cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салчак, Александр Мургутеевич
"Аян", "Саян" ансамбльдер
1980 чылда Ак-Довурактың асбест комбинадының парткомунуң даргазы Владимир Хертекович Сүге-Маадыр Александр Мургутеевичини Ак-Довурактың культура ордузунга ажылдаар кылдыр чалаан. Ол үеде Александр Мургутеевичиниң удуртулгазының ачызында аңаа киришкеш келген коллективи Бүгү Эвилелдер аразынга көрүлдеге үре-түңнелдиг болганы бадыткаттынган. Чаа-чаа идеяларлыг, солун программалыг уран чүүлдүң мастери Александр Мургутеевич чүгле Ак-Довурак хоорайның эвес, харын Барыын-Хемчик кожууннуң культура амыдыралын көскүзү-биле байлакшыдып сайзыраткан.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Амданныг чемим дээжизин
Алдай-таңдымны сени кылгаш,
Салчак, Александр Мургутеевич
"Аян", "Саян" ансамбльдер
Александр Мургутеевич шиилерниң музыкалыг каасталгазын ажылдап кылбышаан, боду идепкейлиг киржип турган. Оларның аразында ойнаан маадырлары «Самбажык» деп шииден Кызыңнай-Хүндүнүң ролю, «Найырал» деп шииде Дуруяа мээреңниң ролюн, Кызыл-Эник Кудажының «Он бир» деп шиизинде немец офицер Курттуң ролю дээш өске-даа рольдарны чедиишкинниг ойнаан.
Аас чогаал-биле депшилгези
1988 чылда Александр Мургутеевич Москвага болган Бүгү Делегей чергелиг улустуң аас чогаалының (фольклор) фестивалынга киришкеш келген. Ынчаар орта Александр Мургутеевич ол үеде сураглыг ыры «Кежээки подмосковье» деп ырыны игил үделгези-биле ырлап дүжүрген. Ол ырының дүлгээзининге алыскан дыңнакчылар ооң-биле кады шупту боттарының дылынга ырлажып эгелээн: азербайджаннар боттарының дылынга, даштыкылар боттарының дылынга, студентилер база кады ырлашкан – ол ырыны билбес кижи чок болган. Ырының төнчүзүнде игилдиң үнүнге немештир шупту ыраажылар боттарының национал хөгжүм херекселдеринге каттыжып ойнап төндүрген. А ол хенертен үнген янзы-бүрү чоннарның национал хөгжүм херекселдериниң үделгези-биле дооскан ыры аңгы-аңгы черлерден келген чоннарның найыралын улам быжыктырып, чаңгыс аай мөөңнеп, ону эгелеп каан Тывадан келген киржикчиниң дидим чараш күүселдезинге мага хандыр өөрүп четтиргенин илередип турганнар. Александр Мургутеевичиге “Бүгү делегей чергелиг улустуң аас чогаал фестивалының лауреады” деп шаңналды берген.
1990 чылда Александр Мургутеевич Кызыл кожууннуң улусчу театрының режиссёру болуп ажылдап эгелээн. Аңаа солун шиилерни салган. Чижээлээрге, Виктор Көк-оолдуң «Үениң чечектери» деп шиизинге үндезилеттинген чаңгыс көжегелиг «Үениң негелдези» деп шиизи, Кара-Кат Ооржактың «Коммерсант» деп шиизин салган. Бо шиилер шупту ол үеде «Арбай-хоор» деп агиткультбригаданың кол репертуарынга турган болгаш Кызыл, өске-даа кожууннарның көрүкчүлери күзелдии-биле сонуургап көөр турган. 1992 чылда Александр Мургутеевич Кызыл кожуун чагыргазының культура килдизиниң культура чырыдыышкын ажылының талазы-биле кожуунда организас-методиктиг төптүң эргелекчизи кылдыр ажылдап кирген. Бо ажылга ажылдап киргеш, кожууннуң культура чырыдыышкын четкилеринге практиктиг база методиктиг дузаны чедирбишаан, ынак ажылы – бот-тывынгыр артист ажылын уламчылап, национал байырлалдарга сценарийлерни бижип, ону сценага тургускан: «Шагаа», «Наадым», «Дүк-Дою» ол ышкаш вечер-портрет овур-хевир, тематиктиг кежээлерни эрттирер турган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Бетиңде тур мен,
Салчак, Александр Мургутеевич
Аас чогаал-биле депшилгези
Ол-ла чылда Якутияга болган 2-ги Делегей чергелиг конгресске киришкеш, Александр Мургутеевичиниң удуртуп турган коллективи лауреат шаңналды алган. Якутск хоорайда ол-ла үеде ажыттынган «Делегей улузунуң хомустары» деп музейде Александр Мургутеевичиге тураскааткан булуңу бар. Ында Александр Мургутеевичиниң кылган янзы-бүрү он бир аңгы хевирниң хомустарын делгеп аскан. Александр Мургутеевич өске-даа тыва национал хөгжүм херекселдерин бодунуң холу-биле кылып сиилбип каастап тургаш, бот-боттарынга дөмейлешпес, тускай кылдыр кылган. База оларынга тергиин ойнаар турган. Бажыңында бир өрээли мастерская апарган болгаш ында ховар дээн тыва хөгжүм херекселдериниң музейи болуп турар.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Аал-оранга,
Ажы-төлге,
Салчак, Александр Мургутеевич
Аас чогаал-биле депшилгези
Александр Мургутеевич – Тыва улустуң хөгжүм херекселдерин кылыр тускай мастер, Ак-Довуракка ажылдап турган үелеринде өөреникчилерни өөредип, көрүлделерге киириштирип, Кызылдың уран чүүл училищезинге тускай кичээлдерни эрттирип турган. Александр Мургутеевич тыва хөгжүм херекселдерин – игил, бызаанчы, чадаган, дошпулуурну кылган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Аарыг-аржык болдурба!
Салчак, Александр Мургутеевич
Дөзү
Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Уран чүүл
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Ха-дуңмага,
Кады-кожамга,
Хары чонумга,
Хай-халап үндүрбе!
Өртемчейге,
Өвүр-арыга
Өрттүг дайын кывыспа!
Арага чок
Амгы куда
Чылан чылда болуп турзун!
Араганы
Арай шеглеп чоорту кагзын!
Кижиге
Кижи немешсин!
Малга
Мал немешсин!
Ажыл-ишкир
Арат-чонум
Аас-кежии чечектелзин!
Амыр-тайбың,
Арыг агаар
Бөмбүрзекке делгерезин!
Монгул Анна Түлүшовна (1960 ч.т.) бижээш чоруткан.
Улу чылын уткуп тура йөрээл Улуг-чаагай коданымда, Улу чылы моорлап келди!
Көк оттарындан Көк дээр арыг турзун!
Көзүнүң чылыындан Коъдан-аалым менди болзун!
Аарыг-аржык тайлып читсин! Аъш-чем элбек болзун!
Тоолда дег кежиктиг болуулу, Торлаа дег өөр болуулу!
Өршээ, өршээ!
'''Шыгжаттынганы: ТГШИ-ниң Эртем архиви. Аас чогаал фондузу. Т.312. Д. 2232, л. 1.'''
Саая Самбуу Чүвүрекович күүсеткен.
Кодан чылын уткуп тура Шагаа йөрээли
Айым чаазы, хүнүм эртези, Эрги чылды үдеп тур мен, Чаа чылды уткуп тур мен!
Хоюг дүгү саглаңнаан, Холун-будун кожа базып, Хокпаңнадыр даалыктаан, Ховужукту кежир халааш, Хоюг сиген сый баспас, Баалыктап маңнап ажып, Балдырганын чемней каап, Кончуг чараш маң-биле, Кокпазынга кирип алгаш, Кодан чыл Хайыракан Кончуг оожум моорлап келди!
