cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Попова, Ирена Ольгердовна
Намдары
Родилась 22 июнь 1912 чылда Харьков хоорай Харьковской губернии в польской семье чиновника Харьковской таможни.
Чай 1918 чылдан проживала у родных в Винницкой области, где шла Гражданская война. 1919 чылда адазы чок болган, а улуг акызы попытался тайно покинуть родину, но был схвачен. 1930 чылда бүгү өг-бүлени выслали в Сибирь на спецпоселение в Канский район. Көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, Ирена стала трудиться на Северной машинно-тракторной станции, а затем на опытной станции Канского района.
1947 чылдан трудилась агрономом в колхозе "Заветы Ильича", по итогам работы Ленин ордени-биле шаңнаткан.
По результатам работы 1948 чылда ей удалось добиться десятипольного севооборота, что сразу привело к высокому урожаю зерновых - по 30,8 центнера пшеницы с каждого гектара посевной площади в среднем. Ниити шөл составляла 287,3 гектара.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 февраль 1949 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в уборке урожая Ирена Ольгердовна Поповага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Энгельс хоорайга чурттап турган. 3 май 2008 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Агрономнар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Гуталин
Гуталин (и узадыр адаттынар) - хөм идик чаар үс.
Дөс
Г
Донай
Донай - адыг оглу.
Дөзүк
Д Д
Синтоизм
Синтоизм (япон дылдан Синто - "Бурганның оруу") – Японияга үндезилеттинген тускай чүдүлге. Чөөн чүкте синтоизм дээрге анаа шажын эвес, а оон-даа улуг чүүл деп санатынып турар.
Синтоизм-биле алырга чок болган кижилерниң сагыш-сеткили өскээр чортпас - олар ками аппарып турарлар, олар боттарының аймаанга болгаш уксаазынга камгалакчы апаар.
Японияны синтоистерниң бодалы-биле алырга Аматэрасу бурган камгалап турар. Чурттуң адын ийи иероглиф-биле бижиир:
Хунажын
Хунажын, Дуңгуш – үш харлыг инек, бир дугаар төрүп турар инек, ынчангаш ону дуңгуш деп база адаар.
Дөзү
Х Х Х
Арат
Арат (ἔθνος (этнос)) — тыва малчын.
А
Кара-хааннар күрүнези
Кара-хааннар күрүнези (орус. государство Караханидов) – 840-1212 чылдарда Чөөн Түркестан болгаш Ортаа Азияныӊ девискээрлеринге турган түрк күрүне. Ооң тургузукчузу карлык аймактың баштыңы Кара-хаанның оглу Билге Күл Кадыр-кагаан деп санап турар.
Күрүнени баштайгы тургускан кол аймактары – карлык, ягма болгаш чигил. Ол эвилел үч-огуз («үш аймак») деп адаттынып турган. X чүс чылда олар исламны күрүне шажыны кылдыр хүлээп алган. Оларның Мавераннахырже халдап шимчээшкини Саманилерниң күрүнезиниң буурап дүжеринге идиг болган. XI чүс чылдың эгезинде Кара-хааннар күрүнези эң бедик күчү-шыдалынга чедип Алдайдан Амударыя хемге чедир чаттылып турган. Ооӊ девискээри элээн бот-башкарылгалыг илек-хааннар удурткан харааты черлерге чарлып турган. Күрүнениң найыслалдары: Кашгар, Баласагын, Үзген, база катап Кашгар деп хоорайлар бооп турган. Чер-ээлелдиң кол хевири икта бооп турган.
XI чүс чылдың ийиги чартыындан илек-хааннар-биле селчүктерниң үскүлежиглери эгелээн. Ооң түңнелинде ара-демисел болгаш төп чагырга баксыраанының хараазы-биле кошкаан Кара-хааннар күрүнези бот-башкарылгазын ышкынган. XII чүс чылдың 30 чылдарының төнчүзүнден эгелеп, херек кырында кара-кыданнарның эрге-чагыргазынга чагырты берген. Элээн каш он чыл богаш Кара-хааннар күрүнезиниң артынчызын хөрезимшах Мухаммед узуткаан. Кара-хааннар күрүнезиниң культуразының эң улуг төлээлери Юсуф Баласагуни болгаш Махмуд Кашгари турган.
К К
Аракчаа, Раиса Аижиевна
Аракчаа Раиса Аижиевна - даш чонуп, уран-шевер чүүлдер кылыр талазы-биле чуртта баштайгы хережээн кижи. Ол 1967 чылда ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү апарган.
Сибирьниң барык бүгү хоорайларынга көргүскен "Социалистиг Сибирь" деп эң улуг делгелге, а ол ышкаш "Совет Россия", "Төрээн чуртувуста" деп Москвага делгелгелерге Раиса киришкен, сөөлүнде Эвилелдиң кежигүнүнге ону хүлээп алган.
Дөзү
А А
Үлегер домак
Төрээн черинге ада-иезинге, ажы-төлүнге ынак болуру: “куш уязынга ынак, кулун иезинге ынак”, “чонунга бараан болуру – чолдуң экизи”, буура кырыыр, боган өзер”, ада өлүр – оглу артар, аът өлүр – баглаажы артар”...
Улуг, биче кижилерге хамаарылга: “Улугну хүндүлээр, уругну азыраар”, улуун улчутпас, аныяан алгыртпас”, “аътты баглап өөредиир, аныяан сургап өөредиир”, хараалдаваан боо дегбес, карактаваан төл көрбес”...
Биче сеткилдиг болуру: “сеткилдиң бисези херек, эртемниң улуу херек”, “бодунуң бажында тевенени көрбес, эжиниң бажында тевенени көөр”, “бодун боду билинмес, морзук калчанын билинмес”...
Бодунуң база ада-иезиниң ат-алдарын бодаары: “аныяаңдан адың камна”, “арның бодава, адың бода”, “аспас дизе хая көрүн, алдавас дизе  айтырып чор”, ада турда чон таныыр, аът турда чер көөр”, төрел багы аал чуду, төл багы өг чуду”...
Өске кижилер, аймактар-биле эп-найыралдыг, эл-хол болуру: “эки кижээ эш хө, эки аътка ээ хөй”, дамырактар чыылгаш хем болур, тарамыктар чыылгаш күш болур”, “демниг сааскан теве тудуп чиир”, “чаңгыстың шаа чок, көтүң күжү мөге”...
Чымчак сеткилдиг, кээргээчел болуру: “кыдыг мал мал боор, кыдыг кижи кижи боор”, “өскүзүнден өлбес, чаңгызындан чалынмас”, “уялык куш чаныган, уруглуг кижи кээргээчел”, “оолдуг кижи оя сөглээр, кыстыг кижи кыя сөглээр”, “баштай ушкан эжин каттырбас”, “тайып ужар, даянып турар”...
Дөзү:
Аңгылал: Ниитилел
Бызаа
Бызаа – ылым чаштан эгелээш бир харга чедир назылыг инек төлү. Эр бызаа, кыс бызаа деп база ылгай адаар.
Дөзү
Б Б Б
Том хем
Томь - Барыын Сибирьде хем, Обтуң оң адыры.
Томнуң бажы Абакан сыннарының барыын эдектеринде, Карлыган сыннарының соңгу кырлаңнарының болгаш "Томнуң шыпшыы" деп дагның аразында тулаалалчак эдээнде. Эгеки дурту тулаалыг шынаада мурнуу-барыын уг-биле агып чыдар. Томь деп аттың тывылганының дугайында янзы-бүрү саналдар бар. Алдарлыг дылчы, төөгүжү, А. М. Кондратовтуу-биле алырга, хемниң ады амгы үеде биче буурай кет чоннуң дылындан келген. Хемниң узуну - 827 км, делгеми - 3 км чеде бээр.
