cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анан-Даваа
Аңгылава үне халааш, ыдындан ай деп алгаш, ашакты хүндүлеп-ямбылап туруп-тур эвеспе.
- Чаа, аал-чурттуң кайдал, адың-шолаң кымыл? Кайы сунуп чедер дээн кижи сен? - деп, Анан-Даваа мынча деп-тир.
- Чаа, бистиң хаандан торум теве читкеш, тос чыл болду, адан теве читкеш, алды чыл болд, мону сураглап чордум - деп-тир.
Аңгылал: Тоол Аңгылал: Аас-чогаал Аңгылал: Чогаал
Кедрова, Неонила Ивановна
Неонила Ивановна Кедрова (1875 чылдыӊ январь 15 (27), Калуга губерниязынныӊ Мосаль уездизи Новоалександровское суур. — 1964 чылдыӊ ноябрь 13, Калуга) — совет акушер-гинеколог, РСФСР-ниӊ хүндүлүг эмчизи (1944 год). Бир дугаар херээжен медицина эртемнериниӊ доктору.
Допчу намдары
Калуга губерниязыныӊ (амгы уеде Калуга облазы, Спас-Демьян району, Новоалександровский хутору) Мосаль уездизиниӊ Новоалександровское суурунга 1875 чылда январь 15-те (27-де) төрүттүнген. Эге школаны суурунга өөренген, оон Калуганың епархиалдыг училищезинге өөренген. Ону 1893 чылда доозуп алган. Школага башкы, эмчиге санитарка кылдыр ажылдап чораан. 1900 чылда дээди княгиня Елена Павловнаның Клиника институдунче кирген. Аңаа божудар кадайның курузун дооскан. Дараазында 1901 чылда Санкт-Петебургтуң херээжен эмчи институдунче кирип алган. 1905 чылдың январь 9-та (22)-де Кышкы ордуже кылган удурланыышкын кылажынга киришкен. Туттуруп турган. Салыпканнар. Ынчалаза-даа ол таварылганың соонда Дмитрий Оскарович Отта башкызы институтту таптыг доозуп алыр дизе, Казаньче шилчиттирип алырын сумелээн. Уруг Казаньныӊ Император университединче шилчиттирип алган. Ол университеттиӊ эмчи салбырын 1907 чылда чедиишкинниг доозуп алган. Шылгалда дужаарда бергедээшкиннер база турган. Ол үеде, 1907 чылдыӊ август 1-де, уругларга шылгалда дужаап болбас деп дужаал келген. Неонила сайытче кирип тургаш, шылгалдаларын дужаар эргени чедип алган турган.
1907-1913 чылдарда Неонила Кедрова Казаньныӊ Император клиниказынга ординатор-эмчи кылдыр акушер-гинеколог салбырынга ажылдай берген. Удуртукчузу профессор Викторин Сергеевич Груздев. 1909 чылда Н.И. Кедрова Казань университединче докторнатураже шылгалдалар дужааган. 1914 чылда дисертациязын камгалап алган: «Опыт разработки учения о гигантских опухолях женской половой сферы».
1913-1914 чылдарда Бугуруслан хоорайга кезер болгаш божудар эмчи кылдыр ажылдап турган. 1914-1916 чылдарда Рязаньныӊ эмчизи. 1916 чылда Хлюстинниӊ божудар эмчи эргелекчизи, чергелештир кезер эмчи салбырынга база ажылдап турган. 1916-1918 чылдарда 5 дугаар Калуганың кезер эмчизиниӊ кезер эмчи салбырын баштап турган. Уругнуң кызытканы-биле Калугага 1933 чылда божуур эмчи көступ келген. Н.И. Кедрованныӊ дуржулгазынга 30 эртем ажылы көступ келген.
Ажылдарны Казаньныӊ күрүне эмчи институду база Бүдүн Эвилел Дээди бүрүткел комиссиязы ол ажылдарны бадыткаан, ынчангаш 1939 чылдыӊ ноябрь 25-те Кедровага эмчи эртемнериниӊ доктору атты тывыскан. Ада-чуртуӊ Улуг дайынынныӊ үезинде Калуганы немец-фашистер эжелеп алырга Кедрова эвакуацияже чорбаан, а харын божудар бажыӊныӊ ажылын уланчылавышаан Калуганныӊ улуг эмчизиниӊ хулээлгелерин күүседип турган. Ол үелерде эмчиниң ачызында 120 кижи төрүттүнген. Хоорайны хостаан соонда "Кедрова фашистерниң талазынга турган" деп буруу шавыышкыннар база турган. Оон соксап каан. Кедрова божудар талазы-биле ажылдарын уланчылааш, эмчилерниҢ янзы-бүрү чыыштарынга киржип, Өске черлерге божуур бажыӊнар кылыр ажылды база чоруддуп турган. 1959 чылда пенсияже үнзе-даа келир үениҢ божудар эмчилерин белеткевишаан турган. 1964 чылдыӊ ноябрь 13-те чок болган. Калуганныӊ Пятницкий хөөрүнде ажааган.
Un-Break My Heart
«Un-Break My Heart» деп ыры АКШ-дан Тони Брекстон деп ыраажының ырлаан ырызы. 11 айның 1996 чылда аңгы сингл кылдыр база үнген. Ырыны бижээн кижи Дайан Уоррен. Эгезинде ол ыры Тониге сеткилинге кирбээн, ынчалза-даа Эл-Эй Рид продюссер Тонини ырлааш, ыры альбомунче киирер кылдыр чугаалаан.
Ол ыры делегейге алдаржы берген. АКШ-га 1 Billboard Hot 100 деп хөгжүм программазынга 11 чедилик тургузунда 1 дугаар черни ээлеп турган. Европаның 10 ажыг чурттарынга бир дугаар тергиин беш ыры аразынче кирип турган. Австрия, Бельгия, Швеция болгаш Швейцарияга 1 дугаар черден дүшпейн турган.
Хая́о Миядза́ки
Хая́о Миядза́ки (宮崎 駿; 1941, январь 5-те төр.) — япон аниматор база режиссёр. Исао Такахата-биле кады «Гибли Студиязы» деп анимациялар үндүрер студия ажыдып алган.
Un-Break My Heart
1997 чылда бо ыры «Грэмми»-ниң «Поп жанырының тергиин кыс үнү» деп шаңналынга төлептиг болган.
Атагюль, Неслихан
Неслиха́н Атагю́ль Догулу́ (Neslihan Atagül Doğulu; төр. 20 август 1992 чылда, Стамбул) — турк база модель.
Хая́о Миядза́ки
Чамдык чогаалдарын Миядзаки Сабуро Акицу (яп. 秋津 三朗 Акицу Сабуро:?) азы Тэрэкому (яп. 照樹務[1]) деп шола аттары-биле үндүрген.
Un-Break My Heart
1998 чылда «Билборд» 40 чылдаанын эрттирип тургаш бо ырыны Billboard Hot 100 деп чартың эң чедиишкинниг ырызы деп санаан.
Бокска Россия чемпионады 2006
Бокска Россия чемпионады 2006 чылда Ханты-Мансийскиге февраль 26-дан март 5-ке чедир эрткен.
Un-Break My Heart
U U
Хая́о Миядза́ки
Намдар
Акэбоно-тё деп хоорайга төрүттүнген, дөрт оолдуң аразындан ийи дугаары. Адазы, Кацудзи Миядзаки, дайын үезинде A6M Zero деп самолёттарның детальдарын үндүрер фабриканың даргазы чораан. Фабриканың ээзи адазының акызы чораан. Иези оорга туберкулезу деп аарыг-биле аарып чораан. 1947-1955 чылдарда авазы аңгы-аңгы эмчилерге чыткан, ынчангаш өг-бүлези көжуп-ле чораан. Миядзаки школага сөөлгү класстарга өөренип тургаш, бир дугаар «Хякудзядэн» («Ак узун курт дугайында легенда») – деп анимацияны көргеш, ооң сооңда аниматор боор мен деп боданып алган.
