cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бес
Бес тайгага үнер дазыл чемиштиг черлик үнүш. Ону сүтке элээн үр хайындыргаш, кырынче саржаг каггаш чиир. Бести аштап-арыглааш, кургадыр, оон хоюудур соктап далганнааш, саржаг-биле холуй мажыыр, ооң соонда хураган хырнынга, үүжелеп алыр.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Хылба
Хылба (черемша́) дээрге чымчак кара хөрзүннүг ажык черге хөй үнер үнүш. Чем амданы киирерде ооң сывын ажыглаар. Хылбаны хээндектээш, дус бызааш, сүт хоюу-биле кады чиир. Эътке холуурга чаагай чыттыг, амданныг чем болур.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Лобов Артём
Артём Лобов (Artem Lobov; род. 11 август 1986) — ирланд дайынчы Холушкак чогуш уран-чүүлдуң орус ызыгуурлуг, выступающий под эгидой UFC чартык чиик биле чиик деңзи чадазынга. Тулчуушкун маргылдааның финализи.
Намдары
Август 11-де 1986 чылда Горькийге (РСФСР)ге төрүттүнген.
14 харлында өг-бүле байдалдары-биле Аргентинаже чорупкан, ийи чыл болгаш Ирландияже көже берген. Эң-не баштай бодун 21 харлыында ийи кижиниң тулчурунга шенээн, шупту хевирин бичиилеп өөренип, ынчалза-даа боксту дээре деп санаан.
Спорт албан-ажылга депшиири
Лобов ирланд дайынчы Конор Макгрегорнуң командазында тренировкалап турар база ооң үндезин спарринг-эжи бооп турар.
Ultimate Fighting Championship
Декабрь 11-де 2015 чылда Артём Лобов UFCже баштайгы үнүүшкүннү кылган, 22 дугаар сезоннуң финалында The Ultimate Fighter, Райан Холлга удур демисел. Демисел доозулган Холл чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле тиилээн.
Дараазында ийи кижиниң демиселинге, февраль 6-да 2016 чылда UFC Fight Night: Hendricks vs. Thompson маргылдаа эрткен, американ Алекс Уайтка Лобов чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле база катап уттурган.
UFC 202-де, август 20-де 2016 чылда, Лобов Крис Авиланы чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле тиилээн..
Вафля
Вафля (Waffel) — чигирсиг чиир чем. Ооң онза демдээ: вафля далганнарын калбартыр тускай быжыргаш, оларның аразынга чигирсиг чемижин чергелештир салып каан. Кырында дөстегер хана-карактарлыг чуга кургаг чигирзиг печенье деп база болур.
Лобов Артём
Ultimate Fighting Championship
Ноябрь 19-та 2016 чылда Артём Лобов япон дайынчы Тэруто Исихаруну шииткекчилерниң чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле тиилээн.
Вафля
Кылыры
Үлетпүрлей кылыры тускай херекселдер негетинер. А бажыңга ону кылырда вафельница деп тускай херексел ажыглаар.
Лобов Артём
Ultimate Fighting Championship
Апрель 22-де 2017 чылда кызыгаар шоуга кол демисел кежээзи Каб Свонсонга удур дуржулгалыг американга эрттирген.
Вафля
Янзылары
Начинканың янзыларындан болгаш бар-чогундан вафлялар ылгалыр.
начинка чок
Дөзү
В В
Геодезия
Астрономия иштинге Черниң прецессиязын, нутациязын, полюзун база дескинериниң дүргенин шинчилээри-биле удур-дедир харылзаалыг.
Дөс
Г
Геолог
Геолог (бирги о узадыр адаттынар) — геология талазы-биле тускай эртемниг кижи.
Кижи-көжээ
Кижи-көжээ
Тывада кайгамчык бир эрте-бурунгу түрк тураскаалдарның бирээзи – Кижи-көжээ. Ооң сиилбиттинген овур-хевири – холдарында ёзулал сава туткан дайынчы. Тываның делгем ховуларында барык 200 чыгыы кижи-көжээ санаттынып турар. Бижиктиг-Хая дааның чоогунда ховуда база бир ховар көжээ ажык дээр адаанда музей кылдыр шыгжаттынган. Күчүлүг дайынчының калбаксымаар кастыктарлыг шырайы кызыл граниттен сиилбиттинген. Ооң овур-хевириниң хемчээлиниң улуу болгаш каазы чонну магададып чоруур. Ол көжээ 1200 ажыг чыл турар.
Дөс
К К К
Хакасия (солун)
Хакасия (1992 чылга чедир — «Совет Хакасия») — хүн бүрүде республика солуну, 1930 чылдың ноябрь 3 тура үнүп турар. 1980 чылда «Хүндүткел демдээ» деп орден-биле шаңнаан.
Солуннуң редакциязының турар чери Абаканда — Хакасияның найысылалында.
Төөгү
Солун октябрьда 1930 чылда Хакас тус черниң комитеди ВКП(б) үндезилеттинген.
Бир дугаар үндүрүлгези «Совет Хакасия» 1930 чылдың ноябрь 3 чырыкче үнген. Ынчан номерниң тиражы 5500 экземпляр болган, неделяда 2 катап өйлеп-өйлеп үнер. Ам 1936 чылдан солун хүн бүрүде апаар.
Ол чылдарда солуннуң кол редактору ажылчыннары: И. И. Кавкун, П. Кириллов, Чепсаров, Сапрыкин, И. С. Ильин, А. В. Иванов, Н. И. Макеев.
1953 чылдан солун Хакас орган обкому апаар, Абакан горкома ВКП(б) база тус черниң Совет депутаттары.
1952 чылдан 1982 чылга чедир солуну И. П. Говорченко баштаан, солуннуң тиражы 60 муң экземпляр сан четкен.
Шулимова, Александра Андреевна
Александра Андреевна Шулимова (20 февраль 1923 — 5 июнь 2004) — совет нефтеперерабатывающей үлетпүрнүң мурнакчызы, старший оператор Красноводского нефтеперерабатывающего завода имени Сталина Туркменского совнархоза, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960), депутат Верховного Совета СССР 7-го и 8-го созывов.
Хакасия (солун)
Төөгү
1967 чылда солунну Почётной грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР-биле шаңнаан.
Шулимова, Александра Андреевна
Намдары
1923 чылда Гайсин хоорайга Подольской губернии Украин ССР орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Хакасия (солун)
Төөгү
Солуннуң редакциязын оон улаштыр баштааннар: 1982 чылдан 1993 чылга чедир — В. Г. Брюзгин, 1993 чылдан 1994 чылга чедир — А. Ш. Урман, 1994 чылдан 2009 чылга чедир — Н. Д. Огородников, 2009 чылдан 2010 чылга чедир — В. А. Михалкин, 2010 чылдан 2015 чылга чедир — Сергей Александрович Сипкин.
Шулимова, Александра Андреевна
Намдары
1938 чылдан проходила обучение в школе фабрично-заводского ученичества, после окончания стал трудиться на трикотажной фабрике.
Хакасия (солун)
Төөгү
2015 чылдың ноябрьдан тура солуну Юрий Абумов удуртуп турар.
