cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кало, Фрида
Чуруктарының өртээ
2006 чылдың эгезинде года автопортрет Фриданың «Дазылдар» («Raices») деп автопортредин Sotheby’s экспертери 7 миллион долларларга үнелээн (аукционга баштайгы үнелээн өртээ — 4 млн стерлинг фунтулары). Чурук калбак ама демирге үстүг будук-биле 1943 чылда (Диего Ривера-биле дакпыр өгленгениниң соонда) чуруттунган. Ол-ла чылын ол чурук, латин-американ ажылдар аразында рекорд болган, 5,6 миллион Американың долларларынга саттынган.
1929 чылда чуруттунган Фриданың база бир автопортреди 2000 чылда 4,9 млн долларларга саттынган (бирги үнелээшкини — 3 — 3,8 млн.) Калонуң чуруктарының өртектериниң рекорду бооп артпышаан.
Бажың-музей
Бажынче кирер эжиин папье-машеден бүткен узуну - 20 фут, бот-боттарын чугааже чалаан шимчээшкиннер кылган ышкаш дүрзүлүг ийи кайгамчык улуг Иудалар кадарып турар.
Бажын иштинде Фриданың ажылдаар столунуң кырында палитралар болгаш салбактар ажыглааш чаа-ла салып каан дег чыдарлар. Диего Ривэраның орнунуң чанында ооң шляпазы, ажылдаар халады база канчаар-даа аажок улуг майыктааштары турар. Улуг азыг удуур өрээлинде шил делгег бар. Ооң адаанда мындыг чүүл бижиттинген: «Маңаа 1910 чылдың июль 7-де Фрида Кало төрүттүнген». Ол бижик чурукчунуң чуртталгазындан чарылганындан бээр дөрт чыл болганда, кажан ооң бажыңы музей апарган соонда, тыптып келген.
Херимниң чырык-көк болгаш кызыл ханаларын база бир бижик каастап турар: «Фрида биле Диего бо бажыңга 1929 чылдан 1954 чылга чедир чурттааннар». Ол боттуг чүүлден ылгалдыг, өглениишкинге сентименталдыг, тергиин хамаарылганы көргүзүп турар. Америкаже аян чорук кылыр бетин, Диего биле Фрида бо бажыңга чүгле 4 чыл (1934 чылга дээр) - чөгенчиг эвээш үе чурттааннар. 1934—1939 чылдарда Сан-Анхэле районунда ол ийиге таарыштыр туткан ийи бажыңга чурттап турганнар. Ооң соонда өске үелер келген. Ол ийи Ривэраларның тарап чоруп, чарлып оон база катап өгленчип турган чылдарын санаваска, Диего Фрида-биле безин чурттавайн турган, а Сан-Анхэледе студиязынга ажылдавышаан чурттаарын дээре деп санап турган. Ол ийи бижиктер боттуг чүүлдү хөөредипкен. Музей боду ышкаш, олар - Фрида дугайында легенданың кезээ.
Адының коммерциализастаттынганы
XXI чүс чылдың эгезинде улуг чурукчунуң төрелдери Фриданың адын садыглажылгага ажыглап болур эргени венесуэл сайгарлыкчы Карлос Дорадога тывыскан. Карлос Дорадо Frida Kahlo Corporation деп фондуну тургускан. Элээн чылдар дургузунда Фрида Кало аттыг косметика шугуму, текила марказы, спортчу идиктер, ювелирлиг кылыглар, керамика, корсеттер база иштики хеп, ол ышкаш пиво тыптып келген. .
Уран чүүлде
Фрида Калонуң чырык болгаш онзагай бүдүжү литературлуг чогаалдарда болгаш кинематографта илереттинген.
Сактыышкын
2001 чылдың март 21-де Фрида Амераканың Каттышкан Штаттарының марказынга көргүстүнген бирги мексикан херээжен апарган.
1994 чылда американ джаз-флейтист база композитор Джеймс Ньютон Suite for Frida Kahlo аттыг Фрида-биле хөөн кирген альбомну AudioQuest Music-ке үндүрген.
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июльдуң 6 төрүттүнген
Гектограф
Гектограф (о узадыр адаттынар) — хол-биле бижээн азы машинага каккан сөзүглелдиң хоолгаларын базып кылыр херексел.
Гектографтаар (о узадыр адаттынар) — гектографка парлап хоолга кылыр.
Дөс
Г Г
Токуз Огдамдам
Токуз Огдамдам — шаандыгы аймак азы сөөк ады.
Ады
Бижикте аймактың адын латин транскрипция аайы-биле номчуур болза toquz oγdamdam дээр. "Токуз" дээрге "тос" дээн сөс-түр, ынчаарга «Токуз Огдамдам» дээрге «Тос Огдамдам» дээн сөс-түр. "Огдамдам" деп сөстүң утказы таптыг билдинмес. Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.
Чурту
Тываның соңгу талазы.
Енисей бижик
Е-51. Минусинск музейинде шыгжаттынган. Көрүкчүлерге дашты делгеп салып каан № 36.
Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.
(1) är atïm kök tirig bän äsizim-ä qadašïm-ä äsiz-ä γulanim äbčim-ä adïrïltïm-a
(2) elim qanïm äsizim-ä är ärdämi toquz oγdamdama järim äsiz-ä
(3) jäti češma(?) äšiz-ä : ašim-ä äsiz-ä
(4) uzγar(?) nä(?) altï är balbarm
Дорт очулгазы
(1) эр адым Көк Тириг мен хайыраан төрелдерим, хайыраан оолдарым эшпимден адырылдым
(3) чеди češma (?) хайыраан : эжимни харааданчыын
(4) Узгар нэ (?) алды эр балбалым
Бижикке онза тайылбыр
Амплитуда
Амплитуда - ол-бо талазынче чайганып шимчеп турар чүүлдүң турум байдалындан эң ырааны.
Дөзүк
А
Чада-кат
Чада-каттың тургузуунда витамин С, органиктиг кислоталар, минералдыг болгаш өске-даа чемиштиг чүүлдер хөй. Оо чаа кадын, варенье, ижер суксун, оон ыңай чигир холааш, үр шыгжап болур болгаш оон кадын чайын изиг хүнде агаарлыг черге, хөлегеге кургаткаш, ол кургаткан катты кургаг черге үр үеде шыгжап болур. Оон кадын хан эвээжээнде, өл-шык, соокка алысканда, подагра болгаш чүстер аарыгларынга удур ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Честек-кат
Честек-кат (земляника) – хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр, сывының узуну 5 см чедир, үш-үш бөкпек бүрүлерлиг, бүрүзү төгериксимээр, бажы сүвүр, узун сыптыг, чечээ ак, беш-адыр аякчыгаштарлыг. Кады кызыл, борбак хевирлиг, ооң үрезиннери бичии хензиг быйыргай сарыгзымаар.
Үнген черлери
Честек-катты шагдан бээр улус ажыглап келген. Тывада арыг, арга кыдыы, чадаң ыяштар аразында, ажык терең сигенниг шөлдерде, чоога, ыйгыл черлерде кончуг хөй үнүп турар.
Амгы үеде ооң янзы-бүрү сорттарын сад, огородтарда база сайзырадып, тарып өстүрүп турар. Черлик честек-кат ийи хевирлиг; арыгның, ажык шөлдүң дээн ышкаш. Амгы үеде арыгның честек-каттарының 3000 хире сорттары билдингир бооп турар.
