cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барыкаан, Донгак Хуралбаа уруу
Моңгуш Кенин-Лопсанның сактыышкыны
Тыва чоннуң чечен чогаалының кырган-авазы Барыкаан Хуралбаевна Доңгак азы Доңгак Хуралбай уруу Барыкаан 1975 чылдың 7 ай 12-де Хөндергей суурга чок апарган. Ооң мага-бодун Кургаг-Адырның эрги чевээнде хөөржγдγп каан. Тыва шγлγктγң эрте чазының баштайгы шγлγγн чогааткан Барыкаан угбайның сөөлгγ чыдынынче ыдыктыг Чингирлээн кажан кезээде харап көрγп олурар.
Ыраажы-Хемге ыраажы угбай чурттап чораан болгаш аныяк салгалга бодунуң кайгамчыктыг ырларын арттырып хайырлаан.
Барыкаанның дугайында бижитинген тускай чγγлдер болгаш ажылдар парлаттынмаан. Ону таныыр кырганнар кызыл-дустап чоруткулаан. Ооң ырлаан ырларын, чугаалаан чугааларын база сактыышкыннарын башкылар, журналистер болгаш Тыва Республиканың чурт шинчилээр Алдан-Маадыр аттыг музейиниң эртем ажылдакчылары бичии-бичиилеп бижигилээн, оларны чаңгыс черге эңмелеп чыгбаан, ооң янзы-бγрγ жанрларлыг чогаалдарын тускай ном кылдыр амдыгаа чедир парлаваан. Барыкаандан дыңнап бижигилээн ажылдарны черзилеп көөрге, тыва чонуң тывызыктары, үлегер чугаалары, ырылары болгаш кыска-кыска чечен чугаалар колдап турар.
Алдан-Маадыр аттыг музейниң 2008 чылда γндγрген «Летопись Тувы-2008» деп төөгγлγг төрээн чурт шинчилелдиг альманахта Тываның алдарлыг кижилериниң дугайында киирген. Оларның аразында Доңгак Барыкаан Хуралбай уруу база бар. Ол дээрге-ле ооң чуртувустуң төөгγзγнге, сайзыралынга балаттынмас исти аттырганының, киирген ажыктыг γлγг-хуузу улуг деп чγγлдүң бадыткалы болуп турар.
Моол дыл кырынга үнүп турган чогаалдар
Марттың сези. Марттың сези магалыг хүн, Марттың сези уттундурбас.
Эрги шагның эдилелинге Элегдеп чораан херээженнер Эрчимниг хувискаал чарлыы-биле Эрге-шөлээвис мөңгередир Эгиир шагда чыргап чуртаал.
Улус төрениң херээнге Бγрγн киржип турарывыс Ужурлуг-дур, магалыг-дыр.
Октябрьның ачызында, Октябрьның кγжγ-биле Бγрγн эрге тыпканывыс Бүзүрелдиг хөгжγдээли.
Каргыс холга аспактаткаш, Караңгыда чораан бистер, Куду хөөкγй ава бистер
Хувискаалдың чырыы-биле Базымчадан чарылдывыс – Магалыг-дыр, өөрγнчγг-дγр.
1929 чылдың март 1 чаазы.
Дөзү
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Бел
Аржаан «БЕЛ» - Бай-Тайга кожуунда Кызыл-Даг суурнуң кавызында турар аржаан.
Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тайга даанын эдээнде чылдың-на Оваа дагылгазын байырлап эрттирер Тейлер деп черден 2 км. ыракта үнүп чыдар алдарлыг аржаан.
Бел аржааның тургузуун 17.06.1966 ч. хынаан. Тываның аржааннарының картазын тургузар сорулгалыг шинчилелдерни ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Сибирь салбырының Чер картының институдунунуң гидрогеологтуг отряды чоруткан.
Аржаанның химик тургузуу
Тургузуунда эмнээр бүдүмелдер: хлор, чес, кальций, магний, натрий.
Хлор – кара бүүректерниң ылгап үндүрер ажыл-чорудулгазынга салдар чедирип турар. Кальций, магний, натрийниң сульфаттары каттышкаш, ижин чулуун эвээжедир, ооң хөлзедирин соксадыр шынарлыг.
Натрий – мага-ботка сугну саададыр.
Кальций – чүректиң шыңганнарының чыырлырын күштелдирер, иммунитет бедидер, дегдириишкинге удур дээштиг шынарлыг, сөөктер өзеринге деткимче бээр. Изиг кальцийлиг суглар улуг-хырын оюлганнаанда болгаш гастриттеп араанда дузаалаар.
Магний – организм ону эки шингээдип алыр, өт хавының курлурун эвээжедир, ханда холестерин деңнелин эвээжедир, нерви системазынга эки салдарлыг.
Аарыглар эмнээри
Бел аржааны угаан-медерел сергедиринге, нерви системазынга, шыңганнарга, чүстер аарыгларынга дузалаар. Ол шыктан, хей-сооктан тывылган аарыгларга дузалаар. Хан-дамыр, ижин-шөйүндү, кудуку органнар аарыгларынга дузалаар. Аас, думчук, карак, кулак база шупту аарыгларны эмнээр. 3-5 минут кирер. Чартыктаан улустарга дыка таарымчалыг. Хол-буттуң шимчей бээринге дыка эки дузаны аржаан чедирип турар.
Очур Владимир Чолдак-оолович
Владимир Чолдак-оолович Очур (1928-1997) — төөгүчү-эртемден, төөгү эртемнериниң кандидады, доцент, Тыва АССР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
1968-1974 чылдарда Республиканың Чазактың органнарынга ажылдаан. Совет үезинде тускай кичээнгейни суртаал-пропагандалыг, политика-кегээрелдиг айтырыгларже хөйү биле салып турган. Ол баштай лектор, оон СЭКП-ниң Тыва обкомунуң Пропаганда болгаш суртаал килдизиниң эргелекчизиниң бирги оралакчызы турган.
Ооң соонда башкы ажылын эгелээн. 1974 чылдан 1978 чылга чедир Красноярсктың политехтиг институдунуң Кызылда салбырының доцентизи, кафедра эргелекчизи болуп турган. 1978 чылда Тываның дыл, чогаал болгаш төөгү шинчилээр эртем институдунче дедир эглип келген, баштай улуг эртем ажылдакчызы кылдыр, оон социология болгаш рукописьтиг фондунуң секторунуң эргелекчизи кылдыр томуйлаткан. В. Ч. Очур Тываның көңгүс чаа төөгүзүнүң специализи турган, Тываның улусчу-хосталыышкын база хувискаал агымнарынга хамаарышкан теманы сайгарып чоруп турган. Эртем ажылынче дыка хөй архивке чыткан материалдарны киирген, дыка улуг дилээшкин ажылын кылып чоруткан. Дыка хөй үезин хөй-ниитичи ажылче үндүрүп чораан: РСФСР, ССРЭ-ниң Бүгү Эвилелчи "Билиг" деп ниитиледлиң Кызылдың хоорай база Тыва Республиканың салбырларын удуртуп чораан.
Ажылдары
40 ажыг эртем ажылдарының автору, оларны аразында 3 монография:
Дөс
Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал: Красноярсктың политехтиг институдунуң Кызылда салбырының башкылары
Токуз Огуз
Токуз Огуз — (Эрги түрк дыл:, Токуз Огуз ) кедергей улуг аймак каттыжыышкыны-дыр.
Чурту
Калганың ховулары, Каңгай биле Алдай дагларын эжелей чурттаан. Чамдык аймактар Гоби ховунуң мурнуу чарыынга, Кыдат кызыгаарының чанынга көжүп амыдырап чораан.
Дыл-домаа
Эрги түрк дыл.
Үези
Улуг ховуларга аймактар кажан каттыжып эгелээн чүвел оозу билдинмес. Даап бодаарга үе-дүптен черле ындыг турган боор оң. Улус бир демниг болурга кымга-даа күш четтирбес болур. Өске аймактың улузу ындыг улустан арай сестир болур. Чогум Токуз Огуз дугайында кыдат бижиктер VII вектен эгелеп бижип эгелээн, ол болза Кыдаттың Тан төрезиниң үези-дир.