Шулимова, Александра Андреевна
Намдары
1948 чылда Туркменистанче көже берген база начинает свою трудовую деятельность на Красноводском нефтеперерабатывающем заводе имени Сталина, бо үеде крупнейшее нефтеперерабатывающее предприятие Туркмении. Эгезинде трудилась помощником оператора, а затем самостоятельно работала оператором. 1958 чылда назначена старшим оператором технологических установок.
Хакасия (солун)
Тургузукчулары
Солуннуң үндүрүкчүзү — ГАУ РХ «Солуннуң редакциязы „Хакасия“».
Ажыл-чорудулгазы
«Хакасия» солунда ниитилел-политиктиг темалыг материалдар парлап үндүрүп турар. База Хакасияның төөгүзүнүң дугайында материалдарны база ооң культурлуг чуртталгазын парлап үндүрүп турар.
Шулимова, Александра Андреевна
Намдары
Продолжала и дальше трудиться на нефтеперерабатывающем заводе до выхода на заслуженный отдых.
Представляла отрасль и свой район в качестве депутата Верховного Совета СССР 7-го и 8-го созывов. Являлась кандидатом в члены Центрального комитета компартии Туркменской ССР. 1962 чылдан СЭКП кежигүнү
Пенсияже үнген соонда вернулась в Украину база Киев хоорайга чурттап турган. 5 июнь 2004 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Нефтяники Аңгылал:Делегаты съездов КП Туркмении Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 7 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 8 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:СЭКП XXIII съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Хакасия (солун)
Ажыл-чорудулгазы
Солун неделяда дөрт катап үнүп турар: вторник, среда, четверг, пятница. Субботада Хакасияның чагырга органнарының документилерин чарлаар капсырылга үнер. Средада номерниң тираж саны (ТВ-программа) 25 010 экземпляр болур, арткан хүннерде (субботадан өске) — 4 860.
Шөлүглер
Аңгылал:Хүн бүрүде солуннар Аңгылал:Хакасияның солуннары Аңгылал:Орус дылга солуннар Аңгылал:Награждённые Почётной грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР
Кулагина, Людмила Сергеевна
Людмила Сергеевна Кулагина (19 август 1937 — 4 август 2012) — совет текстильной үлетпүрнүң мурнакчызы, ткачиха Яковлевского льнокомбината Министерства текстильной промышленности РСФСР, Приволжск хоорай Ивановской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1984).
Намдары
1937 чылда Ленинград хоорайга төрүттүнген. Блокада хоорайга турган, когда отец погиб на фронте. Мать вскоре тоже умерла. Переехала в село Матвеево Парфеньевского района Костромской области, где воспитывалась у родной тётки. 1954 чылда школага өөредилгезин дооскан.
1955 чылда уехала в город Приволжск Ивановской области и трудоустроилась ткачихой на Яковлевском льнокомбинате. 1961 чылда вместе с супругом по направлению уехали работать и жить в Приморский край, в совхоз, в Уссурийский район. Пробыли там недолго, через год уехали в Азербайджан, где работала на хлопчатобумажной фабрике в Мингечауре.
Февраль 1965 чылда из-за пошатнувшегося здоровья пришлось вернуться в Ивановскую область. Несколько месяцев трудилась почтальоном в городе Фурманов. Октябрь этого же года вернулась работать на Яковлевский льнокомбинат. Работала одновременно на шести станках. Сөөлзүреди сумела наладить производство и обслуживать одновременно до 41 станка. 1974 чылда на выставке достижений народного хозяйства удостоена серебряной медали.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 март 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 30 апрель 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
1984 чылда перешли работать на 60 станков, а затем и на 80. Бригада, в которой трудилась Людмила Сергеевна одной из первых перешла на бригадную форму организации труда.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 2 июнь 1984 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств, за разработку и внедрения новых технологий и личный вклад в текстильную промышленность была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
1988 чылда пенсияже үнген, ынчалза-даа бүдүрүлгеге ажылдап артып каан.
Активно занималась общественной нагрузкой, была парткомом комбината, партгрупоргом, заместителем председателя женсовета.
Сөөлгү чылдарда Волгореченск хоорайга чурттап турган. 4 август 2012 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы
Митсубиши
Мицубиши азы Mitsubishi Group (三菱グループ Мицубиси гуру:пу)- делегей чергелиг япон корпорация. Иштинде кирип турар улуг компаниялар: Mitsubishi Corporation, Mitsubishi UFJ Financial Group, Mitsubishi Heavy Industries (бээр чычаан бүдүрер компания Mitsubishi Motors база кирип турар) болгаш Nikon деп улуг корпорация. Штаб-квартиразы Токио хоорайда.
Геология
Геология (ийиги о узадыр адаттынар) — чер кырының тургузуунуң, составының болгаш төөгүзүнүң дугайында, ажыктыг казымалдарны дилеп тыварының аргаларының дугайында эртем.
Митсубиши
1870 чылда Ятаро Ивасаки Tsukumo Shokai Shipping Co деп хеме кылыр фирманы тургускан. 1873 чылда Mitsubishi Shokai деп ады өскерли берген. Эгезинде бо фирма улуг хемелер бүдүрүп септеп ажылдап турган, оон аңгыда хемелер хөмүрүн садып, далай камгаладыкчызы-биле ажылдап турган. Сөөлзүредир ужар хемелер тударынче шилчип, чычаан болгаш чычаан шимчедикчилерин кылырынче углай берген. Бо үеде Японияда болгаш делегейде база бир улуг корпорацияларның бирээзи.
Геология
Дөс
Г
Митсубиши
Дөзү
Орус википедиядан очулдуртунган
Ай (үнүш)
Ай (Lílium mártagon; Лилия кудреватая, Саранка; А-бхи-ша азы А-бхи-шья (айның дазылы); Нарйн сараана) — дазыл-чемиштиг линейныйлар коданынга хамааржыр аргага үнер черлик үнүш.
Даштыкы хевири
Өзүп үнүп турар черлери: арга ишти, арга шыктары болгаш кыдыглары, чадаң ыяштар аразы.
Белеткээри, ажыглаары
Белеткээр үелери: август-сентябрь.
Хереглеттинер чүүлдери: үнүш бүдүнү-биле.
Күзүн айның дазыл-чемиштерин чыып алгаш, сүтке хайындыргаш, өреме-биле катай чиирге, магалыг чаагай чем болур.
Айны шала күскээр арбыдадыр казып, сывын кезип окатааш, чүгле борбак чемижин артырып алгаш, довураандан аштап арыглаар. Арыглап алган айны шой пашка каггаш, кырынче сутту куткаш, оожум отка сыргырадыр хайындырар. Ай чымчап, быжып келирге, пашты эскеш, халыптааш, соогуже тургузар. Соой берген айны ааржы, чокпекке холуур. Ону айлыг чокпек дээр. Айны чокпекке холуурундан ангыда, кадыргаш, соктап алыр. Арыглап аштап каан айны бичии согаашка далганнааш, кыжын мунге каап ижер. Изиг бот-шынарлыг, эки амданныг. Айнын эм шынары куштуг. Соокка, ол-шыкка алыскан кижилер айны кара мунге каггаш аартаар, чылыгланыр. Дер-суг дужуп, сергеп-сегиир.
