cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ярыгин, Иван Сергеевич
Я Я
Тожу кожууну
Тожу кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Административтиг төвү — Доора-Хем суур (2,2 муң кижи, 2002).
Шөлү - 44757,49 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 6492 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар (33,59%), орустар (19,80%). Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
Тожу кожуун соңгу чүктүң девискээрлеринге хамааржыыр.
География
Тожу кожууну республиканың соңгу-чөөн чүгүнде турар. Девискээриниң шөлү: 44,1 муң. км² (республикада эң улуг девискээрлиг кожуун).
Сумулар чизези
Салдам деп суур Доора-Хем сумузунга хамааржыр.
Төөгүзү
Тожу кожуунну XVIII векте тыптып келген. Баштай кожуун адын Тоджи-нуур кожууну деп моолдарзыг кылдыр адап турган. Соонда кожуун адын Тожу кожууну кылдыр эде адап алган. Кожуун черле Таңды-тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган. Кожуун 4 сумулуг, 150 өрегелиг турган. Кожуун даргазы үгер-даа деп эргелиг чораан.
Кожуунну баштап турган улус.
Эрги чурт
Тожу кожуунуң улузу Бии-Хемни эжелей чурттап чораан. Барыын талада Хүт хеминден эгелээш, соңгу биле чөөн талада Саян дагларынга чедир чаттылган. Мурнуу чүкте кожуун девискээри Оттуг-Тайгага чедип турган. Оттуг-Тайганың мурнуу эдээнче Салчак кожууннуң девискээри эгелээн. Тожу болза сооксумаар таңды тайгалыг чер-дир.
Шаанда тожу улузу боттарын "тодьу" дээр турган, чогум "тожу" деп сөс-биле олар боттарын адавайн турган хевирлиг. "Тожу" деп сөс-биле оларны барыын чүктүң тывалары адап чораан боор. Ынчаарга, "тодьу" дээрге ол, тус чер улузунуң диалектилиг ады-дыр!
Шаанда Тожуга мындыг сөөктүң улузу чурттап чораан: ак-тодут, кара-тодут, чооду, чогду, хөйүк, кыштаг, сойан, даърган, даргалар, урат, деъмчи, саарыг, шокар, шадык, кеъзек-куулар, кеъзек-маады, хаасут, хемдээ. Эң хөйү, кижи саны-биле чооду, ак-тодут, кара-тодут деп сөөктерниң улузу турган.
П. Е. Островскихтиң демдеглели
Орус хаанның Географтыг Ниитилели, 1897 чылда Тожуже П. Е. Островских деп кижини чортупкан. Аян-чорук соонда, чуртунче дедир эглип келгеш, ол кижи көрген, дыңнаан чүвезин саазынга бижип алган.
«Тожулар боттарын “Tuha” дээр, хөйнүң санында болза: “Tuha-lar”».
«Тожу 4 сумулуг, 14 арбанныг кожуун-дур. Эжен-хаанга 150 кижи албан төлеп турар. Кожуунда чурттап чоруур, (эр биле хережээн болгаш бичии уруглар) шупту улусту санап көрүп көөр болза, 2400 кижи чедер бе, четпес бе. Эң хөй чурттакчылыг суму болза, Кол сумузу-дур. Ында кижи саны, мырыңай 1000 чеде бээр. Хөйүк сумузунда 200 чедир кижи чурттап чоруур деп, үгер-даа чугаалап турбажыкпе. Ынчалза-даа орус садыгжылар Хөйүк сумузунда 10 кижи чурттап чоруур деп чугааладылар. Эрткен чылдарда аш-чуттан, быжар-думаа аарыындан Хөйүк сумузунга эңдере кижи өлген-дир, хамык улустан чүгле 10 кижи, аарыгга алыспайн, амы-тынын камгалап алган-дыр иргин».
«Чайгы үеде үгер-даа тос чадыр иштинде чурттап турар, ооң чадыры дыка улуг. Кыжын ол кидис өг тип алыр. Бо черниң чамдык байлары, ламалары база ындыг».
Үстүнде таблицаны топтап көөр болза сумулар аттары колдууга сөөктер адындан укталган бооп турар.
Үндезини
Төөгү кезээнге хамаарыштыр ажыглаан номнар чизези
Т Т Т Т Аңгылал:Тываның төөгүзү
Тернопиль
Тернопиль (укр. Тернопіль) — Украинада хоорай.
Чурттакчы чону — 217 866 (01.01.2017) кижи.
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Ярыгин аттыг спортчу комплекс
Ярыгин аттыг спортчу комплекс - Кызыл хоорайда "5 чыл" стадионнуң чанында турар спортчу комплекс.
Боодал
Боодал – бооп шарып азы бөлүп каан бир тудумдан куспак хире чаңгыс аай чүүлдер.
Дөс
Б Б
Сөөскен
Сөөскен, (Спирея, Таволга) - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан оът үнүш. Ооң янзылары 10-13 хире. Колдуунда Черниң соңгу чартык талазында өзүп турар. Тывада сөөскеннерниң 6 хевири өзүп үнүп турар.
Эм кылдыр дараазында хевирлерин ажыглап турар:
Өзүп үнүп турар черлери
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга.
Эм кылдыр ажыглаары
Эм кылдыр хереглеттинер чүүлдери дээрге: чечектерлиг будуктары.
Белеткээр үелери: май-июль.
Ажыглаары:
Хүн-бүрү амыдыралда ажыглалы
Сөөскенни тывалар шаандан тура кымчы сывы, даңза уну кылып ажыглап чорааннар.
Дөзүк
С С
Кадыкшыл
Кадыкшыл (Salus) — мага-боттуң аарыг чок болгаш органнарының шын ажылдап турар деңнели.
К К
Кады-кырыырның хевирлери
Буддизмниң порталынче Кады-кырыырның хевирлери — Буддизмде бир билиишкин.
2600 чыл бурунгаар Ыдыктыг Будда Шакьямуни башкы карачал улустарга кады-кырыырының хевирлерин тайылбырлап өөреткен:
Семёнова, Нина Григорьевна
Нина Григорьевна Семёнова (6 апреляь 1940 — 30 август 2010) — совет химической үлетпүрнүң мурнакчызы, аппаратчица Новомосковского производственного объединения «Азот» имени В. И. Ленина Министерства по производству минеральных удобрений СССР, Тульская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1981).
Намдары
1940 чылда Сталиногорск хоорайга, бо үеде Новомосковск Тульской области в многодетной өг-бүлеге төрүттүнген. Школага өөредилгезин дооскан база начала трудиться учеником машинистки на Сталиногорском химическом заводе.
1966 чылда Новомосковскунуң химико-механика техникумунга өөредлгезин дооскаш, стала работать на комбинате в должности машиниста холодильных установок. Сөөлзүреди перешла в аппаратчицы, а 1972 чылдан улуг аппаратчица. 1968 чылдан СЭКП кежигүнү.
За долгие годы работы на химическом комбинате проявила себя как дисциплинированный сотрудник. Инициатор совмещения смежных профессий. По итогам нескольких пятилеток была награждена орденами и медалями.
«За выдающиеся производственные достижения, досрочное выполнение заданий десятой пятилетки и социалистических обязательств, проявленную трудовую доблесть», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 6 апрель 1981 чылдың Чарлыы-биле Нина Григорьевна Семёновага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Алдарлыг дыштанылгаже үнеринге чедир НПО "Азот" ажылдап уламчылаан.
Представляла Тульскую область и отрасль в качестве депутата Верховного Совета СССР 9-го созыва, избиралась депутатом Тульского областного совета.