1963 чылда ол Гакусюин университеттиң шылгалдыг экономика болгаш экономика өөредилге черин дооскан. Шылгалдыг өөредилге черинге бичии ажы-төлдүң чогаал клубунче барып турган. Ол клубка Европей чогаалдар өөренип турган. 1963 чылдың Toei Animation деп черге фазовщик кылдыр ажылдап турган. 1964 чылда профсоюзтуң даргазы апарган.
Бокска Россия чемпионады 2006
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Февраль 2006 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2006 году Аңгылал:Март 2006 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Ханты-Мансийске Аңгылал:2006 год в боксе
Атагюль, Неслихан
Намдар биле албан-ажылга депшиири
Неслихан Атагюль 1992 чылдың август 20-де Стамбулга чолаачы черкес ук-төөгүлүг база өөнүң ишти, Белорус чурттуг уктуг кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Помимо Неслихан, родители растили ещё и старшего сына. Бодунуң карьеразын рекламалыг роликтерге тырттырып эгелээн. 2005—2006 чылдарда приняла участие в реклама Tofita, Valenza Kids, Sütaş. 2006 чылда ол бир дугаар ролюн «Первая любовь» деп фильмге ойнаан. 2008—2009 чылдарда Неслихан «Листопад» деп сериалга 34 серияга тырттырган.
Хая́о Миядза́ки
Намдар
1965 чылдың октябрьда Акэми Ота аттыг коллегазынга өгленип алган. Ийи оолдуг: Горо биле Кэнсукэ. Бир дугаар оглу ачазынга удур «Сказания Земноморья» деп анимация кинону тыртырган, ийи дугаары - ыяш чоннар (чазаныр), ооң бир ажылын "Чуректиң даажы" - деп анимацияга көргүскен.
Чогаадылгазы
Миядзаки хөй-ле анимациялыг кинолар тытырган, оондан өске ол комикстерниң чогаалчызы. Японияга ооң ажылдары эндере ашка чыган болгаш эки байдалды алган критиктер аразынга. "Холегелерге алдырканнар" деп анимези Японияның историязыңга эң хөй ашка чыган кино-деп чарлаан, «Принцесса Мононокэ» биле «Кылаштаан Шооча»-деп анимелери база эки чарлаттынган.
Атагюль, Неслихан
Намдар биле албан-ажылга депшиири
2013 чылда Неслихан Атагюль приступила к съемкам сериала «Два лица Стамбула», где сыграла кол рольду ойнаан.
Хая́о Миядза́ки
Чогаадылгазы
2002 чылда "Хөлегелерге алдырканнар" деп анименин мурнунда, Миядзаки Япониядан үндүр чонга билдинмес чораан.Ол дээш ол 2002 чылда, Берлинский кинофестивальга улуг награданы чаалап алган "Алдын адыг", 2003 чылда Оскарга шагнаткан. Хөй-ле кинолары кижиниң бойдус биле болгаш технологиялар биле харылзашканың көргускен.
Шөлүглер
Х Х
Атагюль, Неслихан
Намдар биле албан-ажылга депшиири
Делегей чергелиг сураглыг актриса принесла кол роль Элиф фильм «Всё, что мне осталось от тебя» (2015).
Амы-хуу чуртталгазы
2013 чылдың ортан үезинде Атагюль Кадир Догулу актёр-биле ужуражып эгелээн; ноябрь 26-да 2015 чылда ийи кижи дүгденчип алган. Кудазы июль 8-те 2016 чылда болган.
Актриса номнар номчуурунга ынак, ооң ынак чогаалчыларының аразында — Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин, база Тим Бертон биле Дэвид Линчтиң фильмнерин сонуургаар.
Тыва улустуң календары
Тыва чоннуң үелер аайы-биле, үш айларны ажыл-агый аайы-иле тускай адап чораан календарын Л.П. Потапов “Чоннуң ажыл-агыйының дугайында бижимелдер” деп номунда көргүскен. Ай бүрүзү, көшкүн тыва чоннуң  амыдыралының аайы-биле тус-тус онзагай ылгалдыг.
Январь – соок ай.
Февраль – ак ай (ак айның бүдүүзүнден эгелеп шагаа. Ак айда бир чыл болганы ол)
Март – өл харлыг ай. Апрель – ыдалаар ай. Ытты аңче ыдалаар.
Май - кара бөзү ай, шомур айы (көк шомурарып үнүп орар)
Июнь – бак тозаар ай.
Июль – эки тозаар ай.
Август - айлаар ай.
Сентябрь – дөңгүр ай (иви малдың өөрлежиир үези, эдерниң мыйызын кезер) хүлбүс айы, өөрлежиир үези
Октябрь – алдылаар ай.
Ноябрь – өргүлээр ай (оргуй хүнзедир чаар). Тооргунуң өөрлежиир үези.
Т
.357
.357 (0.357; 0,357) илередип болур:
Дункан, Айседора
Айседо́ра Дунка́н (Исидора Дункан, Изадо́ра Да́нкан; Isadora Duncan [ˌɪzəˈdɔrə ˈdʌŋkən], Дора Энджела Дункан, Dora Angela Duncan; май 27 1877 чылда, Сан-Франциско, США — сентябрь 14 1927 чылда, Ницца, Франция) — американ чаартыкчы-танцылаар артист, хостуг танцылаарының үндезилекчи. Шаандакы грек танцылар-биле дөмейлештир танцылаар система болгаш и ээлгир шимчээшкинниң уран аргазын чогаадып каан. Сергей Есениниң өөң ишти 1922—1924 чылдарда. Венерада бир кратерниң адын Дункан деп адап каан.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Будегечиев Будегечи Конзулакович (1921 - 2002) - билдингир төре албан-херек ажылдакчызы, саң-хөөчү (финансист), Тыва АССР-ниң алдарлыг экономизи, РСФСР-ниң алдарлыг экономизи.
Дункан, Айседора
Намдары
1877 чылда май 27 Сан-Франциско хоорайга Джозеф Чарльз Дункананың (1819-1898) - банкир, даглар шинчилээр инженер, уран чүүлдү эки билир болгаш Мария Айседора Грейниң (1849-1922) өг-бүлезинге төрүттүнген. Оларның эң бичии уруу турган. Улуг акылары Раймонд, Августин (Огюстен), база угбазы - Элизабет танцылаар турганнар. Айседора Дункан төрүттүнүп кээн соонда ачазы буурай берген, банкыга махинациялар дээш, ол соонда авазы ачазы чарлып алганнар. Авазы дөрт ажы-төлүн ап алгаш Окленд хоорайже көжүп чорупкан, аңаа даараныкчылап болгаш фортепианога ойнап өөредир хууда кичээлдер эттирип турган. Айседора акылары, угбазы-биле картай авазынга акша ажылдап дузалажып бичии уругларны танцылап өөредип турганнар. Айседораның назының чажырып 5 харлыг турда-ла школа киирип кааннар. 10 харлыг тургаш школазын каапкан, аңаа өөренирге утка чок дээш, ооң орнунга хөгжүм болгаш танцыга хөй кичээнгей салып турган, база бот-өөредилге турган. 1902 чылга дээр Лой Фуллер-биле сценага үнуп турганнар, ол ооң танцылаар аянынче салдар чедирген.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
Будегечиев Б. К. 1921 чылдың январь 15-те ТАР-ның Улуг-Хем кожуунунуң Ийи-Тал сумузунуң Барык деп черге арат улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген. 1933 чылда 7 класс дооскаш, Тываның Саң-хөө яамызының бухгалтырлар школазынче өөренип кирип алган. Чогум-на ынчан башкылары оолдуң онзагай чаяанныын - келир үениң эки саң-хөөчүзү болур-дур деп  - эскерип кааннар. Ону дооскаш, 1938 чылдан 1940 чылга чедир Тывтөпкооп системазынга эртеминиң аайы-биле ажылдаан. Төп Комитеттиң кадрлар килдизиниң чарлыы-биле 1940 чылда ТАР-ның Мал-чер яамызының системазынче ажылдап чорупкан. 1947 чылга чедир аңаа "Элегест" госхозка улуг бухгалтырлап база Тываның сельхозопыттыг станциязынга кол бухгалтырлап ажылдаан. 1946 чылда Будегечи Конзулакович Комсомолдуң Чөөн-Хемчик кожуунда район комитединиң бирги секретарынга соңгуткаш, аңаа 1950 чылга чедир ажылдаан.