Уткуп алган, Кодан чылым, Ууттунмас буянныг, Уттундурбас кежиктиг болзун! Эки чүве элбес болзун!
Багай чүве ырак турзун! Хак дээр ханаа-думаа чок болзун! Түк дээр дүкпү-думаа чок болзун!
Арбай-тараа чаагай болзун! Аъш-чем элбек болзун! Үнүш-дүжүт чаагай болзун! Үрезин-хүнезин элбек болзун!
Айлыг, хүннүг чаап бүткен Алдын-сарыг өртемчейим, Улуг чуртка чут кирбезин, Уя, кажаамга бөрү кирбезин!
Алдай-Таңдым кезииримге, Аңы-меңи аайлыг болзун! Агым суунга баарымга, Алдын балыы элбек болзун!
Хүнүм адаан доза бүткен, Хүрең-хүрең тайгаларым, Айым адаан доза бүткен, Ала-шокар тайгаларым.
Мөңгүн ышкаш чайыннанган, Мөгеннелчек бедик сынныг, Бээр көрген бедик Мөңгүн, Аккан суу аржаан болзун! Үнген оъду эм болзун!
Барыын чүкче уйлай көрген, Бажы бедик тайгаларым, Айга кыппас ак даштыг, Хүнге катпас хүрең даштыг, Адам болган ажай-буурул Ак-Баштыг, улуг тайгам, өршээ!
Улуг чуртум чартыын дуглаан, Улуг артым Улаан-Саадак, Ашкан-дүшкен амытан чон, Амыр-менди аргыыр болзун!
Кадыр черге чуук турбазын! Хаялыг черге тайгак турбазын!
Көстүп турар көк дээрим, Көктүг шыктыг төрээн черим, Булуттуг дээрден чаңнык дүшпезин! Будуктуг ыяштан бузунду дегбезин!
Чаъстыг булуттан чаңнык дүшпезин! Чарт ыяштан чаштанчы дегбезин! Эрик хавактан эндээ болбазын! Эзим-аргаа өрт үнмезин!
Литература
Адрианов А.В., Шагаа - сойотский новый год Ш Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Сүт-Хөл кожууну
Сүт-Хөл кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Административтиг төвү — Суг-Аксы сумузу.
Шөлү - 6691,25 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 8077 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
География
Сүт-Хөл кожууну Тываның барыын талазында турар. Кол хемнери — Хемчик, Алаш, Ак-Суг, Чес-Булуң, Алдыы-Ишкин, Үстүү-Ишкин. Бедик даглыг хөл — Сүт-Хөл.
Үндезини
С С С С
Горшкова, Полина Петровна
Полина Петровна Горшкова (1989 чыл ноябрь 22, Тольятти) — россияның гандболизи, Россияның чыынды командазының база «ЦСКА» гандбол клувунуң солагай кыдыкы ойнакчызы. Лада клувунуң составынга 2008 чылдың Россия Чемпиону. 2015 чылда чайгы Универсиаданың чемпиону.
Намдары
Тольяттиге төрүттүнген. Гандболду он харлыында төрээн хоорайынга ойнап эгелээн. СДЮСШОР №2-ге ойнап турган, бир дугаар тренерлери — Нина Борисовна Бойко база Александр Николаевич Хомутов. Үш чылдың тургузунда (2004, 2005, 2006) ооң командазы 1989-туң уругларының аразынга Россияның Первенствозунуң тиилекчизи болган.
Тольяттиниң «Ладазының» тургузуунга 2007 чылда Россияның Кубогунуң финализи апарган, 2007-2008 чылдырның сезонунга Суперлиганың «алдынын» чаалап алгаш Россияның чемпиону апарган.
«Ладага» тургаш чеди каттап Россия чемпионадының призёру апарган: 2014, 2015, 2017, 2019 чылдарның мөңгүн медальдарын болгаш 2011, 2012, 2016 чыдарның хүлер медальдарын алган. Оон аңгыда ол чылдарның тургузунда Россия Кубогунуң финалынга үш каттап ойнааш үш каттап хүлер медальдарны чаалап ап турган.
Европаның ареназынга «Ладаның» ойнакчызы кылдыр ЕГФ Кубогунга ийи каттап тиилеп турган.
2019 чылдың чайындан — ЦСКА ПГК ойнакчызы.
2012 чылда Тольяттиниң күрүне университединге өөредилгезин дооскан. Уруун Софияны өстүрүп турар.
Чыындыга карьеразы
2015 чылда Россияның студент чыынды командазынга Делегейниң XXVIII-ки чайгы Универсиадазының «алдынын» чаалап алган.
2016 чылда Астраханьга эртип турган олимпий квалификационнуг турнирге киржип турган. Россияның командазы тиилээш Рио-де-Жанейрода Олимпиадаже путёвканы чаалап алган. Олимпиаданың бодунче чалалга албаан.
Ом Мани Падме Хуң (дагда бижик)
Ом Мани Падме Хуң деп дагда бижик – Кызыл хоорайның соңгу талазында Улуг-Хемни кежир дагда бижээн улуг бижик.
Дөс
№
Ак-Даш
Ак-Даш - Сүт-Хөл кожуунда суур.
Координаталары: 51°20'14 с.ш., 91°07'37 в.д. Шуудаң индекизи:	 	 	668150
Суур ишти
Ак-Дашта 5 кудумчу бар: Найырал, Хемчик, Дажы-Серен, Улуг-Алаак, Малчын.
Омааш
Омааш (Ложка) — кижиниң чемненирде ажыглаар херексел. Ооң-биле чемни ускаш, аасче киирерге тааржыр кылдыр чогааткан. Омаашты шопулак деп база адаар.
Омааштар бичии база улуг кылдыр аңгылажыр.
О
Хөй тейлээриниң ажык-дузазы
Хөй тейлээриниң ажык-дузазы — бодунга болгаш өскелерге аас-кежик күзевишаан, оларга хилинчек-човулаң күзевейн тейлээриниң түңнелинде дорт азы кыдыындан келир буян болур. Аас-кежик, чыргал тамчык келзин дээш буян чыыры албан. Хилинчек-човулаңны оожургадыры-биле кара үүлени арыглаары албан. Ынчангаш буянны хөйнү чыыр, кара үүлени хөй арыглаары-биле албан хөй тейлээр деп чугаалап турар утказы ол.
Дөзү
Дамчо Нанми Тонме
С С
Атилла Йылмаз
Атиллa Йылмаз (Турк дыл: Atilla Yılmaz) (төр. 1975, Бакыркөй (кожуун), Истанбул) Турк ыраажы, композитор.
Үлкү Ожаклары (Үлгү Одагы) деп атты хүлээнип алган. 1995 чылдa Хайкырын ("Haykırın") деп бирги альбомну үндүрген, бир үеде Өтүкен группазының (Grup Ötüken) солизи турган, 1999 чылдa "Ой Лейли" деп альбом-биле ( "Oy Leyli") алдарга четкен.
Амгы үеде Истанбул хоорайда Үлкү Ожакларындa удуртукчулап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:турк ыраажы
Шивээлиг даг
Дагның координаталары: 51°7'17" с.ш. 90°22'17" ч.д.
Он ай
Он ай – чылдың он дугаар айы. Он бир айда 31 хүн бар.
О О
Воск
Воск (о узадыр адаттынар) (Воск, Wax)– арыларның чигирин шыгжаар болгаш чуурга салыр алды азыглыг уяжыгаштарын кылыры сарыг азы ак өңнүг чук ышкаш чымчак бүдүмел, ол ышкаш анаа дөмейлешкек минералдан, үнүштен азы дириг амытандан алдынган бүдүмел.
