cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коэн, Леонтина Тереза
Леонтина Тереза Коэн (Петке; разведчик шолазы — Хелен Крогер; 11января 1913 чылдың январь 11, Адамс, Массачусет штады, АКШ — 1992 чылдың декабрь 23, Москва) — Америка чуртуг совет разведчик-нелегал, Совет Эвилелинниң маадыры, 1996 чылда. (чок болганда тывыскан.).
Допчу-намдары.
1913 чылдың январь 11-де еврей өг-бүлеге төрүттүнген. Ада-иези Польшадан Америкаже көшкен болуп турар. Леонтина чалыы чылдарында профэвилелдиң идекпейлиг кежигүүнү чораан. Уруг Американың коммунистиг партиязының кежигүүнү база. Ашаа Моррис Коэн биле Нью-Йорка антифашистер митингизинге таныжып алган. 1940 чылда ашаанның соондан ССРЭ-ниң разведказынга элзеттирген. Ийи дугаар Делегей дайынында ССРЭ-ниң даштыкы разведказынга харыылза агентизи болуп ажылдап турган. Москванның даалгазы биле уш ай тургузунда Канададан уранның хевирлирен тып шыдапкан. 1945 чылдың августа Альбукер хоорайже көже берген. Ол хоорайдан ырак эвесте АКШ-тын атом бүдүрер чажыт лабораториязы бар чуве дир. Лос-Аламостан ында турар совет агентилерниң бирээзинден Москваже элээн каш унелиг материалдарны Манхеттен проектизинге хамаарыштыр дамчыткан. 1949 чылда ашаа-биле совет разведкага Рудольф Абельдин харылзаалакчылары кылдыр ажылдааннар. 1950 чылда олар ССРЭ-же дезер ужурга таваршканнар. 1954 чылда ашак-кадайны Великобританиеже харылзаа-радистери кылдыр чоруттурганнар. Оларнын кылган ажылынның туннелинде ССРЭ-нин разведказы ракета чепсээнге хамаарыштыр унелиг медээлерни алганнар. 1961 чылда совет резидентуранның ажлынга частырыглар тургустуна бээрге, Коэннерни британ МИ-5 тудуп алган. Суд шииткелинге ашаа Кононга 25, а Хеленге - 20 чыл кеземче бергеннер, ынчалза-даа ССРЭ-нин күрүнези оларны туттурган МИ-5 разведчии Джеральд Брука орнап алганнар. Аныяктар Москвага чуртай бергеннер. Леонтина Тереза Коэн сөөлгу хуннеринге чедир даштыкы арзведка эргелелинге ажылдап турган. Тускай даалгаларны кууседип турган. Өске Европа чуртарынче үнүп, чажыт разведчиктерге ужуражыышкыннарны кылып турган. 1992 чылда декабрь 23- те Леонтина Коэн чок болган. Москваннын Ново-Кунцевская хөөрүнде ажааган.
Шөлүлгелер.
Аңгылал:Россия Федерациязынның Маадырлары
120
120 — илередип болур:
100%
100 % илередип болур:
Дойбан Дапыянович Даваа
Даваа Дойбан Дапыянович (1931 ч., Каа-Хем кожуун, Ильинка суур) - Ильинка суурнуң мурнакчы механизатору, үш "Ленин ордениниң" кавалери.
Күш-ажылы
931 чылда Каа-Хем кожууннуң Ильинка суурунга төрүттүнген.
Августуң кааң хүнү шөлдү кедергей изидип, оя чип турган. Кызыл-тас далай дег чалгып чыдар ол шөлге чайның бүгү изии чыглып келген-даа ышкаш. Тарылга шөлүнүң чоогунда улуг эзимден сериин салгын безин келбестээн. Ындыг-даа болза, комбайннар алдын-сарыг кызыл-тасты кестирип, бастырып, оожум болгаш бүзүрелдиг чоруп турган. Комбайнның савазы долган тарааны медээ-биле келген автомашинага чүдүрүп бээринге шаг-үе шоолуг негеттинмес. Чаа дүжүттүң тараазын чүдүрген шууштур чоруп-ла турганнар. Кестинген, бастынган, арыглаан кызыл-тастан хосталган комбайннар улаштыр база-ла чоруп, чиигей берген ышкаш, шуужуп турганнар.
Дойбан Даваа «Тиилелге» совхозтуң тарылга шөлдеринге баргаш, кожаларының дуржулгазын өөренип көрген. Дүжүт ажаап алырының учедун хүн, шак санында эвес, а харын минута бүрүзүнде хынмачалыг кылыр «Тиилелгеде» тургузуп турарын ол эскерген. Бир чолаачы канчап,каяа элээн каш минута дургузунда саадай бергенин совхозтуң удуртукчулары аалчы көрүп турда безин, оон айтырганнар. Чүдүрген тарааны дүжүрүп алгаш, саадай бергенин чолаачы тайылбырлаан. Тараа хүлээп алыр черниң ажылында ол саадаашкынның чылдагаанын дораан чайлаткан. Мурнакчы механизатор Дойбан Даваа Кур чер суурдан ээп келгеш, дүжүт ажаалдазының изиг түлүк үезинде бүгү ажылды минута барымдаалап кылыр ужурлуг-дур деп, чогуур түңнелди кылган. Дүжүт ажаалдазынга звено бир шакты камнап алыр болза, ол камнаашкын чүс центнер тараага деңнежир. Ильинка суурнуң механизаторлары дүжүт ажаалдазының кидин түлүк үезинде ол шак дээш шиитпирлиг демисежип келгеннер. «Тараа шөлү-тараа шаңы» деп шууштурулгага улуг чаартылганы кылган. Ынчаарда кижи бүрүзүнүң канчаар ажылдааны шак санында-ла илдең көстүр апарган. Ынчангаш бүгү механизаторларның сагыш-сеткили сергеп, сорук кириишкинниг ажылдап, чаа дүжүттүң тараазының бир үрезини-ле дээш демисежип эгелээннер.
Д.Д. Давааның ужурткан комбайн-трактор звенозу кезээде шалыпкын ажылдап турган. Звено ол күзүн 60 муң ажыг центнер тарааны бастырып, аргылап, ажааган. Комбайнерларның ажылын организастаанының чаа хевириниң ажыктыы, бедик бүдүрүкчүлүү бүрүн бадыткаттынган. Күш-ажылчы, чарышты шак ынчаар организастааны чаагай үре-түңнелди берген. Д.Даваа дүжүт ажаалдазын чээрби чыл дургузунда чорудуп келгеш, 140 муң центнер тарааны күрүнеге ажаап берген.Ол үш чүс вагон хлеб-тир!
Шаңналдары
Ол бердинген күш-ажылдың түңнели – үш Ленин ордени, Күш-ажылдың Маадыры аттың алдын медалы болгаш медальдар бооп, ооң хөрээн каастапкан.
Абт
Абт (Abt) — немец фамилия.
Серен-оол, Владимир Седипович
Владимир Седипович Серен-оол (март 14, 1942 чыл – июнь 14, 1994 чыл) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, драматург, очулдурукчу, Тываның алдарлыг чогаалчызы. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң, Россияның Журналистер эвилелиниң болгаш театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың Культура яамызының С. Сарыг-оол аттыг шаңналының лауреады.
Намдары
«Тываның аныяктары» солуннуң литературлуг ажылдакчызы бооп, «Шын» солуннуң корреспондентизи кылдыр, Тываның хөгжүм-шии театрының артизи болуп, 1975 чылдан бээр театрның чогаал килдизиниң эргелекчизинге ажылдаан.
