cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моңгуш, Василий Бора-Хөө оглу
Намдары
Василий Моңгуштуң баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» уруглар солунунга 1947 чылда парлаттынган. Ооң бижээни журналисчи материалдары «Тувинская правда», «Шын», «Тываның аныяктары», «Молодежь Тувы», «Социалистиг Казахстан», «Комсомольская правда», «Литературная газета» болгаш өске-даа солуннарга, чүүлдери Алма-Атага, Берлинге, Москвага, Казаньга, Якутияга болгаш Совет Эвилелиниң өске-даа хоорайларынга парлаттынган.
Василий Бора-Хөө оглу бодунуң номчукчуларынга чүгле журналист эвес, билдингир сатирик-юморист база. Тыва литературада ук жанрьның чаңгыс борбак болгаш катаптаттынмас мастери. Ооң «Каткы бажы каткан эвес», «Кадай-кыстың чаңы чараш», «Хамык ужур кадайларда», «Ыятпас херээжен боор», «Бодун мактаар болбас тенек», «Кадайларга хаан-на мен» болгаш өске-даа номнары номчукчуларның улуг сонуургалын чаалап алган. Сатириктиг болгаш юморлуг чечен чугаалары «Советская Россия», «Современник» ном үндүрер черлерниң чыындыларынче кирген.
Василий Моңгуш салым-чаяанныг очулдурукчу база болур. Ол тыва дылче А.Блоктуң, А.Прокофьевтиң, Ч.Айтматовтуң, М.Ауэзовтуң, Р.Тагорнуң, А.Феттиң, А.Майковтуң, К.Бальмонтның, И.Суриковтуң болгаш өске-даа билдингир авторларның чогаалдарын очулдурган.
Василий Бора-Хөөевич бодунуң ак сеткилдиг, кызымаккай ажылы дээш хөй удаа күрүне шаңналдарын алган. Ол. В.И.Ленинниң 100 харлаанын таварыштыр «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» (1970ч.), «Күш-ажылчы шылгарал дээш» (1981ч.), «Күш-ажылдың хоочуну» (1990ч.), «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» (2005ч.) деп медальдар-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлел бижии-биле (1985ч.), РСФСР-ниң ном үндүрер чериниң Күрүне комитединиң Хүндүлел бижии-биле база «ССРЭ-ниң Парлалгазының тергиини», «ВЛКСМ-ниң 50 чыл ою» деп хөрек демдектери, Москваның күрүне университединиң медалы-биле шаңнаткан.
Дөзү
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Чисхолм, Ширли
Ширли Анита Сент Хилл Чисхолм (Shirley Anita St. Hill Chisholm, 30 ноябрь 1924 (1924-11-30), Бруклин — 1 январь 2005, Ормонд-Бич[en]) — американ политик, Американың Каттышкан Штаттарының Конгрезинче соңгуттурган бир дугаар херээжен кара кештиг кижи, 1972 чылдың АКШ-тың президентизин шилиир соңгулдага киришкен кандидат.
Намдары
Ширли Анита Сент Хилл 1924 чылдың ноябрь 30-де Нью-Йорктуң Бруклинге төрүттүнген. Ол-ла чурттап турар черинде 1946 чылда Бруклинниң колледжин дооскаш, уран-чүүл бакалавры чадазын чедип алган. 1952 чылда Колумбий университединге ийи чыл өөренгеш, магистр чадазын чедиишкинниг чедип алган. 1968 чылда Американың Каттышкан Штаттарының Конгрезинче соңгуттурган бир дугаар херээжен кара кештиг кижи болган. Чисхолм Конгресске 1969 чылдан 1983 чылга чедир 7 хуусаа иштинде ажылдап клеген. 1972 году Демократ намдан Американың Каттышкан Штаттарының президентизи болур бодунуң кандидатуразын киирген. Ынчан ол Демократ намдан бир дугаар херээжен болгаш афроамерикан төлээ болган. Американың каттышкан штаттарының афроамерикан чурттакчыларының хей аъдын көдүрүп чораан төлээлериниң бирээзи. Ийи номнуң автору.