Эртем аайы-биле чугаалаарга, воск болза үнүштер болгаш дириг-амытаннар делегейинде нептереңгей бөдүүн липидтер-дир (үстүг кислоталарның болгаш дээди көвей молекуларлыг спиртерниң нарын эфирлер). Сугга дыка шыдамык, быжыг болур, ынчалза-даа бензин, хлороформ, диэтил эфирге эстиичел.
Ызыгуур талазы-биле (тывылганы-биле) восктарны амытандан болгаш үнүштен деп ылгаар.
Воск бойдуста
Амытандан воск:
Казымал воск (озокерит) кызыгаарлыг углеводородтарның тургузуунга турар.
Дөс
В
Воронка
Воронка (ийиги о узадыр адаттынар) – суук чүүлдү саваже кударда ажыглаар, конус хевирлиг, ужу барып хоолай апарган херексел база бойдуста.
Дөс
В В
Ак-Довурак
Ак-Довурак (Белая Земля,Белый Камень), (түрк. «Ак Топрак») — Тыва Республиканың барыын чүгүнде турар хоорай. Барыын-Хемчик кожуунга хамаарышпас аңгы административтиг эргелиг хоорай болуп турар.
Ады
Хоорайның барыын талазында чурттакчы бажыңнарның шуут чанында асбест казымалдыг даг чазарлап каан. Ак-Довурактың адын азбестке хамаарыштыр адаан. Чамдыкта ол бүдүрүлгеде чазылдырыышкыннар кылып турар. Ооң дугайында шупту чурттакчылар дораан эскерип каавытар.
Аңгылал:Тываның хоорайлары
Волюнтарист
Волюнтарист (и узадыр адаттынар). Волюнтаризмниң талалакчызы.
Волюнтарисчи (бирги и узадыр адаттынар) – Волюнтаризм-биле холбашкан.
Дөс
В
Тээли
Тээли — Тыва Республиканың Бай-Тайга кожуунунуң төп сууру.
Тээли дээрге, 3 суурнуң каттышканы-дыр: Төп Тээли, Хемчик, Найырал (Дружба).
Чурттакчы чону
2011 чылда - 3764 кижи
Географтыг туружу
Суур Ак-Довурактан 40 хире км черде турар, Кызылдан ыраа 349 км. Чөөн талаже Кызылче бадар орук (трасса) бар.
Харылзаа
Тээлиде, Кызылда ышкаш, соталыг харылзаа операторлары бар — Билайн, МТС биле МегаФон.
Тайылбыр
Тээлиниң толептиг чурттакчылары:....
Шеңне чечээ аңаа шаанда өзүп турган.
Дубо
Дубо — Көпсү-Хөлдүң чанында таңдыларга чурттап чораан шаандагы аймак.
Тээли
Тайылбыр
Т Т
Дубо
Ат-сывы
Боттарын олар Туха деп адап турган чадавас. Шаандагы кыдат төөгүчүлер ол аймактың адын Дубо кылдыр бижип турган. Дубо дээрге бир-ле түрк азы самоди сөстүң кыдат транскрипциязы-дыр. Кыдат дыл түрк болгаш самоди сөстерни шын дамчыдып шыдавас. XIII векте моолдар оларны Тухас деп адаар турган.
Дылы
Шаг шаанда олар Саян дагларының самоди дылдыг улузунга хамааржыр чораан. Соонда олар түрк дылдыг апарган. Кажан, кайы үеде Көпсү-Хөлдүң ивижилери түрк дылдыг апарганыл? Оозу таптыг билдинмес.
Чурту
Көпсү-Хөлдүң соңгу биле барыын талазы, Шишкит хеми.
Үези
VII век — амгы үе.
Дубо деп аймак VII дугаар векте тыптып келбээн. VII дугаар векти эге үе кылдыр айыткан ужуру чүл дээрге, Дубо дугайында эң бир дугаарында VII вектиң кыдат төөгүжүлери бижээн бооп турар.
Эрги төөгү бижиктери
Таншу деп төөгүден алган бижик (Н. Я. Бичуринниң очулгазы, Дубо дугайында долузу-биле). '''XI. Дубо.''' Дубо дээр улус Бичии Далайның соңгу чүгүнде чуртап турар, барыын чүкте кожалары Хагас, мурнуу чүкте Хойху. Чон үш аймакка чарылган, ол аймак бүрүзү тускай даргалыг бооп турар-дыр. Оларда чыл санаашкыны деп чүве чок: олар сигенден кылган чадырларда чуртап турар; мал тутпас, чер аңдарбас улус-тур. Оларның чуртунда ай дыка өзер: ооң дазылын чыгггаш олар кадык кылып алыр-дыр. Балык тудуп чиир, куш, аң-мең эъди-биле амыдыраар улус-тур. Киш кежинден, иви кежинден идик-хепти даарап алыр улус; ядыылары хепти куш чүүнден даарап алыр-дыр. Куда доюнда байлар чылгы малды белекке сунар, арай ядыылары иви кежи биле кургаткан ай сөңнээр-дир. Өлген кижини хааржакка суккаш дагга апарып каар, азы чок болза ыяшка баглап каар. Чорта берген кижини орнукшударда ыглажыр улус-тур, тукюе база шак-ла ындыг. Оор херээн үүлгеткен кижини эриидевес. Ооржу кижиге өре төледир. Чжен-гуань деп кижи хаан апарганындан бээр чээрби бир чыл бооп турда, 647, олар Гулигань деп чоннуң кижилери-биле биске аалдап келген. Элчин кижилер таварыштыр олар биле харылзааны база тудуп турдувус. Таншу деп төөгүден алган бижик.
