cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хадаханэ, Мария Андреевна
Кол парлалгаже үндүрген ажылдары
2. Литературная Тувы. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1986. — 124 с.
3. Река жизни: повесть. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 2003. — 280 с.
4. Очерки тувинской культуры. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 2008. — 66 с.
Шөлүлгелер
1. Поздравления с юбилеем Марие Хадаханэ!
2. Вышла в свет книга Марии Хадаханэ "Мы из Тувы"
3. Мария Хадаханэ: В каждом человеке есть своя тайна
4. Биография и книги автора Хадаханэ Мария Андреевна
5. Добрейшей души человек
Аңгылал:Июньнуң 6 төрүттүнген
Хүреш
Хүреш - маргылдаалыг спортчу оюн, тыва байырлалдарның бир кезээ. Ол тыва эр кижиниң 3 адаанының бирээзи болур. 3 адаан кылдыр санаттырып турар оюннар: хүреш, аът чарыштырары база ча адары.
Хүрешти ажык черге агаарга азы колдуунда шык кырынга эртирер. Ийи мөге хүрежир, октатырганы маргылдаадан үнер. Каш салыг соонда, ийи артып каан мөгениң түңнел салыы болур. Түңнел салыгга октапкан мөге - бүдүн маргылдааның удукчузу.
Төөгү
Кол чүүл Хүрештиң төөгүзү
Бурун шагдан тура-ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш оюнун киирер чораан. Ол оюн амгы үеде база-ла байырлалдың кол черин ээлеп турар. Шаанда хүрешти оваа, суг бажы, от, бурган дагаанда, куда дүшкенде, ыдык кылганда, ойтулаашка, бай-шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде, кандыг-бир дайынга тиилелгелиг болганда ниити байырлалды кылып, аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан.
1903 чылда Тыва чуртунга чораан революсчу Ф. Кон: «Хүреш оюну Тывага шагда-ла тывылган, бо дугайын бурун шагнын тоолдары херечилеп турар» - деп бижээн.
Киржикчилери
Хүрешке мөгелер, шииткекчилер, мөге-салыкчылары турар.
Мөгелерниң кедер хеви - кеден ырыктааш (содак), чүгле тускай ооргалыг, узун чеңнерлиг, чуга эгенээш (шудак), тыва кадыг идиктер база тыва бөрт.
Мөге-салыкчызының хеви чырык торгу тон болгаш бөрт, тыва идиктер.
Хүрештиң болур ужуру
Хүрешке киржир кижилерниң саны 16-32-64-128-256-512-1024 бооп болур. Мөгелерни салыры амгызындан арай өске, жребий тутпайн, дужааштыр азы шавыштыр салыр чораан.
Мөгени чалап үндүрерде:
Мөге салыкчызының чижек кыйгызы: ''' Мээң мөгем Чадаананың арзылаңы, Чамыяңның онаан үндүрүңе-ээр! Арзылаң дег күштүг мөге, Амырга дег боттуг мөге! Калбак дашка тайбас, Кадыр черге ушпас мөге. Туткан холу кыскаш дег, Турган боду сыра дег, Дегээлээрге тендиш дивес, Тевериңге шимчеш дивес мөге чүве-ээ! '''
Хүрешти эгелээрде мөгелер чыскаай туруп алгаш девиир, ооң-биле чонга күжүн, уразын көргүзүп турары ол. Девивишаан мөгелер шииткекчилер столунга четкеш күдүк базып сөгүрүүр.
Тыва Арат Республиканың тугу
Тыва Арат Республиканың (ТАР) тугу — ТАР-ның бир үндезин демдээ. ТАР бот-догуннаашкынының үезинде тугун 5 катап солаан.
Хүреш
Хүрештиң болур ужуру
Девиг соонда мөге-салыкчылары төлгелээр. Салыр мөгезиниң адын шилип алгаш, шөлдүң ортузунче үнгеш ыыткыр ат-сывын, келген кожуунун адап кый дээр. Кыйгырткан мөге шөлче үне халып келгеш, бодунуң мөге-салыкчызын тырыкыландыр (долгандыр) девиир. Мооң-биле шииткекчилерге, чонга көргүзүг доостур, хүреш эгелээр.
Тыва Арат Республиканың тугу
Шөлүглер
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Тыва Арат Республика Аңгылал:Күрүнелерниң туктары
Хүреш
Хүрештиң болур ужуру
Мөгелер бот-ботарынче уткуштур шала доңгайып алгаш халдаар, эптиг өй манап бичии кезек турар. Содак-шудактың кайызындан-даа сегиржир. Бут октап сегирип база болур. Сегирип алыышкын үелиг.
Хүреш аргалары аңгы-аңгы. Мөге бүрүзү оларны ажыглап билир ужурлуг. Шынчы маргылдаага ажыглап болбас аргалар база бар (удурланыкчызының ийи холун туткаш салбазы, дискектен өрү тевери, баш-биле идери).
Мөгелерниң кайы бирээзи аңдарлыпкаар, азы чер даяныптар болза салыг төнген болур. Хүреш ужуру-биле октаан мөге девивишаан, мөге-салыкчызынга четкеш, ооң-биле кады дедир эглип келгеш, октаткан мөгени тургузар. Оон ол мөге-салыкчызы-биле кады, манаан мөгелер орар черге девип чедер.
Аргалар
Кол чүүл Хүреш аргалары
Аттар
Чыл санында Наадым соонда шыырак мөгелерге аттар тыпсыр (ук маргылдаага 128-тен эвээш эвес мөге киришкен турар ужурлуг) Күрүне ады эдилеп чоруур мөгелерниң бөртеринде, адын илереткен, тускай демдектерни кылган.
Дөзүк
Х Х Х Х
Хымыраан
Хымыраан – сүттен кылган суксун. Хымыраан – бичии уругларга шай орнунга ижиртир суксун.
Хайындырган дустуг сугже хөй сүттү куткаш, кады хайындырар.
Дөс
Х Х
Дижи улчуя берген (чылгы)
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Бокска Россия чемпионады 1995
Медалистер
В источнике отсутствуют результаты в чадазы 63,5, 67, 71 база 81 килге чок болуп турар.
Лёв Йоахим
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Аскыр (чылгы)
Аскыр (чылгы) — чазаваан болгаш үрелиг эр чылгы мал, назыны чедишкен болур.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Гренландия
Гренландия — Соңгу Доштуг болгаш Атлант океаннарның суунга шаптаттырып турар ортулук. Шөлү — 2 130 800 км², Черде ол эң-не улуг[1]. Дания күрүнеге хамааржып турар, ооң Гренландия деп автономнуг эге хемчээ.
Эң улуг чоннуң чуртталга чери — Нуук (Готхоб), 15 469 кижи (2010), Гренландияның барыын талазында чартык ортулукта турар.
Г Г Г
Маадыр көкбөрү
Чогаал «Маадыр көкбөрү» (Турк. Deli Kurt / Дели Курт). Тывалап очулдурар болза Маадыр көкбөрү. Автору Хүсейин Нихал -Мехмет Наил Бей оглу-  Атсыз. дыл. Турк дыл.
дугайында
Романын темазы Османлы империязы үезинде (XV. чүсчыл). Османлы падишахы (хааны) Йылдырым Байезид өлүмү соонда оолдары аразында дайын эгелер.
