарында база Россияда «Кылымал солярий» деп кеш хүрертир ультрафиолет ажыглап кылган чүүл дыка нептерээн.
Ультрафиолеттиг лазерлерниң ажыглаар чери кылдыр газтар (чижээлээрге, аргоннуг лазер, азоттуг лазер , эксимерлиг лазер д.о.ө.), инертилиг газтар , тускай кристаллдар, органиктигсцинтилляторлар , азы хостуг электроннар.
Дүрген
Дүрген Тыва Республиканың Таңды кожуунунда суур. Дүрген сумузунуң административтиг төвү.
Ультрафиолеттиг херелдениишкин
Ультрафиолеттиг херелге таварыштырары
УФХТ — кижиниң мага-бодунуң кезек черлерин (аас-думчук кезекти, кулак иштин, балыгларны) ультраффиолеттиг херелдениишкинге таварыштырар физиотерапевтилиг процедура. Ультрафиолеттиг херелдениишкинниң ажыглалы:
Дүрген
Географиязы
Суур республиканың төп кезектеринде Тыва ыйгылаажында турар.
Суур чанында Дүрген деп хем бар.
Суур чанында суур статузу четпээн черлер бар: База лесхоза, Байлак, Бригад 2, Бригад 4, Верхний-Хадын, Кара-Суг, М.Кара-Чыраа, Чабанская стоянка Чыгытай, Чагытай.
Дүрген суурнуң Шоссейная кудумчузу Юай-Хаак суурнуң ул. Советская кудумчузу-биле кожа чыдар.
Кожуун төвү Бай-Хаакка чедир: 3 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 64 км.
Сосновка 1 км, Бай-Хаак 3 км, Ургайлыг (Арголик) 9 км, Межегей (Алаак) 17 км, Успенка 20 км, Целинное 29 км
Чурттакчы чону
Бүгү Россия чергелиг 2002 чылдың чурттакчы чон чизезиниң аайы-биле  — орустар 27 %, тывалар 71 %.
Даль, Владимир Иванович
Влади́мир Ива́нович Даль (10 [22] ноябрь 1801 — 22 сентября [4 октябрь] 1872) — орус чогаалчы, этнограф болгаш лексикограф, аас чогаал чыыкчызы, шериг эмчизи. «Дириг өндүр орус дылдың тайылбырлыг словары (сөстүк)» деп 53 чыл дургузунда тургузуп кылган улуг ажылы ооң адын мөңге алдар-атка чедирген.
Төрүттүнген чери, ук-дөзү
Владимир Даль Россия империязының Екатеринославск чоок кавызының Луганск заводу (амгы үеде Луганск) деп суурга 1801 чылдың ноябрь 10 (22)-да эмчи Иван Матвеевич Даль болгаш ооң кадайы Фрейтаг чурттуг Юлия Христофоровна оларның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Ооң ачазы, орустуң албатызы апарган Дания чурттуг Йохан (Иоганн) Кристиан Даль (дат. Johan Christian Dahl, 1764 — 21 октябрь 1821), 1799 чылда орустуң албатызы болур эрге-биле катай Иван Матвеевич Даль деп орус атты хүлээп алган. Ол немец, англи, француз, орус, идиш, латынь, грек болгаш эрте-бурунгу еврей дылдар билир, бурган сөзүнүң тайылбырлакчызы болгаш эмчи кижи турган. Ооң сураглыг лингвист дугайында медээ императрица Екатерина II-ге дыңналы бээрге, ону  Петербург хоорайже  хаанның өргээзинге библиотекарь дужаалга ажылдаарынче кыйгырткан. Иоганн Даль сөөлүнде Йенаже чорупкаш, аңаа  эмчи факультединиң курузун дооскаш, Россияже с дипломом  медицина докторунуң дипломун холга алгаш ээп келген. Россияның медицина чөпшээрел-лицензиязында мынча дээн: «Иван Матвеев Дальдың оглу 1792 чылдың март 8-те шылгалда туткаш, Россия империязының медицина талазы-биле баштаар черинге төлептиг деп шынзыткан».