Кыдат медицинада
Айның дазыл-чемижин күзүн казып алгаш, хайнып турган изиг сугже урупкаш, хайындырар. Оон дазыл-чемиштерни уштуп, хээндектээш, пашка хооруптар азы духовка иштинге, хүн караанга кургадып алыр.
Чимба, Александр Мангеевич
Александр Мангеевич Чимба (шын ады база фамилиязы — Сарыг-Доңгак Чирик-Маныгы оглу Чымба) (1908, Ыйгылак, Таңды-Урянхай — июнь 1984, Кызыл) — Тыва Арат Республиканың база Тыва автономнуг областьтың төре херээниң ажылдакчызы. Тываны 20 чыл удуртуп келген.
Ай (үнүш)
Кыдат медицинада
Амданы, шынары: чигирзиг, шоолуг эвес коржаң, дески.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
1908 чылдың январь 24-те Эрги-Барлык сумузунуң Көк-Боом деп черге төрүттүнген[К 1] (ЦАДПОО ЦГА РТ. Ф.2, оп.2. Д.1329). Бодунуң сактыышкыннарының аайы-биле ол үнелиг даштар казар черниң таңныылы Сарыг-Доңгак Чирик-Маныгы деп кижиниң өг-бүлезинге 1906 чылда Барлыг хемниң оң талакы эриинге Ыйгылак (амгы Эрги-Барлык суур) деп черге төрүттүнген. Москваже өөредип чорудуп тургаш, С.К-Х. Токаның саналы-биле, ооң 2 харын кызырып каан болгаш 1908 чылда төрүттүнген Александр Маныгеевич Чимба деп аттыг Чөөн чүктүң ажылчын чоннарының Коммунистиг университединиң моол-тыва секциязының сургуулу апарган.
Ай (үнүш)
Кыдат медицинада
Ажыглаары: чүрек, өкпе аарыгларын эмнээр, кургаг чөдүл экиртир, чымчадыр, оожургадыр.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
1928 чылда ол Тываның хувискаалдыг Аныяктар эвилелиниң кежигүнү апарган.1930 чылда Хемчиктиң ийи дугаар үйиээнин базарынга киришкен.
Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының Коммунистиг университединиң доозукчузу (1935).
Ай (үнүш)
Кыдат медицинада
Ажыглаар хемчээли: 15-50г. Хайындырган суун ижип эмненир.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
1935 чылда — Тываның улусчу-хувискаалдыг намының кежигүнү.
1935 чылдан эмчи сестра курстарынга хелечечилеп база дакпырлап өөредилге комбинадынга төөгү башкылап турган. 1935 чылдың ноябрьдан тура Кызылда чаңгыс эмнелге чериниң директорунуң хүлээлгелерин күүседип турган.
Ай (үнүш)
Кыдат медицинада
Сагыыр чүүл: улуг-хырын иштинде соок киирген деп билдинип турда, хөй өл дүкпү-чараа барда, суук өтпекте таарышпас.
200г чаа казып эккелген дазыл-чемиштерни 500г суук ары чигиринге холааш, водяная банняга (аяар хайнып турган бустуг сугга) кезек тургузуптар, кажан дазыл-чемштери бырыжып, долгажып эгелей бээрге, уштуп алгаш, бичежек хап иштинге суп алыр азы ол хевээрзин ажыглаар. Ону өкпе дакпыжаар апарганда, өкпе "изий" бергенде, кургаг бөдүүн чөдүлге, хан дүкпүрер апарганда, хереглээр.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
1936 чылдан тура Парлалга комитединиң, Тыва Арат Республиканың Эртем комитединиң даргазы. Тыва алфавитти тургузарынга идепкейлиг киришкен.
Ат орну
Ат орну (pronomen). Чүвелерни, оларның демдээн болгаш кылдыныын дорт адавас, чүгле айтып чоруур сөстерни ат орну дээр.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
1938 чылдың сентябрьда IX-ку Дээди Хуралга ТАР-ның садыг база үлетпүр яамызының сайыды кылдыр соңгуттурган.
Геология-шинчилел
Геология-шинчилел (Геологоразведка) — ажыктыг казымалдарны тывар сорулга-биле кылыр геологтуг шинчилел.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
Ада-чурттуң Улуг дайынының эгелээн хүнү, 1941 чылдың июнь 22-ден тура 1944 чылдың октябрь 13-ке чедир ТАР-ның Сайыттарының Чөвүлелин удуртуп турган. Х-гу Дээди Хуралда соңгуттурган.
Ай (үнүш)
Моол медицинада
Ажыглаары: чечектерин довурактай белектеп алгаш, сөөктер, ылаңгыя баш сөөгү кемдээнде, ажыглаар. Айның чимистерин уруг савазындан ханзыраашкын болганда, доктаамал ажыглаар турган. Дазыл-чемижин хораннаныышкынга удур ажыгдаарын сүмелеп турар. Күзүн айның дазыл-чемштерин хээндектээш, хөлегелиг черге кургадып алыр. Ону шаралыг карттарның (слизистые оболочки) дегдириишкиннеринде болгаш кызыл-өөштүң оюлган аарыында суглуг изиг чиң хевирлиг салып эмнээр. Бүрүлеринден суглуг ханды белеткээш, оюлганнар балыын чуур.
Ат орну
Ат орну аңгы турунда домак иштинге ооң тодаргай утказы чок болур. Ат орнунуң утказын чүгле хүрээлелден (контекстен) азы чугаа байдалындан билип шыдаптар бис.
Ай (үнүш)
Төвүт медицинада
Төвүт дылда: А-бхи-шья - айның дазылы; Бйа-пхо-ци-ци - айның чер кырында кезээ.
Ажыглаары: дазыл-чемижин сөөктер сынганда база баш сөөгүңүң кемдээшкиннеринде, хораннаныышкында, халыында ажыглап турар.
Ат орну
Чижээлээрге, «ол» деп ат орну дийик. Ол сөс чааскаан турза, ооң чүнү айтып турарын бис билбес бис. «Ол» деп сөс-биле кижи чүнү-даа айтып болур логой. Бир эвес «ол» деп ат орнун кижи бодунуң чугаазынга ажыглай бээр болза, ол сөс кандыг-бир «чүве адын» солуп, ооң утказын айтып эгелээр.
Ай (үнүш)
Төвүт медицинада
Хереглеттинер чүүлдери: сигенинден настойка белеткээш, узамдыга берген ай демдээн доктаадыр.
Ат орну
Чижек.
Ай (үнүш)
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Ат орну
Тыва дылда «ат оруннары» чүгле «ат сөстеринге» дүүшкек эвес, харын ооң-биле кады наречиелерге база кылыг сөстеринге дүүшкек болур, чижээлээрге: орайтадыр – ынчан, кедээр – ынаар, салбаңайны берген – ынчап барган.