''I. Хакяньсы. Хагас.'' деп эгеден Дубо аймак дугайында үзүндү (база-ла Н. Я. Бичуринниң очулгазы-биле). Шупту хемнер Хягас чуртун таварбайн соңгу-чөөн чүкче агып чыдар, соңгу талада ол хемнер катышкаш далайже агып кире бээр, Мума деп улуска келдивис [ол дээрге хаак кедер түрктер дир], ында үш аймак көжүр чурттап турар: Дубо, Милиге, Эджы. Бег кижилерин Гйегинь дээр. Чуртап турар бажыңнарын тос карты-биле шып алыр улус-тур. Оларда тергиин эки "аъттар" бар. Ыяш "аъттар" биле дош кырынга чуңгуулаар чаңныг улус-тур. Буттарынга хаак кедип алгаш, даянгыыштан шенектенип туттунуп алыр улус, бир иттингеш-ле чүс базым хире чедер черже дыка дүрген тайып чоруй баар. Дүне када улусту үптээр, оорлаар хүндүс чаштынып чыдарлар. Хягастың улузу оларны туткаш ажыл кылдыр-дыр. Юань чао би ши-ден үзүндү. (С. А. Козинниң очулгазы). Мында болза моолдар Тухас деп сөс-биле Шишкиттиң ивижилерин адап турар-дыр. § 239. Кодан чылында (1207) Чжочини Оң таланың шерии-биле Арга чоннарынче чортупкан. Орукту Буха деп кижи айтып турган. Эң баштай ойраттың Худуха-беки деп кижизи бүдүн Түмен-Ойрат дээр улузу-биле эвилеңейнип бараалгаан. Ол кижи Чжочиге келгеш, ону бодунуң чуртунче үдээш, оон ам орук айтып Шишкитче чедирген. Ойрат, Бурят, Бархун, Урсут, Хабханас, Ханхас биле Тубас деп улустуң аксы-сөзүн алгаш Чжочи Түмен-Кыргыс деп чуртуң кызыгаарынга чеде берген. Чжочиге Инал, Алдиер биле Олебек-дигин дээр кыргыс нояннар келген. Олар черге чедир сөгейип, хаан кижи оглунга аскы-сөзүн берип начын бора хартыга-биле, аскыр ак аът-биле, кызыл киш кежи-биле белек сунган. Чжочи шупту Арга чоннарын Моол эрге-чагыргага киирип алган, оон тура эгелээш маңаа чедир чоннар ады болза: Шибир, Кесдиин, Байт, Тухас, Тешек, Тоелес, Таси Бачжиги. Г. Н. Потанин. "Соңгу-Барыын Моол дугайында бижиктер". . 1879-1980 чылда шинчилекчи аян-чорук кылган. (Сөөктер аттарын Г. Н. Потаниниң бижээни-биле артырдым). Оюннар үгер даазынга чагыртпас 5 дугаар кожуун бар, ол кожуун Көпсү-Хөлдүң соңгу талазында 4 сумулуг: ХасутѢ (Хаазыт), КалучінѢ (Калчан), ХердэкѢ (Хертек), Мундей (өскелерниң чугаазы-биле ХасутѢ (Хаазыт), ИрхитѢ (Иргит), ШерьхиттынѢ (?), ХуреклыгѢ (?) ). Суму ады-биле бүдүн кожуун адын адаан деп меңээ улус чугаалаан. Ноянывыс ХасутѢ эвес КалучінѢ деп сумудан укталган деп база улустан дыңнадым, ноян кижиниң ызыгуур салып укталган сөөгүнүң ады-биле кожуун адын адаар болгай черле, бо таварылгада даа-ноянны томуйлап каан болган-дыр, ол кижи адазындан ноян херээн салгал дамчып албаан бооп турар; мындыг чүве бо оранга черле турбаан-дыр, ол дээрге чаартылга-дыр. Эрги үгер-даалар Хаазыт сумузундан үнген бооп турар чадавас, амгы үениң ноянын эрги ёзу-чаңчыл сагывайн олуртуп каан-дыр, ол кижи КалучінѢ сумузундан үнген-дир. Көпсү-Хөлдүң урянхайлары боттарын Туфа азы Туха дээр-дир. Албанны Улаастайже дужаар улус-тур. Оюннар үгер даазынче, Самагалдайже 3 кижини албан ажылын кылдыртыр дээш чортуптар улус-тур. Үш чыл эртерге-ле кижилер солчуп турар. Көпсү-Хөлдүң улузу албан ажылын чуртунга эртирзе деп дилээрге ноян ынаваан-дыр. ...
...
Оюннар үгер-даазынга чагыртпайн турар урянхай чоннуң база бир кезээ, Хук хемниң унун эжелей чурттап турар. Олар хотогойтунуң Биширилты-ваңынга чагыртып турар, оларны чайзаң удуртуп турар; ооң аалы Борголтай деп хемде турар; кожуун улузу үш сөөктүг: Джокду (Чөгдү), ЗотѢ, ЕльджигенѢ (Элчиген). Оларның чугаазы-биле албанны олар Шитыр-ваңдан келген тамылга(?) төлеп турар, чайның ортаа айында олардан сонгодыкѢ(?) чыыр, ол дээрге чылгыдан бе үзүп бергеш, оон ыңай киш биле үс кештери-биле төлээр албан-дыр; тамылдың(?) бодунга кыжын олар шусэнѢ (?) чыыр-дыр. Тере-Хөлде улус оларны, Биширилты-ваңга 9 ак аът биле ак тевени төлеп турар, деп чугаалаан-дыр. Хуктуң урянхайлары боттарын Туфа азы Туха дээр; урянхай деп сөстү "урангай" кылдыр адаар улус-тур.
Салгалдары
Туха кижи.
Үе-дүптен бээр Көпсү-Хөлдүң чанынга чуртап чораан аңчы, ивижи улус-тур.
Орус этнография. Билдинмес айтырыглар.
Шаандагы кыдат төөгү “дубо” деп аймактың чугаазын тодарадып айытпаан. Мындыг чүве болганда орус этнографтар маргыжар-дыр: “шаандагы Дубо дээр улустуң домаа кандыг боорул”?
Орус этнограф кижилерниң ниити бодалын шинчилеп көргеш Н. А. Сердобов бодунуң бодалын “Тыва чоннуң тургустунуп тывылганының дугайында төөгү” деп номга чара бижээн. Дараазында ол номдан солун үзүндүлер. Үзүндү бижик бүрүзүнүң адаанда боттарывыстың шүгүмчүлеливисти киирип калдывыс: (41 дугаарлыг арын).
Дубо дээрге улуг аймак-тыр. Олар түрк дылдыг турган чадавас, аймактың улузу Каа-, биле Бии-Хемниң унунга (Тываның чөөн талазынга) Көпсү-Хөл чанынга амыдырап чурттап турган. Ол болза ортаакы вектерде чурттап чораан чамдык тыва улустуң өгбелери-дир. Шүгүмчүлел.
Шаандагы кыдат төөгү Дубо аймааның дугайында бижикте тускай хем адын айытпаан. Ынчангаш Каа-, биле Бии-Хем дугайында чүнү-даа чогаатпас болза эки. Чогум Көпсү-Хөл чанынга амыдырап чурттап чораан улус XVIII – XIX вектерде Таңды-Тываның Көпсү-Хөл дээр кожуунунга хамааржыр турган. Амгы үеде ол чер болза Моол күрүнениң Хөвсгөл дээр аймаа-дыр. Ында чурттап турар ивижи чон боттарын тыва чоннуң кезии деп санап турара бе? (192 дугаарлыг арын).
Ындыг болган төлээде, Тываның соңгу-чөөн талазындан делгем ховулуг черже “Дубо” аймактың кезек улузу хөй-хөйү-биле көшкен. Ол шаандагы аймактан тыва чон адын, чаагай чаңчылдарын, ажыл-агыйын дөзеп алган. Кижи бодаарга, кезек төрел аймактар каттышкаш чаңгыс "Дубо" деп ат алган хевирлиг. Соонда ол аймактарның саны көвүдей берген. “Дубо”-дан укталган чамдык улус кат чыып, аңнап, иви малды тудар турган, өскелери мал-маган (чылгы биле хой малын) тудар турган. Шүгүмчүлел.
Шаандагы кыдат төөгү Дубо аймааның дугайында бижип тура, ол улусту хову чуртуг черже көжүп турган деп айтып биживээн. Шаандагы кыдат төөгү бижиинге орус этнографтарның бодалы дүүшпес болганда оларның сагыжын, бодалын меге деп санаар болза эки!
Иви азыраан улустуң саны көвүдеш, оларның бир кезии ыраккы ажык ховулуг черже көжүп турганын кым көрген чүвел? Тайгада иви малдың бажы көвүдезе мал аразынга аарыг тыпты бээр. Аараан ивилер өлүр, мал саны кызырлыр. Мал саны кызырлыр болза кижи саны база кызырлыр.
База-ла, кыдат бижиктер ол аймактың дугайында "чылгы мал, бода мал, хой азырап турган улус-тур" деп чүнү-даа биживээн. (242 дугаарлыг арын).
Бистиң эраның I дугаар муң чылында Тываның соңгу-чөөн талазынга түрк дылдыг улус чурттап чораан-дыр, деп С. И. Вайнштей чугаалап турар. Ооң ол чугаазынга кижи бүзүреп болур-ла дыр. Шүгүмчүлел.
