cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баир, Алексей Ширинмей оглу
Тока дарга-биле бакташкан
Ооң сөөлүнде Тывага өг-бүлези-биле чанып кээрге, ону ТАРН-дан ВКП(б)-же киирбээн, Арыг-Узүүнче ажылдадып чоргузупкан, оон совхозтрестче инструкторлап чоруткан, ооң соонда областьтың аңчылар эргелелиниң инспектору кылып каан, а бир чыл болганда оон база дүжүрткен. Ынчалдыр Тываның Чазааның удуртукчузу ажыл чок арткан. Эш-өөрү кайыын ындыг чүүлүнүп турарын билгеш, тарай халчы берген, арай ындыглары харын-даа хоп чагаалар бижииринге өй болган.
26
математика
Аңгылал:Саннар
Баир, Алексей Ширинмей оглу
Тока дарга-биле бакташкан
1948 чылда ону контрреволюстуг, Совет Эвилелинге удур ажылы дээш хоругдап каан. Минусинскиниң кара-бажыннарындан эгелээш, ГУЛАГ-ка четкеш, 1954 чылда хосталып келгеш, Тывага ээп чанып келгеш, "чоннуң дайызыны" деп көрдүрбейн, ажыл-даа тыппайн, түрегделди көрген. 1956 чылда Хрущевтуң адынче ооң херээн катап истеп көөрүн дилээн чагаалар бижээн соонда, ону агарткан.
Агарткан соонда чуртталгазы
Чеже-даа агарткан болза, бодунуң эртем, арга-дуржулгазынга дүгжүп турар ажыл черле тыппаан. Хилинчек-човулаңны ооң уруглары, өнүң ишти база көрүп келгеннер. Уруглары дээди эртем-даа чедип албаан, "контр" кижиниң төлдери болганда чуртталга караңгы.
Сөөлгү хүннеринге чедир Алексей Ширинмеевич дыка-ла хилинчектенип, ханы хомудалдыг артып калган.
1986 чылдың февраль 8-те 82 хар четпейн ол чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал: Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң доозукчулары
Уфа
Уфа (Өфө) — Россия Федерацияның хоорайы, Башкортостан Республиканың төвү, Уфа хоорайның административтиг төвү болгаш Уфаның муниципалдыг кожуун төвү.
Чурттакчы кижи саны — 1 096 702 кижи (2014).
Новосибирск
Новосибирск (сыб. Цат-тора) — чурттакчы кижи саны-биле Россияның үшкү черде болгаш девискээр делгеми-биле он ийиги черде турар хоорайлаң округ деңнелдиг хоорай.
Сибирь федералдыг округтуң, Новосибирск хоорайның болгаш ынаар кирип турар Новосибирск кожуунунуң төвү; Сибирьниң эң улуг хоорайы.
Федерал деңнелдиг саарылга, ажыл-херек, уран-чүүл, үлетпүр, харылзаа болгаш эртем төвү.
1893 тургустунган, а 1903 чылда хоорай деңнелиг апарган.
Аңгылал:Хоорай
Түрк дылдар
Түрк дылдар - Азияда болгаш Чөөн Европада нептерээн көвей чоннарның дылдарының төрелдешкек улуг алдай бөлүү. Колыма хемден мурнуу-барыын талаже Ортаа-чер далайының чөөн эриинге чедир ук дылдар нептерээн. Ол дылдарга чугааланып турар кижилерниң ниити саны — 180 сая кижи ажыг. Амгы шагда түрк дылдар деп шын эвес адавылалда чоруур. Ёзулуг болза ол дөргүл-төрел аймак чоннарны төр чоннары деп шын адаар.
Сибирде түрк дылдыг улус
Тыва Республика ның соңгу-чөөн чүгүнде тожулар чурттап турар. Якутияның соңгу-барыын чүгүнде долганнар чурттап турар. Долган национал округта Долган деп түрк дылдыг чоннуң саны - 16 муң. Тунгус-маньчжур уктуг, аңнаар, иви ажыл-агыйлыг чон.
Тываның соңгу-чөөн чүгүнде тофалар чурттап турар. Иркутск можунуң мурнуу-барыын талазында Нижнеудинск кожуунунда көдээ эвилел девискээринде 800 хире кижи.
Тываның соңгу талазында - хакастар. 65 муң хире кижи. Минусинск татарлары.
Тываның соңгу-барыын чүгүнүң Новокузнецк, Кемерово девискээринде шорлар бар. 16 муң кижи. Ооң мурнунда Шор автоном можу турган.
Даг Алдай Республикада алдайлар чурттап турар. 70 муң хире кижи. Чамдыызы Моолда болгаш Алдай крайның девискээринде.
Сибирь татарлары - Новосибирск, Омск, Томск, Барабинск девискээринде. Тодаргай саны билдинмес.
Мурнуу-Сибирьниң түрк дылдарынга алдай, тыва, хакас дылдар хамааржыр. Тывалар сөөлгү чизе-биле 230 муң кижи. Моолда - 20 муң, Кыдатта - 95 муң кижи бар.
Тыва, алдай, якут, хакас дылдар- калбак ниитилелчи хүлээлгелиг дылдар. Өскелери кызыы хүлээлгелиг, чүге дизе оларда тускай күрүне тургузуу чок, саны эвээш чоннар. Тофалар, шорлар өөредилге дылын дыка эвээш ажыглап турар. Школаларда чүгле эге класстарда өөредип турар.
Дөзүглел
Аңгылал:Түрктер Аңгылал:Түрк дылдар
Кисляк, Мария Тимофеевна
Мария Тимофеевна Кисляк (1925 чылдыӊ март 6, Харьков чоогу, Ледное суур,  — 1943 чылдыӊ июнь 18, тѳрүттүнген черинде) — совет антифашист-чажыт дайынчы, Совет Эвилелинин маадыры.
Допчу -намдары.
Украинага тараачын ѳг-бүлеге тѳрүттүнген. Харьковтун фельдшер-акушер школазын дооскан. Госпитальга медсестра кылдыр ажылдап турган. Ада-чуртуӊ улуг дайынынныӊ үезинде Харьковтун комсомол организациязыннын немец-фашистерге удур организациязынныӊ тургузукчузу болгаш удуртукчузу турган. Немец-фашистиг эжелекчилерге удур бижиктиг саазыннарны тарадып, немец СС офицерлер, солдаттарны узуткап турганнар. Фронтуннуӊ кызыгаарынче дескен совет солдаттар офицерлерни кежирип турган. Уруг 43 балыглангаш чаштынып турар кызыл шериглерниӊ амы-тынын камгалап алган. Мария Кислякты гестапо 1943 чылдын май тѳнчүзүнде тудуп алган. 1943 чылдыӊ июнь 18-те үр дерзии хилинчектээн соонда шаажылап кааннар. Немец-фашистиг эжелекчилерге удур маадырлыг тулчуушкуну дээш Кисляк Мария ТимофеевнагаССРЭ-нин Дээди чѳвүлелиниӊ Презиудуму 1965 чылдыӊ май 8-те Совет Эвилелиннин маадыры атты база «Алдын Сылдыс» медалин тывыскан.
Литература
Кисляк Мария Тимофеевна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 658. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. Левин Б. Марийка // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — М.: Политиздат, 1969. — 447 с.
Шѳлүлге.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Виски
Дөс
В
Дзюдога Россия Чемпионады 1997
Дзюдога Россия Чемпионады 1997 чылда — декабрь 9-тан декабрь 12-ге чедир Москвага эрткен.
Угбал-чечек
Угбал-чечек (Nelumbo nucifera, "падма", པད་མ། "пема") – Шажынның 8 ыдыктыг демдектериниң бирээзи: Үш Ваджрасаның (мага-боттуң, сөс-домактың, угаан-медерелдиң) долу арыглаашкынын илереткен демдек. Өске утказы: аас-кежик болгаш бурган деңнелин илереткен ыдыктыг демдек.