Ат оруннарының бөлүктери
Ат оруннарын утка аайы-биле дараазында бөлүктерге чарар: арынның ат оруннары, айтырыг ат оруннары, айтылганың ат оруннары, тодаргай ат оруннары, тодаргай эвес ат оруннары. Түрк дыл эртеминде, ол ышкаш тыва дыл эртеминде, ат оруннарынынң чаңгыс аай классификациязы чок.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Кижи назынын ылгаары
Бурунгу тывалар кижи назыны Чеди-Хаан ышкаш дижир. Дүнеки дээрде Чеди-Хаан бирде көстүп, бирде чидип-даа турар болза, олар чеди санын чидирбес чораан деп өгбелерниң тоолчургу чугаазы бар. Бурунгу тывалар кижиниң чеди катап чурттап эртер назынын онзагай аңгылап чораан.
Чимба, Александр Мангеевич
Намдары
Даштыкы херектер яамызының сайыды кылдыр база ажылдавышаан, Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырар талазы-биле хемчеглерге киржип турган.
ССРЭ-ге
ТАР-ның ССРЭ-ниң составынче киргениниң соонда 1944 чылдың октябрь 13-тен 1961 чылдың февраль 3-ке чедир — Тыва автономнуг областьтың Область Совединиң Күүседикчи комитединиң даргазы.
1945 чылдың апрель 29-та Тыва Автономнуг Областька бир дугаар ССРЭ-ниң болгаш РСФСР-ниң Дээди Советтеринче соңгулдалар болуп эрткен. Мурнакчы араттар М. С. Кудажи, О. А. Серенмаа, чогаалчы Л. Б. Чадамба, нам-совет ажылдакчылар С. К. Тока база А. М. Чимба депутаттар болганнар. Олар ССРЭ-ниң Дээди Совединиң сессиязының ажылынга бир дугаар киришкеннер (1946 чылдың март 18). Сессия ССРЭ-ниң улус ажыл-агыйының катап тургустунарының болгаш хөгжүлдезиниң беш чыл 1946-1950 чылдарда планының дугайында хоойлуну хүлээп алган, аңаа-ла Тывага хамаарышкан сорулгаларны база тодараткан.
Геология-шинчилел
Дөс
Г Г
Чимба, Александр Мангеевич
ССРЭ-ге
Тываның облкүскомунуң даргазы кылдыр А. М. Чимба ССРЭ-ниң Дээди Совединиң II-V-ки чыыштарының депутады кылдыр соңгудуп турган.
1961 чылдан 1963 чылдың майга чедир ССРЭ-ниң Күрүне Банкызының Тыва область конторазының эргелекчизи кылдыр, ооң соонда — Советтиң улус ажыл-агыйының Красноярскта экономиктиг районунуң Тывада даг-рудазының комбинадының даргазының оралакчызы кылдыр ажылдаан. Пенсияже үнер бертинде ол Тыва АССР-ниң Күрүне архивиниң директору кылдыр ажылдап чораан.
Шөлүглер
2. Воришка из ТИГИ историк Монгуш Байыр-оол
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының Коммунистиг университединиң доозукчузу
Үүргене
Үүргене (Горец, гречишник) — шык үнүжү. Үүргене быжа бээрге, чыып алгаш кургадыр. Кургаг үүргенени тараа ышкаш хоорар. Хоорган үүргенени кончуг оожум соктааш, богун челбиир. Арыг үүргенени дээрбелеп алыр. Үүргене далганын чөкпекке холуур. Үүргенелиг чөкпек — амданныг чем.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар — Тыва чуртунга аңнаар ажыл шаг-төөгүден бээр туруп келген. Оран байлаа болур аңнарны, куштарны база балыктарны кайы-хамаан чокка өлүрбес чаңчыл турган.
Бензин
Бензин - нефтиниң тургузуунуң иштинде бар дыка ужуган кывар өң чок суук бүдүмел.
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар
Куштар оолдары өлүрери хоруглуг. Кижи төлү, күш төлү бир дөмей салымныг дээр.
Бензин
Бензинниң шынары
Автомобиль бензининиң физик-химик болгаш ажыглал параметрлери.
Дөзүк
Б
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар
Үңгүр иштинге чурттаар амытаннарнын үңгүрлеринче суг киир агыспас. Өрге, күске, алактаагы, чылан, морзук, тарбаган үңгүрлерин үреп болбас. Олар чер шимчээшкинин баш бурунгаар билир амытаннар дижир.
Дунчулаан балыктарны өлүрери хоруглуг. Балык дунчулаар ээрем мугулдурну тывалар ыдыктыг чер деп сагыыр. Булук доошка бүзээлеткеш, муңгашталган балыктарны өлүрери хоруглуг, оларны суглуг хууң иштинге суккулааш, хемниң агып чыдар суундува аппарып чалыптар.
Оолдуг аңны боолаары хоруглуг. Дыштанып чыдырда база хойзуп болбас, ырадыр оюп эртер. Оолдуг аң өлүрген кижиниң ажы-төлү сылданыр дижир.
Тыва кижи эзир өлүрбес сүзүктүг. Эзирни кончуг ховар таварылгаларда өлүрер турган. Эзир чүү-биле согун чүглээр, хамнарның бөргүн шимээр.
Тываның бедик тайгаларында ак адыг ховар таварышкылаар. Тыва аңчылар ак адыгны көргеш, боолавас. Ак адыг кижиниң ак оруур оштаар, ынчангаш ону өлүрери хоруглуг. Адыгның адын безин тывалар дорт адавас, чүге дээрге ол чер кулактыг амытан дээр.
Хөөрүктү өлүрери хоруглуг. Бурун Тываның тоолчургу чугаазын ёзугаар алырга, чер кырында хамык аңның, куштуң амы-тынын хөөрүк камгалап турар дижир. Диңмирээшкин диңмиреп, улуг чаъс чаап, чаңнык дүжер деп барганда, хөөрүк бааш бурунгаар алгырып тургаш, дүрген медээни кылыр дижир.
Ак, кара, кызыл бөрүнү өлүрери хоруглуг. Шаанда Тыва чуртунга ак, кара, кызыл бөрүлер эңдрик турган, оларны көрген-не кижи өлүрер боорга, ховартаан. Көк бөру көвүдээштиң, аңга болгаш малга дайзын бооп арткан, ынчангаш ону өлүрер. Кызыл бөрү көрген кижи уруг доюнга таваржыр, ак бөрү көрген кижи узун чорук кылыр, кара бөрү көрген кижи көгээржик аксы ажыдар дижир.
Кырган тени өлүрери хоруглуг. Те, чуңма кадыр хаяларлыг сыннарда турар. Те кырып келгеш, даады чыдар апаар. Чеже-даа баскыраза, шынааже кирбес болгаш дагның бедиин тевер, чуртун кагбас аң болур.
Хекти өлүрери хоруглуг. Ону ыраажы куш дижир. Хек эдип турар черде сүт-саан элбек болур, ажы-төл ырлыг-шоорлуг болур.
Дөзү
Ө
Декарт, Рене
Литература
Р Р
Наречие
Наречие — Кылдыныгның, азы чүвениң ылгавыр демдээн илередир, өскерилбес тускай чугаа кезээн наречие дээр.
Наречиелер утка аайы-биле кылыг сөзүнге, демдек адынга, бир-ле өске наречиеге хамаарышкан болур: дыка өөрүүр, дыка хөглүг, дыка үр.
