cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куулар, Черлиг-оол Чашкынмай оглу
Чогаал ажылын 1960 чылда эгелээн. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы. Тыва Республиканың Культура, кино болгаш туризм яамызының С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. Ооң чогаалдары орус, украин, моол, алтай, хакас, якут болгаш өске-даа дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, Омар Хайямның. С. Есенинниң, К. Симоновтуң, М. Кильчичаковтуң, Б. Явуухуланның, С. Козлованың болгаш өскелерниң-даа шүлүктер, шүлүглелдерин, М. Варфоломеевтиң «Көжегелер», Т. Сметанинниң «Лоокуут биле Нюргухун» (А. Даржай-биле кады) деп шиилерин очулдурган. Тыва улустуң аас чогаалының чыындыларын тургузарынга киришкен, ол талазы-биле эртем ажылдарын бижээн.
Номнары: «Аъдым» (Кызыл, 1975),«Сугда даштар» (Кызыл, 1982), «Камешки в воде» (Москва, «Современник», 1986) «Даң хаяазы» (Кызыл, 1988), «Дүвүлүг дүн» (Кызыл, 2000), «Ветер люльку качал» (Кызыл, 2000) «Чалбыыш өттүр…» (Кызыл, 2005); «Даглар аялгазы» (Кызыл, 1985), «Аялга» (Кызыл, 1990), «Мелодии моих гор» (Кызыл, 2004).
Дөзү
К К
Ж
Ж, ж – Тыва дылдың кириллицазында 8-ки үжүү. Тус үнү [ʒ] деп демдеглээр.
Транскрипция
Кириллица үжүү Ж латин үндезинниң дылдарда аңгы-аңгы кылдыр демдеглеттинер: чех, словак, словен, хорват (себр дылдың латин хевиринде) дылдарда ук үжүктү Ž-биле (транцлитерацияда «черле» ажыглаар үжүү), поляк дылда — ооң бурун хевири Ż-биле; роман дылдарда — e азы i соонда ажыглаар G азы J-биле, герман дылдарда — zh (англ.) азы sh (нем.) деп диграфтар-биле демдеглеп турар.
Кодтар таблицазы
HTML кодта Ж деп эге үжүктү дараазында арга-биле бижип болур  азы , а ж бичезин —   азы   кылдыр.
Аңгылал:Үжүк
Белан, Анатолий Кириллович
90 ажыг эртем ажылдарының автору, иштинде дөрт монография, 50 ажыг методиктиг ажылдар, база
Намдары
28 сентября 1946 чылда Челябинск областың Магнитогорск хоорайга төрүттүнген.
1969 чылда Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдун (бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) дооскан мергежили «обработка металлов давлением». Өөредилгезин дээди өөредилге чери аспирантурага уламчылаан база 1981 чылда техниктиг эртем кандидадының эртем чадазы алыры-биле киирген диссертациязын камгалаан темазы «Исследование и разработка технологии изготовления низкоуглеродистой арматурной проволоки прокаткой в многовалковых калибрах».
1971 чылдан Анатолий Кириллович Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университединде ажылдап турар, эртем шинчилелдерин кылып турган,
А.К. Беланның эртемден ышкаш кылдыр сайзыралынга салдарлыг болган дараазында техниктиг эртеминиң докторлары, профессорлар Б. А. Никифоров база Г. С. Гун. Ооң эртем удуртулгазы-биле кандидат диссертациязын камгалаан М. С. Малышева, Е. Л. Кандауров, М. Е. Моторыгин. МКТУ-нуң проектилээри база металлургия машиналарны ажыглаары база дериг-херексел кафедразынга ажылдап турган. 2013 чылда Анатолий Кирилловичке профессор эртем ат тывыскан. Амгы үеде ол механика кафедраның профессору болуп турар, эртемнер башкылап турар: механизмнер биле машиналарның теориязы, машиналарның үүрмек кезектери база чогаадып кылыышкын үндезиннери, дузалал механика. МКТУ-нуң немелде профессионалдыг өөредилге биле кадр инжиниринг Институдунга квалификация бедидерин «Горизонт» программазы «Применение модульной объектно-ориентированной динамической учебной среды MOODLE для создания и сопровождения учебных курсов» эртип турган.
2007 чылда Россия Федерациязының Өөредилге болгаш эртем яамазы Хүндүлел бижик-биле шаңнаан.
Шөлүглер
Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң доозукчулары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Техниктиг эртем кандидаттары
"Тыва" деп аттың кайыын тывылганы
Тываларның "Тыва" деп ады кайыын укталганын "Тываның төөгүзү" деп номнуң эрги, чаа үндүрүлгелеринде, тыва-даа, орус-даа эртемденнерниң ажылдарында хөй катап бижээн. Ол ажылдарның шуптузунда Тыва деп аттың тывылганынга хамаарыштыр чаңгыс янзы-биле "Тыва", "Тува" деп ат Чөөн Саян дагларынга 1-ги муң чылдың ортаа үелеринде (500-600 чылдар үези) чурттап чораан Дубо (Тубо) деп чоннуң адындан укталган, сөөлүнде барып тываның девискээринге чурттап чораан шупту аймак-сөөктерниң ниити ады аппарган деп бижип турар. Чижээлээрге "Тываның төөгүзү" деп номда мынча деп бижип турар: Тыва чоннуң ады эң бир дугаар көстүп кээрде, Суй (581-618 чылдар) болгаш Тан (618-907 чылдар) Кыдат династияларның чылдар бижилгелеринде "Дубо" азы "Тубо" деп көстүп келген. Ол Енисей хемниң үстүү талазында чурттап чораан чамдык аймактарның ады турган деп бижип турар. Ооң аңгыда,төөгү эртемденнерниң ажылдарында бижип турары-биле, ол Тубо деп атты шупту Тывага чурттап чораан аймактар чаңгыс чон кылдыр каттыжып турарының үезинде (чамдык эртемденнер XVIII чүс чылдың эгези, а чамдыктары XVIII-XIX чүс чылдар деп санап турар) чоннуң ниити ады кылдыр хүлээп алган.
Тубо деп чоннуң дугайында эрги шагның төөгү номнарында болгаш ол номнарны катаптап турар эртемденнерниң ажылдарында бижип турарын кысказы-биле чугаалаар болза, Туболар тайга чоннарынга хамааржыр, мал ажылы билбес, түреңги амыдыралдыг, балык-байлаң,аң-мең тып амыдыраар, аъш-чемни чединмес турганындан үнүштер дазылдары чыып чиир чораан деп бижип турар. Аът-хөлүнүң эвээш болганындан кышкы үеде чадаг маңнаар, үш аңгы баштыңчыга чагыртып турган-даа болза, чылдар эргилдезин билбес, оът-сигенден кылган чадырларга чурттап чораан.
Тываларның шупту аймак-сөөктери аңгы-аңгы үелерде янзы-бүрү күрүнелерни тургузарынга дорт киржип чораан, улуг болгаш бай төөгүлүг,Телелерниң Сеяньто болгаш Уйгур каганаттарнын, 1-ги Түрк, Көк-Түрк күрүнези, Кыргыс каганаттарын, Чиңгис-Хаанның империязын, Джунгар каганат болгаш Алдын-Хааннар күрүнезин тургусчуп, ажыл-агыйларның ол үелерде эң-не сайзыраңгай хевириниң бирээзи болур, мал ажыл-агыйның көшкүн хевирин ажыглап чораан, хөй мал-маганныг, бай-шыырак амыдыралды көрүп келген чооннар ышкажыл.
Төөгүнүң чижектеринден көөр болза, чоннар өске чоннуң адын боттарының ады кылдыр хүлээп, ол хевээр төөгүде эдилеп чорууру эвээш эвес.