Чогаал ажылын 1960 чылдан эгелээн. «Сыгыт» деп баштайгы ному 1973 чылда чырыкче үнген, дараазында чылдарда «Солаңгы» (1977), «Хээлиг истер» (1989), «Каң-Кыс» (1991), «Белдир» (1993) деп номнары үнген. «Сөөскеннер чечектелип турда» деп шиилер ному 1995 чылда, ол мөчээн соонда чырыкче үнген. С. Маршактың, С. Могилевскаяның чогаалдарын, Ж-Б. Мольерниң, М. Тикоманунуң, У. Гаджибековтуң шиилерин тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, хакас, якут, моол дылдарже очулдуртунган.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
400 Blows
400 Blows:
Аңгылал: Термин
3DO
3DO илередип болур:
Аңгылал: Термин
4D
4D илередип болур:
Аңгылал: Термин
2C
2C илередип болур:
Жагата, Отилия Гиртовна
Отилия Гиртовна Жагата (1923 — 25 октябрь 2007) — совет кара металлургияның мурнакчызы, каменщица по ремонту мартеновских печей Лиепайского завода «Сарканайс металургс» Латвийского совнархоза, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1923 чылда көдээ суур Вайнёде Айзпутского уезд Латвияга төрүттүнген. .
Трудиться начала работая по найму. 1940 чылдан проживала в Латвийской ССР. Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде оккупастаан девискээрге турган, перебивалась случайными заработками.
1949 чылдан подсобная рабочая, а затем каменщица по ремонту мартеновских печей на Лиепайском заводе «Сарканайс металургс» Латвийского совнархоза.
За время трудовой деятельности на одном из сложных участков строительной работы показала себя ответственным и добросовестным работником. Постоянно побеждала в социалистических соревнованиях, задания исполняла с превышением нормы. 1953 чылда ей был присвоен 5-й разряд каменщика. Признавалась лучшей в своей профессии на заводе, участвовала в наставнической работе.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле «в ознаменовании 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность» Отилия Гиртовна Жагатага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры с вручением Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот медальдар.
Продолжала и дальше трудиться на заводе до выхода на заслуженный отдых в 1972 году.
Представляла отрасль и свой район в качестве делегата XXIII съезда КПСС. 1962 чылдан СЭКП кежигүнү
Лиепая хоорайга чурттап турган. 25 октябрь 1987 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Каменщик Аңгылал:СЭКП XXIII съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
2DF
2DF илередип болур:
Кызыл-тас
Кызыл-тас (Пшеница) чаңгыс чылдыг үнүш, уну дорт, чүстелчек, бүрүзу узун, чиңге, калбаксымаар, шугумналчак, чечээ нарын. Тывага шаг-шаандан ону улус чем кылдыр ажыглап келген.
Профессор Л. М. Певзнернин айтып турары-биле алырга, оон витаминниг суун ижерин улуска сүмелеп турар. Кызыл-тастыц үстүг суу подагра, чүстер аарыгларынга эки дээштиг. Улус өл-шык, соокка алысканда, чөдүрер, азырар апарганда ажыглап турар. 200 г чарба азы каржаңын 1 литр хайнып турган сугга ургаш, бир шак хайындыргаш, сооткаш, марля азы шүүрге шүүрепкеш, артыын база катап сооткаш, оон квас база кылып болур. Орта 0,5 литрге 5 г дрожжи болгаш 25 г чигир немээр.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Эрги уйгур бижик
Эрги уйгур бижик дээрге эрги уйгур (түрк дылдыг аймак) болгаш моол чурттарның бижиир алфавиди.
Эрги уйгур бижик согдий бижиктен укталган, ону түрк үннерни бижииринге таарыштырып эде кылган.
Согдий алфавит-биле деңнээрге, уйгур бижикти оң талазындан солагай талазынче эвес, кырындан адаанче бижиир кылдыр кылган.
XII чүс чылдың төнчүзүнде моолдар эрги уйгур бижикке даянып, моол бижикти үндезилеп кылганнар, ооң соонда ойраттарның тодо-бичиги, мачы кыдаттарның бижии база эрги уйгур бижикке үндезилеп тургустунган. Олар амгы үеде ажыглаттынып чоруур.
Үндезини
Аңгылал:Алфавит Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл Аңгылал:Түрк дылдар
Самбога Россия Чемпионады 2016
Самбога Россия Чемпионады 2016 чылда март 4-тен март 9-ка чедир Химкиге эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2016 году Аңгылал:Март 2016 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спорт в Химках Аңгылал:2016 год в самбо
Арбай
Арбай ("ячмень") чаңгыс чылдыг үнүш, бажы дөрт кырлыг, салдарлыг, бүрүзү узун, чиңге. Тывада шаг үеден бээр улустуң танып, чип, ажыглап чораан тараазы болур.
Арбайның үрезининиң тургузуунда углевод —76%, үс — 3,5%, клетчатка—9,6%, ферментилер, А, В, Д, Е витаминнер бар. Арбайдан чарба, каржаң болгаш өске-даа чемнерни кылып ап турар. Оон ыңай кофе, пиво кылырынга хереглеп турар. Арбайның тургузуунда белоктар хөй болгаш чигир база бар. Арбайның чигирин тынар органнарның дегдириишкиннеринге, чөдүлге ажыглап турар. Оон хайындырган каржаңын. ижин-шөйүндүнүң аарыгларынга болгаш чөдүлге ажыглаар. 20 г каржаңны бир стакан сугга 4—5 шак шыгыткаш, 10 мин хайындыргаш, соодар. Ону улуг омааштап, бир хүн 4—6 катап ижер. Өл-шык, соокка алысканда, ооң хайындырган каржаңының суун чиңнээшкиннерге ажыглаар. Ону янзы-бүрү кеш аарыгларынга, кара-бүүректер аарыгларының үезинде, чигир аарыынга болгаш бичии уруглар чемгереринге ажыглап турар.
Дамчай, Мария Монгушевна
Мария Монгушевна Дамчай, хѳй-ниитижи, Чаа-Шагонарның бир дугаар комсомол комитединин секретары, Тыва Республиканың баштыңының тѳлээлекчилер совединиң кежигүнү, Улуг-Хем кожууннуң социал камгалал талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, Шагаан-Арыг хоорайның хүндүлүг чурттакчызы, Тыва Республиканың социал политика талазы-биле «Чылдың херээжени-2002, 2003» деп шаңналдарның эдилекчизи. Улуг-Хем кожууннуң Кѳк-Чыраа суурунга тѳрүттүнген болгаш аңаа ѳскен.