Аймактар ады
Селеңе бижии, беш дугаар одуругда Тоқуз Оғуз деп сөс боду: 𐱃𐰆𐰴𐰔𐰆𐰍𐰔
Орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур. Адаанда, бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы-биле шүүштүрүп салган.
"Тоқуз" дээрге тос дээн сөс-түр. "Оғуз" дээрге аймак дээн уткалыг сөс-түр. Ынчаарга "Токуз Огуз" дээрге "Тос Аймак" дээн уткалыг сөс-түр. "Огуз" деп сөс боду "өг" деп сөстен укталган.
Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.
Солун чүүл
Түрктерниң Озмыш хаанның кыдаттар «Тогус Огус хааны» деп бижип турган.
Гардина
Гардина (и узадыр адаттынар) — соңга көжегези.
Ансамбль "Алаш"
"Алаш" ансамбли (Ансамбль "Алаш") – бүгүдеге чарлыг, Тыва болгаш Россияда ат-сураглыг тыва национал ырылар күүседип турар хөөмейжилерниң фольклорлуг бөлүү. Бөлүктү Тываның соңгу-барыын чүгүнде агып чыдар Алаш хемниң ады-биле адаан.
Төөгү
Ук бөлүктү Тываның улустуң хөөмейжизи, Россия Федерациязының артизи Коңгар-оол Борисович Ондар, Кызылдың уран-чүүл сургуулдары-биле кады тургускан. Олар чүгле Тыва-биле Россияда эвес, даштыкы чурттарже база үнүп, шаңнал-макталдыг черлерни ээлеп турар. "Алаш" бөлүүнүң алыс ады, Тываның база бир чараш, күчүлүг хемнериниң бирээзи Алаш хемден үлегерлеп алдынган.
"Үстүү-Хүрээ-2003" дириг-хөгжүм фестивалынга "Тыва хөгжүмнүң эң дээре фольклорлуг коллективи" деп бедик атка төлептиг болганнар. Оларның оюн-концертиниң санында-ла тыва чоннуң амыдыралындан сценажыткан көргүзүглер, ёзу-чаңчылдар көрүкчүлерге үлегер-чижек болуп, тыва культуразынче сонуургалды күштелдирип турар.
Киржикчилер
Киржикчилери шупту хөөмейге чажындан өөренген. 1999 чылда Кызылдың уран чүүл колледжиниң сургуулдары чорааш, олар "Чаңгы-Хая" деп хөгжүм бөлүүн тургускан. Удуртукчузу Ондар Коңгар-оолду эдерип, бөлүк бодунуң аянын дилеп, экспериментилер кылып турган. Тыва национал хөгжүм херекселдериниң оюнунче орус баян, гитара холуп ойнаар турган. Тыва хөгжүмнүң аянын будавайн, кызыгаарын улгаттырар ажыл кылып эгелээн бирги бөлүк. Бөлүктүң бирги туру 2006 чылда Америкага болган, ооң спонсорлары - Конгресс Библиотеказының Open World Leadership программазы болгаш Национал уран чүүл фондузу. Оортан бээр "Алаш" бөлүү американ дыңнакчыларга чеже-даа катап концерттер эрттирген.
Дөс
А А
Волошина, Вера Даниловна
Ве́ра Дани́ловна Воло́шина  (1919 чылдын сентябрь 30, Томск губерниязынныӊ Кузнецк уезидизи, Щегловск хоорай, Россия — 1941 чылдын ноябрь 29, Москва облазы, Наро-Фоминск району, Головково суур) — Барыын фронтуннуӊ разведка-диверсия кылыр бѳлуктүн кызыл шеригжизи, Россия Федерациязынныӊ маадыры (1994).
Допчу-намдары
Щегловск хоорайга 1919 чылдыӊ сентябрь 30-де тѳрүттүнген.(амгы Кемерово) Шахтёр болгаш башкы улустарныӊ ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Бир дугаар класстан эгелеп спорт биле эдержип эгелээн: гимнастика, чиик атлетика. Улуг класстарга хоорайнын бедиин шураарынга бирги чери дээш маргылдаага чемпионнап каан. 1937 чылда Москваже кѳшкеш, школаны дооскан соонда Күрүненнин топ күш-кулььтура институдунче кирген. Шыӊгыы кылдыр адыгжы, чурукчу, шулукчу профессияларны сонуургап турган.
1935 чылда скульптор болгаш чурукчу И.Д.Шадр күрүнеден даалга алган: дыштанылга чери - «Парк культуры и отдыха имени Горького» Аӊаа чыынды дурзулерни тудуп кылыр. Күш-культура институдунга ол Волошинаны кѳруп каан. Чурукчу уругдан дурзулеп тургаш ол паркта «Девушка с веслом» - деп статуяны кылган. Статуя ЦПКиО-ныӊ кол кирер эжиинде, фонтаннар аразында турар. Бир дугаар курска Волошина кышкы спортчу лагерьже чорупкан. Аӊаа донгаш аараан соонда, уруг куш-культура институдун каапкан. Дараазында кирген чери «Московский институт советской кооперативной торговли». 1940 чылда Чкалов аттыг аэроклубче курсант кылдыр база кирген. Ужудуп ѳѳренип алган ужар-хемези И-153 «Чайка». Уруг парашют биле шурап ѳѳренип база турган. 1941 чылда уруг 3 дугаар курстун шылгалдаларын дужаагаш, Москва чоогу Загорскче шенелде ажылдаже чорупкан. Ада-чуртун Улуг дайыны эгелээрге уруг Москва чоогунга онгар казар, камгалал ажылдарга дузалашкан. Оон эки тура биле Кызыл шеригже кирип алган. Барыын фронтуннун Кызыл Армиязынныӊ №9903 шериг кезээнниӊ разведка салбырынче кирген. Бир дугаар дайынчы даалгазынче 1941 чылдын октябрь 21-де унген. Оон соонда алды катап чедиишкинниг чорааш келген. 1941 чылдын ноябрьда № 9903 шериг кезээнче немелде дайынчылар келген, оларнын аразында Зоя Комадемьянская бар болган. Уруглар найыралдажы бергеннер. 1941 чылдын ноябрь 21-де ийи диверсант бѳлүктер тускай даалга кылыры биле дайызынныӊ турар девискээринче чорутканнар. Барып дайызыннарныӊ турар черлерин ортедир, чазылдырар суурлары: Анашкино, Петрищево, Ильятино, Пушкино, Бугайлово, Грибцово, Усатново, Грачёво, Михайловское, Коровино. Бѳлуктер орук ара дайызынга таварышкаш, кезек тулчуушкун соонда, ийи чарлы бергеннер. Зоя суг Петрищево суурже углааннар. Веранныӊ бѳлүү Якшино, Головково суурже углааннар, ынчалза-даа катап дайызынга таварышкаш тулчуушкунга киржиир ужурга таварышканнар. Вера тутурган соонда немец-фашистерге Зоя Космодемьянская дег шаажыладып ѳлүрткенин дайын соонда ол суурлар чуртакчылары дыӊнаткан. Шаажылаан чери Головково совхоз. Фашистер Вераны азып каар мурнунда дыка ур хилинчектеп шаг болгннар. Вера дүжүп бербээн. Уругнун мага-бодун чүгле Кызыл шериглер суурну хостап алырга дүжүрген. Вераны азып каан хунде Зоя Космодемьянскаяны база аскан турган. Дайын үезинде Вераныӊ таныжы Совет Эвилелиннин маадыры Юрий Двужильный база чок болган. Кемерово хоорайда Вера Волошинаннын кудумчузу Совет Эвилелинин маадыры Юрий Двужильный кудумчузу биле ужуражып чыдар.
Шѳлүлгелер.