Чоннар бир чоннуң адын алырда, кажан ол чон шыырак экономиктиг байдалды тургузуп,шериг-чепсек күштерин эдилеп, тарамык чоннарны эвилелдеп,чагырып, ол чоннарны күчүлүг күрүне кылдыр мөөңнеп шыдаптар болз, чүгле ынчан ол чоннуң адын боттарының ады кылдыр ап болур.
Эртемденнер Тываның төөгүзүн шинчилеп,оларның кайыын укталганын тодарадып турар үелерде,оларның ажылдарында частырыглар,чедир шинчилеттинмээн чүүлдер эвеээш эвес таваржып турган. Харын-даа Тываның төөгүзүн чедир шинчилевейн чорааны, ол үениң эртемденнериниң тускай сорулга-биле чорудуп турганажылы дээр болза, ында частырыг турбас. улуг империяларже кирип турар бичии чоннарның маадырлыг төөгүзүн аргалыг болза көргүспезин чедип алыры улуг империяларның иштики политиказының бир хевири турганы билдингир болгай. Ынчангаш ССРЭ үезинде Тываларның төөгүзүн шинчилээрде,таарыштыр шинчилеп,оларның улуг төөгүлүг чораанын чажырып, Тываларның төөгүзүн бижээн эрте-бурунгу төөгү ажылдарынче чагдатпазын кызыдып,ындыг ажылдарны чырыкче үндүреринге моондактап, Тываларның төөгүзүн шын шинчилеп турган кижилерни кызып-кыйып, харын-даа оларны хоругдап, адып-боолап, "хараган карты чип чораан багай чон бис", "Тыва" деп адывысты безин кээргенчиг очндан алган бис" дээн хөөннерни колдадып турганы уттундурбаан болгай. шак ол политика бодунуң чедип алыр дээн сорулгазын чедип алган.
Дөзү
Т
Үч Курыкан
Үч Курыкан — аймак ады.
Ады-сывы
Күл-тигин бижии, 3 дугаар одуругда "Үш Курыкан" деп сөстү бижээни: 𐰇𐰲𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣
Орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур. Адаанда, бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы-биле шүүштүрүп салган.
Эрги түрк дылда "үч" дээр сөс үе эрткен тудум чоорту "үш" деп сөс кылдыр хуула берген. Кыдат төөгүчүлер "Курыкан" деп сөстү бодунуң дылынга эптештир Гулигань кылдыр өскертип алган. "Төөгүлер чыындзында" Рашид ад-Дин оларны Куркан деп адап турар.
Дылы
Самоди дыл биле Эрги түрк дыл.
Ол улус Орхон-Енисей бижиктиг чораан. Хаяларга, дой саваларга, хой сөөгүнге кыска бижиктер, таңмалар шорбарлап артырып каан улус-тур.
Чурту
Байкалдың соңгуу эриин, Иркут, Ангара биле Лена хемниң бажын ээлей чурттап турган.
Аймакты башкарып чоруур кижи Сегин деп дужаалдыг.
Үези
VI — XIII вектер.
Кыдат төөгү бижиктери
Үш Курыкан дугайында Тан күрүнениң бижии төөгүлеп турар. Ол үеде бир дугаар түрк күрүне дүшкен, хамык аймактар кыдат хаанга чагыртып эгелээн. Гулигань Байкал далайның соңгу эриинде чурттап турар. 5 муң шериглиг. Үнүштерден ай казып чиир улус-тур. Чуртунда чүглүг куш дег чүгүрүк аъттар бар. Аъттары кара таңды ышкаш, оларның баштары теве бажы-биле дөмей; (олар) хүнде чүс-чүс ажыг ли маңнап эртер. Гулигань деп улустуң чурту соңгу чүкте далайга чедир чаттылып турар, кыдат төвүнден аажок ырак. Байкал далайның соңгу талазынче хүн дурту кыскалай бээр. Дүн дүжери билек отка чавана бышпайн чорда даң адып кээр-дир. Ол чурт хүн үнер чүкке чоок. Гулиганьның элчилери хаанывыска бараалгап келген, элчилер чанар деп баарга оларның-биле кады Гулигань чуртунче Кхан-Су-ми деп шериг даргазын чортуптувус. Дааскан девискээр чуртун ол кижи Сюань-кюе деп эде адап алган. Аймак даргазын Сегин дээр. Ол кижи бисче элчи чортупкаш хаанывыска белек кылдыр чылгы берген. Хаанывыс чылгыдан 10 кедергей эки аъттар шилип алгаш, аът бүрүзүнге тускай ат берген. Хаанывыс элчини улуг хүндү-биле хүлээп алган-дыр. Лун-шо үезинде, 662 чылда Сюань-кюе деп можуну Юйву деп эде адаааш "Байкалдың Чагырга черинге" даастып каан.
Курумча культуразы — VI-X дугаар вектер.
Кызыл-тас, чиңге-тараа, арбай тарып чораан улус-тур. Тараалыг шөлдер, суур азы бажыңнар чанынга турган. Кижилер чер-бажыңнарга чурттап чораан-дыр. Бажың кылырда борбак азы дөрт ханалыг оңгар казып алыр турган, хана биле шаланы тос карты-биле шып алыр турган улус-тур. Бажың серин кылырда кургаг сыраларны алгаш, черге хана дургаар шанчып алыр турган. Сыраның өрү көрген бажын бөле-хаара тыртып алыр турган. Ыяш будуктар аразындан чаъс суу кирбезин дээш, малгашты сиген-биле булгааш сери кырын чаап каар турган. Чамдык суурларны чалдаан чер биле оңгар куржалып турган. Дайын үезинде ындыг суурларга улус чаштынып турган. Суур иштингде чөөн талада мал кажаалары турган. Мал-маган аразында теве база чоруур турган. Аъжын-чемин, ажыл-агый херекселдерин бажың чанында оңгарларга шыгжап турган улус-тур. Кончуг дарган улус чораан-дыр, суур бүрүзүнде бо-ла дарган кижиниң үңгүзү бар болган. Ол улусту үргүлчү суур иштинге чурттап турган улусөтур дизе арай шын эвес боор оң, оода чадаарда, чылдың чартык хире үезин аалдарга чурттап турган боор олар. Чер-бажыңдан аңгыда чадыр биле өглерге база чурттап турган улус-тур.
Оларның чуртунда хая-дашта чуруктар силип каан. Колдуунда чылгы малды азы аът мунган кижилерни чуруп көргүзеринге ынак чораан улус-тур.
Бир чевээн археологтар Ольхон ортулуунга тып каскан. Үш Курыкан чону чорта берген улузун оңгар иштинге чыттыргаш, даштар-биле кырындан базырып каар турган. Базырыктар саны чүс ажыг боор-дур, бирээзиниң бедии 1 метр хире боор-дур.
Өртедип орнукшудар чаң. VIII-XI век.
VIII-XI вектерде чамдык улус калган кижини Эрлик оранынче үдээрде өртедиптер турган. Орнукшудар чер хем кыдыынга, 20-40 хире метр бедик черге туруп турган. Ажык черге калган кижини чытырып каар, ооң-биле кады Эрлик оранынга эдилээр эт-севин, ок-чемзеен салып каар. Оон-ам, чорта берген кижини хамык эт-севи-биле кады өртедиптер турган. Өрт соонда, ол черге 1,5 метр хире өртең чер орну артып каар. Орнукшударда оңгар каспас, херим-даш кылбас чораан улус-тур.