Допчу-намдары
Дамчай Мария Монгушовна Улуг-Хем кожууннуң Кѳк-Чыраа суурунга тѳрүттүнген болгаш аңаа ѳскен. Хѳй-ниитижи, Чаа-Шагонарның бир дугаар комсомол комитединин секретары, Тыва Республиканың баштыңының тѳлээлекчилер совединиң кежигүнү, Улуг-Хем кожууннуң социал камгалал талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, Шагаан-Арыг хоорайның хүндүлүг чурттакчызы, Тыва Республиканың социал политика талазы-биле «Чылдың херээжени-2002, 2003» деп шаңналдарның эдилекчизи. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада, арбан Кѳк-Чыраада хуу ажыл-агыйлыг. Ооң хоббизи- сүт аймаандан янзы-бүрү чемнерни кылыры. 2019 чылда Тыва Республиканың культура яамызының эрттиргени «Мээң ѳдээмниң маадыры» деп республика чергелиг проектизинге Мария Монгушовнаның холу-биле кылган чаагай чѳкпээн, быштактарның янзы-бүрү хевирлерин, саржаг, сүттүг ногаан шайын чалаткан аалчылар сонуургап амзаан. Проект үезинде Мария Монгушовна бодунуң национал кухняга ажыглап турары рецептилнри-биле арга-дуржулгазын ѳскелерге дамчыдып, харын-даа тѳрээн чериниң дугайында викторинаны эрттиргеш, бодунуң холу-биле кылган ак чемнери-биле шаңналдарны тыпсыр аас-кежиктиг болган. Улуг-Хем кожууннуң информастыг библиотека тѳвү Мария Монгушовнаның сактыышкыннарынга даянып, бир дугаар кыскаметражтыг үш сериялыг «Мээң ѳдээмниң маадырының чуртталгазы» кинону үндүрген. Сактыышкыннарында ол чүгле бодунуң хууда чуртталгазының дугайында чугаалап турар эвес, а республиканың ооң иштинде Улуг-Хем кожууннуң сайзыралының чадаларының дугайында сактып тѳѳгүп берген.
Шаңналдары:
- «Хѳй чылдар иштинде тѳлептиг ажылы» дээш медальдың эдилекчизи; - Тыва Республиканың Күш-ажылының хоочуну дээш оон-даа хѳй шаңналдарнын эдилекчизи.
4L
4L илередип болур:
Аңгылал:Аббревиатура
Секиз Огуз
Секиз Огуз — аймак катыжыышкыны. «Сес Аймак».
Үези
VIII — XIII дугаар вектер.
Секиз Огуз деп аймак дугайында Селеңе бижиинде, 2 одуругда айыткан.
XIII дугаар векте "Юань-чао би-шиде" оларны айтып бижээн.
Дылы
Эрги түрк дыл.
Моол биле орус төөгүчүлер оларны моол дылдыг чон деп бодап турар.
Казахтар оларны түрк дылдыг чоннарга хамаарыштырып турар.
Чурту
Секиз Огуз дээрге кедергей улуг аймак катыжыышкыны-дыр. Ол аймактың улузу барыын талада Кара-Эрчис хемни, чөөн талада Каңгай дагларын эжелей чурттап чораан. XII-XIII векте оларның соңгу чүкте кожалары болза Улуг-Хемде кыргыстарның күрүнези турган. Чөөн талада Каңгай дагларында оларның кожалары Херээт аймаа турган.
Селеңе бижии
«Сес аймак» дугайында Баян-чорнуң Селеңе бижиинде айыткан. Ынчан "Секиз Огуз" аймааның улузу Баян-чорга чагыртпайн турган. Баян-чор оларны баскан. Ол үелерде уйгурлар бодунуң күрүнезин тургузуп турган. Баян-чор уйгурларга удур барган кожа аймактың улузун томаарартып турган.
==== Бижиктиң кирилл транскрипциязы ==== (МЧ В1)
… Анта Бӱкегӱк[к]е йетдим. Киче йаруқ батур эрикли сӱңӱшдим, анта санчдым. Кӱн қачмыш, тӱн тирилмиш. Бӱкегӱкде Секиз Оғуз, Тоқуз Татар қалмадуқ. Ики йаңықа кӱн тоғуру сӱңӱшдим. Қулым кӱңим бодунығ теңри (В2) йер айу бирти. Қара игил бодунығ йоқ қылмадым эбин барқын йылқысын йулмадым. Қыйын айдым, турғуру қ[о]дтым. «Кентӱ бодуным», – тидим, – «уду келиң», – тидим. Қодуп бардым, келмеди.
Очулгазы
… Анта Бүгекүкке четтим. Кежээ чырыкта аңаа чаалаштым, анта тииледим. Хүндүс тарай бердилер, дүне катап чыглып келдилер. Бүгекүкке Сегис Огус, Тогус Тадар калган-дыр. Айның чаазында ийиги хүнде даң бажында чаалаштым. «Ара-албаттым» деп, дээрим-черим айтып берди. Кеземчени хүлээткеш, арткан чүвени хевээрзин артыдым. Кара бөдүүн чонну чок кылбадым, эвин-севин, чылгызын хавырбадым. «Мээң чонум», – дидим, – «соомдан келиңер», – дидим. Артыргаш бардым, келбеди.
Очулгага тайылбыр
Токуз Огуз дээр аймак катыжыышкынындан Он Уйгур аймаа адырлы берген, ынчангаш хамык аймактар саны сес апарган. Чаа, улуг аймакты «Секиз Огуз» деп адаан хевирлиг. Чүге-дизе ооң мурнунда үелерде безин, түрктер тергиидеп турунда чүгле «Чеди-» биле «Тос аймак» дугайында бижиктер бар, «Сес Аймак» дугайында бижиктер чок бооп турар. Түрктер күрүнези дүжерге Баян-чор, албаны-биле «хамык кожайларымны бодум уштап-баштаар мен» деп бодалдыг турган. «Сес аймактың» улузу Баян-чорга чагыртпайн хостуг чуртаар деп бодалдыг турган чыгыы. Бо дээрге төрел аймактарның аразында чөрүлдээ-дир. Баян-чор Секиз Огуз аймактың улузун: «мээң чонум, мээң соомдан барыңар» деп көгүдүп, сургап турган.
Юань-чао-би-ши
Моолдар «Секиз Огуз» деп аймакты «Найман» деп адаар турган. Найманнар моолдарның дайзыннары турган. "Юань төрезиниң чажыт төөгүзүнде" найманнар дугайында таптыг чүнү-даа биживээн. Чүгле моолдар биле найманнар аразында болган дайынны бижип көргүскен. Юань-чао би-шини сайгарып көөр болза, баштай найманнарның хаанны Ынанчу-Билге турган. Ынанчу-Билге хаан кызыл дустай бээрге, хаан ширээзинге ооң оглу Торлух Таян саадапкан. Таян-хаанның Кучлук деп оглу база турган.
Бижик ёзугаар моолдар биле найманнарның дайынын сайгарар болза ындыг. Кереит күрүнези дүшкен деп чүвени Таян-хаан Хачир-усун деп хем чанынга көжүп чорааш дыңнаан. Ынчан моол шериглерниң аътары арган турза-даа, оларның шериинде кижи бажы эңдере турган. Моолдарның саны хөй боорга Таян-хаан арай сестип турган. Ол, нояннары-биле сүмелешкен. Баштай Таян-хаан Алдайның мурнуу талазынче көшкеш дайынга белеткенип алыр деп бодалын улузунга чугаалаан. Оозунга нояннары чөшпээрешпээн. Кучлук адазының сөстерин дыңнааш, ону мырыңай кортук эшпи-биле деңнэээн. Таян-хаан оглунуң сөзүн дыңнааш: «Күчүлүг мөге — Кучлук, бир эвес сен моолдар-биле сегиржип алзыңза дидим кашпагайың көргүзер сен. Олар-биле чаалажып шыдаар бис, ооң соонда олардан адырлып шыдаар бис бе?» диген.
Хорисубэчи деп улуг ноян Таян-хаанга: «Сээң адаң Ынанчу-Билге хаан калбак ооргазын, аъдының дуюун кымга-даа көргүспээн. Эрте дээре чүүден коргуп тур сен. Сени ындыг кортук деп билген болзувусса улусту сээң аваңга баштадып каар ийик бис. Сээң аваң херээжок кижи-даа болза черле сенден дээре боор. Коксэу-Сабрах кыраан-дыр. Бистиң шериивисти ол эки баштап шыдаар бе? Моолдарның хей-аъды бедик-тир. Торлух Таянның төрези дүжер хевирлиг-дир» дигеш аъдын шапкаш халдып чорупкан.