Честек-катта чигир, органиктиг кислоталар, клетчатка, демир, фосфор, кальций, марганец, кобальт, дубильдиг бүдүмелдер, пектинниг бүдүмелдер, С витамин, В витаминниң бөлүү, фолиевая кислота, каротин дээш өске-даа бүдүмелдер хөй. «Виктория» деп аттыг честек-каттың сорттарында аскорбинниг кислота кончуг хөй.
Гемоглобин
Гемоглобин (и узадыр адаттынар) — ханның кызыл борбакчыгаштарының тургузуунда кирип турар будуур бүдүмел.
Дөс
Г Г
Честек-кат
Ажыглалы
Честек-каттан янзы-бурү ижер суксуннар, компоттар, варенье, арага дээш өске-даа чүүлдерни кылып турар.
Честек-каттың кадындан алдынган суук чүүлдер суксунга, аъш-чем хуулдурарында эки дээштиг. Ооң чаа кады чүрек аарыгларынга, кырыыр чорукка удур, улуг-хырынның оюлганнаар аарыынга, өт болгаш кара-бүүректиң дащталыр аарыгларынга, подагра эмнээринге болгаш хан базыышкынын эвээжедиринге ажыктыг. Аарыг кижилерни эмчилерңиң хайгаарап көргени-биле алырга, честек-каттың кадын эът-мага-ботка дус солчуушкуну үрелгенде аҗыглаарга ажыктыг болуп турар. Ол каттың суун болгаш оугга кылган хандызын дериттиреринге болгаш сидик элбедиринге ажыглап турар. Честек-катты үскүр арынныг кижилер чаап ажыглаарга база эки дээштиг болуп турар. Ооң бүрүлерин болгаш дазылындан кылып алган суук чүүлдү боостаа аараанда, ону чаярынга болгаш секпилдиг арынга чаарынга база хереглеп турар.
Улус честек-катты база-ла янзы-бүрү аарыгларга ажыглап чораан. Эң ылаңгыя ижин-шөйүндү, кеш аарыгларынга дээш өске-даа. Чамдык улустар честек-катты чиирге, эът-кеш кижиир, шивишкилээр, таарышпас болур. Ол үеде ындыг киҗилер ону ажыглавас болза эки.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Куделина, Тамара Фёдоровна
Намдары
1932 чылда Староюрьевский район девискээринге Тамбовская областька орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Чеди чылдың школазынга өөредилгезин дооскаш, начала трудовую деятельность 1947 чылда на животноводческой ферме совхоза имени Ленина. Дыка дүрген совхозтуң мурнакчы саанчызы апарган. Районда бир дугаар саанчы, которая перешагнула рубеж 5000 килограммов в среднем от каждой коровы в год. В период седьмой семилетки постоянно занимала призовые места в социалистических соревнованиях.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Тамара Фёдоровна Куделинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Без отрыва от производства обучилась в Чакинском сельскохозяйственном техникуме по специальности "зоотехник". Постоянно участвовала в выставках достижений народного хозяйства. Надои в её группе были стабильны и превышали отметку в 5000 килограммов.
Представляла отрасль и Тамбовскую область в качестве депутата Верховного Совета СССР 7-го и 8-го созывов. Четыре раза избиралась в Тамбовский областной совет депутатов. XV база XVI съезди профэвилелдериниң делегады турган.
Староюрьево район төвүнге чурттап турган. 4 февраль 1997 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 7 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 8 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:РСФСР-ниң крайлар, областьтар база окружных советтерниң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Амеба
Амёба - бодунуң хевирин шимчеңгир өскертип турар чаңгыс клеткалыг бөдүүн амыттан.
Дөзүк
А
Геморрой
Дөс
Г Г
Энерел
Энерел – буддизмде бир билиишкин. Санскрит дылда "Бодхи сеткил".
Ажыглаары
Бо сөстү колдуунда "энерел сеткил" деп ажыглаар.
Дөс
Э Э Э
Генезис
Генезис (бирги е узадыр адаттынар) — тывылган төөгүзү.
Дөс
Г Г
Тос эртине
Тос дээр — тываларның эртинелерге ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен "тос ыдыктыг чүүл" деп билиишкиннериниң бирээзи.
Утка
Эрте шагдан бээр тыва чоннуң онзалап үнелээр тос эртинези бар. Ол тос эртине тоолчургу чугааларда, тоолдарда бир-лемаадырның үнелиг эди бооп турар. Оон ыңай тыва хамнарның алгыштарында ол-ла тос эртине бир кол чүве бооп турар.
Анай-хаак
Анай-хаак (хаак) - чиңге тал, хаак, азы тал аймааның дүктүгүр хоюг боралдыр мочургазы азы часты берген сарыг чечээ.
Тос эртине
Утка
Тос эртинениң аттары бо:
Анай-хаак
Дөзүк
А А
Тос эртине
Утка
Тыва чоннуң амыдыралынга ол тос эртине бар бооп турганын улуг назылыглардан дыңнап бижээн төөгү чугаалар бадыткап турар.
“Ашакка баар уругга мөңгүн чүстүкту ада-иези шевер дарган кижиге кылдыртып бээр. Мөңгүн чүстүктүг уруг иштели бергеш, чиик адак божуур дижир”. (Доңгак Барыкаан Хуралбайевна чугаалаан.) Кызыл шуруну боошкун иштинге шыгжап чоруур кижини көрген мен. Кызыл шурулуг кижи беш чүзүн малдыг болур.
Оюу деп эртине даш бар, өңү ногаан. Оюу деп дашты былгаар хап иштинге суккаш, аксын так боггаш, аптара иштинге шыгжаар.
“Эр бооп төрүттүнген кижи каңдан кылган бижектиг болур. Каң бижектиг эрге оък дыынмас, аза халдавас болгаш ирбиш чагдавас дижир”. (Моңгуш Бора-Хөө Келдегейович чугаалаан.)
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы (англ. "World Harmony Run", орус "Всемирный бег гармонии") - 1987 чылда тургустунган делегей чергелиг төлевлел. Ону Шри Чинмой удурткан.
Тос эртине
Утка
Чес изиг тыныштыг дижир. Бистиң черниң дарганнары честен билектээш кылырын көрүп чораан мен. Чес билектээштиг кижиге куяк аарыг дегбес дижир. Чес билектээштиг кижи кызаңнаашкын бооп турда дашкаар үнмес, бажынче чаңнык дүжүптер дижир.
Сут
Сут (сүт?) - дээрге бойдустун чайгаар бергени кайгамчыктыг чеми-дир. Сут чемиштиг кандыг-даа дириг амытанга иези, оон суду дег эргим чуве чок. "Торуттунген черинин довураа - алдын, торээн иенин суду - эм" дижир. Оон "ак чем" аймаан шуптузун кылыр, ол эм шынарлыг. Чижээ, ошкунун чаа сагган чиг судун иижин-шоюунду аараан бичии чаштарга ижиртир чораан.
Тос эртине
Утка
Көк даш кимжиниң амы-тынын камгалаарэртине. Курбусту хайыраканчер кырынга мөңге ногаан дашты, артышты, шаанакты, шивини, пөштү, хадыны болгаш чойганны чаяган дижир. Көк дашты былгаар азы хаш хап иштинге суккаш, аксын так боггаш, сыртык иштинге шыгжаар.
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы
Бүгү делегейниң чоннары чаңгыс аай сеткилдиг, эп-найыралдыг, удур-дедир харылзаазы быжыг база кадык-чаагай чурталгаже чүткүлдүг болзун деп укалдыг агым-дыр.
Тос эртине
Утка
Туң дээрге кижиге багай чүве чагдатпас эртине дижир. Хам кижинниң Күзүнгү ээренниң кидис хавының аксынга туңну чыпшыр илип каан болур. Уругларның куъдун камгалаан Эмегелечин ээренниң бир азыынга туңну чыпшыр илип каан болур.
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы
Ол эстафетаны эрттрер дугайында үзел-бодалды белегейниң блдингр дээн кижилери XIV Далай-Лама Башкы, Диана кадын, Тереза ие дээш, оон-даа өскелер деткээн.
Сут
Сарыг-сут - сарыг-суг
Быштак кызарда, ааржы шууггенде, сарыг-сут ылгалыр. Оон бетии чижээ бо: аякта тарак кырынче изиг сутту кудуптарга, сарыг-сут ылгалып, тарак итпектели бээр. Сарыг-сутту уругларга аартаткаш, иртпээн чиртир. Ол шыкатан камгалаар. Чамдык улус быштак кыскан соонда оон сарыг-суу-биле баш-даа чуур чораан.
Тос эртине
Утка
Тывага эртине дашка чүдүүр, бүзүрээр болгаш салгалдан салгал дамчыштыр хумагалап эдилээр чорук шагдан бээр туруп келген
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы
Дөс
Б Б Б
Сут
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Тос эртине
Дөс
Т Т
Омак
Омак – тыва ат. Утказы болза "хөглүг", "чымчак" дээн тыва сөс.
Аттың билдингир эдилекчилери
Сүрүң Омак – Россияның билдингир мөгези.
О О
Чуваш Республиканың Күрүне Соведи
Чуваш Республиканың Күрүне Соведи (Чаваш Республикин Патшалах Канашe) — постоянно действующий высший и единственный законодательный (представительный) орган государственной власти Чуваш Республика. Избирается сроком на пять лет, является правомочным, если в его состав избрано не менее двух третей от установленного Конституцией Чувашской Республики числа депутатов.
Для осуществления контроля за исполнением республиканского бюджета Чувашской Республики Государственный Совет Чувашской Республики образует Контрольно-счетную палату Государственного Совета Чувашской Республики, состав и порядок деятельности которой определяются законом Чувашской Республики.
Комитеттер база комиссиялар
VI чыыш:
Кая Кузужу
Фатих Кая Кузужу (1.1.1961 төр., Малатя) - Турк хөгжүмчү.
Хүн-Хүртү
Хүн-Хүртү (Хуун-Хуур-Ту, Huun-Huur-Tu) — делегейде ат-сураа билдингир тыва хөгжүмчү бөлүк. Ырлаар хевирлери — тыва национал ырылар болгаш хөөмей.
Кая Кузужу
Намдары
Кая Кузужу, Анкарa университедин философия деңнели-биле дооскан. Башкылап тургаш, 1993 ч. "мотив музыкa компаниязы болгаш музыкa бөлүүн" тургускан.
Шөлүглер
Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:турк ыраажы
Хүн-Хүртү
Тургустунганы
Баштай, 1992 чылда, Кайгал-оол Ховалыг, Александр биле Саян Бапа алышкылар болгаш Альберт Кувезин «Куңгуртуг» деп аттыг бөлүкту тургузуп алганнар. Бичии үе эрткенде, ол адындан ойталааш, «Хүн-Хүртү» деп чаа ат - биле аданып алганнар. Бөлүктүң эгезинден тура кол-ла сорулгазы - тыва аас-чогаалдын эрте-бурунгу шагдан тура салгалдар дамчый өгбелерниң арттырып кааны хөөмей-сыгыдын, ыры-шоорларын камгалап арттырары болгаш сайзырадып хөгжүдери.
Хөгжүм оруу
"Гастрольдар"
Чедиишкиннери
"Награды"
Дөзү:
Х Х
Дыт
Дыт (лиственница) – Тывада арга, арыглар, эзимнерде канчаар-даа аажок нептереңгей үнүп турар болгаш улуг ыяш болур. Уну дорт, чоон, дөзүнден бажынга чедир чиңгелеп чоруткан, хөй адыр будуктарлыг, карты куу-хүреңзимээр, кылын, чиңге бүрүлер-иг, узуну - 13—45 м, өңгүр-ногаан өңнүг, дазылы чер иштинде ханы чаттылган. Үрезини чочагайларының иштинде турар. Чечектелири майда, үрезини сентябрь — октябрь айларда быжар, бүрүзү Октябрьның ийиги чартыындан эгелеп дүжер.
Дыттың тургузуунда эфирлиг үс, пинен, дипентен, сильвестрен болгаш сильвиновая кислота, чөвүрээзинде абиентиновая кислота, бүрүзүнде эфирлиг үс, пинен, борнеол болгаш борнилацетат, аскорбинниг кислота бар. Ооң картында: дубильдиг бүдүмелдер болгаш гликозид дээш оске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде үскүр үс бар. Дыттан алдынган эмнерни янзы-бүрү чаар эмнер кылдыр, ревматизм, чүстер аарыгларынга, радикулитке ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Бызаанчы
Бызаанчыны — 2 азы 4 хылдыг тыва хөгжүм херексели. Бызаанчы өзек уннуг, бир талазында үн чаңгыландырар хумуңчук хевирлиг моңзугур баштыг, а өске талазында аът баштыг хыл быжыглаар кулактарлыг, аът хылындан сывырган ийи-ийи - дөрт хылды ол кулактарда база өске ужунда быжыглаан. Ол ниитизи-биле он кезектен бүткен,ийи-ийи кожа хылдыг, чажактыг.
Сөстүң утказы
Барык-ла игил-биле дең назылыг деп болур. "Бызаа үнү" деп сөстен ооң ады укталып тывылган. Шаанда аът кудуруунуң хылы-биле хылдап турган болза, амгы үеде ону жилка хылдар солаан.
Кылыры
Бызаанчының хевир, хемчээли, хээ-каасталгазы ону кылып турган уран-шевер кижиниң мергежилинден хамааржыр болганда, кандыг-даа янзы болур. Ындыг-даа бол, ооң ниити тургузуу, хевир-дүрзүзү, эткири бир аай бооп турар.
Бызаанчының кол өзээн колдуунда дыттан, чамдыкта хадыдан, хадыңдан, пөштен чазаар. Бызаанчы чазаар ыяшты, игил чазаарда ышкаш, шилип, арыглап, ыштап, кадырып алгаш, чазаар. Ооң арнын өшкү, бызаа, сыын кежинден ыштап, херип тургаштың, шап кылыр.
Шаандагы бызаанчының хылдарын аът кудуруунуң суук хылы-биле, а амгы үеде ону кылымал чиңге хыл-биле солуп турар. Бызаанчының хылын дыңзыдар кулак салаажыктарның дузазы-биле дьңзыдып азы кошкадып, ооң хөөнүн киирип ап турар.
Бызаанчының ча хевирлиг тырткыыжын ээп каан талдан кылыр, а хылдарын ийи таладан так быжыглаан болур. Шаанда бызаанчыны дыка кааставайн турган дижир. Сөөлгү үеде ону колдуунда өлчей удазыны деп тыва хээ-биле каастаар апарган.
Бызаанчы тыва хөгжүмнүң нептереңгей херекселдериниң бирээзи.
Тываның ус-шевер улустарының 1986 чылда делгээн 38 хөгжүм херекселдериниң эң-не хөйү (18) янзы-бүрү кылдыр кылган бызаанчылар болган.
Галина Очурнуң "каргыраалап олуруптар" деп шүлүүнде авторнуң ачазы бызаанчыга ойнай бээрге, мыжыражып эдип олурган кушкаштар безин аялгага таалап, шимээн чок баар кылдыр чуруп көргүскен:
''Хүнннү мурнай оттуп келир куштар безин ''Хүлүрээжин соксадыпкаш, дыңнагылаар ''Хүрең-кызыл чаактарлыг мээң авам ''Хүлүмзүрүп, чүңүн ээрип, таалап орар.
Тывызыкты тывыңар: Өле-дайым чыраалады, Өзен оожум суйбаарымга Хөлчек уян киштей каапты.
Дөзү
Бызаанчы Бызаанчы
Уурак (аа)
Уурак (өскээр аа) – кандыг-даа малдың төрээн соонда бир дугаар сүдү. Ол онзагай бот шынарлыг. Чаш малдың өзүп-доругарынга чугула херек бүдүмелдер бар.
Тывалар ууракты хамык ак чемниң дээжизи кылдыр санаар. Ону төкпес, ыт-кушка бербес. Инек төрээн соонда баштай бызааны эмзиргеш, арткан уураан саап, оран-чуртунче чалбарып өргүүр. Инек кышты хүр ашкан, эки чемнээн болза, ол ааның өңү кыскыл-сарыг, холга чыпшынып турар хоюг бот-шынарлыг болур. 2-3 хонарга уурак чидип, анаа чалаң сүтче шилчиир.
Уурак-биле сүттээн тыва шай
Сарыг шайның чемижин шала арбыдадыр каггаш, дус чокка хайындырар. Шай хайны бээрге, ууракты хымыштап куткаш, уун дөрже кылдыр туткаш, холуй саарар. Ону шай-биле үзүк чокка быжыр сааргаш, ам дузап алыр. Бир эвес дусту баштай каар болза, аа-биле сүттээрге, шай итпектели бээр, ынчангаш дус чок кылырының ужуру ол. Уурак-биле сүттээн шайның дээжизин оран-чуртунче, октаргай делгеминче «мал-маган менди турзун, хойтпак-тарак көвей, ак сүдүм савазырап турар болзун, ажы-төлүм аазын ижип тодуг-догаа чурттазын» дээн уткалыг өргүп-чалбарыыр. Ооң соонда шайның дээжизин өгнүң ээзинге кудар, оон бодунга кудуп алыр, дараазында уругларынга кудуп бээр, ооң соонда кады-кожа өглериниң ээлерин чалап шайладыр. Аа-биле сүттээн шай кайгамчык амданныг, чаагай, чымчак суксун болур.
Уурактан кылган ээжегей
Шой пашче ууракты куткаш, улуг эвес отка хайындырар. Оон чоорту сарыг-сүт ылгалыр болгаш итпек үнүп келир. Сарыг-сүттүң чартыын өске саваже кудуп каапкаш, артканынга итпекти кызыл-сарыг өңнүг болгуже улуг эвес отка сыргырадыр хайындырар. Сарыг-сүт төнүп, ак итпек кызыл-сарыг апаар. Ээжегейниң болганы ол. Ээжегейни сооткаш кадырбайн-даа чип болур. Эмин эртир чаагай, чигирзиг тыва чем. Бир эвес ээжегей хөй болза, кадырып алыр. Ээжегейни өремеге холуп чиирге кедергей амданныг.
Дөс
Аңгылал:Тыва чем
Ананас
Ананас – тропиктерге өзер, чемижи төгелчик бизиргей улуг, кылын карттыг болгаш чаагай чыттыг үнүш, база ол ышкаш ооң чемижи.
Дөзүк
А
Генерал
Генерал (а узадыр адаттынар) азы Ваң — шеригниң дээди командылал тургузуунуң дужаалы, ону эдилээн кижи.
Чуданныг шай
Чудаңныг шай колдуунда мал чок өг-бүлелер азы кышкы үеде кылып ижер чымчак, тускай амданныг, ижиртингир суксун.
Кылыры
Чуданныг шайны кылырда баштай пашка бичии чагны доорааш, сыскыра каапкаш, адыш хире далганны каггаш, быжыр былгаптар.
Быжыр булгап алган далганче белен кара шайны кудуптар.
Шайны далган-биле бышкыжеге хайындырар.
Чуданныг шай – чымчак, тускай амданныг, ижиртингир суксун.
== Дөмейлешкек шайлар ==
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Келдыш, Мстислав Всеволодович
Мстислав Всеволодович Келдыш (1911—1978) — совет эртемден, математика болгаш механика талазы-биле инженер.
Келдыш М.В. – космос шинчилээр ажылдарның үндезилекчилериниң бирээзи.
Грач, Александр Данилович
Александр Данилович Грач (1928 июль 5 — 1981 март 7) — орус археолог, төөгү эртемнериниң кандидады, Төп Азияның бурунгу болгаш эрте-ортаа чүс чылдарда чурттап чораан көшкүн чоннарның археологиязының улуг эртемдени. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Ооң ады "Тыва Республиканың XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп күрүне номунче кирген.
Өг-бүлези
Александр Данилович Грач 1928 чылдың июль 5-те Ленинградка төрүттүнген болгаш өскен.
Ооң авазы, Лидия Михайловна Тюнтина, 1916 чылда Петербургтуң балет училищезин дооскан. Ооң соонда Ленинградтың балеттеринге киржип турган. Назылай бергижиге чедир Лидия Михайловна Ленинградтың балет училищезинге башкылап чораан. 1941 чылда училищениң башкыларын база өөреникчилерин Пермь хоорайже эвакуациялап чорудупкан. Сашаны база авазы-биле кады чорудупкан. Ол Перьм школазынче барып турган. Лениградтың блокадазын үзе шапкан соонда, олар Лениградче дедир эглип келгеннер.
Ажыл-ижи
Ол 1951 чылда Ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан.
1955-1958 чылдарда Этнография институдунуң Ленинград талазы-биле эртем секретарының албан-хүлээлгезин күүседип турган. 1963 чылда 1973 чылга чедир ССРЭ-ниң ЭА-ның Этнография институдунуң Ленинград салбырынга ажылдаан. 50 чылдарда Ленинград хоорайның иштинге археологтуг казыышкыннарны кылган, Петербургтуң археологиязының тургузукчузу деп санаттынып турар.
А.Д. Грач М.Х. Маңнай-оол-биле кады 1955 чылда Өвүр, Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик кожууннарга бурунгунуң болгаш ортаакы вектерниң хөй янзы тураскаалдарын ажыдып, бүрүткээн.
1957-1963 чылдарда А.Д. Грач ССРЭ-ниң ЭА-ның этнография институдунуң Тыва археология-этнография экспедициязының ажылынга киржип, ооң даргазының эртем талазы-биле оралакчызынга, археология отрядының удуртукчузунга ажылдаан. 1962 чылда А.Д. Грач С.Н. Астахов-биле кады чаа туттунуп эгелээн Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг хөөлбээнге кирер черлериниң археология картазын, археологтуг ажылдарның төлевилелин болгаш программазын белеткеп кылган.
1965-1971 чылдарда А.Д. Грач ССРЭ-ниң ССРЭ-ниң ЭА-ның этнография институдунуң Совет Эвилелинге эң улугларның бирээзи бооп турган Саян-Тыва археология экспедициязын удурткан. Ук экспедиция Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг хөөлбээнге алзыр черлерниң археологтуг тураскаалдарын өөренип шинчилээн. 1974-1978 чылдарда ол ТДЧТЭШИ-ниң (Тываның дыл, чогаал болгаш төөгү эртем шичилел институду) улуг эртем ажылдакчызы бооп ажылдаан.
А.Д. Грачының хөй чылдарда эртем шинчилел ажылдарының түңнели болза, "Азия төвүнүң бурунгу көшкүн аймактары" деп улуг монография шинчилел ажылы болган. Ол ном 1980 чылда чырыкче үнген, ону Тываның скиф үезинге тураскааткан. Ооң ол ажылын бедии-биле үнелээн болгаш доктор диссертациязын камгалаарынга сүмелээн. Ынчалзажок эртемден доктор атты чедип албайн, 1981 чылда элекке мөчээн.
Ол темага хамаарышкан 100 ажыг эртем чүүлдериниң автору.
Кол парлап үндүрген ажылдары
• Археологические раскопки в Ленинграде (К характеристике культуры и быта населения Петербурга XVIII в.). М.; Л., 1957;
• Петроглифы Тувы, I (Проблема датировки и интерпретации, этнографической традиции) // Сборник МАЭ. 1957. Т. 17. С. 385-428;
• Петроглифы Тувы, II (Публикация комплексов, обнаруженных в 1955 г.) // Сборник МАЭ. 1958. Т. 18. С. 339-384;
• Древнетюркские изваяния Тувы (по материалам исследований 1953-1960 гг.). М., 1961;
• Новое о добывании огня, происхождении и семантике циркульного орнамента // КСИА АН СССР. 1966. Вып. 107. С. 28-32;
• Turchi antichi, centri e correnti // Enciclopedio universale dell’arte. Venezia-Roma. Boll. 14. 1966. P. 237-256;
• Хронологические и этнокультурные границы древнетюркского времени // Тюркологический сборник (К 60-летию А.Н. Кононова). М., 1966. С. 188-193;
• Вопросы датировки и семантики древнетюркских тамгообразных изображений горного козла // Тюркологический сборник, М., 1973. С. 316-333;
• Древнекыргызские курганы у северной границы котловины Больших озер и находки тибетских надписей на бересте // Страны и народы Востока. М., 1980. Вып. 22. С. 103-123;
• Древние кочевники в центре Азии. М., 1980;
• Центральная Азия — общее и особенное в сочетании социальных и географических факторов // Роль географического фактора в истории докапиталистических обществ. Л., 1984. С. 113-125.
Шөлүглер
Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары
Генерал-губернатор
Генерал-губернатор (ийи кезээниң кайызында-даа а узадыр адаттынар) — Хаанныг Россияга болгаш өске-даа чамдык чурттарга: крайның, можунуң дээди шериг-удуртулгалыг эрге-чагыргалыг даргазы.
Дөс
Г Г
Кылыг сөзү
Кылыг сөзү (verb) болза чүвелерниң кылдыныын, база-ла турум байдалын илередип чоруур чугаа кезээ-дир. Ол болза, дылда бар, ийи кол чугаа кезээниң бирээзи бооп турар-дыр. Өске чугаа кезектерин көрүп көөр болза ол, чүве ады-биле база наричие-биле сырый харылзаалыг.
Глагол-шушаш жапысе койыш мут лица да чот, наклоненийже, жапше, залог.
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чижектер. Найыралдың хүлүмзүрүү хүннеп келди. (Ю. Күнзегеш). Талыгырда харлыг сыннар көстүп чыдыр.
Баштайгы чижекте кылыг сөзү чүвениң кылдыныын көргүзүп турар, сөөлгүзүнде кылдыныг чок, сыннарның чыдар байдалын, турум байдалын көргүзүп турар.
Кылыг сөзүнүң домакка кол-ла функциязы сөглекчи болур болгаш ол, домакты тургузарының бир чугула аргазы болур. Кылыг сөзүнүң наклонение деп адаар хевирлери домак тургузарынга, сөглекчи болурунга белен арга болур.
Чижектер.
Кылыг сөзү ат сөстеринден ылгалып турар. Ол кылдыныгның аргазын кандыг-даа үеге хамаарыштыр көргүзүп турар: келген мен; келир мен; келгелек мен; келгей мен; келзимзе; келгижемче болгаш өске-даа.
Кылыг сөзү болур болгаш болбас хевирлерлиг: келген – келбээн, келир – келбес, келиңер – келбеңер болгаш оон-даа өске. Деңнеп көрүңер: чүве аттары болгаш ат сөстериниң «чок» деп утказы эвес, чок, чокка деп артынчылар-биле илереттинер болгай (даг эвес, хат чокта, кызыл эвес, үш эвес, орай эвес болган оон-даа өске).
Кылыг сөзү өске чугаа кезектеринде чок, өске эдеринчи категорияларлыг: залогтар, видтер, причастиелер, деепричастиелер, наклонениелер болгаш арын, сан база үе категорияларлыг, болур база болбас хевирлерлиг.
Иштики бүдүш-тургузуунуң болгаш утказының аайы-биле кылыг сөзү эң улуг, ооң-биле кады эң-не нарын чугаа кезээ болур. Ооң хараазы-биле кылыг сөзүнүң элээн хөй талаларын шинчилел ажылдарында, ол хамаанчок өөредилге номнарында безин аңгы-аңгы (дөмей эвес) тайылбырлап турар. Залогтар, видтер дугайында айтырыглар, причастиелер болгаш кылыг аттарының дугайында айтырыглар ам-даа маргылдаалыг бооп артпышаан – эртемденнерниң тайылбырлап турары аңгы-аңгы. Причастиелер болгаш деепричастиелер-биле холбащкан синтаксис айтырыглары – ылаңгыя нарын домактарның чамдык айтырыглары база маргылдаалыг хевээр. Чижек кылдыр алырга, Хат хадып, чаъс чаап турган чижектиг домакты база Хар шыпкан бедик сыннар көстүп чыткан ышкаш домакты бир бөлүк эртемденнер бөдүүн домактар деп санап турар, өскелери нарын домактар деп бодап турар. Бир дугаар домактың баштайгы кезээнде хадып деп деепричастие, ийи дугаар домактың баштайгы кезээнде шыпкан деп причастие кирген. Оларны сөглекчи деп хүлээп көөр бе азы көрбес бе деп — айтырыгның чогум-на утказы ындыг, ол айтырыгга харыы тывылбас-тыр.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Демдеглелдер
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Чудан
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Шамбер, Нина Александровна
Нина Александровна Шамбер (15 сентябрь 1947) — совет база россий театр актрисазы, Россияның улусчу артизи, Свердловск театр музыка комедия солистказы.
Намдары
15 сентябрь 1947 чылда Петропавловск-Камчатск хоорайга төрүттүнген.
1968 чылда Владивостоктуң музыка училищезинге өөредилгезин дооскан, вокальное килдисти дооскан.
1968 чылдан 1969 чылдарга чедир Приморской краевой филармония Владивосток хоорай солисткалап ажылдап турган. 1970 чылда Волгоградче көже берген, 1973 чылга чедир Волгоград филармониязының солистказы. 1973 чылда Свердловск күрүне академия театр музыка комедия ажылдап эгелээн. Эгезинде хор артизи, а 1975 чылда Театрның солитсказы апаар.
Театрда ажылдары
Свердловский театр музыкальной комедии – театр ажылы
Бүгү делегейниң төрээн дыл хүнү (Февраль 21)
1999 чылдың ноябрьда болган ЮНЕСКО-нуң чиңгине конференциязынга чарлаттынган – Бүгү делегейниң төрээн дылдар хүнүн 2000 чылдың февральдан эгелеп, дылдарга болгаш оларның культурлуг янзыларынга база кижилерниң хөй дылдыг болурунга деткимче кылдыр демдеглеп эрттирип эгелээн.
Дылдар бистерниң материалдыг болгаш сагыш-сеткиливистиң өнчүзүн сайзырадып, кадагалап артырарынга кончуг чугула чепсек болуп турар. ЮНЕСКО-нуң демдеглеп турары-биле делегейниң 6 муң дылдарының чартыы бо чооку үелерде боттарының сөөлгү эдилекчилерин чидирип болурунуң кырында апарган.
Төрээн дылдарны нептередирин деткээн шупту базымнар дылдарның чүгле янзыларын болгаш кижилерге хөй дылдар өөрениринге дузалап турар эвес, а харын бүгү делегейниң чоннарының дылын, культурлуг чаңчылдарын ханызы-биле таныжып алырынга дузалыг болгаш бот-боттарының аразында тургустунган чаңгыс эп-сеткил билчиишкинин быжыглап турар.
Дыл бүрүзүн миннип, хүндүткеп көөрү дээрге-ле чоннар аразында тайбыңны камгалап артырып алырының дүлгүүрү болур. Дыл бүрүзү бот-тускайлаң. Ол хуузунда чоннуң менталитедин болгаш чаңчылдарын көргүзүп турар бот-тускайлаң харылзажыр аргаларлыг. Дылды адывыс-биле бир дөмей чаш назынывыста иевистен алыр болгай бис. Ол бистиң угаан-медереливисти, чонувустуң культуразын хевирлеп турар.
Дөзү
Д
Кежээки тыва оюннар
Шаандан тура бистиң өгбелеривис кышкы узун кежээлерде, дең чырыынга ойнап - хөглээри, боттарын чалгааратпас оюн - тоглаалары хөй турган. Аңаа аалдың улуг-бичии улустары шупту киржир турган. Ындыг болгаш салгалдар аразында харылзаа дыка быжыг турган. Улуг улус уругларынга боттарының билири оюннарын болгаш, аас-чогаалдың чүзүн-бүрүн хевирлерин шуут дорт дамчыдып бээр чаагай чаңчылдыг турганы ол-дур.
Амгы үеде салгалдар аразында харылзаа дыка-ла ырап, улуг улус-биле ажы-төлүнүң аразында харылзаазы дыка-ла чидип бар чыдар. Уруглары-биле кады бир-ле чүвени кылып, сеткилинден чугаалажыр үе көңгүс эвээжээн. Кежээ болурга-ла, улус улус телевизор мурнунга олуруптар(чыдыптар), а уруглары компьютер мурнунга олурупкаш, орай дүнеге чедир оон турбас апарган. Улуг улустуң сонуургалын төнчү чок сериалдар долузу-биле эжелеп алган, а уруглары ону сонуургавас болгаш, оларның сонуургалдары көңгүс өске. Ооң соонда, ажы-төлүнүң сагыш-сеткилинде чүү дойлуп чоруур дугайында сонуургалдан, көрүп турары хөй санныг сериалдарында маадырларның салым-чолу дээш сагыжы аарып, уламчызын четтикпейн манап чоруурлар.
Мен бодаарымга, шагда телевизор-даа, компьютер-даа чок турган шагда амыдырал дыка-ла солун турган деп бодаар мен. Кижилер аразында сагыш-сеткилинден чугаалажып, кады шайлап, хөөрежип, боттарының дугайында дыка эки билчир турган. Ындыг быжыг чоок чораанындан, кады аалга херек ужурлуг ажылдарны, малын кадарып, суглап, ыяштап дээш, амыдыралынга херек ажылдарны аалдың улузу шупту деңге кылыр турганында. Оюн-тоглаазын безин хар-назынга чарып, оларны ылгавас турган.Улуг кырган-авай-даа, бичии уйнуу-даа деңге чижип ойнаар турган.
Оюннардан - кажык-биле янзы-бүрү хевирлерниң оюннары, даалылаар, шыдыраалаар, чинчи чажыржыр дээш оон-даа өске дыка солун оюннарны өг иштинге ойнаар турган. Ойнаарындан аңгыда, тывызыктажып, кожамыктап, ырлажып, дүрген-чугаалажып, бот-боттарынга коргунчуг чугаалар чугаалажып, азы болза тоолдажып тура кежээлеп турган дээрге, амыдырал дыка солун турган - дыр деп бодаар мен.
Мен бодум безин бичии чораан үелеримде, аалга кежээ када даалылап, шыдыраалап, көзерлеп, солун чугаалажып тура кежээлээр турганын дыка эки сактыр - дыр мен. Чаңгыс көзерниң безин дыка хөй хевирлерин кежээ дургу ойнап четтикпес, ынчангаш, улаштыр дараазында кежээ уламчылаар кылдыр соксадып - даа алыр чүве. А коргунчуг чугаалар чугаалажырга суг дыка солун. “Кижи чиирлер”, “хан сорарлар”, “дирлип келген өлген кижилер”, аза - буктар дугайында дээш баар - ла чүве болгай. Бичии кижи ону дыңнап алгаш, дүне удуп чадап, бичии - ле дааш - шимээн дыңнааш, сырбаңайнып чыда хонар. Кандыг - даа “ужас” дээр кинолардан артык турган. Бо коргунчуг чугааларны дыка оожум чугаалап турган кижи, хенертен “бо келди” суг дээрге, шупту алгырып - кышкыржы бээр. Кортканындан ыглап турар кижи - даа бар. Бо дээрге, база - ла чоннуң төнчү чок тывынгыр аас - чогаалының хевирлери ол хире хөй, бай - байлак дээрзин херечилеп турар. А дыка солун аас - чогаал - “чалчыжар” деп чүве дыңнаан силер бе? Бо дээрге, дыка солун чүве - дир бо. Чалчык кижи дээрге, бир - ле уран - чаяалгалыг кижи - дир. Элээр тургаш көргенин сагыжынга шыгжап алгаш, оон бичии арага ижиптер болза, ооң шупту чогаадыкчы талантызы оттуп кээр. Бир көргенин, бир дыңнаанын черле утпас, ооң шуптузун сактып тургаш чалчыттынар. Ол аразында одай аарак кожамыктай суг каап турар болдур ийиин. Улуска хомудаан сеткилин негеп алыр дээш, ооң чугаазының чечени шуут кайгамчык апаар. Элээрде ооң шуугап турганын кым - даа эки билбес, оожум - томаанныг кижилер суг чалчыттына бээрге, дыка - ла чаптанчыг боор чүве. Кожамыктарында чалчып турар кижизиниң дугайында шупту сөглексээн бодалдарын киирген ханы уткалыг болур.
Дөзү
К К Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Чигиринова, Наталья Романовна
Намдары
2012 чылда Анастасия, тольяттинскиниң гандбольной школаның кижизиттирикчизи, бодунуң профессионал карьеразын тус черниң «Ладе» эгелээн. До этого в 2010-м она праздновала победу в чемпионате России среди молодежных команд высшей лиги, а 2011 чылда стала чемпионкой страны среди дублирующих команд Суперлиги. В первой команде Чигиринова в сезоне-2013/14 выиграла с коллективом Кубок ЕГФ и завоевала серебряные медали чемпионата страны.
Два следующих сезонов Наталья становилась призером чемпионата России и во второй раз стала победителем первенства среди дублирующих команд Суперлиги.
Сезон-2016/17 начала в Астрахани в составе «Астраханочки». Дебютировала вместе с командой в Лиге чемпионов. Здесь спортсменка завоевала «бронзу» национального чемпионата и дважды становилась бронзовым призером Кубка России.
Перед сезоном-2018/19 откликнулась на предложение хорватского клуба «Подравка» и уехала из Российского чемпионата. Новый клуб спортсменки добрался до четвертьфинала Кубка ЕГФ, а в национальном чемпионате спортсменки отпраздновали победу.
Чайын 2019 чылдан является игроком ПГК ЦСКА.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Гандболистки Аңгылал:ГК «Лада» ойнакчылары Аңгылал:ГК «Астраханочка» ойнакчылары Аңгылал:ЖГК ЦСКА Москва ойнакчылары
Генералиссимус
Генералиссимус (бирги и узадыр адаттынар) — дайынга онза ачы-хавыязы дээш тыпсыр дээди шериг дужаалы, база ындыг дужаалды алган кижи.
Ооң ызыгууру генералиссимус Суворовка бичии-даа хамаарышпас (Д. Сарыкай).
Дөс
Г Г
Трояны
Трояны (Trojany) — Польшаның эң улуг көдээ сууру.
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Польша
Мандаңны
Мандаңны кылыры чүден белен. Чиг далганны биче савага каггаш, кырынче аргажок эвээш сугну кудуп алгаш, салаа бажы-биле бичии-бичии кылдыр тутпушаан, бичии сугну далганга чедиштир тудар. Далган шала шыксымаар, бот-боттары адырык апаарга, эъттиг мүнче кааптар. Кургаг далган ышкаш борбакташпас болгаш мүн чөъптүг болур. Мандаңны чудаң орнунга сүт-биле база хайындырып ижер.
Дөс
М
Даңзы
Даңзы (Список, ведомость, опись, перечень) – кандыг-бир кижилерни, чүвелерни, медээлелдерни чыскаап бижээни. Саазынга азы парлаан/бижээн херекселге кезек чүүлдерни эптии-биле чыскаап киирген чыынды.
Дөс
Д
Хабар (солун)
Хабар (Медээлер, Дыңнадыг) — Хакас Республиканың хакас дылда ниитилел-политиктиг солуну, Хакасияда парлаттынып турар. Солун республикада болуп турар ниитилел-политиктиг болуушкуннарны чырыдып турар, а оон аңгыда хакастарның төөгү база культура материалдарын парлап үндүрүп турар. Солуннуң тургузукчулары чазак база Хакасияның Дээди Соведи болуп турар.
Солун неделяда 2 катап 8-12 бир калбак арын үнүп турар. Тиражы — 3,1 муң экземпляр (1970 чылдарда — 6 муң). Айда 2 катап орус дылдыг капсырылга «Хабар чурт» үнүп турар.
Солун июнь 1 1927 чылдан үнүп турар. Эң баштайгы ады «Хызыл аал» (Кызыл көдээ суур) база 1930 чылга чедир орус дылдыг минусинк солун «Эрге-чагырга ажылы» суккан бош саазын турган. Солуннуң кол редактору 1939 чылдан С. К. Добров — чапсар-биле — 1974 чылга чедир. 1959 чылдан «Ленин чолы» (Ленинниң оруу) деп адаар, 1991 чылдан — «Хакас чирi» (Хакас чери). 2008 чылдан — амгы үениң ады. 1977 чылда «Хүндүткел демдээ» орден-биле шаңнаан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Хакас дылда солуннар Аңгылал:Орус дылда солуннар Аңгылал:Хакасияның солуннары
Генералитет
Генералитет (сөөлгү е узадыр адаттынар) — генералдар, шеригниң дээди командылалы.
Анапест
Анапест (анаапест грек. ἀνάπαιστος «дедир көрүнчүктелген; (дактилге) дедир») — үш слогтуг шүлүк хемчээли.
Генералитет
Дөс
Г Г
Анапест
Антиктиг квантитативтиг метрикада — ийи кыска болгаш чаңгыс узун слогтан тургустунган стопалыг метр.
Чаа европейжи силлабо-тониктиг метрикада анапест дээрге ийи ударение чок болгаш чаңгыс ударениелиг стопалыг метр болуп турар.
Диван (литература)
Диван (перс. - "счетная книга", "контора") - чооку болгаш ортаакы чөөн чүкте литература, чаңгыс шүлүкчүнүң азы бөлүк шүлүкчүлерниң лириктиг шүлүктерин чыып бижээни.
(Чижээ: "Диван племени Хузайль"). Шүлүктүң рифми алфавит аайы-биле дес-дараалашкак турар.
Аңгылал: Чогаал Аңгылал: Уран чүүл
Беге
Дөзүк
Б Б Б Б
Бернерс-Ли, Тим
Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли (Sir Timothy John «Tim» Berners-Lee;  1955ч 6а 8х төр., Лондон) — британ эртемден, URI, URL, HTTP, HTML база Делегей четкизи (Роберт Кайо-биле кады) деп чүүлдерниң чогаадыкчызы, Делегей четкизиниң Консорциумнуң амгы баштыңы. Семантиктиг четки концепциязының автору. Оон өске янзы-бүрү медээлел технологияларның чогаадылгаларның автору.
Намдары
Ада-иези — биле  —  математиктер, «Марк I» деп бир дугаар компьютерлерниң бирээзин чогаадып турганнар.
Уондсуэртке Эмануэль школазынга өөренип эгелээш, оксфордтуң Хаан колледжинче уламчылаан. Ынчан ол бодунуң бир дугаар компьютерин M6800 процессорга даянып, монитор орнунга телевизор кожуп чыгган. Бир катап Тип бир эжи-биле хакерлеп турда туттурганнар, ол дээш университеттиң компьютерлерин ажыглаар эргезин казыттырганнар.
1976 чылда Оксфорд университедин физиканың бакалавр деңнелин дээди демдекке Бернерс-Ли дооскаш, Дорсет графствозунда «Plessey Telecommunications Ltd» компанияже ажылдап кирген, аңаа 2 чыл ишти хувааттырган транзакциялар системалар-биле колдууна ажылдаан.
1978 чылда Бернерс-Ли «D.G Nash Ltd» компанияже шилчээш, принтерлерге программалар-биле ажылдап, хөй сорулгалыг операциялар системазын чогааткан.
Дараазында ЦЕРН деп ядрону шинчилээр Европаның лабораториязынга (Женева, Швейцария) программа-биле хандырар консультант кылдыр бир чыл чартык ажылдаан. Ынчан ол бодунуң херээнге ажыглаар дээш Enquire деп магаттыг ассоциациялар ажыглаар программаны бижээн, ынчалдыр Бүгү делегей четкизиниң концептуал өзээн тургускан.
1981-1984 чылдарда Тим Бернерс-Ли «Image Computer Systems Ltd» компанияга система архитектору кылдыр ажылдап турган.
1984 чылда  CERN деп черге стипендия алгаш, эртем билиглери чыыры-биле хувааттырган системалар шинчилеп эгелээн. Ынчан «FASTBUS» системазы-биле ажылдап тургаш, бодунуң Remote Procedure Call деп системазын ажыдып тургускан.
1989 чылда, CERN иштинге документилер-биле үлежир Enquire деп иштики система-биле ажылдап тургаш, Бернерс-Ли глобалдыг гиперсөзүглелдиг төлевилел саналдаан, ам ону Делегей четкизи деп делгерээн. Төлевилелди ажылынга бадыткаан, оон күүсеткен.
1991-1993 чылдарда Тим Бернерс-Ли Делегей четкизи-биле ажылдаан хевээр. Ажыглакчыларның саналдарын чыып, Четкиниң ажылын удуртуп турган. Ынчан ол бир дугаар шупту ажыглакчылар-биле баштайгы URI, HTTP база HTML деп спецификацияларны сайгарып эгелээн.
1994 чылда Бернерс-Ли МIT-тиң Информатика лабораториязында 3Com-нуң Тургузукчуларының кафедразының Баштыңы апарган. Ам болза кафедраның мурнакчы шинчилекчизи бооп турар. MIT-тиң Информатика лаботаториязы биле Кылымал угаан лабораториязы каттышканында Информатика болгаш кылымал угаан лабораториязы тургустунган.
2004 чылдың декабрьда Тим Бернерс-Ли Саутгемптон университединиң профессору апарган. Университеттиң шыңгыы деткимчези-биле семантиктиг четкиниң төлевилелин болбаазырадыр деп идегеп турар.
Календарь
Ниити медеглел
Бир эвес чылдың иштинде хонуктарның саны мугур бүдүн санга дең болза (чижее 365 хонук), ынчан ажыглаарынга эптиг, эң шын чиге календарь тургузуп алыры белен болур.
Бернерс-Ли, Тим
Намдары
Ам сэр Тим Бостон хоорайның чоок кавызында кадайы биле ийи ажы-төлдүг чурттавышаан, бүгү делегей кезип чоруп турар.
Календарь
Ниити медеглел
Бир чыл болза 365,24219... хонуктардан тургустунган. Чылдың тургустунган 365 бүдүн хонуктарынга немей санаар 0,24219... деп сан төнчү чок үүрмек сан болур. Ынчангаш оон бүдүн хонуктар кажан-даа тургустунмас. Үүрмек санны ажыглавайн, чылдың иштинде кайы хире үе барын 365 хонук 5 шак 48 минута 46 секунда кылдыр бижип болур. Бир-тээ чылды бүдүн хонуктар-биле хемчээри чедип алдынмас болганда, чыл санаашкынынга ажыглааар шуут чиге шын календарь база тургустунмас, чүгле чоокшулаткан санаашкын кылыр календарьны тургузуп болур. Кижилер чыл санаары-биле календарьны кылып алгаш, ону хүн-бүрүде ажыл-амыдыралынга ажыглап турарлар.
Бернерс-Ли, Тим
Чогаадыышкыннары
1989 чылда CERN-ге ажылдап тургаш, Бернерс-Ли Делегей четкизи (World Wide Web) деп адаттынар төлевилелди саналдаан. Төлевилелдиң аайы-биле гипершөлүглдер-биле холбаалыг гиперсөзүглелдиг документилерни үндүрүп чарлаар, ынчалдыр оларның дилээри болгаш чыыры белен болган. Четки төлевилели CERN эртемденнеринге херек болгаш CERN-ниң иштики четкизинге ажыглаттынып турган. Төлевилелди күүседир дээш Тим Бернерс-Ли (дузалакчылары-биле кады) URI идентификаторларны (ооң бир хевири – URL), протокол HTTP база HTML дылды чогааткан. Ук технологиялар Делегей четкизиниң өзээнче кирген. 1991-1993 чылдарда Бернерс-Ли стандарттарның техниктиг тускайларын экижиткеш, оларны чарлап үндүрген.
Календарь
Ниити медеглел
Шаанда шагда улуг-биче аймак кижилер боттары тус-тус календарьлыг тургулаан. Календарь бүрүзү анаа хоозун тыптып келбээн. Ол ук чоннуң ажыл-агыйы, амыдырал-чуртталгазы-биле тудуш холбаалыг.
Бернерс-Ли, Тим
Чогаадыышкыннары
Бернерс-Ли төлевилелдиң аайы-биле NeXT компьютерге тааржыр «httpd» четки-сервери биле делегейде бирги гиперсөзүглелдиг четки-браузерни бижээн – ооң адын баштай «WorldWideWeb» диген (технологияның ады-биле («Делегей четкизи») браузерниң ады будалбазын дээш «Nexus» деп браузерни адаан). Ук браузер хары үгде WYSIWYG-эдикчи бооп турган (WYSIWYG от What You See Is What You Get, «что видишь, то и получишь»), ооң чогаадылгазы 1990 чылдың октябрьдан декабрьга чедир болган. «NeXTStep» деп средага программа ажылдап турган, а оон 1991 чылдың чайдан эгелеп ол Интернетке тарап эгелээн года.
Календарь
Кыдат календарь
Кыдат календарь бистиң эрага чедир 2397 чылдар мурнунда тыптып келген. Алдан чылдардан тургустунган ооң бир эргилдезин бо үеде цикл деп адай берген. Ук календарьга чылдарны канчаар демдегеп турганын 1 дугаар таблицада көргүскен. Доора дургаар одуруглар беш халаптың азы беш бүдүмелдерниң аттары-биле демдеглеттингилээн (ыяш, от, чер, демир, суг). Ол одуругнуң адаанда 10 дээр төжектери-биле демдеглээн (цзя, и, бин, дин, у, цзи, чэн, синь, жэнь, чуй) ылгавыр демдектерни чылдарны онзагайлап ылгаарынга хереглеп турган. Узун дургаар 12 ногаан (цзы, чоу, инь, мао, чэнь, сы, у, вей, шень, ю, сюй, хай) будуктар-биле бот-боттарындан ылгалып турар кылдыр демдеглеттингилээн. Бир эргилдениң дургузунда төжектер 6 будуктар 5 катап таваржып эртип тургулаар. Чыл бүрүзүнүң ады ийи ылгавыр демдектериниң каттышканындан бүткен. Чижээ: бир дугаар чыл "цзя-цзы" деп демдектер-биле өске чылдардан ылгалыр. 44-кү чыл "дин-вэй" демдектер-биле онзаланыр. Оон-даа ыңай ынчаар алдан чылдың чыл бүрүзүнге бот-боттарындан ылгалыр тускай демдектерни тургузар. Бурун шагда Кыдатка бо таблица чүгле чыл санаашкынынга эвес, айлар, хүннер санаарынга база ажыглаттынып, а харын хонуктуң 24 шактарын база оларның дузазы-биле ылгап адап турган.
Генетика
Генетика (ийиги е узадыр адатгынар) — уксаа салгаарын болгаш организмнерниң өскерлиичелин өөренир эртем.
Календарь
Кыдат календарь
Таблица 1
Бернерс-Ли, Тим
Чогаадыышкыннары
Бернерс-Ли делегейде бирги четки-сайтыны  http://info.cern.ch (ам болза архивте чыдар) деп адреске чогааткан. Ук сайт Интернет четкизинге 1991ч 08а 6х тывылган. Ук сайтыга Делегей четкизиниң тодарадылгазын, четки-серверни тургузарын, браузерни кайыын алырын дээш о.д.ө. бижип кааш турган. Ол сайт делегейниң бирги интернет-каталог болуп турган, чүге дизе Тим Бернерс-Ли аңаа өске сайтыларже шөлүглер даңзызын чыып аап, немеп турган.