Новомосковск хоорайга чурттап турган. 30 август 2010 чылда чок болган. Хоорайның чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал: ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 9 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Тульск область совединиң депутаттары Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Көстүк
Көстүк – кижи карааның шоозун экижидер (кажан кижи карааның оптиказы баксыраарга) азы каракты янзы-бүрү кемниг салдардан камгалаар эң нептереңгей оптиктиг херексел.
Брюква
Брюква — ийи чылдыг үнүштер аймаанга хамааржыр, бүрүзү олуртунчак, дазылы чымчак, огород үнүжү болур. Тывада улус ону огородтарда хөйү-биле тарып өстүрүп турар. Брюкваның чемижиниң тургузуунда, чигир — 10%, белок— 2%, пектин, үс, В1, В2 витаминнер болгаш хөй демир бар, Брюкваны ижин-шөйүндү аарыгларынга ажыглап турар. Шаанда улус ооң суун улаанутка, сидик үндүреринге ажыглап турган. Оон ыңай аас ишти, боостаа чаярынга, халдавырлыг аарыгларга удур дезинфекция кылып, хол, бутту чуур турган.
Дарбыс
Арбуз (тыва: дарбыс) — нептереңгей, черге чаттылып үнер, чаңгыс чылдыг культурлуг үнүштерге хамааржыр. Тывада кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг ажыл-агыйлар (совхозтар) сесерлик (сад), бакчаларда (огородтарда) ону хөйү-биле тарып, өстүруп турар.
Брюква
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Дарбыс
Дарбыстың чимизиниң тургузуунда чигир — 5,5—10,6% чедир, ооң тургузуунда: сахароза, глюкоза, фруктоза, пектинниг бүдүмелдер, клетчатка, витаминнер В1 В2, С, РР, фолий ажымалы (кислота) болгаш каротин, үс дээш өске-даа бүдүмелдер бар. ,
Дарбыстың чимизи халыыдап, суксаар аарыгларга эки дузалаар. Оон чигир сүүзүнү (сироп) дээш, өске-даа ижер суксуннар аймаа кылыр. Дарбыстың чулуун сидик элбедиринге, бүүректиң болгаш чүректиң хаваңңаашкыннарынга, баар аарыгларынга удур аҗыглап турар. Дарбыстың кургаткан картын хайындыргаш база ажыглап турар. Оон ыңай ооң чулуу, ижин-шөйүндүнүң чем хайылдырарын күштелдирер болгаш дарбыста бар фолий ажымалы болгаш С витамини кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга улуг ужур-дузалыг. Оон аңгыда дарбысты хан эвээжээн, өт, сыңый дашталырын болдурбазынга, сидик үнер оруктарның аарыгларының үезинде ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Кежир
Морковь (тыва: кежир) — ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр бакча (огород) үнүжү болур. Тывада ооң хөй-хөй сорттарын бакчаларда тарып, өстүрүп турар болгаш янзы-бүрү чиир чемнерге: хайындырым (варенье), тырткан эът, камгы (консерва) кылырынга база мал чеминге хереглеп турар.
Кежирниң тургузуунда аалар (агылар, белоктар), чигир, шагжылык (клетчатка), агаштыг (эфирлиг) үстер, азоттуг бүдүмелдер, минералдыг дустар (кобальт, калий, демир, чес, имис азы фосфор, йод), ферментилер болгаш витаминнер — В1, В2, В6, С, Е, К, пантогенниг ажымал (кислота), никотинниг ажымал, витаминнер РР, каротин бар.
Кежирни витамин четпес болгаш хан эвээжээн кижилер ажыглап турар. Ону хүн-бүрү чип ажыглаар болза, кижиниң мага-бодун эки быжыглаар. Оон ыңай чүрек дамырлары баксыраанда, баар, бүүрек аарыгларынга чаа кежирни сүмелеп турар. А оюлганнаар аарыгларга ону ажыглаарын сүмелевейн турар. Карактың шоо баксыраан кижилерге, витамин четпестээнде улуг ажыктыг. Кежирниң чулуун уругларга ижиртирин сүмелеп турар. Бичии уругларга, бир хүн улуг омааштап, эртен, кежээ ижиртир. Улус кежирниң чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, боостаа тунуп, соокка кагысканда, чөдүргенде, уругларның аас кемдиишкиннериниң үезинде ажыглап турар.
Кара-бүүректиң чамдык аарыгларының үезинде, ооң чулуун ижерин база сүмелеп турар. Соокка үжүүшкүннер, өрттениишкиннер үезинде янзы-бүрү балыгларны эмнээринге, кежирниң чулуун кижилер шаг төөгүден бээр ажыглап чораан. Эң ылаңгыяда амгы үеде кежирниң үрезиннеринден даукарин деп эмни үндүрүп ап турар. Ол эмни чүректиң хан-дамырларын алгыдарынга хереглеп турар. Ынчангаш даукаринни бир-ийи төгерик эмнеп (таблеткалап), бир хүн 3-4 катап чем чиириниң мурнунда ижер. Оон ыңай кежир чулуу-биле арынның кежи кургаг кижилер чунарга база кончуг эки.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Мурнуу Осетия
Дөзү
Аңгылал:Европа Аңгылал:Мурнуу Осетия
Одеса
Одеса (Одеса) — Украинада хоорай.
Чурттакчы чону — 1 010 783 (01.01.2017) кижи.
Хоорайның девискээри — 162,42 км².
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Финляндия
Финляндия (Suomi, швед. Finland; официалдыг Финлянд Республиказы, Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның соңгу талазында күрүне. Соңгу эвилелдиң (1956 чылдан тура), Европей эвилелдиң (1995 чылдан тура) база Шенген эвилелдиң кежигүнү (1996 чылдан тура). 1917 чылдың декабрь 6-да хамаарышпас күрүне бооп тургустунган.
Географиязы
Чөөн талада Россия-биле, соңгу-барыын талада — Швеция-биле, соңгу талада — Норвегия-биле кызыгаарларлыг. Чурттуң мурнуу болгаш барыын эриктерин Балтий далайның суглары болгаш ооң ээтпектери - Фин база Ботник шаптап турар. Найысылалы — Хельсинки хоорай.
1917 чылдың декабрьның 6-дан тура бот-эргелиг күрүне..
В 2010 чылда Newsweek сеткүүлдүң саналы-биле Финляндия "Делегейниң тергиин чурттары" деп даңзыны баштаан.
2013 чылда Европа эвилелиниң коррупцияга удур «Greco» деп килдизиниң илеткели-биле болгаш Ernst & Young деп немец компанияның шинчилелдери-биле Финляндия Европейжи эвилелдиң коррупция талазы-биле эң чаагай байдалдыг чурттарының санынче кирбишаан.
2013 чылда, делегей чергелиг "Ажы-төлдү камгалаңар" деп организацияның илеткели-биле, Финляндия бөмбүрзектиң ие херээнге эң таарымчалыг чурт деп бадыткаттынган (2012 чылда 6 дугаар черге турган).
Гидрография
Финлядияның сугларының хөй кезии Балтий далайже киир агып чыдар. А соңгу талазында хөй эвес суглар Соңгу Доштуг океанче агып турар. Финляндияны " муң хөлдер чурту "деп база анаа эвес адап турар. Чүге дизе Финляндияның девирскээриниң 9%-зун 190 000 хире хөлдер эжелеп турар. Бо күрүнениң чериниң 30% малгаш болгаш тулаалыг черлер болуп турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Европа Ф
Фобос
Фобос (φόβος «коргуш») – Марс планетаның чоок айы. Марстың оон өске айын Деймос дээр. Фобосту американ астроном Асаф Холл 1877 чылда ажыткан, а ооң адын бурун грек тоолчургу чугааларында Фобос деп дайын-чаа бурганы Арестиң оглунга тураскаадып адаан («Коргуш» деп очулгалыг).