Иван Даль Петербург хоорайга Юлия Христофоровна Фрейтаг-биле өг-бүле туткан соонда, ийи уруг (Паулина биле Александра) болгаш дөрт оолдар төрүттүнген. Владимирниң акылары:
Юлия Даль беш дылдарга хостуг чугаалаар турган. Авазының талазындан Владимир Ивановичиниң кырган авазы — Мария Ивановна (Мария Франциска Регина) Фрейтаг (Пфундгеллер чурттуг) — француз де Мальи гугенотардан укталган, орус литературага салымныг. Ооң С. Гесснерни болгаш А.&nbsp;В.&nbsp;Иффландыны орус дылче очулгалары сураглыг болгаш билдингир. Кристоф Фрейтаг кырган-ачазы — коллеж асессору, ломбард дүжүмеди,  Санкт-Петербург хоорайның императорлар театрының шляхет корпуска эконому болгаш дүжүмеди чораан. Дальдың ачазының келир үеде катызы ооң филолог эртеминге таарзынмайн, күдээзин эмчи эртемниг боорун албадапкан. Чүге дээрге эмчи мергежилин база бир ховар «орулгалыг болгаш ажыктыг профессия» деп санаар турган.
Кажан Даль чүгле дөрт харлыг турда, ооң өг-бүлези Николаевче көжүп келген. Аңаа Зонтагтарның өг-бүлези-биле найыралдыг турган. 1814 чылда ызыгууртан албанныг Иван Матвеевич, Черномор флодунуң улуг эмчизи,  бодунуң ажы-төлүн Петербург хоорайның далай кадет корпузунга күрүне хөреңгизинге халас өөренир эргени чедип алган.
Владимир Даль «Казак Луганский» деп чажыт псевдоним ат-биле (бодунуң төрээн чери Луганск хоорайга тураскаадып) литература делегейинче 1832 чылда шымнып кирген. Болунуң төрээн черин Дания эвес, а Россия деп санаар турган. 1817 чылда өөредилге эжиндириишкин үезинде кадет Даль Данияга барып четкен, база сөөлүнде мынчаар сактып чугаалаан:"Кажан Данияның эриктеринге эжиндирип чеде бээримге, өгбелерим чер-чуртун көөр мен деп бодал күштүү-биле хөме ап келген. Ындыг-даа болза Данияга эрикке дүшкеш, дораан-на мээң ада-чуртум Россия, ада-өгбелерим чурту мээңии болбас деп чүвени дораан билип каан мен."
Чашкы чылдары
Даль эге чада өөредилгезин бажыңынга алган. Ооң өөнге ада-иези үргүлчү номчуттунар, парлаан сөстү үнелээр турган болгаш номга ынакшылды ажы-төлүнге дамчытканнар.
Он үш хар ажып тургаш, акызы Карл-биле (бир хар бичии) Петербургуң Далай кадет корпузунче (МКК) өөренип кирген (1814 -1819 чч.).
1817 чылда «Феникс» деп суднога МКК-ның эң-не шыырак доозукчулары-биле далайже эжиндирип үнген.Оларның аразынга үшкампанчылар П. Станицкий, П. Нахимов, З. Дудинский, Н. Фофанов; ийикампанчы П. Новосильский, С. Лихонин, Д. Завалишин, И. Адамович, А. П. Рыкачёв, Ф. Колычев и чаңгыскампанчы И. Бутенев кады чорааннар. Стокгольм, Копенгаген, Карлскруну хоорайларга четкеннер.
1819 чылдың март 2-де МКК-ның хар-назын аайы-биле сезен алды кижиниң он ийи дугаары бооп,  Россия империязының Кара далай флодунга ажылдаар мичман эргелиг кылдыр дооскан.