Дункан, Айседора
Намдары
18 харлыг Дункан Чикаго хоорай көже берген, аңаа кежээки клубтарга танцылап турган, ол тускай артист кылдыр санатынар турган: кызыл-даван грек хитоннуг танцылап турган, чон ону аажок сонуургаар. 1899 чылдан тура Лондон хоорайга танцылап эгелээн. 1901 чылда Парижке Л. Фуллерниң бөлүүнче кирип алган. Апрельде 1902 чылда Будапешт хоорайга сценага үнүп танцылап турда бир дугаар улуг чедиишкинниг болган.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
1950 чылда ВЛКСМ-ниң Тыва обкомунуң аппарадынга кадрлар талазы-биле секретары кылдыр ажылдап кирген. 1951 чылдан 1953 чылга чедир Будегечиев Б. К. партшколага өөренген, ону дооскаш, облкүүскомга секторлар эргелекчизи кылдыр ажылай берген. 1954 чылда Тыва областьтың хереглекчилер чөвүлелиниң инспекторунче шилчиттинген. Москваның экономиктиг институдунга өөренген соонда (1956-1959 чылдар) Будегечиев Б. К. Тываның ол үеде эң улуг албан черлериниң бирээзи - Кызылдың горпоның баштаар чериниң даргазының оралакчызы апарган. Ийи чыл болгаш Тыва областьтың хереглекчилер чөвүлелиниң даргазынга соңгуткан (1961-1966).
Дункан, Айседора
Намдары
1903 чылда Дункан өг-бүлези биле Грецияже аян-чоруктаанар. Аңаа Дункан Копанос деп бүүрелчин кырынга танцылаар храм тудуун эгелээн (амгы уеде — Танцы өөренир төп Айседоры болгаш Раймонда Дункан аттыг). Дункан он бичии оолдарны шилип алгаш, оларның хору аайы-биле танцылап турган. 1904 чылда ол тургузуу-биле Вена, Мюнхен, Берлин хоорайларга концент-көргүзуг эттирип турган. 1904 чылда Грюнвельд хоорайга уруглар танцы школазын баштап турган.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
1966 чылда Тыва АССР-ниң саң-хөө сайыдының оралакчызы апарган. 1968 чылда ТАР-ның садыг-саадылга сайыды апарган, ынчалза-даа ийи чыл болганда катап база Саң-хөө яамызынга эглип келген.
Дункан, Айседора
Намдары
чылда РСФСР-ның чырыдыышкын наркому Луначарский албан ёзузу-биле Дунканга Москвага танцы школазы ажыдып аарын саналдаан, база акша-биле хандырар бис деп чугаалаан. Дункан аажок амырап дузаны хулээп алган, ынчалза-даа дыка берге байдалдарга таварышкан: аш болгаш чылыг чок, соок чуртталга. Акша хандырыышкыны четпес турган, ынчангаш боду база акшаны тып алыр турган.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
1970-1987 чылдарда - Тыва АССР-ниң саң-хөө сайыды.
Дункан, Айседора
Намдары
Октябрьда 1921 чылда Дункан шүлүкчү Сергей Есенин-биле таныжып алган. Келир чылын бадыланчып алганнар (1924 чылда чарлы бергеннер). Совет хамааты эргелиг турган. .
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
Будегечи Конзулакович-биле кады ажылдап чораан кижилер ону кончуг шынчы, кижизиг кижи, кичээнгейлиг, сагыш човангыр дагдыныкчы деп үнелээннер. Күш-ажылчы амыдыралының эгезинден-не ол үргүлчү өөренип чораан, ол күрүнениң саң-хөө системазын сайзырап турар дириг организм деп санаар турган. Бурунгаар чүткүлдүү, бергелерге дужүп бербези бодунга болгаш өскелерге бедик негелделии, шыңгыызы - бо удуртукчунуң кол мөзүзү ындыг.
Дункан, Айседора
Намдары
1924 чылда Айседора Дункан Россиядан олчаан чоруй барган. Ол чорупкан соонда школазын азырап алган уруу Ирма Дун­кан (1928 чылгаь дээр) баштап артып каан. Ол школа 1949 чылга дээр турган.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
"Саң-хөөге кандыг-ла-бир өскерилгелер болу бээрге, яамының бир-ле кижизи чаа чүүлдер чүүлдер өөренип чоруптар. Сагылга-чурум тергиин эки турган. Саң-хөө ажылдакчызы чиик баштыг, арыг холдуг болур ужурлуг деп, Юудегечи Конзулакович чугаалаар кижи" - деп, кады ажылдап чораан улус сактып демдеглээр.
Дункан, Айседора
Намдары
Айседора Дункан Ниццеге айыыл-халапка таварышкаш чок болган. Моюнга ораап алган узун шёлк аржыылы чычааның дугуй спицазынга ораатынгаш Дунканның моюнун кемдээн.
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Намдары
Республиканың садыг-саарылга болгаш саң-хөө сайыды кылдыр ажылдап чорааш, хоорайның социал-экономиктиг сайзыралынче, садыг-саарылганың харылзааларының быжыгарынче, материал-техниктиг базазынче улуг үлүг хуузун киирген. Ооң адын "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп күрүне номунче киирген.
Дункан, Айседора
Шөлүглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Майның 26 төрүттүнген Аңгылал:Майның 27 төрүттүнген Аңгылал:Сергей Есенин Аңгылал:Франция танцы артизи Аңгылал:США танцы артизи Аңгылал:Хостуг танцы Аңгылал:Ниццеге чок болган Аңгылал:1927 чылда чок болган Аңгылал:1877 чылда төрүттүнген
Будегечиев, Будегечи Конзулакович
Шөлүглер
60-м Почетным гражданином города Кызыла избрана ветеран образования и муниципальной службы Людмила Волгина
Аңгылал: Москваның экономиктиг институдунуң доозукчулары
Кудук
Кудук (Водокачка) – суг үндүр сордуруп алыр насостарлыг (сорукчуларлыг) тускай бажың.
Дөс
К
Лира деп сылдыстар бөлүү
Ли́ра (લેયરા, Lyra, Lyr) — Геркулес болгаш Куу аразында турар бөмбүрзектиң соңгу талазында бичежек сылдыстар бөлүү.
Лира деп сылдыстар бөлүүнүң туружу
Чайгы дээрге дүн ортузунда зенитке турар ак-көксүмээр Вега (Лираның α сылдызы) деп сылдысты тып алгаш, ону барымдаалап, Лира деп сылдыстар бөлүүн тып ап болур. Лира деп бичии сылдыстар бөлүү Геркулес деп бөлүк сылдыстарның чөөн талазында турар. Ол сылдыстар бөлүүнде 40 хире сылдыстар ниитизи-биле көстүп турар. Оларның эң чырыы - Вега. Ооң чырыы 0,1 сылдыс хемчээлинге дең. Оон аңгыда беш сылдыс үшкү болгаш дөрткү сылдыс хемчээлинге дүгжүр. Оларның дөртү шын параллелограммны тургузуп турар.
Покровская, Мария Ивановна
Мари́я Ива́новна Покро́вская (1852 чылдыӊ январь 14, Нижний Ломов, Пенза губерниязы — 3 января 1927 чылдыӊ январь 3, Ленинград) — Россияга феминизм шимчээшкенинниӊ бирээ эгелекчизи. Эмчи, публицист. Бүгү назынында херээжен улустуӊ эргели дээш туржуп, Бот-дуза ниитилелиннин кежигүүнү турган.