Демдеглелдер
Аңгылал:Астрономия
Кадак
Кадак азы Хадак (хадак; ; хадаг; кыд.: hada (哈达)) - чымчак торгудан кылган өңнүг маак (кожаа). Ону байыр-наадым үезинде, улус уткуур-байырлаарда база демдектиг болуушкуннарда ажыглаар.
Тыва чон кадакты эт-хөреңгиниң дээдизи деп санап, ажыглап чораан. Кадак хээзиниң, угулзазының, каасталгазының, узун-кысказының, өң-чүзүнүнүң аайы-биле аңгы-аңгы болур.
Тускай кадак
Үстүнде айыткан беш аңгы кадактардан аңгыда, сес дагылдыг ак, көк өңнүг кадактар турар.
Оларны ада-иезинге, улуг назылыг өгбелеринге Шагаада сунуп чолукшуурда ажыглаар. Ооң аңгыда хүн, ай чуруктуг кара, азы кара-көк өңнүг кадактарны кижини сөөлгү оруунче хөөржүдүп үдеп тургаш ажыглаар.
Тутсуру
Кадакты хүндүткээн кижизинге сунарда, кадактың аксын бээр кижизинче көргүзе мөгейбишаан тудар. Кадакты алган кижи харыы мөгейиг кылгаш, кадакты ийи холдап алгаш, дүргеш, хүндүткелдиг черже салыр. Кадакты сунарда, холдуң салааларын ооң-биле шуптузун шыппас.
Ону улуг эргектиң (матпаадырның) дөзүнге киир туткаш, адышка сыңыштыр салыр.
Кадактыг чолукшуур
Ынчаар кадак сунуп чолукшуурдан аңгыда, «кадактыг чолукшуур» деп база бир ёзулал бар. Кадак сунуп чолукшуурда - кадакты ол кижиге бээр, а кадактыг чолукшуур ёзулал үезинде кадакты бербейн дедир ап алыр. Ындыг кадакты ээзи үргүлчү бодунга ап чоруур. Кандыг-даа хар-назылыг кижи-биле кадактыг чолукшуп болур. Кадактыг чолукшуурда, кадактың бир ужундан оң холдуң чажыг чажар салаазының иштинден хүн аайы-биле ийи катап ораагаш, биче салааның артыы талазынче бадырып алыр. Чолукшулга үезинде кадаан чолукшуп турар кижизиниң холунга салбайн, холдарының адаандан шенектерин тудуп чолукшуур.
Шыгжаары
Кадакты сандай кырынга, чер кырынга, арыг эвес черлерге салып болбас.
Ону бедик азы ыдыктыг черге шыгжаар.
Сара Бернар
Сара Берна́р (Sarah Bernhardt; төрүттүнгенинден Генриетт Розин Бернар, Henriette Rosine Bernard; 1844ч 11а 22х, Париж, Франция — 1923ч 03а 26х) — француз актриса, чээрбиги вектиң эгезинде Сара Бернарны "төөгүде эң-не алдарлыг актриса" деп адап турган. Европаның сценаларынга чедиишкиннерини 1870 чылдарда чедип алган, ооң соонда Америкага триумфалдыг гастрольдарын эттирген. Актрисаның ажылдарының аразында колдуунда шыңгыы драмага хамаарышкан рольдар бар, ооң түңнелинде актрисага "Божественная Сара" деп шоланы тывыскан. Ооң адынга Венерада Бернар деп кратер адаттынган.
Намдары болгаш чогаадылга ажылы
Сара Бернар 1844 чылдың октябрь 22-де Парижке төрүттүнген. Авазы — Юдифь (соонда Юлия) Бернар (1821, Амстердам — 1876, Париж) — еврей өг-бүледен үнген болгаш коммивоярж Мориц Барух Бернард биле Сара Гиршттиң уруу. 1835 чылдан тура Юдиф, ооң 4 кыс дуңмазын болгаш акызын соңгу-иези Сара Кинсберг азырап өстүрген (1809—1878).
Келир үениң актрисазының ачазы билдинмес болуп арткан. Чамдыкта актрисаның ачазы кылдыр француз флоттуң офицери Поль Морель деп база санап турар. Өске чугаа биле алырга актрисаның ачазы Эдуард Бернар деп турар.
Францияже чедип келириниң мурнунда, Юдиф модистка болуп ажылдап турган. Ынчалза-даа ол, Парижке куртизанка болур орукту шилип алган.
Демдеглелдер
Аңгылал: Кижи Аңгылал: Франция
Кагын
Дыня (тыва: кагын) — чаңгыс чылдыг бакча (огород) үнүштеринге хамааржыр үнүш болур. Тывада кагынны кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг (совет) ажыл-агыйның (совхозтуң) хову-шөлдеринде болгаш бакчаларда (огородтарда) хөйү-биле тарып, өстүрүп турар.
Кагынның чеминиң тургузуунда, чигир — 13%, азоттуг бүдүмел, үстер, щагжылык (клетчатка), таарымчалыг чыттыг, дүрген чиде бээр бүдүмелдер бар. Оон ыңай РР, С витаминнер, фолий ажымалы (кислотазы) болгаш каротин бар.
Кагынны баш бурунгаар кырыыр чорукту болдурбазынга, чүректиң, баарның, бүүректиң болгаш хан эвээжээр аарыглар үезинде ажыглап болур. Ол ышкаш нерви доктаалчазын (системазын) оожуктурарынга, секпилдиг болгаш арны калдарарар улуска сүмелеп турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Четкер
Четкер имир үезинде көстүп келир, берге аарыглар база халдадып болур. Четкерниң куржаандан (азы дискектеринден) куду чүзү-даа көзүлбес – чок. Арыннары өлүг ак бооп болур.
Тываның кезек черлеринде черткерлер бар, ол черлерге автомашина азы аът хенертен туруптар, дараазында шимчедирде аъттан азы чычаандан дүшкеш, кымчы азы согар хире чүүлден алгаш аъттың буттарын (машинаның дугуйларын) хаккылаптар – ол четкерни сокканы дег болур.
Кажан кандыг-бир хам кижи аалче каргыш чорудуптарга, оран-делегей ээзи ынаар килең салыптар, ынчалдыр ол аал олчаан четкерлиг апаар.
Кандыг-бир багай чүве болганда, четкерлиг аал-биле аргыжыгла чиде бээр, ынаар чоокшулап-даа болбас. Четкерлиг аалдың өглери көжүп чоруй барган болза, ол чуртка өске өг база хонмас. Четкерлиг өгнүң орнунга кым-бир кижи бодунуң өөн хондуруптар болза, оларга четкер чыпшынар.
Дөзү
Аңгылал:Хамнаашкын Аңгылал:Чүдүлге Аңгылал:Аза
Көк-кат
Көк-кат (Голубика, Нэрс) – колдуунда аргага өзер, бедии 20-80 см чедир, бүрүлери дүжүп каар, көк азы ак-көк өңнүг кат чимиштерлиг чадаң ыяш. Кат, бүрүлери эм шынарлыг.
Тодарадылгазы
Кады борбаксымаар, ак-көк өңнүг, чигирзиг, ажыгзымаар амданныг. Бүрүлери шөйбексимээр төгелчик азы дедир чуурга хевирлиг. Чечектери ак азы йагаан, хензиг.
Өзүп үнүп турар черлери: тайга эзимнери, тулааланы берген ыяштар, тарамык үнген аргаларлыг хемнер уну.
Эмнерге белеткээр үези: июль-август.
Моол медицинада ажыглап турары
Моол ады: Нэрс.
Бизон
Бизон – Соңгу Америка диптиң дүктүгүр дириг буга амытаны.
Көк-кат
Моол медицинада ажыглап турары
Хереглеттинер чүүлдери: каттары.