Аңгылал:Россия Федерациязынныӊ Маадырлары
III-кү Далай-Лама
Үш дугаар Далай-Лама Чалбаа Содунам Чамзы азы Гьялва Сонам Гьяцо (Сономжамц) 1543 чылда төрүттүнген. Чер делегейге төрүттүнерде, челээш тыртып, курбустудан чаъс дамдылаары дег хөй чечек мандып делгереп келген, бичии оолдуң мага-боду алмаз дег арыг болган ужурунда, алдар сураглыг кижи болуру илдең турган дижир. Ада, иези чаш оглунга ак өшкү сүдү тудуп, мани мигзэм номчудуп, аас-кежиктиг чоруурун йөрээп турган. Оол төрүттүнүп кээри билек ум ма ни пад ми хум деп номчааш, онзагай кижи апаарын көргүскен. Бичиизинде-ле холунуң шимчээшкини-биле ном өөредиин илередип, онзагай болурун бадыткап турган. Бодунуң угаан сарыылы-биле ийиги Далай ламаны сагындырар турган. Ол бүгүдени хайгаарап көргеш, Дрепунг хиитке олурткан. Оолду Банчын лама Сонам Драк-па кижизидип башкылап, хелиң самнаар сагыл четтирткен. Янзы-бүрү бан, лунну хөйнү четтирген. Кысказы-биле чугаалаар болза, судур, тарина, номчулга, ёог ёзузун шиңгээдип, хайыралап камнаарының энерелдиг номналын айылдаан. Зонхаваның сургаалын нептередир, Төвүттүң соңгу черлик аймактарын эп-чөп-биле тайбыңчыдар дыка эки буянныг үүлени кылган. Бо алдар ат чүгле Төвүт хамаан чок, өске чурттарга чаңгыланы берген. Моолдуң төөгүзүнге алдар адын арттырар чаагай херекти бүдүрген. Алдын хаанның чалалгазы-биле үш дугаар Далай лама Моолга аалдап кээп, шажын номналын делгередип, моолдарның дайынчы шынарын чаажыктырган төөгүлүг.
Бо талазы-биле төвүттерниң бижээни болза: "Сономжамцының Моолга аалдап чоруур үезинде ооң айыыл чок чоруунуң талазы-биле төвүттер дыка човап турганнар. Ынчалза-даа, моолдар ону каш чүс аъттыг кижилер-биле уткуп, дээдиниң дээдизи-биле хүндүлээн. Караңгы бүдүүлүктерни кегээрет деп, Алдын хаан ак тон кедип, кадыны, база бараан болукчулары он муң кижилиг уткуп, кончуг улуг шайлалга кылып, беш чүс шалың хемчээлдиг ак мөңгүн үнелиг мандалын шажынның улуг төгерик деспизин өргүп, эртине даш-биле долдурган беш карыш калбак, дөрт карыш ханы ишкир алдын хүл (хымыс ижер улуг аяк), чүс боодал алдын саргыл хорагай, ак, сарыг, кызыл, ногаан, көк өңнүг чээрби хорагай, бүрүн эзер, чүгенниг бир чүс мунар аъттар, беш янзы өңнүг он боодал торгу, муң-муң ак дептер, каш он боодал хөвеңден кылган пөс болгаш элдеп-эзин эңме-санчок белек тудуп бараалгаан. Шак ынчаар арыг алдын ширээге чалап, "Сономжамц лама ном номчуурга, Го-шри башкы хелемечилээн" дээн. Бо болза, моолдар эң баштай бурганның номналын дыңнап турары ол эвес, моон ийи чүс чыл ажыг мурнунда Хувилай хаан Пагва лама-биле сакна уламчылалының талазы-биле номналын дыңнааны төөгүден билдингир. Хувилай хаанны салгамчылаан Төмер хаанныг кезек, тодаргайлаарга, хамнарның күткээзини-биле бурган номналын каггаш, хамнар чүдүлгезинче дедир кирген таварылга-даа турган. Бо байдалды даштыкы улус "моолдар хамнар сургаалын, барымдаалааш, хан аксыр чоруун уламчылаан" деп бадыткап турган. Шынында бо чорук хамнардан болган бе, азы ол үениң салдар хамаарылгазындан болган бе дээрзин шинчилээр болза, солун түңнел үнер чадавас. Кандыг-даа турду. Хувилай ызыгуурлуг Алдын хаан бурган шажынны катап чалаан чүве деп төвүттерниң делгереңгей бижээн барымдаазы бар. Үш дугаар Далай ламаның айытканы нүгүл-бачыт кылбазынче, он ак буянны боттандырарынче угланган. Ол ышкаш амытанны өлүрер, оор-сук кылыр чорукту, өскениң кадайын былаап алырын шеглеп, өскениң өнчү хөреңгизин камнап хүндүткээрин өөреткен. Буруңгу Моолда эр кижи өлүрге кадайы болгаш бараан болукчулары-биле ынак аъды-биле Дээрни дагыыр ёзуну Сономжамц лама хоругдаан. Ооң орнунга буянның өргүлүн өргүүр, хан үндүрер орнунга хүрүм кылдырып, маанай номчудар чурумну нептереткен. Айның он беш азы үженде Онгон(ыдык ээрен) дагыырын үзе хоругдап, хамның чүдээннерин өртедир ийикпе, узуткаарын айтып, хан үндүрерин хоругдаан.
Дөзү
Ү Ү Ү Ү
Кажык оюннары
Кажыкты кажан ойнап эгелээнил
Кажык-биле ойнаар чорук амгы тываларның, алдай болгаш хакастарның бурунгу өгбелериниң ойнап чораан оюннарының бирээзи. Ооң тодаргай херечизи болза, ук черлерден каскан эрте-бурунгунуң базырыктарындан тыпкылаан хөй санныг кажыктары болур. Хакассияның Уйбат Чаа-Тазы деп черде бистиң эраның мурнунда III векте тургускан базырыктан (Кызласов Л.Р.), Алдайның Базырык деп черге 1200 чыл бурунгаар (Грязнов М.П.), Тываның Саглыга бурунгу түрктерниң 2500 чыл, Кара-Хөл, Мөңгүн-Тайгага 1300 чыл, Улух-Хем девискээринге 1200 чыл (Грач А.Д.) бурунгаар тургускулаан базырыктардан хөй-хөй кажыктар тывылгылаан. Ол ышкаш бурунгу тываларның XVIII-XIX вектерде тургускан базырыктарында кажыктар база чыткылаан. Моон алгаш көөрге, кажык-биле ойнаар чорук барык-ла 2000 ажыг чыл иштинде туруп келген.
Базырыктардан тывылган кажыктарны шинчилеп көөрге, хөй-хөй кижилерниң холун дамчып эрткени илдең, мырыңай хоюгланып, уштары мугурарып калгылаан. Ону дөжек-ширтек азы алгы-кырынга чылдыр идип, ойнап турганы илдең. Ол ышкаш чамдык кажыктарны топтап көөрге, үттеп, "хой" чарыынга янзы-бүрү демдектерни чуруп, кырлаңнарын кертип, "аът" болгаш "инек" чартыын аажок хоюгландыр дүрбүп каапканы илдең. Ол шыйыг демдектер VII-VIII вектерде тургускан кыргыс базырыктардан тывылган малгаш аяк-саваларга шыйып каан "таңмаларга" (бурун шагда үжүктерни "таңмалар" дээр турган) дөмейлери база бар.
Бир чамдык кажыктарда шыйып демдектээн чүүлдер орхон-енисейниң болгаш таңгыт (тибет) бижиктерниң үжүктеринге дөмей болгулаан. Ол янзы-бүрү шыйыгларны эртем номнарынга таңмалар деп адап турган.
Бурунгу кижилер кажык-биле кандыг-бир оюнну ойнап турган-дыр дээрден башка, чогум-на ындыг оюннар ойнап турган, ады, дүрүмү ындыг турган деп бадыткаары берге. Ынчалза-даа бурунгу тоолдарда "кажык кагар", "кажык адар", "кажыктаар" деп сөстер таваржып турар.