Допчу-намдары.
Эге эртем-билигни 1870 чылда бажыӊынга алган. 1876 чылда бажын башкызы - деп шылгалданы туткаш, земнин эмчи курстарынга ѳѳренген. 1882 чылдан 1888 чылга чедир Псков губерниязынныӊ зем эмичзи кылдыр ажылдаан. Херээжен бурунгаар чүткүлдүг партияны тургускан. Ол партия 1917 чылга чедир турган. Элээн каш ажылдарны чырыкче үндүрген: «Опыт статического исследования заболеваемости и смертности населения в связи с качеством воды» болгаш ѳске-даа. Санут-Петербургка келгеш Покровская ол хоорайныӊ ажылчынарынныӊ бажыӊ-балгадын ѳѳренип кѳргеш, ол дугайында ажылдарын 1895, 1896 чылдарда чырыкче «Вестник Общей Гигиены» - деп черге ундурген. Мария Ивановна Покровскаянныӊ сѳѳлгү статьялары Петрогадтыӊ район думазынче демократтыг соӊгулдалар сайгарылгазынныӊ дугайында болган. 1921 - 1922 чылдарда Петроградтыӊ Нарво-Петергоф районунга санитар инспектор кылдыр ажылдап турган. 1927 чылдыӊ январь 3-те Ленинградка (амгы Санкт-Петербург) чок болган.
Киир бижилделер
WeChangEd
Литература.
Покровская, Марья Ивановна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Саая, Майнак Онаң оглу
Майнак Онаңович Саая (май 1, 1940 чыл – 2007 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, башкы, улус өөредилгезиниң болгаш культуразының хоочуну, Тыва Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү. Бодунуң амыдырал-чуртталгазын өзүп орар чаш ажы-төлдү кижизидеринге хамаарышкан ажыл-ижинге тураскааткан.
Намдары
Саая Майнак 1940 чылдың май 1-де Мугур-Аксы суурнуң соңгу-чөөн чүгүнде Саадак арттың эдээнде Көк-Дөргүн деп черге төрүттүнген. Мугур-Аксының чеди чыл, Бай-Тал ортумак школаларынга өөренип чораан. 1963 чылда Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң төөгү, дыл факультедин дооскан. 1964-1965 чылдарда шериг албан-хүлээлгезин Казахстанның Семипалатинск хоорайдан ырак эвесте Лебяжье суурнуң чоогунда агаардан удур камгалал кезээнге эрттирген. 1960-1961 өөредилге чылында Майнак Онаңовичини ол үеде республикага башкылар чедишпезинден Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг ортумак школазынче институт мурнундан башкыладып чорутканы-биле ооң күш-ажылчы намдары студент тургаш-ла ынчаар эгелээн.
Майнак Онаңович 1960-1986 чылдарда Бай-Тайганың Кызыл-Даг, Шуй, Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала, Чадаана, Мөңгүн-Тайганың Мугур-Аксы школаларынга орус дыл, литература болгаш төөгү башкылап, өөредилге эргелекчилеп, директорлап (17 чыл), башкы ажылынга ажылдап чораан. Ол чылдар иштинде өзүп орар чаш ажы-төлдү өстүрүп, кижизидеринге улуг үүлезин арттырган.
Майнак Онаңович хөй-ниити ажылдарынга база идепкейлиг киржип, өөредилге ажылдакчыларының профэвилел комитедин даргалап, пропагандистеп, лекторлап турган. Майнак Онаңович 1986-1993 чылдарда Мөңгүн-Тайга райкүүскомунуң өөредилге, культура килдистериниң эргелекчизинге, күш-ажыл, чонну ажылче хаара тудар төптүң директорунга ажылдап турган. Саая М.О. 1993 чылда амыдыралының аайы-биле Кызылга көжүп келгеш, «Эне сөзү» солуннуң культура килдизиниң редакторунга журналист бооп ажылдап чоруй, Тываның дыл, литература, төөгүнүң эртем-шинчилел институдунче шилчип (амгы Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институду), дыл, бижик секторунуң эртем ажылдакчызынга 1998 чылга чедир ажылдап, 2003 чылда чырыкче үнген «Тыва дылдың тайылбырлыг словарының» бирги томунуң тургузукчуларының бирээзи болуп, дыл эртемин сайзырадырынга база бодунуң үлүг-хуузун киирген.
Дөзү
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тыва чогаалчы
.303 (ужур-утказы)
.303 (0.303; 0,303) илередип болур:
04
04 илередип болур:
Ловато, Деми
Деметрия Девонн «Деми» Ловато (Demetria Devonne «Demi» Lovato; август 20, 1992; Даллас штат, АКШ) — американың ыраажызы база кино артизи.
Водолаз
Водолаз (а узадыр адаттынар) (Водолаз) - суг өтпес тускай хеп кедип алгаш суг адаанга ажылдаар кижи, сугжу.
Шартаа-Хүрең аъттыг Саргалаң
Шартаа-Хүрең аъттыг Саргалаң (Моңгуш Хүргүл-оол Сазыг-Хунаевич)
Шыян, эрте-бурун шагда Саргалаң ашак Кужурлуг, Чинчилиг ийи чурттуг чурттап чоруп-тур эвеспе. Шартаа-Хүрең аъдын мунуп алгаш, Кужурлугну куду баткаш, Чинчилиг аскынга баар. Чинчилиг аскынга от одунга одагланып, отчуг чөвүрээзин оттулуп, а чиир чөкпек хүнезинин шиштеп чип турар, мындыг ашак-тыр. Ол ийи чурттуң аразынга та чеже, та кажага чоруп келген чүве. Ол ынчап чоруп тургаштың, а бир-ле хүн Саргалаң Кужугурлугну куду баткаш, Чинчилиг аскынга келгеш, оъттуг черинге одагланып, оттуг кезээн оттулуп, чиир чөкпек хүнезинин чип олурда, Чинчилигни куду киш хадып бадып оруп-тур. Дош кырлап, дөш кырлап чораан кишти сывыртап ойладырга, ол чүве ол халааш, ол кижи бир дазыл алдындыва барып кире берген. Демги дазыл алдын Шартаа-Хүрең аъттың кудуруу-биле дузак салып алгаштың, үндүр чукшуптарга, демги кижи туттуна берген. Демги кижи сөзүн алгаш, таалыңнапкаш, дедир халдып чоруткаш, Чинчилиг аскынга оъттуг черге одагланып, оттуг кезээн оттулуп, чиир чөкпек хүнезинин шиштеп, чип алгаш-ла, аажок хараган шижи-биле. Ол-ла чоруткаш, доо Кужурлуг аскы-биле кежип бар чыдарга, кылымаа Шартаа-Хүрең аъдының чаваа чарлып өлүп калган. Шыяан! Шыяан, "Чаңгыс аъдым Шартаа-Хүреңимден чарылгаш, мен-даа чүү боор мен? Оран-делегейниң ыдык аңын туткан-дыр мен. Аңаа ынчап барганы ол-дур. Оон башка мээң аъдым өлбес ужурлуг. Чараш аңны тутпас чүве болгай!" дээш, дедир ушта соп алгаш суйбап-суйбап, чараш аңны салыптарга, аргазындыва чоолбураңнадыр маңнап кире берип-тир, демгизи. Аргазындыва чоолбураңнадыр халып кире бээрге, соондан кылаштап чоруп каап-тыр. Эзер, чонаан сойгаш, дош кыдыынга салып кааш, та чежеге, кажага кылаштап келген, Саргалаң Кончуг эзим иштинге баргаш, улуг одун ужуткаш, ооргалап чыдып алган. Удуп калган. Дүне када дүжүнде чанында-ла чүве халырткайнып, дагжаар. "Бо чүү болганыл?" деп, дыңнап чыдарга, ыяштыва киш үне халааш-ла, дедир дүжүп, ыяштыва үне халааш-ла, дедир дүжүп, дагжап турар, мындыг бооп-тур. - Бо кулугурну мындаа бир салган кижи болгай мен. Ам арта кижи баксырап, аът хөлүнден чарлып чүвелээрге, мендиве, көрдүң бе, мону шоглап турарын - деп. -Мени электеп, кыжырып турары ол бе, канчап турары ол бе,моң? - деп. - Чок, мен сени электеп, кыжырбайн тур мен. Мени өлүрүп каар деп бодаан-на болгай мен. Сен өлүрбээн, оран-делегейниң ыдык аңы дээш, харын салдың. Ол салыптарыңарга, Шартагар-Хүрең аъдыңны чиге соңгу чүктен Чиңге-Кара шивишкин деп шивишкин эккелгеш, ол шивишкин үстүү оранда чурттап турар, үш өлгени диргизер, үш өшкени оттулар алдын даңгынаны чалап эккелгеш, сээң аъдыңны диргизип кагды. Мында чүү кылып, удуп чыдыр сен? Барып аъдыңны ал! - деп мынчалган. Доп-дораан тура халааш, саңын салып, чажыын чажып, чалбарып, оран-таңдызынга чалбарааш, аъдынга барып чеде бээрге, шынап-ла, диргизип каан, анаа оъттап чыдып-тыр. Саргалаң шак оон аъдын ап алгаш, оюн оя, чигин чире чурттап чоруй барып-тыр.