2005 чылдың январь 1-де 80 харлыг тургаш, Флоридага чок болган.
Supersisters (Супер сёстры) деп коллекциялаар карточкада ады кирген.
Шөлүглер
Биография Ширли Чисхолм<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Январьның 1 мөчээн Аңгылал:Ноябрьның 30 төрүттүнген
Бокска Россия чемпионады 2016
Бокска Россия чемпионады 2016 чылда Оренбургка 21-29 ноябрь чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Ноябрь 2016 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2016 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Оренбурге Аңгылал:2016 год в боксе
Виктория (кат сорду)
Виктория (кат сорду) (о узадыр адаттынар) (Земляника анана́сная сорта "Виктория") - улуг чемиштиг честек-кат болгаш өске-даа чамдык үнүштерниң сорттары. Аңгы кат эвес-тир, а честек-каттың бир сортузу-дур.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
24
24 ("чээрби дөрт") — 23 биле 25 аразында турар алыс сан.
1 хонукту шактар-биле хемчээр болза, 24 шак болур.
математика
Аңгылал:Саннар
Азия
Азия — делегейде эң улуг девискээрлиг база кижилерниң саны-биле хөй дип. Европа-биле кады Евразия деп дипти тургузуп турар. Шөлү (ортулуктар биле кады) — 43,4 сая км² хире. Чурттакчы чонунуң саны — 4,2 млрд кижи. (2012) (Черниң 60,5 % чурттакчылары ). Азия өртемчейде бо үеде улуг сайзыраңгай регион болуп турар.
Адының тывылганы
Хетт эпоха уезинде Бичии Азияның соңгу-барыын кезекке Ассува деп хаанныг күрүне турар. Хеттерниң оларны тиилээнин Тудхалия IV хаан чыл демдеглеринде айтып каан.
Турар чери биле кызыгаары
Азий дип колдуунда турар чери Чөөн (исключение Чукот чартык ортулук) база бөмбүрзектиң Соңгу чартыында. Африка биле Азия Суэц мойналык биле каттышкан, Соңгу Америкадан ону кызаа Беринги өөш
География
Азияны Соңгу Доштуг, Индий база Оожум океаннар куржай ап чыдар, ол ышкаш барыын талазында диптиң иштинде далайлар Атлант океан (Азов, Кара, Мрамор, Эгей, Средиземный).
Рельеф (чер кырының тургузуу)
Азияның соңгу кыдыын тундралар эжээлеп турар. Мурнуу чүктүүнде тайга турар. Барыын Азияда дүжүткүр кара хөрзүннүг ховулар турар. Хөй кезии Ортаакы Азияда Кызыл далайдан Моолга чедир, куруг ховулар ээлеп турар. Олардан эң улуу – куруг хову Гоби. Гималай отделяют Ортаакы Азия тропиктерден Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азия.
Хемнер, бассейниң девискээриниң Гималай суг дүвүнүң довураа дүжүткүр хөрзүн.
Физик-географиялыг районнаашкын биле субрегионнар
Азияда дараазында физик-географиялыг черлерни аңгылаар:
Классификация ёзугаар, принятой в КНО, выделяются дараазында субрегионнар:
Население
Для Азии характерны очень высокие среднегодовые темпы роста численности населения (по этому показателю Азия уступает только Африке); в последнее время они, однако, несколько снизились и составляют 1,3 %. Азияда 75 % ажыг кижи төрелгетен чурттап турар. В совокупности Китай и Индия дают 45 % мировой численности населения. 7 күрүне 100 сай ажыг чурттакчылыг (помимо названных выше — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония база Филиппин). Азияда кижи төрелгетенниң үш кол сөөк-язы төлээлекчилери чурттап турар — монголоид (кыдаттар и др.), европеоид (Барыын Азия чоннары) база негроид (Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азияның чамдык чоннары). Чоннуң этниктиг составы аажок янзы-бүрү.. Азияга хөй эрте-бурунгу бедик сайзырал тыптып келген — Кыдат, Индия, Тибет-Моол, ортаа азия, Вавилон база өске. Чер ажылы таарымчалыг черлер Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азия амгы үениң хөй чоннарынга үндезинни берген
Катет
Катет — дорт булуңнуг үш-булуңчуктуң дорт булуңну тургузуп турар кайы-бир талазы. Дорт булуңга удур турар талазын гипотенуза дээр.