Бистиң бурунгу тоолдарывысты эртемденнер түрк үезинге (VI-X вв.) хамаарыштырып турар болгай. Бо болза кажык оюну ол үеде-ле турган дээрзиниң база бир херечизи ол.
Амгы тывалар XX вектиң 30-40 чылдарынга чедир кажыкты улуг сонуургал-билзе ойнап келген (чамдык районнарда ам-даа ойнап турар). Дөрт кажык-биле берге тыртар деп оюн бар. Кажыктың дөрт талазын дөрт чүзүн мал ады-биле адаан - хой, өшкү, аът, инек. Ойнакчы кижи дөрт кажыкты холга арбактап алгаш черге дүжүрер. Бир эвес дүшкен кажыктар дөрт чүзүн мал бооп дүшкен болза, ол кижиниң хууда аас-кежии, бай, каас тодуг чоруу ында илереттинген деп санаар.
Аът чарыштырар деп оюнга база ынчаар дүшкен болза, ол кижиниң аъды бурунгаарлавышаан, база-ла аас-кежии дүшкен деп санаар. Дөрт кажыкты ынчаар дүжүрери берге, оюнну ынчангаш "Дөрт берге" дээн.
Кажыктың олура дүшкен чартыын хой ок-хой-элек, өшкү ок-өшкү-элек деп база адап турар.
Кажык-биле ойнаар оюн кончуг хөй. Ону ойнаар кижилерниң саны база эңмежок. Ынчангаш кажыкты хөйү-биле чыыр апаар. Бичии уруглар дөгерези кажык чыыр, аңаа улуг улус бурунгу чаңчыл-биле база дузалажыр. Кажыктың эвээш, хөйү ол өгнүң бай-шыраан азы ядыызын бадыткап турар. Бир өгге кажыкты муң чедир чыыпкан болза, ол өгнүң кыштаанга хой кажаазының иштинге ханы оңгарны каскаш хөөп кааш, кажыкты база катап чыып эгелээр. Хой кажаазынга хөөп каан кажыкы мал-маганның кежии деп санаар. Аң кажыын чыыр чорук арай тыртым. Бир эвес аң кажыы чыыр болза, малы төне бээр деп санаар бодал турган. Ынчалза-даа аң кажыы-биле сага, берге тыртар кажыктар кылып аар чорукту кем чок деп санаар турган.
Кажыкты чыттырып кагары
Чыттырып кагар деп сөс оюнну ойнаарының хевирин тайылбырлап турар. Кажыкты шынап-ла "хой" чартыын өрү көргүзү чыттырып алыр. Ойнаар кажыктың саны ойнакчыларның санындан хамааржыыр, ынча-мынча деп шыңгыы доктааткан сан чок. Ойнакчыларның саны база-ла хамаан чок, кандыг-даа оюнга ойнакчыларның саны эвээш азы эмин эрттир хөй болза, оюн шынар чокталып, солун эвес апаар болгай. Бо оюнну 4-тен 6 чедир кижи ойнаар болза, аажок солун болур. Оюнну эш санныг ойнакчылар ойнап турда дужааштыр (4 кижи ойнап турда), кижи ажылдыр (6-8 кижи ойнап турда) эштежип алгаш, азы чаңгыс-чаңгыс-даа бооп алгаш ойнап болур. Кажыктың саны ийи кижиге 25-30, дөрт кижиге - 50-60, 5-8 кижиге – 100 чедир болза эки. Кажыктың саны мырыңай эвээш болза, арай кошкак тала дарый-дарый уттуруп туруп бээр, ооң ужун улус чалгаарап, оюн тарай бээр, эмин эрттир хөй кажык-биле ойнаарга төнместеп, удук үнместээш туруп бээр – ол база солун эвес. Кажыкты ойнаар чуруму мындыг:
Кажыкты дүжүрүп кагары
Бо оюн чыттырып кагарындан элээн ылгалып турар. Чүл дээрге, кажыкты чыттырбас, аңаа "дөрт карак", "ийи карак"-даа какпас, а ооң төнчүлели мырыңай сыр өске, аңаа тускай сага база херек чок.
Ойнакчыларның саны кызыгаар чок, а кажыктың саны ойнакчыларның санынга хамаарылгалыг турар.
Ойнаар чуруму мындыг:
Оюнну эгелээр эргени чаалап алган кижи хөй кажыкты ийи холдап арбактап алгаш, оларның дөгерезин бөлүү-биле дыка бедик эвес кылдыр өрү октапкаш, оң холунуң артын өрү октаан кажыктарның адаанга дозуптар. Ону "дүжүрери" дээр. Ооң соонда хол артынга "дүжүрүп" алган кажыкты катап өрү октапкаш, ийи холунуң арбаанга чаңгыс-даа кажык черге дүжүрбейн дозуп алырын кызыдар. Кагыкчы "дүжүрүп" алган кажыын санап көөр. Бир эвес "дүжүрүп" алган кажыы эш болза, черде арткан кажыктан эштеп кагар, а бир эвес "дүжүрүп" алган кажыы саарзык болза ону саарзыктап кагар.
Черде кажыкты хап тургаш, база-ла өске кажыкты аңдарып болбас, эш кажык кагар тургаш, саарзык кажык хап болбас, а саарзыктап кагар тургаш, эш кажык база хап болбас.
Кагыкчы черде кажыкты дөгерезин хап алган болза, эштеп какканда ийи кажыкты, саарзыктап какканда чаңгыс кажыкты "өнчү" кылдыр ап алыр. Ону "аът тудары" дээр. Бир ойнакчы кажыкты хап тургаш, кандыг-бир чылдагаан-биле ышкынмаан шаанда "аът тударын" үргүлчүлевишаан турар, а кажан ышкыныпканда, дараазында кижиже шилчидер. Ышкыныпкан деп санаар таварылгалар мындыг: хол артынга дүжүрүп алган кажыын ийи холдуң арбаанга дозуп ап чыткаш кажыкты черже ышкыныпкан болза; өрү октаан сагазын дозуп ап шыдаваан болза; хап чыткан кажыының чанында кажык аңдарыпкан болза; эштеп кагар тургаш саарзык кажык азы саарзыктап кагар тургаш эштеп хапкан болза, ышкындырыг деп санаар болгаш оюнну дараазында кижи катап эгелээр. Ук оюнну ойнап турда, бир ойнакчының ышкындырыының ужун, дараазында кижиже оюннуң шилчилгезин бир кагыг деп санавас. Кажан хап турар кажыкты дөгерезин "аът" кылдыр "тутканда" бирги кагыг төнгени ол болур.
Ийиги кагыгны эң сөөлгү "аътты" туткан кижи эгелээр.
Бүгү кажыкты чоорту "хожулап" тургаш, дөгерезин "аът" кылдыр тудуп алган тала азы кижи утканы ол болур.
Оюннуң төнчүлели. Дыка үр ойнап келгениниң түңнелинде "хожузун" кагжырга уттурар четкен тала чугле ийи кажыктыг болган болза, өске тала база ийини салыр болгаш ол дөрт кажык-биле "шапшылга" деп эң шиитпирлиг болгаш солун оюн эгелээр. Оюнну база-ла сөөлгү аътты туткан кижи эгелээр. Оюнну мынчаар ойнаар: Дөрт кажыкты оң холунуң адыжынга салгаш, бөлүү-биле чавыс кылдыр өрү октапкаш, салаалар артынга дүжүрүп алыр. Бир эвес дөрт кажык дөртелээ салаа артынга дүшкен болза, оларны база-ла бөлүү-биле өрү октапкаш, ол аразында адыш таваан өрү көргүзү кажыкты доспайн, агаардан черже дүжүп бадып чыткан кажыктарны үстүнден барып сегирип алырю Бир эвес кажыкты салаа артынга дүжүрүп чыдырда оларның ужу черже дүже бергеш, салаа артынга чүгле чаңгызы арткан болза (ол арганы эң белен болгаш чиик арга деп санаар болгаш ону үргүлчү ажыглаар), салаа артында чаңгыс кажыкты бедиди өрү октапкаш, ол кажык агаарга чоруур аразында черде үш кажыкты арбактап алгаш, дүжүп чыткан чаңгыс кажыкты доспайн, база үстүнден барып сегирип алыр. Бир эвес черге бир азы ийи кажык дүжүп калганда база-ла ол хевирлиг шапшып алыр, ынчалза-даа ол арга кончуг берге болгаш кижи болганы ону кылып шыдавас, чүге дээрге, агаарже ийи азы үш кажыкты октаптарга оларның аразы ырап, тарай бээр, а черде барып дүшкеннерниң аразы база ырай бээр, ынчангаш оларны чыый шаап алыры берге болур.