Салгалдары
Иркутск можунуң буряттары. Тофаларның өгбелери курыкан күрүнүң албатызы турган боор оң. Бурунгу үеде "Үш Курыкан" чуртунга самоди биле түрк дылдыг аймактар чурттап чораан. Чингис-хаанның соонда Байкал талазынга моол дылдыг эжелекчилер көстүп келген. Иркут биле Ангарага чурттап чораан улус төрээн дылын уттупкаш, моол чугаалыг алган.
Курыканнарның чугаазы чиде бербээн. курыкан аймактың кезек улузу XIV векте Туймаада биле Эркээни ховуларынче көже берген. Ол көшкен улус сахаларның өгбелеринге "курыкан дылын" дамчыдып берген. Мындыг арга-биле Саха чоннуң өгбелери түрк дылдыг апарган.
Бокска Россия чемпионады 1998
Бокска Россия чемпионады 1998 чылда Белгородка март 5-тен март 13-ке чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 1998 году Аңгылал:Март 1998 года Аңгылал:Белгородта спорт [[Аңгылал:1998 год в боксе]
Он кара нүгүл
Он кара нүгүл – сарыг-шажынчыларның эң чугула сагыыр кол хоойлузу. Он кара нүгүлдер кижиниң үш эжиктеринден үнүп чоруур кылдыныглар-дыр.
Үш эжиктер дээрге мага-бот-биле үш кылдыныг, сөс-домак-биле дөрт кылдыныг, угаан-медерел-биле үш кылдыныг, каттышкаш он кылдыныгны ынча-дээр. Он кара нүгүлдерни кылбазы – карачал кижиниң амыдыралының сагыыр хоойлулары ол. Шажынчы, ыдык амыдыралдың сагыл-саймаазының олбук-таваа база аңаа үндезилеттинген.
Өлүрери
Кандыг-ла бир дириг амылыг амытаны сөөлгү тынынга чедир тынмас кылып калырын өлүрери дээр. Амы-тын үзери эң улуг нүгүлдерниң бирээзи, ону кылган кижи каржы үүлезиниң түңнелинде келир чуртталгаларында адакы үш чаялгага чаятынгаш шыдатынмас берге нүгүлдерни боду эртер. Тын үзериниң хевирлери көвей. Оларның кыска үш хевири.
Оорлаары
Өскелерниң өнчүзүн айтырыг чокка алыры. Бодунуң туразы-биле өске кижиниң эт-севин, акша-көпееэн, херекселин, хевин, чажырып чыткаш азы күш дөгеп тургаш алырын оорлаары дээр. Ооң биле дөмей чээп алган ашказын, дилеп алган эт-севин үезинде эгитпези база хамааржыр. Кижилерни оорлаарынче ыдалаары база оор-чорук болур. Оорлаарында кыска үш хевирлер бар.
Самыыргай болуру
Чараш эвес эр-кыс чорук кылып чорууру. Өг-бүле кижилерниң бот-боттарынга шынчы эвези. Ыдыктыг черлерге эр-кыс чорук кылыры, кыс кижи күзел чок турда эр-кыс чорук кылыры, херээжен кижиниң ай үезинде холбажыры.
Мегелээри
Бодунуң сорулгазын чедип алыр дээш өскелерни овуузуннуг сөстер ажыглап тургаш төөредиири. Бодунда эт-сеп, ашка-хөпеек, эртем-билиг чок турда-ла бар деп өскелерге минииргенирин ынча дээр. Мегениң үш хевирлери.
Каржы сөстер сөглээри
Өскелерниң сагыш-сеткилин доюлдуруптар каржы-дошкун уткалыг үлегер чок багай сөстер сөглээри. Кемниг кижилерни: аскак, дүлей, согур деп сөглээри. Анаа чымчак-даа сөстер ажыглап кыжыртынып тургаш, кандыг-бир кижиниң сагыш-сеткилин булгандырыптары база маңаа хамааржыр. Башкылар чанынга тургаш каржы сөстер ышкынары нүгүлү улуг.
Хоозун чугаа кылыры
Бодунуң болгаш өске кижилерниң алдын үезин чарып, үре-түңнел чок кевин-херекчок чугаа кылыры. Өске чүдүлгелерни өөредиг деп хөөрээри. Хандыкшыл тывылдырар ужуралдар, ырылар, шүлүктер хөөрээри. Кылык-килең тывылдырар дайын-чаа, оорлар-дээрбечилер дугайында хөөрээри. Ылангыя ном-судур сайгарып, бүдээп турар улус чартыктырары улуг нүгүлдүг.
Каржы бодалдар сеткиири
Өскелер айыыл-халапка таварышсын, өөделевес болзун дээн кылык-килеңден үнген каржы бодалдар. Өнчүлүг кижилерге көөр-хөөн чокталып когараарын йөрээп, эртем-билиглиг кижилер багай чүвеге таварышсын дээн сеткиишкин сеткип. Өскелер шаптараазынга таваржыырга өөрүп олурары ол бүгү хамааржыр.
Меге көрүш
Угаан-сарыылды баларландырып келир чок чүвени бар кылдыр шынзыгар бодалдарны ынча дээр. Чижээ: "мен" "мээң" деп бодалдар угааны баларландырып чоруурлар. Ол бодалдар күштелген тудум "мен" деп чүве бот-тускайлаң мөңге бар деп бодалдар биле угаан баларланып хирленир. Өске бир угаан баларландырар көрүш үүле-хоойлузу чок деп боданырындан угаан баларланыр.
Дөс
О О О
Раса
Раса – кижилерниң угун салгап дамчыыр даштыкы демдектериниң (кежиниң, карактарының, бажының дүгүнүң өңү, бажының сөөгүнүң хевири дээш оон-даа өске) ниитизиниң аайы-биле ылгалыр, тывылганының болгаш чурттап чораан чериниң ниитизи-биле ылгалыр бөлүү.
Дойлар
Дойлар – эрткен төөгүлүг оруувус, дээр Деңгер чүдүлгевис тыва кижиниң амыдыралында үш улуг дой бар деп санаттынар. Кижи төрүттүннер, келир үениң салгалын бодарадып, өг-бүле тудуп чурттаар, оон, үези келирге, чырык өртемчейден чарлып чоруур.
Бистин өгбелеривис бо болуушкуннар-биле холбашкан ханы уткалыг ёзулалдарны эрттирип чораан.
Уруг дою
Уруг дою – чаш уругнуң төрүттүнгенин демдеглээн байырлал. Кандыг-даа назылыг ие кижи божуптарга, дөргүл-төрел болгаш таныш-көрүш кижилерниң өөрүшкүзүн илереткен, өг-бүлеге эрттирер байырлал болур. Душ болуп таваржы берген чорумал кижи-даа ук дойга киржир турган. Уруг доюнга шыдалдыг улус ирт дөгерер, ынчаарга шээр малы чок улус баш бурунгаар бир аалдан уруг доюнга дөгерер чүвезин тыптынып алыр. Уруг доюнга дөгерер чүвениң дүлген ужазын аңаа салыр, эъдин дөгерезин дүлгеш, өгге олурганнарга үлегилеп бээр болгаш кожазы өглерге чедиштир салыр. Чаа божаан ие дүрген дыңзып, ажыл-агыйже киреринге дөгүм болуру-биле, мүннү ижиртир турган. Уруг дою дээрге тыва кижиниң бодалынга эң бай сеткилди угаадып турар. Олчазы кандыг болганын улус кончуг сонуургаар. Оол уруг болза «койгун дузактаар чүве-дир», «аргамчы сөөртүр чүве-дир»; кыс уруг болза «ине-чүскүк тудар чүве-дир», «Өшкү саар чүве-дир» дээр. «Эр», «кыс» деп дорт адаарындан ойталаарын кызыдар чораан. Оол уругга бир янзы йөрээл болгаш тускай ат бээр. Оол уруг төрүттүнген болза, эң улуг назылыг эр кижи йөрээл салыр: Пар ыяш баглааштыг болзун, Бажын саваан аъттыг болзун.