Дөзү
Тыва Тоолдар (О. К-Ч. Дарыманың чыып бижээн материалдары). Кызыл 2014.
Аңгылал:Тоол Аңгылал:Аас-чогаал Аңгылал:Чогаал
Оюн, Танчай Чарандай оглу
Оюн, Танчай Чарандай оглу (1894-1938, Межегей, Таңды, Тыва) - ТАР-ның төре албан-херээниң билдингир ажылдакчызы, тыва национал акшаны саарылгаже киирериниң эгелекчизи. ТАР-ның бирги саң-хөө сайыды (1923-1926), ТАР-ның ССРЭ-де төлээзи (1926-1927), ТАР-ның даштыкы херектер сайыды (1927-1932), ТАР-ның Күрпланының даргазы база ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң бирги даргазы (1932-1934), Тывабанктың баштаар чериниң даргазы (1936-1938). ТАР-ның 15 чылдаан оюнунда тыва Чазактың дээди шаңналы - революстуг Тываның мурнунга тускай ачы-хавыяазы дээш Республиканың Ордени-биле шаңнаткан (1936).
Намдары
Танчай Чарандай оглу Оюн 1894 чылда (азы 1900 чылда ) Тываның Таңдыга Межегей деп черге ядыы арат Оюн Чарандай деп кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Чарандай дарган кижи чораан, ынчангша улус ону Дарган-Чарандай деп адап чораан. Ол үш оолдуг болган - Танчай, Чин-Сурун и Данзын (Көк-Танзын). Танчай бичиизинден тура-ла байларның чылгычызы амыдырладың аар-бергезин көрүп эрткен.
1917 чылда Тываның шылгараңгай кижилери-биле революстуг идеяга бердинип, аныяк чурт Тыва Арат Республиканың баштайгы болбаазыраңгай, билиглиг, депшилгелиг үзел-бодалдыг улустарының бирээзи апарган. Орус, моол, төвүт дылдарга хостуг чугаалаар чораан Танчай Оюн бодунуң чуртунуң келир үезин Совет Россия-биле аңгы эвес, а сырый харылзаалыг кылдыр көрүп турган.
Оюн Танчай 1923 чылдан 1926 чылга чедир Тыва Арат Республиканың саң-хөө сайыды чораан. Ол чөптүү-биле республиканың кол санакчызы база кассири кылдыр санадып турган. Ол доктаамал курузу элээн улуг алдын курлавыр-биле магадылаттынып турган чаа тыва акшаны саарылгаже киирериниң эгелекчизи болгаш организакчызы болган. Амга чедир Тыва Республиканың Национал музейинде ооң адын салган акшалар шыгжаттынып чыдар. 20 чылдарда баштайгы аныяктарның бөлүү-биле Моолга (Улан-Баторга) нам школазынга өөренип чораан.
1923-1926 чылдарда ТАР-ның бирги саң-хөө сайыды.
1932-1934 чылдарда ТАР-ның Күрпланының даргазы база ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң бирги даргазы.
1936 чылда Москвага Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университедин дооскаш, 1936-1938 чылдарда Тывабанктың баштаар чериниң даргазы кылдыр ажылдап турган.
Баажызы
Оюн Танчай Москвага КУТВ-ка өөренип турар чылдарында Коминтернниң көскү ажылдакчылары, ССРЭ-ниң дипломаттары-биле таныжып алгаш, ол Тываның төөгүлүг шилиишкинин ылап-ла шын деп көрген. Кажан Тывага үжен чылдарның эгезинде чаа амыдыралды тударынга чөөн талаже хажыдыышкыннар, хамыктың мурнунда арат ажыл-агыйларны албадап коллективизастаарынга, болурга, Танчай Оюн бир дугаарында дүвүрээзин медээлеп, Москвада эрге-күштүг өмээржикчилериниң дузазы-биле арат республиканың удуртулгазын төөгүлүг частырыгны эдеринче албадаан.
Москва Тываның келир үедеги удуртулгазын шилииринге Танчай Оюннуң талазынче улам-на чайгылып бар чытканын Тывада чүгле чавыс билиглиг улус-ла билбес турган. Танчай кажан-даа туттунмас чораан, бир эвес чугаалаксаар чүүлү бар болза, дорт чугаалаар. Салчак Тока-биле база оларның аразында хамаарылга черле эгезинден тура болдунмаан. Дорт кижи болгаш, Токага ооң чорудуп турары арат чонну коллективизастаар политиказы шын эвес-тир деп чугаалап турган. Чүге дизе Танчай кажан-даа бөдүүн чоннуң аас-кежии, келир үези дээш аарып чораан. Тока дарганы "Согур хоолгалаашкын" кылып турар деп ажык шүгүмчүлеп турган. Оондан эгелээш-ле ооң артынга хоп-чип көвүдеп, байдалы нарыыдап келген турган.
Эгелээни
1937 чылдың декабрь 24-те Тыва Арат Революстуг Намының Төп Комитединиң президиуму «Оюн Танчайның улус-чонга, Арат революстуг намның революстуг чазаанга удур чараш эвес алдынып турарының дугайында" деп доктаалды хүлээп алган. Танчайны пленумнуң кезек шиитпирлерин кылып тура шын эвес алдынып турганынга, чазакка удур чугааланып турганынга буруудадып турган.
1937 чылдың декабрь 19-та Тыва Арат Республиканың прокурору - Кара-Сал Пиринлейни Танчайның херээнде кем-херектиг барымдаалар чок деп үндүрген шиитпири дээш тудуп хоругдаан.
1938 чылдың февраль 18-те Тыва Арат Революстуг Намының Төп Комитединиң январьда болган пленумунуң соонда Оюн Танчайны хоругдаан.
Ооң соонда Танчайның талалакчыларын хоругдап эгелээн. 1938 чылдың июль 11-де ТАР-ның командир, комиссары Кужугет Сарыг-Серенни, июль 31-де садыг-саарылга болгаш үлетпүр сайыды Сат Лопсанны база "Совтувтранстың" даргазы чораан, ол үеде Типографияның директору турган Ховалыг Дотканны, августа 22-де – республиканың прокурорунуң оралакчызы Оюн Сенгиижикти тудуп хоругдаан.