Дөзү
М М
Чигир-сиген
Чигир-сиген (Солодка) — чигир-сиген тал, терек холуй үнген элезиннелчек хорзуннуг арыгларга хөй үнер. Чигир-сигенниң дазылдарын 9-10 айларда азы чазын апрель айда каскаш, аштап-арыглааш, кургадыр салыр. Ооң хандызын тыныш оруктарының хаарылчактарын хоорарынга, ижин-шөюүндүнүң чамдык аарыгларын, чижээ, гастриттерни, оюлганнарны эмнээринге хереглээр.
Дөс
Ном "Холу чемзиг авам сөнү"
Ч
Маркова, Юлия Константиновна
Юлия Константиновна Маркова (төр. 10 август 1996 чылда, Волгоград) — россий гандболистка, левый крайний игрок сборной России база ГК «ЦСКА». 2014 чылда Чемпионка России в составе Динамо-Синара. 2016 чылда делегейниң аныяктар чемпионадының мөңгүн призёру.
Намдары
Волгоградка төрүттүнген. В начальных классах школы записалась на секцию гандбола. Профессионал карьеразын тус черниң «Динамо-Синара» эгелээн. В этот период бело-голубые были сильнейшим клубом страны. Юлия стала частью команды, завоевавшей чемпионский титул в сезоне-2013/14. Это был последний триумф волгоградского женского гандбола.
На протяжении последующих нескольких сезонов «Динамо-Синара» лишилось многих ведущих игроков, а Юлия Маркова 2016 чылдан стала новым лидером команды.
Чай 2019 чылдан Юлия Маркова — ПГК ЦСКА ойнакчызы.
Чыындыга карьеразы
В составе молодежной сборной России, 2016 чылда ол принимала участие в чемпионате мира и завоевала серебряные медали. 2017 чылда спортсменка получила приглашение в главную национальную команду и стала участницей взрослого Чемпионат мира, который состоялся в Германии.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Гандболистки Аңгылал:ГК «Динамо» Волгоград ойнакчылары Аңгылал:ЖГК ЦСКА Москва ойнакчылары
Аскырак (чылгы)
Аскырак (чылгы) – үрелиг чылгы мал, чазаттынмаан болгаш назыны ийи-үш харлыг. Чоорту Аскыр (чылгы) апаар.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Куулар, Додоо Бегзи оглу
Додоо Бегзи оглу Куулар — Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала сумузунуң мөгези.
Намдары
Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала сумузунга 1937 чылда төрүтүттүнген. Чадаанага чолаачылар курузун дооскаш, чолаачылап ажылдап турган. Додоо Куулар бодунга улуг бүзүрелдиг, эрес-кашпагай, дидим хүрежи база чүгле бодунуң ажыглаар тускайлаң аргалары болгаш чараш девии-биле онзаланып, көрүкчүлерниң үнелелин чаалап алган. Ол удурланыкчыларын психологтуг белеткел-биле ажып, бодундан улуг-шыырак мөгелерни болганчок-ла октаар турган.
Ол 1961 чылда Тыва автономнуг областың Тыва АССР апарганынга тураскааткан хүрешке база спорттуң национал хевирлеринге область спартакиадазынга 64 кг деңзиге шүүлген. 1964 чылда Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазынга шүүлген. 1994 чылда ону "Тыва Республиканың күш-культура болгаш спортунуң тергиини" деп хөрек демдээ-биле щаңнаан.
Тыва кадарчы ыт
Тыва овчарка (тыва кадарчы, таңныылчы ыът), Тываның үндезин кадарчы ыъды — Тываның көшкүн чонунуң улусчу селекция-биле үндүрген породазы. Кодан малды араатан амытаннардан камгалаары-биле база аңнаарда болгаш өнчү-хөреңги камгалаары-биле ажыглап турган.
Породаның төөгүзү
Порода Молосс хевирлиг, амгы үеде төвүт мастифтиң өгбелери кадарчы ыъттардан үнген. Ол ыъттар Төвүттен Моол, Алтай база Тываже сарлыктарны көжүрүп турар үеде кады келген. Төвүттен үнген өске хөй кезии породаларга бодаарга, тыва овчарка, ортаа Азияның, моол база бурят овчаркалар ышкаш үнген баштайгы өгбе хевиринге чоок.
Ницше, Фридрих
Фридрих Ницше (1844 чылдың октябрь 15 Рёккен – 1881 чылдың январь 28 [февраль 9], Веймар) – алдарлыг немец чогаалчы, бодалчы, классик филолог, композитор, шүлүкчү, тускай бот-тывынгыр философтуг өөредигниң чаяакчызы. Ол ажылдарын тускай хевирге бижип, бир аңгы аян-сөстеп тургаш бодалдарын илередип турган болгаш, ооң ажылдары ам-даа айтырыглар-биле көвей, ооң ажылын улустар аңгы-аңгы кылдыр хүлээп ап турар.
Шагар-оът
Шагар-оът (Крапива) — Ол хой кезиинде кодан орнунга, хой ириндилиг черлерге унер бок унуш. Шагар-оъттун сывын чечектелип турар уеде кескеш, хол шакпас апаарга, бурулерин адыргаш, кургадыр. Хоюг кылдыр соктап ап база болур. Шагар-оъттун хандызы-биле балыгны аштпа-чуур, ол аккан ханны дурген доктаадыр болгаш балыгны хуулдурбас бот-шынарлыг. Ол ышкаш сидик элбедир.
Тыва кадарчы ыт
Породаның төөгүзү
Шаг-үеден бээр ол ыъттар Тываның дыка соок-изиг агаар-бойдузунга база даглыг черинге өөрени берген. Тыва овчарканың тускай дүгү кыштың чыкылама 40 градустарын-даа, чайның 50 градус изиин-даа тогдас болдурган. Боттары өрге-күжүген тудуп чип амыдырап чоруур. Бөрүге чаңгыс ыът безин алдырбайн баар.
Тываның ССРЭ-ге 1944 чылда каттыжарының бертинде бо породаның ыъттары Тывага дыка хөй турган. XX вектиң 50 чылдарында ССРЭ-ге үндезин чоннарның көшкүн амыдыралынга удур ажыл эгелээн, чонну хоорай-суурларга сууржуң чуртталгаже ыдалап турган. Суурларга чурттап эгелээрге ыъттарның саны эмин эрттир хөй апарган, ынчангаш ыъттарны илчирбелээш тударын негээн, илчирбеде эвес ыъттарны шуптузун аткылап каапкан. Хоорай-суурларга чурттуң төп черлеринден эккелген аңгы-аңгы бичии породалыг ыъттары көвүдеп эгелээн, ынчангаш тыва ыъттар дыка хөйү-биле хайнакшып калган. 1960 чылдарга чедир тыва породалыг ыъттарның саны дыка эвээжеп калган. Тываның үндезин ыът породазы шуут чиде бээриниң кырынга келген болгаш, чүгле Мөңгүн-Тайга кожууннуң база Алтай Республиканың Кош-Агач районунда арткан турган.
Породаны катап көвүдедирин Тыва Республиканың Чазаа деткээн.
Шагар-оът
Дөс
Ном "Холу чемзиг авам сөнү"
Тыва кадарчы ыт
Породаның төөгүзү
2005 чылда Москвага бир дугаар тыва уксаалыг ыъттарның көрүлдези болган.
Даштыкы хевири
Тыва овчарка — улуг мага боттуг, дең-дески мага-боттуг база дыка шимченгир ыът. Эр ыъттарның узуну 63-70 см.