Наречиениң бөлүктери
Лексика-грамматиктиг ужур-утказының аайы-биле наречиелерни дараазында бөлүктерге чарып турар.
Наречие сөзүнүң тургустунары
Өске чугаа кезектери ышкаш, наречиелер, «укталган» болгаш «укталбаан» болур.
Чижээ:
багай – багайтыр, билин – билиндир. Мында багай биле билин деп демдек адынга -тыр… // -дыр… дээнзиг слог кожуп каарга багайтыр биле билиндир деп наречие сөстери тыптып кээр-дир.
Чижек. Тулчуушкунче, тулчуушкунче! Тура дүшпейн бурунгаар! (С. Пюрбю). «Бурунгаар» сөстүң дөзү [бурун], кожумаа [гаар]. «Бурунгаар» дээрге эрги түрк сөс-түр. Ол сөстүң дөзү болза эрги түрк дылда турган падеж кожумаа-биле тургустунуп тыптып келген. Ам, бо үеде, тыва дылда ындыг падеж чок.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Геометрия
Геометрия (ийиги е узадыр адаттынар) — математиканың делгемниң хамаарылгаларын болгаш хевирлерин өөренир бөлүү.
Бойдуста турар кристаллдың боттуг даштыкы демдээ болза ооң геометрлиг шын хевири болур (Физика, 1973).
Дөс
Г Г
Хүн бүрүде бүдээл бүдүреринге мергежиириниң мөргүлдери
Хүн бүрүде бүдээл бүдүреринге мергежиириниң мөргүлдери
Силерни долгандыр турар хүрээлелди сагыш-сеткилиңерге арыг кылдыр бодап алыңар
Авыралды сагыш-сеткилиңер-биле карааңарга көстүп кээр кылдыр бодуңарның иштиңерге бодап алгаш, ону көрүңер
Авырал дилеп чоруур кижиниң кыска мөргүлү
Бодхичиттаны бодарадыры
Чаагай айысты четтирери болгаш арыгланыры
Хемчээли чок четтирери болгаш арыгланыры
Чүдүлге сүзүктүг Дээди Шуулганны кыйгырары
Чеди кезектен тургустунган мөргүл
Мандаланы өргүүрү
'ИДАМ ГУРУ РАТНА МАНДАЛАКАМ НИРЙАТАЙАМИ'
Арыг угаанче Оруктуң чадаларын айтып турар чүдүлге-сүзүктүг Дээди Шуулганга болгаш Өөредигни салгал дамчыштыр уламчылап келген лама-башкыларга чалбарыглар
'Дараазында 3 мөргүлдерни 3 катап катаптаңар'
Айыс четтирери болгаш арыгланыры
Арыг Угаанның Оттуушкунун чедип алыр Оруктуң чадаларынга чалбарып тейлээр мөргүл
Дөзү
Х Х Х
Сенди оглу Дамдын-Сүрүң
Улуг төре ажылдакчы: маршал Чойбалсанның серкетары, Моолдуң "Үнэн" деп солунунуң төп үндүрүлгезиниң кол редактору, МАР-ның Эртемнер академиязының болгаш МАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң чиңгине секретары.
Моол дылдың кириллица хевиринче шилчилгезинге киржип турган.
Эртем-шинчилел ажылдарын хөй кезиинде төвүт шинчилелинге, ооң иштинде "Гэсэр" деп эпостуң төөгү талазы-биле ханызын шинчилээринге тураскааткан.
Намдары
Дамдын-Сүрүң 1908 чылда Даштыы Моолдуң Дорнод аймааның амгы Мадат деп сумуга төрүттүнген. Аныяк чылдарында ол Моолдуң хувискаалчы аныяктар лигазынга шору идепкейжи болуп, 1926 чылда Төп Хораага сөңгудуп алгаш, адак сөөлүнде ооң (Төп Хорааның) парлаан чүүлдериниң редактору апарган. Дараазында моол профэвилелдер чөвүлелиниң даргазы болуп, коллективизацияларга, хоругдалдарга киржип турган. 1932 чылда Моолдуң арат-хувискаалчы намынга каттышкан. 1933 чылда Ленинград хоорайга өөредилгезин улаштырган. 1938 чылда Моолче чанып келгеш, Дамдын-Сүрүң келир үедеги эреңгей сайыт, чурт баштыңы Ю.Седенбалдың эвилелчизи апарган. Ол узун дургаар бижимел классиктиг эрги моол бижиктен дылды кирилл алфавидинче чаңчыгарынга дузалажып турган. Төре талазы-биле репрессияга таварышкан кижилерниң бирээзи база аңаа шаажылал кыжанып турганындан ол ону кылыр ужурга таварышкан. Сөөлүнде ол чуртталгазында улуг частырыгларының бирээзин - классиктиг эрги моол бижиктен ойталалаанын миннинген.
Айтыглар
Орус дылда википедиядан очулдурган.
Аңгылал: Моол кижи Аңгылал: Моол Аңгылал: Чогаалчы
Кенин-Лопсаң, Моңгуш Бора-Хөө оглу
Моңгуш Бора-Хөө оглу Кенин-Лопсаң (Монгуш Бора-Хооевич Кенин-Лопсаң, Moңgush Bora-Hөө oglu Kenin-Lopsaң апрель 10, 1925 чылда төр.) — тыва эртемден, шүлүкчү, этнограф, хамнаашкын талазы-биле элээн каш монографияларның автору, төөгү эртемнериниң доктору, Тываның Дээди хамы, Тываның Улустуң чогаалчызы. Тыва Республиканың Баштыңының — Чазааның даргазының С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. «Улустарның найыралы», II-ги чаданың «Ада-чуртунга ачы-хавыязы дээш», I-ги чаданың «Буян-Бадыргы» орденнерниң эдилекчизи. «Делегейниң дириг эртинези» деп бүгү делегейде хүндүлүг аттың эдилекчизи.
Намдары
М.Б. Кенин-Лопсаң 1925 чылдың апрель 10-да Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунда Чаш-Тал деп черге төрүттүнген. Адазы, Моңгуш Бора-Хөө Келдегей оглу аңчы, тоолчу болгаш чер чарыкчызы чораан. Авазы, Моңгуш Сендинмаа Шиижек уруу тоолчу болгаш ус-шевер чораан. Ооң ада-иези ниитизи-биле 15 ажы-төлдү өстүрген: тос кыс болгаш алды оол.
М. Кенин-Лопсаңның баштайгы башкызы Хевек Доңгак Мыдык оглу турган. Ол камбы-лама Моңгуш Лопсаң-Чиңмиттиң үндезилээни тыва бижиктиң баштайгы алфавидин өөредип турган. Моңгуш Борахович 1947 чылда Кызылдың В.И. Ильич аттыг №2 ортумак школазын баштайгы доозукчулар-биле 10-гу классты дооскан. Школаны дооскаш, Ленинград (амгы Санкт-Петербург) университединиң Чөөн чүк факультединиң Түрк дылдар филологиязының Тыва дыл салбырынче өөренип кирип алган. Университетти 1955 чылда чедиишкинниг дооскаш, Кызылдың башкы училищезинге тыва дыл, чогаал болгаш педагогика башкызы болуп ажылдаан. Тываның ном үндүрер черинге редакторлап база ажылдаан. 1966 чылдың марттан тура М. Кенин-Лопсан Тываның музейинге ажылдап эгелээн, баштай Тыва Арат Республиканың төөгүзүнүң салбырын эргелекчилээн, амгы үеде Национал музейниң улуг эртем ажылдакчызы болуп ажылдап турар.