Ал-болду сөөккүр болзун, Давып-самнап өзер болзун.
Дөр сыңмас төрелдиг болзун, Дөргүн сыңмас бода малдыг болзун.
Өдек сыңмас шээр малдыг болзун, Ойнап-хөглээр өөрлүг болзун.
Эвилең чаңныг үрен болзун, Экер эр бооп чурттаар болзун.
Улуг кижи көрүп каанда, Орук чайлап хүндүлээр болзун.
Уруг чашты көрүп каанда, Бажын чыттап чассыдар болзун.
Оол уруг төрүттүнерге, бурун өгбелер ол чаш амытан кадык-шыырак, чазык-чаагай болгаш биче сеткилдиг кижи болурун алгап-йөрээп каарын бо йөрээл көргүзүп турар. Допчулап чугаалаарга, кырганнар бодунуң ыдыктыг чагыын чаш уруг кавайда чыдырда-ла, йөрээл дамчыштыр берип каар чаңчылдыг турган.
Кыс уруг төрүттүнерге, бир янзы уткалыг йөрээл салыр:
Үнер хүндүс үнген-дир сен,
Кыс бооп төрүттүнген-дир сен.
Ус-куш дег шевер болзун,
Улуг назын назылаар болзун.
Анай, хураган кодан сыңмас болзун.
Акы, дуңмазы өг сыңмас болзун.
Оду-көзү өшпес болзун,
Оюн оя чурттаар болзун.
Катыраңнаан чаңныг болзун,
Каас-коя хептиг болзун.
Чассыг-хоюг хептиг болзун,
Саяк аъттыг кадын болзун.
Кыс бооп төрүттүнген төл чараш, эвилең болгаш кээргээчел болзун дээн күзел бо йөрээлдиң утказы бооп турар.
Уруг бажын кыргыырының дою
Уруг дою, ол уруг үш харлап чорда, ам бир болур. Шаанда болза чаш уруг ие иштинге чорда, бир харлыг болур, ынчаарга үш харлаан уруг дээрге, амгы шагның календарын ёзугаар, ийи харлаан уруг бооп турар. Чаш уруг үш хар чеде бээрге, бажының дүгүн хылбыктаар. Хылбыктаар хүннү тускай айтырып алыр турган. Лама кижиге ном номчуткаш азы хам кижиден айтырып алыр, чарынчыга чарын салдырар болгаш хуваанак салыр кижиге хуваанактадыр турган. Уруг бажының дүгүн хылбыктаары – улуг байырлал. Чаш уруг үш харлыынга чедир бурганның камгалалында деп тывалар санап чорааннар. Баш дүгү хылбыктаар ёзулалдың кол ужуру болза, үш харлаан уругну өнчүледиреринден аңгыда, уругну йөрээп тура, ниитилел аразынга камгалалды тургузары болур. Бажын кыргыткан хүнүнде төрелдериниң болгаш чоок кижилериниң берген мал-маганы база эт-севи ол чаш амытанның шуут өнчүзү бооп артар. Ол уругга айтып берген иртти дөгерип чиир дээн болза, ол чаш амытандан чөпшээрелин айтырар, ооң орнунга өске малды айтып бээр. Үш харлаан уругнуң бажын кыргыыр хүн чалаттырып келир кижилер даай-авалары, даайлары, күүйлери, кырган-авалары, дөргүл-төрели болгаш күзелдиг кижилер болур. Хачыны актап алыр, ол болза тудазынга ак пөс азы ак кадакты баглап алыры-дыр, ооң соонда бизин арылдыр артыжаар. Бажын хылбыктаар кижини база тускай айтырып аап болур. Чылы тааржыр база болур ужурлуг. Улуг назылыг кырган-ачазы, кырган-авазы, даайы азы даай-авазы уругну кыргып болур. Хылбыктаар дээн кижи кадактыг хачыны алгаш, хүн аайы-биле ол уругнуң бажын үш долгандыр чалбарып эргилдиргеш, кадактың ужун ол уругнуң бажының дүгүнге дээскеш, алгыш-йөрээлин албан чугаалаар. Кыс уругнуң сай-чажын кезерде, кырган-авазының йөрээли:
Кезер дээш кеспедим,
Хем-Хемчик чонунуң чаңчылы-дыр.
Кыргыыр дээш кыргывадым,
Кырган өгбелерниң чаңчылы-дыр.
Торлаа дег өөрлүг бол, кызым,
Тогдук дег чараш бол, кызым.
Ажы-төлүң өг сыңмас болзун, уруум,
Азыраан малың кодан сыңмас болзун, уруум.
Даай-авазы мындыг хевирлиг йөрээлин салыр:
Ак сүдүм чаштым,
Кыраан назынында бажының дүгү дүккүр болзун!
Кудун Эмегелчин ээрен
Хумагалап турар болзун!
Кулактары дыыжы болзун,
Д
Д, д — кириллицаның бешки үжүү. Үн аайы-биле [Д] деп адатынар.
Ол грек дылдың дельта деп үжүүнден укталган. Ооң шаандагы орус ады добро турган. Латин хевири D. Ону хол-биле бижиири латин g ышкаш.
Дойлар
Уруг бажын кыргыырының дою
Карактары көскү болзун!
Бора хек дег, ыраажы болзун,
Мочурга дег өзүген болзун!
Торлаа дег өргүн болзун,
Тогдук дег чараш болзун!
Чон кайгаар шевер болзун,
Чораан чоруу бүдүнгүр болзун!
Улуг кижи көргеш, шайын хайындырар болзун,
Уруг кижи көргеш, курудун сунар болзун!
Оол уругнуң бажын кыргааш, кырган-ачазының алганган йөрээли:
Эрниң эрези бооп доругар болзун,
Эзерлиг аъттан туттунар болзун!
Эринниг кижиге алдырбас чечен болзун!
Дөң черге хондурар өглүг болзун,
Дөш черге чалаар малдыг болзун!
Ажы-төлү арбын-көвей болзун,
Аксы-дылы мен дег буян-чолдуг болзун!
Даайының салыр йөрээли:
Ак дээрим
Актаан хачым өршээзин!
Тос дээрим өршээзин,
Тос ада үрени мандызын!
Кедизинде бажының дүгү чаагай болзун!
Кырыыже дээр бажың дүгү дүшпезин!
Эр бооп доругуп өзер болзун,
Эзерлиг аътты мунар болзун!
Эгинниг чүве эннешпес болзун,
Эрбенниг ааска алыспас болзун!
Назы-хары мен дег узун болзун,
Аксы-дылы мен дег тоолчу болзун!
Улуг-сеткил сеткивес болзун!
Үш харлаан уругнуң бажын кыргаан хүндүс, ооң ада-иезиниң өөнге четкилеп келген дөргүл-төрелдер ол чаш амытанның бажының дүгүн бир шымчымны кыргааш, хире-шаа-биле белектерни бээр. Үш харлыг уругнуң бажын хылбыктаары – тыва чоннуң сүзүктүг чаңчылы. Кыргаан дүктү ак хаш хапчыгашка азы ак пөске ораагаш, сыртык иштинге шыгжаар. Кыргаан дүктү черже октаар болза, уругнуң куду чайлаар болгаш, бүрлүп болур. Кыргаан дүктү отка өрттедир болза, чаш уругнуң карааның шозу баксыраар. Кыргаан дүктү бадың-шаңнаар болза, ол-ла уругнуң бажы бужартаар дижир.