Аажы-чаңы
Тыва овчаркалар дыка быжыг, ажыныычал, шугу эвес аажы-чаңныг, өскерлип турар байдалдарга дүрген чаңчыгар. Таңныыл ажылынга дыка бердинген. Ээлеринге дыка бердинген, өскелээчел, ынчалза-даа дыка каржы эвес. Өөреттингир.
Азыраары
Азыраары белен. Тывада бо ыъттар үргүлчү даштын чурттап турар. Өгже-даа, бажыңче-даа оларны киирбейн чораан. Дүгү база дыка хөй ажаанзырал хереглевес.
Тыва овчаркалар чылда чаңгыс катап эдержир болгаш хөй эниктерлиг болбас, колдуу-ла 4-5 хире боор. Эниктери декабрь-февраль үелеринде төрүттүнер, соокта чүгле 1-2 хирези дириг артар.
Шагар-оът
Дөс
Ш
Коми Республиканың Күрүне Соведи
Коми Республиканың Күрүне Соведи (Коми Республикаса Каналан Сöвет) — Коми Республиканың хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Фракцияның 6 дугаар чыыжы
Коми Республиканың Күрүне совединиң VI чыыжынче соңгулдадар 2015 чылдың сентябрь 13-те Чаңгыс бүрүн соңгулда хүнүнде болган.
Этниктиг тургузуу
Коми АССР Дээди Соведи 1990 чылда 177 депутат соңгуттурган, оларның 56 (31,6 %) — коми.
2017 чылда коми — 13 %
Шөлүглер
Аңгылал:Коми Коми
Шу чылгын түрклер
Чогаал «Шу чылгын түрклер» (Турк. Şu Çılgın Türkler, Тыв. Дөө алдарлыг турктар). Автору Турк чогаалчызы Тургут Өзакман. дыл. Турк дыл. арн. 688 a.
дугайында
1919-1922 чч. аразында Турк чуртунда бот-догуннаашкын дайыны дугайында төөгүлүк роман, улус революциязының болуушкуннарын тоожулап турар.
Дөзү
Аңгылал:Чогаал Аңгылал:Турк чогаал Аңгылал:романнар
Сөөк-диш (чылгы)
Сөөк-диш (чылгы) – назыны тос хар азы он хар чеде берген болгаш кырып бар чоруур аът.
Караңгы чалыы (чылгы)
Караңгы чалыы (чылгы) – бештен сес хар чедир аът, хөлге аъды.
Сөөк-диш (чылгы)
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Ырыларче шөлүглер
Ырыларче шөлүглер – дээрге ырыны СЭХ (сан электроннуг хевир) киирип каан арынче дилээшкин белен болзун дээш киирикчиниң артырып каан базыптарга ол ырның сөстерин парлап каан арнынче-даа бол аадаңынче-даа бол азы үндүрүп каан биидеңинче кол киирилде-бижиктен ылгалып көстүп турар бижик шөлүглер.
Чижээ; https://vk.com/audio?performer=1&q=Тувинский%20национальный%20оркестр
Хаймырык
Хаймырык — селеме хыны.
Арзылаң-Кара аъттыг Хунан-Кара (тоол).
Айның чаазында, хүннүң эртезинде кара таалыңын дергилээш, ам Арзылаң-Кара аъдын мунгаш, Хунан-Кара-даа огун-чемзээн азынгаш, алдан кулаш кара селемезин хаймырыктап алгаш, хап чорупкан-дыр, эвеспе.
Дөзү
О. Ч. Чанчы-Хөөнүң ыткан тоолу: Арзылаң-Кара аъттыг Хунан-Кара. Арын 72.// ТДЛТЭШИ. Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге. Тыва тоолдар. Тываның ном үндүрерчери. Кызыл, 1972 чыл - 304 арынныг.
Х
Салчак кожууну
Девискээр
Салчак кожууннуң улузу Чөөн Таңды-Ууланың соңгу-чөөн талазынче, Бүрен, Эржей, Шивей, Улуг-Шивей, Иртиш, Эрзин, Кызыл-Суглуг, Баян-Кол хемнерини эжелей чурттап чораан. Кожуун девискээри Каа-Хемниң оң талазынче Бүрен-Хем биле Мерген хемни дургаар чаттылган, Тере-Хөлдүң албатызы Салчак кожуунга хамааржыр турган. Шаандагы Салчак кожуунун амгы үеде Каа-Хем кожууну солаан.
Төөгүзү
Кожууну эң баштай Хемгол кожууну деп адап турган. Шала сөөлзүредир ооң адын Салчак кожууну кылдыр эде адаан. 4 сумулуг, 109 өрегелиг кожуун турган. Кожуун черле Таңды-тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган. Кожуун даргазы үгер-даа деп эргелиг чораан.
Кожууну баштап турган улус.
Таблицага онза тайылбыр
Таблицаның адаанда Салчак кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн. Чүге-дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга, кайы сумуга чуртап турганын.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Артыш
Артыш (Можжевельник) — бедик тайгаларга үнер үнүш. Ол чаагай чыттыг үнүш. Артыштың бүрүлерин чыып кургаткаш, соктап алыр. Ону кижиге, малга-даа ижин аараанда, халыыдаанда хайындыргаш ижиртир. Тыва кижи артышты хүндүлээр болгаш үнелээр. Артыш кыпсып саң салган черге аарыг-аржык, багай чүве белен халдавас, ол сагыш-сеткилди арыглаар дижир.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Самбога Россия Чемпионады 2004
Самбога Россия Чемпионады 2004 чылда эр кижилер аразынга Пермь хоорайга мартта эрткен.
Кыжаалаң (чылгы)
Кыжаалаң (чылгы) — дижин дүжүрүп чоруур чаваа чылгы мал.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Хөвеңмей, Бай-Кара Дамчай-оглу
Намдары
Х.Д.Хөвеңмей 1915 чылдың январь 20-де Таңды-Тываның Салчак кожууннуң Баян-Колга төрүттүнген. 1929 чылда Кызылга баштай моол бижикти, дараазында чаа чогааттынган тыва бижикти өөренгеш, Москвада Чөөн чүк улустарының Коммунистиг университедин дооскан.
Эң баштай типография өрүкчүзү кылдыр ажылдаан, «Шын» солун-биле баштайгы тыва номнарны үндүрүшкен. Тыва Арат Республиканың аныяктарының революстуг эвилелиниң Төп Комитединиң Улуг-Хем кожуун комитединиң, ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң, ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң, Тыва облкүүскомнуң секретарынга, «Шын» солуннуң редакторунга, СЭКП Тыва обкомунуң партархив эргелекчизинге ажылдап чораан.
Б.Хөвеңмей чогаал ажылын 1934 чылда эгелээн. «Октябрьның тугу» деп баштайгы шүлүү ол-ла чылда «Шын» солунга үнген. Ооң чогаалдары «Аревэ шыны» солунга, «Революстуң херели» сеткүүлге парлаттынган. Ол «Өңнүктер-биле кады», «Уруглар болгаш улуглар», «Азияның чүрээ», «Октябрьдан октаргайже», «Кым улугул?» деп номнарны бижээн. А.Пушкинниң, М.Лермонтовтуң, С.Шипачевтуң, Н.Тихоновтуң, С.Маршактың, М.Рыльскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, украин, хакас, якут, бурят, алтай дылдарже очулдуртунган.
1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың, 1945 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» медальдар-биле шаңнаткан.
Дөстер
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Дассың
Дасың азы Дасың хүрээ (адаары: [даъсың]) ([[Дассың]-биле салчавас]) (Дацан, Буддийский храм) - Будда шажынга өөредир өөредилге хүрээзи.