Сөөлүнде өөредилгезин «Мичман Поцелуев, или Живучи оглядывайся» (1841) деп тоожузунга чырыткан.
Шөлүглер
* [http://philolog.petrsu.ru/vdahl/index.html В. И. Даль. Электронное научное издание] — проект кафедры Русской литературы и журналистики ПетрГУ по гранту РГНФ
Аңгылал:Ноябрьның 22 төрүттүнген Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Чогаалчы
Аурелио, Мехмет
Ма́рко Ауре́лио Бри́то дус Празе́рис (тур. Аурелио Мехмет; порт. Marco Aurélio Brito dos Prazeres ) — бразиль футболчу, чартык-камгалакчы кылдыр ойнакчы. Турк хамаатылал хүлээп алгаш, адын Мехме́т кылдыр эткеш, Турцияның чыынды командазы дээш ойнап турган. Турцияның «Трабзонспор», «Фенербахче», «Бешикташ» деп клубтары дээш ойнап чораан база Турцияның чыынды командазы-биле Европаның 2008 чылда чемпионадынга киришкен.
Намдары
Бразилияга Рио-де-Жанейро хоорайга төрүттүнген. Улуг улус аразынга футболчу карьеразы Бразилияга «Фламенго» деп клубка 1995 чылда эгелээн. Ооң соонда «Олария» деп клубка 17 маргылдаага киришкеш, ийи гол киир тепкен.
2001 чылда Бразилияны хаггаш, Турцияга келгеш, «Трабзонспор» деп клуб дээш ойнап эгелээн. Ооң составынга алдан дөрт оюн иштинде 15 гол түңнелдиг болган.
2003 чылда Марко Стамбулда «Фенербахче» клубче шилчип алган. Аңаа клубтуң эң шыырак ойнакчыларының бирээзи апарган. Ол команданың составынга Турцияның 3 дакпыр чемпиону апарып, Суперкубокту база уткан. Ниитизи-биле чүс чеден алды оюнга 13 гол киир тепкен. Ынчангаш Аурелио кол ойнап чораан клуву Стамбулдуң «Фенербахче» болуп турар.
Удатпаанда Турк хамаатылал алгаш, чаа чуртунга мусульман Мехмет деп ат алган.
2006 чылдың апрель 16-да Турцияның чыынды командазының тренери Фатих Терим ону Турцияның чыынды командазының составынче чалаан. Ол-ла чылдың сентябрь 12-де Мехмет чыынды команда дээш бир дугаар голун венгерлерниң хаалгазынче киир тепкен. ЕВРО-2008 маргылдаага ол дөрт оюнга киришкеш, командазын чартыкфиналче киирип каан. Турцияның чыынды командазы дээш 37 оюн ойнааш, ийи гол киир тепкен.
Сивцев Дмитрий Кононович
Дмитрий Кононович Сивцев (Суорун Омоллоон; 1906 чылдың сентябрь 1 (14); Үш дугаар Жехсого наслег, Таттин улус, Россия империязының Якут можузу – 2005 чылдың июнь 25) – якут чогаалчы, драматург. Социалистиг күш-ажылдың маадыры (1991), РСФСР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы (1958), Якут улустуң чогаалчызы (1967).
Аурелио, Мехмет
Намдары
Европаның чемпионадының соонда ону Испанияда Севильядан «Реал Бетис» деп команда садып апарган.
Сивцев Дмитрий Кононович
Допчу-намдары
Дмитрий Сивцев 3 дугаар Жехсого наслегке, Таттин улустуң, Якут облазынга сентябрь 1 (14), 1906 чылда бөдүүн тараажы өг-бүлеге төрүттүнген. 1928 чылда Якутияның педагогиктиг техникумун дооскан.
Аурелио, Мехмет
Намдары
2010 чылдың август 25-те «Бешикташ-биле» ийи чылдыг керээ чарып алган.