Үш чаңгыс кижи ойнап турда, чаңгыс кажыктыг кижинии-биле үш чаңгыс кажык каашкаш, үш кажык-биле шапшылга кылыр. Бир эвес ийи кижи ойнап турган болза, ийи кажык-биле шапшылга кылыр апаар. Уттурар четкеш, эң сөөлгү ийи кажыын кагган бөлүк эки шапшааш, ам удурланыкчызының хожузун дүжүртүп, "сегий берип"-даа болур. Бир эвес тиилеп турар тала шапшып апкан болза, ол тала ам утканы ол болур.
Кажыкты хожулап кагары
Кажыкты хожулап кагарының өскелеринден ылгалып турар чүвези чүл дээрге, ону чыттырып алырында болур. Хожулап кагар кажыкты хөлчок сырый кылдыр, "хой" чартыын өрү көргүзү чыттырып каар.
Кажыкты хап ойнап турда, сырый чыттырып каан кажыктан өске кажыкты аңдарбайн хап алыры берге болур, ынчангаш оон чүгле колдуунда чаңгыстап кагар апаар. Кажыкты хожулап хап турда, кижи бүрүзү чаңгыс катап кагар болгаш чыттырып кагары дег, дескиндир ээлчежип тургаш кагар.
Кажык адары
Кажык адар оюннуң херекселдери – кажык тигер ийи самбыра. Ону "Бүге хөлү" дээр. Кижи бүрүзү дөрт-дөрт "аңнарлыг" болур. Тала бүрүзү бир-бир бүгелерлиг болур. Кижи бүрүзү бир-бир "октарлыг", бир-бир кажылгалыг болур.
Бүге хөлү дээрге, адар караның барык-ла кол өзээ. Ол бүге хөлүнде "аңнарның" дал ортузунда турар. Бүгени элээн бөдең болгаш демдектиг иле кажыктан кылып алыр. Чамдыкта курутай деп сыыргак ужунуң сөөгүн-даа бүге кылып алыр.Бүгениң үнези өске анаа "аңдан" дөрт катап улуг, биригээр чугаалаарга, бүгени хөлден үндүр адыптарга адыгжының олчазы кылдыр дөрт "аңны"ап алыр.
"Аңнар" дээрге оюннуң колдап ойнаар чүүлү (адар каразы) болур. Олар ойнакчы бүрүзүнге 4-4 кылдыр онаажыр. Оларны тургузары кожууннар аайы-биле янзы-бүрү болгулаар. Чамдык кожууннарда бүгениң ийи талазынга 4-4 кылдыр чергелештир чыскаай тургузуп каар, а чамдык черлерде бүгениң ийи талазынга чаңгыс черге бөле тургузуп алгаш ойнап турар. Адыгжы кижи чаңгыс "ок"-биле бөлүк аңнарны дөгерезин "хөлден" үндүр адыптарга оон чүгле чаңгыс "аң" алыр, а чаңгысты үндур адыптарга база-ла чаңгысты алыр. Моон алгаш көөрге, баштайгы таварылгада дег кылдыр тургузуп алгаш ойнаары чөптүг бооп турар.
"Ок" дээрге бодун боду тайылбырлап турар – хөлде тургускан "аңнарны" үндүр адарынга херектиг "адыгжының" чепсээ болур. "Окту" база-ла салам сага кажыктардан шилип алыр. Чамдык районнарда "окту" аъттың сыыргак биле мербегей аразында чоруур тырыкы сөөгүнден кылып алыр. Ол сөөк ол хевээр таарышпас, ооң азыгларын мугурарты чонуп, сиирин аштап каапкаш, хоюглап кааптарга, кончуг чараш, сарыг өңнүг "ок" болу бээр.
Кажык адар "ок" кылдыр бода мал кажыын ажыглаарын чөпшээревес.
Кажылга дээрге, "окту" адып үндүрерде ол "ок" дорт болгаш карага часпас дегзин дээш, дорттап шиглээр херексел болур. Кажылганы ийи калбак ыяштан кылып алыр. Хоочун кажык адыкчылары ону "огу"-биле кады шыгжап чоруур.
Ойнакчылар 2 азы 4 кижиден тургустунар. Ийи кижи бот-боттарынга удур ойнаар, 4 кижи шавыштыр эштежип алыр. Адыкчылар аразы чеди дугай (4 м хире), тос дугай (5 м хире) хемчээлдиг черге олуруп алгаш, баарынга бүге хөлүн салгаш, ооң кырынга бүгези-биле аңнарын тургузуп алыр.
Оюнну эгелээр кижини база-ла ийи тала кажыктың "хой" биле "өшкү" чарыын үлежип алгаш, төлгелептер (чамдык районнарда берге тыртар деп турар).
Оюнну эгелээрин чаалап алган таланың ийи кижизиниң кайы-бирээзи эгелээрин боттары шиитпирлээр.
Кажыкты адып эгелээр кижи "огун" кажылга кырынга салгаш, шала октай аарак "бүге кайы сен" дээш согуп үндүрер. Баштайгы кижи дөрт "огун" адыптарга дараазында удурланыкчы кижи адып эгелээр. Бир эвес баштайгы кижи "аңның кайы-бир кезээн адып алгаш барган болза, ийиги кижи артканнарын адар". Баштай адар кижиниң эки чүвези ол. Баштайгы кижи чүгле бүге адып тургаш, тиккен кажыкты дөгере адып аппарган болза, ооң арткан "октары" камналып артып каар. Ол-ла хире октарның саны-биле олуттуң өске талазында олурган эжи бирги олуттуң бүдүн "каразын" адар.
Кайы-даа олуттарда "аңнарның" дөгерезин адып алгаш барганда, "кагжыр". Ынчан база-ла күштүг тала "хожу-аңныг" артып каар. Чамдык районнарда хөй "аң" аткан таланы уткан деп санап турар.
"Бүге" кагжылгага, өнчүге болгаш хожуга киришпес, ол чүгле бодунуң орнунга бүге бооп артып каар.
"Окту адып" үндүрериниң аргалары, чөпшээрээр чурумнары янзы-бүрү. Кажылга-биле адып турда, чүгле согуп адарын чөпшээрээр, а бир эвес кажылга чок, холдап адып турда, бирээде, согуп адары (үстүнде бижээни), ийиде, шавылап адары – ол болза, окту солагай холдуң адыш таваанга салгаш, оң холунуң ортаа азы айтыр-салаазын солагай холдуң улуг-эргээ-биле ылдырткаш, шавылап адары болур. Бо таварылгада октай аарак шавылаарын чөпшээревес, үште, мергелеп адары – ол болза, окту туткаш, даш октаарыгылаштыр дажаптар. Ол арганы эң-не бергедээн, шуут дарый-дарый уттуруп турар тала шуут хол даяң каар апарган таварылгада чөпшээрээр. Ол арга болза оюнну оон ынай уламчылаар сорулга-биле уттуруп турар таланың биче-даа болза, сагыш-сеткилин өөртүп база дагын ойнаар арганы берип турарю
Эң сөөлүнде база бир арга – кыскаштап адары. Ол болза окту ийи холунуң адыжының таваанга кыскаш, сегел баарынга чедирип келгеш, шала кудулады холдарны чазылдыра аарак шывадаптары болур. Бо арганы база-ла кезээде хереглеп турбас. Ону оюнга хөй катап уттурган "кошкактарга" ийи-чаңгыс таварылгада чөпшээрээр.