Дубо аймааның улузу Тываның соңгу-чөөн талазынга чуртаваан. Көпсү-Хөлү биле Шишкит хеми Тываның чөөн талазында туруп турар. Соңгу-Чөөн тала дээрге тожулар чурту-тур. Чогум "Дубо" аймааның дылы, домаа дугайында кыдаттар таптыг чүнү-даа биживээн.
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Он бир ай
Он бир ай азы Ноябрь (November — тоску) – Григориан календары-биле чылдың он бир дугаар айы. Он бир айда 30 хүн бар.
Ноябрьны Григориан календарьда он бирги ай кылдыр санаар, а эрги рим чыл санаашкыны-биле алырга тоску ай-дыр, чүге дизе Цезарньның реформазының бертинде чыл с марттан эгелээр турган. Ынчангаш novem — тос деп уткадан Ноябрь айны адаан. Чылдың 30 хонуктуг дөрт айларның бирээзи.
Амгы эпохада григориан календарь-биле ноябрь 23-ке чедир Хүн Деңзилер сылдыстар чыыжынга турар, ноябрьның 23-29 хүннеринде — Скорпионнуң сылдыстар бөлүүнге, а ноябрь 29-тан эгелеп — Чылан тудукчузунуң сылдыстар бөлүүнге турар (өске тайыблыр-биле — ноябрьның 22 биле ноябрьның 30 таарыштыр).
Россияның
О О
Ай
Черге эң чоок октаргай делгеминде борбак чүүл, Черниң чайгаар бүткен эдеринчизи — Ай (демдээ: ). Ооң массазы Черниинден 80 катап биче. Атмосфера чок, тыртыжыышкын күжү кошкаак болганда Ай кырынга база ооң чоок-кавызынга газтарның молекулалары ызыртынмас. Ооң кырында агаар-даа, суг-даа, амыдырал-даа чок. Амгы үеде Ай — Черден өске кижиниң буду баскан октаргайның телозу.
Айның шинчилелдери
1961 чылда Американың октаргай шинчилээр НАСА агентствозу Айже октаргай корабльдар чортур программаны кылыр сорулганы салып алган. Ол программага октаргай шинчилээр "Аполлон" аттыг корабльдар болгаш чүък чүдүрер "Сатурн" деп ракеталар ажыглаттынган. "Аполлон" программазының үезинде Черниң кырынга ийи улуг чидириишкинниг болуушкуннар болган. Черге бүдүртүнүп турган шинчилел үезинде ракета ужудар шөлге улуг өрт болган соонда үш астронавт кижи өлген. Болуушкуннүң соонда өрттенген корабльды "Аполлон-1" деп адаан.
1967 чылдың март айның ортузундан 1969 чылга дээр хыналда ужудуушкуннар эртип турган. Ооң үезинде "Аполлон-1", "Аполлон-4", "Аполлон-5", "Аполлон-6", "Аполлон-7", "Аполлон-8", "Аполлон-9", "Аполлон-10" дээрже чоруттунганнар. Ам-на 1969 чылдың чеди айның 16-да "Аполлон-11" Айже үнген. "Аполлон-11" үш кижиден тургустунган (Нил Армстронг — капитаны, Майкл Коллинз — пилоду, Эдвин Олдрин — пилоду) кол экипажтыг үнген.
Чеди айның 21-де 1969 чылда Гринвичтиң 02 шакта 56 минутада 20 секундада Нил Армстронг бирги базым кылып, Айның кырынче дүшкеш, дараазында сөстерни чугаалаан: "Чаңгыс кижиге бо чүгле бичии базым, ынчалза-даа бүдүн Черниң чурттакчыларынга бо дыка улуг идиг".
Оригиналы: "That’s one small step for a man, but one giant leap for mankind".
"Апполон-11-ниң" соонда база экипажтыг корабльдар Айже ушкан. "Апполон-12" Черже 34.4 кг айның породазын эккелген. "Апполон-16" 94,7 кг породаны чыггаш, база Черже чедиишкинниг эккелген.
Айның кыры
Айның кырын камгалаар агаар чок болганда, ооң кырынга метеориттер, хүн «шуурганнары», космос херелдери шаптык чокка дүшкүлээш, оңгул-чиңгил, дөң-дөстектерни тургускулаар. Ооң кыры хүндүс кадар 120° изиир, дүне – казыыр 170° соор. Температура улуг ылгалдыг болганда, Ай кырының породазы ооң тайлымындан тигленип, буступ тургулаар.
Айда агаар чок болганда, аңаа барган космонавтар вакуумдан скафандр-биле камгаланыр. Аңаа барган кижиниң деңзизи 6 катап чиигээр. Кижиниң баш талазы аар болганда, Ай кырынга хөрээн хөндүргеш, балдырын ырбайтып алгаш, күдүйүп кылаштаарга эптиг. Эң-не баштайгы Айның «аалчылары» американ астронавтар Армстронг биле Олдрин. Олар Ай кырынга 22 шак болган. Ай Черни эллипстелчек орбита-биле дескинер. Черге эң чоокшулап келгенде, оларның аразы 356 410 км, эң ырай бергенде — 406 740 км, а ортумаа-биле Черден ыраа 384 400 км. Черни 27,32 дүн-хүн иштинде дескинер. Диаметриниң көстүр булуңу 0,5 градус. Ооң Черни долгандыр шимчээшкини барыын чүктен чөөн чүкче углуг.
Черден көстүр хевири
Ай борбак хевирлиг. Ооң чүгле Хүнге чырып турар чырыы биске көстүп турар. Көстүр хевири үргүлчү өскерлип, бирде төп-төгерик, бирде чартык төгерик болуп турарының чылдагааны ында. Айның көстүр хевириниң өскерлирин фазазының солчууру дээр. Айның сылдыстарга хамаарыштыр Черни дескинер үезин сылдыстар айы дээр ийикпе, азы сидериктиг ай дээр; Айның Хүнге хамаарыштыр Черни дескинер үезин синодиктиг ай дээр. Синодиктиг ай дээрге Айның чангыс аай фазаларының солчуп эртер үези-дир. Сылдыстар айы 27,3 дүн-хүнге дең, а синодиктиг ай 29,5 дүн-хүнге дең. Айга чаңгыс дүн-хүн эртери Чер кырынга 29,5 дүн-хүнге эртеринге дең. Ынчангаш Айның чаңгыс хүнү Чер кырының ийи неделязынга, чаңгыс хонуу база ол хире үргүлчүлээр.
Орбитазы
Эллипс хевирлиг Ай орбитазының Черге эң чоок точказын перигей, а эң ырак точказын апогей деп адаар.
Ай кыры оргу-дески эвес, оңгул-чиңгил, дөң-дөстек цирктерден, кратерлерден болгаш порлардан тургустунган. Төгерик чалдар кажаалаан, иштии чарыы даштындан артык кудургай дазыраш шөлдерни цирктер дээр. Кратерлер цирктерге дөмей, ынчалза-даа хемчээл талазы-биле олардан аажок биче болгаш оларның ишти ханы, оңгар. Порлар дээрге, даштындан көөрге билдирер-билдирбес ханы оңгарлар-дыр.
А Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Школа
Шко́ла (гректеп σχολή - хостуг үе, scholē) — ортумак эртем-билиглер чедер өөредилге чери. Калбаа-биле ап кээрге, ол сөс кандыг-даа өөредилге чери деп болур.
Школаның хевирлери
Аңаа чедип болур:
Школада үени үлээни
Школа иштинде үе колдуунда 3 чардынган: кичээл, часпар, немелде. Кичээл биле часпар кезек када солчур, а ооң соонда немелде-биле ол өөредилге үези төнер.