Үш харлаан уругнуң бажын кыргаан соонда, дой эгелээр. Ол уругнуң ада-иези чалаттырып келген кижилерни хүндүлээр, ашкарар-чемгерер болгаш сеткил хандыр хөөрежир. Тыва ёзуда чаш уругнуң доюнга арага ижип болбас турган.
Чадаган
Чадаган - хөй хылдарлыг, "чада кагган" дээн уткалыг хөгжүм херексели. Баштайгы чадаганнар 5-тен 12 чедир хылдарлыг турган болза, амгы үениң чадаганнары 30-40-чедир демир хылдарлыг бооп турар. Национал хөгжүм херекселдеринде чадаган дугайында шүлүктер эң хөй бижиттинген. Күжүгет Марияның "Сактыышкыным чадаганы", Куулар Бористиң "Чадаганым" болгаш өске-даа чогаалдарны адап болур.
Чадаган — хөй хылдыг, эрте-бурунгу болгаш эң-не нептереңгей хөгжүм херекселдериниң бирээзи.
Чадаганга аянналгалар
"Чадаган" деп сөс тываларның маадырлыг болгаш анаа тоолдарында, тоолчургу чугааларында, улустуң ырларында бо-ла таваржыр. Улуг-даа, аныяк-даа кижилер чадаганга эки ойнаар турган:
Чадаганым холумайда. Ону ойнаар шааң бар бе? Чараш оюм баглаажында. Ону мунар харыың бар бе?
Угаан сайзырадыр сес одуруг
Угаан чаажыктырар сес одуруг – Төвүттүң "Буга-Даа" чурттуг, Геше Дорже Сеңге деп башкының шаанда-ла бижээн кыска сес одуруглуг шүлүү. Бо шүлүкте бо үе чадазында кижилерниң сагыш-сеткилинде эвээжеп бар чоруур үнелиг бодалдар, азы сагыш-сеткилди чымчадып делгем кылдыр сайгарар көрүштер кирип турар. Ынчангаш амгы үеде Өөредиг тайылбырлап чоруур көвей башкыларның сүмези, бо одуругларны эки сайгарып алгаш амыдыралга боттандырар болза ажык-дузазы аажок улуг деп тайылбырлаан.
Чадаган
Чадаганга аянналгалар
Сарыг дайым чараш аъдым, Саарын какпайн мунар силер. Чадаганым чараш ойнум Чарбайн, үспейн ойнаар силер.
Чадаганның шаандакы хевири доңгайтыр каап каан деспи сагындырар, ооң ийи ужунда бичии хоошпалар кылгаш, чеди хыл быжыглаан. Шээр мал шөйүндүзүн чадагайлааш, ооң ак карты-биле чадаган хылдары кылыр. Чамдык улуг улустуң чугаазы-биле алырга, ук хөгжум херекселиниң ады "чадагайлаар" деп сөстен укталган. Шөйүндүнүн чадаганын чадагайлап, аңгылап алгаш, ону ээрип, кургаткаш, чадаган хылы кылыр турган. Улуг улустуң чугаазы-биле алырга, чээрби чүс чылдың эгезинге чедир-ле чадаганның хааржаанга хөмнү, а хылынга аът кудуруундан алган суук хылдарны ажыглап турган. Сөөлгү үеде чадаган ийи кол хевирлиг: бирээзи шөйбек дөрт-булуңнуг, дүп чок, бир кулаш ажыг узун дурттуг,ийи-үш карыш доора дурттуг, бештен тос чедир хылдыг хааржак (хомду), өскези кулаш шала четпес узун дурттуг, чартык кулаш хире доора дурттуг, 12-ден 16, харын-даа 20 болгаш оон-даа хөй хылдарлыг калбак дөрбелчин хааржак. Чадаганның амгы чаа хевирлерин шуугай, демир удазыннар ажыглап, кадып, хырбалап тургаштың, кылган боор. Шаандагы чадаганнар ышкаш, ооң амгы хевирлериниң хемчээли, хевир-дүрзүзү янзы-бүрү, чаңгыс аай эвес болур. Чадаганны кандыг-бир кижиниң азы бөлүк күүседикчнилерниң ырызын өске хөгжүм херекселдери-биле кады үдээринге ажыглап турар.
Тывызык: ''Чеди кысты ийи савааш-биле улдадым, Четтинчипкеш, ишкирнигип ыглашты
Чадаган дугайында тоол
Назы-хары улгады берген хаан чурттап чораан. Ооң ийи кадайының кайызы-даа уруг-дарыг чок болган. «Өлүп калзымза, мээң соом салгаар төл херек. Кадайларым ызыгуур салгаар төл төрүп шыдаваан болганда меңээ карачал кадайдан тып бериңер» - деп, хаан чарлык болган. Бөдүүн кадарчы уруу, аныяк чараш кысты тыпкаш, ооң күзелин айтырбайн, хаанга кадай кылдыр чалап берген. Хаанның ол кадайы элээн болганда, оол божаан. Аныяк кадай хаанга ынак эвес болган ужун эмиг сүдү тырттынып, чаа төрээн төлүн эмзирбестей берген. Хаан чоок кижилери-биле сүмелешкеш, Ак-Ойга чурттап турган Ачылыг башкы ламаны чалаан. Оозу бодунуң ыдыктыг судурларын ажып, шо-төлге каггаш, бо таварылгада чүгле ыраажылар, тоолчулар, хөгжүмчүлер дузалап шыдаар дээн.
Дойлар
1. Кыс уругнуң ужазының адаанга өшкү дүгүн (чөөгүн) салыры
Кыштаг чуртка Сат Чамбалдың өө турган дижик. Ол өгнүң ээзи кадай кыс уруг божаан дижик, өске бир кыштагда Монгуш Болаттың бир оолдуг өө турган дижик. Ол оолдуң авазы өшкү дүгүн хоюдүр дыткаш, төгериктей дүргектээш, чаа төрүттүнген кыс уругнуң ада-иезиниң өөнге чеде бээр. Оолдуң, авазы хүндүткелдиң ёзулалын кылгаш, кавайда чаш уругнуң, баан оваарымчалыг чешкеш: – Урууңарны соонда келин кылып алыр мен — деп чугаалааш, төгериктей дүргектээн өшкү дүгүн хойнундан ужулгаш, чаш уругнуң ужазының адаанга салгаш, кавайлап каар. Кавайда чаш уругнуң иези Монгуштарның талазындан келин айтырып келген кадайже хүндүткелдиг көргеш:
– Чаа харын, ындыг-даа ыйнаан – деп каар. Оолдуң адазы кижи келин айтырып келген болза, кавайда кыс уругнуң адазынга оттук-дажын берип каар ёзулал турган.
Угаан сайзырадыр сес одуруг
Сес одуруг
Аңгылал:Шүлүк Аңгылал:Чогаал
Чадаган
Чадаган дугайында тоол
Хаанның, хөй санныг албатыларын чыыр улуг бүрээ-бүшкүүрлери эдип, эвээш санныг албатыларын чыыр биче бүрээ-бүшкүүрлери эдип: «Хөгжүмчүлер-тоолчулар доп-дораан чыылзын» — деп чарлык болган. Чон хаанга бараалгадып эккелген ушпа кырган ашакче айыткан. Кырган өле бажын мөгейткеш, ак салын суйбай тыртып чугаалап-тыр: «Аныяк шаамда ыыткыр үннүг ыраажы, өткүт угаанныг чордум, ам ушпа кырган апарган хөөкүй мени көрүп тур силер, канчаар дуза кадар ужурун билбейн тур мен». «Чон сенче айыткан чүве болганда, чүну-даа канчаарын бодуң бил, ынчалзажок мээң оруум салгаар оглумну төрээн иези эмзирер кылып каг» - деп, хаан харыылаан.