Таян-хаан хамык улузун дыңнааш, хорадап сөзүн сөглээн: «Өлүрге – тын үстүр, хинчектенирге – мага-бот баскыраар, кижиге таалал черле турбас, мындыг чүве-дир. Ол-ла, болган-дыр чаалажыр бис!» диген. Шак ынчалдыр Таян-хаан моолдарже удур чаалажып чорупкан. Ол Тамир хемни куду баткаш Оркун хемни кеже берген. Наху-кун деп дагның чөөн талазы-биле эрткеш Чакирмаут деп черге чеде берген.
Найманнар чаалажып үнүпкен деп билгеш Чингис-хаан бодунуң шерии-биле удур үнүпкен.
Соонда найманнар Чакирмаут деп черден үнгеш биччи дедирленгеш, Наху-кун деп дагның баарынга турлаг кылып алган. Моол шериг чоошкулаан билек, Таян-хаан арай сестип шериин Наху-кун деп дагның кырынга тургузуп алган. Чингис-хаан Наху-кун деп дагның баарынга келгеш найманнарны бүзээлеп алгаш, хонуп алган. Дүне када найман шериглер мурнун былаажып баскылажып иткилежип тургаш дезип эгелээн. Даң бажында могап шылаан Таян-хаанны моолдар тудуп алган.
Кучлук боду, ол үеде адазының чанынга турбаан, ол бодунуң шерии-биле аңгы, арай аткааар Тамир хемниң унуга турган. Кажан моолдар Кучлуктуң шериинге чоошкулап кээрге ол аткаарлай аарак дезип чорупкан. Таян-хаанның ара-албатызы Алдай дагларынче дезип эгелээн. Хамык хинчектенип дескен улусту моолдар тудуп турган.
Чингис-хаан Таян-хаанның Гурбэсу дээр авазын кадай кылдыр ап алган. Шаг-шаанда чурттап чораан улустуң чаңчылын сагып, Гурбэсу-биле кады, хары угда кадын кижиниң ара-албатызын Чингис-хаан бодунга ап алырын кыскан. Бир эвес Чингис-хаан Гурбэсуга өгленмээн болза тарап дескен найманнар Чингис-хаанга кажан-даа чагыртпас турган. Шак ынчалдыр Гурбэсуну кадай кылдыр ап тура Чингис-хаан кажар арга ажыглап бүдүн найман аймаан холга алган.
Төөгүлер чыындызы
«Төөгүлер чыындызын» Рашид ад-Дин XIV дугаар векте бижээн. Бодунуң ажылын «Алдын Дептер» дээнзиг моол бижиктерге үндезилээн. Чамдык чүвелерни Рашид ад-Дин моолдардның боттарындан дыңнап бижээн. Рашид ад-Дин «Секиз Огуз» аймаан база моолдар ышкаш «Найман» деп адап турар-дыр. «Төөгүлер чыындызында» «Секиз Огуз» аймактың төөгүзүн "Юань-чао би-шиге" бодаарга чүгээр, тода бижээн.
Чингис-хаан турбаанда найман аймакты ийи алышкы баштап турган: улуг акызын Наркыш-Таян дээр, бичезин Эниат-каан дээр. Бир чылын ол алышкылыр кыргыстарны чылча шаапкан. Ынчан Эниат чаагай чаңчыл сагып акызынче барбаан-даа, аңаа белек-даа сунмаан. Наркыш дуңмазын кый дээш, ооң бажын чыттап каан.
Эниат хааның оолдарын Буйурук биле Таян дээр. Эниат хаанның шын адын Ынанчы-Билге-Бөгү хаан дээр хевирлиг. Адазы биле улуг акызы ышкаш Таян-хаан биле Буйуруктуң аажы-чаңы таарышпас турган. Ынанчы-Билге хаанның болза улуг оглу Таян болур, ынчангаш адазы кызыл дустай бээрге Таян, хаан ширээзинге олурупкан. Бир-ле катап алышкылар калган адазынынң бир кадайын былаажы берген. Ынчалдыр шош-соодаа үнген, беглерниң бир кезии Буйурукту деткээн, өскелери Таян-хаанны деткээн. Шак ынчалдыр найманнарның улуг күрүнези чарлып буступ эгелээн. Ыначы-Билге хаан дириг тургаш-ла оолдарының дедир, бак аажы-чаңын эскерген: «Буйурук кажан-даа акызының сөзүн дыңнавас Таян, хаан апарза, Буйурук аңаа өң-тала болбас. Буйурук мелегей теве ышкаш, бир эвес аш бөрү келгеш ооң будун чартыынга чедир хемирип чипсе ол чүгле ынчан шимчени бээр боор» - диген.
Буйурук улузу-биле арай хоорук чурттап турган. Таян-хаан дески ховулар чанынга, Буйурук колдуунда даглар чоогунга көжүп чораан.
Бир катап дой үезинде Куба-тегин сөзүн сөглээн: «Боданыңар даан шаанда Эниат биле Наркыш чаңгыс аай демниг турган. Найман улуска олар кижи болганын-на «бег» азы «кадын» кылбайн турган». Ол хамык алган кадайларныдан хөй ажы-төл база турбаан. Силер ийелээ буга мыйызы ышкаш кады турдуңар. Ам араңарда эптиг, чөптүг сеткил чок-тур, улуг найман күрүзүн кым баштаарыл, улус арга-таңдыда, хову-шөлде далай суу-биле дөмей чалгып тарай берген-дир. Таян-хаан ону дыңнааш арны кызып: «Буйурукка барып чугаалаңар, дыка көвей херек чок чүве кылган-дыр бис. Бир эптиг черге ужуражып чугаалажыр болза эки» дээн. Буюурук ону дыңнааш: «Мындыг үлегер домак бар: улуг эрге дужаалдыг кижиниң угааны хирелиг болур боор; чамдыкта эргези улуг кижиниң сеткили чымчай бээр боор; чогуур үезинде амыр-менди чорзувусса ужуражы бээр бис» дигеш, хая-даа көрүнмейн өскээр көже берген-дир.
Алышкылар өжежип чоруур, кайы-бирээзиниң аажы-чаңы дедир турган. Оларның хайы-биле найман күрүнениң салымы кээргенчиг болган.
Чөөн чүкте моолдар-биле, херээт аймаа-биле найманнар дайылдажыр турган. Буйурук биле Таян шериглерин дайызынга удур кажан-да мөөңнеп чыгбас турган, Буйурук бодунуң шерии-биле аңгы халдап дайылдажыр, Таян-хаан база бир аңгы шерии-биле дайынче үнүптер. Чаа үезинде олар бот-ботарынга дуза черле катпас турган.
Чингис-хаан херээт аймактың күрүнезин чок кылган, соонда Таян-хаан моолдарже халдаар деп бодаан. Ол, «меңээ каттыжып ал» деп Онгут аймактың баштыңы болур Алакуш-тегинче элчизин чортупкан. Онгут аймактың баштыңы: "сээң-биле Таян-хаан чаалажыры ол-дур" деп Чингис-хаанга дыңнадып каан. Чингис-хаан ону дыңнааш дайынга белеткенип эгелээн.