Бизон
Чурттаар чери
Соңгу Америка дипте чуртап турар.
Тарык Бугра
Тарык Бугрa (сентябрьның 2, 1918 чыл - феврал 26, 1994 чыл) — Турк чогaалчы, романчы, тоожучу, журналист.
Мартин, Джордж
Джордж Рэймонд Ричард Мартин (George Raymond Richard Martin, 1948ч сентябрь 20 төр.) — амгы үениң билдингир американ чогаалы-фантаст, сценарист, продюсер болгаш эдикчи (редактор), көвей чогаал шаңналдарның лауреады. 1996 чылда ооң бижээн фэнтези жанрынга «Дош биле От ырызы» деп романнар чыындызы болгаш аңаа үндезилээн HBO телекомпанияның экраннаттынган нептергей "Дүжүлгелер оюну" телесериалы Джордж Мартинге улуг алдарны чедирген.
Тарык Бугра
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист Аңгылал:Турк драматургдар
Мартин, Джордж
Дөзүк
М
Көк-кат
Демдеглелдер
К К
Даспың
Даспың – сарыг шажын ёзулалы кылырында кырынга өргүл дүрзүлери салыр калбак ыяш.
Дөс
Д Д
Аът чарыштырары
Аът чарыштырары - Тыва улустуң шимченгир амыдыралынга бурун шагдан тура-ла чылгы мал үнелеп четпес ажыктыг болуп турган. Бурун шагда көшкүн быдаргай ажыл-агыйлыг тывалар чылгы малды муң-муңу-биле өстүрүп, көшкүн ажыл-агыйларга ажыглап чораан.
Тываларның төөгүзүнде
Чылгы малды көшкүн, малчын кижиниң эң ынак, барык-ла азыраныр чүвези кылдыр көрүп чораан. Бурун шагның дайынчы маадырлары дайынга өлген болза, оон үргүлчү мунар аъдын соккаш кады хөөржүдүп каар чораан. Өлген кижи-биле аътты кады хөөржүдер чорук амгы Тываның девискээринге чурттап чораан чонга барык-ла 3000 чылдар бурунгаар: тывылган болгаш XIX векке чедир үргүлчүлээн. Бо аразында бурунгу түрк үези, кыргыстар үези болгаш бурунгу тывалар үези солчуп эртип турган болгаш ол уениң кижилери боттарының бурунгу өгбелериниң чаңчылдарын быжыы-биле кадагалап арттырган.
Бурунгу тывалар аътты чүгле көжер-дүжеринге, чаа-дайынга, арт-сын ажыр мунарынга хереглеп турганындан аңгыда, байыр-чыскаал болган черлерге чарыштырып, спорт херээниң янзы-бүрү хевирлеринге база киириштирип турган. Бо дугайын бурунгу Тываның маадырлыг тоолдарында тодаргай чугаалап турар.
Аът чарыжының маргылдаазы чүс-чүс, муң-муң чылдарны өттүр бистиң хүннеривиске чедип келген. Аът чарыжы болза, бистиң хүннеривисте спорттуң база бир эң солун хевири болуп, ооң хевирлерин янзы-бүрү кылдыр сайзырадып келген.
Төөгү материалдарында аът чарыжында улуг аъттарны анаа чарыштырарындан өске, оларның назы-харын ылгап, челер, чыраа аъттарны аңгы чарыштырарының дугайында чүнү-даа чугаалавайн турар. Ынчалза-даа бистиң уевисте аъттарны назы-харын ылгап, чоруунуң аайы-биле аңгылап чарыштырар.
Фотоаппарат
Фотоаппарат (фотокамера, камера, camera obscura) — чырык ажыглавышаан чурук тыттырар херексел. Ол чырыктың дузазы-биле фотоплёнкага тыттырган черниң хоолгазын чуруптар. А ону үндезилеп, улаштыр таптыг улуг чурук үнүрүп болур.
Ф
Аът чарыштырары
Чүгүрүк аъттар
Чарыш аъды мунар оолдарны өөредирде, аътты бичии кидис-биле чонааш, чаңгыс шавылдыыр-биле тыртып бээр. Ол болза, бирээде, оолдуң ужазы хаварып дежилбезин дээш, а ийиде — шавылдыырдан туттунуп алзын, аңдарлып калбазын дээш ынчаары ол. Аът мунукчузу оолдар чаза чииктенип, хончузун так даап кааптар.
Аът чарыжынга өске оюннар дег мөөрей турбаан, чугле сөөлзуредир 20 чылдар уезинде, 3-4-ле чыл иштинде, аът мөөрейи деп чүве тывылган, аңаа орус чон безин киржип турган. Ол чорукту чон деткивейн барган болгаш дораан-на чиде берген.
Аътты чарыштырарының мурнунда, мунар оолдарга мундуруп алгаш, аът башкарыкчызы хоочун ашактарга баштаткаш, сыгырып тургаш, найырда турган хөй чонну долгандыр чортар. Ол болза, бир чүүлүнде, чаржыр аъттарны бирден 6ирээ чокка хөй чон-биле «таныштырары» ол, ийиде, аяар чортуп тургаш, малдың шыңганнарын болур улуг чарышка чаңчыктырып (разминка), тренировкаладыры ол, а үш чүүлүнде, аъттар хөөрезин дээш ынчаары ол.
Ооң соонда оларны ол-ла чыскаалы-биле демги-ле ашактарга үдеттиргеш, аяар чорук-биле чарыш салыр черге (стартка) чедирер. Аңаа чеде бергеш, хамык аъттарны шуптузун чыскаагаш, мунукчу бүрүзү эртер орукту, чедер черни дөгере билген турар кылдыр сургаар.
Үргүлчү чарыштырып турар хоочун аъттар болза, чарыш эгелээр черге чедир аажок девидеп, сүртээр, чамдыкта дедирленип, буруур суг болгулаар. А аныяк, шоолуг чарышка кирип чорбаан аъттар эмин эрттир хөөреп, аскымнаар, аксын тыртып чорда безин чартыктап ал-ла ыңай боор. Ол ындыг аъттар чарыш үезинде безин чартыктаар чаңын салба болгулаар.
Аът мунукчузу бичии оолдарга чагыг бээр. Мунгаш-дынын үзе тыртар шилелиг, Мунган кижи чаштай бээр дег чүгүрүк Дески чаагай ооргалыг, орарда, Терең, селбер челдиг, туттунарда Эртсин дээштиң кымчылава, тепсенме-даа Ээгейлеп, аагайлап хирезин көр. Чарыш аъттарын оожургадып, маңнап үнеринге белеткеп, аъттарны чыскаап тургаш: Аъттарны үндүреринге белеткенинң-эр! Арыгланып шилиттиниңе-эр! Тос кожуун доза тырткан Тозан эзир мында-ла-дыр. Чели, кудуруу черге дежелген Сес чоруун дески чоруур, Дүктүг даванныг амытанга четтирбес, Чүглүг амытанга баштатпас Булуттуг дээрниң адаа-биле, Будуктуг санданның кыры-биле ужугар Тос кожуунда чок дээн Тозан чүгүрүк мында-ла-дыр. Муңгаш-дынын салгылаңар, Бурутпаңар боду билзин, Ал-ла бодуңар шилиттиниңер Аъттарынар салып ундуруце-эр! Ундуруңе-эр!
Аът салыр кижиниң кыйгызы-биле аъттар-даа чаржып-ла үнер. Мунукчулар аъттары хөөрезин дээш, алгырышпышаан, кымчызын чайыптар. Мунукчу кижи аътты күженип тепсенир азы кымчы-биле кагар чоруктан аргалыг-ла болза чайлаарын кызыдар.