Дойлар
1. Кыс уругнуң ужазының адаанга өшкү дүгүн (чөөгүн) салыры
Кавайда чаш уругнуң адазы келин айтырып келген ашактыва чазык-чаагай болгаагаш:"– Чаа харын, ындыг-ла бооп-тур ийин – деп каар."Эрги Тывага куда ёзулалы, кыс уруг кавайга турда-ла, эгелээр турган, ол чүл дээрге, кедизинде баргаш, ол уруг өзүп келир, ынчан ону оглунга кадай кылдыр ап бээр. Үш ада дужундан бээр хан төрел кижилер кудашкылар болбас болгаш оларның оглу, кызы ашак-кадай болбас чурумнуг турган, шаандагы тывалар ол ёзулалды тергиин ыдык сагыыр чораан.
2. Белекти чаартыры
Уруг он беш, он чеди, он тос хар чеде бергенде, ада-иези өглеп эгелей бээр. Эрги ёзуда он дөрт, он алды, он сес харлаан уругну ашакка бербес турган.
Чадаган
Чадаган дугайында тоол
Ынчан кырган тос чыл иштинде кадырып каан дыттан, тос харлыг кошкарның салгынга кадырып каан дадаазын шөйүндүзүнден тып бээрин дилээн. Хамык албатылар хаанның чагыргазында болганда чүү боор, кырганның дилээн саадал чокка күүсеткен. Кырган дыттан хааржак оюп алгаш, ооң кырынга кажыктар салгаш, шөйүндүнүң ак картын шөе тыртып, хылдар кылгаш, өг кырынга кургадып каан. Удаваанда салгын сырыннай бээрге, хылдар эде берген. Кырган чадаганның хөөнүн кииргеш, төрээн черинин чаражы, бай-байлаанын дугайында; бөдүүн болгаш ядыы-түреңги-даа бол, эп-найыралдыг чонга шынчы чагырыкчының херегинин, аңаа салгакчыны төрүп берген аныяк, чараш херээженниң дугайында; иениң эмииннн сүдү бүгү кижи төрелгетенни, ооң иштинде бөдүүн чоннуң идегеп турары келир уениң чагырыкчызын тоттуруп шыдаар дугайында кударанчыг ырын ырлап орган. Ооң ырызының аялгазы тааланчыг, чадаганның хылдарының үнү сагыш-сеткилди саргыда бээр боорга, ыраажының сөөлгү сөстерин дыңнааш, аныяк кадын ыглапкаш, оглунга халып келгеш, ону хөрээнге чыпшыр туткаш, эмзире берген. Ол өйде хаан кирип келгеш, кырганга хөй суй белекти тутсуп, ооң чадаганынга ак кадак баглап каан (Куулар Барынзаа Калзановна ыткан, 1923 ч. төрүттүнген, Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин-Аксы чурттуг).
Дойлар
2. Белекти чаартыры
Белек чаартыры дээрге шагда-ла кыс уругну келин кылып аарын айтырган дөө таланың улузунуң ук херекти уламчылай чогудуп алырын билип алыр аргазы болур.
Чугаа-соот шуудап, чүвениң аяны билдине бергенде: – Чорук бүттү-ле. Харын бүтсүн-бүтсүн – деп, уругнуң адазы шын-на сеткилин илередир.
Чадаган
Дөзү
Чадаган Чадаган
Дойлар
2. Белекти чаартыры
– Чоруум чогаан-дыр – деп, амырап чугаалааш оолдуң талазындан келген кижи чанып чоруптар.
– Белек чаартып келген кижиниң барааны көзүлбейн баргыже чедир, кыстың ада-иези өг чанынга турар.
3. Шайын бузары
Шайлажыры – тываларның эрте-бурунгу чаңчылы. Амыдыралы кандыг-даа болза, тыва кижи өгге кирген кижини албан шайладыр. Бир эвес өгге кирген кижиге шай куткан аяк сунмаан болза, ону эң багай болгаш харам чорук деп көөр.
Шайлыг болуру, шайын хандылап хайындырары база өгге келген кижилерни хүндүлеп шайладыры тыва чоннуң үе-дүптен бээр сагып келген ыдыктыг чаңчылы болур.
Оолдуң талазындан болчумчалыг кыс, эр төрелдерин шилип алыр. Кончуг аъттарны эзертепкен болур. Оолдуң оол төрели көгээржикти, иштиг хапты, бүдүн шайны болгаш бир чиң дүңзе таакпыны кыстың ада-иезинге чедире бээр. Оолдуң кыс төрели өң-баазын чинчилерни кыстың аалынга чедире бээр.
Оолдуң кыс төрели келин болур кыс-биле тускай ужуражыр, чугаалажыр болгаш өң-баазын чинчилерни Кыдаттан келген удазынга дискеш, келин кыстың мөңгүн чавагалыг кежегезинге баглаптар.
Бускан шайны, боодалын часкан таакпыны кыстың дөргүл-төрели болгаш кожа-хелбээ кижилери тус-тузунда хайындырып ижер болгаш тыртып кааптар.
Шай бузар чорук база таакпы бээр чорук келин кыстың бег, кунчуу бар деп чүвени бүгүде чонга элдээртип турар.
4. Дүгдээшкин
Оолдуң ада-иези кенниниң кажан келирин билип апкаш аъжын-чемин белеткеп эгелээр. Оолдуң талазындан тускай шапкынчыны чорудуп тургаш, кыстың ада-иезиниң эң чоок төрелдерин болгаш олаа-кавыда чурттап турар улуг назылыг кижилерни өреге санай билип алыр. Кандыг өгге кандыг көгээржикти сөңнээрин, кандыг хапта, кандыг чем сунарын база чүнү-чүнү бээрин баш бурунгаар үлеп, таарыштырып алыр. Хөм болгаш пөс хаптар иштинге дүлген эът, боова, боорзак, быштак болгаш соктаан чиңге-тараа бар болур.
Дүгдегге баарда, оолдуң ада-иези оглун болгаш чоок төрелдерин эдертип алыр, от чажыкчызын шилип алыр.
Дүгдээшкин болур хүндүс отче чажыг чажары албан турган. Ол ыдыктыг чаңчылды «отка чажыг чажары» дээр. Оолдуң ада-иезиниң талазындан мөге-шыырак, эрес-кашпагай болгаш чечен сөскүр бир шыырак эрни шилип алгаш, келинниң ада-иезиниң аалындыва дүгдээшкин кылып чоруптарда, ону хамыкты мурнай аъткарар.
Оолдуң талазындан келген от чажыкчызы уругнуң эң чоок дөргүл-төрелдериниң өглерин эргий кезиир, өг бүрүзүнүң одунга чажыг чажып чалбарыыр. От чажыкчызы уругнуң төрелиниң өөнге келирге, эң баштай бир хува долу хойтпак ижиртир, ооң соонда бир падар аяк долу арага сунар, ооң соонда дүлүп каан кончуг семис эътти дазыл тавак долдур салыр. От чажыкчызы оолдуң ада-иезиниң болгаш ха-дуңмазының алдар-адын бодап араганы таарыштыр амзаар, чемни чиир, кол-ла чуве уругнуң төрелдериниң өглерин дөгерезин эргий кезиир.
Дүгдээшкин кылганнар уругнуң ада-иезиниң аалынга чедип келгеш, кудазының өөнүң чанынга дүжер. Таалыңнарда арага-дарыны болгаш хаптарда аъш-чемни уругнуң ада-иезинге берип каар, ол хамык суксунну болгаш чемни уругнуң төрелдери өреге бүрүзүнге үлеп чедиштирер.
5. Айын, хүнүн айтырары.
Куда дүжүрери. Кудалар уткууру.