«Катет» деп ат-сөс káthetos — перпендикуляр, бадырган, азыткан деп сөстен укталган. Архитектурада база бир тускай билиишкин тодарадыр катет деп сөс бар.
α шиш булуңнуң дараазында тригонометр функциялары катетке хамааржыр:
Пифагорнуң теоремазы-биле катеттиң узунун тып аап болур – гипотенузаның квадрады квадраттаан катеттерниң түңүнге дең:
Катеттиң узуну гипотенузаның узунун удурланчак булуңнуң синузунга көвүдеткенинге дең: Катеттиң узунун тыварда, удурланчак булуңнуң тангензин өске катеттиң узунунга көвүдедиптер: Катеттиң узунун тыварда, чанында булуңнуң котангензин өске катеттиң узунунга ковудедиптер. Катеттиң узуну гипотенузаның узуну биле ол катеттиң гипотенузаже проекциязының ортаа геометриялаанынга дең (средняя геометрическая): Дорт булуңдан үнген бедиктиң квадрады катеттерниң гипотенузаже проекциялары көвүдедиишкининге дең: ында болза Дорт булуңнуг үш-булуңчуктуң 3 бедииниң 2-зи каттеттер болур.
Бир катет биле гипотенуза азы ийи катеттерниң дузазы-биле ийи дорт улуннуг үш-булуңчуктарны деңнеп болур.
Дорт булуңнуг үш-булуңчукту алгаш, бир катедин өзек кылгаш, долгандырыптарга, дорт тырыкы конус бүдер.
Дөс
Аңгылал:Математика Аңгылал:Тригонометрия
Винегрет
Винегрет (сөөлгү е узадыр адаттынар) (Винегрет) — хээндектей кескен ногаалар, эът азы балык, чуургадан кылгаш, соус, үс холуп каан соок чем.
Дөс
В
Дзюдога Россия Чемпионады 1994
Дзюдога Россия Чемпионады 1994 чылда декабрь 18-тен декабрь 22-ге чедир Красноярскга эрткен.
Вино
Вино (о узадыр адаттынар) (Вино) – кат-чимистен кылган арага.
Дөс
В
Зубкова, Антонина Леонтьевна
Антонина Леонтьевна Зубкова (1920 чылдыӊ, октябрь 12, Рязань губерниязы — 1950 чылдыӊ ноябрь 13, Москва) — совет бомба октаар ужар-хеменнин штурманы, гвардия капитан, Совет Эвилелиннин маадыры.
Допчу намдары.
Рязань губерниязыннын Ряж уездизинге Семион суурга тараачын кижинниӊ ѳг-бүлезинге 1920 чылдын октябрь 12-де тѳрүттүнген. Школаны алдын медаль-биле дооскаш, Москванныӊ Күрүне университединниӊ механико-математический салбырынче кирген. Университетке бѳлүүннүн комсоргу турган. Чангыс курска Ада-чуртун дайынынныӊ сураглыг ужудукчулары: Евдокия Пасько, Евгения Руднева, Екатерина Рябово суглар биле ѳѳренип турган. 1941 чылдыӊ июньда Антонина Зубкова университеттиӊ 3 дугаар курзун дооскаш, шылгалдаларын үлегерлиг дужаап алырын кыскан. Шылгалдар соонда дораан фронтуже чоруур билдириишкинни киирген. Ынчалза-даа уругнуӊ билдириишкинин Райком комсомол хүлээп албаан. 1941 чылда Москванныӊ камгалалынга ажылдап турган. !941 чылдыӊ сентябрьда ѳѳредилгезин уланчылаан. Дараалаштыр кыска эмчи, пулемётчик курстарын эртип алган. 