Дөс
Д Д
Мээң адым кызыл
Мээң адым кызыл (турк.Benim Adım Kırmızı), турк чогaалчызы Орхан Памукнун 1998 чылы бо төөгүлүг романы үнген.
дугайында
Чогаал «Мээң адым кызыл», Турк дылынгa үнген. 2006 ч. кыдаттa эн эки романнар аразындa бир дугaар. 1591 чылы Османлы xaаны III. Мурад үезинде истанбул хоорайдa харлыг тос xүн дугайында.
Дөзү
Аңгылал:Чогаал Аңгылал:Турк чогаал Аңгылал:романнар
Куулар, Каң-Демир Каң-оол оглу
Каң-Демир Каң-оол оглу Куулар ( Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурунга 1974 чылда төрүттүнген) – тыва сумо мөгези, сумога делегей чергелиг спорт мастери.Россияның сумо хүрешке хөй дакпыр чемпиону, Европаның 2000 чылда чемпиону, Делегейниң сумо чемпионаттарынга каш дыктып шаңнал кирген мөге.
Намдары
1974 чылда Кур-Чер (Целинное, азы Победа) суурга төрүттүнген. Бичиизинден тура хүрешке сонуургалдыг. Россияның сумога чыынды командазынче кирип, тыва хүрешке база чедиишкинниг хүрежип турар. Спортчу чедиишкиннери дээш Тыва Республиканың Чазаа ону "Шылгараңгай күш-ажыл дээш" деп медаль-биле шаңнаан. Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Амгы үеде сумо хүрештиң тренери бооп ажылдап турар.
Дөзү
К К
Аът (чылгы)
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Дадаазын дег тын
Дадаазын дег тын – дадаазын дээрге элик азы өшкү кежинден дилип каан, аргак дег чиңге баг азы чаламага баглаар пөс быжындызы. Ол үстүүчел болгаш хээрек. Бо сөсте ынчангаш кижи тыны дадаазын дег үстүүчел, хээрек дээн утка бар.
Чоннуң шаандагы ырызында «Дадаазын дег тынным өршээ» дээни ол дугайын херечилеп турар.
Д
Рамадан
Рамадан (رمضان) азы рамазан (Ramazan; Түрк дылдарда Уразаа) — ислам шажынының‎ ыдык айы. Исламның 5 ыдыктыг баганаларының бирээзи-дир. Мусульманнар бо айда албан-биле мастык тудар: Рамадан айның тургузунда чүдүкчү мусульманнар чырык үеде аъш-чем, суксун, таакпы база эр-кыс харылзаадан ойталаарлар.
Дашчы
Дашчы (Каменщик) - тууйбу-биле, даш-биле бажың тудар тускай эртемниг тудугжу.
Чаваа (чылгы)
Чаваа (чылгы) – назыны ийи харлыг чылгы мал, ону хунан база дээр.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Даваа, Каң-оол Тимурович
Каң-оол Тимур оглу Даваа ((Каң-оол Тимурович Даваа Kaң-ool Timur oglu Davaa 1963 чылдың январь 7-де төр.) — Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) даргазы.
Намдары
К. Т. Даваа 1963 чылдың январь 7-де Тыва АССР-ниң Каа-Хем кожуунда Суг-Бажы сумузунга төрүттүнген. 1981-83 чылдарда Германияга Совет дайынчыларның бөлүү-биле Совет Армияга шериг хүлээлгезин эрттирип турган.
1984 чылда Алтайның күрүнениң эмчи университединче дужаап кирген.
1990-91 чылдарда хирург эмчи кылдыр интернатура эртип, интерн-эмчи кылдыр ажылдап турган.
1991-95 чылдарда Улуг-Хем кожууннуң төп эмнелгезиниң (КТЭ) хирургия салбырынга кезер эмчи кылдыр ажылдап чораан.
Цандер, Фридрих Артурович
Фридрих Артурович Цандер (1887 - 1933) — совет эртемден болгаш чогаадыкчы, ракета техниказының пионерлериниң бирээзи. Цандер - «ГИРД-X» деп суук чүүлге ажылдаар бир дугаар ракетаның чогаадыкчыларының бирээзи.
Хартыга (бөлүк)
Хартыга — 2008 чылда Тыва Республика Чазааның Үрер хөгжүм оркестриниң аныяк хөгжүмчүлериниң тургускан бөлүү. Хартыга бөлүү тыва улустуң ырыларын өскертип (чаартып), "джаз-рок", "фолк-рок" стилинге ырлаар. Үрер хөгжүм херекселдериниң (труба, саксофон), электрогитара, игил, дошпулуур болгаш хөөмейниң каттыжыышкыны кончуг тускай дыңналыр. Оон аңгыда "Хартыга" Александр Саржат-оолдуң ырыларын күүседир. Бөлүктүң сорук киирикчизи, лидери - Дүлүш Найыс үезинде "Амыр-Санаа" бөлүүнүң киржикчизи чораан.
Цандер, Фридрих Артурович
Ц Ц Ц
Хартыга (бөлүк)
Киржикчилери
Х Х
Клинсман Юрген
Ю́рген Кли́нсман (Jürgen Klinsmann) - немец футболист, амгы үеде тренер кылдыр ажылдап турар. 2004 - 2006 чылдарда Германияның футболга чыынды командазынга тренерлеп ажылдап турган.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Даваа, Каң-оол Тимурович
Намдары
1995 чылда Улуг-Хемниң КТЭ-зиниң хирургия салбырының эргелекчизи кылдыр депшээн.
1998 чылда Улуг-Хемниң КТЭ-зиниң кол эмчизиниң эмнээр кезээниң талазы-биле оралакчызы кылдыр томуйлаттырган.
1999-2000 чылдарда Улуг-Хем кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының депутады кылдыр соңгуткан.
2000 чылда Тыва Республиканың Улуг Хуралының депутады кылдыр соңгуткан.
2002 чылда Улуг-Хем КТЭ-зиниң улуг эмчизи кылдыр томуйлаттырган.
2002 чылда Тыва Республиканың Улуг Хуралының Хоойлужудулга палатазының депутады, Тыва Республиканың Улуг Хуралының Хоойлужудулга палатазының "Регионнар аразынга харылзаа, тус чер бот-башкарылга болгаш күрүне тургузуунуң талазы-биле комитеттиң" даргазының оралакчызы кылдыр соңгуткан.
2007 чылда «Улуг-Хем кожуунунуң төп эмнелгези» деп кадык камгалалының муниципалдыг удуртулгазының улуг эмчизи кылдыр, а оон улаштыр Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызының сайыды кылдыр томуйлаттырган.
2010 чылдың октябрь 21-де Тыва Республиканың Улуг Хуралының (парламентизиниң) I-ги чыыжының бирги организастыг хуралының даргазы кылдыр соңгуткан. .
Таңды
Таңды, азы Алдай – бедик даглыг оран-дыр. Кадыр дагларның баштары дээрже шаштыга берген турар. Туманныг. Эң бедик сынның бажын эривес дош шып алган чыдар, ындыг меңги дош чүгле изиг чайын эрип эгелээр.
Алдай, алдай-таңды, таңды, оран-таңды дээрге утказы дөмей сөстер-дир.
Алдай
Шаанда барыын чүктүң улузу оран-таңдызын «алдай», азы «алдай-таңды» деп сөс-биле адап чораан. Ылаңгыяа, Мөңгүн-Тайга улузунуң эрги чугаазынга ындыг сөс турган. «Алдай» дээрге чиңгине тыва сөс-түр. Ол сөс кезек улустуң диалектизинден укталган болгаш литературлуг дылда кончуг ховар ажыглаттынып турар. Амгы тыва литературлуг дылдың словарларында «Алдай» деп сөс чок.