Кичээл - эртемнер аайы-биле аңгылаан билиглер өөредири.
Чапсар — кичээлдер аразында дыштанылга.
Немелде (орустап Группа продлённого дня, ГПД) — кичээлдер соонда школага өөреникчилерниң артары (чемгерер, кичээлдер белеткээр үелиг), кажан өөреникчи бажыынга ол үеде туруп шыдавас болза.
Хостуг хүрешке ССРЭ Чемпионады
Хостуг хүрешке ССРЭ Чемпионады — ССРЭниң чемпион ады дээш эң эки совет мөгелерге хостуг аргага маргылдаа. Эң баштай 1945 чылда Ленинградка эрткеш, чылдың-на болур апарган. 1956, 1959, 1963, 1967 база 1975 чылдарда ССРЭниң чемпионаттарының медалимедальдарын ССРЭ чоннарының Спартакиадаларының хүреш турнирлерине ойнадып турган. Ниитизи-биле 1945 чылдан тура 1991 чылга чедир хостуг хүрешке 47 ССРЭниң чемпионаттары болган, ооң тиилекчилери кылдыр Совет Эвилелиниң 11 республикаларының төлээлелир бооп турган. 1992 чылда ССРЭниң буурап дүшкени болгаш, дың чаңгыс борбак Хостуг хүрешке Хамаарышпас Күрүнелер Эвилелиниң Чемпионады болган, а ол чемпионатты Барселонага Олимп оюннарынга киржир Каттышкан команда тургузарынга ажыглаан. Ооң соонда ССЭРже кирип турган чурттар боттары аңгы чемпионаттар эрттирип эгелээн.
Демдеглелдер
Аңгылал:Хостуг хүрешке СССР Чемпионаттары
Шмидт, Отто Юльевич
Отто Юльевич Шмидт (1891 - 1956) - билдингир совет эртемден, академик.
Ш Ш
Чедер (хөл)
"Чедер" хөл - Таңды кожуунда дустуг малгаштыг хөл. 2013 чылга чедир ону долгандыр эмненип дыштаныр курорт турган, ам ооң ээзи солушканда, курорт байдалы өскерлип турар.
География
Кызыл хоорайдан Эрзин баар орук-биле (мурнуу-чөөн чүък) 45 км ырактан кыдыынче ээпкеш 2 км немей халдыр. Хөлдү долгандыр кургаг ховулар. Хөлден хем азы арык үнмес, ховуда өңгар черде, Ортаа-Тыва ыйгылааш кавызында, далай хемчээлинден 706 м бедикте турар. Хөлдү мурнуу чүъктен арык база чер адаанда суглар хандырып турар. Хөлдүң кыры шөлү 5,0 кв. км, узуну – 4,5 км, калбаа – 0,8–1,5 км, ханызы – 1,5–1,8 м.
Мирабилит база тенардит минералдарның ак кристаллдары артынчызы хөлдү долгандыр куржап алган.
Чедер хөлдү Тываның чурттакчылары үе-дүптен эмненип ажыглап эгелээн. Тыва Арат Республиканың Чазааның чалалгазы-биле (1921 – 1944) совет бальнеолог В.М. Левченко хөлдүң суун база малгажын эртем талазы-биле бир дугаар 1932 чылда шинчилээн. 10 чылдар оон бертинде-ле дыштаныр бажыңнар турза, чүгле ынчан-на төре деңнелдиг курортту ажыткан.
Хөлдүң эмнээр тургузуу
"Чедер" курорттуң бальнеофакторлары болза хөлдүң рапазы (дустуг суу) болгаш баларлыг эм малгаш. Хөл рапазының минералданганы: 80-200 г/л; тургузуу: хлорид-сульфаттыг, магний-натрийлиг. Хөл рапазы чыды сероводородсуг. Хөл эрии база дүвү баларлыг малгаштыг. Хөлдүң ортузунда малгажының кылыны 1 м. Баларлыг малгаш куу-кара өңнүг, дыгый тургузуглуг, шоолуг элгиичел эвес, сероводородтуг. Эм малгажының курлавыры элээн көвей – 1 сая 500 муң куб. метр. Физик-химик ажыктыг шынарлыг малгажы хөлдүң соңгү чүъгүнде. Баларның сугга эстир кезээнде тускай компонентилерин (г/л) дараазында даңзыда бижээн:
Эмнээр аарыглары:
Ч Ч
Волюнтаризм
Волюнтаризм (и узадыр адаттынар):
Дөс
В
Түрк дыл
Түрк дыл дараазында билиишкиннер-биле холбашкан:
Т
Дхаммапада
Дхаммапада
Дхаммапада — буддизм чогаалының эң чугула дээн бижиктериниң бирээзи. Ёзулал-биле алырга, кандыг-бир чүвеге азы болуушкунга хамаарыштыр Будда Башкының шүлүглээн шүлүктеринден ол тургусунган.
Эжеш строфаларлыг эге
бир
ийи
Дхаммаларны угаан бар болдурган, оларның эки кезээ - угаан, олар угаандан чаяттынган. Бир эвес кандыг-бир кижи арыг угаан-биле чугаалап азы кылып турар болза, ону, салдыкпас хөлеге дег, аас-кежик эдерер.
үш
"Ол мени дорамчылады", "ол мени сопту", "ол мени ажып алды", "ол мени үптеп каапты". Ындыг бодалдарлыг улустуң көөр хөөн чогу соксавас.
дөрт
"Ол мени дорамчылады", "ол мени сопту", "ол мени ажып алды", "ол мени үптеп каапты". Ындыг бодалдар чок улустуң көөр хөөн чогу соксай бээр.
беш
Чүге дээрге бо делегейге кажан-даа көөр хөөн чок чорук көөр хөөн чок чорук-биле соксаттынмас, ону чүгле көөр хөөн чок чорук чогу соксадыр.
алды
Чүге дээрге чамдык улус бистиң маңаа өлүр ужурлуувусту билбес. А ону билир улустуң алгыш-кырыжы дораан соксай бээр.
чеди
Күзел ханыышкыннарын хайгаарап көрүп чурттаар, сагыш-сеткили дөстүнмес, өй-чижек чок чемненир, чалгаа, шиитпирлиг эвес кижини, ылап-ла ону, күш чок ыяшты казыргы дег, Мара ужур шааптар.
Хүрешке Россияның тулган чемпионады 2017
Россияның хостуг болгаш грек-рим хүрешке тулган чемпионады 2017 чылдың ноябрь 25-те Воронежке эрткен. Маргылдааларга 80 хире мөгелер киришкен.
Дхаммапада
Эжеш строфаларлыг эге
сес
Хүрешке Россияның тулган чемпионады 2017
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по греко-римской борьбе Аңгылал:События 25 ноября Аңгылал:Чемпионаты России в 2017 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Воронеже Аңгылал:Хостуг хүрешке Россия чемпионаттары Аңгылал:Ноябрь 2017 года Аңгылал:2017 год в борьбе
Дхаммапада
Эжеш строфаларлыг эге
Күзел ханыышкыннарын хайгаарап көрбейн чурттаар, сагыш-сеткилин туттунуп билир, өйүнде чемненир, бүзүрели болгаш шиитпирлиг чоруу бүрүн кижини, ылап-ла ону, даштыг дагны казырганың күжү ужур шаап шыдавазы дег, Мара ужур шаап шыдавас.
тос
Боду хиринден арыгланмайн, алыс шынны-даа бодун кызыгаарлаарын-даа билбейн тургаш, сарыг өңгүр хеп кедер кижи ол хепке төлеп чок болур.