1941 чылдыӊ октябрь 8-те кады ѳѳренип турганы 8 уруг-биле фронтуже чоруур эргени алганнар. Энгельстиӊ ужудукчулар шериг школазын дооскаш, Борисовтун 587 дугаар авиация полугунга кирген. (сѳѳлзуредир 125 дугаар гвардейжи пикировочно-бомбардировочный авиация полугу кылдыр эде адаан). Командири - Марина Раскова. (6 январь 1943 чылда чок болган) Дайынга 1943 чылдын апрельден тура, полктун эскадриля штурманы кылдыр киришкен. Сталинград камгалалынга, Кубаньга ак-кок шыйыгны узеринге киришкен. Кызыл Сылдыс ордени-биле шаӊнаткан. Оон соонда Крымга дайылдажып турган. Дараазында Барыын фронтуже шилчээн. Киришкен шааар халдаашкыннары Белоруссияга, Прибалтикага, Чѳѳн Прусияга. 1944 чылдан тура ВПК(б) КПСС кежигууну. Бүгү дайын чылдарында Надежда Федутенко биле чангыс кошка ужудуп келгеннер. Эжи Антоннина дугайында сактып чугаалаан: «Антонинаны кѳѳрунерге бичии, фашистер биле тулчу бергенде улуг айыылды ол кылыр...»1945 чылдын майга чедир 56 азы 68 дайынчы ужудуушкуннарны кылган. 50000 кг бомбаны дайызыннарныӊ кырынче октаан. Ужуп турган машиназы - Пе-2 биле чеспектиг 3 складты чазылдырган. Немец-фашистиг эжелекчилерге удур тулчуушкуннарга маадырлыг чоруу дээш Антонина Зубкова 1945 чылдын август 18-те Совет Эвилелиннин маадыры болган. В сентябре 1945 чылдын сентябрьда гвардия капитан Зубкова шеригден халашкаш, 1948 чылда МГУ-нун мехмат салбырын доозуп алган. Н.Е.Жуковский аттыг Агаар-шериг инженер академиязынга башкылап турган. Москваннын чѳвулел хуралыныӊ депутады турган. Москага чуртап турган 1950 чылдын ноябрь 13-те бодуннуӊ амы-тынынга четтинипкен. Ваганьков хѳѳрунде ажааган. (20 участок). «Она много сделала для Родины как воин. Она многое могла бы сделать в науке», — деп уругнун хѳѳрунге МГУ профессору В.В.Голубев чугаалаан.
Тураскаалдары.
А.Л. Зубкова аттыг кудумчулар болгаш хеме:
Шѳлүглер
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Өлчей удазыны
Өлчей удазыны - Буянныг сес демдектериниң бирээзи, оран-таңдының, чер-бойдустуң дүп чок эгези болгаш бүгү өртемчейниң төнчү чок демдээ база эртем-билигниң эгези, төнчүзү, дүвү, кызыгаар чогун илереткен демдек. Ооң өске утказы, өртемчейде бүгү-ле бар материалдыг чүүлдер биле хоозун-шынарның бот-боттарынга хамаарылгалыг харылзаазын илереткен.
Өлчей удазынның хевирлери
Өлчей удазынның хевирлери ооң чуруундан ылгалыр. Чуруур хевирлери ооң нарынындан, хемчээлинден база ээй долгаанындан элээн көвей болур.
Дөс
Ө Ө
Виноград
Виноград (а узадыр адаттынар) (Виноград) - мурнуу чүктүң чигирзиг улуг каттарлыг үнүжү болгаш ол үнүштүң чемге, эм, суксун, арага кылырынга хереглеттинер каттары.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Көрей дыл
Көрей дыл – көрей чоннуң үндезин дылы, ийи чурттуң күрүне дылы: Соңгу Көрея (Көрей Демократ Арат Республика, .조선 민주주의 인민 공화국) база Мурнуу Көрея (Көрей Республика, 대한민국).
Аңгылал:Көрей Аңгылал: Дылдар
Алдын-балыктар
Алдын-балыктар (санскрит: "минамитхуна"; "གསེར་ཉ། сер-нья") - буянныг сес демдектерниң бирээзи, балыктар хемнер-хөлдерге, далайга коргуушкун чок эштип чорууру-дег, кижилер база мерген-угаанның карактарын чедип алгаш, човулаңның далайынга аас-кежикти доктар-моондак чокка билипкеш, шажынчы амыдырал биле дээди хосталганы чедип алырын илереткен демдек.