Алдай чуртунуң улузу бедик таңдыларын «Алтай» деп адаар-дыр. Шаанда-ла, ол «Алтай» деп сөстү Сибирьже көжүп кээп чораан орустар Алдай чуртунуң чонундан үлегерлеп алган. 1930-1960 чылдарда, кажан тыва литературлуг дыл чаартынып турар шагда, «Алтай» деп сөс орус дылдың словарындан тыва дылче кире берген. «Алтай» деп сөстү адаарга арай тывазывас-тыр.
«Алдай» деп сөстү хөйнүң санынга ажыглаар болза ол сөс ийи уткалыг апаар чадавас, чижээ: "алдайлар" — тускай чон ады дыр.
Шаанда улус ажы-төлүн "Алдай" деп сөс-биле база адаар турган хевирлиг, чүге-дизе тыва тоолдар маадырлары: Алдай-Буучу, Алдай-Сүмбер, Алдай-Мерген деп аттарлыг чораан.
Улустуң чалбарыындан үзүндүлер.
Шагаа үезинде: Алдай балыы элбек болзун! Хүнүм адаан доза бүкен Хүрең, хүрең тайгаларым, Айым адаан доза бүткен Ала шораан тайгаларым! (йөрээлден үзүндү).
Алдай-Таңдым кезииримге, Аңы-меңи аайлыг болзун! Агым суунга баарымга, Алдын балыы элбек болзун! (йөрээлден үзүндү).
Үндезини
Т
Богба (чылгы)
Богба (чылгы) – бир харлыг чылгы мал, эр богба азы кыс богба дээр.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Аз
Ат-сывы
AZ. Орхон-Енисей бижиктеринде аймактың адын дыл шинчилекчилери Аз кылдыр номчуп турар.
Дылы
Эрги түрк дыл, чик диалект. Ол улус Орхон-Енисей бижиктиг чораан.
Чурту.
Хемчиктиң барыын азы солагай талазы. Алаш биле Бай-Тайга.
Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. Аз дээрге сөөк ады база дыр. Аз деп аймак иштинде өске сөөктүң улустары база чуртап турган.
Аймак даргазын Элтебер дээр.
Үези
VIII век.
Аз деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Хемчик улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис.
Орхон-Енисей бижии.
'''Күл тегинниң бижии. (кирилл транскрпиция)'''
Дорт очудурулга.
Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге шиштештивис. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы агын мунуп халдап тегди. Аз элтеберин тутту. Аз чону анта чок болду.
Литературлуг очудурулга.
Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге чаалаштывыс. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы ак аъдын мунупкаш, халдап кирди. Азтарның элтебери туттурду. Дайынга Аз чону аштырды.
Салгалдары.
Алаш, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик улузу.
Алдайларда Дьети ас («Dieti-As»), Төрт ас, Байлак ас деп сөөктүң улузу бар. Ол улус Хемчиктен көжүп келген бе азы черле Алдайга чуртап чораан бе? Оозу арай билдинмес.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Бокска Россия чемпионады 1996
Бокска Россия чемпионады 1996 чылда Екатеринбургка июль 13-тен июль 20-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 1996 году Аңгылал:Июль 1996 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Екатеринбурге Аңгылал:1996 год в боксе
Кулун (чылгы)
Кулун (чылгы) – бениң чаш төлү, назыны бир хар чедир, эр кулун база кыс кулун дээр.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Даяк
Даяк (Конечность, нога человека) - даван, бут.
Дөс
Д Д
Алтай, Халифа
Халифа Алтай - (1917ч 12 айның 25-де төрүттүнген — 2003) — казах чогаалчы, антрополог, тюрколог, теолог, очулдурукчу.
Намдары
1917 чылдың 12 айның 25-де чөөн түркстанның Алтай крайы Чингил районгa төрүттүнген. 1991 ч. Алтай Халифа очулдурган Куран Керимниң казax дыл тайылбыры Фaхд ном үндүрер черинде үнген.
Дөс
А Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Шажын
Мизгунова, Прасковья Петровна
Мизгунова Прасковья Петровна (29 май 1924 — 31 август 2007) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, доярка племенного молочного совхоза № 55 Министерства совхозов СССР, Гурьевский район Калининградской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1950).
Намдары
1924 чылда көдээ суур Покослово, бо үеде Стародубский район Брянская областька төрүттүнген.
1946 чылда по направлению отправилась по программе переселения в Калининградскую область. №55 дугаар сүт совхозунче ажылдап кирген. 1947 чылдан 1951 чылдарга чедир саанчылап ажылдаан. Бодунуң упорством база прилежным трудом заслужила уважение и была отмечена как совхозтуң мурнакчы ажылдакчызы. 1948 чылда ол смогла надоить 4372 килограмма молока от каждой коровы в среднем за год. Участвовала в социалистическом соревновании и в 1949 году добилась высочайшего результата надоив 6105 килограммов молока от каждой из 8 закреплённых коров.
«За достижение высоких показателей в животноводстве в 1949 году», ССРЭ-ниң дээди Совединиң Президиум 6 сентябряь 1950 чылдың Чарлыы-биле Прасковье Петровна Мизгуновага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1952 чылда Гусевскиниң көдээ ажыл-агый техникумунга өөредилгезин эгелээн, 1955 чылда шылгаралдыг дооскан. 1953 чылда стала представлять свой район в Калининградском областном совете депутатов, 1954 чылдан СЭКП кежигүнү.
Сөөлзүреди Москва областьче көже берген, где, дөрт чыл ажылдааш, Тимирязева аттыг Көдээ ажыл-агый академиязынче кирген. 1964 чылда дээди өөредилге чериниң дооскан дипломун алган.
Июнь 1971 чылдан Черниговская область, Украинага ажылдап турган.
Проживала в городе Клин в доме интернате февраль 2001 чылдан. 31 август 2007 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Калининградский область совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Хөөмей
Хөөмей – тыва болгаш төрел азы чоок кавыда чоннарның уран-хөгжүм эртинези. Тыва чоннуң хөөмейи делегейге тускай сонуургалдыг.
Хөөмей дээрге тыва чоннуң катаптатынмас кайгамчык онзагай талалыг уран чүүлү дээрзи шагда-ла билдингир. Бо хүнде хөөмей дыка-ла сайзырап орар, ооң күүседикчилери көвүдээн болгаш күүседиириниң шынары экижээн. Чүгле 1930 чылдардан эгелеп хөөмей тыва сцена кырынга күүсеттинип, пластинкага бижиттинип эгелээн. Хөөмейниң күүселдезиниң төөгүзүнге Чүльдүм Ак-оолдуң, Санчы Кызыл-оолдуң, Ооржак Хунаштаар-оолдуң артырган истери балалбас.