Тожулар бо оюнну "шаңай-адар", "кайык-адар" деп адап турар. Ук оюнну Вайнштейн С.И. "Тожу тывалары" деп номунга кысказы-биле бижээн.
Бо бурунгу солун оюнну чаа үеге таарыштыр эде чогаадып алгаш, чижээлээрге, черге олурбайн, туруп алгаш ойнаар чавыссымаар бичежек столдардан азы олуруп алгаш ойнаар чавыс сандай, ширээлерден таарыштыр тургузуп алгаш, ооң кырынга ойнаар кылдыр өскерти чогаадып ап болур. Ук оюнну чөп организастап, кижилерниң олуттарын, турар черин таарыштырып алыр болза, биллиард ойнундан дудак чок солун болгаш карак-биле хемчээп көөрүнүң, хол-биле часпазының чаңчылдарын кижизидеринге ужур-дузалыг шимченгир оюн болур.
Кажык-биле аът чарыштырары
Ойнакчыларның саны кызыгаар чок. Ойнаар херексели - кажык тургузар самбыра. Аңаа кажык бүгезин ажыглап болур, аът маңы хемчээр хөй кажык (50-ден 70-80 чедир), берге тыртар (аът дүжүрер, төлге дүжүрер) дөрт сага-кажыктар болгаш кижи бүрүзүнге бир-бир "аът". "Чарыштырар аъттар" бүрүзүнүң хой талазынга кандыг-бир демдекти азы таңманы чуруп каан-даа болур.
Ойнаар чуруму мындыг:
Хөй кажыкты самбыра азы ширтек кырынга "аът" кылдыр дизе тургузуп алыр. Дистинчек кажыктың эгелээн ужун орта (старт) "аъттарны" ийи талазындан база чыскаай тургузуп алыр.
Мырыңай аът маңы хемчээр кажыктарның өске ужунга (финиш) үнген "аъттыг" кижи утканы ол болур.
Бо оюнну чамдык кожууннарда шала бөдүүнчүдүп-даа, арай элээн нарыыдадып-даа ойнап турар. Чижелээрге, аът маңы хемчээр кажыктарның орнунга самбырага үлеглиг, ак, кара клеткалар кылып алгаш, "аъттарны" ол клеткаларга чарыштырар.
Бо таварылгада баштай чарыш эгелээр ужун орта чыскаалып алган турар "аъттар" оюн эгелээри-биле мурнап орар "аът" клеткаже киргеш, клеткалап чоруп орар, кандыг-бир "аът" ону эрте берген болза, мурнунда "аътты" оюп каапкаш, клеткаже киргеш, клеткалап чоруп орар.
Чамдык районнарның улузу ол оюнну нарыыдадып, берге тыртар кажыктарның бүгү талаларын "чарыштың" байдалынга таарыштырган турар. Чижээ "аът" дүжерге бурунгаарлаар, "инек" дүжерге аткаарлаар, "хой", "өшкү" дүжерге ол черге турар дээш, оон-даа өске.
Моолдарга ук оюнну самбырага клеткалар кылып алгаш, каш-даа кижи ойнаар кылдыр таарыштырган.
Кажык-биле бодалажыры
Ойнаар кижиниң саны кызыгаар чок. Ийи баг кылдыр (команда) үстүп алыр. Кайы-даа талаларга турар кажыктарның саны дең болгаш ойнакчы бүрүзүнге билдингир болур ужурлуг. Бир баг улус алган ниити кажыын чаңгыс кижиниң эдээнге ургаш, оортан бодунуң ойнакчы бүрүзүнүң холунга өйлей чажырып бээр. Холдарда чажырган кажыктарның ниити санын ол команданың ойнакчы бүрүзү билген турар ужурлуг.
Оюннуң сорулгазы болза, ийи тала кайызы-даа боттарының улузунуң туткан кажыының санын билир тургаш, аңаа удурланыкчы таланың ойнакчыларының холдарының даштыкы хевириниң улуг-бичезин барымдаалап тургаш, оларның холда туткан кажыының санын даап санап тыпкаш, ийи таланың бүгү ойнакчыларының холдарында туткан ниити кажыктың санын шын адаары болур.
Санны баштай адаар чорук талаларга кандыг-даа дээре байдалды бербес, ону шуут-ла шын кылдыр чаңгыс адап шыдаттынмас чүве төлээде, баштай сан адаар эргени туралаан талага тыпсыр болгаш ээлчежип тургаш бир тала-ла үш катап адаар.
Оюннуң онзагай чүүлү болза, кажык туткан кижи бүрүзү бодунуң чудуруунуң даштыкы хевирин өскертип, чижээ, ийи борбак кажык тудуп алгаш, чудуруун аажок улгаттыр хөй кажык аспактап алган кижи кылдыр "мегелээр", азы хөй кажыкты бар-ла шаа-биле бичии кылдыр көргүзерин оралдажыр. Кайы-бир тала чажырган кажыктарның санын шын адапкан болза, кажык санын тыппаан тала холда туткан кажыын дөгерезин уткан таланың өнчүзү кылдыр бериптер. Уттуруп турар таланың өнчүзү эвээжээн тудум-на оларның холга туткан кажыының санын тывары белен апаар, а удуп турар, өнчүзү хөй таланың кажыының санын тывары улам-на бергедей бээр.
Оюннуң эгезинде кайы-даа таланың өнчүзү хөй турда, ойнакчы бүрүзү ыяап-ла кажыкты туткан турар болгаш куруг орарын чөпшээревес, а сөөлзүредир кайы-бир таланың өнчүзү шуут үстүр четкенде оларга куруг тударын чөпшээрээр, харын-даа оларның чамдыызы оюнга киришпейн баар.
Бурунгу кижилер ук оюнну бичии чаштарга аас саналгазын өөредиринге, дүрген санап өөрениринге, чүвениң иштики-даштыкы ишкирин, улуг-бичезин даап тургаш шын кылдыр адаптарынга, ол ышкаш чүвени дүрген медереп билиптеринге ажыглап турган.
Бистиң үевисте ол оюнну харын-даа өскээр таарыштыр чогаадып алгаш, бичии уругларның холунга тааржыр бичии чүвелерден кылгаш, эге школаның сан кичээлдеринге, класстан дашкаар ажылдарга, бот-кичээлдерге, оюннарга-дааажыглап болур.
Бижиктиг-Хая
Барыын-Хемчик кожуунунуң Кызыл-Мажалыктан ырак эвесте бурунгу бижимелдерлиг хая-даг.
Ында оюп-сиилбээн бижимелдерниң ниити саны 300 ажып турар. Оларның назы-харын эрте бурунгу хүлер вектиң үезинде кылдыр санаар. Хөй санныг хая-даштарда ойган чуруктарның аразындан, эртемдээннерни сонуургаткан чүүл - 70 сантиметр улуг хемчээлдиг улар куштуң дүрзүзү болуп турар. Ол-ла хаяларда, булуттар аразында олуруп алган Будда бурганның дүрзү-хевирин оюп-сиилбээн чурук база бар. Ооң назы-харын 1358 чылда кылдыр санап көрүп каан. Бижиктиг-Хаядан ырак эвесте, Барыын-Хемчик кожуунуң сүлде демдээнде кирген, хөй солун-сеткүл, номнарның даштын каастаан, ат-сураглыг "Чиңгис-Хаан" даш көжээ бар. Ол дээрге эрте бурунгу түрк дайынчының тураскаалы болур.
Дөс
Б Б Б
Чже Цонкапа
Че Дзоңкаба (1357-1419чч; ཙོང་ཁ་པ) – Төвүт буддизмниң эң улуг школаларының бирээзи Гелугпа школазының үндезилекчизи. Төвүтте Цонкапа Башкыны ийиги Будда деп сүзүглээр.
Намдары
Цонкапа болза 1357 чылда Төвүтке Амдо можунуң чөөн талазында Цонка деп черге төрүттүнген.