Демдектиң янзы-бүрү уткалары
Чүгле буддизмиң ыдык демдээ эвес, индуизм биле джайнизмниң база. Азия чоннарның культуразында бурун үелерден бээр билдингир демдек бооп турар, Көвей Азия чоннарының бурганнары угбал-чечек кырында олурар/турар кылдыр көргүзер. Индуизмеде угбал-чечек Вишнунуң, Брахманың, Лакшминиң, Сарасватиниң болгаш Кубераның бир тудар херексели бооп турар. Көвей Индий культурада бурган деңнелдиң чаражын, шажынчы арыгны илередип турар. Индуист литературада болгаш индий шүлүглелде угбал-чечек чараш деп чүүлдүң дендии үлегери-дир. Чижээ, Вишну биле Кришнаны угбал-чечек карактарлыг деп тайылбырлап база турар. Индуист мифологияда йога-нидрага удуп чыткан Вишнунуң хининден үнүп кээн. Угбал-чечек — индуист икона чурулгазында кол демдектериниң бирээзи болган.
Буддизмниң легендазы-биле Будда Гаутама төрүттүнүп келгеш-ле кылаштаан изинге угбал-чечек өзүп кээп турар.
Угбал-чечек буддизмде Үш Ваджрасаның арыглаашкынының демдээ кылдыр мынчалдыр тайылбырлаар: малгашты хандыкшыл биле күзелдерге деңнээрге, угбал-чечек дазылдары-биле малгашче киргеш, өзүп, ооң чечектери узун сывынга оон ырап өзүп кээн болгаш арыг болур. Бир талазындан угбал-чечектиң салбактарынга суг чыпшынмас, үргүлчү кургаг болгаш арыг болур.
Литература
У У
Убийвовк, Елена Константиновна
Допчу-намдары.
Эмчи кижинниӊ ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Ляля (кады тѳрээнери, ада-иези ынчаар адап каан) шиитпирлиг уруг турган. Полтава школазын дооскаш, Харьковтун университединче кирип алган. Аӊаа ѳѳренип тургаш Сергей Сапиго (Кызыл комиссарлар школазыннын ѳѳреникчизи) биле таныжып турган. Таныжы биле дайын уезинде эжелетирген черге кады ажылдап турганнар. 1941 чылдыӊ чайынында университеттин 4 дугаар курзун дооскаш, Полтавада авазы-ачазы суга келген. Дайын эгелээн. Фашистер Полтаваны эжелеп алырга, анаа «Непокорённая полтавчанка» - деп немецтерге удур организацияны тургускан. Эге дээрезинде организацияга 10 шаа кижи турган, чоорту ѳзүп-кѳвүдей бергеннер. Олар дайызынныӊ чепсээн оорлап, чуртакчылар аразынга фашистерге удур агитацияны чорудуп, Совинформбюроннун медээлерин тарадып турганнар. Чажыт удурланыкчылар партизан Жаровтун отряды биле харлзааны тудуп турганнар. Отряд Дикань аргаларынга турган. Жаровтун дужаалы-биле фашистерге удур бижиктиг саазыннарны тарадып, (алды ай ишти 2000 ажыгны тарадыпканнар) турганнар. Бѳлүктүн удуртукчузу Сергей Сапиго апарган. Организация кежигүүннери диверсияларны кылып, электри станциязын үреп, немецтерниӊ танк септеп турган заводун чазылдырып турганнар. Ол ышкаш немецтерге туттурганнар лагеринден 18 кызыл шеригжилерни хостааннар. Бѳлук хѳй чепсекти чыгаш, тура халыышкын кылырынга белеткенип турганнар. Фашистер оларны тудуп алыр-биле «Цеппелин» тускай бѳлүүн, «Мёртвая голова» СС дивизиязындан бѳлүктү, шпион школазындан «Орион-00220» бѳлүктү киириштиргеннер. Шупту эмиглежип тургаш 1942 чылдын май 6-да удурланыкчы бѳлүктүн кол кежигүүнерин кара-бажыннап алганнар. Ляля Убийвовкту 26 катап эттеп-соп байсааганнар. Уруг ада-иезинче 4 чагааны чорудуп шыдапкан. 1942 чылдын май 26-да Полтаваннын хѳѳрунге Елена Константиновна Убийвовкту, Сергей Терентьевич Сапигону, Борис Поликарпович Серганы, Сергей Антонович Ильевскийни, Валентин Дмитриевич Сороканы, Леонид Пузановту фашистер адып кааннар. ССРЭ-нин Дээди чѳвүлелинниӊ Президиумуннуӊ дужаалы биле 1965 чылдыӊ май 8 те Елена Константиновна Убийвовка Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан.
Шѳлүлге
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Сувурган
Сувурган (Сту́па, स्तूप, stūpa IAST, «макушка, куча земли, камней, земляной холм», чортен, суварга(н), субурган) — делегейге тайбыңны быжыглаарынга эки салдар чедирер тураскаал, ол сагыш-сеткилдиң арыг байдалын – Чырыткылыг Угаанны – илередип турар.
Тургузуу
Сувурганның иштинге бүгү Буддаларның мага-бодунуң, сөс-домааның, угаан-медерелиниң демдектери болур хола бурганнарны, дойдан кылган овур-хевирлерни (цаца), судурларны болгаш ховар эртине бүдүмелдерни болгаш эт-херекселдерни долдур суп каар, ынчангаш сувурганда үш үениң болгаш он чүктүң Буддаларының, Бойдусады-ларының Сүр-Күжү, Алдар-Ады мөөңнеттинген болур. Бүгү кызыгаар чок Октаргайның делгемнеринге безин сувурган энергия-күш-шыдалы-биле чаагай эки салдарны чедирип шыдаар.
Ажыы
«Сувурганга кым чүдүүр дээш кээр болдур, ол кижиниң чүрээ оожургаар, өөрүшкү-маңнай сеткилин дола бээр. Сагыш-сеткили оожум, амыр-тамчыкты тып апкан ол кижилер өлүм соонда, кажан мага-боду эстип-хайлып каарга, Дээрлерде Аас-Кежик Оранынга катап чаяаттынар» деп Будда Бурган ынчаар чугаалап каан чүве-дир. Ынчангаш сувурганга чоокшулап келгеш, арыг сеткилинден чүдүп, сүзүглээр болза эки.
- Сувурганны долгандыр кылаштап, хораалаан кижиге чеди янзы буян-кежик кээр: Дываажаң оранынга барып төрүттүнер, мага-боду чараш болур, чыргалдыг боор, эртем-билиглиг, бай-шыырак, эрге-дужаалдыг, каң дег кадык-шыырак болгаш аас-кежиктиг узун назылаар.
- Сувурганга баргаш, олче углай анаа холдарын тейлей тудуптарга безин бир хүн иштинде бай-шыдалдыг чурттаарының үүлезин бодунга тургузуп аар.
- Сувурганга баргаш, бажын доңгайтып азы черге калбара дүжүп чаңгыс катап безин тейлээрге ол кижиниң мурнунга хүндүткелче орук ажыттына бээр, келир назынында Өөредигни сайзырадып, тарадыр Хаан кижи бооп төрүттүнер.
- Сувурганга кадак, чалама сунуп, артыш, шаанак, күжү кыпсып, хей-аът туктары өргээн кижи бай-шыырак болур болгаш сес улуг айыыл-халаптардан: оттан, сугдан, демир кинчиден, үптекчилерден, араатан амытаннардан, чыланнардан, арзылаңдан, чаандан камгалалдыг болур, ол кижи аарывас-аржывас, харамнаныр деп чүве билбес, алыксак-чиксек эвес кижи боор.
- Будданың сувурганын кым чугайлап, септээр болдур, бурганнар азы кижилер оранынга ол кижи аас-кежиктиг узун назылап чурттаар, угаан-медерели, мага-боду кадык-шыырак болур, човулаң көрбес, черниң кежиин четтирер бай-шыырак кижи боор.