Хөөмейниң шинчилелдери
Тыва хөөмейниң төөгүзү ХХ чүс чылда элээн сайзыралды алган. Ооң дугайында этнограф эртемденнер Е. К. Яковлев, Е. Г. Грумм-Гржимайло “Барыын Моол болгаш Урянхай край” деп номунга хөөмей дугайты баштайгы тайылбырны бээрин кызытканннар. Олар ол номунга “сөзү чок аялга” деп тодарадылганы берген. Улустуң аас чогаалын чыыр талазы-биле хөгжүм эртемдени. В. Анохин (1910 чылда) бир-ле дугаар монограф-биле хөөмейни бижиттирген. 1927 чылда шинчилекчи эртемден Е. Гиппиус болгаш Э. Эвальд хөөмейжилер О. Мандарааның, С. Серекейниң күүселдези-биле хөөмейниң дыка хөй хевирлерин монография ёзугаар бижиттиргеннер. 1934 чылда ТАР-ның Чазааның дилээ-биле бир дугаар проффессионал ёзу-биле хөөмейни пластинкага бижиттирген. 1950 чылдан эгелээш, тыва хөөмейни улустуң аас чогаалын чыып чоруур этнограф эртемденнер сонуургап шинчилеп эгелээннер. Ооң биле чергелештир тыва хөөмейжилер резпублика, зона, бүгү Россияның көрүлделеринге чедиишкинниг киржип, лауреаттар болбушаан, делегей чергелиг фестивальдарга алдын медальдарны чаалап ап турган. 1970 болгаш 1984 чылдарда “Тываның аялгалары” болгаш “Тыва аас чогаалы” палстинкаларны тыва хөөмейжилерниң киржилгези-биле үндүрген.
ХХ чүс чылдың хөөмейжилерин эртемденнер көңгүс бөдүүн арга-биле 5 бөлүкке чарып турарлар. ХХ чүс чылдың сөөлгү болгаш баштайгы он чылдарында тыва хөөмейниң “алдын” салгалының сөөлгү кижилеринге Хунаштаар-оол Ооржак, Маржымал Ондар, Сундукай Монгуш, Максим Дакпай, Дмитрий Очур, Дырышпан Монгуш, Андрей Чүльдүм-оол, Кара-оол Тумат база Фёдор Тау хамааржыырлар. Ол ышкаш кайгамчык салым-чаянныг хөөмейжилеривис, “мөңгүн” салгалдың төлээлекчилеринге Олег Куулар, Леонид Ооржак, Геннадий Чаш, Геннадий Тумат, Мерген Монгуш, Иван Сарыглар, Тимур Кара-Сал, болгаш Аяс Данзырын хамааржыырлар.
Херээжен хөөмейжилер
Эрги феодалдыг Тывага херээжен кижиниң хөөмей күүседиири хоруглуг турган. Бир-ле дугаарыында А. Аксеновтуң “Тыва чоннуң аялгалары” деп номунда билдингир хөөмейжи Сорукту Кыргыс уруу-биле кады хөөмейни күүседип турганын бижип турар. Мөнгүн-Тайга чурттуг хөөмейжи Аңгыр-оол Хертектиң кырган-авазы, авазы хөөмейни дошпулуур-биле үдеп оргаш күүседип чораанын “Хөөмежиниң бодалдары” деп номда бижээн.
Амгы үениң херээжен хөөмейжилеринге Валентина Чүльдүм (даштыкыга база Европа чурттарынга баштай четкен тыва херээжен хөөмейжи), тыва национал оркестриниң хөгжүмчүлери Дамыраң Айлаң, Шончалай Ооржак база “Тыва кызы” бөлүктүң удуртукчузу Чодураа Тумат дээш оон-даа өскелер-даа херээжен чоннуң ортузунга хөөмейни нептередиринге төлептиг үлүг-хуузун киирип чоруурлар.
1976 чылда бир дугаар республиканың хөөмейжилер көрүлдезин организастап эртирген. Орта 37 хөөмейжи киришкен.
Хөөмейни ансамбль-биле күүседип турары нептереңгей артпышаан. Республиканың алдарлыг бөлүктеринге, делегейде сурагжаан “Хүн-Хүртү”, “Чиргилчин”, “Тыва”, “Алаш”, “Чаңгы-Хая”, “Тыва кызы” хамааржыырлар. Оларның кайызы-даа хөөмейни профессионал бедик деңнелге күүседип турар.
Хөөмейниң тывылганының дугайында тоолчургу чугаа
" Тыва улустуң бир тоолчургу чугаазы-биле алыр болза, шынаа долдур хөй үннүг чаңгыланып турар хая баарынга өскүс оол үш чыл иштинде кара чааскаан чурттап чораан дээр. Ийи хая аразыңга агаарның күштүг агымының оюннарының түңнелинде аңаа үн тыптып кээр турган. Кижи бойдустуң дошкун байдалынга кара чааскаан артып калган үеде оон сагыш-сеткилин илередиринге бойдус дузалаан хевирлиг. Бир катап оол чааскаан сарынналып, хаяның үнүн өттүнүп олурган дээр. Ол үннү хат кижилер кулаанга чедирип келген, ону "хөөмей" дижи берген дээр ..."2
Дөзү
Х Х Х
Даалы ойнаары
Даалы — тываларның ширтек кырынга ойнаар оюннарының бирээзи. Тыва культурада даалы ойнаарының ийи хевири бар: Тываның төп болгаш барыын районнары "даалы" дeп аттыг 64 ыяштыг оюнну ойнап турар, а Мөнгүн-Тайгада "Хорул" деп аттыг, даалыдан көңгүс өске болгаш ойнаарының чуруму дөмей оюнну ойнап турар.
Тургузуу
Даалы болзa 64 ыяштыг болур: 4 шындавал, 4 кас, 4 өлчей-удазын (напчи), 4 дагыр-алды (балык). Бо дөрт чүүл ыяштарны хол ыяштары дээр. Олар өске ыяштардан артык күштүг. Оларның эң тиизи (күштүү) шындавал. Ол дүшкенде өлчей-удазын күштүг апаар болгаш чоорту өскелерниң үнези кудулаар.
Оон арткан 48 ыяштар: 4 даалы, 4 үүлүү, 4 шокар-он, 4 кызыл-он, 4 дагыр-тос, 4 кызыл-сес, 4 докпак-алды, 4 хана, 4 докпак-беш, 4 мандан-иези, 4 мандан, 4 күске деп тус-тус аттарлыг болур.
Оларның эң тиизи — даалы, ооң адаа — үүлүү, ооң адаа — шокар-он дээш база-ла оон артканнарының үнези чоорту кудулап бадар, эң бичези ийи карактыг күске болур. Дең карактыг ыяштарның — докпак-алды биле хананың — бир дугаарындаазы тии болур.
Тускай билиишкиннер
Оюнда чамдык билдинмес сөстер бар. Чижээлээрге, өглээр — ол болза, оюнга киржир кижилерге даалының ыяжын деңге чедириштерин төлээде, 64 ыяшты 4-4 кылдыр чыый каап, өглеп алыр, шупту 16 өг болур. Оюнну ойнап турда чиштирип каапкан ыяшты база өглеп алыр. Түү ыяштарның дузазы-биле хөй өг өглеп алган кижи утканы ол болур.
Түүлээр - ол болза холга алган ыяштарын тергииннерин бир аай, чаңгыс аай аймактарын бир аай, багай-багайларын база бир аай ылгап алыры болур.
Кыйгыртыр - оюнну эгелээн кижи бир тии (күштүг) ыяшты, чижээ, шындавалды алгаш кыйгыртыр, кымда-даа ону чиир чүве чок болганда, кижи бүрүзү аңаа чиш каап бээр, а кыйгырткан кижи бир «өгну» «өглеп» алыр.
Шаалдалаары дээрге, кандыг-бир ортумак унелиг ыяш-биле өскелерин хынаары ол — бир эвес оон күштүг ыяштыг кижи бар болза, ону чээш, өг өглеп алыр, а өске артканнары аңаа чиш каап бээр болгаш оларның холунда оон күштүг ыяш чок дээрзи билдине бээр.