Адазының адын Тара-каче Лумбум-ге дээр, ол Мэл аймакка хамааржыр, Үш Дээди Эртинени сүзүглээр, ядыыларны кээргээр турган. Ол болза бай-шыдалдыг болгаш харам эвес кижи турган; үргүлчү "Маджушриниң аттарын алдаржыдып адаары" деп чүүлдү ыыткыр номчуп турган.
Цонкапаның иезин Шинмо Ачой (азы Шинса Ачой) дээр. Ол болза эки сеткилдиг, камгалал чок кижилерге кээргээчел турган, үргүлчү тейлээр болгаш долганыр ёзулалдарны күүседип, Авалокитешвараның алды-слогтуг мантразын (ОМ-МАНИ-ПАД-МЕ-ХУҢ) номчуп турган.
Өг-бүлеге 6 эр ажы-төлүнүң 4-күзү болган. Ол алдарлыг Мэл аймакка билдингир ламалар болгаш идекпейлиг чүдүкчүлер хамааржыр турган, база шупту олар дыка мерген угаанныг кылдыр демдеглеттинип турар.
Ажылдары
"''Өөредигниң Дээди Тергиин бооп турары-эки, ынчалза-даа амылыг амытан бүрүзү боду Дээди Тергиин байдалды чедер дээш, чүткүлдүг болур ужурлуг" деп, ол чугаалаан.
Чалбарыглар
Мигзем-Цонкапа Башкыга Чалбарыг Нудруп кунги тубваң доджечаң микме цеве терчен ченрезик дриме кенбе ваңбо джампеляң дүдбүң малу джомзе саңведаг гаңчен кебе цугьен цонкапа лосаң драгпе шабла сөлвадеп
Дөс
<манаа кайыын мындыг билиглерни бижип каанын айтынар>
Ч Ч Ч
Моңгуш, Валерий Кечил оглу
Моңгуш, Кечил-оглу Валерий (Монгуш Валерий Кечилович) – Тыва Республиканың улустуң Хөөмейжизи деп хүндүлүг аттың эдилекчизи (1995 ч.), хөөмейниң кол хевирлериниң тергиин күүседикчизи, бот-тывынгыр композитор, ус-шевер, тыва үндезин ёзу-чаңчылдарның эдилекчизи.
Намдары
Өвүр кожуунунуң Хандагайты суурга 1953 чылдың июнь 4-те, хөөмейге салым-чаяанныг төрел-аймактан Моңгуш Кечил Балган-оглунуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Бичиизинден-не хөөмей-сыгытты, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаарын төрелдеринден өөренип алган. Ооң чогаадыкчы ажыл-ижи аныяанда-ла Хандагайтыга болуп турган хөй-ниити культура хемчеглеринден эгелээн. Республика чергелиг мөөрей фестивальдарынга киржип, тиилекчи болуп эгелээн. Валерий чонда билдингир «Аъттың дерии» деп хөөмей-ырының бир дугаар күүседикчизи. Валерий Моңгуш профессионал сценага артист, хөөмейжи мергежилге Тываның «Саяан» аттыг күрүнениң танцы-сам, ыры-хөгжүм ансамблиниң эге тургузукчу ансамбли болур «Чечекке» 1970 чылдан эгелеп ажылдап, чуртталгазынга чаа арынны ажыткан. «Саяан» ансамблинге ажылдап тура, эштери-биле Москвага болуп эрткен V-ки Бүгү Россияның эстрада артистериниң мөөрейинге 1973 чылда киришкеш Дипломантылар болган. 1980 чылда Өвүр кожууннуң “Буланныгның эдискизи”-деп хөөмей-сыгыт ансамблинге салым-чаяанныг эштери биле ажылдап, Республика чергелиг мөөрейлерге киржип, хөй удаа тиилекчилер болуп келген. 1992 чылда Хакас республикага болган “Тун пайрам” байырлалынга киришкеш “Делегейниң тускай үннери” (Уникальные голоса мира) деп 1993 чылда болур фестивальче чалалганы акызы Николай Кечил-оглу Моңгуш биле кады алган. Ынчалдыр, алышкылар Николай база Валерий будун СССР-ни төлээлеп, Англияның кадынының Лондон хоорайда ордузунга 1993 чылда хөөмей-сыгыдын бараалгаткаш, фестивальдың Гран-При шаңналын алганнар. Валерий 1994 чылда Геннадий Туматтың тургускан бөлүү-биле Японияга тыва хөөмейни бараалгаткан. Валерий Моңгуш 2003 чылда “Өртемчей” бөлүүнде Откун Достай баштаан хөөмейжилер-биле кады база катап Японияга барып, хөөмейниң мөгейикчилеринге бараалгаан. Ол хөй-санныг тыва хөөмейниң даштыкыда мөгейикчилерин Тывага келирге өөредип чоруур. Арга-сүмезин тыва аныяк хөөмейжилерге харам чок берип, хөөмей-биле күүседир чараш ырыларны чогаадып берип чоруур. Валерий Кечилович 2014 чылда тыва үндезин культура төвүнүң үн бижидер студиязынга бодунуң репертуарын бижиткен.
Башкы ажылы
1990-2008 чылга чедир Өвүр кожууннуң Хандагайтының салым-чаяанныг уруглар школазының Солчурда салбырынга тыва хөгжүм болгаш хөөмей башкызы. Ыры-хөөмейниң “Салгал” аттыг бичии оолдарның ансамблин аңаа тургускан. В.К.Моңгуштуң өөреникчилери Республика чергелиг “Сарадак” аттыг мөөрейниң тиилекчилери: Ховалыг Алаш (1998), Куулар Мерген (2000 ч.).
Чогааткан ырылары
В.К.Моңгуш ырыларның сөзү аялгазын таарыштыр чогаадыр хөөмейжи. Ооң ырылары чараш болганындан чонда билдингир. Оларның аразында дараазында ырыларны киирип болур: “Дембилдей” (“Чиргилчин” бөлүүнүң репетуарында кирип турар), “Хөөмей-сыгыт чуртту Тывам” (“Хүн-Хүртү бөлүүнүң репетруарында) “Өвүрүмнү” (Өвүр кожууннуң хөөмейжилериниң ыдык ыры база Тыва национал оркестрниң репертуарында), “Хөөмей” (“Тыва хөгжүм” деп бөлүктүң репертуарында).
Дөзүк
М М М Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Арага
Сүт арагазы-хүндүлелдиң болгаш езулалдың суксуну. Араганы езу барымдаалп ижип болур. Араганы хөлүн эрттир ижер болза, кижиниң кадыынга хоралыг, оон ыңай алдар-адынга бужар бооп болур. Бурун тывалар арага ишпес чораан.
Арага тыва кижиниң амыдыралынга дагылганың суксуну бооп чораан. Шаг шаандан тывалар от, суг бажы, бай ыяш, тел ыяш, хам ыяш дагыыр. Таңды дагыыр, буга дөзүн дагыыр. Дагылгага араганы албан чажар чораан. Араганы ыдамнап чажып каарга, дагып турар черниң ээзи кончуг амыраар, суксуну ханар болгаш чымчак сеткилдиг апаар дижир. Арага тыва кижиниң амыдыралынга хүндүткелдиң суксуну база бооп чораан. Тыва кижиниң өөнге бир көгээр азы бир дөмбүң арага кажан кезээде турар. Кайы-бир өгнүң арагазын кым-бир кижи ишкен болза, ол өгнүң чурталгазы бай болур дижир.
Арага тыва кижиниң амыдыралынга езулалдың суксуну база бооп чораан. Куда дүшкен черге кудажылар болгаш өгленчип турар аныяктарның дөргүл-төрелдери болгаш таныш-көрүштери араганы ижер турган. Куда дүшкен черге араганы кончуг чурумнуг ижер болгаш үжен чеди хардан өрү назылыг кижилер чооглаар чаңчыл турган.
Арага тыва кижиниң амыдыралынга айыылдыг суксун болуп турар. Араганың кырынга чам үнер дижир, азы кым-бир кижи арагага хандыкшыыр болза олчаан будулар болгаш алган кадайынга, ажы-төлүнге, ха-дуңмазынга эки чүве көргүспейн баар, амы-тынын оскунуп боор.