- Сувурганны кым-даа аштаар, арыглаар болза, ол кижи даштындан көөрге аажок чараш, арыг-силиг болур, бадымаа деп чечек дег кайгамчык чырып турар арын-шырайлыг боор, очалаңның четпес-тудуу чүүлдери оон чайлай бээр, ол кижи частырыг кылбас болгаш шииткелге таварышпас боор.
- Бир эвес сен сувурганны бодуңнуң холуң-биле тудуп, тургузуп каар болзуңза, ооң мурнунда аваңның азы ачаңның амы-тынынга чедип каан-даа болзуңза, ол кара үүледен бодуң арыгланы бээр арга-шинектиг боор сен.
Безин чадаарда сувурганга дээптерге азы олче анаа көрүптерге безин, ооң дугайында Өөредиг дыңнап азы сактып бодаптарга безин, ооң хөлегезин таварып эртерге азы оортан кээп турар хаттың агымынга безин таваржы бээрге, ол кижи бо чуртталгазында аас-кежиктиг болу берип болур болгаш келир үеде долу Оттуушкун байдалын чедип ап шыдаар.
Сувурган чанынга арага ижип болбас, арага чажып болбас, өргүл кылдыр арага, таакпы өргүп болбас, оък-чемзек, бижек база өргүп болбас, эр-херээжен харылзаа кылып болбас, бо нүгүлдүг үүлелерни кылып база сувурганны үрегдеп, анаа хора чедирген кижи бо чуртталгазында аас-кежик көрбес боор, частырыын эдери болдунмас, келир назыда кудуку Тамы оранынга катап төрүттүнер болгаш оон үнүп шыдавас болур.
Ынчангаш сувурган чанынга ак сүт чажып, чалбарып, ак, көк кадактар баглап, далган-тараа, ак чемнер өргүүр болза эки.
Дөзүк
Аңгылал:Шажын Аңгылал:Тудуг
Гелий
Гелий He (Helium) — Д. И. Менделеевтиң периодтуг системазында 2 атом дугаарлыг ийиги элемент. Периодтуг системада бирги периодта болгаш 18-ки бөлүкте турар. Менделеевтиң периодтуг системазында инертиг хейлерниң бир дугаары. He (Helium) деп демдеглеттинер. Бөдүүн бүдүмел гелий (CAS-дугаары: 7440-59-7) — өң, чыт, амдан чок инертиг чаңгыс атомнуг хей.
Гелий — Октаргайда эң нептереңгей элементилерниң бирээзи: Водородтуң соонда турар турар. Химиктиг бүдүмелдер аразындан чииги-биле ийиги черде турар. Хайныр температуразы — эң чавыс бооп турар. Фракциялаар перегонка деп адаар бойдустуң хейин чавыс температурага хуваар арга-биле гелийни бүдүрүп турар.
Төөгү
Француз эртемден Жансен Пьер 1868 чылдың август 18-те Индияның Гунтур хоорайынга долу хүн катыжыышкынын көрүп турган, Хүннүң хромосферазын бир дугаар шинчилеп турган. Хүн короназының спектрын хүн каттыжыышкынында база бөдүүн хүнде көөр кылдыр Жансен спектросковун өйлеп алган. Дараазында хүнде хүннүң протубераннары спектроскопиязы база водородтуң шыйыглары — көк, ногаан-алаш (зелено-голубой) болгаш кызыл шыйыглары — дыка чырык сарыг шыйыгны илереткен, эгезинде ол шыйыгны Жансен биле ооң чанынга шинчилеп турган өске астрономнар D Натрийниң шыйыы кылдыр бодап турганнар. Жансен ооң дугайында Францияның Эртемнер Академиязынче дораан бижээн. Хүннүң спектрында чырык-сарыг шыйыг натрийниң-даа, кандыг-бир билдингир химик элементиниң-даа шыйыынга душпас болган.
Ийи ай болганда, октябрь 20-де, англи астроном Норман Локьер, демги француз эртемденниң шинчилелдери дугайында билбей тургаш, хүн спектрын шинчилеп турган. Ооң мурнунда билдинмес 588 нм (587,56 нм) сарыг шыйыгны демдеглеп, D3 деп адаан, чүге дизе ол шыйыг натрийниң Фраунгоферлиг D1 биле D2  шыйыгларынга чоок турган. Ийи чыл болганда Локьер англи химик Эдвард Франкланд-биле кады чаа элементиге «гелий» (мурнуу-грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἥλιος   — «хүн») деп ат бээрин саналдаан.
Демдеглелдер
<div class="references-small " id="cx811" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="811" data-cx-state="source" data-cx-weight="6314" contenteditable="true">
Аңгылал:Астрономия
Чедилик
Чедилик (Неделя, Week) — 7 катапталып турар хонуктар. Ол хонуктарны бир дугаар хүн, ийи дугаар хүн, үш дугаар хүн, дөрт дугаар хүн, беш дугаар хүн, чартык улуг-хүн, улуг-хүн деп адаар.
Чедилик хүннериниң үстүнде демдеглээнинден аңгыда өске, планеталарга даянган, аттарлыг база.
Аңгылал:Чеди-хонуктуң хүнү
Ыдык сава
Ыдык сава ("калаша", བུམ་པ། "бумба") – буддизмде сес ыдыктыг демтектерниң бирээзи. Мөңге назынның, бай-шыдалдың, сайзыралдың, бо делегейниң шупту эки байдалдары болгаш хосталганың аржааны долган ыдыктыг сава.
Дөс
Ы Ы
Аун Сан Су Чжи
{{Государственный деятель|имя=Аун Сан Су Чжи|предшественник_6=Сай Хла Чжо|должность_5=Глава администрации президента Мьянмы|флаг_5=Flag of Myanmar.svg|периодначало_5=30 марта 2016 года|периодконец_5=|предшественник_5={{нп5|Аун Мин|||Aung Min}}, {{нп5|Хла Тхун|||Hla Tun}}, {{нп5|Со Маун|||Soe Maung}}, {{нп5|Со Тэйн|||Soe Thein}}, {{нп5|Тэйн Ньюн|||Thein Nyunt}}|преемник_5=|президент_5=Тхин Чжо Мьин Шве (и.о.) Вин Мьин|должность_6=Лидер оппозиции Мьянмы|флаг_6=Flag of Myanmar.svg|периодначало_6=2 мая 2012 года|периодконец_6=30 марта 2016 года|преемник_6=Тейн Сейн|преемник_4=Pe Zin Tun|президент_6=Тейн Сейн|место рождения={{МестоРождения|Рангун|в Янгоне|Янгон}}, Британская Бирма|место смерти=|учёная степень=доктор философии|учёное звание=|вероисповедание=буддизм (Тхеравада)|супруг=|дети=|награды={{Нобелевская медаль|1991}} Нобелевская премия мира (1991) {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Президентская медаль Свободы}}{{!!}}{{Компаньон ордена Австралии}}{{!!}}{{Командор ордена Почётного легиона}} {{!}}} До Аун Сан Су Чжи (အောင်ဆန်းစုကြည် [àʊɴ sʰáɴ sṵ tɕì]; род. 19 июня 1945) — бирман база мьянман политик, «Национальной лиги за демократию» деп партияның лидери. 1991 чылдың Тайбыңның Нобель шаңналының эдилекчизи. 2016 чылдан тура — Мьянманың даштыкы херектер яамызының сайыды база күрүне сүмелекчизи.
Хууда чуртталгазы
Аун Сан Су Чжи Рангунга төрүттүнген. Ооң адазыАун Сан, Мьянманың амгы үеде шерииниң тургузукчузу, 1947 чылда Бирманың Британ империядан хостуг чоруу дээш чугаалажылгаларның бирээзи. Ол-ла чылын чазактың өске-даа кежигүннери-биле өлүрткен. Аун Сан Су Чжини авазы кижизидип өстүрүп каан.