Мунукчулар аъттар маңнажып орда, мунган малының онзагай байдалын көрүп тургаш, маңын таарыыр— аът кезек болза, чарыш төнгелекте шаан үзе маңнап каавытпазын дээш, ону оожургадып, аксын тыртар. А бир эвес ол аът аажок узак болза, ооң маңы үнзүн дээш, ону кымчы-биле хойзуп, аажок хөөрели кускуннагылаар.
Аът аксы тыртар черге (финишке) баштай четкен аът эрткени болур. Чамдык доктаамал чүгүрүк аъттар кырып, баксырааже чедир черле аътка четтирбес, үргүлчү эртер суг болгулаар. Ындыг аъттарга кандыг-бир мактаан шола тыпсыр. Чижээ: «Чүгүрүк-Доруг», «Сыын-Бора», «Бора-Хартыга», «Эзир-Кара», «Хартыга-Доруг» дээш, оон-даа өске.
Челер аъттар
Челер аъттарны база аңгы чарыштырар. Оларны соодары, чарышка белеткээри чүгүрүк аът-биле дөмей. Ынчалза-даа челер аъттың чарыштырар чериниң хемчээли арай чоок болур. Челер аъттарны эзертеп алгаш, кажар, малдың чоруун үндүр мунуп билир улуг кижилер челдирер.
Злая, Марфа Фёдоровна
Марфа Фёдоровна Злая (21 июль 1923 — 17 май 1987) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Кирова аттыг колхозтуң саанчызы Носовский район Черниговская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Аът чарыштырары
Челер аъттар
Кончуг челер аъттар челип турда, башкы холдарының шимчээшкининден ооң узак-кезээн, челижиниң оккурун (дүргенин) билип аап болур. Челер аъттың башкы холдары, чуулган дугуйлар дег, дүргектелип орар болза, ол оккур челиштиг мал болур, а дүргектелиишкин чок, анаа-ла дорт сунуп челер малдың челижи чер албас, кезек болур.
Злая, Марфа Фёдоровна
Намдары
1923 чылда көдээ суурга Носовка (1960 чылдан - хоорай), Черниговской область тараачын украин өг-бүлеге төрүттүнген. В три месяца осталась без отца, а чуть позже и вовсе полной сиротой. подростком начала работать в полеводческой бригаде, выращивала свёклу база картофель. 1941 чылдан 1943 чылга чедир оккупастаан девискээрге турган, төрээн көдээ суурга чурттап турган.
Аът чарыштырары
Челер аъттар
Челер аъттар биле ччыраа аъттарны чамдыкта катай салыптар, чүге дээрге оларның чоруунуң, оккуру барык дөмей. Оларның чоруунда ылгал болза, челер аът дөрт даванын дөрт аңгы ээлчештир базып турар болза, чыраа аъттарның дөрт бир талакы холу биле буду хары угда көдүрүлгеш, хары угда черге бастынар — ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп каан дег. Аныяк богбаларны чырааладып өөредирде ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп алгаш чырааладып өөредир-даа турган. Чыраа болгаш челер аъттарны чарыштырарда мунар кижиге аажок кажар, билдилиг арга херек. Чүге дээрге, чарыш үезинде хөөрей берген аъттар бодунуң чоруундан үнгеш, даалыктай бээр. Ону даалыктатпас төлээде, чүген-дыны-биле ону билдилиг башкарар ужурлуг. Даалыктай берген мал челиш азы чырааже катап кирери берге, ол аңаа бодунуң оккурун шуут чидирер болгаш мырыңай шошкуурунга четкеш, ам кээп катап челип азы чыраалап эгелээр.
Злая, Марфа Фёдоровна
Намдары
После освобождения возобновила работу в колхозе, конюхом жалдып эгелээн. Сөөлзүреди стала работать телятницей, а затем перешла на молочно-товарную ферму дояркой. Постепенно начала добиваться высоких результатов. Сначала перешагнула порог в 4000 килограммов молока от каждой закреплённой коровы в среднем за год, а 1970 чылда преодолела отметку в 6000 килограммов.
Аът чарыштырары
Мал өстүрер черлер
Тывага чылгы мал өстүрери таарымчалыг чер. Ылаңгыя Эрзин, Тес, Таңды кожууннарында совхозтарга, дуржулга станциязынга чылгы мал өстүрер черлерни тургузуп, аңаа өстүрген малдарны спортка ажыглаар болза эки.
Злая, Марфа Фёдоровна
Намдары
«За выдающиеся успехи, достигнутые в развитии сельского хозяйства и выполнения пятилетнего плана продажи государству продуктов земледелия и животноводства», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 8 апрель 1971 чылдың Чарлыы-биле Марфа Фёдоровна Злаяга Героя Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Аът чарыштырары
Мал өстүрер черлер
Чылгы малдың ээзирээниң, чымчак сеткилдииниң болгаш угаангырының, чүвеге өөрениичелиниң дугайында тайылбырның херээ-даа чок. Чылгы мал цирк болгаш шериг херээнге база-ла улуг ажыктыг.
Злая, Марфа Фёдоровна
Намдары
Колхозка алдарлыг дыштанылгаже үнеринге чедир саанчылап ажылдап турган. Аныяк ажылчыннарга тергиин дагдыныкчы турган.
Аът чарыштырары
Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар"
А А
Злая, Марфа Фёдоровна
Шаңналдары
Күш-ажычы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Симканич, Мария Антоновна
Мария Антоновна Симканич (1 ноябрь 1934 — 9 август 2008) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «За нове життя» колхозтуң саанчызы Иршавского района Закарпатская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
Бодунуң күш-ажыл ажыл-чорудулгазын тус черниң колхозунга эгелээн. 1953 чылда была направлена на обучение в сельскохозяйственную школу в посёлок Вилок Закарпатской области. 1954 чылда стала работать учётчицей на животноводческой ферме в колхозе «За нове життя». 1956 чылда саанчы ажылче шилчээн, за ней закрепили 11 коров. С каждым годом надои в её группе увеличивались: если в первый год она получила по 1540 килограммов молока от каждой коровы в среднем, то в 1959 году - 5511 килограммов молока. Одна из первых кто освоил механизированную дойку и добился надоя в 6000 килограммов молока от каждой коровы в среднем за год. Выезжала по обмену опытом в Чехословакию.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Мария Антоновна Симканичке Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан ордена Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на заслуженный отдых.
Представляла отрасль и Закарпатскую область в качестве делегата XXIII съезда КПСС. Избиралась в Закарпатский областной совет депутатов. Была членом бюро Иршавского райкома КПСС.
Төрээн көдээ суур Белкиге чурттап турган. 9 август 2008 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээщ шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:СЭКП XXIII съездиниң делегаттары Аңгылал:Закарпатский область совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Хой өзээриниң чуруму
Хой өзээриниң чуруму – тыва чоннуң хой өзээринде шаг-шаандан сагып келген дүрүмнер болгаш аргалар-дыр. Чанчыы Анатолий Сат оглу Үрбүн-Кашпал узунуң ук төөгүзүнден, ооң кырган өгбелери сөзүнден демдеглеп бижээн.
Тыва улустуң ужурларын сагып тургаш, кыска үе тургузунда хойну өзээр.
Шаандакы ёзу-чурумну сагыыр болза, бо үениң улузунга күүсеттинмес берге шылгалдалар бар. Чүге дээрге бүгү-ле амыдыралга таваржып болгу дег хамаарылгаларны (бижиттинмээн ёзу-чурумну) кызыгаарлап каанындан ону хажытпас дээш, ол-ла дүрүмнү шыңгыы сагып чораанында. Ынчангаш ол үениң тургустунганы ёзу-чанчылывыс деп чоруурувус бо-ла бүгү ужурларны амгы үеде Федералдыг Хоойлу-биле деңнеп болур.