Тывалар араганы инек сүдүнден, бе сүдүнден, чыжырганадан база ак-тараа, чиңге-тараадан кылып ап чорааннар.
Сүт арагазын кылып алырда чугула херек херекселдер болза шой паш, шууруун, чылапча, ораалда, даш чыскыглар, арага дозар хууң. Сүт арагазы ак чемниң дээжизи болур.
Чыжыргана арагазын сүт-саан ховартаанда, кыштың соогу дендээнде, тывалар кылып чораан. Чыжыргананы чыып чыып алгаш, бир улуг доскаарга чиндиредир тургускаш, хойтпаккылаштыр тигер. Чыжыргана арагазы кончуг эзиртир күштүг.
Тывалар хымыстан база арага кылып ап чораан. Бе хымызын доскаар долдур ажыткаш, арагазын тип алыр чораан. Хымыс арагазын колдуунда чылгы малдыг аалдар тип алыр чораан. Хымысты тигерге аарагазы кончуг үнүүчел болур.
Ховар таварылгада тывалар ак-тараадан, база чиңге-тараадан араганы кылып ап чорааннар. Тараадан араганы сүт-саан ховартаар үеде кылыр. Ак-тарааны азы чиңге-тарааны сугга чымчаткаш, от кыдыынга кулакталдыр хөөдүп алгаш, ооң соонда тигер чораан. Тараадан алган арага кончугдоң шынарлыг болур.
Бурун шагның тывалары араганы кижи орнукшуткаш черге черле ишпес чаңчылдыг чораан. Оон ыңай мөчээн кижини хөөржүткен черге аныяк уруглар болгаш кырган-кадайлар черле барбас чүдүлгелиг чораан. Кижи ажааган черге дааш-шимээн үндүрбес, ынчангаш арага ижери хоруглуг турган.
Дөс
А А
Үш эртинеден авырал дээрге чүү чүвел?
Үш ховар дээди эртинеден авырал дээрге чүү чүвел?
Буддист кижиниң авыралы 3 дээди эртине болур: Будда, Дхарма, Сангха. Чүге Будда башкы авырал дилээринге таарымчалыг болуп турарыл?
Будда башкыга хамаарыштыр 4 барымдаа бар:
3 эртинениң ойнаштыг талалары:
Авыралга хамаарыштыр сагылдар:
Дөзү
Ү Ү Ү
Константинова, Ксения Семёновна
Ксения Семёновна Константинова (1925—1943) — Ада-чуртуӊ Улуг дайыныныӊ киржикчизи, эмчи хүрээлеӊиниӊ старшиназы, Совет Эвилелинин маадыры.
Допчу-намдары.
Тамбов губерниязыныӊ Сухая Лубна суурга (амгы Липецк облазынын, Липецк району) 1925 чылдын апрель1-те тѳрүттүнген. Ельц хоорайда долу эвес фельдшер-акушер школазын дооскан. Кызыл шеригде 1943 чылдан эгелеп, а ола чылдыӊ октябрьда фрондуда. 1943 чылдыӊ октябрь 1-де 130 дугаар адыгжы полктун батальонунуӊ эмчи инструктору, старшина (204 дугаар адыгжы дивизиязынын 43 дугаар армиянын. Калининград фронтузу). К. С. Константинова Смоленск облазыныӊ Руднян районунун Шатилово суурга дайызынга бүзээлеткеш, балыгланган дайынчыларын камгалаары биле фашистер биле сѳѳлгу огунга чедир дайылдашкан. Балыгланган уругну фашистер тудуп алгаш дерзии хилинчектээннер. Уруг сѳѳлунге чедир дүжүп бербээн. Немец-фашистер уругну ѳлүрүп кааннар. Смоленск облазыныӊ Руднян районунда Распопы суур чоогунда ажааган. .
Шаӊналдары.
ССРЭ-нин Дээди Чѳвүлелиннин Президиумунуӊ дужаалы-биле 1944 чылдыӊ июнь 4-те «Командование чериниӊ берген дайынчы даалгазын үлегерлиг күүсеткени, немец-фашист эжелекчилерге удур маадырлыг чоруу дээш» Константинова Ксения Семёновнага Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан. (чок болганда)  Ленин оредни.  «За боевые заслуги» медаль.
Тураскаалдары
 Липецк хоорайда Эмчи колледжинде мемориалдыг самбыра. . Липецтин № 28 ортумак школаызнда мемориалдыг самбыра. (Константинова аттыг шѳлде турар). Липецкте клуб шѳлун 1965 чылдыӊ май 5-те Константинованын шѳлҢ кылдыр адаан.  Липецк область чѳвүлелинин шиитпири-биле июнь 4-те, 2015 чылда № 1175 Елецтин эмчи коледжинге уругнуӊ адын тывыскан. Смоленскинин кол эмчи колледжинге 2015 чылда К. С. Константинованын адын тывыскан.
Литература
Константинова Ксения Семёновна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 719. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. Крюков И., Соловьёва А. Пока билось сердце // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — М.: Политиздат, 1969. — 447 с. Лебединский Г. Н., Марков Н. В. Липецк. Путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1984. Колесников Г. М., Лебединский Г. Н., Марков Н. В. и др. Липецк. Справочник-путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1967.
Шѳлүг
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Дзюдога Россия Чемпионады 2013
Дзюдога Россия Чемпионады 2013 чылда — 22 дугаар Россияның дзюдога чемпионады октябрь 9-тан октябрь 13-ке чедир Санкт-Петербургка спорткомплек «Юбилейныйга» эрткен. Маргылдаага 600 ажыг спортсменнер киришкен.
Тыва цирк
Дөс
??
Т Т Т
Эдер-хааржак
Эдер-хааржак (Гармонь, гармоника) — ийи талазынче хөрүктелдир тыртып, таналарын (өөктерин) базып тургаш ырладыр хөгжүм херексели.
Гармоньнаар — эдер-хааржакка ойнаар.
Хөй-ле өөктүг гармонумга ойнап берейн, дыңнап олур (Ырыдан).
Гармонист (и узадыр адаттынар) — эдер-хааржак ойнаар кижи.
Дөс
Э
V-ки Далай-Лама
Беш дугаар Далай-Лама Чалбаа Агбаан Лопсаң Чамзы азы Гьялва Нгагванг Лопсаң Гьяцо (Агваан Лувсанжамц) 1617 чылда төрүттүнген. Бо кижи А-Бо-чэньбо ийикпе, Аугаа беш дугаар деп ат-биле хөйге алдар сураглыг чораан кижи. Беш дугаар Далай ламаны Банчын лама номга өөредип кижизиткен. Индияда турар төвүттерниң бижээни ёзугаар алырга, беш дугаар Далай лама Ландарма хаанның үезинде тарай берген үш можуну каттыштырып, төөгү болгаш Индияның шүлүк чогаалының талазы-биле канчаар-даа аажок улуг ажылды кылып, төп Азияның политиктиг бодалын өскертип чаартырынга үлүг-хуузун киирген кижи. Ынчалза-даа эртемден Цыбиковтуң демдеглээнин көөр болза, Бирээвен хиит дээрге, төвүт хииттерниң эң улуу, ооң камбызы Далай-Ламаларның соңгу овур-хевиринге тодарап келген болза-даа, бүгү Төвүттүң политиктиг ажыл херээнге онзагай хүлээлгени күүсетпээн чүве-дир. Ол үеде Төвүт чазак чагырга талазы-биле үүрмектелип сандараан, олар аразында өжээннежип, хербележип турган. Мындыг байдалды хайгаарап билип турган Далай Лама Гуш хаанны Төвүтке чедип келирин чалаан. Гуш хаан дээрге, хушуут ноян Хонгор хаанның алды оглунуң дөрт дугаары Турул Байхур болган. 1582 чылда төрүттүнген, чоокта чаа ойраттар биле калгаларның маргылдаазын бир удаа үзүп, Гуш хаан деп шоланы четтирген турган.