он
А кым хирин арыдып алганыл, эки чүүлдерге быжыкканыл, алыс шын-биле база бодун кызыгаарланыры-биле бүргеткенил, ылап-ла ол кижи сарыг өңнүг хепке төлептиг.
он бир
он ийи
Алыс ужур барын алыс ужур бары деп, а алыс ужур чогун алыс ужур чогу деп хүлээп көөр улус алыс ужурну чедип аар, чүге дээрге оларның хуу-салымы - алыс шынныг бодалдар.
Серизи багай бажыңче чаъс суунуң сыстып кирери дег, багай сайзыраан угаанче туралаашкын сыстып кирип кээр.
Серизи эки бажыңче чаъс суунуң сыстып кирери дег, эки сайзыраан угаанче туралаашкын сыстып кирбес.
он беш
Бо делегейге ол хомудап чоруур, өске делегейге база хомудаар. Бак чүве үүлгедикчизи ийи делегейге хомудап чоруур. Бодунуң херектериниң багын көргеш, ол хомудаар база хилинчектенир.
Бо делегейге ол өөрүп чоруур, өске делегейге база өөрүүр. Эки чүве тарыкчызы ийи делегейге өөрүп чоруур. Бодунуң херектериниң буруу чогун көргеш, ол өөрүп мага ханмас.
он чеди
Бо делегейге ол хилинчектенир, өске делегейге база хилинчектенир. Бак чүве үүлгедикчизи ийи делегейге хилинчек көөр. "Бак чүве үүлгеттим" деп, ол хилинчектенир. Айыылга таварышкаш, ол оон-даа үр хилинчектенир.
он сес
Бо делегейге ол өөрүп-байырлаар, өске делегейге база өөрүп байырлаар, эки чүве тарыкчызы ийи делегейге өөрүп байырлаар. "Эки чүве кылдым!" деп, ол өөрүп-байырлаар. Аас-кежик чедип алгаш, ол оон артык өөрүп-байырлаар.
он тос
Бир кижи Бижилгени үргүлчү катаптап-даа тургаш, чалгаа болуп, ону эдербес болза, ол өскелерниң инээн санаар кадарчы дег. Ол кижи ыдык чүүлге хамаарылга чок.
чээрби
Бир кижи Бижилгени эвээш катаптап-даа тургаш, дхамманы эдерген ачызында күштүг хандыкшыл, көөр хөөн чогу болгаш билиг чок чоруткан адырлып алган болза база ёзулуг билиглиг, хостуг угаанныг, бо-даа, өске-даа делегейде хандыккан чүүлү чок чурттап турар болза, ол кижи ыдык чүүлге хамаарылгалыг болур.
Дөзү
' Будда. Эрткен төрүмелдер төөгүлери. Джатакалар. Тываның Ю.Ш.Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Орус дылдан очулгазы Н.Кууларныы. Кызыл - 2010 ч.'''
Д Д Д
Акустика
Аку́стика (ἀκούω (аку́о) — дыңнап тур мен) — үн дугайында эртем. Ол болза үннүң бойдузун болгаш айтырыгларын шинчилээр: үннүң тыптыры, тарадыышкыны, хүлээри болгаш дээжи. Физиканың (механиканың) эң чоонундан (0 Гц даап санаар) тура эң чиңгезинге чедир эглиңнээш чайгылыышкыннар болгаш чалгыглар шинчилээр бир угу.
Акустика көвей эртемнер аразында турар эртем болгаш, ооң көвей айтырыгларын дараазында көрүштер-биле чазып харыылап болур: математика, физика, психология, архитектура, электроника, биология, медицина, гигиена, хөгжүм теориязы болгаш одө.
Чамдыкта (бөдүүнү-биле чугаалаарга) акустика деп акустиктиг системаны безин адаарлар -- өскерлиичел токту үн чайгылыышкынынче көжүрер электри херексел. База акустика деп сөстү бир өрээлдиң азы черниң эки-багай үн дамчыдар шынарын айтырда ажыглаар, чижээ: «бо залдың акустиказы-даа кедергей эки-дир».
«Акустика» (acoustique) деп терминни 1701ч. Ж. Совёр киирген.
Адырлары
Ниити (физиктиг) акустика — үннүң янзы черлерге херелдениишкини биле тарадыышкыны дугайында теория; үн чалгыгларының дифракция, интерференция болгаш үзүктелиишкин теориялары.
Геометриялыг акустика — үннүң тараарын шинчилеп өөренир акустика кезээ. Ооң сайгарар талазы болза: үннүң херелдери - акустикалыг чайгыныышкыннарның энергиязының угларынга касательная (очулдурар) шыйыг-дорт-тур.
Дөс
А
XI-ги Далай-Лама
Он бир дугаар Далай-Лама Хайдып Чамзы азы Кхедруб Гьяцо (Чүлдүмжамц) 1838 чылда төрүттүнгеш, 1855 чылда арзылаң дүжүлгеге чаларааш, он бир айны сөөлзүредир Дээрже чайылган.
Дхарма
Дхарма деп сөстүң ужур-утказы Дхарма (Пали: धम्म, Санскрит: धर्म, тыв. Дарыма)
Дарыма деп сөс санскрит дылда "тудуп турар чүүл" дээн уткалыг. Бар-ла бүгү чүүлдер – олар дээрге дарымалар, болуушкуннар болур-дур, ынчангаш олар бодунга таарышкан бүдүжүн азы шынарын кадагалап тудуп азы бодунга сиңир шиңгээдип алган турарлар. Шажын база ындыг – ол дээрге ооң кижилерни оожуктур тудуп,оларны хилинчек-човулаңдан камгалап турары-биле база дарыма болур-дур. Дарыма деп сөс мында бо сөөлгү утка-биле билдинип турар.
Бөдүүнү-биле чоокшуладыр чугаалаарга, мага-боттуң, дыл-домактың азы угаан-бодалдың кандыг-даа дээди үүлгедии болза Дарыма кылдыр билдинер, чүге дээрге ындыг үүлгедигниң ачызында кижи бүгү-ле ажыг-човулаңдан камгаланып алыр азы чайлатына бээр. Ындыг үүлгедиглерге бараалгаары – ол дээрге дхармага бараалгаары болур. Бир-тээ маңаа Дарыма дугайында айтырыгга тодаргай доктаар арга чок болганда, чүгле богда шажын Дарымазын бөдүүн, билдингир дылга кысказы-биле тайылбырлаар болган-дыр ийин.
Дөзү
Д Д Д
Алдын-Булак
Алдын-Булак — этно-культурлуг комплекс. Ол Тыва Республиканың девискээринде, Кызыл - Шагаан-Арыг автотрассазының соңгу чүк талазында, Кызыл хоорайдан 45 км ыракта Балык-Хараар деп черде турар.
Төөгүзү
Алдын-Булак 2010 чылда Тыва Республикага чарлаттынган Туризм чылында тыва чоннуң национал онза чүүлү, фольклору, национал амыдыралы салдарлыг болган бот-амыдыралдың культура комплекизин тудар деп онзагайлыг бодал-биле ажыттынган. Төлевилелди ТР-ниң Культура яамызы күүседип кылган.
Тургузуу, идеязы
Турисчи комплекстиң тудуг-архитектурлуг шиитпирлер үндезининде ийи үзел-бодал салдынган: экологтуг арыг-силии болгаш национал онза чүүлү. Ону каасталгазында скиф культуразының кезектерин болгаш тыва чоннуң чаңчылчаан амыдыралының элементилерин ажыглааш, Октаргай хевирлиг кылдыр туткан. Комплекс ресторан-өгден, 8 «президент» VIP-өглерден, эконом-класстың 7 өөнден, одаглыг 5 тожу чадырдан, спортчу шөлчүгештен, чоок-кавы девискээрлерни бараалгап көөр кыры серилиг бедик черлерде бичии тудуглардан, сауналыг чунар-бажыңнардан, суй-белек кылыгларын садар садыгжыгаштан, администрация бажыңнарындан болгаш авто-машиналар турар черлерден тургустунган.