Чижээ: тыва кижиниң өстүрүп алган малын дөгерип (өзеп) чиири безин уткалыг. Хойну өзээрде чаңгыс ээгизиң бажын безин сыкпас турган.
Чуруму:
Ынчангаш ук-төөгүвүстен сагып чораан ёзу-чаңчылдар ол үениң чонунуң чурумчудуп, кижизидип чорааны дүрүмнери бо. Малдың амы-тынынга чедер хүннер, айлар, үелерни шыңгыы сагып үнелеп чораан. Тыва кижи мал-маганын төчеглеп чорбаан. Ужа-төш (ак чем) - сагыш-сеткилдиң үлежилгезиниң чеми болуп чораан. Ол дилег болгаш чөпшээрелдиң харыызының утказы турган.
Дөзүк
Аңгылал: Чаңчыл Аңгылал: Мал
Тока, Салчак Калбак-Хөрек оглу
Тока, Салчак Калбак-Хөрекович (шын ады: Кол Тывыкы; декабрь 15, 1901 чыл – май 11, 1973 чыл ) — тыва чогаалчы болгаш күрүне ажылдакчызы. Прозаик, драматург. Генерал-лейтенант шериг эреглиг. Социалистиг Күш-Ажылдың маадыры. «Кадыыр биле Маска» деп Алдын Сылдыс-биле, Ленин орденнери-биле, ТАР-ның Республика орденнери-биле, ССРЭ-ниң Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле база «Күш-ажылга шылгарал дээш», «Германияны тиилээни дээш» медальдары-биле база «НКВД-ниң алдарлыг ажылдакчызы», «ССРЭ-ниң кызыгаар шерииниң тергиини» хөрек демдектери дээш оон-даа өске шаңналдар-биле шаңнаткан. ССРЭ-ниң болгаш Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналдарының лауреады. 1944 чылдан тура СЭКП-ниң, 1929 чылдан тура Тываның Улус-революциязының партиязының кежигүнү чораан. ССРЭ-ниң Дээди 8 чыыштарының, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 3 чыыжының депутадынга соңгуттуруп чораан. ТАР-ның культура комитединиң даргазы, Тываның совет чогаалчылар Эвилелиниң даргазы чораан. Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи. Тываның улустуң чогаалчызы. «Араттың сөзү» деп үш номнуг чогаалдың автору.
Намдары
С. Тока 1901 чылдың декабрь 15-те Мерген (амгы Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Сеп суурунуң чоогунда чер) деп черге төрүттүнген. 1910-1921 чылдарда Степан Михайлов деп орус байның өөнге хөлечиктеп турган. 1920 чылдар үезинде Араттың революстуг шериинге албан эрттирип тура, бижикке өөренгеш, Москвада Чөөн чүк улустарының Коммунистиг университединге 1925-1929 чылдарда өөренгеш, дооскан.
1932-19ңң чылдарда Тываның Араттың Революстуг Партиязының Төп Комитединиң Чиңгине секретары чораан. Ол үелерде Тываның социалистиг орукче хөгжүлдезинге, Ада-чурттуң Улуг Дайынында СССРЭ-ге дуза кадарынга улуг сагыш салып, 1938 чылда Тываның ССРЭ-ниң хүрээлеңинге киирерин чедип алган. 1944-1973 чылдарда СЭКП Тыва обкомнуң бирги секретарынга ажылдаан. Ооң удуртулгазы-биле Тыва ажыл-агыйның, культураның, эртем-билигниң бүгү адырларының талазы-биле бурунгаар хөгжүлдени алган. Ол 1952-1971 чылдарда СЭКП ТК кежигүүнүнге кандидат, 1971-1973 чылдарда СЭКП ТК кежигүүнү чораан. Тыва литератураның үндезилекчилерниң бирээзи.
Чогаадыкчы ажыл-агыйы
С. Тока тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи. Ол чогаал ажылын 1930 чылда «Самбукайның чугаазы» деп баштайгы тыва тоожуну бижииринге киржилгези-биле эгелээн. 1931 чылда «Кинчини үзе шапканы» деп ооң чогаалы парлаттынган. Ол-ла чылдарда «Херээжен» (1935), «Үүр даргазынга үш чыл болдум», «Дөңгүр-оол» (1938) деп шиилерни бижээн. Ол «Мээң сактыышкыным» (1941), «Тос чадырда» (1944), «Ада көрбээнин оглу көөр» (1963), «Чаа Тыва» (1964), «Ийи хемниң баштары» (1965), «Хайыраканчылар» (1971), «Чогаалдар чыындылары» (1976-1977) база оон–даа өске номнарның автору. 1943-1963 чылдарда «Араттың сөзү» деп трилогияны бижээн. Ол чогаалының номнары 1951, 1967, 1968 чылдарда үнгүлээн. Ук чогаалы делегейниң 29 аңгы дылдарында очулдуртунган. «Каргыга чорааным», «Бөрүлерни аңнаары» деп чечен чугаалары, «Тос чадырда» деп тоожузу тыва литератураның алдын фондузунда кирген.
Фредди Меркьюри
Фредди Меркьюри Freddie Mercury (төрүмелинден Farrokh Bulsara; Гуджарат дыл: ફરોખ બલ્સારા‌, Pharōkh Balsārā‌; 1946 Занзибарга төр. – 1991 Лондонга мөч.) – парси уктуг британ ыраажы, ырылар автору, Queen рок-бөлүктүң ыраажызы. Ук бөлүктүң дараазында хиттериниң автору: «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Seven Seas of Rhye», «Somebody to Love», «We Are the Champions», «Don't Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» болгаш одө. Кезек чааскаан база ырлап чораан.
2002 чылда Би-би-си компанияның «100 улуг британнар» деп айтырылгазынга Меркьюри 58-ки черни алган. 2005 чылда Blender сеткүүл айтырылга эрттирген, ооң түңнелинда ыраажылар аразынга Фредди ийиги черни алган (эрлер аразынга бирги чер). 2008 чылда «Rolling Stone сеткүүлдүң көрүжү-биле кезээ мөңгеде 100 улуг ыраажылар» деп аңгылалга ону 18-ки черге ук сеткүүл салган. Allmusic ону «ыры-хөгжүм төөгүзүнде улуг рок-ыраажыларның болгаш тергиин үннүг кижилерниң бирээзи» деп санап бижээн.
Демдеглелдер
Аңгылал:Ыраажы
Тока, Салчак Калбак-Хөрек оглу
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы Аңгылал:Кижи Аңгылал:Төречи
Азизов, Искандер Кубар оглу
Намдары
"Делегей харылзаалары" мергежилиниң талазы-биле Москваның Делегей Харылзааларының Күрүне Институдун дооскан. Дипломатия албанында 1978 чылдан эгелеп ажылдап турар. Англи биле кыдат дылдарны билир.
Дипломаттыг ат-дужаалы
2-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи (2009 ч. февраль 6-да).
Өг-бүлези
Өглүг.
Хааннар шынаазы
Хааннар шынаазы — Аржаан суурнуң ховузунда чүс-чүс базырыктар бар. 2011 чылда скиф хаан биле кадынның базырыындан дыка-ла хөй санныг алдын эдилелдер,каасталгаларны эртемден-казыкчылар тыпканнар. Ол 21 вектиң бир улуг археологтуг ажыдыышкыны (сенсация) деп санаттынган. Бо ажыдыышкындан билдингени Геродоттуң скифтер Азиядан үнген деп бодалын бадыткаан.
Х
Коңгурак
Коңгурак ( Adenóphora, Бубенчик, төв. Клу-блуд-рдо-рджэ) - Колокольчиктер (Campanulaceae) өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүш.
Коңгурактың хевирлери Евразияның сооксумаар база ортумак кожууннарынга көстүгүлээр, а көвей янзылары Чөөн Азийге өзер.