Сивцев Дмитрий Кононович
Допчу-намдары
Сивцевтиң бирги ажылдары 1926 чылда парлалгаже үнген. Чогаал ажылының эгезин чечен чугаалардан, хөй кезиинде сатира жанрынга колдап бижип эгелээн. Ооң бижээн чогаалдарынга "Лежебока" ("Чыдарынга ынакпай"), "Кузнец Кюкюр" ("Кюкюр дарган") база "Сайсары" ("Сайсарлар") деп драмалар, "Саяна" деп трагедия хамааржыр. Оон аңгыда Якут чоннуң хөгжүм-шии театрының тургузугларының либреттоларының автору. Бичии чаштарга тураскааткан төөгү чурт-шинчилелдиг ажылдарны база хөйү-биле бижээн.
Сивцев культурлуг чырыдыышкынны чонга тарадыры-биле ажылдап турган. Ооң ачызында политиктиг шөлүлгеге таварышкан улустуң музейин, Алексеев районнуң Черкех суурга, Таттин аймактың  Хадаайының ажык дээриниң адаанга "Дружба" ("Найырал") аттыг архитектурлуг музей-заповедникти тургускан. 1990 чылдарда Якутияның хүрээлериниң чаартылгаларынга база дыка улуг үлүг-хуузун киирген. Орус Ярослав хүрээниң бедик шаңналынга база төлептиг болган.
Аурелио, Мехмет
Намдары
«Бешикташ-биле» ийи чылдыг керээзи төнген соонда 2013 чылда катап Бразилияже чанып кээп, «Олария» деп төрээн чуртунуң клубу дээш ойнап чоруур.
Сивцев Дмитрий Кононович
Шөлүглер
Дмитрий Кононович Сивцев. Сайт «Герои страны».
Аурелио, Мехмет
Намдары
Аурелио шөлге үнүп келгенде изиг ханныг, быжыг туруштуг, тактика талазы-биле шыырак база эки техникалыг чартык-камгалакчы ойнакчы деп алдаржаан.
Сивцев Дмитрий Кононович
Демдеглелдер
Аңгылал: Саха
M&M’s
M&M’s («Эм-энд-Эмс» деп адаар) — сурагжаан шоколадтыг драже, Mars LLC фирма үндүрүп турар. Эң-не баштай АКШ-га 1941 чылда тыптып келген база 100 ажыг чурттарда ам садып турар. Адын M&M’s шифр-биле бижээни Mars & Murrie’s — бо компанияның ийи үндезилекчизиниң фамилиялары. M&M’s дээрге янзы-бүрү өңнерлиг болгаш кырында М деп үжүк парлаан дражелер.
Шөлүлгелер
Аңгылал:Конфеталар Аңгылал:Садыг маркалары Mars
Мукасей, Елизавета Ивановна
Елизаве́та Ива́новна Мукасе́й (29 март 1912 чыл, Уфа — 19 сентябрь 2009 чыл, Москва) — совет хайгыылчы, чажыт. Күрайыыл чок чоруктуң хүндүлүг ажылдакчызы, подполковник. Совет хайгыылчы-чажыт Михаил Исаакович Мукасейниң кадайы.
Намдары
Елизавета Ивановна Мукасей 29 март 1912 чылда Уфа хоорайга төрүттүнген, кыс фамилиязы — Емельянова.
1917 чылдың төнчүзүнде ол өг-бүлези-биле Ташкентче көже берген, куда ооң ада-иези аш-чуттан амы-тынын ап көже бергеннер. 1929 чылда ортумак школа дооскан соонда ол биология факультединче кирген Ленинградтың университеди. Университет дооскан соонда Елизавета Ивановна эгезинде фабрикага ажылдап турган, а ооң соонда ажылчын аныяктарның школа директору (1938‒1939).
1939 чылдан 1943 чылга чедир Елизавета Ивановна бодунуң ашаа-биле турган — хайгыылчы-чажыт Михаил Исаакович Мукасей албан командировкага Лос-Анджелес хоорайга АКШ.