Чүрмет-Дажы биле Хемчик-оол база
Чазактың кежигүннери Чүрмет-Дажы биле Хемчик-оол иль 31-де база август 23-те болган Тыва Арат Революстуг Намының Төп Комитединиң президиумунуң хуралдарынга киржип, "танчайжыларны" шиидип турганнар. О. Байырның Москвага барып чорааш, "танчайжыларны" чылча шавар деп сүмелээниниң дугайында илеткелин дыңнаан. Иштики Херектер Яамызының сайыды О. Полаттың истелге үезиде билдинип келген медээлерни дыңнаан. Оон билдингени болза, хоругдаттырганнарның кол сорулгазы болза, "Японияның дузазы-биле Тываның революстуг чазаан дүжүрер, ТАР-ның бот-тускайлаң байдалын чок кылыр база феодалдыг тургузугну катап тургузар". ну илеткээш, сайыт Танчай, Лопсан база Дотканны хоругдаарының дугайында дилег киирген. Кымның-даа бажынга чигзиниг кирбээн. Чүрмет-Дажы биле Хемчик-оол база чүнү-даа ыытавааннар.
Дораан-на, август 30-де Тыва Арат Революстуг Намының Төп Комитединиң президиумунуң болгаш ТАР-ның Биче Хуралының каттышкан хуралдарынга ИХЯ-ның сайыды О. Полаттың «Танчайжыларның контрреволюстуг бөлүүн ажытканы» деп илеткелин дыңнааш, сайгарышканнар. Чүрмет-Дажы биле Хемчик-оол чоннуң дайзыннары апарганнар. Хондур хуралдааш,1938 чылдың август 31-де 5 шакта ийилдирзин тудуп хоругдаан. Шыны кээрге, кандыг-даа огулуг барымдаа-даа оларга удур чок турган. Анаа-ла далаш-биле бот-боттарынга көөр хөөн чок сеткилдиң ужун буруудаткаш, хоругдаттырганнар. Соонда барып, ынчангы ИХЯ-ның сайыды О. Полат бодунуң сактыышкыннарында база ону бадыткаар. Чүрмет-Дажыны анаа-ла "япон шивишкиннер-биле" харылзаалыг деп барымдаа чок нүгүлдүг чүүлге даянып буруудаткан. Ынчалдыр 9 кижи хенертен чаңгыс черге барганнар.
Шүүгү
1938 чылдың октябрь 10-да намның баштакчылары ТАР-ның Биче Хуралының президиумунуң адындан онза байдалдың ажык судун чарлааннар. Ынчалза-даа ол дугайында кандыг-даа документилер архивтен тывылбаан. Шуптузун узуткап каапканнары чадавас. 1938 чылдың октябрь 13-те 1 шак 40-де "Тускай шүүгү чериниң" доктаалы номчуттунган. Ол доктаал-биле 9 кижини адып өлүрер деп шиитпир хүлээттинген. Шииткелди 1938 чылдың октябрь 16-да күүсеткен. Хербис дааның эдээнге 7 кижини адып каан. «Тускай шүүгү» Күжүгет Арапай оглу Серен болгаш Ховалг Сонам оглу Дотканга буруузун минингени дээш, өске эштерин садыпканы дээш, 8 чылга хоругдаар кылдыр шииткелин өскерткен.
Оюн Танчай сөөлгү сөзүн чугаалап тура, өршээп каарын дилевейн, залда олурганнарже көрнүп келгеш: «Мээң чонум, мээң алды ажы-төлүм өскус арттылар, оларны карактап чоруурун диледим» - деп каан.
Агартканы
1954 чылда Танчайның уруу Сай-Суу ССРЭ-ниң прокуратуразынче ооң ачазын агарттырының дугайында дилег киирген. 10 чыл манаан соонда 1964 чылда Москвадан документилер келген: «Оюн Танчай 1938 чылда барымдаа чок шииттирген деп тургустунган. РСФСР-ниң Дээди Судунуң Кеземче херектеринге хамаарыштыр Суд коллегиязы 1954 чылдың сентябрь 3-тен доктаалында ТАР-ның Дээд судунуң онза байдалдыг суд коллегиязының 1938 чылдың октябрь 13-тен Тыва банктың ооң мурнундагы даргазы Оюн Танчайга хамаарыштыр шииткелин кем-херектиң болуушкуну чок болганы-биле болбас кылдырган. Ынчап кээрге, силерниң ачаңар долузу-биле агарттынган».
Шаңнал, алдар ады
1936 чылда ТАР-ның 15 чылдаан оюнунда тыва Чазактың дээди шаңналы - революстуг Тываның мурнунга тускай ачы-хавыяазы дээш Республиканың Ордени-биле шаңнаткан.
Ооң дугайында
'''В.Х. Кара-оол.''' Оюн Танчайның орук-чолу. Кызыл. 2018.
Өг-бүлезиниң салым-чолу
Оюн Танчайның аттырып шииттиргениниң соонда ооң 6 ажы-төлү арткан.
Дөс
Аңгылал: Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң доозукчулары
30-30
30-30:
Бокска Россия чемпионады 2007
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Апрель 2007 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2007 году Аңгылал:Май 2007 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Якутске Аңгылал:2007 год в боксе
Воевода
Воевода (ийиги о узадыр адаттынар) (воевода) - Эрте-бурунгу Руська болгаш чамдык славян күрүнелерде: шеригниң, ол ышкаш можунуң, округтуң баштыңы.
Дөс
В
Хомушку, Кенден-Сүрүң Ёзуту оглу
Хомушку Кенден-Сүрүң Ёзуту оглу (паспорт ёзугаар Хомушку Кенден Ястуевич) азы Кенден башкы (1916ч февраль 23, Барыын-Хемчик кожуун, Аксы-Барлык суур – 1980ч декабрь 23) —  Тывага, Бурятияга сарыг шажынның өөредиин катап сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киириген лама башкы, Иволга хүрээниң эмчи лама башкызы.
Намдары
Ооң ада-иези Ёзуту, Сержиңмаа Хомушкулар – ажылгыр, малчын улус болгаш, муң-муң мал-маганны азырап өстүрүп чорааннар. Кенден башкы бичии тургаш-ла, "лама башкы-мен" деп ойнаар чораан болганындан ону шору апаарга, Чыраа-Булак хүрээзинче өөредип чорудупкан. Репрессиялар үезинде (1932ч соонда) ооң кады-төрээннерин байлар уруглары дээш школага хүлээп албаан, ынчалза-даа, Кенден башкы чаа үжүк-бижикти боду өөренип алгаш, дуңмазы Дажы-Сууну бижип, номчуп, санап турар кылдыр кызымаа-биле өөренип алган. Чуртталгазы дургаар сонуургалдыг долузу-биле өөренген, чугаа кырынга ажыглап билир дылдары: тыва, орус, бурят, моол дылдар; база төвүт, англи дылдар кырында материалдарны билип, номчуп алыр турган.
Кенден башкы эмнээр оъттарын колдуунда Тывадан чыып алыр турган. Төрелдериниң чугаазындан алырга ол Чадаана хемниң чанындан база Теве-Хаяа суур кавызындан чыжыргана, кодан-хаагы, чигир-сиген, эмишкээк, көк чечектер, подорожникочулга херек база одө оъттарны чыып чораан. .
Ол үеде хүрээге хоруглуг турган-даа болза, ол шажын эртемин ханызы-биле шиңгээдип, эмнээр мергежилди база чедип алгаш, чоорту чонунга дуза чедирип эгелей берген. Эмчилерге эмнедип чадаан улус Кенден башкыга кээп эмнедип чорааннар: Совет Эвилелиниң кайы-даа булуңундан дуза дилеп кээп турган кижилер бар.
Самсонова, Зинаида Александровна
Зинаи́да Алекса́ндровна Самсо́нова (1924 чылдыӊ октябрь 14 — 1944 чылдыӊ январь 27) — Ада-чуртуӊ Улуг дайынынныӊ киржикчизи. Совет Эвилелиннин маадыры. (1944) эмчи хүлээлгезиннин улуг сержантызы.