Таян-хаанга өске аймактың баштыңнары кошчуп алган. Ол болза моолдарның өштүг кара дыйызыннары-дыр: Токта — меркиттер хааны; татарлар; херээттерниң катакин аймаандан Алин-тажы келген; ойраттарның дурбан аймаандан Кутука бег; джарджират аймактан Джамуха-сечен; оон ыңай салджиут сөөгүнүң улустары келген. Наку-кун дааның чанынга моолдар Таян-хаанның хамык шериин чылча шаапкан. Таян-хаан боду өлүрткен. Чогум, Джамуха-сечен бодунуң улузу-биле Наку-кун дааның баарында чаага киришпээн, ол кижи бүдүн аймаа-биле тулчуушкун бертинде чоруй барган. Наку-кун дагга болган тулчуушкун соонда Таян-хаанның оглу Кушлук, Буйуруктуң чуртунче дезип көже берген.
Удаваанда Чингис-хаан, Буйурукче удур база шериг чортупкан. Ол үеде Буйурук аңнап чораан, ол безин, дайызыннар келген деп-даа билбээн. Буйурук аңнап чорунда моолдар ону туткаш өлүрүп каан. Буйурукту моолдар өлүрүп каарга, Кушлук хамык улузу-биле Кара-Кытай деп күрүнениң гур-хаанынче көже барган.
Шак ынчалдыр Алдай-Каңгай чуртун эжелей чуртаан улустуң күрүнези дүшкен бооп турар.
Алдай чону
Алтайларда «көгөл-майман» биле «кара-майман» дээр сөөктүң улузу бар. Ынчаарга, башка хөй айтырыглар кирер. Майманнарның өгбелерин, кажан шагда Чингис-хаандан дескен улус дизе, арай бүзүренчиг эвес болур. Чүге-дизе майманнарның чуртунда Майма деп хем бар. Чер-суг аттары база анаа-ла тыптып келбес. Топонимнер дээрге эрги шагның эктинде тывылган сөстер-дир. Ынчангаш Майма деп хем ады сөөк азы аймак адындан укталып тывылган деп бодал арай шын эвес болур ужурлуг.
Орус биле моол төөгүчүлер
Орус биле моол төөгүчүлер XIII дугаар вектиң найманнарын моол дылдыг улус деп бодап турар. Найманнарны олар Кидань деп аймактың улузу деп санап турар.
Шаанда ыраккы чөөн чүкте сес аймактыг Кидань деп чоннуң улузу чурттап чораан. X дугаар векте Кидань аймаа күштелип, хөөреп келгеш мырыңай Кыдаттың соңгу чүгүн эжелеп алган турган. XII векте Киданьның төрези дүшкен, ол үеде Чжурчжень деп аймактың улузу аажок кедерээн турган. Чжурчженьнерге дүжүп бербес дээн кидань маадырларны Елюй Даши деп кижи баштап алган турган. Елюй Даши 200 мадыры-биле соңгу чүкте татарларже дезипкен, Калгага ол ызырынмаан. Соонда, хамык улузу-биле Елюй Даши чөөн чүкче көже берген, Тянь-Шаньга ол Си-Ляо деп күрүне тудуп алган.
Кидань аймактың улузу Каңгай, Алдай чуртунче көже берген деп чугаа кыдат бижиктерде чок-тур.
Амгы үениң улузу
Амгы үеде мусульман чоннарда «найман» деп төрел-бөлүктүң улузу бар. Ол болза Казахтарның найманнары, Кыргызтарниң найманнары, Хазарейлерниң найманнары. Буряттарда база найман деп сөөктүң улузу турган.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Остром, Элинор
Э́линор О́стром (урождённая Аван, Elinor Ostrom; 7 август 1933, Лос-Анджелес — 12 июнь 2012, Блумингтон) — американ политолог база экономист, 2009 чылда экономикада Нобель шаңналының эдилекчизи, экономика талазында ол шаңналды алган бир дугаар херээжен кижи. Блумингтон школазының тургузукчузу.
Намдары
Элинор Остром 1933 чылдың август 7-де Лос-Анджелеске еврей-протестант өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң адазы, Эдриан Аван (Adrian Awan, 1903—1968),  Hollywood Bowl and Civic Light Opera-ның операның чурукчу-тургузукчузу база сценогравы; авазы, Мурнуу Дакотадан хөгжүмчү Лия Клэр Аван (төрүттүнгенде Хопкинс, Leah Claire Hopkins, 1895—1985), Сан-Франциссконуң симфониялыг оркестриниң менеджери. Өөнүң ээзи — политолог Винсент Остром (англ.  <span title="Версия статьи «Остром, Винсент» на английском языке">Vincent Ostrom  ; 25 сентябрь 1919 — 29 июнь 2012).
1954 чылда уран-чүүл бакалавр, 1962&nbsp;чылда магистр, 1965 чылда доктор эртем чадаларын Лос-Анджелесте Калифорнияның университединге чедип алган. Блумингтонда Индиана Университединиң 1974 чылдан 2012 чылга чедир профессору.
2009 чылда 2009 чылда экономикада Нобель шаңналын «экономиктиг организация талазы-биле шинчилелдери дээш» алган, экономика талазында ол шаңналды алган бир дугаар херээжен кижи. 1982 чылдан 1984 чылга чедир «Ниитичи шилилге» ниитилелиниң президентизи. 1996 чылдан 1997 чылга чедир Американың политиктиг эртемнер каттыжыышкынының президентизи. 2001 чылдан 2012 чылга чедир Американың Национал эртемнер академиязының кежигүнү.
Шаңналдары
Элинорнуң чедиишкиннерин дараазында шаңналдар-биле демдеглээн :
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июньнуң 12 мөчээн Аңгылал:Августтуң 7 төрүттүнген
Вазелин
Вазелинниг - вазелин холуп каан.
Вазелиннээр - вазелин-биле чаар.
Төөгү
1869 чылда Чезбро Роберт - англи химик - вазелинни чогаадып ажыткан. Эгезинде автор чогаадылгазын "нефтилиг желе" (Petroleum Jelly — англ.) деп адап алган. Ынчалза-даа ындыг аттыг бүдүмелди кым-даа садып алыксавас турган, ынчангаш Роберт ону «вазелин» деп адаан: немец «wasser» (суг) биле грек «elaion» (оливка үзү) деп ийи сөстерни чаңгыс сөсче каттыштырган. Роберт 1872 чылда вазелин бүдүрериниге АКШ-тың патентизин алган, а 1878 чылда вазелинни саарылга марказы кылдыр патентилээн.
Амгы үеде «Vaseline» деп саарылга марказы Unilever компанияның эрегзинде, ынчангаш ол компания элээн көвей кешке чаар холуксааларны бүдүрүп турар. Вазелинниң төөгүзүнде солун чүү дээрге ол саарыгла марказы чоорту чоннуң ажыглалы ёзугаар шак ындыг барааннарны шуптузун "вазелин" деп адап эгелээн.
Дөс
В
Куа
Куа (Cúa, Quoy):
Ку Хонгелт
Ку Хонгелт (Cú Chongelt) — ирланд ызыгуурлуг эр ат. Билдингир эдилекчилер:
Кумбс
Кумбс, Кумбз (Coombes) — англи фамилия. Билдингир эдилекчилер:
Вакантылыг
Вакантылыг (е узадыр адаттынар) (Вакантный) – кижи ажылдап болгу дег, хостуг.