М. Кенин-Лопсаңның культура, хөй-ниити болгаш эртем ажыл-чорудулгазы хөй талалыг. Ол биче чажындан шүлүктер болгаш чечен-чугаалар бижип эгелээн. Ооң баштайгы чогаалы он харлыг турда чырыкче үнген. орус болгаш тыва дылдарны тергиин эки билир Моңгуш Кенин-Лопсан — хөй санныг романнарның, шүлүктер, рассказтар болгаш балладалар чыындыларының автору. Орус болгаш даштыкы шүлүкчүлерниң, ооң иштинде А.С. Пушкинниң шүлүктерин тыва дылче очулдурган. М. Кенин-Лопсаңның салым-чаяаны Тываның улусчу чогаадылгазының дазылынче ханылап кирип турар. Тыва хамнаашкынга тураскааткан дыка хөй монографиялары ооң эртем ажылының түңнели болуп, эртемденниң адын делегейге алдаржыткан. Бо темага лекция номчуп, делгелгезин көргүзүп, Австрияга, Швейцарияга, Бельгияга, Германияга, Италияга, АКШ-ка чораан. Хамнаашкын шинчилелиниң американ фондузу 1994 чылда аңаа «Хамнаашкынның дириг эртинези» деп атты тывыскан, ындыг ат делегейде чүгле үш кижиде бар.
М. Кенин-Лопсаңның эгелекчи саналын ёзугаар 1992 чылда Россияда хамнарның бир дугаар организациязы «Дүңгүр» деп ат-биле Тывага тургустунган. 1993 чылда делегейниң тыва-америк баштайгы шуулганы Кызылга болуп эрткен, аңаа делегейниң аңгы-аңгы чурттарының эртемденнери болгаш ажылдап турар хамнары киришкен. Ол-ла чылын Алдан-Маадыр аттыг Национал музейниң чанынга хамнаашкынны өөренириниң талазы-биле эртем төвүн тургускан. 1995 чылдың декабрьда Монгуш Кенин-Лопсан Нью-ЙорктуңНью-Йорктуң Эртемнер академиязының кежигүнүнге соңгуткан, 1997 чылдың апрельде хамнаашкын айтырыгларының талазы-биле докторнуң диссертациязын камгалап алган, ооң материалдарын эртемден 45 ажыг чылдарның дургузунда чыып келген.
Дөс
Аңгылал:Шажын Аңгылал:Тыва чогаалчы Аңгылал:Эртемден
Чамлыбел, Фарук Нафиз
Фарук Нафиз Чамлыбел (Турк дыл: Faruk Nafiz Çamlıbel) (Истанбул ; 1898 чылдың Беш ай 18 -1973 чылдың Онбир ай 8, ), турк шүлүкчү, чогаалчы, педагог, журналист болгаш башкы.
Намдары
1922’ч. Кайсери хоорай лицейге башкылаан. Кайсериже аян-чоруунгa "Xaан Ханалары" шүлүү парлаттынган.
Дөзүк
Аңгылал:Турк шүлүкчү
Бопук
Бөпүк – чаш уругларга кедирер чымчак идик.
Дөзүк
Б
Чер-делегей
Тыва-орус словарьдан уткалары: 1. Земля; суша // земной, земляной, земельный; чер ажылы земледелие; чер ажылдыглар земледельцы; чер таарыштырылгазы землеустройство; чер иштиниң суглары подземные воды, дээш оон-даа аңгы. 2. Место, местность, сторона, край. бо чер это место; төрээн чери место рождения.
Хертек, Артур Ойняр-оол-оглу
Хертек, Артур Ойняр-оол-оглу (хх.хх.ххч. тор.) — Күнзегеш аттыг ном үндүрер төптүң удуртукчузу.
Х
Кижи сеткили
Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдарының бир кол чүүлү болза кижи сеткили хомудадып болбазы-дыр. Биче кижини чассыдар. Улуг кижини хүндүлээр. Тыва торулгалар ёзугаар алырга, бо турган чырык Өртемчейге сөс дег күштүг чүве чок.
Бижек балыы экирий бээр. Сөс балыы олчаан калыр. Үлегер сөс.
Дөзү
К К
Өшкү
Өшкү – ниити ады, төрүүр кыс өшкү, азы бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг өшкү.
Хайдак өшкү – оглу өлүп калган өшкү.
Дузак өшкү - ийи харлыг өшкү азы хунан өшкү, бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг дузак.
Кызыр өшкү – анайлаваан өшкү азы бир чылын төрүвейн барган өшкү.
Анай – өшкүнүң бир хар чедир оглу, ниити ады, кыс анай, эр анай.
Өскүспеек – чашта иези өлүп калган чаш анай.
Ийиспеек – чашта иези өлүп калган ийис анайлар.
Шара чаш – чаа төрүттүнген анай.
Часкылак – чазын төрүттүнген анай.
Күскүлек – күзүн төрүттүнген анай.
Хакас Республиканың Дээди Соведи
Хакас Республиканың Дээди Соведи — Хакасияның хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Өшкү
Сейнек – эр анайны чазап каапканы, назыны ийи хар четкен болур.
Хакас Республиканың Дээди Соведи
Фракциялар (VII чыыш)
1 декабрь 2019 чылдың байдалы:
Улай көр.
Хакасияның аныяктар парламентизи
Өшкү
Хунажык – чазаттынмаан эр анай, назыны ийи харлыг.
Хакас Республиканың Дээди Соведи
Демдеглелдер
Аңгылал:Хакас Республиканың Политиказы Хакасия
Өшкү
Хуна – чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.
Геополитика
Геополитика (бирги и узадыр адаттынар) — күрүнениң даштыкы төрези колдуунда географтыг факторлар-биле, чурттуң байдалы-биле тодараттынар деп санаар төре концепция, ындыг концепцияга даянган даштыкы төре.
Өшкү
Өшкүнүң назын аайы
Өшкүнү назын аайы-биле адаары тускай чурумнуг болур:
Геополитика
Дөс
Г Г
Самбога Россия Чемпионады 1997
Самбога Россия Чемпионады 1997 чылда эр кижилер аразынга март 25-те Санкт-Петербургка эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Март 1997 года Аңгылал:Спорт в России в 1997 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Санкт-Петербурге Аңгылал:События 25 марта
Логинова, Антонина Сидоровна
Антонина Сидоровна Логинова (24 январь 1938 — 19 июнь 2014) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, механизатор совхоза «Всеволожский» Всеволожского района Ленинградской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1938 чылда көдээ суур Протасово Покровского района Орловской области тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы 1943 чылда фронтуга чок болган, а иези осталась на руках с семерыми детьми. Находились в оккупации. Только в девять лет Антонина пошла учиться в школу.