Допчу-намдары
1924 чылдыӊ октябрь 14-те РСФСР-нин Москва губерниязынныӊ Егоров уездизинге Бобково суурга тѳрүттүнген. (амгы Россия Федерациязы Москва облазынныӊ Егоров районунда суур) 30 чылдарныӊ эгезинде Самсоновтарнын ѳг-булези Колычёво суурже кѳшкеннер. Самсонова маӊаа 1939 чылда чеди класс школазын дооскан. Улаштыр бертик-бежелдер бажыӊынга санитаркалап ажылдаан. 1941 чылдыӊ чайынында Москваныӊ камгалал ажылдарынче кыйгырткан. Ажылдап турган черлери Бабушкино, Наро-Фоминск. 1942 чылдыӊ февральда Егорьевтиӊ эмчи училищезинче эмчи сестразы курзунче ѳѳренип кирген. Августа доозупкан. 1942 чылдыӊ октябрьда Ажылчын-Кызыл Шеригнин хүрээленинче Егорьевтин шериг районвоенкомадындан келдирткен. Сталинград, Воронеж фронтуларынга дайылдажып турган. Киржип турган тулчуушкунары: Сталинград, Курск. Онза ылгалдыг киришкен тулчуушкуну Днепрниӊ Букрин плацдармы дээш. Хем кежер тучуушкунга 218 дугаар дивизияннын 667 дугаар адыгжы полктун санинструктору З.А. Самсонова 3 дайызынны узуткаан. 1943 чылдын сентябрь 26,27-де изиг сегиржип алыышкын үезинде дайызынныӊ одунун адаанда 30 балыгланган дайынчыларны тулчуушкун шѳлүнден үндүргеш, ѳске талакы экрикче чедирген. 1943 чылдыӊ сентябрь 27-де Пекари суур дээш тулчуушкунга дорт дайынчы сегиржип алыышкынга киришкен. Дараазында сержант Самсонова шавар халдаашкын операцияларынга Киев, Житомир угланыышкынынга киржип турган. 1943 чылда уругнуӊ хүлээлге эттирип турган дивизиязы Белорус фронтузунче шилчиттирген. Калинкович-Мозыр шавар халдаашкын уезинде 1944 чылдын январь 27-де Холма суур дээш тулчуушкунга (Гомель облазы) улуг сержант Самсонова балыгланган дайынчыны шѳлден ундуруп бар чыда, немец снайпернин огундан чок болган. Белоруссиянныӊ Гомель облазынныӊ Калинкович районунда Озаричи суурда ниити хѳѳрде ажааган. ССРЭ-нин Дээди чѳвулелиннин Президиумуннуӊ чарлыы биле 1944 чылдыӊ июнь 3-те улуг сержант Самсонова Зинаида Александровнага Совет Эвлелиннин маадыры атты тывыскан. Уругнуӊ чангыс суур чуртуу Юлия Друнина чангыс чер чуртуу Маадырга шүлүк тураскааткан:
«Зинка»:
Тураскаалдары
Москва облазыныӊ Егорьевка хоорайныӊ №3 эмчи колледжинде Совет Эвилелиннин Маадыры Самсонова Зинаида Александровнаннын бюстузун тургускан.
Шѳлүлгелер.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Шериг комиссариады
Шериг комиссариады азы Шеригком (Военкомат, Военный комиссариат) - шериг хүлээлгелиглерниң учёдун, оларны шеригге келдиртирин харыылаар чер.
Дөс
Ш
Кускун биле үгү
Кускун биле үгү (Тондук Салчак Дамдынович ыткан)
Шыяан ам. Эрте-бурун, эңге-доңга шагда чүвең иргин ийин.
Очур-Чандан тайганың баарында калбак кара эзимниң иштинге Үгү биле Кускун ийи ужуражып кээп-тир.
Кускун олургаш: - Сенден мен артык, каш янзы дылды билир мен - деп-тир эвеспе оң.
Үгү олургаш: - Мен сенден ажыг мен, тос дылды доозазын билир кижи мен - деп маргыжып олурган ийин.
Үгү-даа чүзү боор, чаш уруг өттүнүп алгырып, дилги өттүнүп чаккырып, эдип-даа олурган эвеспе.
Кускун-даа чүгле "коңгук-коңгук, кык-кык" эдер боордан башка, чүнү-даа билбес эдип орда, хову дагның Чаашкадай деп кужу ужуп келгеш: - Мен олурумда, "Дыл билир мен" деп, хей-ле ынчап олур силер. Черле силерден артык, чеден бир дылды билир амытан мен боор мен - деп-тир эвеспе.
Кижи өттүнүп сыгырар, күшкүрер, мал өттүнүп эдер, киштээр. Дээлдиген өттүнүп киштеп эдер. Сайлык, баарзык, сааскан, хамнаарак, өрге, күске болгаш оранның чивирлиг куш бүрүзүнүң үнүн доза өттүнер, оларның аажызынын доозазын чаңнап тургаш, көргүзер, аастыг-дылдыг араатан бүгүдегезин шуптузун билир болган.
Аң-мең оранын шуптузун чугаалап бергеш: - Мен олурумда, хей-ле маргыжып олур силер - дээш, ховузунче караш кылдыр, даанче далдырт кылдыр ужуп чоруй барып-тыр эвеспе.
Шыяан ам, Кускун олургаш: - Ханга хоптак, чазый-чилби Үгү сээң төөгүңде аргага оъттап чораан эликтиң ооргазын орта тепкеш, эликтиң маңынга шыдашпайн, бир будуң-биле дытка тепкеш, чавааң чара соктуруп алган чүве дээни кай - деп, Үгүнүң төөгүзүн одап, сөглеп олурган иргин.
Вожатый
Вожатый (а узадыр адаттынар) (Вожатый) - школага, пионер лагеринге уругларның хөй-ниити организациязының удуртукчузу.
Дөс
В
Кускун биле үгү
Шыяан ам, Үгү олургаш: - Бир эвес кускун сен дүне ужуп чоруур болдуң бизе, боскуң одура теп каар мен - деп хыы ханмайн, кыжанып олурган иргин.
Кускун олургаш: - Бир эвес Үгү сен хүндүс ужуп чоруур болдуң бизе, карааң деже шаап өлүрүп каар мен - деп кыжанып орган иргин.
Оон уламы-биле хүндүс боорга, Кускуннуң караанга Үгү көстүп ужуп болбас, дүне боорга Үгүнүң караанга Кускун көстүп ужуп болбас болган төөгүлүг амытаннар чүвең иргин. Олар-даа ол хевээр баардылар. Ону-даа ол хевээр тоолдадым.
Дөзү
Аңгылал: Тоол Аңгылал: Аас-чогаал Аңгылал: Чогаал
Араптан, Борбак-оол Иргитович
Араптан, Борбак-оол Иргитович (1938 чылдың январь 1, Бай-Тайга, ТАР) - Тывага өөредилгениң үндезилекчилериниң бирээзи, Тыва Республиканың улустуң башкызы, РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, XX чүс чылдың директору.
Калзан, Антон Коваа оглу
Антон Коваа оглу Калзан (Антон Коваевич Калзан Anton Kovaa oglu Kalzan апрель 5, 1930 чыл – декабрь 22, 1990 чыл) — чогаалчы, очулдурукчу, шүгүмчүлекчи (критик), филология эртемнериниң кандидады. Тыва АССР-ниң литература биле уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Араптан, Борбак-оол Иргитович
Намдары
Б.И. Араптан 1938 чылдың январь 1-де Тыва Арат Республиканың Бай-Тайга кожуунга төрүттүнген. Араптаннарның өг-бүлезинге 11 уруг турган. Ооң салым-хуузу белен эвес чашкы үени көрүп эрткен: ада-иези эрте-ле чок апаарга, амыдыралдың аар-бергези улуг угбазы Арыяның экти-мойнунче чүдүрүлген. Ынчалза-даа оолдар-уруглар найыралдыг өзүп, улуглары бичиилерин үргүлчү харагалзап, өөрүшкүнү-даа, качыгдалды-даа деңге үлежип келген. А олар өзүп келгеш, боттары база өг-бүлелерлиг апарган. Ынчаар-ла чээрби чүс чылдың төнчүзүнде Араптаннарның төрел салгалының даңзызы чуртка барык чүс хире кижи санныг төлептиг салгалды берген, оларның чартыындан хөйү бодун башкы деп чаагай мергежилге бараалгаткан.