Өглерниң каасталгазында республиканың онзагай төөгүзүн болгаш культуразын көргүскен. Өзек кылдыр тыва чоннуң ёзу-чаңчылдыг амыдыралының кезектерин алган. Оларның иштин «Аржаан-1» болгаш «Аржаан-2» скиф үезиниң сураглыг базырыктарындан тывылган материалдарның улгаттыр кылган хоолгалары-биле каастаан. Ханаларында тоолчаан скифтерниң янзы-бүрү амыдыралын көргүскен чуруктарны азып каан. Өг-ресторан 6 зонага чардынган болгаш, 100 олуттуг.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Туризм
Тыва Википедия
Тыва Википедия — Википедияның тыва дылы.
Тыва Википедияның тестилел (тестовый) хевири 2006 чылдың май 11-де тургустунган. 2013 чылдың июльда Викимедия Фондузунуң Дылдар комитеди тыва дылдыг Википедияны тургузар деп үзелди хүлээп ап, чөпшээрээн. Ооң соонда шиитпирни Директорлар Совединге (Board of Trustees) август 11-де бадылаан болгаш Тыва Википедияның төлевилелин «инкубатордан» tyv.wikipedia.org деп адресче көжүрген.
Тыва Википедияны идепкейи-биле Али Александрович Күжүгет сайзырадып турар. Ол, РЭА СС-тиң (СО РАН) Лаврентьев аттыг гидродинамика Институтунуң аспирантызы Али Күжүгет, Тыва Википедияның төлевилелин Тыва Республиканың лицей-интернатынга 2013 чылдың ноябрь 6-да болган «Өөредилге адырында чаартылгалыг технологиялар» (Инновационные технологии в образовании) деп Республиканың I-ги эртем-практиктиг конференциязынга бараалгадып көргүскен. Тываның Чазаа Новосибирск хоорайның сургуулдарынга чаартылгалыг (инновационный) төлевилелдери, «Вконтакте» социал четкини очулдурганы база Википедияның тыва дылын тургузары дээш 500 муң акшалыг гранты-биле деткээн.
Шөлүглер
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Википедия Аңгылал:Тыва Аңгылал:Тыва дыл
Теңгри
Теңри (азы Дээр-Ада) – Тыва чоннуң база оларның өгбелериниң бурунгу үе-дүптен үндезин кол чүдүлгези, сүзүү.
Тыва чоннуң ол бүзүрелинде үш кол дээди ыдык бар:
Үш кол дээди үнелел бар:
Үш кол дээди билиг бар:
Те́ңри (бурунгу-түрк. 𐱅𐰭𐰼𐰃 *teŋri / *taŋrɨ; Дээр, Тэнгири, эрги моол  Tngri; Тэнгэр; Тэнгэри; Teңгри; булг. Танчара; Турă; Таҥара; Tәңiр; Теңир; болгаш Тәңре; Тейри; бөдүүнчүткен кыдат дыл: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, бурун европаның дылы Тондир, Tengri,  болгаш Tanrı; Tañry; Тәңри; Tangri; Таңҡыр ) — түрк-моол уктуг Евразия чурттарының чоннарының дээди дээр бурганы.
Өске ады — «Мөңге Көк Теңри / Көк Тәңірі» (мөңге көк дээр-адам).
Бир дугаар бижиттингени кыдат төөгү допчулалда кирген, ында болза хүннер дугайында бижикте 撑犁, мынчаар тайылбырлаан: «匈奴谓天为撑犁» : хүннерниң адаары (天 кыдаттың адаары болза Тянь) Теңри.
Ортаакы чүс чылдың түрк дылдыг күрүнелиг чоннарның, ооң иштинде бүрүнгү көктүрктерниң хаанары чүгле Теңри ачызында чагырга тудуп чор бис дээр турган. Ол хааннар Теңриден чаялгалыг кылдыр саннатынар турганнар,ынчангаш оларның чаялгазынның тускай ады — кут, шилиттинген дүжүлгезин безин дээр уктуг кылдыр аңгылап адап чорааннар, бо ышкаш: Тенгрикут, Кутлуг азы Куталмыш.
Алишер Навои (XV чүс чыл) Теңри деп сөстү октаргай тургузуунуң дээди туруш тайылбырынга ажыглаан (Хамса, I:XIV)
Эрги моолдар үезиниң теңри чүдүлгезинде кол бурганнары (Тэнгэр Эцэг) база Чер-Ие (Газар Ээж), Тывалар-биле дөмей. Бүдүн делегейге тиилелге бээр чүдүлге моол улуг күрүнеге иштики хөөн тургузар бүзүрел болуп турган. Ынчангаш ол үенниң хааннарының чарлыктары мындыг сөстер-биле эгелээр турган: "Мөңге Теңриниң күжү-дүр" – бо сөстернии-биле алырга, боттарын Теңриниң күжү кылдыр саннатынып турганнар.
Старостинниң сөстер тывылган дөзэвилелиниң киржикчилерниң бодалы-биле "теңри" деп сөс ниити алтай дылда даңгырак база бурган деп уткадан тывылган деп санап турарлар.
База бир тывылганнын шуммер дылда Dingir деп сөстен («дээр»), бурунгу скандинав Тор (Þōrr), кыдат тус сөс Тянь утказы «дээр».
Автордан: ынчап кээрге улуг хову-далайның ол-бо талаларында адаашкыны дөмейсимээр болганда, Тыва чоннуң алдарлыг түрк өгбелериниң салдарындан ол янзы-бүрү чоннарже тараан деп билир болза эки (Чүүлдү бижээн кижи бодунуң бодалын киирбес, азы бир бир өске номга азы интернет-арында бижээн чүүлге даянып цитаталаар херек).
Дөзүк
Аңгылал: Бурган Аңгылал: Чүдүлге
X-гу Далай-Лама
Дөзү
О О О О
Блинова, Екатерина Никитична
Екатери́на Ники́тична Блино́ва (ноябрь 24 [екабряь ] 1906 ч., Каменск станицага, Донскойнуң Войсказы деп областька төр.  — декабрь 15 1981 ч., Москвага чок болган) — Совет Эвилелдиң геофизик (черниң физиктиг бот-шынарының дугайында эртем) эртемден, СССР-ниң Эртем академияның корреспондент-кежигүнү. Узун хуусаалыг агаар медээзи санаар арга саналдаан: аңгы атмосфера деңнелгелерин чаңгыс аай чыыр арга.
Намдары
Екатерина Никитична Блинова ноябрь 24 (декабрь 7) 1906 чылда Донскойнуң Войсказы деп областька, Донецк округка Каменск станицазынга төрүттүнген (амгы үеде Каменск-Шахтинский хоорай).
1928 чылда Ростов-на-Дону деп хоорайның Северо-Кавказск университедин дооскан (амгы үеде Ростовтуң күрүне университеди).
1935-1943 чылдарада Кол геофизика обсерваториязынга ажылдап турган. 1943-1958 чылдарда — Москваның Агаар бойдузун шинчилээр төп институдунга ажылдап турган. 1958-1961 чылдарда — Дузалал геофизик эртемнер институдунга. 1961 чылда Метеорологтуг (агаар болгаш атмосфера болуушкуннарының дугайында эртем) саналдалар кылыр төптүң Эргелекчизи бооп өлгүжеге дээр ажылдап турган.