Тодоренко, Регина Петровна
Реги́на Петро́вна Тодоре́нко- ыраажы, композитор, Россияның болгаш Украинаның теледамчыдылга чарлакчызы. 1990 чылдың июнь 14-те Одессага тѳрүттүнген. ССРЭ, Украин ССР. Эң билдингир теледамчыдылгазы «Орел и решка» Регина Тодоренко 1990 чылдың июнь 14-те Одессага тѳрүттүнген. Одессаның №22 школазынга ѳѳренип турган. Школага ѳѳренип тургаш чергелештир Одессаның №13 дугаар школазынын бичии уругларынын музыкалыг школазының хореография болгаш вокалынга ѳѳренмишаан, школаның « Балаганчик» деп театрынче база барып турган. 2007 чылда школаны тергиин демдектерге дооскаш, Одессаның националдыг далай университединиң транспорт талазы-биле технологияларын ѳѳренир факультетче кирип алган. Одессада ѳѳренип турган университедин каггаш, Киевтиң национал культура болгаш уран-чуул университединче ѳѳренип кирип алгаш, 2013 чылда театр уран-чүүлүнүң магистриниң бышкан билиинин дипломун холга алган.
Хууда чуртталгазы:
Регина Тодоренко 2018 чылдың июль 28-те ыраажы Влад Топалов-биле бадыланчырынын дугайында дыңнаткан турган. 2018 чылдың октябрь 25-те бадыланчып алганнар. 2018 чылдың декабрь 5-те Михаил деп оглу тѳрүттүнүп келген. (олар ону бо-ла Майкл деп адап турган) 2019 чылдың июль 3-те Регина Тодоренко биле Влад Топаловтуң Италияның Сорренто деп черинга кудазы болган.
Рекламалыг контрактылары:
Регина Тодоренко реклама берикчилери-биле косметика, бичии чаштарга хептер болгаш барааннар дугайында сырый харылзаалыг ажылдап турарының дугайында Instagram арнынга бижип турган. Россияның сылдыстарының аразынга 2018 чылдың июнь 1-ден 2019 чылдың мая 31-ге чедир 7 миллион бижикчилерлиг болганы база 0,86 млн.доллар киирген үлүг-хуузу дээш Регина Тодоренконы 2019 чылда «Forbes» деп россияның журналы 2-ги черже үндүрген. «SALO» деп реклама агенствозунуң «Коммерсантыга» дыңнатканы-биле Регина Тодоренко бодунуң YouTube –каналынга 2019 чылдың түңнелинде 26 млн. акша орулгалыг болган мен деп дыңнадып турарын бижээн. ( роликтер дээш 5, 2 млн акша). Бо дээрге Россияның ютубжуларының аразында рейтингиде Юрий Дудяның соонда, Регина Тодоренко 2-ги черде болуп турар. Тодоренко — digital-амбассадор L’Oréal Paris Russia. 2018-2017 чылдарда Канн кинофестивалының телечарлакчызы. 2018 чылдың сентябрьдан эгелеп «Calzedonia в России» деп итальян брендның амбассадору. 2019 чылдың сентябрьдан эгелеп Тодоренко «Aussie» деп австрали брендның Россияга амбассадору.
Дискографиязы:
Студийные альбомы В составе «Real O» Сольно Синглы
Кумган
Кумган:
Чүлдүм, Чап Моңгушевич
Чап Моңгушевич Чүлдүм (октябрь 22, 1939 чыл – июль 1, 1999 чыл) — тыва чогаалчы, эртемден, шүгүмчүлекчи. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.
Намдары
Ч. Чүлдүм 1939 чылдың октябрь 22-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Кош-Терек деп черге төрүттүнген. Хорум-Дагның, Чадаананың школаларынга өөренгеш, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.
Чыраа-Бажы, Чыргакы, Шеми, Торгалыг школаларынга башкылааш, Хандагайты ортумак школазынга 13 чыл директорлаан. Өвүр кожууннуң өөредлиге килдизин эргелекчилээш, ол-ла райкомнуң база партия обкомунуң агитас-пропаганда килдистеринге ажылдаан. 1992-1996 чылдарда республиканың башкылар билии сайзырадыр институтка кафедра эргелекчилээш, Кызылдың 9 дугаар школазынга улусчу педагогика башкылаан.
Чогаал ажылынче 1961 чылда кирген. Ооң чогаалдары, критиктиг сайгарылгалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка парлаттынгылаан. 1984 чылда «Номчукчунуң эскериглери» деп баштайгы ному чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Кырган-авам аптаразы» (1989), «Тевек» (1996), «Шагаам — сүзүглелим» (1999) «Улусчу педагогикага ажыглаар чамдык сөстерниң, ужурларның чижек тайылбырлары» (1999), «Эзеңгилер кыңгыраажы» (1999) деп номнары парлаттынган.
«Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» медаль-биле шаңнаткан. 1999 чылдың июль 1-де мөчээн.
Дөс
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Тыва чогаалчы
Бокска Россия чемпионады 2010
Бокска Россия чемпионады 2010 чылда Санкт-Петербург хоорайга сентябрь 16-дан сентябрь 25-ке чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Сентябрь 2010 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2010 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Санкт-Петербурге Аңгылал:2010 год в боксе Аңгылал:2010 год в Санкт-Петербурге
Араб алфавит
Араб алфавит, араб бижик, арабица – араб, иран базa өске чоннарның араб дылга азы ооң дөзүнге тургустунган дылдарга бижиир алфавит. Чижээ, перс, пушту, урду, уйгур болгаш Афганистанда узбек дылдар ук алфавитти ажыглап турар.
Сөстер бижиириниң аайы:
Араб каллиграфия
Бижиир араб культураның чугула кезээ болза каллиграфия деп уран чүүл. Колдуунда чүдүкчү үзел-биле дириг амылыгларны чурууру (аниконизм) хоруглуг болгаш, мусульман делегейге каллиграфия ыдыктыг уран чүүл апарган. Каллиграфтыг бижимел кезек янзы-бүрү стильдерлиг:
Демдеглелдер
А
Вакансия
Вакансия (ийиги а узадыр адаттынар) (vacans — хос, хостуг) – кижи хүлээп алдынмаан, хостуг ажылдаар чер.
Эң эгезинде ук сөс-биле чүгле епископ кафедраның хостуг дужаалын демдеглеп турган.
Амгы үеде вакансия деп сөс-биле кандыг-бир хостуг дужаалды адап турар. Хостуг ажыл олуттарынче ажылчынны киирериниң дүрүмүн ажыл уставында азы тус удуртулгаларда айыткан.
Резюме — документ, тунемме нерген увераҥар ашнат, паша опытан, образований да моло информаций пашаш, йодмаш шуко годым еҥ-влакым пашаш налме деч кандидатурыштым ончышым.
Россияның хоойлуларында тускай черинде күрүне болгаш муниципалдыг ажылчыннарның хостуг олуттарын ээжелээр дүрүм турар.
Дөс
В В
Кумдаг
Кумдаг:
Вакханалия
Вакханалия (үшкү а узадыр адаттынар) (Вакханалия) - ужур-дүрүм чок чорук, шуут сандарал.
Дөс
В
Куммер
Куммер (Kummer) — немец фамилия:
Валерьянка
Валерьянка (я узадыр адаттынар) (Валерьянка) - валерианадан кылган дамдыладыр эм.
Дөс
В
Вакцина
Вакцина (и узадыр адаттынар) (vacca — инек, Вакцина) – микроорганизмнерден азы оларның бүдүрген продуктуларындан алган, халдавырга удур тарылга кылыр эм.
Күш чокталган азы өлүг микроорганизмнерден, оларның бүдүрген артынчыларындан, азы оларның антигеннеринден ген-инженерлиг азы химиктиг арга-биле вакцинаны бүдүрер.
Вакцина — халдавырлыг аарыгларга удур баш бурунгаар тарылга чорударынга хереглээр (тарылга кылыр) чүүлдер
Вакциналаар (и база узадыр адаттынар) Вакцинировать - вакцина кылыр, тарыыр.