Аун Сан Су Чжиниң авазы 1960 чылда Индияже элчин кылдыр чоруттунган. Уруу база ынаар чорупкаш, Нью-Делиге өөредилгезин уламчылаан. 1964 чылда Аун Сан Су Чжи аңаа колледж дооскаш, Оксфорд университединиң Санкт-Хью колледжин дооскан. 1969 чылда философия, политика болгаш экономика талазын дооскан. Университет дооскан соонда Аун Сан Су Чжи Нью-Йоркка чурттап ООН-га 3 чыл иштинде колдуу саң-хөө айтырыгларын харыылап ажылдаан. 1972 чылда Аун Сан Су Чжи тибетолог Михаэль Эйрис-биле өгленип алган. Оларның өг-бүлезинге ийи оол төрүттунген: Александр биле Ким. Соонда барып, Аун Сан Су Чжи Лондон университединге 1985 чылда философияның доктору чаданы чедип алган.
1988 чылда Аун Сан Су Чжи Бирмаже аарып турар авазынга дузалажып чедип келген.
Политикада ажылы
Аун Сан Су Чжи Бирмага келгеш, 1988 чылдың август 26-да митингке чонга демократтыг күрүне тургузарының дугайында кыйгырыг кылган.
Махатма Гандиниң база Мартин Лютер Кингтиң хора чедирбес политиказын ажыглап, база буддийжи бодалдарга үндезилеп, Аун Сан Су Чжи демократтыг чазак тургузар дээш ажылдап кирипкеш, «Национальная лига за демократию» деп намны 1988 чылдың сентябрь 27-де тургускан.
1990 чылда ниити чурт соңгулдаларында ооң намы «Национальная лига за демократию» 59 % үннерни алгаш, парламентте 80 % мандаттарны алган. Ынчалза-даа соңгулданың түңнелдерин ойталааш, шеригжиттинген чазак олудун бербейн барган. Ынчан Аун Сан Су Чжи Янгонга бажыңга олурар кылдыр хоругдаттырган. Ынчан ол Нобель шаңналын алган.
Культурада
2011 чылда Люк Бессоннуң «Леди» деп Аун Сан Су Чжиниң намдарын көргузуп турар кинозу үнген.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июньнуң 19 төрүттүнген
Ак туң
Ак туң ("шанкха",төвүт дылда: དུང། "дуң") – Сарыг шажында 12 ыдыктыг демдектерниң бирээзи.
Оң талазынче долгашкак ак туң дхарманың ханы болгаш уян үнүн илереткен. Туңнуң өткүт үнүн эскидирге амылыгларны мугулайның уйгузундан отур соп, буянныг хүлээлгелеринче кыйгырып турарын илередир.
Дөс
А А
Тиилелгениң тугу (буддизм)
Тиилелгениң тугу ("дхвайа", རྒྱལ་མཚན། "гялцен")
Тиилелгениң тугу мага-боттуң, сөс-домактың, угаан-медерелдиң четпестерин ажып тиилээнин илереткен демдек.
Дөс
Т Т Т
Диас, Нейт
Нейтан Дональд Диас (Nate Donald Diaz; 1985ч 04а 16х, Стоктон, АКШ төрүттүнген) – Холушкак чогуш уран-чүүлдуң американ дайынчызы, UFC авыралының ачызы-биле чиик деңзиниң чергези. The Ultimate Fighter 5-тиң тиилекчизи. 2017 чылдың июльда UFC чиик деңзиге официалдыг рейтингизи-биле дөрт дугаар одуругну ээлеп турар. База бир билдингир содаачы Ник Диастың хеймер дуңмазы.
Намдары
Ник Диастың хеймер дуңмазы, Стоктон хоорайга төрттүнген база өскен, штат Калифорния; ол мексикан уктуг. Акызы ышкаш ол  Лодай хоорайга «Токай» школага өөренип турган, 14 харлыында Ник-биле кады тренировкалап эгелээн. Ниити күжениишкиннер-биле оларның күзели боттанган база лодай школаның бразиль джиу-джитсу киргеннер, Николас Липари-биле тренировкалап турган. Нейттиң өске тренерлери турган Сизар Грейси (бразиль джиу-джитсу) биле Ричард Перес (бокс). Нейт «Cesar Gracie Jiu-Jitsu» командазында выступатьтап турар. 18 харлыында веган апарган.
Аяны
Нейт биле Диас алышкылар боттарының эпатажтыг үүлгедиглери-биле октагонуң кызыгаарларындан дашкаар алдаржып турар, ындыг болза-даа чогуш үезинде база. Диас алышкылар ховар ажыглаттынар «Стоктоннуң дажыыры» деп — ол чогуш үезинде адыш-биле кагары.
Карьеразының эгези
UFCге ат салыры бетинде, Диас World Extreme Cagefighting (WEC) көргүзүп турган. 2006 чылда WEC 24-ке ол үениң чиик деңзиге чемпиону Хермс Франк-биле таварышкан, Нейт ийи дугаар раундта аарышкылыы аргазы-биле уттуруп алган. Ол сөөлгү мероприятие, WEC эрттирип турганы, прежде чем был выкуплен Zuffa.
2015
Диас Мэтт Браун биле ужуражыр турган 2015 чылдың июнь 11-де UFC 189. Ындыг болза-даа апрель ортан үезинде чогуш-содаа болбаан контрактының чөрүлдээзи-биле деп билдине берген.
UFC on Fox 17 Нейт биле Майклом Джонсон аразынга чогу-содаа болган. Нейт чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле тиилеп алган, иелээ шаңнал алганнар «Эң эки демисел кежээзи» дээш.
2016
Диас кемдээн Рафаэль Дус Анжустуң орнун солааш үнген 5 март 2016 чылда маргылдаа UFC 196-га Конор Макгрегорга удур. Диаска чүгле он бир хонук турган, чогуш чартык ортумак деңзиге (170 фунтыга) үе чедишпээни-биле артык деңзини октаары-биле эрткен. Диас ийи дугаар раундта боостаалаар арга-биле тиилеп алган. Ийи дайынчылар шаңнал «Эң эки демисел кежээзи» алганнар, Диас база-ла «Эң эки кежээниң көргүзүү» деп шаңнал алган.
Макгрегор-биле адаан-өжээн 9 июль 2016 чылда маргылдаа UFC 200 айтып каан, ынчалза-даа 19 апрельде UFC чарлаан, Макгрегор маргылдаадан үнген
Шөлүглер
Аңгылал: Спорт
Баскетболга Россия Чемпионады
Баскетболга Россия Чемпионады — ССРЭ буурап дүшкен соонда дораан-на 1992 чылдан эрттип турар маргылдаа.
Тыва дыл кырында солуннар болгаш сеткүүлдер даңзызы
См. также
Аңгылал:!Main category
Баскетболга Россия Чемпионады
Чемпион России с сезона 2013-2014 определяется в турнире Единая лига ВТБ, после закрытия другой лиги ПБЛ.
Чемпионом становится клуб, который покажет лучший результат в плей-офф Единой Лиги ВТБ. Клубы из других стран принимающих участие в турнире, чемпионом России быть не могут.
Шөлүглер
Аңгылал:Баскетболга Россия Чемпионады Аңгылал:Россияда Баскетбол
Сантияго
Ссылкалар
Аңгылал:География Аңгылал:Чили
Дзюдога Россия Чемпионады 1998
Дзюдога Россия Чемпионады 1998 чылда ноябрь 25-тен ноябрь 29-ка чедир Кстовога эрткен..
27
27 ("чээрби чеди") — 26 биле 28 аразында турар алыс сан.
математика
Аңгылал:Саннар
Сервет Сомунжу оглу
Намдары
Бурсa хоорайның Каражабей районунга 1964 чылдың май 14-те төрүттүнген. Адa-иези Карa-Далай кыдыындa Гиресун кожуунунуң Эйнесил районундан келген. "Сибирден Турцияже хая чуруктарындa түрктер" деп номун бижээн.