Тускай белеткел эрткен соонда шола ат «Эльза»-биле 1955 чылдан 1977 чылга чедир ашаа-биле кады даштыкыга ажылдап турган, бодунуң ашаанга төп-биле ийи таланың харылзаазын хандырып турган.
ССРЭ ээп келген соонда 1977 чылда Елизавета Ивановна аныяк кадрлар хайгыылы белеткел кылып турган. Ол хайгыыл школаларга хөй учебниктер база өөредилге номнарының автору болуп турар.
Ол бодунуң ашаа-биле кады автор болуру 30 чыл дургузунда ажыл база даштыкыда чуртталга дугайында сактыышкыннар номну бижээн — «Зефир и Эльза».
Елизавета Ивановнаның оглу — Анатолий Михайлович Мукасей, совет база россий кинооператор. Келин  — актриса база кинорежиссёр Светлана Сергеевна Дружинина. Оглунуң оглу — кинооператор Михаил Анатольевич Мукасей.
Елизавета Ивановна Москвага 19 сентябрь 2009 чылда чок болган. Ашаа-биле кады Хованском кладбище орнукшуткан.
Шаңналдары
Елизавета Ивановна Мукасей Күрайыыл чок чоруктуң хүндүлүг ажылдакчызы болуп турган. Бодунуң ажыл-албаны дээш база шылгараңгай ачы-хавыяалары дээш ол орденнер база медальдар-биле шаңнаткан турган, оон иштинде «За боевые заслуги» медаль, а оон аңгыда Александр Невский Ордени, ол Юрий Андропов шаңналдың лауреады, тывыскан аңаа за шылгараңгай салыышкын в дело хандырылга айыыл чок чорук Россия Федерация.
Шөлүглер
Аңгылал:Выпускники биологического факультета Санкт-Петербургского государственного университета Аңгылал:ССРЭ-ниң Разведчицы СССР Аңгылал:ССРЭ-ниң Мемуаристы СССР Аңгылал:Разведчики-нелегалы Аңгылал:Похороненные на Хованском кладбище
Ноябрьның 3
3
Лама Шариф, Кайрат Кайырбек оглу
Кайрат Кайырбек оглу Лама Шариф (Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф; 1962 чылдың январь 1-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.
Намдары
Кайрат Кайырбек оглу Лама Шариф 1962 чылдың январь 1-де Казах ССР-ниң Павлодар облазының Иртышск суурга төрүттүнген.
1981 чылда В. В. Боровский аттыг Павлодарның башкы училищезин, 1990 чылда С. М. Киров аттыг Казах күрүне университединиң чөөн чүк шинчилелиниң факультедин дооскан.
1986–1989 чылдарда – Йеменде араб дыл очулдурукчузу.
1991–1993 чылдарда – Казах күрүне университединиң араб филология кафедразының башкызы.
1993 чылда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының үшкү секретары.
1993–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Египетте Элчин чериниң үшкү, ийиги секретары.
1996–1998 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының ийиги, бирги секретары.
1998–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының Египетте Элчин чериниң бирги секретары, чөвүлекчизи.
2002–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Азия, Чоокку Чөөн чүк болгаш Африка чурттарының департаментизиниң килдизиниң даргазы, эргелелиниң даргазы, директорунуң оралакчызы.
2006 чылдың май 17-ден 2011 чылдың июнь 10-га чедир – Казахстан Республиказының Кувейтиде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
2006 чылдың июль 24-тен 2011 чылдың июнь 10-га чедир – Казахстан Республиказының хары угда Сауд Аравиязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
2011–2013 чылдарда – Казахстан Республиказының Шажын-чүдүлге херектериниң талазы-биле агентилелиниң даргазы.
2013–2019 чылдарда – Казахстан Республиказының Каттышкан Араб Эмираттарында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
2019–2020 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Тускай даалгалар талазы-биле элчини.