Дөс
А А А
Өлзей-оол, Николай Өскеевич
Өлзей-оол, Николай Өскеевич (1916 чылдың февраль 20, Бай-Тал, Бай-Тайга, Тыва — 1994) - совет база российжи тыва киноактёр, театр артизи, ыраажы, хөгжүмчү, хөөмейжи, РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тыва АССР-ниң улустуң артизи. Тываның Хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи.
Намдары
Николай Өскеевич Өлзей-оол 1916 чылдың февраль 20-де Тываның Бай-Тайгага Бай-Тал сумузунга төрүттүнген.
Амыдыралының эгези, өөредилгези
1932 чылда Шагаан-Арыгже ону колхозтуң школазынче ийи айлыг курстарже өөредип чоргузупкан. г. его отправляют учиться на двухмесячные курсы в школу колхоза в Шагонар. 1932 чылдың декабрьда Каа-Хемниң Кара-Белдирде алдын уургайынче ажылдап чорупкаш, аңаа 1934 чылдың мартка чедир ажылдаан. Аңаа орустар, татарлар, көрейлер-биле таныжып билчип ап, орус дылды элээн өөренип алган.
Кызылга келгеш, чүгле театралдыг өөредиг эвес, а ниити өөредигни база чедип алган.
1940 чылдың сентябрьда Москвадан театрның тулган бедик билиглиг башкызы, салым-чаянныг режиссер Иван Яковлевич Исполнев тетр мергежилинге өөредир дээш чедип келген. Ол Тывага театр училищезин ажыдар дугайында айтырыгны театрның ынчангы директору С.А. Сарыг-оолдуң мурнунга көдүрген. Ону Тыва Арат Революстуг Партияның Төп комитеди деткээн. Ол училищеге балет, хор, цирк, үрер хөгжүм оркестр, драматургия салбырлары ажыттынган.
1945 чылдың чайын театр училищезиниң баштайгы доозукчулары үнген.
Тываның РРСЭ-ниң состаынче киргени-биле тыва артистер Москва, Ленинградче өөренип чоруп турганнар, ол Россияның соңгу найысылалы - Ленинградта театр институдунга кызымак болгаш чедимчелиг өөренип турган.
Театр артизи
1952 чылда Н.Ө. Өлзей-оол А. Корнейчуктуң «Платон Кречет» деп шиизинге П. Кречетты ойнаан, Н.В. Гогольдуң «Ревизор» деп шиизинге Городничий Сквозник-Дмухановскийни ойнаан.
1953–1954 чылдарда театрның сценазынга «Боттанган кузел» деп С.К. Токаның шиизи салдынган, аңаа Н. Өлзей-оол коль рольда - колхоз директору Биче-оолду ойнаан. В.Ш. Көк-оолдуң «Самбажык» деп шиизинге Самбажыкты ойнаан, «Хайыраан ботка» Сарыг-Ашакты ойнаан.
Киноактёр
1959 чылда үнген «Ленфильм» киностудиязының ажылы «Ак-көк хемниң кижилери» деп кинога колхозтуң парткомунуң секретары - Кагай-оолду ойнаан. Оон эгелээш ооң актёр ажылы эгелээн. «Чекпениң изи» (Онно, 1978), «Ээтпек ындында чүл ол?» (Игнат, 1980), «Айдың дүне чылбырааштар» (1984), «Өрт» деп киноларга ойнаан.