Алексиевич, Светлана Александровна
Светла́на Алекса́ндровна Алексие́вич (белор. Святлана Аляксандраўна Алексіевіч, 31 май 1948 чыл, Станислав, Украин ССР, СССР) — совет болгаш белорус херээжен чогаалчы, журналист, документалдыг киноларның сценаризи. Орус дылда бижип турар. Бир дугаар белорус болгаш алды дугаар орус дылдыг литературада Нобель шаңналының эдилекчизи (2015 чыл).
«У войны не женское лицо», «Цинковые мальчики», «Чернобыльская молитва», «Время секонд хэнд» деп чогаалдары-биле делегейде билдингир. Алексиевичтиң чогаалдары ССРЭ-ниң сөөлгү чылдарынга болгаш Совет Эвилелиниң соондагы үеге тураскааткан болганда, энерел сеткил болгаш гуманизм долган.
Намдары
Станиславка 1948 чылдың май 31-де төрүттүнген. Ачазы — белорус, авазы — украин. Өг-бүлези Минскче көшкеш, ада-иези суурга башкылар кылдыр ажылдап турганнар.
Бодунуң сөстериниң аайы-биле ол чаш үезин Винниц облазында украин суурга чурттап эрттирген.
1965 чылда Гомель облазының Копаткевичтерге ортумак школаны дооскан.
Мозыр районунуң школаларынга кижизидикчилеп, төөгү болгаш немец дыл башкызы кылдыр ажылдап турган.
1972 чылда Белоруссияның күрүне университединиң журналистика факультедин дооскан. «Маяк коммунизма», «Сельская газета», «Нёман» деп солун-сеткүүлдерге аңгы-аңгы чылдарда ажылдаан.
1983 чылда А. Адамович, Я. Брыль, В. Быков база В. Витканың саналы-биле ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелинче кирип алган.
2000 чылдарның эгезинден Италия, Франция, Германияга чурттап чораан. 2013 чылдан тура катап база Белоруссиядачурттап чоруур.
Уран чүүлү
Светлана Алексиевич уран-чүүлчү болгаш документалдыг жанрда бижип турар. С. Алексиевичтиң шупту номнары колдуу бөдүүн чурттакчы чон-биле чугаалажып тургаш тырттырган интервьюларындан үнген болуп турар. Бир номну бижииринче колдуу бештен чеди чыл чедир негеттинер болуп турар.
Баштайгы «Я уехал из деревни» деп номун 1976 чылда белеткеп каарга, цензура эртпейн барган Соонда барып боду база ол номну эмин эрттир кургаг дээш үндүрбейн барган.
Алексиевичтиң баштайгы «У войны не женское лицо» деп ному парлалгаже 1985 чылда үнген. Номда Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржип турган херээжен улус дугайында бижип турар.
Чогаалчының ийи дугаар ному «Последние свидетели: книга недетских рассказов» 1985 чылда чырыкче үнген. Номда Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде чурттап турган бичии чаштарның сактыышкыннарынга даянып бижээн.
Үш дугаар ному — «Цинковые мальчики» (1989) Афган дайынынга тураскааткан.
1993 чылда «Зачарованные смертью» деп номун Совет күрүнениң буурап дүшкениниң ужун бодунуң тынынга четтинген кижилерге тураскаадып бижээн.
1997 чылда «Чернобыльская молитва» деп ному Чернобыльга болган коргунчуг аварияның херечилериниң чугаазынга даянып бижээн ному чырыкче үнген.
2013 чылда «Время секонд хэнд» деп «советчи человека» кижиге болгаш Совет Эвилелинң буураанынга хамаарышкан сагыш-сеткилиниң кемдээшкининге тураскааткан ному үнген.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Майның 31 төрүттүнген
Евразияның Экономиктиг Эвилели
Евразияның Экономиктиг Эвилели, кысказы-биле ЕАЭЭ (Евразийский экономический союз) - 2015 чылдың январь 1-ден эгелеп Россия, Белоруссия болгаш Казахстанның чаа экономиктиг эвилелдежилгези.
Бүгү-делегейниң садыг организациязының (Всемирная торговая организация) дүрүмнеринге даянып алгаш, ЕАЭЭ ниити рыногун ажыдып, ажылын чоргузуп эгелээн.
Аът дериглели
Аът деригелиниң тургузуу
Орус дылче очулгазы тус херекселге чуүл кылырда ажыктыг бооп болур.
Кемал Чапраз
Кемал Чапраз (төр. 1964, Кастамону кожуун Арач району - 2012, Истанбул) — турк журналист, турк чогaалчы.
Евразияның Экономиктиг Эвилели
Дөзүк
Аңгылал:Экономика
Аът дериглели
Дөзү
Аңгылал:Дериглел
Кемал Чапраз
Намдары
Кемал Чапраз 1964 чылы турк Республиканың Кастамону кожуун Арач районунгa төрүттүнген.
1987 чылда Истанбул күрүне университединиң дооскан.
Дөс
Аңгылал:Турк чогаалчы
Реха Огуз Түрккан
Рехa Огуз Түрккан (төр. 12.10. 1920, Истанбул - мөч. 18.01. 2010, Истанбул), Турк юрист, чогaалчы, Тюрколог, псиколог, сценарист, футурист болгаш  Ординарюс Професөр.
Намдары
Ататүрк өлүмүнден ынчаш Эргенекон сеткүүлүн үндүрген. Номду ынагандар xөөзүн үндезиледи. соондa Бозкурт сеткүүлүн үндүрген. Xүсейин Нихал Атсыз базa бо сеткүүлде бижиген бир чогaалчы. Соондa  көк Бөрү  сеткүүлүн үндүрген. Анкарa универтитети юрист Факүлтети'н дооскан. Истанбул универтитети'нде магистурa, Сорбон Универтитетинде төөгү болгаш Туркология, Коломбия универтитетинде Прикологияче өөренип киргеш, дүрген дооскан. 1944 - 1945 аразындa Туранчылык чаргызындa шиитпир. 1947-1972 чылдары аразындa Коломбия универтитетинде, 1975-1976 чылдары аразындa Истанбул универтитети'нде,  1996 чылындa  Казакстандa башкылап чорду. Англис, Франсуз, Турк дылдардa 41 номнары, 9 филм болгаш 6 телевизор сценарий кылган. 2010 чылдың январь 17-де мөчээн.
Номнары
Аңгылал:Турк чогаалчы
Барре-Синусси, Франсуаза
Франсуа́за Барре́-Синусси́ (Françoise Barré-Sinoussi [fʁɑ̃swaz baʁesinusi]; 30 июль 1947, Париж) — француз вирусолог, 2008 чылда эмнелге болгаш физиология талазы-биле Нобель шаңналының эдилекчизи. Харальд цур Хаузен база Люк Монтанье-биле кады 1983 чылда СПИД тывылдырар вирусту ажытканнар. Францияның Эртемнер академиязының кежигүнү, Американың каттышкан штаттарының Национал эмнелге академиязының даштыкы кежигүнү (2018). Пастерниң Институдунуң хүндүлүг ажылдакчызы.
Намдары
Франсуаза Барре-Синусси (Françoise Barré-Sinoussi) 1947 чылдың июль 30-де Парижке төрүттунген. 1972 чылда Парижтиң университедин (Сорбонну) дооскан, ооң соонда Пастерниң Университединге өөренгеш, аңаа вирусология талазында философияның доктору деп атты алган. 1975-1976 чылдарда Америкага улаштыр өөренген.
1975 чылдан 1986 чылга чедир Парижке Национал эмчи шинчилелдер институдунга ажылдаан.
1986 чылдан ол-ла институттуң эртем-шинчилелдиг ажылдарының удуртукчузу, Ретровирустуг биология салбырының удуртукчузу. Бо үеде ооң командазының кылып турар ажылы обезьяналарның СПИд аарыын шилчилээр талазы-биле угланыышкынныг.