Тывада коңгурактың 3 хевири өзүп үнүп турар.
Тодаргайы-биле
Өзүп үнүп турар черлери: ховулар, даштарлыг ийлер, хемнер уннары, дыттарлыг аргалар, шыктарлыг ховулар, чадаңнарлыг шырыштар.
Хереглеттинер чүүлдери: чер кырында кезээ, көък дазылдары.
Эмнерге белеткээр үелери: июль-сентябрь.
Ажыглаары
Сигениниң сугга хандызын (1:10) ижин-шөйүндү болгаш нерви аарыгларында ажыглап турар. Үнүштүң шуптузун чемге хереглээр. Чаа хайындырып каан аныяк көък дазылдары чигирзиг амданныг, а чаш будуктары мүнге дагаа мүнүнүү дег амдан киирер.
Төвүт медицинада ажыглап турары
Хереглеттинер чүүлдери: сигени.
Ажыглаары: туяа, подгара биле гдон деп каржы бүрүлбаазын күштүң тывылдырганы аарыгларны экиртир.
Дөзүк
К К К
Жавид Эрсен
Жавид Эрсен (Турк дыл: Cavid Ersen ), (1921, Адана - 2003, Истанбул), Турк чогaалчы, романчы, шии бижикчизи.
Намдары
1921 ч. Адана хоорайгa төрүтүнген.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк романчы
Бай-Тайга
Ооң казар байлаа, аң-меңи, кат-чимизи, эм оъду кончуг элбек, аржаан сугларлыг, малы хөй, чону ажыл-ишчи, ус-шевер. Ынчангаш чонундан үндезилеп ону «бай» деп адааны таварылга эвес.
География
Бай-Тайга кожууну соңгу-барыын талазындан Хакас, Алдай Республиказы, Алтай край-биле, мурнуу-чөөн талазындан Мөңгун-Тайга, Барыын-Хемчик кожууннары-биле кызыгаарлажып чыдар. Бай-Тайга кожуунунуң ниити девискээри 804,568 га. Оон иштинде көдээ ажыл-агыйнын чери 255,883 га. Тарылга шолу 8470 га., одар шолу 237,719 га., сиген шолу 1885 га., болгаш чурттакчылыг суурлар 17,612 га. черни ээлеп турар. 163,000 га. арга-арыг девискээри, курлавырда 409600 га. чер бар. Чурттакчы чону – 13339 кижи. Мыйыстыг бода малы – 9547, шээр мал – 90436, чылгы – 1359 баш. Бай-Тайга кожууну 1941 чылдын июнь эгезинде Барыын-Хемчик кожуунундан ангыланып, Шуй, Бай-Тал, Хөл, Көъп-Сөөк деп дорт сумуларлыг, 40 ажыг арбаннарлыг Тээли суур топтуг, тускай кожуун бооп ундезилеттинип тургустунган. Ат-сураглыг мөгелер, чогаалчылар, артистер, композиторлар, чонар-даш чонукчулары, генералдар Бай-Тайганын ат алдарын чугле төрээн Тывавыста, Россияда эвес, делегейде алдаржыдып турары онза «бай» кожуун деп демдеглээрим ол.
Бай-Тайга кожууну
Бай-Тайга кожууну – мал, чер ажыл-агыйлыг турган. 1945 чылда кожуунга ниитизи-биле 1290 орегеден тургустунган он МЧАЭ, оларнын эргезинге 348 аът андазыннары, 160 илиирлер турган. Эн баштайгы трактор «Сталинец-6» 1951 чылда кажан МТС организастаттынганда чедип келген. Ынчан кожуунга бир клуб, уш садыг, беш-ле эмчилиг уш эмнелге пунктулары, дорт эге чада школалары, он алды эге билиглиг башкылар турган. 1950 чылдарнын эгезинде Бай-Тайга кожуунга орус, хакас, татар, алтай дээш өске-даа нация чоннун толээлери хойу-биле чедип келген. Оларнын аразында башкылар, эмчилер, агрономнар, чолаачылар, механизаторлар, мал эмчилери дээш, кандыг мергежилдин кижилери чок дээр. Олар кожууннун социал-экономиктиг хогжулдезинге улуг улуг-хуузун кииргенин кажан-даа бай-тайгажылар утпас. Бай-Тайга хой националдыг кожуун турган дээрзин сагындырарым ол-дур.
Бай-Тайга улузунуң чурталгазы
Амгы уеде Бай-Тайга кожуунда алды кодээ ажыл-агый каттыжыышкыннары: «Мурнакчы», «Бай-Тал», «Кызыл-Даг», «Кара-Хол», «Тээли», «Ээр-Хавак» чедиишкиннерлиг ажылдап турар. Кожуун тову Тээли суурда ужен бир будурулгелер, кожууннун девискээринде чеди ортумак школалар, кадыкшылганын тускай школазы, аныяктарнын кежээки школазы, уругларнын Х. К. Тойбу-Хаа аттыг чурулга, Х. К. Дамба аттыг уран-чуул школалары, чоокта чаа ус-шеверлернин профессионал-техниктиг училищези ажылдап эгелээн. Кожуун товунде болгаш чурттакчы суурларда уругларнын ясли-садтары келир уенин салгалдарын ооредип, кижизидип турар. Ам тодаргай чижек кылдыр Бай-Тайга кожууннун тову Тээли суурну ап корээли. Манаа 1945 чылда чуртталга бажыннары дээр он уш крышалары чок куу казанактар турган. Мээн уемнин кижилери ону эки билир. Ам оларнын изи-даа чок. Суурувус хогжуп сайзыраан. Ында ийи каът ортумак школа, эмнелге, аалчылар бажыны, культура одаа, чагырга бажыны, чурулга школазы, банк хамааржыр. Почта, вокзал, нефтебаза дээш кандыг тудуглар туттунмаан дээр. Оларны четче санаары безин берге. Ажыы-биле чугаалаарга суурнун узун, делгем кудумчуларынын ужу-кыдыынга чадаг чедери безин бергедээн. Ынчангаш улуг хоорайларда дег суур иштинге тускай автобустар хереглеттинип турарын чугаалаарымга-ла, номчукчуларга билдине бээр боор-деп бодай-дыр мен. Амгы хуннерде чеже-даа рынок шилчилгезинин берге уези турза-даа, амыдыралывыс чоорту экижип, кижилер хуузунда чиик, чуък соортур машиналарлыг, мотоциклдерлиг, улуг хоорайлардан дудак чок, чырык делгем бажыннарда радио, газ плиталарлыг, ак-кок экраннардан Кызыл, Москвадан эгелээш, делегейни дээскиндир коруп орар бис. Тараа-быдаавысты чедер болгаш артар кылдыр тарып алган, мал-маган остуруп, чаглыг эът чип, ак хлеб дайнап, сут хойтпак ижип, тодуг-догаа, омак-хоглуг чурттап чор бис.
Капсырылга
Шын харын амыдыралда четпестер база бар болбайн канчаар. Оларны бис кызымакай куш-ажыл-биле ажып өөрени берген бис.
Дөзү
Б Б Б
Зубарева, Ольга Александровна
Ольга Александровна Зубарева (төр. 8 ноябрь 1998 чылда, Воронеж) — россий волейболистка, центральная блокирующая. 2019 чылдың Чайгы Универсиаданың чемпиону. Серебряный призёр чемпионата мира среди молодёжи. Кандидат в мастера спорта по волейболу.
Намдары
Ольга Александровна Зубарева 8 ноябрь 1998 чылда Воронежке төрүттүнген. Воронежтиң школе №96 дугаар школазынга өөредилгезин дооскан. Волейболом занимается с семи лет. Первым тренером является Ирина Ольховская СДЮШОР №3 города Воронежа.