Ыраажы
Николай Өлзей-оол ыраажы бооп база кедергей сурагжаан турган. 1942 чылда вокалга шылгалдалар болуп эрткен, аңаа вокал башкызы Сергей Илларионович Булатов Николай Өлзей-оолду дыңнааш, ооң үнүнүң экизин демдеглээш, вокалга өөренирин сүмелээн. Чүгле бир чыл вокалга өөренгениниң соонда ону улус-чон мурнунга ырлаар эргени берген. Үнүнүн баритон аянныы, төрүмелинден хөгжүмге салымныы, күүселдениң онзагай аяны аңаа чүгле тыва улусчу ырларны эвес, а өске чоннарның композиторларының чогаалдарын бедик мергежилдиг күүседир арганы берип турган. А ооң "Тооруктуг тайгазы" төрээн черинге онзагай гимн болуп дыңналган. Николай Өскеевичиниң дириг болгаш күштүг үнү амдыгаа чедир радио-теледамчыдылгаларда дыңналып турар.
Шаңналдары, ат-алдары
Николай Олзей-оол был необычайно популярен и как певец. Его голос, живой и сильный, до сих пор звучит в радио- и телепередачах.
Шаңналдары, алдар ады
Хөй чылдарда уран-чүүлге бердинген ажыл-ижи дээш Николай Өлзей-оол Тыва база Моол Чазактың күрүне шаңналдары-биле демдеглеткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Ленинградтың театр институдунуң доозукчулары
Чаглак
Чаглак (санскрит: "шатра"; གདུགས་། "дуг") - буянныг сес демдектерниң бирээзи, бо назыда аарыг-аржыктар, шаптараазын-моондактар, чыргал чок байдалдар, а келир назыннарда адакы үш ораннарның санатынмас човулаңнарындан камгалаарын айыткан демдек. Өске тайылбыры: чаглактың сериин хөлегезинге саадап чуртаар дээди ызыгууртан язы-сөөктүүн азы улуг буянныын илереткен демдек.
Дөс
Ч Ч Ч
Казвин кожууну
Казвин (Перс. قزوین}} — Kazvin; Азерб. Qəzvin) — Ирандa кожуун (остан). Шөлү — 15 549 км², Чоннуң саны— 1 143 200 кижи (2006), Чурттакчылары (82.50 %) азербайджаннар ((боттарын түрктер дээр;) , өске перстер (10.90 %) болгаш таттар. Кожууннуң административтиг төвү — Казвин хоорайы
Солун чүүл
Аңгылал:Иран Аңгылал:Казвин
Хылбык-дой
Хылбык-дой — тыва чоннуң шаандан тура сагып келгени чаш уругнуң үш хар чеде бергенин барымдаалап, ооң бажының дүгүн кыргыыр байырлал. Бичии уругнуң бажының дүгүн кыргыдарының кол ужуру болза үш харлаан уругну өнчүлендирери болур. Бажының дүгүн кыргыткан хүнүнде төрелдериниң болгаш чоок кижилериниң берген мал-маганы база эт-севи ол чаш төлдүң шуут өнчүзү бооп артар.
Эрттирери
Үш харлаан уругнуң ада-иези оглунуң азы уруунуң бажының дүгүн кыргыдар хүннүн өрү дээрде сылдыстар чурагайының аайы-биле санап тургаш кам (хам) кижилер айтып бээр. Амгы үеде аныяк өскен чон, хүрээ-хиитте лама башкылардан айтырып алгаш эртирип турары шын эвес. Лама башкылар, Тибет ёзулалының аайы-биле айтып берип турар чүве болза, а уруг чажы хылбыктаар деп Тыва чоннуң аңгы, тускай ёзулалы барын барымдаалап, канчап-даа дүүшпес деп шынзыдып турар.
Үш харлаан уругнуң бажының дүгүн кыргыыр дойга чалаттырып келир кижилер ол кыстың азы ол оолдуң даай-авалары, күүйлери, кырган-авалары, дөргүн-төрели болгаш күзелдиг кижилер болур.
''— Чаш үреним, бажың дүгүн баштай кыргыдым. Мен ышкаш узун назылыг боор сен. Сеңээ кулуннуг бора бени белекке бээр-дир мен.''