1954 чылда ол переехала на постоянное место жительство в Калининскую область. Начала свою трудовую деятельность учётчицей на торфопредприятии "М-Зыбинское". 1956 чылда стала работать киномехаником в сельском клубе села Белиницы Сонковского района.
1964 чылда трудоустроилась на работу в совхоз "Всеволожский" Ленинградской области. Работала в овощеводческой бригаде. Её упорство и самоотверженный труд позволили достичь высоких производственных показателей. За 1966-1970 чылдарда ол выполнила план по валовому сбору овощей на 112%.
1972 чылда завершила обучение на курсах трактористов и стала работать на МТЗ механизатором. О неё заговорили как об одном из лучших специалистов своего дела. 1979 чылда аңаа был вручен приз Паши Ангелиной как лучшей женщине-механизатору.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 14 февраль 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 29 май 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 29 август 1986 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств по увеличению продукции растениеводства была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Несколько созывов подряд избиралась депутатом Всеволожского городского совета. Көдээ суур Разметелево Ленинградская областька чурттап турган. 19 июнь 2014 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:РСФСР-ниң хоорай совединиң депутаттары
Хадың чүлдүзү
Хадың чүлдүзү ("чага", "черный березовый гриб") аныяк хадыңнардан эвес, улуг кырган хадың ыяштарның чарлы берген уңундан үнүп турар. Ол чүлдү көгжүргей, чарыктарлыг, чочаксымаар хевирлиг, кара өңнүг, ооң дооразы 40 см, узуну 10—15 см чедир, деңзизи 5 кг чедир болгулаар. Ооң тканьнары кадыг кара-хүрең өңнүг, олар хадыңның өзээнче кирип ханыдай берген болгулаар.
Хадың чүлдүзүн амгы үеде эвээш өөренип көрген. Ооң тургузуунда чук, флавоноидтер, агарицион кислотазы бар. Оон ыңай ында будуктуг бүдүмелдер база бар деп демдеглеп турар.
Хадыңның чүлдүзүн чылдың кайы-даа үезинде чыып болур. Ынчалза-даа колдуунда ону күстен часка чедир чыыр. Ону ажык азы чылыг черге кургадыр. Медицинада оон кургаг болгаш суг эмнерни кылып үндүрүп турар. Колдуунда кезери хөлү эрткен ыжыктарга, аарыг кижиниң байдалын экижидип, деткиири-биле ажыглаар. Чамдыкта хадыңның чүлдүзүн улуг-хырыңның гастрит, оюлганнаар аарыгларынга база ажыглап турар. Ону эмчиниң сүмези-биле ажыглаар ужурлуг.
Дөзү
Х
Кичээнгей чогу
Буддизмниң порталынче Кичээнгей чогу — бодунга хамаарыштыр медерээшкин чогу.
Дөс
К К К
Георгин
Георгин (и узадыр адаттынар) — улуг өңгүр чечектерлиг сиген хевирлиг тарымал үнүш.
Дөс
Г Г
Шутова, Елизавета Александровна
Елизавета Александровна Шутова (6 октябрь 1905 — 21 июль 1993) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Красный коллективист» колхозтуң саанчызы Некрасовского района Ярославской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1950).
Намдары
1930 чылдан колхозница колхоза "Красный коллективист". В этот же колхоз сдала свою корову "Золотую", с которой и пошло великое трудовое прошлое хозяйства и Героя Шутовой. Животноводы колхоза очень берегли племенное стадо, которое позволяло добиваться высоких результатов по надою молока. Ещё до начала войны Елизавета Александровна добилась 5000 надоя от каждой закреплённой коровы в год. 1939 чылда была удостоена серебряной медали выставки достижений народного хозяйства.
По итогам работы 1949 чылда ей удалось получить больше 5000 килограммов молока с содержанием 193 килограммов жира. Это были рекордные показатели для района и области.
«За достижение высоких показателей в животноводстве», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 6 сентябрь 1950 чылдың Чарлыы-биле Елизавета Александровна Шутовага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на заслуженный отдых.
Последние годы проживала у дочери в городе Ярославле. 21 июль 1993 чылда чок болган. Похоронена на сельском кладбище в родном селе Рыбницы.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бопурук
Бопурук - бажыңның кырында бопугур, борбак кезээ.
Дөзүк
Б Б
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Mөңге Эл — түрк аймактың күрүнези.
Кожуун
Кожуун — Тывада административтиг чер хуваалдазы. Орус күрүнениң административтиг чер хуваалдазы ёзугаар «кожуун» деп сөс «муниципальный район» деп терминге дүгжүр.
Сөстүң морфологиязы
Тыва литературлуг дыл ёзугаар болза...
Аңгылал:Тыва
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Ады
Амгы үениң төөгү номнарында "Mөңге Түрк Эл" - деп сөстер бар. Ол болза амгы үеде төөгү эртеминде ажыглаттынып турар тускай сөс катыжыышкыны-дыр.
Күл-тигиниң бижиинде бир одуругну кирилл транскрипциязының дузазы-биле номчуур болза, мынча дээн:
Үези
Күрүнениң тергиин күштүг турган үелери болза 552-630 чылдар-дыр.
535—745 чылдар дургузунда түрктер 21 хаанныг турган.
Эл төөгүзү
Түрктерниң ёзу-чаңчылы-биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг, адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг.
Аймак даргазы Шад деп албан дужаалдыг чораан. Бумын деп кижи жуань-жуань деп аймактың шериин чылча шаапкаш бодун "хаан кижи" мен дей берген. Ол үеден бээр түрктерниң баштыңы "хаан" деп албан дужаалдыг ат эдилээр апарган.
Шад Бумын.
535 чылда Барыын Вэй күрүнеден элчи келген. Түрк ордуда улус: "Биске улуг күрүнүң элчини келген эливис удавас тергиидээр-дир деп ынча дижип турган". Келир 536 чылда Бумын бодунуң улузун Барыын Вэй күрүнеже чортупкаш кыдаттар-биле харылзаа тудуп алган. Ол-ла чылдарда телес аймактың улузу жужанарже дайылдажыр дээр бар чыткан. Бумын шерии-биле телес аймактың улузунче халдааш оларны чагырып тиилеп алган. Ынчалдыр телес аймактың улузу түрк хаанга чагырты берген. Телес аймаа түрктерге чагырты бээрге Бумынның ара-албатызы көвүдей берген. Ам кээп Бумын жужан хааның уруун айтырып алыр дээш олче кижи чортупкан. Жужанарны ол үеде Анахуань деп кижи башкарып турган. Анахуань хорадааш бодунуң элчизин мындыг харыы-биле чортупкан: "сен мээң дарганым шээй сен, канчап ындыг чүве меңээ чугаалар кижи сен" дээн. Бумын хорадааш жужан хааның элчизин өлүрүп каан. Соонда ол Вэй күрүнезинче хаан кижи уруун кудалап, айтырып алыр дээш, база-ла улузун чортупкан. 551 чылдың 6 дугаар айында Вэй күрүнениң хааны Чан-лэ деп уруун Бумынга өглеп берген. Жужанар-биле дайын кылыры аажок берге боорга Бумын кажар арга ажыглаан. Кыжын 552 чылда бир айда ол аг-шериин чыып алгаш жужанарже хенертен халдаан. Жужанар аштырган, Анахуань бодунуң амы-тыныга четкен, ооң оглу Яньлочен кыдаттарның Ци күрүнезинче дезипкен. Арткан жужанар Анахуаньның акызы болур Дыншуцзы дээр кижини хаан ширээзинге олуртуп алган. Түрктерниң жужанар-биле дайыны ам-даа соксаваан. Чогум Бумын жужанарны тарады сывырыпкаш бодун Ил хаан деп ат-биле адап алган, кадайынга ол Кадын деп ат берген. 533 чылда Бумын кызыл дустай берген.