Оюн чуруму
Ойнаарының чуруму мындыг:
Даалыны холуй саарыпкаш, 4—4 ыяштыг 16 өг кылдыр өглеп алыр, ойнаар кижиниң саны 2-ден 16-даа чедир кижилер ойнап болур. 4-тен 8 чедир кижилер ойнаар болза кончуг солун. Кижилер ийи баг кылдыр эштежип азы чаңгыс-чаңгыс бооп алгаш-даа ойнап болур.
Ойнакчылар өглерин четчир саны-биле улежип алыр. Холга алган ыяштарны түүлеп алыр.
Оюнну эгелээр эргени холунда бир түү 4 шындавалдыг кижиге бээр. Бир эвес кымда-даа түү улуг ыяш чок болза, бичези-даа хамаан чокка бир түү дөрт ыяштыг кижи, чижээлээрге, 4 күске, 4 мандан азы дөрт үүлүлүг кижи эгелээр.
Кыйгыртыышкынны колдуунда-ла улуг ыяштар-биле кылыр. Чижээ, эң улуг ыяш болур шындавал-биле кыйгыргыр, баштайгы удаада чаңгыс шындавал-биле кыйгыртыры удурланыкчыга айыылдыг, чуге дээрге, 4 шындавалдың бирээзин азы ийизин тудуп орган кижи бо удаада ол улуг ыяштарны анаа-ла чишке каап бээр апаар. Ынчангаш оюнну эгелээр эргени алыр чорук эң-не ужур-дузалыг болур.
Дөрт шындавал дөгерези үнген болза, эң улуг ыяш кас апаар. Ам оон-биле кыйгыртыр. Ооң соонда — өлчей-удазын, ооң соонда балык.
Хол ыяштары дөгере дүшкенде, ам бырастарның эң улуу даалы апаар болгаш оон чоорту кудулап бадар.
Кыйгыртыышкын үргүлчү-ле болуп турбас. Ээлчеглиг үнүүшкүнде кым-бир кижиде кыйгыртыр-даа, түү-даа ыяш чок болза, ол кижи анаа-ла эңгиин-бырас ыяш-биле-даа үнүп болур. Ындыг таварылгада эгелээн ыяштан улуг ыяшты чигеш, өглеп алыр. Кымда-даа оон улуг ыяш чок апарган болза, эгелээн ыяш тиилеп, база бир өгну өглээр апаар.
Бир оюнну ойнап доозарга, хөй өг өглеп алган тала, азы бир кижи утканы ол болур.
Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар"
Д
Анжелина Швачка
Анжелина Швачка — ыраажы. Аңгылал:Ыраажы
Аныяк-өскенни өг-бүле тударынга белеткээри
Өг-бүле тудары - чуртталганын нарын шылгалдаларының бирээзи. Ону канчаар эртери аныяк кижиниң үзел-бодалдарындан, тура-соруундан, мөзү-шынарындан база үенин агымындан хамааржыр.
Өг-бүлеге меге хамаарылга
Өг-бүле тударын чиик бодаар, тоомча чок көөр хөөннер амгы аныяктарда бар. Чижээ:
Оларны чавырылдырып, аныяк өг-бүлениң албан эрттер эге чада бергедээшкиннери-дир деп тайылбырлап болур.
Меге көрүштер чылдагааны
Ынчалза-даа хайгааралдар, эртем-шинчилелдерниң барымдаалары-биле алырга, аныяк өг-бүлениң бергедээшкинеринге таваржып турарының чылдагаанарының бирээзи - ада-иелерниң, школа болгаш өске-даа албан черлериниң аныяктарын өглээринге, өг-бүле тударынга белеткээр талазы-биле ажылды кошкак чорудуп, харын-даа чамдыкта олче чогуур кичээңгейни салбайн турары болур.
Ынчангаш бо ажылды экижидип, аныяктарны өг-бүле тударынга белеткеп, чаңчыктырып өөредири албан. Чүге дээрге кандыг-даа ажылга өөредирде баштай ооң эге билиглерин, аргаларын шиңгээттирип, чоорту өөредир-ле болгай. Өглениринге, өг-бүле тударынга база ынчаар өөредип, тускай белеткээрин үе негеп келген. Ындыг ажыл өгбелериниң өг-бүлезинге эгелээри маргылдаа чок. Ынчалза-даа бо ажыл эртем үндезиннерлиг, онзагай уткалыг, хевирлиг тускай өөредиг болур, а бо таварылгада чүгле кол айтырыгларын көрген.
Ынакшааннар байдалы
Ынакшааннар черле ындыг: бот-бодун көрүксээр, кады чоруксаар, удаа-дараа ужуражырда каастаныр, эки хөөн кирип алыр. Оларның четпестери чайырлаттынган азы шуут уттундурган, ынакшыл оларны эстедип-ле турар. Куда соонда өгленген аныяктарның эки-багын дошкуну-биле шылгаар өг-бүле чурталгазы эгелээр. Ол дээрге каастанып алгаш ужуражып, самнап-ойнап маңнаары эвес-ле болгай. Чижээ, өг-бүле болган чаа байдалын медереп, аңаа чаңчыгары, өг-бүле ээлери болган хүлээлгелерин күүседири аныяктарга нарын шенелде чергезинге чедер. Өг-бүлениң хүңнүң-не чем белеткээр, аяк-сава, идик-хеп чуур, бажың ишти эмгелээр азы аайлаар ажылын кылыры. Төрүттүнген ажы-төлдүң чымыжы дээш өске-даа сагыш човаашкыннар немежирге, аажы-чаңның чайыры адырлып, чес-холазы көстү бээр. Чуртталганың шылгалдазы деп чүве ол дур.
Амыдыралдың эскерилгелери-биле алырга, бо шылгалдаларны аныяктарның эрттери аңгы-аңгы. Чамдык аныяктар аажы-чаңын билчип, бот-боттарынга ( ашаанга, кадайынга ) дүрген чаңчыгарын кызып, бот-бодун дыңнажып, хүндүлеп, эп-найыралдыг чурттап эгелей бээрлер. Өгленген аныяктар аразындан мерген угааныглар база хөй. Олар эжиниң четпестерин, аажы-чаңының хирелиин билзе-даа, дораан-на эдип-чазай бербес, чемелевес, ада-иезинче сөс дажып маннавас. Тургусутунуп келген чөрүшкектиг байдалды эдеринге бот-боттарынга дузалажып, ийи бодунга чаңчыгып, өг-бүлезин аайлап-баштап чоруй баарлар.
Ынчалза-даа чаа өг-бүлеге карышкактар каңдай чүүлдер болганчок-ла үнүп кээр. Чамдыкта оларның бирээзи өг-бүлеге "хааннаар" сагыштыг, шупту мээң күзел-сагыжым-биле болзун дээр, бирээзин "бодунуң майыы-биле эде быжып" кижизидип эгелээр. Бо таварлыгада чүгле ийи кижи бот-бодунга тааржып чадап турар эвес, харын ийи аңгы кижизидилгениң, ийи төрел бөлүк үскүлежип, аас-дыл, чогуш-содаа үнүп, өг-бүле буурап-даа болур.
Өг-бүле тударынга сүмелер
Өг-бүлени мындыг байдалга чедирбейн барып болурунуң аргалары хөй деп психология эртеми санап, эге чадазында элээн каш дүрүмнерни сагыырын сүмелеп турар.