Первым взрослым клубом для Ольги стал родной волейбольный клуб Воронеж. Здесь она дебютировала во взрослом чемпионате России 17 ноября 2014 года против саратовского Протона.
2015 чылда ол подписала контракт с краснодарским Динамо. Бо клубка играет база до настоящего времени. Дебютировала в Суперлиге в составе краснодарской команды в октябре 2015 года.
На летней Универсиаде в Италии, в 2019 году, в составе национальной сборной России она стала победителем турнира. В первую сборную России приглашается с 2019 года. Принимала участие в играх за сборную в женской Лиге наций 2019 года. Дебютной матч пришёлся на 11 июня 2019 года против сборной Южной Кореи.
Воронежтиң педагогика университединиң студентизи.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Волейболист Аңгылал:ЖВК «Динамо» Краснодар ойнакчылары
Чимба Александр Маныгы оглу
Чимба Александр Маныгы оглу 1908-1984,(шын ады Сарыг-Донгак Чымба) - күрүне ажылдакчызы, Тыва Арат Республиканы (ТАР) болгаш Тыва автономнуг областы (ТАО) 20 чыл иштинде удуртуп ажылдап чораан.
1908 чылдың январь 24-те Барыын-Хемчик кожууннуң Эрги-Барлыг сумузунуң чанынга төрүттүнген. Ада-иези бөдүүн араттар, бүгү назынында байлар малын кадарып амыдырап чораан. 1918-1927 чылдарда Балдан байның малын кадарып күш ажыл чорудулгазын эгелээн. 1927-1930 чылдарда Барлык сумузунга акылары-биле кады чазаныкчылап ажылдап турган. Ол-ла уеде Тываның революстуг аныяктар эвилелиниң (ТРАЭ) кежигүнү апарган. 1930-1931 чылдарда Барлык сумузунуң ТРАЭ-ниң үүр секретарлап ажылдап эгелээн. 1931-1935 чылдарда Москва хоорайга эш Сталин аттыг Чөөн чүк Ажылчын чоннуң Коммунистиг Университединге өөренгеш чедиишкиниг дооскан. 1935-1936 чылдарда Кызыл хоорайга советтиг патия школазынга төгү башкылап ажылдап турган. 1936-1938 чылдарда ТАР-ның парлалга комитединиң даргазы. 1938-1941 чылдарда ТАР-ның садыглаашкын болгаш үлетпүр сайыды. 1941-1944 чылдарда ТАР-ның Сайыттыр Чөвүлелиниң даргазы. 1944-1961 чылдарда Тыва областың ажылчын чоннуң депутаттар Эвилелиниң күүсекчи комитединиң даргазы. 1961-1963 чылдарда Тыва областың Куруне банкызының конторазын эргелекчилеп ажылдап турган, ооң соонда Тываның даг үлетпүрү комбинаттың даргазының оралакчызы. Хүндүткелдиг дыштанылгаже үнериниң бертинде Тыва АССР-ниң Күрүне архивин удуртуп ажылдап чораан.
Дөзү: Тыва Республиканың Күрүне архиви. Фонд 2, опись 2, херек 1329. Фонд 2, опись 1, херек 1559, арын 13-14
Байзаа
Капуста (кыркат, байзаа) – бакча (огород) аймаанга хамааржыр үнүш болур. Тывада ону база-ла кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг (совет) ажыл-агыйлар (совхозтар) сесерлик (сад), бакчалар (огородтар) шөлдеринде нептереңгейи-биле тарып, өстүрүп турар. Чемге хереглээр эң чугула бүдүрүмнүң (продуктунуң) бирээзи болур.
Байзааның тургузуунда шагжалык (клетчатка) — 1,63%, бүрүзүнде витамин С — 25—100 мг чедир, витаминнер — А, В1 В2, В6, У, Р, К, И болгаш холиннер, янзы-бүрү ферментилер, калийлиг дустар, имис (фосфор), күгүр (сера) дээш өске-даа бүдүмелдер бар.
Байзааны ижин-шөйүндү аарыглыг, гастриттиг болгаш ижин оюлганныг улустар ажыглаарга дыка ажыктыг. 1949-1950 чылдарда куштуң болгаш кобайның (морская свинка) оюлганын байзааның чулуу-биле эмнеп бир-ле дугаар дуржулганы кылган. Ол дуржулгалар байзаа чулуун оюлган болгаш чиңге шөйүндүлер аарыгларынга ажыглап болурун көргүскен.
Байзааны хээй кескеш, 1-2 катап эът тыртар машинага тырткаш, арыг шаараш пөс-биле тавакка сы тудар. Ол чулугну соок черге азы соодукчуга 1-2 хүнден эрттирбейн шыгжаар. Хүннүң-не ооң чулуун, шил аяктап (стаканнап) бир хүн 3-4 катап чем чииринге чедир 40-50 мин. бурунгаар ижер. Эмненириниң хуусаазы 4-6 ай чедир. Оон ыңай байзаа чулуун ижин дегдириглиг (гастриттиг) болгаш ижинниң ажыы эвээжээн улус ажыглап болур. Байзаада өкпе аарыының болгаш өске-даа аарыгларның микробтарын өлүрер фитонцидтер дээр бүдүмелдер бар. Ынчангаш байзааны янзы-бүрү кеш аарыгларынга база ажыглап турар. Ол ышкаш байзааның бүрүзүн дагаа чуургазы-биле катай кадыкталдыр холааш өрттениишкиннерге, балыгларга болгаш оюлганга удур ажыглап турар. Байзааның хээй кескен бүрүзүн чарба-биле холааш, сүтке хайындыргаш, кештиң кадага, ойбун божаа (экзема) дээн ышкаш аарыгларынга салыр. Оон ыңай балыг черни үнүш үзү-биле чаггаш, байзааның чаа бүрүзүн 2 каът кылдыр ол балыгга салгаш, шарыптар. Ону бир хүн ийи катап, 2-3 чедилик иштинде шарыыр. Чаа байзааның чулуун чылыг сугга холааш, аас иштин болгаш боостааны чиңнээринге, чаярынга ажыглап болур.
Ят-Ха
Ят-Ха — тыва хөгжүм бөлүү. Лидери — ыраажы, хөөмейжи (каргыраа), гитарист Альберт Күвезин. Бо бөлүктүң ырыларында тыва улустуң ыры, рок болгаш каргыраа хевирлери дыңналыр.
Төөгүзү
1992 чылда Ят-Ха бөлүү Москва хоорайга, Альберт Күвезин болгаш ооң эжи Иван Соколов-биле тургустунган. Эгеки чылдарда бөлүктүң ырылары тыва каргыраа-биле электронниктиг хөгжүм холуштуруп турган.
Бир дугаар альбом үндүрген соонда, Игорь Соколов өскээр ажылдап чоруткан. Ят-Ха бөлүүнге дараазында чылдарда өске хөгжүмчүлер ажылдап турган. Хөгжүмү электроникадан рок болгаш, пост-панкче солушкан.
2001 чылда Ят-Ха Всеволод Пудовкинниң 1928 үнген үнү чок "Чингис-Хаанның үре-сады" деп кинозунга эдеринчи ырыны күүсеткен.2002 чылда BBC Radio 3 World Music Awards шаңналының эдилекчизи аппарган.
2005 чылда Joy Division, Iron Butterfly, Kraftwerk деп бөлүктерниң ырыларын, каргыраалап ырлаан альбомну үндүрген.
2008 чылда Ят-Ханың Сайлык Оммун-биле күүсеткен "Ахой" ("Энесай") деп, ыры якут фильмге эдеринчи ыры кылдыр ажыглаттынган.
2011 чылдың январьда "Poets and Lighthouses" деп альбому European World Music Charts кырыкы одуруунче үнген.