Калзан, Антон Коваа оглу
Намдары
Антон Коваевич чоннуң аас чогаалын болгаш тыва чогаалдың шинчилел ажылдарын кылган, хөй эртем ажылдарының чүүлдерин парлаткан. Методиктиг ажылдарны, программаларны, өөредилге номнарын бижээн. С. Сарыг-оол-биле «Чогаал дугайында» (1955), Д. Куулар, М. Хадаханэ-биле «Совет тыва литератураның кыска очерктери» (1975) деп номнарны үндүрген. Ол «Амыдырал болгаш литература» (1980), «Тыва чогаал» (1987), «Өзүлдениң демдектери» (1991) деп чогаал шинчилелдиг номнарның автору. Чоннуң аас чогаалының бүгү хевирлерин хөйнү чыггаш, «Тыва тоолдар» (1953, 1957, 1960, 1964), «Үлегер домактар» (1955), «Тывызыктар» (1958) деп номнарны редакторлап үндүрген. «Тыва аас чогаалының очерктери» (1976) ооң удуртулгазы-биле бижиттинген. Н.Гогольдуң чечен чугааларын, Гримм алышкыларның тоолдарын, А. Толстойнуң «Алдын дүлгүүр», В. Распутинниң «Чуртта база сагын» деп номнарны тыва дылче очулдурган.
Араптан, Борбак-оол Иргитович
Намдары
Ооң соонда аныяк, идепкейлиг башкы Кызылда күрүнениң педагогика институдунга бот өөредилгелиг (заочно) өөренип тура Ээрбек суурнуң 7 чыл школазынга завуч эрге-дужаалынга ажылдап турган. Чүге дизе ынчан, башкылар чедишпес үеде, Институтка туруп алгаш өөренири амыр эвес турган.
Шериг албанын Калининград адаанга эрттирип тура, дивизияның партия школазынга база өөренип турган. Тывага офицер аттыг келгеш, Кызылда күрүнениң педагогика институдун дооскаш, 26 харлыг аныяк эр Ээрбек школазының директору апарган.
Ынчалза-даа школа директорунга ол эвээш болуп, удуртукчунуң белен эвес, шүүделдиг албан-дужаалынга дузалаар немелде юридиктиг дээди эртемни база чедип алган. Араптан кандыг-даа херекти кылыр дээнде, ажыл-ишти билирин, бедик харыысалгалыын көргүзүп, дыка хөй айтырыгларны шиитпирлээринге эң идепкейлиг киржип турган. Партия болгаш ажыл-агый органнары-биле кады башкыларны чурттаар чер-биле хандырып, школаның чаа бажыңын, школа чанында интернатты тудуп, ажы-төлдү өөредиринге таарымчалыг байдалдарны тургускан.
1969 чылда өг-бүлези-биле Туран хоорайже көжүп чорупкаш, аңаа Туранның №2 школазын удурткан.
1975-1978 чылдарда Борбак-оол Иргитович Тес-Хем кожуунга Районо эргелекчилеп ажылдап турган.
Сукпак школазынга бердингени
1978 чылда Сукпакче көжүп келген. Аңаа дээди категорияның Сукпак ортумак школазының директору апарган. Ол категорияны школага ооң педагогиктиг салым-чаяанының ачызында тывыскан. Аңаа барык 30 чыл директорлаан. Россияның өөредилге яамызының эрттирип турары "Чылдың школазы" деп мөөрейлерге 1997-2000 чылдарда ол школа дөрт катап "Чылдың школазы" деп атты чедип алган, а бистиң республикага "Школа-2000" деп мөөрейге "Чүс чылдың школазы" апарган. А Борбак-оол Иргитович боду - "Чылдың директору - 98", "Улусчу педагог" болгаш "XX чүс чылдың директору".
Бөгүн Сукпактың ортумак школазы Борбак-оол Иргитович Араптанның адын чоргаар эдилеп чоруур.
Дөс
Борбак-оол Иргитович АРАПТАН // XX чүл чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 203
Шөлүглер
1. В Туве состоялась торжественная церемония вручения наград и грантов лучшим работникам образования
2. МОУ Сукпакская СОШ
3. Они стояли у истоков
4. СВЕДЕНИЯ о депутатах законодательного (представительного) органа государственной власти субъекта Российской Федерации
5. Педагогическая общественность прощается с Народным учителем СССР Арыей Араптановной Алдын-оол
6. Награда нашла своего героя на торжественной линейке в с.Сукпак
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Маны
Маны – моортайлар аймаанга хамааржыр черлик амытан. Даштыкы хевири азырал диске кончуг дөмейлешкек-даа болза, улуг хевирлиг амытан. Бойдус бо черлик диисти даглыг, бедик хаяаларга, аза-октуг, хараганнарлыг ховуларга амыдырап-чурттаар кылдыр чаяап каан. Тывада манн Мөнгүн-Тайганың агаар-бойдузунга тааржыыр.
Манының кежи куу, сарыг-хүрең өңнер колдаан, дүктериниң бажы каралдыр, шыйыг ышкаш чоруй барган болур. Кудуруу дээрбектер дег, тырыкыланып чоруй, төнчүзүнде каралдыр костур. Манны черже чавыт болганындан ол семис, улуг, тодуг-догаа кылдыр көстүр. Ооң карактары улуг, кулаа дүккүр. Оожум кылаштыг, кончуг оваарымчалыг, бодунуң уунда-ла чоруур чараш аң. Борбайтыр базып кылаштаар, ажына берген үезинде дыргактары уштуна бээр. Ол кижилерге хаая көзүлзе көстүр. Карактары ногаан-сарыг. Маны дүнеки үеде чемиш тып чииринге ынак, кончуг шимченгир апаар, карактары дыка көскү.
Манының чиир чеми - өрге, күске-күжүген, койгун, куштар. Олчазын кадарып тургаш халдаар, шуравышаан дырбактары-биле алыр. Маны кончуг оваарымчалыг амытан, ол хая чарыктары, даштар аразы, куйлар, үңгүрлер, хараганнар аразынга чаштынар. Көстүп келгеш, дораан чиде халый бээр. Кыжын харга чыдыпкаш, союп, чылып чоруптар.
Маныны аңнаары Россия база Тываның девискээрлеринге бүрүнү-биле хораан.
М
Салчак, Молдурга Бүрүшкекович
Молдурга Бүрүшкекович Салчак (декабрь 12, 1936 чыл – январь 9, 2012 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.
Намдары
М. Салчак 1936 чылдың декабрь 12-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчиктиң Мугурга деп черге төрүттүнген. Мугур-Аксы, Кызылдың 2 дугаар школаларынга өөренгеш, Кызылдың башкы училищезин, күрүнениң башкы институдун дооскан.
1957 – 1960 чылдарда Бай-Тайганың Шуйга, 1960 – 1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл, чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга 37 чыл ажылдаан.
Чогаал ажылынга 1953 чылда кирген. «Ие чурттуң алдарынга» деп баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» солунга үнген. Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963 чылда «Шуурган» деп ат-биле үнген. Дараазында чылдарда «Таныш» (1967), «Истер» (1970), «Аялга» (1974), «Тура–сорук» (1979), «Чырык үем» (1983), «Үе-шагның судалы» (1984), «Ыдыктарым» (1990), «Сүзүк» (1994) деп номнары парлаттынган. И. Самбуу–биле «Мөңгүн-Тайга — өскен черим» (1996) деп номну үндүрген. С. Щипачевтуң, Р. Гамзатовтуң, М. Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г. Принцева, М. Скуратов очулдурган. Ооң 40 ажыг шүлүктери ырлар апарган.