1983 чылда профессор Люк Монтанье-биле ВИЧ-тиң вирузун тыпканнар. Эртемденнерниң тургусканы-биле чаа эгелеп турар аарыг кижиниң лейкоциттери бир-ле вирус бүдүрүп турар болган. Ол-ла вирусту олар сөөлгү чадада аарыг улустуң ханындан тыпканнар. ВИЧ кижиниң иммунитедин базар деп тургусканнар.
Ол ажыдыышкынның ачызы-биле ол аарыгны чеже-даа шуут долузу-биле эмнеп кааптар эм тывылбаан болза, дыка үр үеде чурттаптарынга дузалаар эмнерни чогаадып тыргускан.
1996 чылда Франсуаза Барре-Синусси "Таймс" сеткүүлдүң саналы-биле 100 эң күчү-күштүг херээжен улустуң аразынче кирген. Барре-Синусси – 220 ажыг эртем ажылдарының автору.
2008 году Барре-Синусси Люк Монтанье-биле "ВИЧ-ти ажыткан дээш" Нобель шаңналын алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Июльдуң 30 төрүттүнген
25
25 ("чээрби беш") — 24 биле 26 аразында турар алыс сан.
математика
Аңгылал:Саннар
Дзюдога Россия Чемпионады 1999
Дзюдога Россия Чемпионады 1999 чылда — 8 дугаар Россияның дзюдога чемпионады декабрь 2-ден декабрь 5-ке чедир Кстовога эрткен.
Гёпперт-Майер, Мария
Мари́я Гё́пперт-Ма́йер (Maria Göppert-Mayer; 28 июня 1906, Катовице, Германская империя — 20 февраля 1972, Сан-Диего, США) — физик, Нобель шаңналын физикада алган үш херээжен улустуң бирээзи. 1963 чылда Ханс Йенсен-биле кады шаңналды үлежип алган.
АКШ-тың Национал эртемнер академиязының кежигүнү (1956).
Намдары
Мария Гёпперт-Майер педиатр профессор Фридрих Гёпперт биле дыл болгаш литература башкызы Мария Гёпперттиң чаңгыс уруу. 1910 чылда Гёттингенче көже берген. Кара чажындан ол студентилер болгаш университет башкыларының чанынга өскен. Оларың аразында: Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак база Вольфганг Паули. 1924 чылда университет кирип алган. Макс Борн, Джеймс Франк база Адольф Виндаустуң лекцияларын дыңнап чораан.
1930 чылда Джозеф Эдвард Майера-биле өгленип алган. Удатпаанда олар Америкаже көже бергеннер.
Гёпперт-Майер Американың хөй университеттеринге дыка үр халас ажылдап келген, чүге дизе Улуг депрессия үези база турган, өөнүң ээзи база ол-ла университеттерге ажылдап турган, ынчангаш төрелдерин киири турар деп баар дээн чылдагаан-биле. 1940 чылда өөнүң ээзи-биле «Статистическая механика» деп ном үндүрген.
Аргоннуң национал лабораториязы ажыттынган соонда 1946 чылда Гёпперт-Майерке аңаа чартык ставкага эртем ажылдакчызы кылдыр теоретиктиг физика талазы-биле ажылче чалаан. Аңаа ол Нобель шаңналы алган теориязын ажыткан.
Ол-ла үеде немец физик Ханс Йенсен оон аңгы боду база-ла ол-ла ажыдыышкынны кылган. 1955 чылда олар кады «Элементарная теория оболочечной модели ядра» деп ном бижээн.
Шөлүглер
Аңгылал:Февральдың 20 мөчээн Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июньнуң 28 төрүттүнген
Сионизм
Сионизм (צִיּוֹנוּת, цийону́т — от названия горы Сион в Иерусалиме) - еврей буржуазияның иштинге XIX чүс чылда тывылган, буржуаз национализмниң болгаш антикоммунизмниң төрезин (политиказын) чорудуп турар реаксылыг шимчээшкин.
Аңгылал:!Main category
Европа Чемпионады
Чемпионат Европы — Европа диптиң кезек спорт хевирлеринге кол маргылдаалары:
Баштаңгы
Баштаңгы – куда хеви, думаалай (арын шывыы).
Дөзүк
Аңгылал:Хеп Аңгылал:Байырлал Аңгылал:Каасталга
Бак, Перл
Перл Бак, төрүттүнгенде Сайденстрикер (Pearl Sydenstricker Buck; кыдат ады 赛珍珠, Sài Zhēnzhū; 26 июнь 1892 — 6 март 1973) — американ херээжен чогаалчы, литературада Нобель шаңналының эдилекчизи. Миссионер кижиниң уруу, чаш болгаш чалыы үезин Кыдатка эрттирген.
1938 чылда литературада Нобель шаңналын «Кыдат арат кижиниң чуртталгазын бүгү талазындан чырыдып бижээни дээш» алган. Кыдатта ону кыдат чогаалчы деп санап чоруур.
Намдары
Перл англи дылды, кыдат дылдың чурттап турган чериниң диалектизин база кыдат дылдың бодун эки билир турган. Бичиизинде дыка номчуттунар турган, ылаңгыя англи классиктерни хөйү-биле номчуп турган.
1911 чылда Перл Америкаже чорупкаш, аңаа Виргиния штатка уруглар колледжи барып турган. 1914 чылдан 1933 чылга чедир миссионер ажыл кылып чоруп турган, оон сагыш-бодалы өскерилгеш, миссионер ажылындан ойталаан.
1914 чылда Перл Кыдатче эглип келгеш, миссионер Джон Бак-биле 1917 чылдың майда өгленип алган.
1935 чылда баштайгы өөнүң ээзи-биле чарылгаш, Ричард Уолш-биле өгленип алган. Чуртталгазының төнчүзүнге чедир Перл өөнүң ээзи-биле Пенсильванияга чурттап чораан. 1973 чылда өкпези рактааш чок болган.
Уран чүүлү
Кара чажындан тура бижип эгелей берген.
1931 чылда ооң эң тергиин «Чер / Земля» («The Good Earth») деп романы чырыкче үнген. Ол дээш Пулитцерниң шаңналын алган. «Чер / Земля» деп романның уламчызы ийи роман болган - «Оолдары / Сыновья» (1932) база «Буурап турар бажың / Распадающийся дом» (1935).
Шөлүглер
Аңгылал:Марттың 6 мөчээн Аңгылал:Июньнуң 26 төрүттүнген
Бай ыяш
Бай ыяш — чаңгыс дөстен (дөрт-беш, чеди, тос чедир) адырланып кожалаштыр үнген ыяш.
Ону хамнар дагыыр. Бай ыяш санап четпес хөй будуктуг база бооп болур.
Бай ыяштан аңгыда тываларның (база чоок чоннарның) ыдыктыг ыяштары: тел ыяш, хам ыяш.
Дөзүк
Б Б
Тел ыяш
Тел ыяш – чаңгыс дөстен хадың, дыт, хаак янзылыг 2-3-даа аңгы ыяштар кожалаштыр азы тудуштур үнген ыяш.
Баз-оол, Радж Кызыл-оол оглу
Баз-оол, Радж Кызыл-оол оглу (1969ч, Улуг-Хем кожууну, Арыскан суур) - мөге, Тыва Республиканың күш-культура болгаш спортуң тергиини. Улуг-Хем кожуунуң Начын Мөгези. 2003 чылдан тура Улуг-Хем кожуунуң Хүреш Федерациязының удуртукчузу болуп ажылдап чоруур.
Чедиишкиннери
Наадым-1996-га 8 шыырак мөге аразынче төлептии-биле кирген,1997-98чч Тыва Республиканың Наадымынга 16 шыырак мөгелер аразынче кирип чораан.
Шагаа-2000-да 3-кү черге төлептиг болган.
Хөй удаа үндезин Тыва Хүрешке шүүп, база шаңналдыг черлерже кирип турган.