Дөс
В
Волхонская, Антонина Николаевна
Антонина Николаевна Волхонская (1 август 1931) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, доярка совхоза «Нива» Гатчинского района Ленинградской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1985).
Намдары
Родилась в 1931 году на территории современного Гатчинского района Ленинградской области в крестьянской русской семье. Во время войны находилась на оккупированной территории, школу завершила в послевоенные годы. Затем обучалась в профессиональном училище, после окончания которого стала работать намотчицей на обувной фабрике "пролетарская Победа".
В 1957 году вступила в колхоз XXI партсъезда Гатчинского района. Работала полеводом, Учётчицей, бригадиром.
1977 чылдан работала на ферме дояркой, а позже оператором машинного доения. Стала инициатором бригадной организации труда. Благодаря её подходам в работе, хозяйству удалось добиться значительных экономических результатов, в том числе в животноводстве. По её инициативе были созданы звенья из двух рабочих, которые обслуживали до 100 коров.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиума Верховного Совета СССР 10 март 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Соведниң Президиум 16 декабрь 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
В 1980-х годах колхоз "Нива" одним из первых в области превысил четырёхтысячные надои молока. К 1985 году взятые на себя социалистические обязательства были перевыполнены. Надои от каждой коровы за год составил более 4500 килограммов молока. Волхонская была самой передовой работницей животноводства и её показатели по надою составили более 6000 килограммов молока от каждой коровы в среднем за год.
"За достижение высоких результатов в производстве, переработке и продаже государству сельскохозяйственной продукции на основе применения прогрессивных технологий и передовых методов организации труда" ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 26 июнь 1985 чылдың Чарлыы-биле Антонина Николаевна Волхонская была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
В общей сложности проработала дояркой более 30 лет. Является мастером-животноводом 1 класса. Избиралась депутатом в Елизаветинский сельский совет. Көдээ суур Шпаньково Гатчинского районда чурттап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:ССРЭ-ниң көдээ суур совединиң депутаттары
Вальс
Вальс (а узадыр адаттынар) (Вальс) - ийи кижи туттунчуп алгаш күүседир оожум танцы, ол ышкаш анаа таарышкан ооң аялгазы (музыказы).
Дөс
В
Сагды, Клара Чамыяңовна
Намдары
К. Сагды 1930 чылдың март 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеминиң Кожагар-Өдекке төрүттүнген. Шеми, Бай-Хаак эге школаларынга, Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренген. Ленинградтың Н. Островский аттыг театр институдун база Күрүнениң кинематография институдунуң аспирантуразын дооскан.
Кызыл-Даг, Хорум-Даг, Шеми школаларынга башкылаан, шии артизи болуп, Тыва радио, телевидение комитединге режиссер кылдыр, Улусчу чогаадылга бажыңынга сектор эргелекчилеп, 1973-1976 чылдарда республиканың культура яамызының оралакчы сайыдынга, Тываның хөгжүм-шии театрының режиссерунга ажылдаан. 1993 чылдан тура Россияның ачы-буян биле кадыкшыл Фондузунуң Тывада салбырының даргазы болгаш президентизи.
Клара Чамыяңовна 1957 чылда «Кыстың оруу» деп шиини чогааткан. «Чаңгыс көжегелиг шиилер» деп ному 1963 чылда чырыкче үнген, дараазында «Тыва театрның тывылган төөгүзү» (1973), «Кыстың оруу» (1985) деп номнары парлаттынган. Бижээн шиилерниң чамдыызы 1976 чылда үнген «Чалым-Хая» деп бөлүк чогаалчыларның чыындызында кирген. Ооң чогаалдары орус, хакас, бурят дылдарже очулдуртунган.
Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. ССРЭ-ниң «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Күш-ажылдың хоочуну» медаль-биле, Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш», Россияның Херээженнер эвилелиниң медальдары-биле шаңнаткан.
Дөс
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Тыва чогаалчы
Калчаа
Калчаа аарыы (rabies ) — бойдус дөстүг кедергей айыылдыг нерв системазынга аар кемдээшкинни чедирип, чидии-биле эртер деп вирустуг халдавырлыг аарыг.
Калчаа вирузу  деп аймактың  деп родунга хамааржыр.
Делегейде бо аарыгдан өлүп турар кижилер хөй болуп турар. Калчаа аарыы дүргени-биле тараар, 100 хуу өлүмнүг, аарый бергенде эмнеттинмес болганы-биле баш удур профилактиг тарылганы кылыры чугула.
Россияда ук аарыг ховар эвес, а чамдык можуларда элээн нептереп турар.
Патогенез
Инфекцияның үнер дөзү – колдуунда вирусту чараазы-биле организминден ылгап үндүрүп турар аарыг мал. Калчаа вирузу дириг амыттаннарга база кижиге тускай энцефалит (мээ хуулуушкуну) тывылдырар. Инфекция организмге киргеш, нервилер оруктары-биле чараа бестеринге, мээниң картының нерви клеткаларынга, гипокампага (мээниң бир кезии) бульбарлыг төптерге келгеш, өлүмнүг аар үрегделдер тывылдырар.
Вирус организмниң невр клеткаларынга Бабеш-Негри теложуктарын тывылдырып көвүдеп нептерээр. Вирустуң кезектери нейроннарның аксоннары таварыштыр шакта 3 мм дүргени-биле дамчыыр. Оорга болгаш баш мээзинге ол келгеш, менингоэнцефалит тывылдырар. Нерв системазынга вирус хуулуушкун, чыырлыышкын база некротиктиг өскерлиишкиннер тывылдырар. Кижи база амытаннарның өлүрү асфиксиядан болгаш чүрек туруптарындан болуп турар.
Вирус даштыкы средага шыдашпас — 56 °C чедир изидерге 15 минут ишти өлүп калыр, а хайындырарга — 2 минут болур. Ультрафиолет болгаш дорт хүн херелдеринден, этанолдан болгаш колдуу кезии дезинфектантылардан бергедээр. Ынчалза-даа чавыс темеператураларга база фенолга анаа.
Аарыгның демдектери
Аарыгның сайзыраар агымы 3 аңгы чадалыг:
Аарыгның ниити хуусаазы — 5—8 хонук, чамдыкта — 10—12 хонук чедип болур. Аарыгның тывылдырыкчызындан, ызырган черинден база инкубация хуусаазындан аарыгның узуну хамаарышпас бооп турар-дыр.
Чамдыкта аарыгның агымы бир өске болур: ооң демдектери чок азы көскү эвес болур (хөлзээшкин, сугдан азы агаардан коргуушкун чокка дораан-на туяалар чадазындан эгелеп болур). Калчааның ындыг хевирлерин илередири берге, а аарыгны чүгле мөчээн соонда айтып болур. Ынчангаш чамдыкта мөчээн улустарны калчаа аарыындан чок калган деп демдегевейн баар чадапчок. Чогум туяланчак калчааның хуусаазы узун болур.
Дириг-амытаннарга нептерээри
Калчаа аарыының 2 аңгы хевири бар:
Россияның девискээрин алыр болза ыттар, диистер база черлик амытаннар (дилги, бөрүлер, морзук, часкы) таварыштыр тарап турар. Ховар-даа болза инек, хой, аът болгаш өске-даа малдан аарыг чыпшынып болур. Чижээ, инекти харлыга берген деп бодааш, аксының иштин ажыдып көрүп тургаш, аарыгны чыпшырып ап болур. Калчаа аарыындан аарыыры кышкы-часкы үеде көвүдээр, чүге дээрге бо үелерде дириг амытаннарның организми камгалал күш талазы-биле кошкак болгаш эдержир үезинде хөй харылзажыр. Оон ыңай күскү үеде аарыгның көвүдээри араатан аңнарның төрүттүнгеш, шору улгадып келген оолдарының аразында чурттаар девискээрин былаажып турар үезинде бооп турар.