Биеэ шагда тыва кижи бодунуң угун тос ададан бээр билир чораан. Хан төрел чорукту кончуг барымдаалаар, үш ада ызыгуурунда хан төрел кижилерниң оглу, кызы өгленишпес чораан. Кыс уруглар колдуунда он беш, он чеди, он тос харлыында ашакка баар.
Шаг шаанда өгленир дээн оолдуң, кыстың ада-иелери кандыг айда, кандыг хүндүс аалдан үнерин улуг хам кижиден айтырып аар, улуг чарынчыга чарын салдыртып аар, улуг төлгечиге хуваанак салдыртып аар турган. Тывага сарыг шажын келген соонда, ашакка баар уругнуң база кадай алыр оолдуң аалындан үнер хүнүн, чүгүн база кандыг чүзүннүг аът мунарын эртемден ламадан айтырып аар апарган. Келин болур уруг аалдан аът мунуп үнерде, кандыг чылдыг кижи аъдының узун-дынын тударын безин айтырып аар. Ашак-кадай болур оолдуң, кыстың төрүттүнген чылдарын көрүп тургаш, эртемден лама оларның тааржырын азы таарышпазын айтып бээр турган.
Уругну бээр айын болгаш хүнүн айтырып апканда, ада-иези уруун ашакка бээр деп барганда, дөө талада ада-иениң оглу кудээлеп кээп турар апаар. Куда дужери дээрге ада-иезиниң өөнден кыс уругнуң аңгыланып үнгени ол болур.
Мыя бо кыска угаадыглар болза бистиң ада-өгбелеривистиң эрте шагдан бээр куда ёзузун ыдыктап кааны ол болур.
Уругнуң ада-иези, чоок төрелдери уругнуң эт-севин, шагның дөрт ээлчээнде кедер хевин, идиктерин, ижер-чиир аъш-чемин ыяк белеткептер, айыткан хүнүнде аъткарарынга шуудадып каар. Ашакка баар уругнуң аъдының узун-дынын ол уругнуң чылы-биле чылы тааржыр ол аалдың оол кижизи чедип үндүрер, ол дээрге өгбелерниң сагып келген ыдыктыг ёзулалы болур. Ол оол аътты уругнуң ада-иезиниң өөнден элээн ырадыр чедип келгеш, узун-дынын салыптарга, ашакка баар уруг аъдын боду башкарып чоруптар.
Куда дужурери дээрге келин кыстың ада-иезиниң өөнден аъттанып ундүреринден эгелээр.
Кыс уругнуң талазындан келген кудажыларны, оол уругнуң ада-иезиниң аалының чанынга келгенде, албан уткуур, ол болза ырактан келген кижилерни дыштандырары болур. Оолдуң төрелдери шайын хайындыргаш, холла хөнектерге куткулааш, аъжын-чемин белеткеп алгаш, аяк-савалыг чеде бергеш, уткуур черге манап орарлар. Аал чанынга кудаларны уткуп алган соонда, ол черге чедирген хөнек, аяк-сава келин уругнуң эдилели бооп артып каар.
6. Өг долганыры
Уругнуң эккелген эт-севин аайлааш, чаа тиккен өгге куданы эрттирер. Бурун ёзуда чаа тиккен өгнү кудага келген кижилер үш катап хүнгээр долганыр. Бир эвес чаа өгнү тип четтикпээн болза, өг орнунга багана кадааш, кудага келген кижилер ону үш катап хүнгээр долганыр турган.
Чаа тиккен өгге каас-коя хептиг кижилер имилеме апаар. Оолдуң талазындан бир кижи бир хууңга суг, божа, хойтпак хоюдур кудуп алгаш, ооң-биле кудага келген кижилерниң чараш хевинче былчай чажып турар, ол дээрге каткы-хөг үндүрери болгаш чугаа чазаары болур.
Бурун тыва ёзуда чаа тиккен өгге куда дужер оон соонда ол өгге ийи чалыының чаа чуртталгазы эгелээр, оларның чанынга он үш хар чеде берген уруг-дарыг чыглып хонар турган.
Шаандагы Тываның ёзу-чурумунда болза куда болган черге он үш хардан чээрби хар чеде берген аныяктар чыглыр тускай өг турган. Олар ол өгге ойнаар-хөглээр.
Куда душкен черге үжен чеди хар четпээн кижи араганы шуут-ла ижип болбас турган. Дөртен тос хар четкен кижи ийи дугураандан база-ла эрттир арага ижип болбас. Куда душкен черге эзиртир арага ишпес, шош-содаа кылбас болгаш аас-дыл ундүрбес чаңчыл турган.
Куда болган черге араганың сөөлгү дашказын эң улуг назылыг кижиге сунар. Ол кырган арагазын ижипкеш, илезин отче, хараачаже болгаш дээрже углай чажыптар. Кудага келген кижилер эмин эрттир шимээргей бээр болза, суг, божа болгаш хойтпак холумаан оларның каас-коя хевиндиве тө чажар турган.
Куда доозулган соонда, эң улуг назылыг кижи мынча дээр:"– Чаа тиккен өгнүң оду өшпес болзун!"
7. Алгыш-йөрээл
Тыва куданың бир онзагай ылгалы болза келинни алгадыры болур. Келинни алгадырда, Аскак-Кадай кончуг ачы-буянныг болур. Олаа чооктуң бир болчумчалыг кадайын шилип алгаш, ону Аскак-Кадай деп адап аар. Аскак-Кадай бир хап ишти эге чиг чиңге-тараалыг база бир балдылыг болур. Аскак-Кадай хапта тараазын черже чажып, балдызын черже хап каап чоруур. Аскак-Кадай өглерни ынчаар кезип келир. Келин уруг Аскак-Кадайның эдээнден туттунуп аар. Хапта тараазын болгаш балдызын Аскак-Кадай сөөлзүредир кирген өгге кааптар, чурум ындыг турган.
Келин уругну алгадырда, Аскак-Кадай бээ, кунчуунуң өөнге чедирип келир. Өгнүң ээзи кадай аякка сүт куткаш, баштай боду амзааш, оон кеннинге бээр. Кенни аякта сүттү амзааш, кунчуу кадайга сунуп бээр. Кенни биле кунчуу кадайның сүт амзаары дээрге таныжып ап турары болгаш арын чазаары болур.
Бээ, кунчуунуң өөнге келин кысты алгаар. Келин кысты кадай-даа кижи, ашак-даа кижи алгап-йөрээп алганыр. Чечен алганырлар база бар. Чевен алганырлар база бар. Арны-бажы деридип, сөзү үнмес апарган кижини мынча дижир:
– Кудам дериде берди. Кудамның эдээн азындырар.
Ындыг чеме дыңнаан кижи бар шаа-биле алганыр турган.
Куда дүшкен черге алгыш-йөрээл кылыры дээди сүзүглел болур. Алгыш-йөрээл дээрге чаа чуртталга туткан оолга, кыска ажы-төлдүг болурун, бай-шыырак болурун, кежик-чолдуг чурттаарын күзээн буян сөзү. Тыва ёзуда алгыш-йөрээл чок куда турбас.
8. Бег, кунчуун келинниң шайладыры
Алгыш-йөрээл доостурга, келин уруг чаа тиккен өөнге чанып келир. Куда дүшкен соонда, бир хонганда, оолдун, талазындан ийи кадай кижи келин кыстың, эккелген эдин ончалап көөр. Келин кыстын, эккелген аптара-савазын, үлгүүрүн, аяктарын, хууңнарын болгаш эдин-севин оолдун, талазындан ончалап-четчелеп алырын буянныг чорук дээр. Авазының айтып бергенин ёзугаар келин уруг пашты долдур чиң шайын хайындыргаш, аалындан эккелгени чигир-боовазын делгээш, оон ам бээн, кунчуун база кожа-хелбээ кижилерни чаа тиккен ак өөнге шайладыр. Келин кижиниң баштай хайындырган шайының амданындан-на оон холунуң байын билип аар дижир. Келинниң хайындырган шайы чаа тиккен өгнүң суксуну болгаш алдары бооп артар.