Томда хоорайлар
Т
Лиди
Лиди (төвүт le’u tho ‘чыынды, бүрүткел’; өске ады хүн-дизик, календарь) дээрде магаботтар шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилетинген узун үе аразын санаарыныӊ ёзу-чуруму. Чижелээрге Хүннүӊ шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилеттинген лидини – хүн лидизи, Айныӊ – ай лидизи дээр. Оон аӊгыда байырлалдарны демдеглеп каан, чедиликтерге (неделяларга), айларга чарып үскен хүннер даӊзызын болгаш база лиди (хүндизик) дээр.
Лидиниӊ төөгүзү
Эӊ буруӊгу билдингир лиди Бурунгу Египетке болгаш Шүмерге турган. Делегейниӊ чон бүрүзү бодунуӊ төөгүлүг болуушкуннарныӊ үе-шаг айтылгазыныӊ аргаларын ажыглап турган. Оларныӊ бир кезээ өртемчейниӊ чаяаганындан үени санап турган: чижелээрге еврейлер ону бистиӊ эрага чедир (б.э.ч.) 3761 чылдан, христиан дорт-чүдүлгелиглер (орус. православные) – б.э.ч. 5493 чылдан эгелеп санап турган. Буруӊгу Румчулар Рум (Рим) хоорайныӊ б.э.ч. 753 ч. тургустунганындан, парфийлер, вифинчилер болгаш селевкидтер бидунуӊ бирги хааныныӊ дүжүлгеге олурупканандан, бурунгу мысыржылар – дараазындаагы хаанкаӊы (династия) бүрүзүнүӊ чагыргазындан эгелеп санап турган.
Делегей чергелиг шажыннар база бодунуӊ лидизин тургускан. Ынчаарга пурум (византий) лиди-биле алыр болза бөгүн өртемчей чаяаганындан бээр 7523 чыл (амгы 2014 чыл) эртип чыдар, исламда – хыжыраныӊ 1436 чылы, Бурганчы (Буддажы) лиди-биле Паранирваанныӊ 2558 чылы эртип турар.
Тыва Арат Республика (ТАР) үезинде чыл санаашкынын ТАР-ныӊ тургустунган чылындан санап эгелеп турган. Чижелээрге, ТАР-ныӊ 1-ги чылы – 1921 чыл, ТАР-ныӊ 2-ги чылы – 1922 чыл, ТАР-ныӊ 3-кү чылы – 1923 чыл.
Хүн биле Айныӊ эвес, өске сылдыстарныӊ бир чүүлүнүӊ санаашкынынга үндезилетинген лидилер база бар. Чижелээрге, буруӊгу египет лидиде чыл дээрге Аскыр (Сириус) сылдыстыӊ даӊ хаяазында өйлеп-өйлеп үнер үелериниӊ аразы-дыр. Ынчангаш мындыг лидилер хөлчок ховар болур.
Чылдыӊ аӊгы-аӊгы үргүлчүлели болгаш чаа чылдыӊ янзы-бүрү ай-хүнү дээш өске-өске лидилиг ёзу-чурумнарда бир чыл санаашкынындан өскезинче шилчиири берге болур.
Чылдыӊ саналгазын бир айныӊ 1-ден Румга б.э.ч. 45 ч. Юлий Цезар киирген (юлиан лиди).
Түрк-моол лиди
«Мөчүл» деп ат «мөчү» (мага-боттуӊ кезектери; даван-даяк) деп сөстен укталган болгаш буруӊгу түрктерде дагым (жертвенный) амытанныӊ коӊ эъдиниӊ 12 кезекке чарлыырыныӊ дугайында болгаш буруӊгу түрк эмнээшкининиӊ кижиниӊ мага-бодунуӊ 12 кезектиг туругузуунуӊ билии-биле дүгжүп турар. 60-чылдыг лиди бен 12-чылдыг эргилдерден өске ийи 10-чылдыг эргилдерге база чарлып турар. Оларныӊ бирээзи 5 эжеш өӊнерлиг – көк – көксүмээр, кызыл – кызылсымаар, сарыг – сарыгзымаар, ак – аксымаар, кара – карасымаар, өскези – эр-кыс кылдыр хувватынган 5 магабутардан (магабут – первоэлемент) тургустунган: ыяш, от, чер, демир, суг.
Тыва мөчүл айлары
Тыва мөчүде айларны дугаар азы чыл өйүнүӊ (сезон) аайы-биле адап турган. Тывалар мөчүлден өске чыл-өйнүӊ лидизин ажыглап турган. Ында айларны ол айларада колдап турар ажыл-агый аайы-биле адап турган.
Чедиликтиӊ хүннери
Тывалар чедиликтиӊ (неделяныӊ) хүннерин – хүн бүрүде ажыглап турар лидиде дугаар аайы-биле, чурагайда (астрология) болгаш албан-ёзу херектеринде бурганчы (буддажы) чурагайга ажыглап турар карыктарныӊ (планеталар) тыважыткан төвүт биле санскрит аттары-биле адап турган.
Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
Амыдыралдыӊ угаадыы. – Моол дылдан очул. Г.Б. Санчаа. – Кызыл, 1993.
Володомонов Н.В. Календарь: прошлое, настоящее, будущее. – Изд. 2-е. – М.: «Наука», 1987.
Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.
Климишин И.А. Календарь и хронология. – Изд. 3-е. – М.: «Наука», 1990.
Скородумова Л. Дзурхай: Буддийская астрология. - Владивосток: «Pубеж», 1994.
Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь. - Улаанбаатар, 1997.
Гусеница
Гусеница (у узадыр адаттынар) - техникада трактор, танк, боду чоруур кранның дугуйларын хаара туткан калбак илчирбе, илчирбе дугуй.
Лиди
Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
http://calendarium.ru/ Сайт о календарях
Гусеница
Дөс
Г
Тариналар
Тариналар
Лиди
Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
Л Л Л
Тариналар
Төвүт башкы Лобсаң Түбтен тариналарга хамаарыштыр айтырыгларга харыылап турар.
1. Тарина деп чүл?
- Бөдүүн сөс-биле алырга, тарина дээрге тантра талазында эртем-дир. Ол болза Бурган бүрүзүнүң дуза чедирер ыдыктыг сөстери болур.
2. Тариналарны номчуур болза, кижиге кандыг дузалыгыл?
- Тариналарны кайы-хире номчуурул, ол хире буян делгерээр болгаш буянның күжү-биле кижиниң чоруу болгаш ажыл-ижи чогунгур болур. Тариналарның айыс-күжү бүгү мага-ботка, сеткилге ханы сиңип, ону номчаан кижиге улуг салдарлыг болур болгаш ажыл-амыдыралынга эки түңнелдерге чедирер.
3. Тариналарны кажан номчуп болурул?
- Тариналарны номчууру үе-шактан хамаарылга чок болур. Кижи бүрүзү ону кажан-даа, каяа-даа номчуп болур: ажыл кылып-даа тургаш, агаарлап кылаштап-даа чорааш, бажынга дыштанып олура-даа.
4. Тариналарны кайы-хире номчуп чоруп болурул?
- Тариналарны кижи дириг чораан бүгү назынында арыг сүзүк болгаш ханы бүзүрел-биле үргүлчү доктаамал номчуп чоруурга эки.
5. Тариналарны номчуурунуң чылдагааннары чаңгыс болур бе?
6. Таринаны ыяап-ла бодунуң Сүзүктүг Башкызын дамчыштыр хүлээп алыр бе азы кандыгыл?
- Сүзүктүг Башкызындан сагыл четтирип хүлээп алган, албаанындан хамаарылга чокка таринаны номчуп болур. Ынчалза-даа сүзүктүг Башкызын дамчыштыр хүлээп алгаш номчуп чоруур болза, Башкызының айыс-күжүнден дуза оон-даа күштүг болур.
7. Кижи бүрүзүнүң меңги аайы-биле тариналары аңгы-аңгы болур бе?
- Меңгизинден ол хамаарышпас. Кижи бүрүзү херек болза, кандыг-даа таринаны тургустунуп келген чылдагаан аайы-биле номчуп болур. "Бо мээң Бурганым тариназы-дыр, бо мээңии эвес-тир"-деп, ыдыктыг сөстерни ылгавас. Ол бодунга нүгүлдү алыры-дыр.
8. Эрегени канчаар ажыглаар ужурлуг бис?
- Эрегениң улуг-бичези, санының хөйү-эвээжинде ылгал чок. Ооң кол ажыглалы: кижи бүрүзү тариналар номчуп шуударда хереглээри.
9. Эрегени мойнунда, холунда астып алган эдилеп чоруурунуң утказы чүдел?
- Өөредигни кылырынга база хүн бүрүде тариналарны утпайн сактып кээп номчуурунга, эптиг болуп турар. Эрегени шуутпушаан, тариналарны номчуп, хүн бүрүде санап чоруур болза тариналарның чыылган күжү, айдызы эрегеге сиңе бээр. Шак ындыг эрегени кижи бодунга үргүлчү ап азы машина иштинге астып алгаш чоруур болза, ол кижини аас-дылдың хоразындан, хай-бачыттан, чатка-хамчыктан чайладып камгалаар. Чогум эрегениң бары чогу-даа ылгал чок, хүн бүрүде тариналарны улуг сүзүк, бүзүрел-биле номчууру чугула.
10. Чамдык номнарда тариналарны 3,7,21 катап номчуур деп каан болур, ооң ужур утказы чүдел?
- Хүрээлерге номналдар үезинде лама-башкыларга бо таринаны ол хире (ынча катап) номчуур деп, ном-судур иштинде айтып каан болур. Ол болза, номналдарны кылырының ёзу-чуруму болур. Бөдүүн кижилерге таринаны ынчаны номчуур деп, кызыгаар турбас. Аргалыгла болза, миллион-миллион-даа катап номчуур болза улам эки. Таринаны хөй номчаан тудум-на, ооң күжү улгадып олурар.
- Бистиң чонувус хүнден-хүнче, айдан-айже, чылдан-чылче, назындан-назыже, канчаар-даа аажок улуг буян чедип ап чоруурун күзеп чоруур мен.
Дөзү
'Чырык дуза.'' Төвүт башкы Лобсаң Түбтенниң тайылбырындан. Кызыл-1999.'''
Т Т Т
Ада-иенин ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы
Дөс
Ном "Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы" Кыдат дылдан моол дылче Ж.Өлзий очулдурган. Хынап үндүрерин харагалзаан Ш.Агваандондов. Моол дылдан тыва дылче Г.Санчаа очулдурган. Үндүрүлгениң редактору А.Ховалыг “Эне сөзү” солуннуң парлалга-полиграфия комплекизи. Тираж 200 кезек.
Ак-Эрик суур
Ак-Эрик суур — Тес-Хем кожуунда бир суур.
Аңгылал:!Main category
Молдурга
Молдурга - бир хардан ийи харга чедир назылыг инек.
Гуманныг
Дөс
Г
Казахстан
{{Күрүне Қазақстан Республикасы = {{lang-kk.lat|Qazaqstan Respýblıkasy}}
}}
Казахстан ({{Lang-kz|Qazaqstan}}, албан ёзузу-биле Казахстан Республиказы ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — Төп Евразияда күрүне. Найысылал хоорайы – Астана ({{lang-kz|Астана}}). Казахстанның Президентизи – Касым-Жомарт Кемел оглу Токаев ({{lang-kz|Қасым-Жомарт Кемелұлы Токаев}}). Девискээрниң улуг кезээ Азияда, а биче кезээ – Европада. Чурттакчы чону – 18 117 641 кижи.
Девискээрниң шөлү – 2 724 902 км{{sup|2}}, Аргентинадан арай-ла бичии болуп турар. Делегейде девискээрлер аразында 9-ку черни ээлеп турар, Хамаарышпас Күрүнелер Каттыжылгазының ({{lang-ru|Содрýжество Незави́симых Госудáрств}}) чурттарының аразында 2-ги черни (Россияның соонда) ээлеп турар. Чурттакчы чонунуң саны-биле 64 дугаар черде чоруп турар.
Чурттуң найысылал хоорайы – Астана. 1,8 сая чурттакчы чоннуг улуг хоорайы – Алматы. Күрүне дылы – казах дыл. А албан дылы – орус дыл (күрүне дылы-биле дең).
Эрге-чагырга биле девискээр хамаарылгазы 14 можулардан болгаш республиканың 2 чугула хоорайлары-биле (Астана, Алматы) чардынган. Оон аңгыда Байконур деп тускай эрге-байдалдыг хоорай бар. Ол хоорайны Россия 2050 чылга чедир хөлезилеп алган. Россия-биле хөлезилеп алган черлерниң ниити шөлү – 111 913 км{{sup|2}} (чурттуң 4,1% девискээри). Экономик-географтыг талазы-биле Казахстан Төп, Барыын, Чөөн, Айтмаматов Дамирбек кот
Географиязы
Каспий далай, Адаккы Поволжье, Урал, Сибирь, Кыдат, Ортаа Азияның аразында турар. Соңгу биле барыын чүкте – Россия-биле (кызыгаарның узуну – 7548,1 км), чөөн чүкте – Кыдат-биле (1782,8 км), мурнуу чүкте – Кыргызстан (1241,6 км), Узбекистан (2351,4 км) болгаш Түркменистан-биле (426 км) кызыгаарлажып турар. Кургаг чер кызыгаарының ниити хемчээли – 13392,6 км. Чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарның хемчээли 2963 км болуп турар, а соңгу чүктен мурнуу чүкче – 1652 км. Түрк Чөвүлелинде улуг девискээрлиг чурт. Каспий болгаш Арал далайның суу чуй хап чыдар. Далайже үнмейн турар күрүне.
Төөгүзү
Амгы Казахстанның төөгүзүн үелерге аңгылаары:
Күрүне тургузуу
Казахстан – президент хевир чагыргалыг каттышкан күрүне. Чурттуң баштыңы болгаш дээди кол командылакчызы – Президент.
Күүседилге эрге-чагыргазы
Казахстан Республиказының Президентизин назы четкен Казахстанның хамаатылары соңгуур.
Президентиниң эрге хуусаазы – 5 чыл, ол-ла чаңгыс кижи ийиден хөй катап соңгудуп болбас. Ынчалза-даа ол кызыгаарлаашкын Казахстанның Бирги Президентизинге нептеревес.
Күүседилге эрге-чагыргазын күрүнениң Чазаа боттандырып турар. Ол эрге-чагырганың система органнары яамылардан, албаннардан болгаш агентилелдерден тургустунуп турар. Чазактың удуртукчузу – премьер-сайыт.
Хоойлу үндүрер эрге-чагыргазы
Ол эрге-чагырганы Парламент боттандырып турар. Парламент ийи Палаталардан тургустунар: Сенат (үстүкү), Мажилис (адаккы).
Сенаттың депутаттары конституциялыг хоойлу аайы-биле мындыг корум-дүрүм-биле томуйладыыр: областардан, республиканың 2 чугула хоорайларындан (14 областар, 2 хоорай) ийи кижиден, база Сенатка эргежок чугула национал-культурлуг болгаш оон-даа өске ниитилелдиң чугула сонуургалын хандырары-биле Республиканың Президентизи 15 депутатты томуйлаар.
Мажилис чүс чеди депутаттардан тургустунуп турар, олар конституциялыг хоойлу аайы-биле чонга соңгудар.
Парламентиниң Депутады чаңгыс угда ийи Палаталарның кежигүнү болуп болбас. Сенат депутадының эрге хуусаазы – 6 чыл, а Мажилис депутадының эрге хуусаазы – 5 чыл.
Тускайлаң чорук чарлаан соонда (1991 чылдың декабрь 16-да), дээди хоойлу үндүрер орган Казах ССР-ниң Дээди Чөвүлели турган. 1993 чылдың декабрь айда Дээди Чөвүлел боду-ла дүжүртүнген. Бирги парламент соңгулдаларын 1994 чылда эрттирген.
Судтуң (шүүгүнүң) эрге-чагыргазы
Ол эрге-чагырганы Дээди Суд, можунуң, шеригниң, хоорайның, районнуң болгаш тускай угланыышкынның судтары боттандырып турар.
Тус черниң суду болгаш өске судтарның коллегияларын Президент боду томуйлаар.
Ыт
Ыт (Canis lupus familiaris) — азырал амытан, ол диис-биле кады эң-не нептереңгей эш-амытан бооп турар-дыр.
Баштай ытты аңгы (Canis familiaris) биологтуг хевирже Линней 1758 чылда ылгаан, а 1993 чылда ону өске классче Смитсон институду болгаш Американың териологтар ассоциациязы бөрүнүң адакы хевирнче көжүрген.
Зоология-биле алырга, ыт — ытсылгар аймактың араатаннар отрядының эстенгилиг сүт чемиштиг дириг амытан.
Тывада ыттар
Ытты тыва кижиниң азыраан малы азы мунар хөлгези кылдыр торулга чугааларда чугаалап турар.
Үлегерлей сөглээни: Ыдын мунган, Ыңгыржаан дергилээн.
Казыра
Казыра, Хунан – мугур ийи харлыг инек, ынчангаш ону хунан база дээр.
Ыт
Тывада ыттар
Бо одуругларны номчуп көөрге, кижи амытанга эң баштайгы ыт хөлге бооп турган болгаш сөөлзүредир күчүлүг аът ону кызып каапкан хире. Ыт мунуп чоруур кижи дээрге мунар аъды чок кижи азы эң ядыы кижи деп билдинип турар. “Ыңгыраажын дергилээн” дээрге чүък чүдүрер шарызы чок кижи дээни ол-дур. Ыт болза тыва чоннуң бурунгу ёзулал сүзүү-биле шуут холбашкан. Ол чүл дээр болза чап-чаа чазаттынган уруг кавайынга ол-ла дораан чаш уруг кавайлавас турган. Уруг чыттырар кылдыр иштээн кавайны саң салгаш, артыш ыжынга аластааш, ооң соонда ытты аңаа кавайлааш, бичии када чыттыргаш, салдып чорудуптар. Ыт кавайлаан кавайга чыткан чаш уругнуң куъду ыравас деп торулга чугаа бар.
Казыра
Дөзү
К К К
Ыт
Тывада ыттар
Азыраан эзиниң өлүрүн ыт бүдүү билир дижир. Оозун бодаарга, тыва кижиниң амыдыралынга ыт эрте-шагдан бээр салдарлыг чорааны билдингир.
Хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза, четкер, албыс, шулбус, диирең, кижи-бүрүс оларны хамыкты мурнай билир каар, ээзинге эргелиг, коданынга камгалалдыг амытан бооп турар.
Торулга чугааларда ыт тыва кижиге мал бооп чораан болза, амгы үеде ыт чүгле кодан камгалакчызы бооп арткан.
Ыттың таагызын дырап. Ыттың эъдин эм кылдыр чиир чорук шаандагы тываларга турган.
Дөзү
Ы Ы Ы
Эдегей (театр)
«Эдегей» - танцы-сам болгаш тыва көстүм театры. Россияга болгаш даштыкы чурттарга уран көрүлделерниң хөй дакпыр тиилекчилери, Тываның кайгамчык чараш культуразын өске чоннарга таныштырып чоруур «эдегейжилер» келир чылын Сочиге болур Кышкы Олимпий оюннарын каастаар.
2014 чылда 15 чылдаанын демдеглээр.
Ооң үндезилекчилери — Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы Вячеслав Октябрьевич биле Кима Чозаровна Донгактарның өг-бүлези.
Дөс
Э
Тываның төөгүзү
Тываның төөгүзү — Алдай-Саян чуртун эжелей чуртаан тыва чоннуң төөгүзү.
Эң эртеги үелер. Даш век.
Алдай-Саян девискээринге дөрт аңгы кижи төрелгетени чурттап турган. Ол болза Эректус (лат. Homo erectus), Денисов кижи, Неандертал кижи (лат. Homo neanderthalensis), Амгы үенин кижизи (лат. Homo sapiens). Кижи төрелгетени Африкадан үнген. Шаг шаанда аңгы-аңгы дүрзүлүг, хевирлиг кижилер чурттап чораан. Амгы үеде чүгле Homo sapiens деп хевири арткан. Ол үеде чурттап турган кижилериниң чурталгазын археология материалдарындан билип аап болур бис.
Эң эртеги үе-даш век (Палеолит).
Алдыы палеолит. (700 - 100 хире муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн).
Бо үеде Азия девискээринге Эректус (лат. Homo erectus) деп кижи төрелгеттени амыдырап чораан. Хамык кижилерден эң баштай чүгле олар Евразия делгеминче көжүп үнген бооп турар. Кажан Мурнуу Сибирьже Эректустар көжүп кээрге ынчан Тываның палеолиди эгелээн деп болур.
Алдай-Саян чуртунга эң эртеги даш чепсектер Ашел культуразынга хамааржыр. Ол культураның кижилеринге Эректус хамааржыр. Ашел үезиниң чепсектери Өвүрнүң Торгалыг ховузунга тыптынган, ол болза 380 муң чыл бурунгаар кылдынган чепсектер болур. Чепсектер дээрге ийи талазындан шонуп каан сай даштар болур.
Ортаа палеолит (100 - 45 муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн). Ортаакы палеолит левалуа-мустье чепсектери биле илеретинер. Бо үениң чепсектери Улуг-Хемде, Таңды-Уула эдээнде тывылган.
Бо үеде Төп Азияга дөрт аңгы кижи төрелгеттени чурттап чораан: Эректус, Денисов кижи, Неандертал кижи, Амгы үениң кижизи. Ол үш хевириниң кижилери ажыл-агыйга, аңнап балыктаарынга чаңгыс хевирниң чепсектерин ажыглаар турган.
Үстүү палеолит (16 - 10 муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн). Бо үениң даш чепсектерин тодарадып көөрге олар 3 бөлүкке чарып аап болур. Улуг-Хемниң, Хемчиктиң, Мурнуу таланың. Бурунгунуң улузу анаа-ла туткан даштарын чонуп турбаан. Олар даштарның шынарын кончуг эки билир чораан: бир дашты сүвүре чидидидип аап болур, өскезин согааш кылдыр ажыглап болур, оон өске хевири-биле алгы эттеп болур. Чыда согун октарын кылыр чораан. аажок чидиг, чүве үзе кезерде дыка тааржыр. Бо үеде кижилер ча биле согун чогаадып алган. Ынчалза-даа аңчылар колдуунда чыда-биле аңнаар турган, чүге дизе мага-боду улуг амыттанарны чүгле чыда-биле дүжүрүп аап болур.
Кижилер. Үстүү палеолите Эректус, Неандертал биле Денисов кижилери чер кырындан чиде берген. Чаңгыс Амгы үениң кижилери арткан. Эректус, Неандертал биле Денисов кижилериниң читкени тода билдинмес
110 муң - 9600 чыл бурунгаар Сибирьниң соңгу чартыынга доштар калбаа биле чаттылып турган. Ол үени Сөөлгү дошталыышкын үези дээр. Ол үеде агаар сооп кээрге меңги доштар улгадып мурнуу чүкче сойлуп тураган, чылып кээрге доштар эрип каап соңгуу чүкче аткаарлай бээр. Соңгу чүктүң доштары улгатканда бедик таңдылар дургаар бадып турган. Алдай-Саян девискээринде таңдыларда аажок кылын меңги - доштар чаттылып турган. Чүгле кудургайда хову черлерде дош турбаан. 9700 - 9600 чылдарда ол меңги доштар шуптузу эрип калган. Эрээн доштар суу амгы үениң хөлдер биле хемнерин чайааган. Чүгле бедик таңдыларда Сөөлгү дошталыышкын үезиниң меңгилери артып каан. Тывада Мөңгүн-Тайга бажында чайын безин төндүр эривес дош чыдып чыдыр. Ол меңги дош Сөөлгү дошталыышкын үезинден бээр чыдып турар.