Радж Баз-оол сураглыг мөгелер аразындан база бир билдингир мөге.
Хүрежир хевири
Радж Баз-оол дүрген, ылаптыг адааннажып хүрежири онза сонуурганчыг. Ооң эгелээн халдаашкыннарының дүргенинге кандыг-даа шыырак мөге шыдашпайн баар үелер база тургулаан. Чүгле адаанныг хүрежи-биле онаан берге байдалга таварыштырып болур турган. Ол кажан-даа оваарнып-кичээнмес болгаш, хүрешти бодунуу-биле билип чорууру-биле өскелерден бир ылгалдыг.
Тел ыяш
Дөзүк
Б Б
Баз-оол, Радж Кызыл-оол оглу
Хүрежир хевири
Радж Кызыл-оол оглу Хүрештиң теориязын кончуг эки сайгарып билир.
Дөзүк
Аңгылал:Мөге
Күл-тигин
Күл-тигин (Эрги түрк дыл:, Көлтигн) – 2 дугаар түрк күрүнениң маадыры.
Ады-сывы
Күл-тигинге тураскааткан дашта 31 дугаар одуругда Күл-тигин деп сөстү Орхон үжүктер-биле бижээни. Адаанда, бир дугаар көзенекте Орхон биле Латин үжүктерни чергелештир салып каан. Орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур.
Эрги түрк дылда «күл» деп сөстүң бир утказын «хөглээр», «каттырар» деп демдек аттары айтып турар. . «Күл» деп сөстен күлүг — алдарлыг, күле — мактаар дээн чижектиг сөстер тывылган. Хаан кижиниң оглун шаанда «тигин» дээр турган. Амгы тыва дылда «тажы» деп сөс бар. «Тажы» биле «тигин» деп сөс синоним сөстер-дир. Ынчаарга Күл-тигин дээрге «өөрүшкүлүг, хей-аъды бедик тажы» дээн уткалыг сөс-түр.
== Чуртталгазы == Адазы Илтериш хаан, иези Илбилге кадын. Бөгү деп дыңмазы база турган. Күл-тигин 7 харлыг турунда ооң адазы чок апарган. Анай чажында улузу ону канчаар адап турганын билбес бис. 10 харлыында Күл-тигин деп эр ат алган.
Күл-тигин бижии, 30 биле 31 дугаар одуругдан бичии үзүндү. (30) … Он йашта (31) Умай тег ӧгим қатун қутыңа иним Кӱл тигин эр ат булты.
Дорт очулгазы:
Он харлыында Умай дег ием кадынны өөртүп иним Күл-тигин эр ат алды.
Чурталгазын таптыг билбес бис. Мөңге дашта бижик ёзугаар болза мындыг: Күл-тигин 16 харлыында алды можулуг согдак чоннуң черинче халдаан. Ол ынчан согдак чоннуң садыгжыларынга кыдаттар Ордос деп черге тускай чуртаар чер үзүп берген турган. Түрктер ол черни «Алты Чуб Соғдак» деп адаар турган. Оон ам кыдаттар оларже удур беш түме шериг чоргускан. Ол шеригни Оң-тутук баштаан турган. Күл-тигин табгачының Оң-тутук дээр чанчыны-биле чаалашкаш, чаага чанчын кижиниң чуржузун тудуп алган.
Калга аймактарын түрктер Оғуз деп сөс-биле бөле адаар турган. Огузтар-биле түрктер 1 чыл тургузунда ырма-сынчыг кылдыр 5 катап чаалашкан. Ол үеде дайызыннар ордуже халдап кээрге, Күл-тигин ордуну дайзынга алыспайн камгалап алган.
Дорт очулгазы: Часкаар огустарже үнүптүвүс. Күл-тигинни өөн (камгалап) баштазын дээш дедир ыдыптывыс. Огус шериг ордувус басты. Күл-тигин (49) Өгсиз-Агын мунгаш, тос эрни (чыда-биле өттүр) шиштеди ордувус бербеди.
(33) ӧлті. Ӓкінті Ышбара јамтар боз атығ бініп тегди, ол ат анта ӧлті; ӱчінч  Јӓгін Сіlіг бӓгің кӓдімlіг торығ ат бініп тегди, ол ат анта ӧлті. Јараkынта јаlмасынта јӱз артуk оkун урты јізӓк(?) башыңа бір (тӓгӱрмӓді) …
(34) тӓгдӱкін, тӱрк бӓгlӓр, kон біlірісіз.
Одуруглар очулгазы: (32) … Чээрби бир харлыында Чача-Сеңүнке чаалаштывыс; эң баштай Тадыкын-чурнуң бора аъдын мунуп алгаш халдады, ол аът анта )
(33) өлдү. Ийи дугаар Ышбара-Ямтарның бора аъдын мунгаш халдады, ол аът анта өлдү. Үшкү Йегин-Силиг бегниң дериглиг доруг аъдын мунуп халдады, ол аът анта өлдү. Куяк хевинде чүс ажыг ок дыынды башкы доскуул шериг баштыңынга бир-даа (ок) тегбеди.
(34) халдап турганын, түрк беглер, ону билир силер.
26 харлыында мөөн харлыг Саян дагларын ашкаш кыргыстар чуртунче халдап чораан. Ол болза 710 чыл-дыр. Оон Алдай дагларын ашкаш, калбак Эрчис хемни кешкеш, Болчу хемниң унунга Түргеш чон-биле чаалашкан.
27 харлыында Тамаг дээр ыдык даг баарынга Карлук чон-биле чаалашкан.
31 харлыында Кара-Хөлге Аз чону-биле чаалашкан.Ол болза 715 чыл-дыр.
731 чылда, 47 харлыында ол маадырның тыны үзүлген. Хирезин бодаарга Күл-тигин үр чуртаваан. Кандыг аарыгдан шыдашпайн чок апарганыл? Билдинмес-тир. . Күл-тигин дириг чорда түрктерден хамык дайызыннар сеcтир чораан.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Түрктер
Боошкун
Боошкун – чашка (ъ) өрүүр каасталга. Боошкун биле чаваганы колдуунда-ла өглүг херээженнер эдилеп чораан.
Дөзүк
Б Б
Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези
Сүлдениң ужур утказында кожууннуң тѳѳгүзү, чонунуң чуртталгазы, ажыл-агыйы, байлаа, чүдүлгезин сиңирген.
Сүлдениң ниити хевири тырыкы:
Сүлдени долгандыр хаажылаан сарыг ѳң-кезээ мѳңгеде херелдери чайнап, амылыг чүвениң чуртталгазын чылдып, чырыдып чоруур алдын хүнүвүс, ооң адаанда алдын–сарыг угулзалар–биле каастаан тараа тараан шѳлдер; кѳк ѳң–биле кѳргүскен тырыкы - Тывавыстың ак-көк дээри база ырыларда кирген алдарлыг чараш хемивис Чадаана. Тѳрээн хемивис Чадаана – Чѳѳн-Хемчиктиң кожуун чуртталгазының шимчедикчи судалы. Чадаана хемниң эриинде тос чүзүн малдыг, мал, чер ажыл–агыйлыг, сарыг шажын чүдүлгелиг кожуунну база Тывавыстын бүгү кожууннарын хандырып турар казымал байлаавыс – хѳмүр-даш уургайын эскаватор дүрзүзү–биле тодаргайлап кѳргүскен.
Шаг тѳѳгүден бээр сарыг шажын чүдүлгелиг, хей-ады бедик чонувус аас-кежиктиг, бедик культуралыг, сайзыраңгай оран бооп делгерезин деп Чѳѳн-Хемчик кожуунну ак кадак иштинде бижип кѳргүскен.
Домнаары
Дом азы домнаары - аарыг кижини хол-биле суйбап, энергия күжү-биле сегидери, сегидер кылдыныглар.
Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези
Ооң төп кезээнде демдектер «Ай, Хүн, От» - чуртталга. ТАР-ның бирги тургузукчузу Буян-Бадыргы ноянның танмазының демдектерин киирип турары база ханы утканы илередип турар: эрге-дужаалдың болгаш октаргайның эң бедиин көргүскен демдектери болур.
Домнаары
Кончуг домнаар кам кижи кижиде аарыг-аржыкты, каргыш-чатканы, доораны адырып ырадыптар. Чаш уругларның, оолдарның сылдангызын адырып кааптар. Аарыг кижини, чаш ажы-төлдү домнаар мурнунда артыштап алыр.
Домга ажыглаар чүүлдер хөй. Домга хереглээр араатан, араатан эвес-даа аңнарның чүүлдери: адыг дыргаа, азыг-диштери, тооргу азыы, элик дуюу, мыйыстары, чер-хаван азыы, үгү дыргаа, кулун, чаваа аът дуюу, эзир чүү.
Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези
«Хүн» демдектиң тѳп кезээнде улуг тѳѳгүлүг ыдыктыг Үстүү-Хүрээвисти база оларның ачызында сайзыралды ап турар сарыг шажынывысты кѳргүзүп турар.
Домнаары
Кыс улустуң эмиг-төжүн адыг-дыргаа-биле домнаар, хол-биле аяаар суйбап оргаш домнаар. Чес, холадан кылган бижектерни тыртар, далар улусту домнаарда ажыглаар.
Кырганнарның эдилеп, ажыглап чораан эгээ, бижек, боо кузумууру, оттук, даңза, хап-биле база домнаар. Ортумак назылыг адыгның бажының сөөгү-биле баш аарыгларын, кемдээшкиннерни эдер. Шаандагы, үр эдилээн тыва эзер эзеңгизи, шавылыыр, колун, чирим толдары, чүген суглуу, кызыл сөөскен сыптыг кымчы. Иезиниң эдилеп чорааны чавага, билзек, чүстүк, мөңгүн тевенези дээш баар. Тыва шооча, дүлгүүр. От, аъш-чемге хереглээр кыскаш, илбек, хола хымыш. Кызыткаш, чаванага өгээш, идиктиң улдуңун хаажылап чораан тыва чиңге илиир. Домга күзүңгүнү база ажыглаар.
Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези
Аңгылал:Чөөн-Хемчик Аңгылал:!Main category
Домнаары
Аарыг кижиге шыырак кам кижиниң көрүжү, тыныжы, чугаазы база дом болур. Үрүпкен үрүүшкүнү база дом болур. Туткан, сыйбаан, деген холу база дом болур. Демирни отка кызыдып алгаш, чылгап-чылгап, ол чараа-биле дүкпүрүп домнаар.
Дөзүк
Аңгылал:Хамнаашкын Аңгылал:Чүдүлге
Ариф Нихат Aся
Ариф Нихат Ася (7 февраль 1904; Инжегиз, Чаталжa, Истанбул - 5 январь 1975, Анкарa ), улусчу шүлүктери биле сураглыг болгаш Түркийе (Турция) Аданa кожуунуң бот-догуннаашкын xүнү январь 5-те бижээн "Байрак" (тук) шүлүү дээш билдингир "тук шүлүкчүзү", Турк шүлүкчү, чогaалчы, башкы, депутат. Йени Истанбул болгаш  сабах солуннарындa бижип турган. Шын ады "Мехмед Ариф", 5.01.1975 чылындa мөчеен. Hөөрү, Анкарa хоорай Каршыйакa, Чевег черинде.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Түркчүлер
Богаа
Богаа — дилги азы дырбактыг кудуруундан кылган моюн, хөрек чылыглаар хеп аймаа, шаандагы эдилел.
Херээжен улуска оп каасталга хеви база бооп чораан. Мал-маганда мойнун долгандыр, хөрек кежилдир алалыг малды «богаалыг» деп чугаалаар.
Дөзүк
Б Б Б
Аът чарыжы-2014
Аът чарыжы-2014, (Конные скачки-2014;) (Наадым-2014, Кызыл хоорай) – 2014 чылда Кызыл хоорай девискээринге болган Тываның чылдың-на эрттирер малчыннар байырлалы Наадым-2014-ке хамаарышкан Тываның эң дүрген болгаш шыдамык аъттарын чарыштырар мөөрей.
Түңнелдери
Аът чарыжы салган аъттың чоруундан, уксаазындан болгаш назы-харындан ылгап тургаш кезек хевирлерге (категорияларга) эрттирер. Чарыштың эрткен хевирлери база тиилекчилери дараазында даңзыда:
А А
Болат
Болат — тоол дылында каң, хүлер азы демир.
Дөзүк
Б Б
Дзюдога Россия Чемпионады 2000
Дзюдога Россия Чемпионады 2000 чылда — 9 дугаар Россияның дзюдога чемпионады ноябрь 23-тен ноябрь 26-га чедир Пермьге эрткен.
Билзек
Билзек (Кольцо, Ring) — салаага сугар борбак хевирлиг үттүг каасталганың хевири. Каасталга кылдыр азы өг-бүлениң демдээ кылдыр салаага суп чоруур эдилел.
Дөзүк
Б Б
Моңгуш, Вячеслав Кыдат-оол оглу
Моңгуш Вячеслав Кыдат-оол оглу (1971 чылда Сүт-Хөл кожуунуң Кара-Чыраа суурга төр.) — РФ-ң спорт мастери (сумо, хостуг хүреш), Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези.
Хөй катап үндезин тыва хүрешке тиилекчи бооп база шаңналдыг черлерже кирип чораан.
Россияның сумо хүрешке чемпиону, база Европаның сумо хүрешке шаңналдыг черге төлептиг болган.
Россия чергелиг Центр Азия маргылдаазынга хостуг хүрешке чемпион.
Бүрээ
Бүрээ, бүшкүүр - хүрээниң үрер хөгжүм херекселдери.
Моңгуш, Вячеслав Кыдат-оол оглу
Моңгуш Вячеслав Кыдат-оол оглу хүрештиң болуп турар аян-хевирин, онааның туружунуң ырак-чоогун шын угаап билири-биле өскелерден ылгалып, оларны ажып чораан мөге.
Бүрээ
Дөзүк
Б Б
Моңгуш, Вячеслав Кыдат-оол оглу
Ону бодунуң тудужунче киирип алырын оралдашкан мөгелер болганчок-ла боттары барып ужар турганнар.
Ооң бодун холга ап болгаш шиитпирлиг өйде күжүн база кичээнгейин мөөңнеп билириниң дугайында тоолчургу чыгыы чугаалар бар. Шак ындыг шынарларлыг эвээш санның Мөгелер бар-даа болза, Вячеслав Моңгуш ышкаш <олимпийжи оожум> сеткилдиглер чок турган.
Дөзүк
"Вконтактеде" Тыва хүреш.INFO бөлүктен
Аңгылал: Мөге
Бүнямин Аксунгур
Бүнямин Аксунгур (1957 төр., Манисa кожуун, Түркийе ) — турк ыраажы, башкы, композитор «Түрксес» деп хөгжүмчү бөлүктүң лидери болгаш тургузукчузу.
Намдары
Түркийениң ТРТ Истанбул Телевизору Гөнүл Авазы программазындa ажылдап чоруур. Турк күрүне телеканалы Трт Аваз таварыштыр чонга билдингир. 1976 чылдa Истанбул универтитетинге Туркология бөлүмүн кежэки салбырынга доозуп алган.
Башкы ажылы
Ыгдыр кожууннуң уруглар школазының башкылап Истанбул хоорайгa ажылдап кaан.
Дөзүк
A Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:турк ыраажы
Былгааш
Былгааш — тараа хоорарда ажыглаар херексел.
Европа Кубогу
Европа Кубогу — одно из главных соревнований континента в ряде видов спорта:
Россия Кубогу
Россия Кубогу — одно из главных соревнований России в ряде видов спорта:
Дагыл
Дөзүк
Д Д