Дараазында Изиг хааның дыңмазы Мухан дээр кижи хаан апарган. Мухан хаанның арны калбак, карактары шил ышкаш, ооң сонуургаар, билир чүвези-ле дайын-дайын. Мухан угааныг, аажы-чаңы берге кижи турган. Түрктер жужанар-биле дыка үр чаалашкан, чүгле 555 чылда Мухан хаан оларны тиилеп шыдаан. Жужаннарның сөөлгү хаанын Дыншуцзы дээр, ол кижи арткан улузу-биле Барыын Вэй күрүнезинче дезе берген. Мухан хаан соңгу чүкте кыргыстарны томаарарткан, чөөн чүкте Кидань деп аймактың улузун тарады сывырыпкан, барыын чүкте түрктер эфталиттерни тиилээн. Түрк Эл кончуг улус девискээрже шөйлү берген: ооң чөөн чүгүнде Сарыг далай, соңгу чүгүнде Байкал, мурнуу чүгүнде Улуг хана, барыын талада Ортаакы Азия турган. Мухан хааның эл-күрүзү күштели бээрге ол Барыын Вэй күрүнениң хаанындан: "Чуртуңда менден чаштынып турар жужанарны тудуп алгаш менче чортувут", - деп негээн. Кыдаттар Дыншуцзы деп кижини ара-албатызы-биле кады туткаш, шупту муң хире кижини түрктерже чортупкан. Хүлүткен жужаннар Чанъань хоорайдан үнүп кээрге оларны түрктер уткуп алгаш дөгерезин чок кылдыр шаажылап каапкан.
Гепард
Гепард (а узадыр адаттынар) — диис төрелдиг сүт ижер улуг араатан амытан. Сүт чемиштиглерден эң-не дүрген маңнаар амытан — гепард.
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Эл төөгүзү
Ортаакы Азияда эң баштай садыгжы улустуң аян-чорук кылган оруктарын Эфталит күрүнези хайгаарап турган, согдак чоннуң садыгжылары эфталиттерниң албатызы турган. Ол үеде Персия биле Эфталит күрүнениң аразында харылзаа эптиг-чөптүг турбаан. Түрктер ону эскергеш Персияның хааны-биле сүлчежип алгаш эфталиттерже кады халдаар кылдыр дугуржуп алган. Дараазында чылдарада улуг дайын соонда Персия-биле Түрк эл эфталитерни тиилээш ол чоннуң чер чуртун эжелеп алган. Ам кээп согдак чоннуң садыгжылары Истеминиң албатызы апарган.
Гепард
Дөс
Г Г
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Кыдат бижиктер
Кижи бажы, чылгы, мал-маган санаарда, үндүрүг чыырда ыяшты кертик-биле демдеглеп алыр. Саазынга ат салбас, ооң орнунга алдын октуг согун биле таңма тыртып каар.
Туктарында алдын бөрү бажы бар.
Хоойлу
Кеземче хоойлузу ёзугаар, бир эвес кым: үймээн үндүрзе, кижи амызынга четсе, өске кижи кадайы-биле хонар болза, даванын көстеп каан аътты оорлаар болза ол кижини өлүрүп шаажылаар ужурлуг. Кижи караан деже шаап каан болза, буруулуг кижи уруун кемдей берген кижиге бериптер, уруу чок болза кадайының эт-севин бериптер ужурлуг; кижиниң хол-будун кемдей шаап каан болза аът-биле торгаал төлээр; аът азы өске дериг херексел оорлаан болза, ооржу кижи оорлаан чүвезинден 10 катап аар, өртектиг торгаалга онаажыр.
Хаан кижиниң төрези
Кижини хаан ширээзинге олуртурда, беглер ону кидис ширтекке олуртуп алгаш көдүрүп алыр, оон ол кижизин хүн аайы-биле тос катап долганып кылаштаар. Беглер бир долгангаш-ла хаан болур кижиниң мурнунга сөгүрүүр-дүр. Ёзулады доостургаш, ол кижизин аът кырынга олурткаш, торгу баг-биле ооң мойнун боосталай тыртар, оон багны кошкаткаш, дораан айтырар: «Каш чыл иштинде хаан боор сен?»
Дүжүметтер аразында эң улуу "Ябгу", оон бичези "Тегин", үш дугаары "Элтебер", дөрт дугаары "Тумаофа", дараазында эргези бичии дүжүметтер саны 20 кижи, олар дөгерези адаларындан ызыгуур салгаан улус-тур.
Хааны Дугинь дагларын эжелей чуртаан. Ол өргээзиниң эжиин хүн үнер чүкче көрүндүрүп алган, ол кижи хүн үнер таланы ыдыктаар ынаар чалбарыыр. Хаан хамык бээлери-биле чыл санында даг иштинде бир куйну дагыыр-дыр. Беш айда, ай долу турунда шупту улузу-биле хем эриинге дээрни дагыыр-дыр. Дугинь дагдан, ыңай барыын талаже 500 ли ыракта Бодын-инли деп даг бар, ол дагның бажында оът-сиген, ыяш өспейн турар. Бодын-инли деп сөстү кыдат дылче очулдурар болза "оран-таңды ээзи" дээн уткалыг сөс-түр.
Шерии
Хаанның маадырларын «Бөрү» дээр. Ынчангаш олар бөрүден укталганын утпайн чоруур.
Ок-чемзектен: кадыг кара чалыг, согун октары молдуруктуг, куяк хептиг, чыда, хылыш бар.
Аът мунуп алгаш халдып ора часпас адар улус-тур; чаңы каржы, дошкун.
Он муң шериглиг Соңгу Чжоу күрүнениң чанчыны Ян Чжун деп кижи
«Түрктерниң маадырлары даргаларын тоовас, чурум чыскаал сагывас, шаңнал дилевес, шүгүмчүледен кортпас-тыр. Оларны тиилээри берге эвес ажыл-дыр. Бо хамык чүвениң ужурунда бистер түрктерни хей-ле кончуг улус деп санап турар бис. Түрктер бо эптиг таварылганы ажыглааш боттарынга бистиң чазактан белектер негеп, чыываап турар-дыр. Хаан төрезинге шивишкиннер меге чугаа дамчыдып турар-дыр, шериг баштыңнары база "түрк" деп сөстү дыңнааш сириңейни бээр-дир. Дайзынның көстүрү коргунчуг-ла, шынында болза оларны чылча шавары белен. Ам болза мээң бодалым-биле бээр кээп чораан азы келир үеде чаларап кээр ужурлуг элчилерни дөгерезин туткаш баштарын одура кессе эки-ле дир».