cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Качуевская, Наталья Александровна
Натальяннын маадырлыг чоруу.
20 ноября 1942 чылдыӊ ноябрь 20-де удур шавар халдаашкын уезинде, Хулхута суурнун чоогунга деӊ эвес сегиржип алыышкынга Наталья 20 дайыынчынны амы-тынын камгалап каан. Дайызыннар балыгланган солдаттарныӊ чаштып чыткан черин бүзээлеп эгелээрге, Наталья оларныӊ биле ден эвес тулчуушкунну кылган. Кажан немец автоматчиктер чоокшулап келирги, ѳѳлгу октарын аткаш, граната-биле бүзээлеп келген дайызыннарны боду-биле катай чазылдырыпкан. Хулхута суурдан ырак эвесте ажаап каан. Сѳѳлзүредир уругнун мага-бодун Яшкуль суурга 593 дайынчыларнын аразынга эккеп ажааган. Совет Эвилелинин Маадыры атты Россия Федерациязыннын дужаалы-биле 1997 чылдыӊ май 12 тывыскан. №472 «Немец-фашистиг эжелекчилерге удур дайынга маадырлыг чоруу дээш».
Тураскаалдары
1960 чылда уругнун ады биле Москвада кудумчу адаан. (Косино-Ухтомский район (ВАО) Москвы). Уругнун ѳлген чери, Хулхута чоогунда тураскаал бар. Качуевскаяннын ады биле 1972 чылда ажыттынган бичии планетаны адаан. (2015 Kachuevskaya). Москвада, Волгоградта и Астраханьда кудумчу аттары. Москваннын школы №1239, хериминнин иштинде тураскаал. Москванын Измайлов парыгында тураскаал. Яшкулада, (райцентр Калмыкии) мемориалдыг самбыра. 1961 чылда уругнун хоорун ынаар кожурген. Волгоградтын кажыыдал Пантеонунда уругнун ады бар. «Поречье» дээр Звенигородтун чайгы дыштанылга лагеринде шугум чыскаалы санында уругнун адын адап турар. (Наталья анаа вожатыйлап турган) И. А. Пензов «Подвиг комсомолки Наташи Качуевской» (1971) -деп кинода база  И. М.Балдинаннын «Героиня Сталинградской битвы Наташа Качуевская» (1984) - деп киноларда Натальяннын маадырлыг чоруун коргузуп турар.
Шѳлүгелер.
Аңгылал:Россия Федерациязынныӊ Маадырлары
Кызыл-оол, Илья Дөңгүр-оолович
Кызыл-оол, Илья Дөңгүр-оолович (1918, Кожай, Улуг-Хем, Тыва) - Тываның бир дугаар эртемдени, ветеринарлыг эртемнерниң кандидады (1952), доцент, Москваның ветеринарлыг академиязының кызыл дипломнуг доозукчузу (1941). Тыва АССР-ниң алдарлыг ветеринар эмчизи, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы. Ооң ады "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп күрүне номунда мөңгежиттинген.
Намдары
Илья Дөңгүр-оолович Кызыл-оол Тываның Улуг-Хем кожуунунуң Кожай деп черге 1918 чылда ядыы арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ада-иези чок боорга өскүс арткан
Өөредилгези
Илья 1929 чылда Шагаан-Арыгның орус школазынче киргеш, аңаа 4 классты чедиишкинниг доозуп алган. Ынчан ТАР-ның Чазаа ону 1933 (азы 1934) чылда Ойрот-Тура хоорайда көдээ ажыл-агый техникумунче өөредип чоргузупкан. Өөредилгеге дыка сундулуг болганындан, чүгле эге класс билиглерлиг-даа турган болза, техникумну кызыл дипломнуг дооскаш, зоотехник эртемин чедип алган.
Мал-маганны чайладыр көжүрүп турганы
Өөредилгезиниң сөөлгү айларында база шупту москвачылар-биле бир дем хоорайның камгалалынга киришкен. Отрядтарга чарылгаш, дүн-хүн дивейн фашистерниң октаан өртенир бомбаларындан кыпкан өрттерин өжүрүп, хоорай кыдыынга оңгулар казып чоруп турганнар. Күрүне шылгалдаларын дужааган дораан ветеринарларны фронтуже мал-маган чайладыр көжүрер ажылче чоргузупкан. Аныяк дээди эртемниг оолдар-кыстар Брянск болгаш Орлов областьтарынга арган-дорган, аарыг малды аңгылап, кадык, шыырактарын Урал ажыр демир орук-биле вагоннарга чүдүргеш чоргузуп турганар. Уйгу-чыдын чок, фашисттерниң бомбаларының адаанга-даа тура дүшпейн, 1941 чылдың бүдүн июль, август, сентябрьны ажылдааш, октябрь ортанга дээш ажылдап келгеннер.
Москвага эглип келирге, ТАР-ның элчин чери (посольство) Куйбышевче көже берген болган, Ильяның диплому база өске-даа документилери ында турган. Куйбышевте демир орук станциязында дыка хөй мал-маган чыглып каан турган. Чүгле кыс улус ажылдап турган болгаш, олар мал-маганны кажаалап, кажаа-хораа кылып, септеп четтикпейн турганнар. Элчин чериниң даалгазы-биле аңаа дузалажып турда-ла декабрь ай үнүп келген. Илья чүгле чаа чыл уткуштур чанып кээр аргалыг болган.
Шериг-ветеринарлыг албан чери
Ветеринарлыг албан чериниң капитаны И. Т. Кызыл-оолду ТАР-ның Чазаа Мал-маган болгаш чер ажылының яамызынче эпизоотолог эмчи кылдыр чоргузупкан. Бир ай болганда ол Тыва улусчу-революстуг шеригниң Шериг-ветеринарлыг албан чериниң даргазы кылдыр томуйлаан. Ол дораан-на ветфельдшерлер школазын тургускаш, ажылдап кирипкен. Бүдүн Тывадан малды чыггаш, фронтуже белеткээри ындыг амыр эвес. Чүгле дириг мал эвес, эът, кеш, өлүк, үс, аң эъди дээш оон-даа өске чүүлдерни чоргузуп турган.
Дайын соонда 1961 чылга чедир ол Чөөн-Хемчик кожууннуң ветеринар эмчизи кылдыр, Тыва АССР-ниң ветеринарлыг эргелелиниң даргазы кылдыр, аңаа-ла уксаажыдылга зоотехниги кылдыр, ооң соонда областьтың көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазы кылдыр (ам болза көдээ ажыл-агый сайыды), опыттыг көдээ ажыл-агый станциязының директору кылдыр ажылдап чораан. Область чөвүлелиниң депутады кылдыр, Намның обкомунуң кежигүнүнге, дыка хөй конференцияларның төлээзи кылдыр соңгуттуруп турган.
Эртем ажылы
Эртем ажылын Илья Дөңгүр-оолович база ара кагбайн чораан. ТДЧТЭШИ-ниң улуг эртем ажылдакчызы (1961-1967), көдээ ажыл-агый техникумунуң, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң (1967 чылдан), көдээ ажыл-агый институдунуң башкызы бооп ажылдап чораан.
Тывага бир дугаар улуг эртемден тывылган соонда, мал-маганның уксаазын экижидер талазы-биле ажыл кидин-түлүк эгелээн. Тывага тус черниң бөдүүн дүктүг хойларын нарын дүктүг хойлар-биле хайнакташтырып эгелээн. Малчыннар бир хойдан 500 грамм эвес, 3 кил дүктү кыргып ап турар апарган, 100 төрүүр хойдан 30 эвес, 80 хураганны ап турар апарган. Эртемниң ачызында ындыг экономиктиг чедиишкиннерлиг болган! Илья Дөңгүр-оолович Тывага эртемни нептередиринге үлүг хуузун могаг чокка киирип чораан.