Эртем талазы-биле ажыл-чорудулгазы
Эртем, литература ажылдары, парлаан чүүлдери:
1944 чыл
Муң тос чүс дөртен дөрт чыл ("1944") (MCMXLIV) чыл (1944 год) — аът чылы.
Аңгылал:Үе К Аңгылал:Чылдар
Хомушку, Ольга Матпаа кызы
Философ эртеминиң доктору, доцент. Тыва Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы. Тываның Күрүне Университединиң ректору (2014 чылдан).
Тыва Республиканың кадрлар политиказының, эртем база өөредилге черлериниң министрниң оралакчызы, ооң соонда министрниң бир дугаар оралакчызы (2003—2007), Кызыл хоорайның Хоорай төлээлекчилериниң хуралының депутады (2013 чылдан). Тыва Республиканың 2 дугаар класстың күрүне чөвүлекчизи (2003)
Намдары
Апрель 10да 1961 чылда Реутовога Москва областың (чамдыкта төрүттүнген черин соора айтып турар Кызыл) сан эртеминиң өг-бүлезинге төрүттүнген — Зоя Васильевна биле Матпа Сумбуевич Хомушкунуң. Ачазы МКОУ аспирантуразын дооскан база Тыва АССР-ниң культура министри турган. Авазы сан эртемин Кызылдың № 2 школазынга башкылап турган, база Кызылдың башкы институду биле Кызылдың политехниктиг техникумунга.
Кызылдың № 1 дугаар М. А. Бухтуев аттыг ортумак школаны алдын медаль-биле дооскан.
1983 чылда М. В. Ломоносов аттыг МКУ философ факультедин дооскан база 1988 чылда ында аспирантураже кирген.
1983—1988 чылдарда — Тываның дыл, чогаал база төөгү эртем-шинчилел институдунуң биче эртем ажылдакчызы.
1992 чылда М. В. Ломоносов аттыг МКУ эртем чадазы алыры-биле киирген диссертация философ эртеминиң кандидадын камгалаан темазы «Эволюция биле амгы шажынчы байдал Тывада» (Тускай эртем 09.00.06 — эртем атеизими, религия).
1992—2002 чылдарда — Кызылдың күрүне башкы институду/Тываның күрүне университединиң философия кафедраның доцентизи. Амгы үеде Кызылдың башкы институдунуң Тываның күрүне университединиң философия кафедраның профессору болуп турар, база кафедрада ажыглаттынып турар философ клувун удуртуп турар.
2002 чылдан — Россия Федерациязының Юстиция министерствозун Удуртур Тыва Республикага Эксперт чөвүлелиниң боттандырар күрүне чүдүлгелер шинчилээр экспертизазының кежигүнү.
Январь 2003 чылдан 2007 чылга чедир — Тыва Республиканың кадрлар политиказының, эртем база өөредилге черлериниң министрниң оралакчызы, ооң соонда министрниң бир дугаар оралакчызы.
2006 чылда РАГС при Президенте РФ эртем чадазы алыры-биле киирген диссертация философ эртеминиң докторун камгалаан темазы «Саян-Алтай чоннарның шажынчы синкретизими» (Тускай эртем 09.00.13 — религиоведение, антропология философиязы, философия культуразы). Эртем сүмелекчизи — төөгү эртеминиң доктору, профессор Е. С. Сафронова. Официалдыг оппонентилер — философ эртеминиң доктору, профессор В. С. Глаголев философ эртеминиң доктору, профессор З. А. Тажуризина, төөгү эртеминиң доктору, улуг эртем ажылдакчызы В. И. Корнев. Кол организация — Тываның күрүне университеди.
2007—2014 чылдарда — Тываның күрүне университединиң эртем ажылынга база улустар аразының харылзаазынга проректору.
Январь 2014 чылдан — Тываның күрүне университединиң ректору.
Каттышкан диссертация чөвүлелиниң Д 999.029.02 Сибир федералдыг университет биле Тываның Күрүне Университединиң дарганың оралакчызы.
Эртем журналы «Тываның күрүне университединиң дыңнадыкчызы» редакция чөвүлелиниң даргазы.
Электроннуг эртем журналы «Тываның чаа шинчилелдери» редакция коллегияның кежигүнү.
Эртем-практиктиг рецензия бижиир журнал «Техниктиг эстетика база дизайн академияның ажылдары» редакция чөвүлелиниң кежигүнү.
Тываның Регионалдыг килдистиң Бүгү россияның политиктиг партиязы «Чаңгыс демниг Россия» Регионалдыг Политиктиг чөвүлелдиң кежигүнү, «Чаңгыс демниг Россия» фракцияның кежигүнү.
Религиоведениеге, шажын философиязынга, культурологияга, этносоциологияга 60 ажыг эртем ажылдарының автору.
Өг-бүлези
Улуг угбазы — Галина, химия эртеминиң кандидады, Обнинск хоорайда эртем ажылы кылып турар.
Ашаа — Виктор Иванович Большаков, Тыва Республиканың Пенсия фондузу удуртур ажылдакчызы.
Уруу — Настя, школаны алдын медаль-биле дооскан, М.В. Ломоносов аттыг МКУ доозукчузу, ашактыг, ашаа-биле Улан-Удэде чурттап турар.
Оглу — Алексей, ортумак школаның өөреникчизи.
Саналдар
2005 чылда религиоведтер биле шажын социологтары «Тывада үш бедик профессионалдыг религиовед ажылдап турар — христиан шажынга Ольга Матпаевна Хомушку, хамнаар чорукка Татьяна Алексеевна Ондар, сарыг-шажынга Марина Васильевна Монгуш», хөй-ниити эгелерге эксперт бооп секторнуң баштыңчызы удур-дедир харылзааны ниитилел шимчээшкиннери-биле дузалажып турган, Тыва Республиканың Администрациязында В. Ч. Монгуш «угаап шилээн политиканы тургузарынга» политиктиг партиялар база шажынчы организациялар С. Б. Филатов биле Р. Н. Лункин деп демдеглээннер.
Чогаал
Аңгылал:Россия Федерацияның хоорайлар парламентилерниң депутаттары Аңгылал:Россияның религиоведтери Аңгылал:Россияның философтары Аңгылал:МКУ-нуң философия факультединиң доозукчулары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Тыва Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчылары Аңгылал:Россияның дээди өөредилге черлериниң ректорлары Аңгылал:«Чаңгыс демниг Россия» кежигүннери Аңгылал:Религиовед херээженнер Аңгылал:Тываның политиктери
Булуң-Терек
Булуң-Терек — Тыва Республиканың Чаа-Хөл кожуунунда суур. Кызыл-Даг сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чонунуң саны 1138 кижи (2007), 1208 (2014)
Географиязы
Бай-Булуң биле Чаа-Хөл деп ийи хемниң аразында турар.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Суглуг-Ой, Теректиг, Улуг-Арт, Үстүү Кызыл-Даг, Ха-Хаан, Хаялыг Даг, Чал-Орук, Шөлүк-Хову.
Докпут Монгуш куд., Дружба куд., Ленина куд., Малчын куд., Мира куд., Надажап куд., Сайын-оол Ховалыг куд., Шивит-оол Кыргыс куд.
Кожуун төвү Чаа-Хөлге чедир: 6 км.
Чаа-Хөл 6 км, Ак-Дуруг 9 км, Арыг-Үзүү 23 км, Шаңчы 25 км
Кызылдың күрүнениң педагогика институду
Кызылдың күрүнениң педагогика институду (ККПИ),
Төөгүзү
1950 чылдарның эгезинде Тыва АССР-ниң бүгү-ле салбырларынга дээди эртемниг специалистер хереглеттинип турган. Ылаңгыя башкылар чедишпестеп турган. Ынчан Тыва Республиканың чазаа ССРЭ-ниң удуртулгазынче Тывага институт ажыдарын дилээн. 1952 чылдың июнь 30-де Кызылдың башкы институду ажыттынган. Ол үеде Институтка чүгле Дыл болгаш чогаал салбыры биле физика-математика салбыры ажыттынган турган. Ол үеде чылда чүгле 100 сургуул киирип ап турган.
Баштайгы доозукчулары 85 кижи Институтту 1961 чылда дооскан. 1961 чылдан 1995 чылга чедир 9849 дээди эртемниг специалисттер үнген.
Оларның аразында Тываның алдарлыг башкылары, чогаалчылары, эртемденнери хөй:
Амгы үези
1995 чылдан тура Тываның күрүне университединге хамааржыр апарган. 2018 чылдың ноябрь 1-ден тура Тываның күрүне университединиң Кызылдың педагогика институду Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы Александр Александрович Даржайның адын эдилеп чоруур.
Кислоталар
Кислоталар (киъслотаалар) — водород катионун (протон) берип шыдаар химиктиг каттыжыышкыннар.
Кислоталарның суглуг эзиндизинде гидроксоний ионнары бар. Ол ионнар кислоталарның кыжыраң амданының база индикаторларның өңүн өскертириниң чылдагааны болуп турар. Бедик концентрациялыг кислоталар кешти чип болур. Кислотаның водород катионун металл катиону-биле солуурга дус үнер.
Органиктиг эвес кислоталарның номенклатуразы
Кислоталарның аттары ийи кезектен тургустунган, олар дараазында тускай чүүлдерлиг:
Кислоталарның аттарын янзы-бүрү кожумактар дузазы-биле тургузар.
Органиктиг кислоталарның номенклатуразы
Органиктиг кислоталарның систематиктиг аттары алканның адынга кожумак кадарының дузазы-биле тургустунар. Чижээ: пропан + ныг + кислота — пропанныг кислота.
Аниме
Аниме-сериалдарның дөстери колдуунда: манга (япон комикстер), ранобе азы компьютерлиг оюннар («визуалдыг роман») болуп турар. Оригиналдыг чогаалдың онзагай чүүлдери болгаш стилистиказы хевээр артып каар. Классикиг литератураның чогаалдары дөс кылдыр ховар ажыглаттынар. Долузу-биле оригиналдыг сюжеттиг анимелер база турар (бо таварылгада аниме боду манга азы ном версияларын чогаадырынга дөс апаар). «Аниме» деп терминниң утказы контекстиден хамааржыр. Барыын чурттарда аниме культуролог, социолог, антрополог эртемденнерниң шинчилел объектизи болуп турар (Эри Идзава, Скотт Маклауд, Сьюзан Напьер, Шерон Кинселла болгаш өскелерниң).
Этимология
«Аниме» деп сөс англий «animation» деп сөстен укталган болгаш ооң-биле чангыс дазылдыг. Япон транскрипцияда анимация деп сөс берге болгаш узун, ынчангаш хааглыг фонемалардан тургустунган кыска белен сөс-биле солуттунган. «Animation» дээр сөстү «аниме» дээр сөсче солаанының өске тайылбыры база бар: «аниме» деп вариант «anima» дээр латин дазылга чоок. Амгы үеде «аниме» дээр сөс интернационалдыг лексиконче кирген.Чамдык шинчилекчилер «аниме» дээр сөстү француз dessin animé («мультипликация»), дээр сөс каттыжыышкынындан укталган деп санап турар, ынчалза-даа бо айтырыг маргыштыг. Япон дылда «аниме» дээр cөс бүдүрген чурттан хамаарылга чокка анимация бүрүзүн илередип турар. 1970 чылдарның ортузунга дээр ооң орнунга «манга-эйга» дээр термин ажыглаттынып турган. Япон анимация Япониядан дашкаар нептерээн тудум ол сөс оске дылдарже Японияга кылган анимацияны илередир сөс кылдыр кирип эгелээн.