Калчаа аарыындан хөй кезиинде бөрүлер, дилгилер аарыыр. Азырал амытаннардан диис болгаш бода мал эң дурген аарыычал. А ыттарның, шээр малдың, аъттың аарыгны хүлээп алыры ортумак. Куштарга шоолуг-ла чыпшынмас.
Диптер болгаш чурттар аразынга
Калчаа аарыы Антактидадан аңгыда шупту диптерде бар. Калчаа аарыын ортулук-күрүнелерге тывылбастаан: Японига, в Чаа Зеландияга, Кипрге, Мальтага. Ук аарыг Норвегиягя, Швецияга, Финдляндияга, Испанияга база Португалияга демдеглеттинмээн.
The New York Times солуннуң бир чүүлүнге мурнуу америкада варао деп чон кезек туяаландырар, сириледир болгаш сугдан корганын тывылдырар бир билдинмес эпидемиядан аарып турар деп дамчыткан. Ында улаштыр бижээни-биле, аарыгны часкылардан дамчыыр калчааның бир хевири деп турган.
Делегейниң Кадыкшыл Ниитилелиниң дамчыдып турары-биле, калчаадан чылдың-на 55000 кижи кырлып турар, ам-даа чидиг айылдыг байдалда Азия болгаш Африка чурттары болуп турар.
Сөөлгү үеде кижилерниң калчаа аары эгелээни дараазында чурттарда элээн кедереп турар: Вьетнам, Филиппиннер, Лаос, Индонезия, Кыдат. Өске талазында сайзыраңгай болгаш кезек өске чурттарда кижиниң калчаа-биле аарып турары дыка чавыс (каш дакпыр эвээш), чүге дизе ында калчаага удур үезинде дуза дыка эки сайзыралда.
Профилактика болгаш аарыгны аайлаары
Аарыы илдең малды дораан чок кылыр. Кудумчуда черлик ыттарны тудар. Черлик ыттарга хамаарыштыр алыр хемчеглерни тус чер чагыргазы кылыр. Арга болгаш аңныыр ажыл-агыйлары калчаа аарыгга удур тарылга албаан ыттар-биле аңнаарын чөпшээревес. Аңныыр сезонун сагывайн, аңныыр ажыл-агыйны араатан бөрүлерни, дилгилерни чок кылырынче хаара тудар.
Калчаа аарыын тодарадырда өлген малды бичежек мага-боттуг болза, бүдүнү-биле азы улуг малдың чүгле бажын лабораторлуг хыналдаже мал эмчилери чорудар. Мал эмчилери чокта өлүг секти ол-ла черге чазып болбас. Аарыы илдең амытаннарны узуткааш, мал эмчилериниң хайгааралы-биле тускай черге өрттедир. Аарыг мал-биле кожа турган малдарга камгалал тарылганы 48 шак иштинде кылдыртыр.
Азырал амытаннардан келир калчаа аарындан камгаланыр кезек хемчээлдер:
Дөзү
Аңгылал: Аарыглар Аңгылал: Аарыг Аңгылал: Эмнелге
Валюта
Валюта (ю узадыр адаттынар) (Валюта) – көвей уткалыг термин. Уткалары болза:
Самбога Россия Чемпионады 2017
Самбога Россия Чемпионады 2017 чылда март 4-тен март 6-га чедир Екатеринбургка эрткен.
Валюта
Дөс
В
Самбога Россия Чемпионады 2017
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2017 году Аңгылал:Март 2017 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:2017 год в самбо Самбо
Валютчик
Валютчик (ю узадыр адаттынар) (Валютчик) – Даштыкы акша-биле чиижең садыг кылыр кижи.
Дөс
В
Моңгуш, Байыскылаң Танзын оглу
Моңгуш, Байыскылаң Танзын оглу азы Байыскылаң, Моңгуш Танзын оглу(чаа паспорт ёзугаар) (Монгуш Байсклан Танзынович) (1913 - 1986) - Ада-Чурттуң II Улуг Дайынынга киришкен тыва эки турачы, төречи (политик). Ук дайынга Ровно хоорайның хостакчызы.
Моңгуш Байыскылаң шеригниң маңнайынга турган, дайынчы эш-өөрүнүң хайгааракчызы, оларның аразынга төречи ажылдарын чорудуп турган.
Дайын үезинде Украинага февраль 2-де Моңгуш Танзын оглу кезек фашистерни бодунуң селемези-биле узуткаан, аңаа кемдеткеш, чаалажылга шөлүнге уламчылап демисешкен. Ровно хоорайның хостаашкынында Моңгуш Байыскылаң бомба чазылганындан кемдег алгаш, уламчылай дайылдажып арткан.
Монгуш Байыскылын Танзын оглунун документилери, чуруктары Тыванын Алдан-Маадыр аттыг Национал музейинде делгетинген.
Дөзү
Аңгылал:Эки турачы
Качуевская, Наталья Александровна
Ната́лья Алекса́ндровна Качуевская (1922 чылда, Москва — 1942 чылдыӊ ноябрь 20, Хулхута суур, Черноземель улузу, Калмык АССР) — 105 дугаар гвардия адыгжы полугуннун санинструктору (34 дугаар гвардейжи адыгжы дивизия, 28 дугаар армия, Сталинград фронтузу), гвардия кызыл шеригжи, Россия Федерациязынныӊ Маадыры (чок болганда)
Допчу-намдары.
1922 чылда Москвага Александра Леонидовна Спирова (1901—1998) биле Александр Израилевич Лебединскийлернин ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Оларнын ѳг-бүлезинге дѳрт ажы-тѳл турган. Авазы Ростова-на-Дону чуртуг артист, бүгү назынында шупту оперетталарга кол рольдарны ойнап каапкан болгаш документалтыг «Наташа» (1970) - деп турар уруунуӊ дугайында киноннуӊ автору. Ол база сактыышкыннар номун чок апаар мурнунда чырыкче үндүрген болуп турар «Принцесса Брамбилла и поэт» (2013). Авазынныӊ ийи дунмалары база артистр ( оларнын бирээзи билдингир Августа Леонидовна Миклашевская, Камерлиг театрнын артизи. Ол театр Есенинин шүлүүнге моон шиилерни ундурген «Исповедь хулигана») Фридрих Энгельс аттыг №85 школага ѳѳренип турган. Он дугаар классты алдын медаль биле дооскан. ГИТИС-те М.М.Тархановтун мастерскаязынче кирерин кузээн. Ада-чуртун Улуг дайыны эгелээрге ийиги курска турган. Фронтуже үнүп турган артистер бѳлүүнүн бирээзин баштап турган. 1942 чылда саниструкторлар курзун дооскаш, эки тура биле фронтуже чорупкан. Анаа баргаш 105 дугаар гвардиялыг адыгжы полугуннун санинструктору апарган. Госпитальга партизан отядынын командири Павел Качуевский биле таныжып алган. Удаваанда ѳгленип алганнар. Ашаа - катап партизан отядынче, а уруг Сталинград фонтузунче чоруттурганнар. Фронтуже чоруур мурнунда ашааннын фамилиязын ап алган. Дзержинский аттыг партизан отядынныӊ командири Павел Качуевский 1942 чылдыӊ июль 4-те немецтерниӊ кожунче халдаашкын үезинде чок болган.