Тыва кижи шайлап оргаш, сеткил хандыр хөөрежир, танышпааннар таныжар, кырганнар таалап хөөрежир.
Хайындырган шай – тыва өгнүң хүндүлел суксуну. От хып турар болза, шайны хайындырар.
Элээн болганда, өгленген аныяктар ада-иезинден, чоок төрелдеринден мал аалдап алыр. Аалдап алыр малдарның санынга хой, өшкү, казыра, молдурга, шары, саар инек болгаш хөлге аъды шупту кирер.
Тыва – көшкүн малчын чоннуң бурунгу чурту, ынчангаш аалдажыр, бот-бодунга үнүп-киржир ёзулал хан төрел харылзааларның база бир онзагай хевири болгаш чаңчылы болур.
1-ги чижек
Дөңге тигер өглүг болзун,
Дөшке чалаар малдыг болзун!
Эдилээни мөңгүн болзун,
Эзертээни чыраа болзун!
Баштың чылгызы саяк болзун!
Шары кежи көгээржиктиг болзун,
Шал хадың бышкылыг болзун!
Урук сөөртүр оолдуг болзун,
Улагга мунар аъттыг болзун!
Хоюп четпес коданныг болзун,
Хову сыңмас хойлуг болзун,
Хоор ала чылгылыг болзун!
Уран-шевер кыстыг болзун.
Эдискилеп аңнап адар
Эрес аңчы оолдуг болзун!
Хола-биле хомус согар,
Кончуг шевер оолдуг болзун!
Ажы-төлү көвей болзун,
Азыраан малы арбын болзун!
2-ги чижек
Дөңге тигер
Өглүг болзун,
Дөшке чалаар
Малдыг болзун!
Хар дег ак малдыг,
Хая дег эттиг болзун!
Тонанганы торгу болзун,
Эзертээни чыраа болзун!
Эзертээни узак болзун,
Эдилээни мөңгүн болзун!
Мурнуу эдээн
Анай, хураганы чаза бассын,
Ажы төлү чаза бассын!
Хымышка паштанмазын!
Харам эвес болзун,
Калгакка паштанмазын!
Төрээн ышкаш
Дилеп келзин,
Аштаан кижи
Адап келзин.
Үнгенин үдезин.
Төрелинге төлептиг болзун,
Чонунга чоргаар болзун.
Аксыңарны ажыдыңар,
Аяаңарны доңгайтыңар!
3-кү чижек
Делгем чаагай
хонаштыг болзун,
Дески бүрүн
чыргалдыг болзун!
Алгыг чаагай
Чайлаглыг болзун,
Алдын-сарыг
күзеглиг болзун!
Онза чаагай
кыштаглыг болзун!
Кодан долган малдыг болзун!
Хоор ала чылгылыг болзун.
Чер четпес мерген,
Черге олурган чечен,
Аңын часпас мерген,
Айтып часпас чечен.
Хээ чулгалыг хеп даараар,
Кедергей уран холдуг,
Ожуун ээлээр
Уруглуг болзун!
Серээ мөгенниг тевелиг,
Сескигир баштыг оолдарлыг,
Эзерин алгаш үнерде,
Эки аъттары белен турзун.
Боозун чүктеп аңнаарда,
Бора калчан сыыннарлыг;
Калибирин чүктеп аңнаарда,
Кара-хүрең тарбаганнар
Даш ожуу быжыг болзун,
Далган-кулуру оваа болзун.
Дөрүнүң бажы шевер болзун,
Дөжээниң ишти сазыг болзун!
Өөнүң кыдыындан аът ыравас,
Эки сүттүг инектерлиг,
Ада-иезинге дузалыг,
Алыс чонунга ады үнген,
Эргим чаагай оол болзун!
Узун чаштыг, улуг чыргалдыг
Өг-бүле болур болзун!
Дөзү
Аңгылал: Чаңчыл Аңгылал: Чаңчылдар Аңгылал: Тыва Аңгылал: Байырлал
Куулар, Чимит Чымбаевич
Чимит Чымбаевич Куулар (1967, Өвүр, Дус-Даг сумузу) – тыва мөге, Тыва Республиканың арзылаң мөгези.
Чедиишкиннери
Тыва Республиканың 1995 болгаш 1998 чылдарда болган Наадымнарынга үжүүрлешкен, 1997 чылда үшкү черни ээлээн.
1995 чылда Чадаанага болган долгандырыг хүрешке бирги черни алган. Хөй санныг улуг маргылдааларга шүүп, щаңналдыг черлерни ээлеп чораан. Өвүр кожууннуң хөй дапкыр чемпиону.
Дидим, көрүштүг хүрежи-биле чоннуң ынакшылын, хүндүткелин чаалап алган мөгелерниң бирээзи.
Тыва республиканың Арзылан мөгези.
Арзылаң мөге
"Арзылаң мөге" деп атка чоокта чаа четкен (2008 азы 2009?).
Дөзү
К К К К
Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары
Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары
Фетишизм
Фетишизм:
Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары
Чалгааның хевирлери
Фетишизм
Аңгылал: Билиишкин Аңгылал: Чүдүлге
Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары
Чалгаага тиилеттирерге…
Дөзү
Ч Ч Ч Ч
Чартык улуг-хүн
Чартык улуг-хүн (Суббота, Saturday, Бямба) — чедиликтиң алды дугаар хүнү.
Бурса (хоорай)
Бурса (Bursa) — Турцияның барыын талазында хоорай.
Утказы
Бурсa ады, Битиня xaаны Prusias I (Прусса) xaан ады.
Дылы
Күрүне дылы — турк дыл.
Чурттакчы чону
Чурттакчы чону — 2.842.547 кижи (2015 чылда). Кижи саны биле эң хөй чон турктар болганда, Түрк (тадар, гагауз, балкан турктар..) улустар базa бар.
Аалчыларга
Бурсаче аалдап келген улуска хөй санныг туристик черлер бар: Улуг-даг курорттар, йешил (ногaан) мечеть, йешил мавзолей (Ешиль тюрбе), мечеть Улуг-Джами.
Ихлас
Ихлас Сурези (араб дыл:  سورة الإخلاص ,  Сурат-ул Ихлāс ), Ыдык Коранның 112 дугaар сурези.
Ихлас Сурези
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
Транскрипциязы
Бисмилляхи-р-Рахмани-р-Рахим
1. Кул хува Аллах ху ахад
2. Аллах ху с-самад
3. Лам ялид ва лам юлад
4. Ва лам якун лаху куфуван ахад /
Очулгазы
Ачы-буянныг ак-сеткилдиг Чаякчынын ады биле
1. Сөгле : ол Аллax-тыр, (шын чаякчы-дыр болгаш) чангыс-дыр.
3. Ол чаятынмaан болгаш төрүтүнмээн
Ссылки
Аңгылал:Коран Аңгылал:Шажын
Чамыян Сегбеевич Куулар.
Ооң мөге адын Арзылан Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожуунуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тыванын улуг Наадымынга эн-не баштай шуглуп унген,оон соонда ол чедиишкиннерин 1937,1938,1939 чылдар-да база бадыткап,ТАР-нын дорт дакпыр чемриону,ол уенин ёзулуг-ла Арзылан могези бооп келген.Оон адын салгакчылар адап-сактып,"XX чус чылда Тыванын алдарлыг кижилери"деп Куруне номунче киирген.