Бирги бөлүктүң дүрүмнери - сөс-чугаа:
Дөс
А А А
Кызырак (чылгы)
Кызырак (чылгы) – назыны үш харлыг, бир дугаар төрүүр чылгы мал, кызырак дөненде төрүүр, оон ыңай кулуннуг бе.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Дөнен мал (чылгы)
Дөнен мал (чылгы) – назыны үш харлыг чылгы мал, эр дөнен мал, кыс дөнен мал дээр.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Белок
Белоктуг бүдүмелдер бүгү-ле дириг клеткаларның тургузуунуң бир кол кезээ. Дириг амытаннарның эът-мага-бодунуң кургаг тургузуунуң 45—50% белоктуг бүдүмелдерден тургустуңган. А дириг болурунуң бүгү ажыл-чорудулгалары — чемниң солчуушкуннарындан эгелээш, шыңган эъттиң чыырлып, щимчээринге чедир — чүгле белоктарның онза шынарларындан болуп турар. Ынчангаш Ф. Энгельс «амыдырал дээрге, белоктуг чүүлдерниң чурттаарының аргазы» деп тайылбырлаан. Чогум белок деп чүл, ооң тургузуу чүүден бүткенил? Белоктуң тургузуунда — углерод, кислород, водород,азот, сера, фосфор дээш өске-даа бүдүмелдер бар шараланчак хоют, суук чүүл болуп турар. Белоктар бөдүүн болгаш нарын деп ийи бөлүкке чарлып турар. Бөдүүн белоктар аминниг кислоталардан тургустунган болур. А аминокислоталар дээрге, организмге белоктуг чүүлдерниң солчуушкуннарындан тыптыр. Белоктардан амгы үеде 22 аминокислоталарны өөренип көрген болгаш ылгап үндүрүп ап турар. Чамдык аминокислоталарны өске чүүлдерден база үндүрүп ап турар. Ындыг аминокислоталар колдуунда үнүштерниң үрезиннеринде, дазылдарында хөй, ындыг аминокислоталарга: лейцин,тирозин, аргинин, гистамин дээш өске-даа аминокислоталар хамааржыр. Чамдык аминокислоталарны организм боду тургузуп,бүдүрүп ажыглап турар, ынчалзажок аминокислоталарның дыка хөйүн организм боду бүдүрүп, тургузуп ап шыдавас, ындыг аминокислоталарны солуттунмас белоктар деп даар.
Оспан маадыр
Оспан маадыр (Осман-батыр) Исламулы ( Казax. Оспан батыр; وسپان باتىر; Кыдат. 欧斯曼·巴图尔 ōusīmàn Bātúěr ; 1899 —  1951) — 20 в. баштайгы чартыындa Чөөн Түркстаннын хостуг мaадыры. Алтай казaхы.
Белок
Белоктар, эң ылаңгыяда солуттунмас аминокислоталарлыг белоктар, дириг амытаннарның боттарының белоктары болур,а оларга тараа аймааның, чамдык үнүштерниң үрезиннериниң белоктары хамааржыр. Сөөлгү үеде дыка хөй аминокислоталарны чамдык аарыгларны эмнээринге ажыглап турар.
Белок эвес чүүлдер-биле белоктарның тутчуп, тургустунганын нарын белоктар деп адаар. Чижээ: үс аймаа холуксаалыг белоктарны — липоидтер, углеводтар холуксаалыг белоктарны — глюкопротеидтер, кижиниң эът-мага-бодунуң ажыл-чорудулгазын, шимчээшкинин, угун дөзээр байдалдарын тур-гузар нуклеинниг кислота холуксаалыг белоктарны — нуклеопротеидтер деп адаар. Бо нарын белоктар организмниң ажыл-чорудулгазынга эң-не чугула белоктар болур.
Дөзү
Б
Оспан маадыр
Аңгылал:Чөөн Түркстан төөгү Аңгылал:Маадыр
Ондар, Чимит-Доржу Байыр оглу
Чимит-Доржу Байырович Ондар (1932 чылдың апрель 28, ТАР, Кызыл-Тайга) — совет, российжи төре херээ кылып чоруур, инженер, тудугжу, хөй-ниитичи. Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң, Дээди Чөвүлелиниң даргазы. РСФСР-ниң Улусчу депутады (1990—1993), Россияның Күрдумазының депутады (2003—2007). Тыва Республиканың хөй-ниити палатазының даргазы (2019 чылга чедир), самбога ССРЭ-ниң спорт мастери.
Намдары
1956 чылда Ленинградтың политехтиг институдун дооскан. Стентилеп турар чылдарында келир үеде өөнүң ишти Дина Николаевна-биле найыралдажып алгаш, 1959 чылдың сентябрь 26-да Ленинградка өгленип алганнар. Оолдуг - Ондар Леонид Чимит-Доржуевич. 1963 чылдан 1991 чылга чедир СЭКП-ниң кежигүнү.
Күш-ажылчы намдары 1960 чылда Ленинградтан Кызылга көжүп клгенинден эгелээн. Кызылдың пивзаводка энергетика болгаш механизация инженери кылдыр ажылдаан.
1961-1964 чылдарда "Сельэлектрострой" деп черниң даргазы.
1967-1976 чылдарда — «Тувинстройнуң» эргелекчизи.
1976 чылдан төре херээнче кирген. 1976 чылда Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызы. 1977-1985 чылдарда — Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазы.
1985-1990 чылдарда — Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң 6-гы чыыжының Даргазы.
1990-1991 чылдарда — Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң 7-гы чыыжының Даргазы.
1990-1993 чылдарда — РСФСР-ниң улусчу депутады, Тыва Республиканың улусчу депутады.
Бижээн чүүлдери
''Ондар Ч.-Д. Б.'' Первые демократические выборы в Туве 1990 года (отрывок из рукописи «Уроки жизни и поиск») // Новые исследования Тувы : электронный информационный журнал. — 2011. — № 4.
Дөс
1. Ондар Чимит-Доржу Баирович // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери (Заслуженные люди Тувы XX века). Тыва Республиканың күрүне ному. Кызыл. 2004. Тываның ном үндүрер чери. С. 86
2. Ондар, Чимит-Доржу Байырович // Большая биографическая энциклопедия, 2009 Аңгылал: Ленинградтың политехтиг институдунуң доозукчулары
Куулар, Николай Шагдыр-оол оглу
Николай Шагдыр-оол оглу Куулар (Николай Шагдыр-оолович Куулар Nikolaj SHagdyr-ool oglu Kuular апрель 4, 1958 төр.) — тыва шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Россияның Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү.
Намдары
Н. Ш. Куулар 1958 чылдың апрель 4-те Тыва АССР-ниң Өвүр кожуунунуң Торгалыг сумузунга төрүттүнген. Торгалыг ортумак школазын, Томскиниң политехниктиг институдун, Москвада А.М.Горький аттыг литература институдун дооскан.
Тыва АССР-ниң Чоннуң амыдырал-хандырылга яамызынга инженерлеп, «Шын» солуннуң редакциязынга үлетпүр килдизинге корресподентилеп, Тываның ном үндүрер черинге редактор, кол редактор бооп, Тываның Күрүне Университединге улуг башкы бооп, «Улуг-Хем» сеткүүлдүң кол редактору бооп ажылдап чораан. 1993-1995 чылдарда Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң баштаар черин даргалаан. Бойдус камгалакчыларының «Бойдус кыйгызы», Өвүр кожууннуң «Өвүрнүң судалы» деп солуннарны редакторлап, үндүрүп турган. Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы.