cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кууйлу
Черге бичежек 0,5 Х 0,5 м хире дөрбелчин шыйгаш, ооң ортузунга бичежек оңгар сомнап алыр. Эгелээр кижини мерге тутчуп тургаш тывар. Эгелээн кижи доорбашты ол сомалап алган оңгарынга бир ужу астына берген чыдар кылдыр селегелей салып алгаш, астына берген ужун орта мерге-биле оожум хаптарга, доорбаш өрү алзы чаштай бээрге, агаарга ужугуп турар аразында мерге-биле катап каккаш, ырады-ла хаптар. Ойнакчы чаштай берген доорбажын алгаш, дөрбелчинче үш ортумак базымны баскаш, доорбашты дөрбелчинниң иштинче кире бээр кылдыр октаар, бир эвес доорбаш дөрбелчинни часпаан болза оюнну шак-ла ынчаар уламчылаар, чүгле доорбашты чыткан черинден шимчетпейн кагар. Ойнап турган кижи доорбашты хаккаш чазыпкан болза, азы дөрбелчин шыйыг иштинче киир октап шыдавас болза, частырыг деп санаар болгаш ынчан ооң удурланыкчызы ойнаар.
Бир эвес доорбашты кижи дөрбелчин шыйыгдыва киир октап шыдавас, шыйыг көзүлбес кылдыр ырай берген болза, доорбаштың дүшкен черинден дөрбелчин шыйыгга чедир тыныш үспейн, «куу-уй-лу-у» деп алгырып, үш катап аай-дедир маңнааш, дөрбелчин иштинге салып алгаш, уламчылап ойнаар.
Бир эвес ырады хапкан доорбашты удурланыкчы кижи агаардан черге дүжүрбейн чорда дозуп алган болза, ону ойнакчы кижи ышкынган деп санааш, доорбашты тудуп алган кижи ойнаар.
Доорбаш-биле хөй катап ойнап турар кижи тиилеп турган болур. Бо оюн болза бичии чаштарның шимченгир, шын эскериичел, авааңгыр болур чоруун сайзырадырынга дузалаар
Дөзү
К К К
Куулар, Даржа Дугаржапович
Куулар, Даржа Дугаржапович Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин сумузунга 1932 чылда төррүттүнген. Башкы эртемниг. Милицияның полковниги. Тыва автономнуг областың, Тыва АССР-ниң шыырак мөгелериниң бирээзи. Облась, республика чергелиг маргылдааларга хөй удаа шүглүп, шаңналдыг черлерни ээлеп чораан.
Мертезакер Пер
Мертезакер Пер(Per Mertesacker) - немец футболист, "Арсенал" клубтуң капитаны турган. 2014 чылда августуң 15-те футболга ойнаар ажыл-депшилгезин доосканын чарлаан.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Алдай
Алдай:
Оттуг даг
Оттуг даг, вулкан (Vulcanus) — отталган газтарны, отталган даштарны, хүл болгаш лава деп эсти берген суук оттуг чүүлдү үндүр октап, бүлгүрүп турар даг. Вулканныг даглар конус (оваа) хевирлиг болур. Ол дагларның бажында элээн каш километр хире алгыг аастыг, кончуг ханы оңгар тамы чыдар. Ону кратер деп адаар. Кратерден вулканның чаза тевиишкини аттыгып үнүп турар. Вулкан даг чаза тевиишкин үезинде бодунуң үндүр октап турар породалардан тургустунган болур.
Вулканның чаза тевиишкини
Чаза тевиишкин үезинде вулканның байдалы онза коргунчуг. Эң баштай-ла чер иштинге аажок дааш-диңмит үнүп, ооң соонда дизилээшкин дыңналыр. Ол үеде чер сириңейндир шимчей бээр. Ооң соонда кратерниң иштинден сырыланган бустарның болгаш хүлденчек булуттарның адагаштары каш-каш километр хире көдүрлүп үнер. Ыш-бустуг хүл-биле кады, сырыланган даштар, үгер-боо огу ышкаш, дүргени-биле аттыгып үнер. Ол даштар чамдыкта ийи каът бажыңның хемчээли хире-даа чедип турар. Вулкан кырынга булуттар үзүк чок диргелип үнүп турза-турза, чаңнык эгелеп, ооң соонда күштүг чайык кудуп туруп бээр. Ук чаъстыг чайык, ыш-бустуг хүл-биле холушкаш, чер кырынга изиг малгашкылаштыр чаггаш туруптар. Шак ындыг чаъстыг чайык-биле бүдүн хоорайлар дуглай хөмдүнүп калгылаан чүүлдер тургулаан. Ооң чижээ болза Италияда Геркуланум, Помпея болгаш Стабия деп хоорайлар болур. Барык 2 муң чыл бурунгаар Везувийниң чаза тевиишкини бооп турда, ол хоорайларны хүл биле изиг малгаш шуут-ла хөме базып каан. Ам үеде ол хоорайларны ушта казып үндүргүлээн болгаш көрүп-даа болур. Адактың соонда, вулканның кратеринден лаваның улуг-улуг агымнары хап үнер. Лаваның агымнары, кончуг улуг хем бооп, куду алзы чуглуп бадар. Лава сыстып үнген соонда, вулканның чаза тевиишкини бичелезе-бичелезе, соксап оожумнаар. Лаваларның мөзү-шынары аңгы-аңгы болгулаар. Эң ханы черде магмадан көдүрлүп үнген лавалар эң аар, суук байдалдыг болур болгаш чоорту кадып кургап турар. Литосфераның граниттиг эзилген массаларындан тывылган лавалар — ындыг эвес, элээн чиик, дыгылчак байдалдыг болур болгаш кончуг дүргени-биле кевип кургай бээр.
Чаза тевиишкиннерниң янзы-бүрү байдалы лаваларның мөзү-шынарындан хамааржып турар. Суук байдалдыг лавалар частыышкын чокка төктүп үнүп турар болгаш кудургайларны куду алзы калбак агымнар бооп, хап бадып чыдар.
Дыгылчак байдалдыг лавалар — ындыг эвес, харын күштүг частыышкыннар бооп, чаза теп үнүп турар. Лавалар, эрте кепкеш, вулканның кратерин дуглай дүжүп, тевиишкин үнер үттү шуут дуй алы бээр чүүлдер база тургулаар. Ынчаарда мөөңнежип чыылган газтар кадып кургаан лаваны канчаар-даа аажок улуг күш-биле чаза деп үндүрер.
Изиг аржааннар болгаш гейзерлер
Вулканнардан сыстып үнген лаваның улуг-улуг агымнарының дашты дүргени-биле кадып кургай бээр, а ооң иштинге бедик температура дыка үр үеде хевээр турар. Муң-муң чылдар мурнунда кончуг улуг чаза тевиишкиннер бооп тургулаан черлер база бар. Ында кургап калган лаваның тиглеринден ыш-бус болгаш изиг суг амдыгаа чедир-ле дээр-шаар аттыгып турар. Хөй гейзерлер Исландия ортулукта, Соңгу Америкада (Иелоустон деп паркта), Чаа Зеландияда бар бооп турар. Өзээнге киир катпаан эртеги шагның лаваларының ханы иштинден изиг, чылыг аржааннар сыстып үнүп чыдарлар. Шак ындыг аржааннар бистиң Кавказта болгаш Камчаткада база Тываның девискээринде хөй.
Хып чыдар болгаш өшкен вулканнар
Чаза теп үнүп турар ийикпе азы чаза теп үнүп турганын улус утпаан вулканнарны хып чыдар вулканнар деп адаар. Чер кырында ындыг вулканнар 400 чыгам. Хып чыдар вулканнардан аңгыда, өшкен вулканнар, азы чаза тевиишкини шагдан бээр-ле соксай бергилээн вулканнар бар. Өжүп калган вулканнарның чижээ Кавказта Эльбрус, Казбек болгаш оон-даа өскелер. Чер кырында өжүп калгылаан вулканнар кончуг хөй. Чамдык өже берген вулканнарның кратерин хөлдер эжелеп турар.
Өжүп калгылаан эрги вулканнар чоорту үрелип турар. Хамыктың сөөлүнде, вулканның турган черинге бедик эвес, төгерик чал артып каар.
Вулканнарның географтыг тараашкыны
Шинчилел ажылдарының көрүзүп турарын ёзугаар алырга, вулканнар, чер картының ханы тиглеринде туруп турар.
Тиглениишкиннерниң саны Оожум океанның эриктеринде эң хөй. Ол-ла черлерде дыка хөй санныг вулканнар бар бооп турар. Хып чыдар 400 санныг вулканнарның 300 ажыг хирези Оожум океанга хамааржыр. Олар Азия болгаш Америка диптерниң эриктерин дургаар чергелештир шөйлүп чоруткулааннар. Оларның хөй кезии-ле дизиг ортулуктар бооп, далайлар дүвүнден көдүрлүп үнүп турарлар. Маңаа Алеуттуң ортулуктары, Курильдиң болгаш Оожум океанның үүрмек ортулуктарының барык хөй кезии хамааржыр. Чер-ортузу болгаш Кариб далайларның эриктерин дургаар ортулуктар санай элээн хөй вулканнар быдарап тараан.
Вулканның чаза тевиишкиннериниң чылдагааннары
Чер карты магманы кончуг улуг күш-биле базып турарын билир болгай бис. Чаңгыс-ла ол базыышкынның күжү-биле магма чер картының тиглениишкиннерин дамчыштыр дыка бедик көдүрлүп үнүп болур.
Өрү көдүрүлген дудум-на, базыышкын эвээжээр, ооң ужурундан отталып изээн пластиктиг магма боду эсти бээр болгаш тиглениишкиннерниң ханаларын база эзилдир чип турар. Чер картының породаларының отталып изээниниң болгаш эзилгениниң уламы-биле дыка хөй санныг суг бустары болгаш газтар тыптып турар. Үнер чер чок болгаш, газтарның чамдыызы магманың иштинге эстип калыр, а бир чамдыызы тиглениишкиннерниң үстүү кезектеринге чыглып туруп алыр.
Газтар, хөйү-биле чыглып келгенде, боттарының үнер оруун чире чүткүп, чаза тевиишкинин эгелей бээр. Газтар боттарының үнер оруун тып алган дораан-на, газ долган магма оларның соо-биле аттыгып үнер. Газтарның хөй кезии магмадан аңгыланып үнген соонда, чаза тевиишкин соксай бээр.
Вулкан даглар болгаш вулкан шывыглар
Чаза тевиишкинниң түңнелинде вулкандан үнген чүүлдерден бүткен даглар тыптыр. Ындыг даглар чаңгыс-чаңгыс-даа ийикпе, азы бөлүк-даа болгулаар.
Эрте-бурунгу үелерде лаваның чаза тевиишкиннери канчаар-даа аажок улуг хемчегге чедип тургулаан. Тиглениишкиннерден төктүп үнген лавалар чамдыкта чүс-чүс муң квадрат километр шөлдерни шыва алгылап тургулаан. Чижээ, Ортаа-Сибирьниң плоскогорьезинде лаваның шыва алган шиити шөлү 500 муң кв. км чедип турар. Лава шывыгларының кончуг улуг шөлдери Индостанда болгаш Өвүр-Кавказта бар.
Вулканизм болгаш ажыктыг казымалдар
Вулканнар Черниң даштынче хөй санныг лаваларны үндүрүп турарлар. Газтар долган лавалар дарганнарның күжү-дажы-биле кара чаңгыс бүдүштүг үттелчек даш бооп кадып каар. Ол ындыг лава кончуг эки тудуг материалы болур. Ол болза мөзү талазы-биле чиик болгаш чазаарга, чондунгур материал. Оон аңгыда, ук материал, быжыг чарт болгаш, чылыгны база эрттирбес. Газтар долдур сиңген лавалардан туфтар тыптып турар. Ооң аңгыда, чаза тевиишкин бооп турда, дыка хөй санныг күгүр чүүлдери үнер. Ынчаарга литосфераның тиглениишкиннеринде кадып кургаан массалар база улуг ужур-дузалыг. Ол массалар кончуг оожуму-биле — чүс, харын-даа муң чыл иштинде кадып кургаар.
Шак ындыг оожум кадып турар үеде, магмадан: демир, чес, алдын, мөңгүн, коргулчун, ак-коргулчун болгаш өске-даа металлдар ылгалып тыптыр.
Түрк дылдарда Вулкан
Алтай дыл – јердиҥ оозы
Кыргыз дыл – жанар тоо
Татар, башкорт, сыбыр дыл – янартау
Кумык дыл – янагъан тав
Алан дыл – от тау
Уйгур дыл – yanartagh
Турк дыл – yanardağ
Каптагай
Октаргай делгемнеринде янзы-бүрү хемчээлдиг, тургузуглуг эңмежок сылдыстар системалары шимчеп чоруп турар. Ол галактикалар-дыр. Бистиң Галактикавыска эң чоок Андромеданның Туманналчаа деп галактика бар. Аңаа дөмей галактикалар системалары октаргай делгемнеринде кончуг хөй.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Азербайджан дыл – yanardağ
Каптагай
Галактиканың хевири
Галактикаларны шинчилеп көөрге, кол нургулайында хевир тургузуу дүргектелчек хевирлиг. Чамдыктарының дүргектелчээ тода, илдең, а чамдыызының барык-ла билдирбес-даа болгулаар.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Түркмен дыл – ýanardag
Каптагай
Галактиканың хевири
Чамдык галактикалар бисче ийленип алган турар болганда оларның дүргектелчек тургузуу эки көзүлбес. Ынчалза-даа оларның чамдык демдектерин барымдаалап дүргектелчек хевирлиин билип алыр. Бүгү-ле дүргектелчек тургузуглуг галактикалар улуг сылдыстар системаларындан тургустунган. Оларның хемчээли бистиң Галактикавыстың хемчээлинге чоок болгаш девискээри чүс муң чырык чылы-биле хемчээттингилээр.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Өзбек дыл – yonartogʻ
Чуваш дыл – вутлǎ ту
Каптагай
Галактиканың хевири
Бистиң Галактикавысты көөр болза ооң хевири дүргектелчек. Чамдык галактикалар борбак-даа, а өскелери шын эвес-даа хевирлиг болуп көзүлгүлээр. Галактика бүрүзү бистиң Галактикавыс ышкаш, боттарының өзектерин дескинип турар.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Каракалпак дыл – janartaw
Каптагай
Галактиканың тургузуу
Сылдыстар системазындан тургустунган, ыракта чырып, туманналчак болуп көстүп турар галактикалардан аңгыда, ындыг көскү, чырык эвес, а бүлүргей көстүр, шаараш доозунналчак (диффузиялыг)бүдүмелдерден тургустунган долбанналчактарны көрүп болур. Ындыг туманналчактарның хевирлери орта тода эвес, планета-даа дүрзүлүг болгулаар.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Крымтатар дыл – yanardağ
Каптагай
Галактиканың тургузуу
Планета хевирлиг туманналчактың ортузунда кошкак сылдысчыгаш көстүр, а ооң хевири дээрбек хевирлиг болгулаар. Ооң чижээнге Лира деп бөлүк сылдыстарның туманналчаа кирип болур. Диффузиялыг туманналчактың чижээнге Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнүң туманналчаан айтып болур. Ону дуран-биле безин көрүп болур.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Салар дыл – ot dağ
Каптагай
Галактиканың тургузуу
Спектрлиг сайгарылганың дузазы-биле шинчилеп көөрге, туманналчактар сырый эвес, соок газтардан бүткүлээр болур. Долгандыр турар изиг сылдыстарның херелдериниң салдарынга олар чырып көстүп турарлар. Чамдык ындыг туманналчактар доозундан тургустунган болгаш, ооң чоогунда турар чырык сылдыстың чайынналган херелдеринге база ынчаар көзүлгүлээр. Оон аңгыда доозун болгаш газтан холуштур тургустунган туманналчактар база тургулаар. Оларның составында водород, кислород, гелий болгаш азот бар. Планеталанчак туманналчактарның хемчээли бир парсек, а диффузияланчактарының - чүс-чүс-даа парсек чеде бээр. Ол туманналчактар бистиң ийикпе, азы өске-даа галактикаларның иштинде кирип турар боорга, оларны галактикаларның туманналчактары дээр.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Гагауз дыл - yanardaa
Каптагай
Туманналчак
Дээр Оруунда агарып көстүр туманналчактардан аңгыда, кара долбаннарны база көрүп болур. Олар доозуннардан тургустунган, ындында турар сылдыстарның чырыын бистен дуглап турар кончуг улуг булуттар-дыр. Кара долбаннарның көвей кезии Галактиканың экваторун дургаар турарлар. Кара долбаннар сылдыстарның чырыын чүгле дуглап турар эвес, а харын сиңирип турар болганда, оларның турар черлери ойбак кара болуп көстүр. Карарып көстүр долбаннарны шаанда Дээр Оруун өттүр чоруй барган өртемчейниң ойбактары кылдыр билип, ында чүү-даа чок ылап-ла куруг черлер кылдыр санап турган. Амгы үеде тодаратканын ёзугаар алырга, ол ойбактар эвес, харын сылдыстарның көжэгелээн космос доозуннары бооп турар. Ол кара доозуннар сылдыстарның өңүн өскертип, чырыын суларадып, чамдыктарын шуут дуглап тургулаар.
Дөзү
Г Г
Тыва Арат Республиканың сүлдези
Тыва Арат Республиканың (ТАР) сүлдези — ТАР-ның бир үндезин демдээ. 1921 чылдан 1926 чылга чедир ТАР-ның сүлдези чок турган, чүге дизе ТАР-ның Конституциязынга аңаа дүүшкек хоойлу турбаан. ТАР-ның сүлде демдээ 5 катап өскерилген.
Чурумалы
1941 чылдың июнь 25-те болган X дугаар Улуг хуралга чаа хоойлу хүлээттинген. Сүлде демдек шар хевирлиг черниң кырында республиканың картазында аът мунуп алган тоннуг, холунда уруктуг, хүн херелдеринче удур чоруп орар арат кижини чуруп көргүскен; Сүлдениң кырыкы кезээнде, адаанда "Бүгү делегейниң пролетарлары, каттыжыңар!" деп бижиктиг, кызыл сылдыс чуруп көргүскен; Тываның картазының адаанда кадыыр биле маска чураан, ооң адаанда, мажактар болгаш хову чашпаннары долгажып чорупкан веноктуг, "ТАР" деп алдын үжүктер-биле парлаан бижиктиг дизиг (лента) чуруп көргүскен. Сүлде демдек 1944 чылдың августка чедир турган, Тыва ССРЭ-ниң составынче автономнуг область кылдыр киргенинге чедир.
Чогаал
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Тыва Арат Республика Аңгылал:Күрүнелерниң сүлделери
Гитара
"Гитара" – хылдыг хылдаар хөгжүм херексели, делегейде эң нептергей хөгжүм херекселиниң бирээзи.
Г
Лямкина, Валентина Дмитриевна
Валентина Дмитриевна Лямкина (11 декабрь 1937 — 17 август 2002) — совет текстильной промышленности мурнакчызы, ткачиха Черногорского производственного камвольно-суконного объединения Министерства текстильной промышленности РСФСР, Хакасская автономная область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1977).
Намдары
1937 чылда в посёлке Учум Ужурского района Красноярского края орус өг-бүлеге төрүттүнген рабочих.
Завершив обучение в восьмом классе школы, уехала Канск хоорайже, окончила школу фабрично-заводского ученичества и стала работать ткачихой на хлопчато-бумажном комбинате.
1965 чылда Черногрск хоорайже көже берген база стала работать секретарём-машинисткой на шахте №17. 1968 чылда перешла трудиться на новое предприятие лёгкой промышленности - Черногорский камвольно-суконный комбинат, а уже через несколько лет она одновременно обслуживала 14 станков и была передовиком производства. Меньше чем за три года выполнила план девятой пятилетки. В десятой пятилетки обслуживала уже 24 станка и очень быстро добилась высоких производственных показателей. Её призыв две нормы за одну пятилетку подхватили ткачи всех предприятий страны.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 12 май 1977 чылдың Чарлыы-биле «За выдающиеся успехи в выполнении плана на 1976 год и принятых социалистических обязательств, достижение наивысшей производительности труда в отрасли, личный вклад в увеличении выпуска высококачественных товаров народного потребления, большую творческую работу по коммунистическому воспитанию и профессиональной подготовке молодых рабочих» Валентина Дмитриевна Лямкинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в лёгкой промышленности. Участница Выставки достижений народного хозяйства, премировалась автомобилем "Москвич". Позже работала инструктором по обучению. После выхода на пенсию ещё десять лет отработала в жилищно-коммунальном хозяйстве, диспетчером.
Представляла отрасль и свой регион в качестве депутата Верховного Совета СССР 10-го созыва. Была депутатом Красноярского краевого и Черногорского городского советов. 1971 чылдан СЭКП кежигүнү. Была членом Красноярского крайкома, Хакасского обкома и Черногорского горкома партии
Черногорск хоорайга чурттап тургна. 17 август 2002 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Ткачи Агылал:Члены Черногорского горкома КПСС Аңгылал:Депутаты Верховного Совета СССР 10-го созыва Аңгыгал:Депутаты Красноярского краевого совета Аңгылал:Депутаты городских советов РСФСР Аңгылал:Члены Красноярского крайкома КПСС Аңгылал:Члены Хакасского обкома КПСС Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Даргый
Даргый (Чирок-свистунок, Anas crecca) – суга эштир өдүректер аймаандан куш. Хем өдүректерниң эң бичези, ук өдүрктиң коданы чуртаар кавызында хөлчок хөй болур, ынчалдыр ону бөдүүн дээр. Чуурлаларын чери кылдыр Евразияның соңгу болгаш чүгээр климаттыг черлерин шилиир, Сибирьниң кыдыкы соңгу черлеринден аңгыда, Россияның шупту кезектеринге оолдаар.
Бир талазында, кезек номнарда Соңгу Америкада чурттап турар ногаан чалгынныг өдүректи даргыйның адакы хевири кылдыр санап турар, ынчалза-даа эртемденнер аразында чөптүг шиитпир ам-даа тургустунмаан.
Даргый болза колдуунда көшкүн куш болуп турар, кыштаары – чуургаланыр чериниң барыын талазындан мурнуу талазынче кыштаар: Барыын Европа, Африка, Мурнуу болгаш Мурнуу-Чөөн Азия. Чем кылдыр даргый курттар, үнүштер аймаан чиир. Уяланырда аңгы-аңгы эжеш куштар болур, а арткан үеде өөр куштар болуп чурттаар.
Даргыйны аңнап болур куштарга хамаарыштырар.
Дөс
Д Д
Шеңне
Шеңне (Пио́н уклоня́ющийся, Ма́рьин ко́рень) хөй чылдыг сигеннелчек үнүш. Сывының узуну 60—100 см бедик, чолдак баштыг, дазылчыгаштарлыг, дазылы куузумаар хүрең, ишти ак, чооң чымчак, хөй адыр, чер иштинде дорт турар. Бүрүлери дараалашкак, тас, 13—30 см чедир узун, чечээ улуг — 8—13 см хире диаметрлиг, өкпең-кызыл өңнүг, ортузунда өзээ сарыг. Үрезини беш адыр хавыкчыгащтарының иштинде, үрезини шөйбексимээр борбак, хүрең-кызыл, каразымаар, чечектелири май — июнь ортан чедир, үрезини июль — августа быжар.
Сугга хайындырган болгаш спиртке эзилдирген дазылындан алдынган эмнерни аъш-чем чиир хөөн кииреринге, улуг-хырынның ажыг суук чүүлүн көвүдедиринге, аараан черлериниң аарыын оожургадырынга ажыглап турар. Тибет медицинада болгаш улуста шеңнени ижин-шөйүндү, нерви аарыгларында ажыглап турган. Тыва улус ооң дазылын сугга хайындыргаш, өл-шык, соокка алысканда, хаваң ыжыктарга, сидик ылгаарынга ажыглап келген. Оон ыңай анаа-ла шай кылдыр хайындырып ижип чораан.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Арапчор, Алексей Дүгер оглу
Алексей Дүгер оглу Арапчор (октябрь 8, 1925 төр.) — тыва шүлүкчү, фольклор чыыкчызы. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.
Намдары
А.Д. Арапчор 1925 чылдың октябрь 8-те Тыва Арат Республиканың Таңды кожуунунуң Межегейде Эртине-Булакка төрүттүнген. Бижик бөлгүмүнден эгелээш, Бай-Хаактың, Кызылдың 2 дугаар школаларынга, башкының түр курузун болгаш Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.
1942 чылдан тура Сүт-Хөлдүң Кызыл-Тайгадан эгелээш Эрзинниң шупту суурларынга 20 чыл иштинде башкылап, школа директорлаан. Туранның 1, 2 дугаар школаларынга 18 чыл ажылдаан. «Шын» солуннуң культура килдизинге, 1986-1994 чылдарда ТДЛТЭШИ фольклор секторунга ажылдаан.
Чогаал ажылынче 1943 чылда кирген. Шүлүкчү С. Пюрбюнуң өөреникчилериниң бирээзи. Ол «Кадарчының ыры», «Сеткилдиң ыры» дээш өске-даа номнарны бижээн. Школаларга башкылап тургаш улустуң аас чогаалын чыып эгелээн болгаш «Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары» деп номну 1995 чылда чырыкче үндүрген. Ооң шүлүктери «Крестьянка», «Семья и школа» сеткүүлдерге парлаттынган болгаш орус, моол, казах, якут дылдарже очулдуртунган. Ооң 70 ажыг шүлүктеринге композиторлар В. Көк-оол, А. Чыргал-оол, Р. Кенденбиль, Д.Хүреш-оол, В.Тока, Х. Чүлдүм-Сүрүң, Б. Чамбыт, Б. Кенеш, Б. Каадыр-оол, А. Йомужап ырларны чогааткан.
Аракчаа, Куулар Мунзук оглу
Куулар Мунзук оглу Аракчаа (июль 15, 1922 - февраль 13, 1993) — тыва чогаалчы, журналист. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
К.М.Аракчаа 1922 чылдың июль 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, совет-партия школазын дооскан. Тываның Революстуг аныяктарының эвилелиниң эге организациязының секретарынга, Чыргакы суму комитединиң секретарынга, Өвүрнүң реванэниң килдис эргелекчизинге, «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга редакторлап ажылдап чораан.
ССРЭ-ниң «Күш-ажылга шылгарал дээш» медалы-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан.
Дус-Даг
Дус-Даг - Өвүр кожуунда онзагай даг.
Дус-Даг дугайында
Дус-Даг бай-байлак оран. Чүгле Өвүр кожуунунуң эвес, бүдүн Республиканың база бир чараш булуңу. Дагның эң шышпык бажында бедии 1809 метр, дус алыр уургай дагның мурнуу-чөөн талазында. А дагның мурнуу-чөөн талазында дусту казып ап турарлар. Дус-Даг суурдан ол эртинелиг дагга чедир аразы 14 километр. Ынаар баар орук Торгалыг хемче агып кирип чыдар Ак-Тал биле Шара-Нур хемчигештерни эрткеш, калбак шөлде дыйлаңайнып шөйлүп бар чыдар. Барыын талазындан Дус-Даг биле кызыгаарлаттынган, а чөөн талазындан дужаашкан Оргу-Дагдан. Шөлүвүс мурнуу чүк талазынче чиңгелеп ийи даг биле кызыгаарлаттынып турар. XIII-XIV чүс чылдарда-ла кыдаттар бо дагның дузун казып эгелей берген деп «Сибирьниң төөгүзүнде» бижээн. Олар дусту каскаш, Торгалыг, Элегес хемнерниң унун таварты Улуг-Хемниң эриктеринче болгаш харын-даа бодунуң можуларынче, Моол таварты сөөртү турганнар.
Ол үеде чаъс-чар эвээжеп, хемнер сыыгап, сериидеп, ымыраа-сээк шиглей бергенде коштуг-комнуг дусчулар бо-ла душчу бээрлер. Олар чок болза Дус-Дагже, чок болза чуртунче ээп чанып бар чыдар. Шары-буга коштааннары-даа бар. Ол хамаанчок шары эзертеп мунуп алган дусчуну бо-ла көрүп болур. Дусчулар бөлүк-бөлүү-биле чоруур, дөрт-бештен черле эвээжевес. Бир кижи-ле адак дээрге-ле хуузунда 4 хире шары азы ол хире аът коъштуг чоруур. Ол үеде шары мунуп алгаш, коъштуг шары биле буга сүрүп, Хемчик бажындан үнгеш, аныяк Чыргакыны өрү алгаш, Таңды арт-сынын ажып, Хандагайты, Улаатай таварып Өвүрнү одурткаш Дус-Дагга чедер.
Эңдерик хөй коъштуг-комнуг дусчулар кара суглуг оът-сигени хөлбеңейнип чыдар булак чанынга Дус-Дагдан элээн ырадыр, 200-300 базым черге одагланып чораан. Кожазында күзеглээн аалдардан сүттеп алгаш, сарыг шайын хайындыргаш, өрү-куду чажып чалбаргаш, оран ээзи ээ көрүнзүн, байлаан бичиилеп-даа болза хайырлазын дээш йөрээл салыр. Оон барып шайын аартап, далганын шыгыдып олурарлар дээр. Аъш-чемин чажып чемненгениниң соонда, дус хап, оюп кириптер.
Дус-Дагның иштинге кире бергеш, өөрү хап турда бир кижи карак салбайн кадарып турар. Дээвиирде азы ханада доозун бурт дидир деп, медээлей кааптарга-ла уне-ле халчыр. Оон башка дус базып кааптар. Халап болбазын дээш чалбарып-ла турар. Кош дусту дең-дең оюк кылдыр балды-биле каш хонукта оюп, хооруп кээрин кончуг шүүттүг ажыл деп санап чораан. Кызып-кылайып чорааш эккелген дус үнелиг, төктү бээрге аас-дыл үнери-даа чөп. Биеэде дусту кончуг үнелеп хүндүлээр, кайы-хамаанчок артап болбас. Кончуг арыг кызыл дус эм болур дижир. Дус кара деп чүве база бар. Оюк дусту топтап казып турарга, ында шил дег кылаңайндыр херелденип чыдар ойбундуларлыг. Ону баштай адырып алгаш, чараш үнелиг эртине кылдыр шыгжап эдилээр. Дусту кижиден харамнанмас. Биеэде «Думчуу чокта өөрениир, дузу чокта өөренмес» дээр. Дус-Дагның дузун бир дугаарында тывалар казып эгелээннер. Баштай козага чылгап турган оңгарны каскаш, каң балды-биле дусту оюктай каскаш, шары, теве, аътка чүдүрер кылдыр белеткеп алырлар. “Оюк дус” деп сөс оон үнген. Чүдүрүп эккелген дузун үлежир кылдыр база бузарлар. Балды тудуп алгаш, хамаанчок буза шаап тогландырбастар. Керзеңней оюп алыр. “Керзең” деп сөс оон үнген. Ол дугайында солун кылдыр ырлажыыр чораан.
Орай дүне чорбас кылдыр Орук аксын дестеп каар мен. Ортунунга душпас кылдыр Оюк дуска чыгап каар мен.
Ол шагда машина-техника, тускай дериг-херекселдер бар эвес, дусту хол-биле казар кончуг аар-берге, озал-ондактың айыылы кончуг турган. Улуг күженниишкин-биле тып алган дусту өске кожууннарже аът, тевеге чүдүргеш, дажыыр. Дустаан кижилер ай-айы-биле чиде бээр, чамдыызы айыыл-халапка таварышкаш дедир эглип келбези улуг чидириг болур. Шаанда назыны дөгүй берген кижи мөчүй бээрге, ажаап каапкан соонда, бичии уруглар чоктап: «Кырган-ачам канчап барган?» - деп айтырарга, «кызыл-дустай» берген деп будулдурар ужуру ында.
Дус-Даг дугайында тоолчургу чугаа
''"Түлүштерниң бир сураглыг аңчызы те, чуңмалаар дээш иштии сынче базып үне берген. Часкам хаяларлыг, кадыр туругларлыг мээстер баарынга өскүс анай безин көзүлбээн. Хүнзедир-даа хараттынып келирге, чүү-даа чок. Ам канчаар, куруг чанар эвес аан, эртенги одар аңнаар деп бодай берген. Даң бажы шара-хере турда туруп алгаш, ол одар манап чоруп-ла каан. Таңдызындан диленип келгенин алгап-йөрээп алгаш, каътташкак-каътташкак мөкүлдерниң арнын харай берген. Хөөкүй иштии таңды черле аңчызын куругладыр эвес, козага бо көстү хонуп келген. Ол одарлавайн-даа сынны куду тутсуп бадыпкан. Олча хая бээри ол бе, арай деп көстүп келген козага чүге доктаавайн баары ол ирги деп бодап, боо тавы хире черге чедип алырын бодап, аңчы ооң соондан кеденип-ле чораан.
Борзаң-борзаң хаяларга ажытталып, аңның соондан кеденип-ле олурган. Тежигежи хенертен чиде берген. Аң чажырып алыр хире ыяш-даш бар эвес, бо тас оранга канчап баар аң боор, деп аңчының кайгаанын канчаар боор ону. Азы аза-четкери аңчы мээң караам дуглап алгаш, оранның өскүс анайын чажырып алыры ол чоор бе, деп аңчының бажы ышкан. Таңды кежиин четтирер дээш диленип келген аңчы харын-даа корга берген. Четчир чыгаан те көзүлбейн, чашты бээр байтыгай, азарганчыг кушкаш безин көстүп чыдар куу чер.
''“Оран Таңдым өршээ! Чилиглиимни чиир дээн, чилби-чазый диве!”'' – дээш, аңчы чалбарыын номчуп-ла олурган. Ол аразында хүн херелдери мээс талаларын чырыдыпкан. Козага чиде берген тас черже аңчы көрүп-ле орган. Сактырга бир-ле чүве агараш кылынган. Топтап көрген, козаганың кудуруу сорташ кыннып, ол бир-ле чүвени медээжок амданнанып чылгап турар болган. Мырыңай тас черде оңгар черден аң үнүп кээрге аңчы ону даяалап каан. Бо тас черде хайыр бар болганы ол-дур аа кылдыр бодап, олчазынга чеде берген. Аңнып чылгап турагн хайыры дүвүрең эвес, хүн караанга кылаңайнып турар карактарлыг кызыл хая болуп-тур.
Аңчының кайгаанын канчаар ону: аңнарның дылының аайы-биле оңгарарып кире бергилээн, карактары мөңгүн ышкаш, хүн караанга чырыткылаңайнып турар элдеп хаяага дээринден ол корткан. Канчап билир, кижи дээп болбас эртине-даа ыйнаан кылдыр бодап, кайгамчык чараш хаяны шинчилей-ле берген. Холу биле суйбаарга ылап-ла хая, онзагай чыт-даа чок. Холу биле суйбааш амданнанып алган. Дус бооп тур!
Дөө-ле таңды ажыр хөлдерден барып дус шүүрер, харын-даа кужурдан дус-биле хоргастанып чораан аңчы арат, мындыг чаагай арыг, амданныг дусту ылап-ла көрген. Артында-ла хая-даштан бүткен.
Даг дузу шак ынчаар тывылган. Оон эгелээш, Торгалыг хемниң алдыы унунда улуг Таңдыны Дус-даг деп адай берген".''
Дөс
Д Д Д
Глушко, Валентин Петрович
Валентин Петрович Глушко (1908—1989) — инженер, ракета техниказының улуг совет эртемдени; ракета техниказының үндезилекчилериниң бирээзи; суук чүүлге ажылдаар хөделдирикчилерниң тургузукчуларының бирээзи.
1974 чылдан тура космос системның кол конструктору, «Энергия — Буран» деп хөй ажыглалдыг раката-космос комплекстиң генералдыг конструктор, ССРЭ ЭА-ның академиги (1958; 1953 чылдан тура кежигүн-корреспондент), Ленин шаңналының лауреады, ССРЭ-ниң Күрүне шаңнылының ийи дакпыр лауреады, ийи дакпыр Социалисттиг Ажылдың Маадыры (1956, 1961). КПСЭ ТЭ кежигүнү (1976—1989).
Дөс
Г
Германия
Германия (Deutschland), ёзу аайы-биле ады — Федеративтиг Германия Республиказы (нем. Bundesrepublik Deutschland), ФГР — Төп Европада чурт. Чурттакчылары, 2010 чылдың чизези-биле, 83 ажыг сая кижи, девискээри — 357 022 км², ол ийи көргүзүкчүлерниң аайы-биле Европаның эң улуг күрүне болуп кээр. Делегейде шөлү-биле 62 дугаар черде, чурттакчыларының саны-биле 16 дугаар черде.
Төп — Берлин. Күрүне дылы — немец дыл.
Төре тургузуу
Федеративтиг күрүне, парламент республика. 2005 чылдың ноябрда федералдыг канцлерниң дужаалын Ангела Меркель эжелээн. Европаның төвүнде турар. Балтий болгаш Соңгу далайларга шаптаттырган. Германия дараазында кызыгаарларлыг: Польша биле Чехия-биле чөөн талада, Дания-биле соңгу чүкте, Австрия биле Швейцария-биле мурнуу талада, Франция, Люксембург, Бельгия база Нидерланд-биле барыын талада. Чоннуң 64 % христианнар.
Германия Евроэвилелдиң болгаш НАТО-нуң кежигүнү, «Улуг сесче» кирип турар.
Төре деңнел
Чызаан хевири —	Федеративтиг парламент республика
Девискээр — 62 дугаар делегейде.
Чурттакчылары
Акшазы — Евро (EUR, уруң 978)
Демдеглелдер
Г Г
Дарыш
Дөс
Д
Хүндүткелдиг Шивалха Ринпоче
Чаш үе
Хүндүткелдиг Шивалха Ринпоче 1967 чылда, ийи айның 15-те Төвүттүң чөөн талазында Литаң деп черге төрүттүнген. 8 харлыында эге школага өөренип кирген. 13 харлыында кечил сагылын четтиргеш, 17 харлыында Литаң Кунчен деп хүрээге хуурактап чораан. Өөредилгезин уламчылаар дээш 18 харлыында, 1985 чылда Энеткекте (Индияда), Ганден хөрээзинге өөрени берген.
Чалыы үези
1987 чылда Чырыткылыг XIV-кү Далай Башкы Шивалхаже көргеш, шаанда Бурятияга чурттап чораан "геше Лхарамба Шивалха лама" бо өртемчейге катап төрүттүнүп келген-дир чугаалаан. Эгиир шагда бурят сөөктүг Лхарамба Шивалха – Төвүттүң Литаң Кунчен хүрээзинге 1950 чылдарга чедир чурттап, буддизм философиязын өөренип тургаш, аңаа-ла дээди деңнел чедип алган. Сарыг-шажын ёзулалы ёзугаар ону кудукту кижи-дир деп бадыткаан, соонда ону Дрепуң Гомаң хүрээзинче чалап аппарган. Соңгу назынында Шивалха ол хүрээге өөренмейн чораан, ынчалза-даа Шивалха Ринпоче өөредилгезиниң кол кезиин Гадеңниң ханаларынга чурттап тургаш доозар деп шиитпирлээн. Чүгле 1995 чылда ол Дрепуңнуң Гомаң хүрээзинче шилчий берген.
Чазын 2004 чылда, Дрепун Гомаң хүрээзинден бөлүк ламалар-биле кады Шивалха Ринпоче өргүл дилеп аян-чорук кылып үнүпкен. Аян-чорук үезинде олар Калмык, Бурят болгаш Тыва чуртунга кээп чораан, оон ыңай Санкт-Петербург, Красноярск, Москва дээн чижектиг улуг хоорайларга  дүжүп чораан. Ламалар бодунуң аалчыларынга сарыг-шажынның тантра деп чажыт өөредиин дамчыдып, өөреникчилери-биле кум элезинден хамык бурганнарның дүрзүзүн база чуруп турган улус-тур. Дрепунг Гоман хүрээзинге 2006 чылда, декабрьда Шивалха Ринпоче берге шылгалданы эрткеш геше деп эртемниг ат алган. 2007 чылда тантра өөредиин шиңгээдип Гъюдмед хүрээзинге чурттап турган.
Үлүг-хуузу
2008 чылда "Энерел" фондузу, "Манджушри" биле "Менла" деп шажын ниитилелдери Шивалханы Тываже чалаан. Ыдыктыг IV Далай-Ламаның чөпшээрел, айызын алгаш Тывага база катап чедип келген. Тывага турумчуп чурттай бергеш, хамык улуска судур номчуп берип турган. Чоорту чыл санында, чазын биле күзүн хамык чыылган улуска өөредиг тайылбырлап берип эгелээн. Авырылдыг Шивалха Ринпоче судурлардан аңгыда, чажыт өөредигни бүзүрелдиг өөреникчилеринге ажыдып бээр кижи. 2004 – 2009 чылдарда Ямантака бурганның “ваңын” дамчыткан. Тывага, Бурятияга Ямантака, Авалокитешвара, Чакрасамвара Бурганнарның бүдээлин чыл санында эрттирип турар. Тываның шупту кожуунарынга четкен.
2004 чылда Кызылдың “Бойду” суургазын тудуп турар үеде, сарыг-шажын өөредии улам сайзыразын дизе бир тускай ниитилел ажыдар болза эки, деп сүмелээн. Соонда Шивалха Ринпочениң сүмези-биле ооң өөреникчилери 2006 чылда “Энерел” аттыг хөй-ниитиниң культура фондузун ажыткан. Улай, 2009 чылда Кызылга “Күнпенчөцо” аттыг сарыг-шажын ниитилели тыптып келген. “Энерел” фондузуның кылбаан чүвези чок: Тывага Гомаң, Гьюме хүрээлериниң башкыларынга мандаларны, ыдыктаашкыннарны, ёзуладарны кылырынга дузалажып, организастыг айтырыглар шиитпирлээринге улуг үлүг-хуузун киирген.
2006 чылда Кызылга Маани Хүртүзүн кылдырган.
2009 чылдан эгелеп буряттарның ыдык "Алханай" деп даанга Чакрасамвара деп бурганга тейлеп, даяан эртирип турар.
2009 биле 2012 чылда Сопа Ринпочениң ыдыктыг эртинезиниң делгелгезин удуртуп эртирген.
2010 чылда, Хорум-Даг суурнуң чурттакчы чонунуң, оон ыңай Тываның камбы-ламазы турган Сүлдем башкының дилээн барымдаалап, сувурга тударын удуртуп башкарган.
2012 чылда Шивалха Ринпоче тыва республиканың Чазак даргазындан болгаш Дээди Хуралдан Хүндүлүг бижиктер-биле шаңнаткан. Ооң аңгыда кожууннарның, өөредилге черлериниң, яамыларның хөй-санныг хүндүлүг бижиктери-биле шаңнаттырып, тыва чоннуң хүндүткелин чаалап алган.
Ооң удуртулгазы-биле Чагытай хөлдүң чанында Даяан төвүн тудуп кылып каан. 2014 чылда ооң ажыдыышкыны болган.
Чылдың-на, күстен эгелээш келир часка чедир Индияже чоруй баар. Аңаа төрээн Дрепунг Гоманг хүрээзинче барып, ыдыктыг Далай-ламаның өөредиин дыңнап артар. Ол кышкы аян-чорукче башкызын өөреникчилери база эдерип чоруур. Эрткен чурталгазында Шивалха Ринпоче, Лхарамба Шивалха деп бурят лама турган. Мооң ужурунда ол үргүлчү "Автономнуг Агын округунда" чурттап чоруур Лхарамба Шивалханың салгалдары-биле ужуражып чоруур.
Амгы үеде
Башкы хамык амылыг амытаннарның амыр-чыргалы дээш дүн-хүн чокка сагыш човаап чоруур. Чыл санында-ла ол, чиңгине төвүт судурлар өөредии ёзугаар улуска тускай өөредиг эртирип, чонга ажык сеткили-биле бараан бооп чоруур.
Дөзү
Шантидева. Бодхисаттвачарья – аватара. Бирги эге. Бодхи сеткилдиң ажык-дузазын чугаалааны. Гьялцап Дарма Ринчен биле Шивалха Ринпочениң бижээн тайылбыры. // Төвүт дылдан тыва дылче очулганы А. Хертек кылган. “Энерел” фондузу биле “Күнпенчөцо” организациязы. Кызыл – 2013 чыл.
Х Х Х Х
II-ги Далай-Лама
Ийи дугаар Далай-Лама Чалбаа Кенден Чамзы азы Гьялва Гендүн Гьяцо (1475—1542) (Гэндэнжамц) 1475 чылда Шигадзеге чанынга, Төвүттүң төвүнге Цанг деп девискээринге, төрүттүнген. Башкының баштайгы ады Йонтен Пунцог. Ооң адазы, Кунга (Куңгаа?) Гьялцен (1432—1481) Нийнг-ма адырының лама-нгакпазы турган, билдингир татра мергени.
Дөзү
И И И
Куулар, Даш-оол Сүрүң-оол оглу
Ол 1943 чылда Өвүрнүң Торгалыгга төрүттүнген, чолаачы мергежилдиг чораан. 1969 чылда республика Наадымга 3-кү черни база 1971 чылда Тыва АССР-ниң тулган чемпиону дээш хүрешке 3кү черни, Тыва АССР-ниң спартакиадазынга 2-ги черни ээлээн. 1972 чылда ССРЭ-ниң 50 чыл оюнга тураскааткан Мөңгүн-Тайга районунуң Наадымынга 64 мөгениң хүрежинге 1-ги черни ээлээш, "Мөңгүн-Тайганың чемпиону" деп ат алган. 1972 чылда ССРЭ-ниң тургусутганының 50 чыл оюнга тураскааткан хүрешке 3кү черни ээлээн. 1973 чылда Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазынга 72 кг деңзиге 1-ги черни ээлээш, Россияның спорт мастери деп атты чаалап алган. 1981 чылда республика спартакиадазынга 72 кг деңзиге диилээн.
Зука маадыр
Зука маадыр – XIX (1869-1926) векте феодалдарга удур улуг Түркстангa болган Казax мaадыр. Түркстангa ада-чурттуң киржикчизи.
Куулар, Даш-оол Сүрүң-оол оглу
Дөзү
К К К К К
Зука маадыр
Европа, Кыдат, Америкa болгаш түрк чурттарга 2016 чылда ооң 150 харлаан доюн демдеглээн.
Годдард, Роберт
Роберт Хатчингс Годдард (1882 — 1945) — шылгараңгай америк эртемден, амгы шагның ракета техниказының пионерлериниң бирээзи.
Зука маадыр
Төрүттүнген чери
1869 чыл, Чөөн-Казaхстан кожуун, Зайсан району, Саур (амгы Кендірлік сумузу).
Годдард, Роберт
Демдеглелдер
Аңгылал: Эртемден
Зука маадыр
Дугайындa романнар
Аңгылал:Чөөн Түркстан төөгү Аңгылал:Маадыр
Бээзи кожууну
Бээзи кожууну — Хемчиктиң Бээзи кожууну.
Девискээри
Хемчиктиң Даа биле Бээзи кожуунарының черлерин тодарадыры нарын, ол ийи кожууннуң сумулары ара-аралашкак турган. Улуг-Хемниң солагай талазынче, Саян дагларының соңгу эдээ Бэзии кожуунунга хамааржыр чораан. Амгы үениң Улуг-Хем кожууну шаанда Хемчиктиң Бээзи кожуунунга хамааржыр чораан. Хендерге база "Хемчиктиң Бээзи кожуунунга" хамааржыр турган.
Төөгүзү
XVIII чүс чылда Арабдан дээр ноян чуртап чораан. Ол кижи - моол кижи-дир, Сайын-ноян аймактың ваң эргелиг нояны турган. Улуг-Хемде биле Хемчикте тывалар Арабдан-ваңның албатызы турган. Арабдан-ваң чорта бээрге ооң ийи оглу Улуг-Хем биле Хемчикте ара-албатыны чарып алыр деп бодап алган. Бир оглун Дамби дээр ол кижи ваң эргелиг, өскезиниң ады Цэрэб ооң дужаалы бэйсэ
Манчжурларда Цогбадарху деп кижи чанчын апаргаш Шадарба-бээли дээр оглун Хемчикче чортупкан. Ол кижи Хемчиктиң чонун калган Арабданның ийи оглунга үлеп берген. Ынчалдыр Хемчиктиң Даа биле Бээзи, ийи кожууну тывылган. Цэрэб-бэйсе деп ноянның дужаалының ады-биле бүдүн кожууннуң адын Бэйсэ кылдыр адаан. Тывалаар болза ону Бээзи дээр. Бээзи кожуунун удуртурда моолдан тускай дарга кээп чораан. Ол үеде тывалар ынчаар-ла чагырыкчызын моол дарга дээр турган. Бээзи кожууну бүгү тываның амбын ноян чызаанынга чагыртпас турган. Эгезинде Бээзи кожууну 17 сумулуг турган. 1916 чылда хамык чоннуң чизези-биле Бээзи кожуунда 16 суму турган.
Таблицага онза тайылбыр
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.
Шара сөөктүң улузу кандыг сумуга хамааржып турганы амдызында билдинмес.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Лессинг, Дорис
До́рис Мэй Ле́ссинг (Doris May Lessing; урождённая Те́йлор; 22 октябрь 1919, Керманшах — 17 ноябрь 2013, Лондон) — англи фантаст-чогаалчы, 2007 чылдың литературада Нобель шаңналының эдилекчизи Коммунист, суфист, феминист.
«Канопус в Аргосе» (1979—1982) деп 5 романдан тургустунган серияның автору.
Намдары
Африкага эрттирген чылдары аңаа дыка муңгаранчыг, коргунчуг болган. Кара чажындан турар кара кештиг кижилерни ак кештиг эжелекчилер дарлап, куду көрүп турарын, ол ийи культураның аразында улуг ылгалды ол бодунуң кежинге миннип көрүп чораан.
Ол бүгүнү ол «Колдовство не продаётся» (No Witchcraft for Sale, 1951) деп новеллазында эки бижээн.
Дорис католик школага өөренгеш, ооң соонда Солсбериде уруглар школазынга өөренген. Ооң соонда кандыг-даа эртем чедип албаан. Чалыы үезинде телефон оператору кылдыр, журналист-даа кылдыр кезек ажылдаан.
Дорис ийи катап өгленген. Бир дугаар 1939 чылда Франк Чарльз Висдом-биле, оон ийи ажы-төлдүг болган: уруу Джин (Jean Wisdom) база оглу Джон (John Wisdom). 1943 чылда чарлы бергеннер, ажы-төлү ачазы-биле артып калган. 1945 чылда ол ийи дугаар өгленген, немец эмигрант Готфрид Лессинг-биле. Олар оолдуг болган, Питер (Peter Lessing). 1949 чылда чарлы бергеш, Дорис оглу Питерни алгаш, Африкадан көжүп чорупкан. Лондонга көжүп келгеннер.
Лессингтиң баштайгы «Трава поёт» (The Grass is Singing) деп романы 1949 чылда парлаттынган.
1952 база 1969 чылдар аразында бодунуң дугайында 5 романнардан тургустунган «Дети насилия» (The Children of Violence) деп сериязы үнген: «Марта Квест» (1952), «Подходящий брак» (1954), «Зыбь после шторма» (1958), «Окружённый сушей» (1966), «Город о четырёх вратах» (1969).
1979 биле 1983&nbsp;чылдар аразында Лессинг «Канопус в Аргосе» (The Canopus in Argos: Archives Series) деп фантаст романнар чыындызын парлап үндурген: «Шикаста» (1979), «Браки между зонами три, четыре, пять» (1980), «Эксперименты на Сириусе» (1981), «Создание комитета представителей для планеты восемь» (1982), «Документы, имеющие отношение к сентиментальным агентам в империи Волиен» (1983).
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Октябрьның 22 төрүттүнген
Сүттүг шай
Сүттүг шай — тываларның эң ынак чем шынарлыг суксуну, хүндүткел суксуну.
Сүттүг шай кижиниң суксаанын эки хандырар, күш киирип сергедир. Инек сүдүнден аңгыда, хой, өшкү сүдү-биле сүттээн шай кайгамчык чаагай. Теве сүдүнде дус, күжүр хөй, ынчангаш баштай шайже дус кагбайн, соонда немеп алза эки. Отка пашты салгаш, сугну кудар, соктаан шайны база хөй эвес дусту каггаш хайындырар. Хайынган шай саргарып, чеми кээрге, кырынче сүттү кудар. Аргалыг болза чиг сүт-биле сүттээш, быжыр саарар. Шайның сүдү бышкан соонда хөнекче шүүр дамчыштыр хымыш-биле кудар. Шаарны ылгаар. Шайга хамаарышкан улусчу чаңчылдар кайы көвей. Чижээлээрге, хүндүлээн кижизинге шай кудуп бээрде:
Ада-өгбеден дамчаан Ак чемнин дээжизи, Келир үени оштаан Кедергей хүндүткелдиң бирээзи — Ак сүттүг шайымны Аалчы Силерге сундум, —
Дөс
С
Бе (чылгы)
Бе (чылгы) – төрүүр кыс чылгы мал.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Дзюдога Россия Чемпионады 2016
Дзюдога Россия Чемпионады 2016 чылда сентябрь 8-тен сентябрь 11-ге чедир Хабаровскуга эрткен.
Гөктүрклер (ном)
Гөктүрклер (Көк-Түрктер, Мөңге Түрк Эл) (турк. Göktürkler)-, Турк чогаалчы Ахмет Халдун Терзиоглунун 2014 ч. үнген Мөңге Түрк Эл дугайында төөгүлүк романы.
Дөзү
г г
Хүреш аргалары
Ниитизи-биле тыва хүреште дыка хөй санныг аргалар бар. Тыва хүрештиң аргаларын янзы-бүрү хевирлерге кажан-даа чарып көрбээн, ынчалза-даа хоочун мөгелер болгаш бурунгу ашактар бир аргадан бир арганың хензиг-ле ылгалын эскерип билир болгаш мөгениң туружун хайгаарап тургаш, карак чивеш дээр аразында кандыг арганы ажыглаарын эндевес.
Тыва хүреште мөгелерниң ажыглап турар аргаларын адаанда допчулап бижээн.
Эътче кирбейн, хол бажынга хүрежип тургаш, хереглээр аргалар
Бо бүгү аргаларда кижи таарышкан-на чарыы-биле халдап болур. Мөгелер колдуунда-ла оң талазы-биле халдаар, а солагай таланың халдаашкыны ындыг кончуг делгереңгей эвес болгаш ол эң айыылдыг.
Эътке киир тутчуп алгаш ажыглаар аргалар
Бо аргалар база-ла оң-солагай-даа хамаан чок, мөгениң өөренген чаңчылы билир.
Өске хүрештерде
Хүрештиң янзы-бүрү аргалары дыка хөй. Бо чүгле чамдык кезээ-дир.
Тыва хүрештиң аргаларында классиктиг хүрештиң аргаларынга чүүлдешкектери кончуг хөй. Тыва хүрешти эки билир мөгелер классиктиг хүрешке чедиишкинниг болуп турар чоруу ында.
Дөзү
Х Х Х
Иви мыйызы
Ивиниң эң онзагай чүүлү – мыйыстары. Ооң мыйызы инектии дег ишти хос болбас, хан-дамыр сиңген болгаш эм шынарлыг.
Час келирге ивилерге ийи чаа мыйыстар өзүп келир. Өзүп орар мыйызын ыяш-дашка дээспес дээш кедергей кичээнгейлиг ивилер одарлап чоруур. Улуг аңчыларнын угаадыглары биле алырга, аттырган үеде, өлүп чыткан сыын безин мыйызын сыкпас дээш дыка улуг күжениишкиннер кылыр.
Мыйыс өзүп турар үеде ивиниң кежинге «хилиң» ышкаш дүктер чыпшына бээр. Ол дүктер кончуг минниичел шынарлыг, кандыг-бир чүве дээптерге, ооң эът-кежи дораан чым-сырт кынныр. Кеште кедергей хөй хан-дамыр сиңген. Чүге дизе ол хан-дамыр таварыштыр ивиниң мыйыстары дадыкпышаан өзүп сөөктелиир. Шыырак ивилерниң мыйызында адырлар 11 чедир өзе бээр.
Кажан мыйыс четчип келгенде, ооң адаккы талазынга билзектелчек үзүк тыптып келир. Оон 1-2 ай болганда, хан-биле хандырылгазы соксаар. Оортан мыйыс чоорту кадып эгелээрге, ооң кургап дүжеринге таарымчалыг байдал тургусттунуп кээр. Аныяк ивилер мыйызын ыяшка дүрбүп тургаш дүжүрерин бодаарлар. Чамдык ивилерниң бот-боттарын удур-дедир хемиржип чиир таварылгалары база бар.
Хадаханэ, Мария Андреевна
Мария Андреевна Хадаханэ (1933 чылдың июнь 6, Бохан суур, Иркутск облазы) — прозаик, очулдурукчу, литературовед, критик, филология эртемнериниң кандидады. ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү (1962), ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1968), Бүгү Совет чергелиг театралчы ниитилелдиң кежигүнү. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы (1967), Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2006)
Намдары
Мария Андреевна Хадаханэ 1933 чылдың июнь 6-да Иркутск облазының Бохан суурга төрүттүнген. Кызылдың №1, 3 школаларынга өөренип турган. 1955 чылда Иркутскиниң күрүне университединиң төөгү-филология факультедин дооскан. 1955—1968 чылдарда Тываның дыл болгаш чогаал эртем-шинчилел институдунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап турган, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң орус чогаал кафедразынга башкылап, эргелекчилеп ажылдаан. 1966 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының М. Горький аттыг Делегейниң литература институдунга «Тыва калбак чогаалдың (проза) тургустунганы» деп темалыг кандидат диссертациязын камгалап алган.
Уран чүүлү
«Тыва улустуң тоолдары» (1958), «Хүн чанында туруг» (1961), «Тыва үлегер домактар» (1966), «А. Пальмбах — чогаалчы болгаш кижи» (1967), «Тыва улустуң тоолдары» (1967), «Тыва тоолдар» (1970), «Тыва театрның кижилери» (1971), «Чоннуң чечени — Мудрость народа» (1976), «Тыва улустуң тоолдары» (1984), «Тыва тоолдар» (2000), «Кижи дээш» (2005), «Цирк артизи» (2006) деп номнарны чыып үндүрген.
М. Хадаханэ он-он эртем база литература-критиктиг чүүлдерни бижээн, тыва чогаалчылар О. Сагаан-оолдуң, С. Сүрүң-оолдуң, М. Өлчей-оолдуң, Н. Ооржактың, М. Көжелдейниң, Б. Ондарның дээш оон-даа өскелерниң чогаалдарын орус дылче очулдурган.
«Амыдыралдың хеми» деп тоожуну үндүрген (2003).
М. Хадаханэ бодунуң ажылдарында чогаалчыларның ажылдарын сайгарып тура, тыва прозаның сайзырап келген оруун эдерип көрүп турар. Тыва литературоведениениң үндезилекчилериниң бирээзи бооп, ол тыва чогаалдың төөгүзүнүң база амгы бергедээшкиннеринге хамаарышкан айтырыгларны шиитпирлээринге идепкейлиг киржип турар. Ол кезек библиографтыг айтыкчыларны чыып тургускан, «Совет хөй язы-сөөк литератураның төөгүзү», «Кыска литературлуг энциклопедия», «Улуг литературлуг энциклопедия» деп номнарга тыва чогаалчылар дугайында ниити болгаш хуу-хуу чүүлдерни бижип турган. Бүгү Совет чергелиг, регионалдыг, делегей чергелиг эртем конференцияларының киржикчизи. Ол РСФСР-ниң III-кү болгаш VIII-ки чогаалчылар чыыштарының киржикчизи. Ооң тыва культура дугайында чүүлдери «Театральная жизнь», «Литературная Евразия», «Советская женщина», «Российский писатель», «Сибирские огни» деп сеткүүлдерге үнүп турган.
М. А. Хадаханэниң кезек ажылдары алтай, якут, хакас, моол база тыва дылдарже очулдурттунган.
ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү (1962), ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1968), Бүгү Совет чергелиг театралчы ниитилелдиң кежигүнү.
Кол парлалгаже үндүрген ажылдары
1. Тувинская проза. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1968. — 130 с.