Плейстоцен мегафауназы. Чер кырынга мага-боду кончуг улуг амытыннар чурттап турган. Ол амытаннар 10 - 8 муң хире чыл бурунгаар чиде берген. Мегафаунаның читкен чылдагааны тодаргай билдинмес. Бо айтырыгга хамаарыштыр эртемдээнерде 2 бодал бар. 1. Денисов биле Неандертал кижилер ол амытаннарже дыка үр, муң-муң чылдар иштинде аңнап келген. Ынчалза - даа мегафауна хораваан-даа, читпээн-даа. Амгы үениң кижизи Төп Азия, Сибирь девискээринче көжүп келгеш төтчеглекчи чазый чаңны-биле шаандагы мегафаунаны чок кылдыр узуткаан. 2. Климат өскерилгенинден мегафауна читкен деп бодап турар. Чогум Улуг дошталыышкын үезинде Сибирь климады бирде чылыгып, бирде аажок сооп турган, ынчалза-даа мегафауна амытаннары шуут читпээн. Үе шаг бергедээрге ол амытаннар саны кызырлый бээр, чылып кээрге дириг амытаннар саны көвүдей бээр.
Мегафауна амытаннарының чижээ: Дүктүг мамонт (лат. Mammuthus primigenius) Тожу биле Каа-Хемге тывылган мамонт азыглары Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар. Улуг мыйыстыг сыын (лат. Megaloceros), Дүктүг носорог (лат. Coelodonta antiquitatis), Куй арзылаңы (лат. Panthera leo spelaea), Хову бизону (лат. Bison priscus), Куй адыы (лат. Ursus spelaeus), Азыглыг диис - Гомотерия (лат. Homotherium), Коргунчуг бөрү (лат. Canis dirus), Овцебык (лат. Ovibos moschatus), Черлик сарлык. Амгыы черлик сарлыктар чүгле Төвүттүң бедик сыннарында оъттап турар. Черлик аът Тарпан (лат. Equus ferus ferus). Черлик аът Евразияның делгем ховуларынга оъттап чораан. Амгы үеде черлик аъттар шуут артпаан. Пржевальскийниң аъды Equus ferus ferus -тан арай өске бооп турар.
Неолит.
Үези: бистиң эрага чедир V дугаар муң чылы - бистиң эрага чедир III дугаар муң чылдың ийиги кезээ.
Кажан Тываның кижилери аргажок бичии, чиңге кылдыр чонуп каан даш сүүрлер ажыглап эгелээрге ол үени Неолит үезиниң эгези деп болур. Ындыг бичежек инеленчек азы үш-булуңчук даштарны микролит дээр. Ол чидиг сүүрлерни согун, чыда бажынга хырбалап аар. Тываның неолиди ийи үеге чарлыр. 1. Баштай эртеги үеде микролит чепсектерни ажыглап эгелээн. 2. Соонда дой саваларны кылып эгелээн. Дой саваларны колдуунда херээжен кижи кылыр. Саваны кылыр дээнде баштай малгашты таарыштыр тудуп сыйбап аар, оон изиг отка кадырып артырып каар. Эң эрги савалар бузундулары Хемчикте Доора-Даш деп черге тыптынган. Ол саваларның бедии 25-30 см., калбаа 18-20 см., даштын хээ биле чараштап каан.
Неолит үениң кижилери балыктаарда, суг кежерде хеме ажыглап турган.
Афанасьев культуразы
Үези: бистиң эрага чедир III дугаар муң чылдың ийиги кезее – бистиң эрага чедир II дугааар муң чылдың эгези. Неолит үезинде Тывага чаа материалдыг культураның улузу чурттап чораан.
Чалаң чес ажыглап эгелээн. Чести эзилдирип билбес турган, чогум арыг чес рудазы чымчак ынчангаш ону даш-биле чуура соктап тургаш каасталгалар, ине, шивегей, бижектер кылып турган. Бо үеде улус честен аңгыда алдын биле мөңгүн деп чүвени улус база билир турган. Алдын-мөңгүнден чараш каасталгалар кылып алыр турган. Шынары-быле алдын биле мөңгүн чымчак болур, ынчангаш олардан каасталга кылырда дарган ону чымчайтыр соп, кезип тургаш металлдың тааржыр хевирин күүсеп аар.
Таңды Урянхай
Таңды Уряңхай (таңну уриаңхай, халха. Тагны Урианхай; кыд. 唐努烏梁海 таң-ну ўу-лйаң-хай; пиньинь. Tángnǔ Wūliánghǎi) — Тываны, XVIII вектен эгелеп 1921 чылга чедир манчжурлар, моолдар биле орустар ынчаар адап турган.
Тываның төөгүзү
Афанасьев культуразы
Дой малгаштан саваларны часкап шаптааш, кыдыын хээ угулза-биле каастааш, отка кадырып алыр турган. Саваларның адаа чуурга хевирлиг шиш борбак, ишкири 1,5 - 3 литр хире. Дой саваны изиг от чанында хүлче хөөп кааш чемни хайындырып алыр турган.
Таңды Урянхай
1912-1913 чылдарда Кыдатка Синьхай революциязы болган, тыва нояннар (амбын-ноян Комбу-Доржу, Чамзы Камбы-лама, гун ноян Буян-Бадыргы дээш өскелер-даа ...) орус хаан чагыргазынче (царское правительство) Тываны бодунуң хайгааралынга ап алыр кылдыр чагаа бижип чортупкан.
Тываның төөгүзү
Афанасьев культуразы
Улус мал-маган тудуп эгелээн. Чүзүнү үш: бода мал, чылгы мал биле хой. Тыва чоннуң мал-сагган тудар чаңы оон тура эгелээн боор. Тараа аймаан тарып база эгелээн. Тарааны даш-биле чуура соктааш чем кылдыр ажыглап турган.
Таңды Урянхай
1914 чылдың апрель 4-де (17) Николай II С.Д.Сазоновтуң илеткел бижиин номчааш, Таңды Урянхайның беш кожуунун хүлээп алырынга бодунуң чөшпээрелин илередип илеткел саазынга «Согласен» деп бижип кааш, адын салып каан. Ол үеден бээр Тыва нояннар моолдуң биле кыдаттың улузу-биле орустарның чөшпээрели чокка харылзаа тудар эргези чок апарган. .
Тываның төөгүзү
Афанасьев культуразы
Афанасьев улузунуң базырык хөөрлери борбак, узуну 5-16 метр. Базырыктың кыдыын улуг даштар биле ораай салып каан. Базырыкты ийи кезе чарып каан, мурнуу биле соңгуу талалыг. Мурнуу талазынга өлген кижинин сөөгүн (бажын) хүн ажар талаже угландыр чыттырып каар турган. Соңгу талазынга калган кижиниң Эрлик оранынга эдилээр херекселдерин салып каар турган.
Тывада Афанасьев культуразының 4 археологтуг тураскаалы тывылган. Ады сурагжаан, Афанасьев культуразынга хамааржыр Доора-Даш деп археологтуг тураскаал бар. Доора-Даштың 5 дугаар культурлуг каъды Афанасьев культураның кижилеринге хамааржып турар. Шаг-шаанда, шак ол, ол Доора-Даш деп черге улус дыка үр үе дургузунда чурттап чораан.
Таңды Урянхай
Административтиг тала-биле Таңды Урянхай 9 хошунга чарлып турган: Бээзи, Хемчик, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу, Шалык, Сартыыл биле Хаазыт кожуну.
Дөзү
Т Т Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Тываның төөгүзү
Тываның төөгүзү
Окунев культуразы. Хүлер век.
Улустар 2 азы 4 дугуйлуг тергелер ажыглап эгелээн.
Чес-холаны эзилдирип өөренип алган. Чести изидир эзилдирип алгаш аңаа хөй эвес коргулчун холааш хүлер кудуп аап турган. Хүлер чес - холага бодаарга кадыг металл. Ынчангаш улус хүлерден согун октарын, чыданың шиш бажын, билзектер, бижектер кудуп аап турган.
Ховуларга улуг көжээлер тургузуп турган. Көжээниң узуну кижи дурту хире, чамдык көжээлер 4 хире метр чедип турар болур. Көжээниң чиңге ужунга кижи дүрзүзүн чуруп каан болур, оон аңгыда аңаа аңнар, куш, чылан чуруун база немеп каан турар. Шаандагы үениң улузу кижи дүрзүлүг көжээни бурган кылдыр санап турган. Көжээлер ыдык, улус оларны дагып, аңаа тейлеп турган. Шылгараңгай көжээлер Хакасияда бар: Тас Хыс биле Улуг Хуртуях Тас. Чамдык көжээлерге хүн арнын силбип чурааш, хүн арнындан үнүп чырып турар хүн херелдерин база шыйып көргүскен.
Базырыктар дөрбелчин азы борбак хевирлиг, ооң иштинде 10 ажыг даш хааржак бар. Өлген кижини ооргазынга чытыргаш ийи будун сөгедектей тыртып каар, бажын хүн ажар чүкче угландырып каан болур. Доора-Даш суурнуң 6-7 дугаар каъды Окунев культура кижилеринге хамааржыр.
Кара-Суг культуразы
Үези: б. э. ч. XIII-IX вектер. Хакасияда Кара-Суг дээр хемниң чанынга С. А. Теплоухов онзагай чевеглер тып каскан. Ынчалдыр-ла ол чер ады-биле чаа тывылган культураны «Кара-Суг культуразы» деп адаан.
Мооң мурнунда үелерде улус азырал малды чүгле тергелеп алыр чораан болза, бо үениң кижилери аът дээр малды мунуптар хире апарган. Мыйыстан азы сөөктен чиңге кылдыр чазап кылгдынган, кыдыргларында үттерлиг кезектер эрги чевеглерден тывылган. Ол болза, суглуктуң ийи кыдыынга кедирер чүген кезээ болган-дыр. Ынчан сукглук дээрбектери турбаан.
Афанасьев үезинден-не эгелээн тараа тарыыр ажыл-агыйы хевээр турган. Тарааның сывын хүлер кадыыр биле үзе кескеш, даштар-биле чуура дүрбээш чем кылдыр ажыглап турган.
Кара-Суг культуразының эртеги чадазында чевеглер чаңгыс чуртка бөлүк турган, чевеглер саны мырыңай чүс ажа бээр турган. Орайгы үелерде чевеглер саны эвээжээн, ол үениң кижилери калган улузун арай хоорук-хоорук озалааш черлерге хөөр каар апарган. Кижи чыттырар оңгары даш хааржак болур. Калган кижини оң азы солагай чартыынга чыттыргаш буттарын кожа салгаш ыргайты тудуп чыттырып каар турган. Даш хааржак иштинге чыттырган кижиниң бажы албан, бирде чөөн чүкче, бирде барыын чүкче угланган турар ужурлуг.
Скифтер үези.
Үези: б. э. ч. IX вектиң эгези - б. э. ч. II век.
Мурнуу Сибирге, Евразияның делгем ховуларынга скиф - сибирь культуралыг аймактар чурттап турган.
Өлген кижилерни солагай чартыынга чыттыргаш будун ыргайты тудуп каар.
Өөк культуразы 2 сураглыг хорумнуг: Аржаан I, Аржаан II. Ол ийи хорум хааннар хоруму болур. Аржан базырыын 1971-1974 чылдарда казып шинчилээн. Хаан кадынның чанында 10 ажыг кижини орнукшуткан. 160 аътты дериг-херексели -биле чадагай кажааларда суккан болган. Аржаан II базырыкты 2001 чылдан 2004 чылдарда казып шинчилээн.
Алды - Бел культуразы (б. э. ч. VII - VI вектер) - 1960 чылдарда чаа тывылган хорумнарны шинчилээш, археологотар база бир чаа культура аңгылап алган. Культуранын адын "Алды - Бел I" деп хорумнуң ады биле адаан. Хорумга 1-ден 7 чедир хөөр турар. Өлген кижиниң оңгарынга атырып каар херекселдер: чуген, суглук, ийи бистиг бижек, бижек чидидер даш, шивегей, сөөктен кылган дыргактар.
Саглы культуразы ( б. э. ч. V - III вектер) - Бир дугаар хорумнарны Саглы ховузунга каскан.
Хорумнуң хевири борбак кыдыгларында даштарны херимней салып каан. Өлген бичии уругларны улуг кижи будунуң чанынга чыттырып каар. Өлген кижиниң оңгарынга атырып каар херекселдер: ийи бистиг хүлер бижек (акинак), балды (чекан), согун октары, дой савалар, ыяш аяктар, хола паштар, көрүнчүктер, хеп, кур дериг херекселдери, чинчилер оон-даа өске... Хүлүк кижи мойнунга гривна кедирип каар.
Скиф үениң кижилери оран - таңдызын чүдүүр турган. Хүн дагыыры онзагай болур. Саглы культура үезинде Улуг - Хорум деп черге улус алдын хүнүн дагып чораан. Черде даштар биле борбак хүн чуруун салып каан. Хүн чуруу дугуй ышкаш, бир улуг борбак төгерик иштинде бичии төгерик бар, ол ийи төгерикти 32 кезиндек тудуштуруп турар. Ол кезиндектер хүн херелдери боор.
Улус чер - бажыңнар биле өглерге чурттап турган. Чамдык өглерни 4 дугуйлуг тергелерге тургузуп каан болур, калбак ховуга ынчаар көжуп чуртаарга дыка эптиг. Чер - бажыңны кыштагга тудуп турган.
Гунн-сармат үези.
Үези: б. э. ч. II век - б. э. V век.
Гунн-сармат үезиң чевеглерин бир дугаар А. В. Адрианов 1915 - 1916 чылдарда шинчилээн, ооң соонда С.А. Теплоухов 1926-1927, 1929 чылдарда каскан. Ол шагның культураларын аңгы-аңгы кылдыр адап турган. С. И. Вайнштей Сыын-Чүрек культуразы деп турган, үези: б. э. ч. I век - б. э. IV век. Ол боду 1953, 1956-1957 чылдарда ол чевегни шинчилээн. Л. Р. Кызласов Шуурмак культуразы деп адап турган. Л. Р. Кызласов Шуурмак культуразын 2 үеге чарган: 1 дугаар кезээ — б. э. ч. II век — б. э. I в.; 2 дугаар кезээ — II-V вектер. Ол культураны Л. Р. Кызласов 1955 чылда "Шуурмак-Тейге" каскан чевег ады биле адаан. Сөөлгү үеде Гунн-сармат үезиниң культураларын Көкел деп сөс - биле адаар апарган.
Чогум "Көкел" чевеглерин 1960 - 70 чылдарда С. И. Вайнштейн биле В.П. Дьяконова казып шинчилеп турган. Мында бүрүнү - биле 400 оңгар бар, ол 400 - тен 322 - зинде кижи хөөржүдүп каан. Чевег хевири борбак кыдыын даштар - биле кажааландыр салып каар. Гунн-сармат үеде өлген кижини ыяш хааржак иштинге суккаш дорт дургаар ооргазынга чыттырап каар аппарган. Бажын хүн ажар чүкче көрүндүрүп каар турган. Хааржакты кылырда кадаглар, узун манзалар ажыглаар турган. Бажының бертинге ыяш азы дой сава салып каар, аңаа чем турар, будунуң адаанга тавака хой эъди салып каар турган. Эр кижиниң чанынга колдуунда ча, согуннуг саадак, ыяштан чазап каан селеме, чыда салып каар турган. Херээжен кижи чанынга аяк - сава, эдирээ, шивегей, сөөк дыргак, чинчи, көрүнчук чыдып турар.
Ыяштан чазап каан эзерлер тыптып келген. Эгезинде ыяш эзерни чүък чүдүрер кылдыр ажыглап турган, соонда ыяш эзерни кижи олурар кылдыр эптештир таарыштырып каан. Ыяш эзерниң хевири элээн үр үе иштинде өскерлип, олуду эптежип турган. Эң бир дугаар ыяш эзерлер кылырда анаа ийи манзаны курлар-биле тудуштуруп каар турган. Эзерниң башкы биле соңгу бажын база-ла дески манзалардан хирээлеп чазап каар турган.
Чаа культураның тывылган чылдагааны хунну аймактан хамааржыр. Хунну аймактың хааны Модэ, кожа-хелбээ аймактар-биле дайын-чаа өөскүдүп эгелээн. Дайын халавындан дескен улус Тес-Хем, Улуг-Хем девискээринче көжуп турган. Чогум Хунну аймаа түрк дылдыг аймактарга хамааржыр, ол аймактың ады, ооң төөгүзү ол үениң кыдат бижиктерде артынган. Бо хамык дайын-чааның өөскен чылдагааны аңгы-аңгы, колдуунда ол кижилерниң бак, чазый аажы чаңында болур. Модэниң шериглери өске аймактың кижилерин үптеп, эт-хөренгизин хавырып турган. Хуннуларга дарлаткан аймактар чыл санында үндүрүг төлеп турган. Кыдат төөгу Ухуань деп аймак дугайында бижип турар, ол аймак инек, аът, хой кежи биле үндүрүг төлеп турган, бир эвес өг ээзи үндүрүгнү үезинде төлевес болза ооң алган кадайын ажы төлүн кул кылып алгаш сүрүп апаар турган. Хунну аймактың Кыдат биле харылзаазы бир тускай турган.
Гаогюй (Улуг тергелер). Соңгу чүкте аймактарны кыдаттар дили азы гаогюйнун динлинери деп адап турган. Ол бөлүк аймактар Хуннудан укталган деп санатынар. Гаогюй динлиннери 12 сөөктен тургустунган, оларның баштакчылары тускай шериглиг база турган. Ол үелерде гаогюй динлиннери жуань-жуаньнарга чагыртып турган. Динлинерниң шериин фуфуло сөөктен укталган Афучжило деп кижи чагырып турган. Кажан 487 чылда жуань-жуаньнарның хааны Дэулунь Кыдатче халдайн дээрге Афучжило ону, "ынчап болбас", деп канчап-даа чагып сургап чадап каан. Соонда Афучжило хорадай бергеш бүдүн аймаа-биле барыын чүкче көже берген, аңңаа ол "Гаогюй" деп күрүне тургузуп алган. Бо үеден эгелелеп динлиннер жуань-жуаньнарга чагыртпас апарган. Афучжило биле Цюнки ийи алышкы эптиг найыралдыг чурттап чораанар, олар күрүнезин 2 кезекке аайлап чарып алган. Чурттуң соңгу чартыын Афучжило, мурнуу чартыын Цюнки чагырып турган. Жуань-жуаньнарның хааны Дэулунь Гаогюй күрүнезинче аг-шерии-биле кээрге, Афучжило бодунуң шериин чыгаш жуань-жуаньнарны чылча шаапкан. Динлинерниң хааннары барыын чүкте эфталиттер-биле, чөөн чүкте жуань-жуаньнар-биле дайылдажыр чаңныг турган.
== Эл үези. VI-XIII вектер. ==
Каш-каш чоок кавыда чурттап чораан улус аймак-күрүнелиг турган, черле шагдан бээр ындыг турган. Олар боттарының күрүнезин «эл» азы «ил» дээр турган. Ону Орхон-Енисей бижиктери херечилеп турар.
Мөнге Түрк Эл.
(1 дугаар күрүне).
Түрк аймааның эрги чурту Алдай даглары болур, оларның чуртунда демир уургайлары бар ынчангаш олар жуань-жуаньнарга демир-дес-биле үндүрүг төлеп турган. Түрктерни башкарар кижи шад деп албан-дужааладыг турган, эң баштай түрктер жуань-жуань аймактың хаанынга чагыртып турган. Түрк элиниң шады Бумын турунда түрктерниң тергиидээр үези келген боор оң. Бумынның хей-ады бедик, үүлези бүдүнгүр кижи турган хевилиг. 534 чылда түрктер хөвең, торгу пөс садып алыр дээш кыдат кызыгаарынга көстүп келген. Түрктер 530-540 чылдарда кыдатта "Соңгуу Чжоу" биле "Барыын Вэй" күрүнелери-биле харылзаа тудуп алган. 546 чылда Бумын теле аймактар-биле дайылдашкаш оларның чамдык кезиин чагырып шыдапкан болган. Бо үеден эгелеп Бумын теле аймактараның түрлүг шериин бодунуң аайынга ажыглаар деп бодай берен. Түрктер шады Бумынның шерии көвей болгаш четчир апаарга ол жуань-жуаньнар-биле дайын кылыр деп бодап алган. Ол 552 чылдың кыштың соогунда кажар арга-биле жужан ханның ордузунче халдап кирген. Жужаннар хааны Анахуань дайзынарга алыпас дээш бодунуң амы-тынынга четкен. Ол-ла чылын Бумын бодунга Ил хаан ат алган. Жужаннар аймаа тоо-быдарай берген: бир чамдыы Тйефу деп хааны-биле чөөн чүкче көже берген, өскелери Кыдатче дезипкен болган. Дараазында Мухан биле Истеми алышкылар чаа-дайын ёзузу-биле элин кончуг улуг девискээрже шөйүп алган, түңнелинде Мөңге Эл тургустунган. Эл-күрүнүң кызыгаары соңгуу чүкте Сибир тайгазынче шөйлүп, мурнуу чүкте Төвүт биле кыдатың күрүнелери-биле кызыгааржып турган, чөөн чүкте көрей чурту биле Сарыг далайга чедип турган, барыын чүкте Азов далайга чедир чедип турган. Жужаннардан аңгыда түрктерниң ханныг-каралыг дайызыннары Аварлар болур, Истеми олар-биле ырма-сынчыг чаалашкан. Түрк элиниң барыын чүкче шөйүлгенниң чылдагааны авар аймаанда болбазыкбе?! Аварларны сүрер дээш, маадырлары-биле Истеми Ортаакы Азия чуртарынга четпишаан чаалашкан.
Сеяньто. Сеяньто аймаа 2 сөөктен тургустунган. "Сйе" биле "яньто". Баштай олар түрктерге чагыртып турган. Сейяньто, Уйгур биле Байырку аймактар 627 чылда үймээн үндүрген, түрктерниң Кат Ил хааны аймак чону-биле Алдай дагларынче дезипкен. Үймээн үндүрген аймактарны сеяньтонуң Инан деп кижи башкарып турган, сөөлзүредир ол 628 чылда бодунга «Йенчу Билге хаан» ат алган. 630 чылда Инанга 9 кожа-хелбээ аймактарның баштакчылары бараалгаан, ол тос аймак катыжыышкынын Токуз Огуз деп адап турган. Инан дириг турунда "Токуз Огуз" аймаандан түрктер безин сестир турган.
(2 дугаар күрүне).
Түрк сир чон. 682 чылда тудун Кутлуг үймээн үндүрген. Эгезинде ооң шериинге 17 кижи санатынып турган. Ыңай-бээр кыдаттар-биле чаалажып тураз-ла чуртуң экер-эрлик эрлерин Кутлуг бодунуң чанынче чыыра тудуп алган турган. Ону сүрген кыдат шериглерден ол бирде Чогай дагларының арга чартыынга, чок болза Кара-Кум ховузунга чаштынып турган. Соонда чоок кавыда ара-албаты база олче сөктүп эгелээн. Кутлуга бараалгап келген улустарның аразынга Тоньукук деп кижи турган. Чыылган чонга аразынга хаан бол деп Кутлугну Тоньукук албадаан. Ынчалдыр түрк-сир чоннуң эл-күрүнези тыптып келген. Күш-шинээ чок түрктер соңгу чүкте Токуз-Огуз улузунуң муң чылгызын хавырып алгаш аът малы-биле байый берген. Тоньукук ынчан турбаан болза түрк деп аймактың салымы та кандыг боор ийийк? Кутлуг боду кажан-на бир кайгалдары-биле кыдат шериглерге туттургаш шаажыладыр чадавас турган боор. Кутлуг чаа күрүнениң хааны апаргаш улуска Илтериш хаан деп адады берген. Кыдат кызыгаарының чанынга чурт тударга айыылдыг боорга, Тоньукук хаан ордузун Өтүкен тайгазынга көжүп алыр деп бодаан. Түрктер Өтүкен аргазынга чурттап турган Токуз Огуз аймааның улузу-биле чаалашкаш, оларны тарады сывырыпкан. Шак ынчалдыр Илтериш хаан бодунуң ордузун Өдүгенче көжүрүп алган. Түрк-сир чоннуң сураглыг кижилери Тоньукуктан аңгыда Илтериш хааның оглу Күл-тигин болур. Ол ийи кижи 4 булуңнуң дайзынын оожуктуруп баскаш, эл-чуртунга амыр-дыш тайбың үелерни берген.
Он Уйгур. Түрктерниң аразында хаан дүжүлгези дээш дайын үнерге, басмыл, карлук биле уйгурларның баштыңнары ыыт чокка чугаалажып алгаш түрктерже халдаар деп бодап алган. Олар 742 чылда хаан ордузунче халдааш түрктеринң хаанын өлүргеш боттарының күрүнезин тудуп алган. Соонда уйгурлар Күлүг Бойла деп баштыңы кожа аймактарны чагырып тиилээш бодун Кутлуг Билге Күл хаан деп чарлаан, ол үеден эгелеп уйгур аймааның Каңгай, Алдай-Саян девискээринге тергиидээр үези келген. Күлүг Бойланың тыны үстү бээрге дүжүлгеге ооң оглу Баян-чор саадапкан. Баян-чорнуң үезинде катап-ла улуг дайын өөскүй бээрге, ол ыңай бээр чаалажып чорааш кожа аймактарны оожуктуруп чагырып алган. Уйгурлар хааны бодунуң чуртунга Орду балык (хоорай) тудуп алган. Хемчикте, Улуг-Хемде уйгурлар база хоорайлар тудуп алган. Амгы үеде ол хоорайлардан ханалар, бажыңнар таваа арткан. Тыва чон ол хоорайларны малгаш бажың азы чер бажың дээр турган. Амгы үеде 17 хоорай биле 1 хайгаарал чери тывылган. Ол хоорайларның амгы аттары болза Балгаш-Бажың, Элдиг-Кежиг, Бажың-Алаак, Шагаан-Арыг I, Элегес-Аскы дээш оон даа өске. Тере-Хөлде уйгур үезинде тутунган Пор-Бажың база бар. Ол хоорайлар уйгур элиниң кызыгаарын камгалап турган, бир хоорайдан өске хоорайже чалдаан чер биле кады оңгар шөйлүп кастынган. Хоорай бүрүзү кылын улуг ханалар-биле куржалган. Уйгурларның чамдык беглери Маниниң өөредиин аажок сонуургаар турган.
Кыргыс. Уйгурлар элинде йаглакыр биле эдис уктуг беглер хаан дүжүлгезин былаажып, бот-боттарын өлүржүп эгелээн. Йаглакыр уктуг беглер бодунуң хаанын олуртуп аарга, эдис сөөктүг Күлүк бага дарган кыргыстың Ажо хаанындан дуза дилээн. 840 чылда ол ийи кижи шериглери-биле Орду балыкче халдаан, уйгур хаан өлүрткен, дайызыннар хоорайны үптээш өртедипкен. Сөөлзүредир кыргыстар хааны Калга девискээринде аймактарны бодум чагырар мен дээш уйгурлар-биле өлүгүже чедир чаалашкан. Кыргыс хааның ордузу Калга девискээринде тергиидей берген, ордузун ол Таңды-Ууланың мурнуу эдээнче көжүрүп алган. Кыргыс күрүне күчүлүг апаргаш, кыдат хаанның төрези-биле харылзаа тудуп алган. Чогум кыргыстар бодунуң баштының «хаан» дивес «ынал» дээр турган. Кыргыстарның төрээн чурту Минсуг ховулары болур. Ол чер чылыг шык аңаа тараа эки өзер, база-ла чер-хөрзүнү демир биле байлак боорга ол черниң улузу демир-дес аймаан боттары бүдүрүп турган. Өлген кижилерни орнукшударда баштай ооң дериг-херекселин, мага бодун өртедиптер турган, соонда оңгар каскаш, өртенген сөөктерни болгаш хамык дериг-херекселин хөөп каар турган.
Үш Курыкан. Бо аймак Байкал хөлдүң эриинге, Иркут, Лена хемнерниң бажынга чурттап чораан. Ол черниң дарганары демир аймаан казып, ажыл-агыйга херекселдерни соп, кудуп аап турган. Үш курыкан чүгүрүк, "сес даванныг" тергиин эки чылгы мал азырап турган. Аймак даргазы Сегин деп дужаалдыг.
Дубо. Шаанда кыдатар Дубо деп сөс-биле Саян дагларының аңчы, ивижи чонун айтып турган боор. Дубо аймактың улузу каяа чуттап чораанын тодарадыры берге чүге-дизе Чөөн-Саян даглары аажок улуг оран. Байкалдың барыын чүгүнче, азы Көпсү-Хөлдүң соңгуу, барыын талазында ам-даа чурттап турар. Шаанда оларның аймаа үш сөөкке чарлыр турган, сөөк бүрүзү даргалыг турган. Аңчы чон ай, бес казып чиир, балык эъди-биле амыдыраар, чадырларда чурттап турар. Тонну иви, киш кежинден даарап аар. Куш кежинден бөртер кылып аар. Куда дойунда аъттар белекке бээр, арай ядыылары иви кежи биле кургаткан ай сөңнээр.
Таңды Тывазы. Хемчикке Аз аймаа, Улуг-Хемге Чик, Бии-Хемге Түлбер аймааның улузу чурттап чораан. Аз биле Чик аймааның маадырлары чуртун үе-дүптен бээр чазый эжелекчилерден камгалап келген. Түрктер, уйгурлар хааннары Хемчик биле Улуг-Хем девискээрин чагырып алыр дээш маадырлары-биле ынаар шургуп-ла турган. 709 чылда Тоньукуктуң шерии чик аймааның маадырлары-биле Үрбүнге сегиришкен, сөөлзүредир 715 чылда Күл-тигин азтар-биле Кара-Хөлге чаалашкан. 750 чылда Баян-чор чик аймааның маадырлары-биле Улуг-Хемге чаалашкан.
Орхон-Енисей бижии VII вектиң ийиги чартыында тыптып келген. Бир кончуг мерген кижи согдак чоннуң алфавидин түрк дылга таарыштыргаш чаа бижик чогааткан. Чаа бижикке кезек үжүктерни ол кижи чогаадып алган. Бижикти чогааткан кижи согдак дылды эки билир турган. Бо бижик шаандагы түрк дылдың чүзүн-бүрүн үнүн тускай чурагай-биле демдеглеп айтып турар. Чурагай саны үжен ажыг, үжүктерни алфавит кылдыр чергелештир тургуспаан. Орхон-Енисей бижии черниң черинде тускай ылгалып чоруур үжүктерлиг. Улуг-Хем бижии Органда бижиктерден арай ылгалып чоруур, Алдайда бижиктер өске черлерде бижиктерден база бичии ылгалдыг. Бижикти чүгле дашка силип каар турган, сааазын кырынга бижээн чаңгыс борбак "Төлге бижии" бар. XI векте улус бижикти ажыглавайн баарга ол чоорту уттундура берген.