Илья Кызыл-оол 30 хире номнар болгаш номчугаштарның автору. Бирги ному 1947 чылда «Заразные болезни животных в Туве и меры борьбы с ними» деп аттыг үнген. 1959 чылда «Русско-тувин­ский словарь сельскохозяйственных терминов» деп ному үнгеш, 1987 чылда немелделиг катап база үнген.
Өг-бүлези база эш-өөрү
Тываның баштайгы эртемдениниң өөнүң ишти - фронтучу Тамара Фёдоровна. Ол медучилищени дооскан, Москвадан Прибалтика чедир дайын операцияларынга киришкен. Оларның оглу Борис Авиациалыг институт дооскан, уруу Марина - психотерапевт, Октябрина - бизнесмен. Керни - хакас, улуг күдээзи - орус, бичии күдээзи - тыва. Ынчангаш Илья Дөңгүр-ооловичтиң уйнукатры аңгы язы-сөөк.
Степан Сарыг-оол-биле чоок эдержип чораан, ооң "Аңгыр-оолдуң тоожузунда" Ильяның дугайында төөгүлер база кирген.
Казанның ветеринарлыг академиязының профессору, Ортаа Поволжьеде бир дугаар ветеринар эртемнерниң доктору Аншар Фазульзянов үезинде Тывага база ажылдап чораан. Ол Илья Дөңгүр-ооловичти бодунуң баштай ону эртемче сонуургадып киирген башкызы деп санаар.
Демдеглелдер
Аңгылал: Москваның мал эмчизи академиязының доозукчулары Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары
Селемеге Россия Чемпионады
Селемеге Россия Чемпионады — Россияның селеме Федерациязының чыл санында эрттирип турар селемеге маргылдаазы. Хууда база командалыг маргылдаалар эрлер база херээженнер аразынга рапирага, шпагага база сабляларга эрттип турар.
Бир дугаар чемпионат 1993 чылда эрткен. Сабляга херээженнер аразынга маргылдаа чемпионаттың программазынга 1998 чылда киирген. 2000 чылда сабляга херээженнер аразынга маргылдаалар эрттирбээн.
Шөлүглер
Россия Селемележиишкин
Ерохина, Ольга Тихоновна
Намдары
Родилась в 1914 чылда көдээ суур Новая Маячка Маячковской волости Днепровского уезда Таврической губернии в крестьянской русской семье.
Завершила обучение в начальной школе. С 1931 по 1934 годы работала в столовой совхоза "Саки" помощником повара. С 1934 по 1941 годы трудилась в рабочем кооперативе пекарем в селе Богдановка Каховского района.
С 1941 по 1944 годы находилась на оккупированной территории. После освобождения трудоустроилась в совхоз "Каховский". Стала работать звеньевой полеводческой бригады. В 1958 году переведена на работу старшей птичницей по выращиванию молодняка. За три года трудовой деятельности сумела добиться сохранности цыплят на уровне 96-97%, что являлось самым высоким показателем в Каховском районе. В 1960 году перешла ухаживать за курами-несушками и сумела выполнить план пятилетки за четыре календарных года.
«За выдающиеся успеха, достигнутые в развитии сельскохозяйственного производства и выполнении пятилетнего плана продажи государству продуктов земледелия и животноводства», указом Президиума Верховного Совета СССР от 8 апреля 1971 года Ольге Тихоновне Ерохиной было присвоено звание Героя Социалистического Труда с вручением ордена Ленина и медали «Серп и Молот».
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на заслуженный отдых.
Проживала в селе Богдановка Каховского района Херсонской области. 15 март 1995 чылда чок болган. Похоронена в Богдановке.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Птицеводы Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Самбу, Иргит Үнгүлчекович
Самбу, Иргит Үнгүлчекович (1928, Мөген-Бүрен, Мөңгүн-Тайга, ТАР) − тыва археолог, этнограф-эртемден, төөгү эртемнериниң кандидады. "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп номда ады кирген.
Намдары
И.Ү. Самбу Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мөген-Бүренге 1928 чылда арат өг-бүлеге төрүттүнген. Иргит аныяандан тура канчаар амыдыраарын боду билип алыр ужурга таварышкан. Ол аңгы-аңгы школаларга өөренип чораан, а Кызылдың № 2 школазынга чеди класс дооскаш, харылзаа белдиринге мотористеп, операторлап база телеграфистеп ажылдап, ол мергежилдерни боду шиңгээдип алган. Ооң чүткүлдүүн, карак кызылын эскергеш, баштай Мугур-Аксынга, оон Тээлиге почта даргазы кылдыр ону томуйлаан.
Вандализм
Вандализм (и узадыр адаттынар) (Вандализм) - үрегдекчи чорук, төөгүнүң тураскаалдарын болгаш культураның үнелиг чүүлдерин кайы хамаан чок үрээр чорук, варвар чорук.
Дөс
В
Самбу, Иргит Үнгүлчекович
Улуг эртемден А. Д. Грач-биле кады ажылы
1956 чылда ыраккы Мөңгүн-Тайгаже Тываның археологтуг шинчилелин чорудуп турган А.Д. Грач экспедициязы-биле чедип келген. Олар баштайгы ужуражылгаларындан-на бот-бодун эки билчип, төөгүчү И. Самбу бурунгу тураскаалдар дилээриниң эң нарын маршруттарынга Александр Даниловичиниң солуттунмас орук баштакчызы апарган. Экспедиция удуртукчузу аныяк башкының төрээн черин кончуг эки билиринче, эскериичелинче, сонуургачалынче база тус черниң чону-биле хензиг када-ла харылзаа тудуп шыдаарынче кичээнгейин дораан угланырган. Орук баштакчызының - шинчээчилерниң бүзүрелдиг дузалакчызының бүгү ол шынарлары оон ыңайгы ажылга дыка дузалаан, а Ленинград чурттуг экспедиция даргазы биле эгелеп чоруур археолог үзел-бодалы чаңгыс эжишкилер апарып, берге маршруттарны хаая эвес кады ажылдап кылып, келир планнарны чугаалажып, ниити сорулгаларны үргүлчү кады шиитпирлеп турган.
Бот-бодунга кижизиг хамаарылга оларга 1965-1973 чылдарда, кажан Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг хөөлбээниң хөме алыр девискээринде археологтуг тураскаалдарны шинчилээр болгаш системажыдар ажылдарның кончуг улуг хемчээлин күүседир апарганда, аажок херектиг болган. Ол чылдарда И.Ү. Самбу үргүлчү экспедиция даргазы А. Д. Грачының оралакчызы болгаш бир отрядтың удуртукчузу бооп ажылдаан.
Чогум-на Александр Даниловичиниң салдары-биле, ооң үнелиг, угаанныг сүмелериниң ачызында Иргит Үнгүлчекович эртем оруунче кирген: Ленинградтың күрүне университединиң аспирантуразынче шылгалдаларны дужаагаш, диссертацияны камгалап алган болгаш төөгү эртемнериниң кандидады апарган.
Эртемге, тыва чонга арттырган изи
Археологияга ооң кылган чүүлдери дыка хөй, ынчангаш бо адырга ооң ажыдыышкыннары-биле маргыжарын семээр кым-даа турбас боор. А тозан чылдырдан эгелээш, экспедициялар хөй-ле чылдагааннар уржуу-биле дилээшкиннерин соксадып каапканда безин, И.Ү. Самбу күжениишкинниг ажылдаарын соксатпаан: ол политехтиг институттуң төөгү кафедразынга башкылап, келир салгалдар албан ажыглаар ужурлуг үнелиг монографияларны бижээн.
"Тыва оюннар" (1978) деп номунуң ачызында Совет Эвилелиниң буураашкынының соонда тыва оюннарның дүрүмнерин үндезин хевиринге катап тургузуп алыр аргалыг болган бис. Иргит Үнгүлчекович Кызыл хоорайның №9 ты национал гимназиязының тургустунарга улуг үлүг хуузун киирген.
Дөс
Иргит Үнгүлчекович САМБУ // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 240
Шөлүглер
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Вандал
Вандал (ийиги а узадыр адаттынар) (Вандал) – үрегдекчи, төөгүнүң тураскаалдарын болгаш культураның үнелиг чүүлдерин үрээр кижи, варвар.
Дөс
В
Зенькова, Ефросинья Савельевна
Шаӊналдары.
Витебск хоорайнын хундулуг чуртакчызы. (1976).
Шѳлүлгелер
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Портнова, Зинаида Мартыновна
Зинаида Мартыновна (Зина) Портнова (1926 чылдың февраль 20, Ленинград — 10 января 1944 чылдың январь 10, Полоцк азы Горяны суур,  Витебская облазынның Полоц району ) — Совет Эвилелинниң маадыры (1958), фашистерге чажыт удурланыкчы, Белоруссияга немец-фашистерниң эжелеп алган девискээринге турган К.Е. Ворошлилов аттыг партизан отрядынның разведчиги, «Чалыы ѳжээн негекчилери» – деп чажыт организацияннын кежигүүнү.
Допчу намдары.
1926 чылдың февраль 20 -де Ленинград хоорайга ажылчын кижинниң ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Нациязы – белорус. 1941 чылда 7 класс дооскан. 1941 чылдын июньда Витебск облазында Шумилов районунда Оболь ѳртээлинче дыштанылгазында келген турган. Немец-фашистер халдап келген соонда, Зина эжелеттинген девискээрде апарган. 1942 чылда «Чалыы ѳжээн негекчилери» организацияның кежигүүнүнче кирип, комсомолче кирип алган. Эжелекчилерге удур бижиктиг саазыннарны тарадып, оларга удур диверсия ажылын кылып турганнар. Немецтерниң билиин бедидер курстарынның чемненир черинге ажылдап кирип алгаш, организациязынның даалгазы-биле немецтерниң ижер деп турган быдаазын хораннап каан. (Чус ажыг немец офицерлер хорананып ѳлген).
Фашистер Зинаны каразааш, тудуп алгаш ол хоранныг быдааны уругнуң бодунга күш-биле ижиртипкеннер. Арай деп чорааш Зина кырган авазы суга келирге, оозу уругну тускай сигеннер ижиртип тургаш деткерип алган. Ол таварылганның соонда Портнованы партизан отрядынче чорудупкан. 1943 чылдан тура Зина К.Е. Ворошилов аттыг партизан отрядының разведчиги апарган.1943 чылдың декабрьда «Чалыы ѳжээн негекчилери» организациянның буурап душкенинге хамаарыштыр чылдагаанын тывар дээш даалгага чорааш, дедир чоруп олура, Анна Храповицкая - деп кижинниң садыпканындан фашистерге туттуруп алган. Горяны суурга (амгы Белоруссияда Полоц районунда) гестапо фашистери байысаап турар үеде, хенертен стол кырында чыткан хол боозун сегирип алгаш, аңаа олурган немец истекчини база 2 фашистерни боолап каан. Дезип бар чыда туттуруп алган. Оон соонда фашистер уругну бир ай чыгыы хилинчектээннер. 1944 чылдын январь 10-да фашистер уругну Полоцк (ѳске дѳстернии-биле Горяны суур) хоорайнын кара-бажыңынга боолап кааннар.
Тураскаалдары.
Санкт-Петербургтуң Киров районунда кудумчуну Зина Портнованнын ады биле адаан.
Оболь суурда (Беларусь): уругнуң кудумчузу, ооң адын эдилээн школа, ол школаннын хериминниң иштинде бюст, школада музей бар. Ола хоорайда Нина Азолина кудумчузунда Зина Портнованның бажыңы бар.
Санкт-Петербургтуң Новгород кудумчузунда Зина Портнованның чуруу.
Шѳлүглер
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Ваниль
Ваниль (и узадыр адаттынар) (Ваниль) – үрезиннерин чемге амдан кииреринге болгаш парфюмерияга хереглээр үнүш.
Чемниң амданын улгаттырарда ванильди чемге холуп каар.
Дөс
В
Бокска Россия чемпионады 2011
Бокска Россия чемпионады 2011 чылда Уфа хоорайга апрель 22-ден апрель 30-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Апрель 2011 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2011 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Уфе Аңгылал:2011 год в боксе
Ваң
Ваң (Ван) – шаандагы үеде дээди дужаалдарның бирээзи.
Дөс
В
Ванна
Дөс
В
Вар
Вар (Вар) - хайындырган чук, аморфтуг бүдүмел.
Дөс
В
Володина, Василиса Владимировна
Василиса Владимировна Володина (чамдык черлерде ады- Светлана, Оксана азы Елена), 1974 чылдың апрельдиң 16-да Москвага тѳрүттүнген. Володина- ашаа Сергейниң фамилиязы. Василиса-пседоним. Паспортта бодунуң фамилиязында.
Допчу-намдары
Элээди үелеринде эзотериканы сонуургап эгелээн. 14 харлыында кѳзерге тѳлгелеп эгелээн болгаш кижилерниң адыжындан салым-чолун тодарадыптар турган (хиромантия). Ол Академияны доозуп тура «Прогнозирование фьючерсов на рынке зерна» деп темага дипломун камгалап алган болгаш экономика талазы-биле эртем-билиглиг болган. Ол ѳѳредилге чери-биле чергелештир Москваның М.Б Левин аттыг астрология академиязынга ѳѳренип турган. Василиса Володина 1992 чылдан эгелеп астролог болуп ажылдай берген. Ол теледамчыдылгаларга-даа ажылдап, кижилерни хүлээп ап, оларга арга-сумезин берип турган. Ол үеде ол Москвага эң аар ѳртектиг астролог апарган. 2006 чылдан эгелеп Володина «Столица» телеканалынга «Звёздная ночь с Василисой Володиной» деп программа-биле теледамчыдылгага ажылдап эгелээн. 2008 чылдан эгелеп Россияның теледамчыдылгазының бирги каналынга «Давай поженимся» деп программага эксперт-астролог болгаш эрттирикчиниң бирээзи кылдыр ажылдай берген. 2014 чылдан эгелеп ол ажылынга ажылдавайн барган, чүге дизе ие апаарынга белеткенип эгелээн. 2012 чылда Василиса Володина «Астрология обольщения. Ключи к сердцу мужчины. Энциклопедия отношений» деп номну чырыкче үндүрген. Ол ном «Электронная буква» деп шаңналды «Открытие года» деп номинациязынга эккелген. Василиса Володина -дѳрт ном проектизиниң автору: «Любовный прогноз 2014» (серия из 12 книг), «Любовный прогноз 2015» (серия из 12 книг), «Лунный календарь на 2016 год. Ежедневник», «Измени свою судьбу. Книга-раскраска для взрослых».
Ѳг-бүлези
Ѳѳнуң ээзи Сергей Володин, чаңгыс уруглуг-Виктория Сергеевна Володина (2001). Сергей логистика талазынга ажылдап турган, оон Василиса Володинаны ажылының планын тургузуп бээр директору апарган. Василисаның чугаазы-биле алырга Сергей-биле таныжып алырынга астрология дузалашкан деп турар. 2015 чылдың январь 3-те оолдуг болганнар. Оглунуң ады Вячеслав Сергеевич Володин.
Шагжыржап, Иргит Чапсын оглу
Иргит Шагдыржап деп чүүл-биле каттыштырар херек!
Иргит Чапсын оглу Шагжыржап (Иргит Чапсынович Шагжыржап) (1899ч төр. – 1959ч мөч.).
Кижи бүрүзүнүң амыдыралынга күш-шыдалды, сагыш-сеткилди өй билбес мөңнээрин негээр онзагай үелер турар. Бодунуң эвес, а өске улустуң чаагай чоруунуң дугайында чугаа чоруп турар болза, күжениишкин хөй дакпыр улгадыр. Кажан сээң күжениишкиниңден он, чүс кижиниң эвес, а бүдүн чоннуң салым-чолу хамааржыр болза, шуут-ла дескежир аргажок байдал туруп кээр. Чээрби чылдарның төнчүзүн, үжен чылдарның эгезин кижиниң шыдаар шааның эң бедик деңнелинге чурттап эрткен Иргит Шагжыржап чогум-на ындыг байдалга таварышкан.
Эрзин кожууннуң Бай-Даг сумузундан үнген Иргит (ол 1899 чылда ядыы арат өг-бүлеге төрүттүнген) бичиизинден-не байлар, дүжүметтерге хөлечиктеп, дарлаашкынның бүгү аар-бергезин, дорамчылалды көрүп эрткен. Ол боду мынча деп сактып бижээн : "Бай-Дагга төрүттүнген мен. Базым санында "бай-ла", "бай" дээр, а ол сөстерге хамаарылгам чок - ада-ием эң ядыы улус чораан. Дөргүл-төреливис дөгерези Оруйгу чагырыкчыга (ынчагы тус чер чагыргазының даргазы) биле Далаа-Сүрүң ноянга ажылдап берип чораан. Ядыы кижиге ол үеде чаңгыс хуу-салым - кыштың соогунда, чайның изиинде, харлыг-чаъстыгда байга бараан боору онаажыр чүве. Чылдың дөрт үезинде, хоругдал адаанда дег, амыр-дыш чок иженип билир. Мен база байларга хөлечиктеп чордум. Оруйгу муң ажыг малдыг, Далаа-Сүрүңнүү оон-даа хөй. Ынчангаш бодумну, өг-бүлемни, чоок кижилеримни бодаар чайым кайда боор".
Эрзинниң ховуларынга Хем-Белдиринде чаа амыдырал тывылган дугайында медээ чеде бээрге, Иргит саадавайн ырак орукче чадаг үнүпкен. Ядыы оолак ол орук ону кайы хире ыракче аппаарын, кайы хире бедикче көдүре бээрин бодаан деп бе? Найысылалга келгеш, ол-бо көрдүнерге, ол-ла чагырыкчылар, феодалдар үстүнде саадап олурар болган. "Канчап ындыг чоор?" - деп, ТАР-ның аныяк кежигүнү хилинчектиг айтырыгга тула берген. - Чоннуң чагыргазының дугайында кайда-даа чугаалап турар, а чазакта база революсчу намның ТК-зында чондан үнген кижи чок. Орта эвес херек-тир".
Орус аныяктар-биле таныжып алгаш, ол Кызылдың аревэчилери-биле сырый харылзаа тудуп, хөй-ле чүвени эскерип, билип турар апарган. "Сен чааскаан чигзинип турар кижи сен бе" - деп аревэ баштаңнары чугаалаан. - Сен ышкаш улус хөй. Оларны организастап көр даан". "Канчапса экил?" - деп, Иргит оожургаваан. - Тодаргай ажыл-чорудулга херек болгай". "Ынчанмайн канчаар. Чигзинмейн көр - деп аңаа харыылааннар. - Дузалаар бис. Бис чаңгыс-чаңгыс эгеледивис, ам чүс-чүс апардывыс.
"Аныяктарның коммунистиг интернационалын дамчыштыр - тиилелгеже!". Ол кыйгырыг И.Шагдыржап болгаш ооң чаңгыс аай үзелдиг эш-өөрүнүң күжениишкини-биле тургускан чаа программаның өзээ апарган. Ынчан 1925 чылдың төнчүзү турган. АКИ-ниң төлээзи Кутепов ТАРЭ-ниң бирги съездизинге байыр чедирип, чүве чугаалааш : "Чүгле кулданыгның кинчи-бегин үзе тыртары четпес. Ёзулуг революсчу шимчээшкинни тыва чоннуң, ядыы тываларның ортузунга ханыладып, калбартыры, ССРЭ-биле найыралчы харылзааны улам быжыктырары эргежок чугула... Даарта кандыг шылгалдаларга бастырып аарыңарны бөгүн кым чугаалап шыдаарыл? Силерниң орууңарга сөс кырында революсчулар бооп, тыва ядыы чон дээш демисежир бис дээр, а херек кырында силерни дедир тыртарын күзээр улус таваржыр боор" - дээн. Билген чүве дег болган: эрге-чагырга элээн феодал-теократ идегеттерниң тергииделинден хамыктың мурнунда ядыылар күштүү-биле хинчектенип турар.
Шиитпирлиг хөделир үе кээрге, И.Шагдыржап ТАРЭ-ниң IV съездизинге отчеттуг илеткелинге : Аревэ бүгү бодун эде тургузар организация апаар ужурлуг. Аревэжилерниң кол кичээңгейи араттарның экономиктиг, политиктиг эрге-ажыын камгалаарынче угланзын" - деп быжыы-биле медеглээн. Съезд ТАРЭ ТК-ның чиңгине секретарының туружун бүдүнү-биле деткээн.
Тыва аныяктарның революсчу эвилелиниң IV съездизиниң шиитпирлери намчыларны оппортунистер-биле чаныш-сыныш чок демиселче кыйгырган. Ол дээрге делегейниң коммунистиг шимчээшкининде болуп көрбээн, кажан аныяктар эвилели революсчу медерелинден улусчу партияны, ооң удуртулгазын бодунуң бодалын дыңнаарынче кыйгырган таварылга-дыр. Нам аревэни тооп дыңнаан-даа, 1929 чылда бооп эрткен ТАРН ТК-ның пленуму ТАРЭ-ниң IV съездиниң шиитпирлерин бүрүнү-биле чүүлзүнгеш, барыын оппортунистерни буруу шаап, оларны удуртур органнардан үндүргеш, И.Ч.Шагдыржап баштаан арат активчилерден ТК-ның чаа составын соңгаан. Пленум нам, эрге-чагырга органнарын аңгы талазы-биле хары кижилерден арыглаар дугайында шиитпир хүлээп алган. Пленумнуң шиитпирлерин чер-черлерге чөпсүнүп хүлээп алган.
Ол-ла чылдың күзүнүнде ТАРН-ның VIII съездизи бооп, эрткеш, феодализмни чок кылырынче, чаа ниитилелдиң үндезинин тургузарынче кол угланыышкынны алган. Ол болза ТАР-ның бүгү амыдыралынга үндезин өскерилге болган. Съезд : "Чүгле ССРЭ-биле харылзааны быжыглаары, ооң талазындан боттуг дузаламчы... республиканың экономиктиг тускай хамаарышпас чоруун хандырар" - деп онзалап демдеглээн. Чогум-на акы-дуңма орус чоннуң деткимчези-биле күш-ажылчы арат чон чаа амыдыралды - ооң экономиктиг, социал, культурлуг үндезиннерин тудуп эгелээн. И.Шагдыржап: "Чонга бодунуң бижии херек, арат кижи төрээн дылынга бижип, номчуур ужурлуг" - деп могаг чок катаптап чораан. Бижикти чогаадырга, чоннуң мурнунга кандыг келир үе ажыттынып ол кончуг тода билген. Чүгле ооң үндезининде улусчу революцияның сорулгаларын шиитпирлеп болур турган. И.Шагдыржаптың негелдези-биле VIII съезд национал бижикти чогаадыр дугайында тускай доктаал хүлээп алган. 1930 чылдың июль 20-де ТАРН ТК-ның калбак хуралынга билдингир дыл эртемдени Александр Пальмбахтың удуртулгазы-биле совет специалистер чогааткан тыва национал бижиктиң төлевилелин чугаалажып көргеш, чаңгыс үн-биле чүүлзүнген. Бөдүүн арат төрээн дылынга баштайгы сөстерни бижип эгелээн : "Чон, нам, Ленин".
И.Ч.Шагдыржаптың намдарының чырыткылыг арны - Тывага солун парлалгазын тургузарынга киржилгези улуг болган. 1926-1930 чылдарда ол моол дылга үндүрүп турган "Танну-Тывагийн Үнэн" ("Таңды-Тываның шыны") солунну редакторлаан. Ооң удуртулгазы-биле "Шын" солуннуң баштайгы дугаары төрээн дылынга үнүп кээрге, дыка-ла өөрээн. Баштайгы тыва журналистерниң бирээзи Иргит Шагдыржап бодун чалбыыштыг, дидим публицист кылдыр көргүзүп, парлалга сөзүн улусчу революцияга билдилиг бараан болдурган.
Феодал-теократтыг бөлүктер оларның биеэги онза эргелерин, кошкул-хөреңгизин казып-хавырган чаа езу-чурум-биле эптежип шыдавааннар. Олар улусчу нам-чазактың частырыгларын боттарының эрге-ажыынга кажары-биле ажыглаан. А ТАРН ТК-ның ажыл чорудулгазынга частырыглар эвээш эвес болган. Иргит Шагдыржап чаа амыдыралды дүрген тургузар дээш четтикпейн, совет дуржулганы бодал чок өттүнүп турган, ынчангаш арат ажыл-агыйлыгларже истеп сүрүүшкүннү организастаанында чөөн хажыдыышкыннар кылдынган. Ол бүгү чер-черлерге үндезилиг хөлзээзинни үндүрүп, Хемчикке боо-чепсектиг үймээнге чедирген, ындыг үймээн Тываның мурнуу чүгүнге база үнер часкан. Улусчу эрге-чагырга айыылдыг социал частыышкынның дөстерин узуткап каан.
Ындыг нарын байдалда ажылдаары белен эвес болган, а Шагдыржап бодунга бичии-даа чай-хос бербейн, чиңгине секретарының ажылынга мырыңай өрттендир хып турган. Ол үе дугайында Иргит Чапсыновичиниң оң холу апарган Салчак Калбакхөрекович Тока мынчаар сагынган: "Шагдыржаптың соксаал чок - бир папиросту тырткаш-ла, өскезин кыпсырып ап - таакпылап олурду. Ол ажылдай бергенде, үе-шакты уттуптар. Туруп-могапканы чугаажок. Арны ак-тос, чаактары соолбурара берген, карактарының адаа ыжык болду...". РСФСР-ден Тывага келген эмчи экспедициязының специалистери чиңсектиң кадыының байдалын шинчилеп көөрге, ол аар аараан болган. Ону доп-дораан Москваже эмнедип чорудупкан. Ынчалза-даа И.Ч.Шагдыржаптың идекпейлиг ажылче эглип шыдаваан. Чуртталгазының сөөлгү чадаларында ол Тыва төөгүзүнүң материальдарын чыып, парлалга сактыышкыннар кылып турган. Ооң өг-бүле амыдыралы чогуваан, ол чааскаан чорааш 1959 чылда мөчээн.
Улусчу чазак чайгылыш чок революсчунуң бодун хайырлавас, могаг-шылаг чок нарын ажыл-чорудулгазын, хүн-бүрүде маадырлыг чоруун бедии-биле үнелээн: 1936 чылдың июльда аңаа чурттуң дээди шаңналы - Республика орденин тывыскан.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Варенец
Варенец (сөөлгү е узадыр адаттынар) (Варенец) – хайындырган сүттен кылган тарак.
Варвар
Варвар (е узадыр адаттынар) (Варвар) - 1. Эрте-бурунгу гректерге болгаш римляннарга: өске чурттуң кижизи. 2. Бүдүүлүк, каржы, дерзии кижи.
Дөс
В
Варенье
Дөс
В
Вариант
Вариант (ийиги а узадыр адаттынар) (Вариант) – чүвениң бооп болур өске бир хевири, янзызы.
Ногаан Дарийги – Дрөлжаң
Ногаан Дарийги – Дрөлжаң — Ногаан Дарийгини бүгү-ле амылыгларның авазы кылдыр хүлээп турар. Чүге дээрге ол амылыгларның дөгерезинге, бодунуң төлүнге дег, ынак, Улуг Энерелдиг. Ол Будда Бурганның идекпейиниң илерели, чаяалгазы (аспект активности Будды). Ногаан Дарийги бөдүүн херээжен кижи дурган. Сарыг Шажынның Өөредиин шиңгээдип, боттандырып чорааш, Чырыткылыг Будда Деңнелинге четкен. “Бүгү-ле амылыглар шуптузу Чырыткылыг байдалга четпээн шаанда, Чыргалаңче чорбас мен” – деп даңгыраглаан. Оон эгелээш, амылыгларга кезээде дузалап чоруур. Ооң эң кол шынары: дүрген дуза херек байдалда дузаны албан чедирип чорууру. Ооң бир буду олудундан шала бадып келген дээрге-ле “дуза хереглээн амылыгларынга дораан дузалаайн” деп даңгырак бергенин демдеглеп турар. Ногаан Дарийгиниң тариназы чуртталгада шаптараазыннарны арыглаар, каргыш-чатка, багай дүштерден камгалаар.
Моңгуш Нимажап
Моңгуш Нимажап – Шеми моңгуштарының чагырыкчызы. Чон ол кижиге “Шеми Тергиини” деп шола берген.
Вариант
Дөс
В
Моңгуш Нимажап
Чурталгазының үзүндүлери
Нимажап 1979 чылда Хемчиктиң Даа кожуунунга Шимелиг сумузунга төрүттүнген. Ооң адазы суму даргазы чораан, бай шыырак Айыжы деп ашак-тыр. Айыжы ийи оолдуг турган. Бирээзин Ёнзак дээр, өскезин Нимажап дээр. Олар ийелээ моолга эртем чедип алган.
Ногаан Дарийги – Дрөлжаң
Тариназы
ОМ ТАРЕ ТУТАРЕ ТУРЕ СОХА
Моңгуш Нимажап
Чурталгазының үзүндүлери
Нимажап моол, кыдат дылды эки билир кижи турган. Хайдып ону эскергеш Нимажапты бодунуң таңма черинче ап алган. Нимажап таңма черинге бижээчи чорааш Буян-Бадыргы-биле таныжып алган. Хайдып чок апаарга, үр-даа болбаанда Улаастайда чанчын кижи ооң азыранды оглун ноян кижи кылып каан. Аныяк оол чааскаан төре баштап шыдаар эвес. 16-17 харлыг Буян-Бадыргы улуг дүжүметтерниң хайгааралы-биле Хемчик кожуунун баштап эгелээн. Хамык дүжүметтер аразындан Нимажап деп кижи анаа эвес кижи турган. Ол кижи Буян-Бадыргының акызы бооп бак чүведен аныяк ноянны камгалап чораан, башкызы бооп аныяк ноянга мерген сөзүн, ажык сүмезин сөглеп чораан. Төре баштаары дээрге кончуг чүве-дир, аш карактыг-даа улус турар, бажы эъттени берген мегечи улус база турар боор чүве.
Ногаан Дарийги – Дрөлжаң
Дөзүк
Н Н Н
Моңгуш Нимажап
Кыдат эжелекчилер
Ынчан Харбинге моол дыл кырынга бижээн орустарның “Монголун Сонин бичиг” деп журналы үнүп турган. Аңаа 1918 чылдың июньда Тыва дугайында үзүндү парлап каан болган. Ооң ниити утказы мындыг, “кыдаттың чазаа Урянхай дугайында чугаалашкан. Урянхай Өргээде моолдардан аңгыланып үзүлгеш кыдат чурту-биле каттыжар деп барган” деп чүүл бижип каан болган. Чогум ол журналга бижээн чүве арай хөөредиглиг бооп турар. Чүге-дизе Амбын ноян баштаан үш кожуун моолдарга бараалгаан. Ынчан хемчиктерниң дүжүметтери дөгере орустарга удур турган дээрге база шын эвес болур. Бээзи кожууннуң нояны Куулар Чымба оон ыңай Чамзы-камбы “орустарга ооргаланып чорза багай эвес” деп бодап турган.
1918 чылда, чазын кыдат чазактың улузу Улаан-Кум хоорайга Хемчик нояннарын ужуражылгаже чалаан. Ынчан кыдаттар, үезинде келбээн, ынчангаш чугаа болдунмаан. Ол-ла чылын 6 айда Чадаанаже кыдат чазактың улузу чаларап келген. 6 дарга биле 2 үдекчи, 3 кыдат садыгжы. Кыдат садыгжыларның үжелдирзи манчжурлар үезинде Тывага бүүзелерлиг турган. Кыдаттар Хемчиктиң дүжүметтеринден чагаа ап алыр деп сорулгалыг келген. Ол чагаага Хемчиктиң нояннары кыдат чазакче, “бистиң, Хемчиктиң Даа биле Бээзи кожуунун кыдат күрүнүң эрге-чагыргазынче ап алыңар”, дээнзиг дилег чортур ужурлуг турган. Буян-Бадыргы кыдат чазакче чагаа чортурун четтикпээн боор. Ыракта орустарның барааны көстүп келген.
Ол-ла үеде, Урянхай крайда комиссарның дузаклакчызы болур Я. И. Мальцев деп кижи казак шериглер-биле кады Хемчикте нояннарга аалдап келген. Буян-Бадыргы Я. И. Мальцевке: “Мен Сагаан хаанга аксым-сөзүм берген кижи мен, ам Сагаан хаан чок тур, халаттырган, мооң ужурунда орус күрүнеге албан херээм-даа чок”, диген. Я. И. Мальцев ооң чугаазын тооваан… Келген кыдат аалчыларны орустар Тывадан үндүр шаапкан.
Удаваанда кыдат чазак Ян Шичао деп чанчынга шериг дааскаш оозун Хемчикче чортупкан. 1919-21 чылдарда мырыңай дайын эгелээн. Хемчиктиң Даа кожууну орустардан хоорлуп алгаш турган.
Нимажап чагырыкчы, Тактаң камбы, Буян-Бадыргы суглар, “бир эвес кыдаттың хүрээлеңинге турар болзувусса бистиң чурталгавыс Эжен хаанның үезинде ышкаш шөлээн болур”, деп бодап турган боор. Хамык чүвениң ужуру шынында ындыг эвес турган. Кыдаттарга идегээри кончуг багай чүве-дир. Ол кыдаттар дээрге Эжен хаанның үезинде турган “кыдаттар” эвес-тир. Ол өске "кыдаттар-дыр", ол ёзулуг кыдаттар-дыр. Эжен хаан алыс боду манчжур сөөктүг кижи-дир. XVIII-XX вектерде Тываны, Моолду, Төвүт чуртун, Кыдат чуртун, Көрей чуртун манчжур чоннуң хааннары, нояннары чагырып турган. XX дугаар векте манчжур нояннар аргажок кылдыр кыдатсып калган, ынчалзажок олар кажан-даа боттарын “кыдат улус бис” дивейн чораан.
1918 чыл. Дуңзаалыг керээ
1917 чылда орустар чуртунга хувискаал өөскүй берген. Хувискаалчы орустардан Инокентий Сафьянов деп кижиниң салымы онза-солун. 1918 чылда түр када Тывага большевиктер чазаа тергиидей бээрге И. Сафьянов орус биле тыва чоннуң чыыжын эртирер деп бодап алган.
1918 чылдың 6 айның 14-18 хүннеринде тыва төлээлекчилерниң хуралы бооп турган. Хемчик кожуунундан ынаар Нимажап чагырыкчы чораан. Тыва улустуң чыыжын Моңгуш Нимажап удуртуп эртирген. Хуралдың ажылы ажыттынарга Нимажап, орус хувискаалчыларга болгаш оларның баштыңы болур улуг Ленинге хамык чүвениң чаагай болурун күзеп каан. 18-тиң хүнүнде керээ чардынган. Бир таладан “Урянхай крайының Советтери”, өске таладан “Тываның 6-ды кожуун төлээлекчилеринден” чардынган кэрээни тывалар “Дуңзаалыг керээ” деп адап алган. Ол керээниң 2 дугаар чүүлүнде “Таңды Тывазының 9 кожууну болза кымдан-даа хамаарышпас чурт”, деп айыткан. 4 дугаар чүүлүнде “бо үеден эгелеп Тываже орустарның көжүп кирерин соксадыр ужурлуг” деп айыткан. 10 дугаар чүүлүнде “тыва биле орус улус аразынга маргыштыг айтырыг тыптып кээр болза кады демниг ону сайгарар ужурлуг”, деп бижээн.
Ужуражылга
1921 чылдың 6 айның 25-26 хүннеринде И. Сафьянов Хемчиктиң дүжүметтери-биле чугаа кылган. Хемчиктиң Даа кожуунундан аңаа Буян-Бадыргы биле Нимажап турган. Ужуражылга үезинде орустуң, тываның төлээлери хөй-ле чүве чугаалашкан. Тыва бот-догунаан күрүнелиг боор болза, даштыкыдан халдап келир хамык эжелекчи, чиижең чүвелери чылча шаварынга РСФСР күрүнези дузалажып бээр, деп И. Сафьянов аазаан. И. Сафьяновтуң чаңын билир хире тыва дүжүметтер ол кижиге бүзүрээн.
Нам
Большевик орустар барган турган черинге-ле нам тургузар чаңныг улус чораан. 1921 чылда 8 айда Элегеске орустарның сүмези-биле Таңдының кезек араттары бодунуң намын тургускан, соонда ол намны улус “Угудар яамы” дижи берген. Угудар яамызын Оюн Күрседи деп кижи баштап турган.
1921 чылда он айда, Бии-Хемге улуг чыыш болган ынаар Күрсединиң улузундан аңгыда Нимажаптың баштап чыып алган кезек дүжүметтери база келген. Аңаа хурал болган, ол хуралга "Тыва Араттың Револустуг Намын" тургузар дугайында дугуржуп алган улус-тур. 1922 чылдың эгезинде Намның I дугаар чыыжы болган. Ооң ажылынга 40 хире төлээ киришкен. Хурал үезинде, намга хамаарышкан бодунуң чогааткан устав биле программазын Нимажап номчаан тур. Төлээлекчилер намның дүрүмүн хүлээп алырга, ооң Төп Комитедин соңгаан. Төп Комитетче Нимажап, Лопсаң-Осур, Түмен-Назыты, Дарыма-Базыр, Лопсаң-Сорукту суглар кирген. Төп Комитеттиң даргазы кылдыр Маады Лопсаң-Осур соңгуттурган, бижээчи Моңгуш Нимажап болган.
Баштайгы нам үр-даа ажылдаваан, ооң ажылын 1923 чылда үш айда соскаткан. Тывага болуп эртип турган нам чыыжын орустар кыдыындан хайгаарап көрүп турган. Тываның намы ажылын  соксадырга орус большевиктер чазак улузун «намдан тургузуңар», деп сыындырып эгелээн. Соонда, ТАР Намының II дугаар чыыжы болган Нимажап аңаа мынча диген: «Тыва улустуң ажык-херээн камгалап шыдавас боорга ооң ажылын соксаткан чүве».
Биче Хурал
1924 чылда II дугаар Улуг Хуралга Нимажапты Биче Хуралдың даргазы кылдыр соңгаан. Биче Хуралдың ажылын ол кижи 1929 чылга чедир удуртуп чораан. 1925 чылда Нимажап, чазак даргазы Дондук болгаш даштыкы херектер яамызының сайыды Далаа-Сүрүң Москваже чораан. Чорук чогаан, 1925 чылда Таңды-Тыва Арат Республиканы РСФСР-ре күрүнези тускай бот-догуннааан күрүне кылдыр көөрүн дагдынган. 1926 чылда Моол күрүнези база Тываны бот-догуннаан күрүне кылдыр көөрүн хүлээттинип алган.
Политиктиг шаажылал
1929 чылда күзүн Тыва Арат Республиканы удуртуп баштап турар улус солчу берген. Орустарның дузазы-биле чазакка болгаш намга аныяк хувискаалчы улус олурупкан.
1930 чылда хувискаалчылар Нимажаптың хөреңгизин хынаап, мал-маганын хавырып аппарган, бодун Улуг-Хемче шөлүпкен. Ооң оглун Барыын-Хемчикче шөлүп чортупкан, кадайын Сүт-Хөлче үндүр шөлүпкен. 1932 чылда Дондукту, Буян-Бадыргыны боолап каан үеде, соонда үр-даа болбаанда Улуг-Хем эриинге Нимажаптың чыткан мөчүзүн улус тып алган. Моңгуш Нимажаптың канчаар өлгенил? Ынчан ону кым-даа билип чадап каан. Кижи бодаарга бир “маңгыс” Нимажапты өлүргеш, ооң бодун хем кыдыынче аппарып октапкан боор.
Солун чүүл
Тывага ССРЭ күрүнүң элчизи чораан Ф. Г. Фальский деп кижи чөнүй бергеш бодунуң сактыышкыннарын бижээн. Ол кижи Нимажапты: “Тываның тергиин удуртукчузу, шыырак эртем билиглиг кижилерниң бирээзи, ажылы-биле төрээн чуртунга кончуг чугула ажык-дузаны чедирген...”, деп бижээн.
1954 чылдың октябрь 8 чаазында Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей суурунга Доңгак Хуралбай уруу Барыкаанның, шолазында Дарга-кадайның мындыг сактыышкынын дыңнап бижээн мен.
База бир дыңнаан чүвем бар, ол болза Шеми Моңгуштарының Нимажап чагырыкчыны, шолазында Шеми Тергиинин бурунгаар чоруткан дижип турар чүве. Хемчиктиң Бээзи болгаш Даа кожууннарында Нимажап дег бижээчи чок турган чүве дижик. Төре херээнге холбашкан бижиктерни бистиң ноян Нимажампка көргүзер, харыы бижиктерни аңаа бижиттирер турган дижир чүве. Буян-Бадыргының Таңма өргээзинге Хем-Белдиринден чажыт бижиктер кээп турар апарган дижир. Ол бижиктерни орус большевиктер чоргузуп турган дээр. Нам тургузар деп баарда, бистиң ноян Буян-Бадыргы бодунуң тергиин дүжүмедин Нимажап чагырыкчыны ынаар чоруткан дээр чүве. Ол ынчан Хем-Белдиринге турбаан боор. Бег-Хем кожуунунда Кара-Ыяшка барган дээр чүве. Өөктүң Кара-Ыяш деп чүве дыңналып келген. Дамчыыр дыңнаарга, ол черге бир бай орус чурттап турган дижир чүве, хирезин бодаарга, ол черге тыва өглер болгаш орус бажыңнар тургулаан боор. Намның дүрүмүн, намның программазын бижи деп, гүң ноян Буян-Бадыргы демги ол Тергиинге даалга берип турган дижир чүве. Ол шын боор. Улуг Шуулганче баарда, гүң ноян Буян-Бадыргы шыырак-шыырак дүжүметтеринге Үндезин хоойлу бижиттирип алгаш, барган дижир чүве. <p style="text-align:right;">"Буян-Бадыргы" деп ийи томнуг роман-эсседен үзүндү. Чон аразынга шоолуг көскүлеңневес, ынчалза-даа кылган ажылы көскү, ол дээрге Шеми моңгуштарының "Тергиини” Нимажап-тыр.
Үндезини
Хонук-оол Моңгуштуң бижээн чүүлү “Шеминский мудрец”. // Новые исследования Тувы. Четкиде сеткүүл. 21.06.2012. Ол чүүлдү эң баштай “Тувинская Правда” солунунга парлаан. “Тувинская Правда”. 2012. - №64. -С. 6 — 7
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Херээт
Херээт — шаанда хакас чон аразынга чурттап чораан бир-ле сөөк ады. Шаанда Тывага Салчак кожуунунга «херээт» дээр сөөктүң улузу база чурттап чораан.
Ады-сывы
XVII век, Томда чанчын кижиниң грамоталарында, орус чазактың чагааларында ол аймакты орустар Керетцы, Керельцы, Корельцы, Kereiti кылдыр адаар чораан. Амгы үеде хакас чонда ындыг-андыг хевирлиг сөөк чок. Ынчаарга мындыг айтырыг ала чайгаар салдына бээр: «Өөс ховуларынга чурттап чораан, орустарның Керетцы диртип турган улузу боттарын канчаар адап турганыл? «Херээт», бе?
Чурту
Мурнуу Сибирь, XVII дугаар век. Амгы үеде ол черлер Хакасия биле Красноярск крайының мурнуу чартыында чаттылып чыдар.
Херээт аймаа
Ол аймак дугайында орустар бижип турган. XVII вектиң ийиги чартыында Херээт аймактың улузу орустардан дезип Саян дагларын ажыр, мурнуу чүкче көже берген. Ынчан Херээт-биле кады «Туба» биле «Ызыр» аймактың улустары база көже берген.
Шаандагы таңмалар
Херээт аймактың Өөс ховузунда хая-дашта чураан таңмалары арткан. Амдыызында ындыг таңмалар үш черде тывылган. Оларның таңмазы шыйыглыг кас демдээ болур. Ол таңмаларны улус VIII в. төнчүзүнде – IX в. эгезинде дашка силип чураан.
VIII-IX дугаар вектерге хамааржыр хая-дашта силип каан таңмаларны сайгарып көргеш, Н. И. Рыбаков деп эртемден, Өөс ховуларынга чурттап чораан беглерниң чамдыызы манихей чүдүлгелиг турган хевирлиг деп бодап турар. Чүге-дизе шаандагы таңмаларның чамдыызы манихей чүдүлгезиниң чурагайынга дөмей бооп турар. .
Аристовтуң бодалы
Н. А. Аристов «Түрк аймактар дугайында демдеглелдер, оларның чизези» деп ажылында бодунуң дыка солун бодалын илереткен. Улустуң аймак, сөөгүнүң ады дириг амытаннар аттарындан укталып тывылганын Г.Н. Потанин айтып турар. Г. Н. Потанин Барыын-Моолга турунда тус черниң улузу ол сөстү кирэ кылдыр адаар турган, Г. Н. Потанин ону дораан эскерген. Кирэ деп сөс кирей деп сөске дөмей, чоок тур. Бистиң билгенивис-биле, аймак улузунуң аттары хөй кезиинде чер аттарындан укталып тывылган-дыр. Ам, ол черлер аттары болза кажан тывылганы шуут билдинмес, үе-дүптен бээр туруп келген чер-суг адының утказын бо үеде чуртап чоруур улустуң чугаазындан безин билип ап шыдавас бис. Амгы үеде Алтайлар боттарын хем-суг ады-биле адап алыр-дыр. Ынчангаш мээң бодалым-биле Уда хемче киир аккан хемнер адындан кирей деп аймактың ады тывылган-дыр. Ол хемчигештер болза Саян дааның соңгу талазында агып чыдар. Оон кирей деп сөөктүң улузу мурнуу чүкче көшкеш Моолче кире берген. Чылдар эрткенде өске сөөк, аймактың улузун олар чагыра берген.
Ол, та шын, та меге чүве? Шаанда Рашид-ад-Динниң бижип кааны «Төөгүлер чыындызын» номчуп көөр болза «Кераит» деп сөс-биле бир баг кылдыр коштунган каш-каш аймактар бөлүүн айыткан бооп турар. Ол аймактарның аттары: Джиркин, Конкаит, Сакаит, Тумаут, Албат.
Тумаут деп сөстү «тумат» деп аймак ады-биле таарыштырып болур-ла дыр. Ол хамык аймактардан Сакаит дээр аймактың ады солун-дур.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Вассал
Вассал (ийиги а узадыр адаттынар) (вассал) - өскезинге чагырткан, оон хамаарылгалыг кижи азы күрүне.
Ак Дарийги - Дрөлкар
Ак Дарийги – Дрөлкар (Долгар) – сарыг шажынның бир кол бурганнарының бирээзи. Бүгү-ле айыыл-халаптан камгалал, узун назынны хайырлаар бурган. Улуг Энерел сеткилдиң Буддазы Аволакитешвараның херээжен чаяалгазы. Чеди караа Улуг Энерелдиг угаанның уйгу-дыш чок, сергек турарының демдээ. Бир төөгүден алырга, Аволакитешвара амылыгларның хилинчек-човулаңын көргеш, ыглап орган. Ийи дамды карак чажы черге кээп дүшкен. Ол черден ийи бадма чечээ үнүп келген. Оларның иштинде Ногаан Дарийги биле Ак Дарийги төрүттүнүп келген дээр.
Тариназы
ОМ ТАРЕ ТУТАРЕ ТУРЕ МАМА АЮР ПУНЬЯ ДЖНЯНА ПУШТРИМ КУРУЕ СОХА.
Дөзтүк
А А
Охемчик, Ондар Дукур оглу
Охемчик, Ондар Дукурович (1937 чылдың август 10, Сүт-Хөл, ТАР) – тыва салым-чаянныг журналист, шүлүкчү, фотограф. Россияның журналистер эвилелиниң, Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп номче ады кирген.
Намдары
Ондар Дукурович Охемчик 1937 чылдың август 10-да Тыва Арат Республиканың Сүт-Хөл кожуунунуң Чечектигде Хертештиг деп черге малчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген. Манчүрекке эге школаны, Бора-Тайганың 7 класстыг школазын дооскан. Кажан ол 1952 чылда, он беш харлыг турда, адазы, Сүт-Хөлдүң Хөлчүктүгге 1903 чылда төрүттүнген Дукар Балыкович Ондарны, "Сүт-Хөл" херээнге онааштырып, нүгүлдээшкин-биле тудуп хоругдааш, 25 чыл хуусаада кара-бажыңга хосталгазын казып шииткен. Контр кижиниң ажы-төлүнүң амыдыралы дыка-ла берге! Ону чүгле 1989 чылда агарткан.
Кызылдың педагогика училищезин дооскаш, Москвада Намның Дээди школазынга журналистика факультедин дооскан.
Ажыл-ижи
Республиканың элээн школаларынга башкылап, Суг-Аксының кадыкшылга школазын директорлап, ВЛКСМ-ниң Сүт-Хөл райкомунуң бирги секретары болуп, "Тываның аныяктары" солунга килдис эргелекчилеп, "Шын" солун редакциязының фотокорреспондентизи болуп (1969-1999), хөй чылдар тургузунда үре-түңнелдиг, макталдыг ажылдаан.
Шүлүкчү, фотограф ажыл-ижи
Охемчиктиң чечен чогаал ажыл-чорудулгазы 1958 чылда эгелээн, баштайгы шүлүктерин республика солуннарының арыннарынга, "Улуг-Хем" деп альманахка парладып турган. "Ажылчынның ынакшылы" деп баштайгы шүлүктер чыындызы 1974 чылда чырыкче үнген. "Чалыы назынның хоорайы" деп ийиги ному 1982 чылда парлаттынган. Ооң шүлүктерин орус, хакас, якут, кыргыз дылдарже очулдурган.
Ондара Охемчиктиң тырттырган 2000 ажыг фото-чуруктары Тываның Национал Музейиниң алдын фондузунче кирген. Ол чуруктарының аразында Совет Эвилелиниң Маадырларының, Социалистиг Күш-ажылдың Маадырларының, Тываның алдарлыг кижилериниң фото-чуруктары бар.
Хөй-ниитичи ажыл чорудулгазы
ТАР-ның Иштики херектер яамызының "чоннуң дайызыннарын" хоругдаарынга ажыглаар иштики камеразы болуп турган чаңгыс каът бажыңга О.Д. Охемчик бодунуң күжү-биле Тывага политиктиг репрессиялар төөгүзүнүң музейин тургузуп, организастаан. Ында ол политиктиг репрессияларга таварышкан, сөөлүнде агарткан муң ажыг кижиниң херээнден чуруктарны чара тырттыргаш, он алды стендиде делгеп, кижи бүрузүнүң намдарын тодаргай бижээн. Ниитизи-биле музейде ийи мң ажыг фото-чуруктар, репрессияга таварышканнарның даңзызын тургускан улуг ном бар.
Тывага политиктиг репрессиялар музейиниң директору (1997-2004), Россияның журналистер эвилелиниң, Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, республиканың "Мемориал" деп хөй-ниити организациязының баштаар чериниң даргазы болуп, политиктиг репрессиялардан качыгдааннарга бүгү талалыг дуза чедирер улуг ажылды кылып турган.
Шөлүглер
Аңгылал: Москвада Намның Дээди школазының доозукчулары
Ватрушка
Ватрушка (у узадыр адаттынар) (Ватрушка) - кырында творог салып каан төгерик далгандан кылган чем.
Дөс
В
Дзюдога Россия Чемпионады 1992
Дзюдога Россия Чемпионады 1992 чылда декабрь 24-тен декабрь 27-ге чедир Балаковога эрткен.
Ватерпас
Ватерпас (сөөлгү а узадыр адаттынар) (Ватерпас) - тудуг, чазанылга ажылдарынга хереглеттинер, чүвениң дескизин, ийленгениниң улуг эвес булуңнарын хемчээр херексел.
Дөс
В
Деңгерлер(азы Дээрлер)
Деңгерлер Деңгерлер азы дээрлер(очалаң бурганнар, чижээ: үжен үш дээрлер, дошкун дээр, азар-дээрлер) оранында амылыглар буянныг үүлезин чыргал-таалалга чарыгдап кааптарлар. Оларда мерген угаан чок. Ынчангаш оларны ёзулуг деңнел четкен Будда, Бурганнар-биле деңневес ужурлар. Деңгерлер эки үүлезин төндүр чарыгдапкаш, кудуку ораннарга төрүттүнүп турарлар.
Дөзүк
Д Д Д
Бокска Россия чемпионады 2012
Бокска Россия чемпионады 2012 чылда Сыктывкар хоорайга ноябрь 12-ден ноябрь 20-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Ноябрь 2012 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2012 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Сыктывкаре Аңгылал:2012 год в боксе
Ваджрапани - Чакна Дорже
Ваджрапани - Чакна Дорже — Будда Бурганның күчү-күжүнүң илерели, чаяалгазы болур Идам-Бурган. Оң холунда алмазтан артык быжыг, кара күштерни чок кылыр очур тудуп алган. Ваджрапаниге чалбарып, сүзүглээнинден угаан-сагыштың болгаш мага-боттуң эки ажыл-үүле бүдүрер күжү сайзырап, быжыгар. Ваджрапаниниң тариназын номчуур болза, буянның күжү улгадыр. Кижиниң угаан-медерел болгаш мага-бодунуң күжүн сайзырадыр, камгалаар.
Азарлар
Азарлар бодунуң оранында база-ла деңгерлер ышкаш амыр-чыргалдыг чурттап турарлар. Ынчалза-даа азырлар сеткилинде деңгерлерге адааргап, ол адааргалдан хилинчектенип, оларның-биле үргүлчү адаан-өжээнниг дайылдажып чоруурлар. База-ла деңгерлер ышкаш буянныг үүлезин түндөр эдилээш, өске ораннарга ката төрүттүнерлер.
Дөзүк
А А А
Шевцова, Любовь Григорьевна
Любо́вь Григо́рьевна Шевцо́ва (1924 чылдыӊ сентябрь 8, Донец губерниязы Изварино суур,— 1943 чылдыӊ февраль 9, Ворошиловград облазы Ровеньки суур) — комсомол кежигүүнү, «Молодая гвардия» организациязынныӊ кежиигүүнү болгаш идекпейлиг киржикчизи, Совет Эвилелинниӊ маадыры.