Ооң соонда ол кырган йөрээл салыр:
Ак дээрим өршээзин, Актаан хачым өршээзин, Тос дээрим, өршээзин, Тос ада-үрени мандызын. Кезер дээш кеспедим, Кедизинде бажының дүгү чаагай болзун. Кыргыыр дээш кыргывадым, Кырыыже дээр бажың дүгү дүшпезин. Эр бооп доругуп өзер болзун. Эзерлиг аътты мунар болзун. Эгинниг чүве эннешпес болзун. Эрбенниг ааска алыспас болзун. Назы-хары мен дег узун болзун. Аксы-дылы мен дег тоолчу болзун. Уйгу-хавы болбас болзун. Улуг сеткил сеткивес болзун.
Үш харлыг чаш төлдү хуузунда өнчүлүг кижи кылдыр йөрээп кааны ол.
— ''Өшкү саар чүвем! Мен ышкаш узун назылыг бол, уран-шевер бол. Сеңээ белек кылдыр бызаалыг инекти бээр-дир мен'' – деп, ол чугаалааш, бир шымчым кеске дүктү кыс уругнуң иезинге берип каар. Ооң соонда даай-авазы йөрээлин салыр:
Семенов, Мингиян Артурович
Мингия́н Арту́рович Семёнов (1990 чылдың июнь 11-де СССР-ниң Калмык РСФСР-ның Черноземельский районунуң Комсомольский суурга төр.) — греко-рим хүрештиң төлээзи, 2012 чылдың олимп оюннарының греко-рим хүрешке хүлер медалының эдилекчизи, Калмыкияның маадыры деп шаңналдыг.
Хылбык-дой
Эрттирери
Ак сүдүм чаштым. Ак орууң алгадым. Кыргыыр дээш кыргывадым, Кыраан назыныңда бажың дүккүр болзун. Куъдун Эмегелчин ээрен Хумагалап турар болзун. Кулактары дыыжы болзун, Карактары көскү болзун. Бора хек дег ыраажы болзун, Мочурга дег өзүген болзун, Торлаа дег өргүн болзун. Тогдук дег чараш болзун. Чон кайгаар шевер болзун. Улуг кижи көргеш, шайын хайындырар болзун. Уруг кижи көргеш, курудун сунар болзун.
Семенов, Мингиян Артурович
Намдары
Мингиян Семенов 9 харлыг тургаш греко-рим хүрежип эгелээн. Ооң баштайгы тренери Калмыкия Республиканың күш-культура болгаш спортуң алдарлыг ажылдакчызы Замбаев Буда Убушиевич. 2005 чылда Мингиян Москваның олимпий резервизиниң школазынче дужаап кирип алган. Амгы үеде Красноярск дээш хүрежип турар.
Дөзү
С С
Хылбык-дой
Эрттирери
Үш харлаан уругнуң бажының дүгүң кыргаан хүнде, ооң ада-иезиниң өөнге четкилеп келген дөргүл-төрелдер ол чаш амытанның бажының дүгүн бир шымчымны кыргааш, хире-шаа-биле белектерни бээр. Кыргып каан дүктү хылбык-хап иштинге суккаш, авазы кижи сыртыының иштинге шыгжап алыр. Ооң соонда үш харлаан уругнуң бажының дүгүн кыргаан төрелдерин болгаш чыглып келген кижилерни мага хандыр шайладыр, эъттедир — ону уруг дою дээр.
Уруг дою дээрге үш харлаан уругнуң хуу өнчүлүг болганын байырлап турары оол болур.
Виноградчы
Виноградчы (а узадыр адаттынар) (Виноградарь) - виноград тарып өстүрер кижи.
Хылбык-дой
Эрттирери
Шаанда үш харлыг оол азы кыс уругнуң бажының дүгүн кыргаанда, белек айтыры база ужурлуг: адазы ыяап-ла төлдүг азы эжеш мал айтыр турган. Кулуннуг бе бергеш, кулунчактың адын Калчан-Шилги, бызаалыг инек бергеш, бызаазының адын Дөңгүр-Ак, хураганныг хой бергеш, хураганын Саарзык-Мыйыс, анайлыг өшкү бергеш, анайын Хертеш-Мыйыс деп адаар турган.
Виноградчы
Дөс
В
Хылбык-дой
Эрттирери
Үениң сайзыралының аайы-биле ада-иезиниң үш харлаан оглунга азы уруунга бээр белектерниң утка-шынары өскерли берген.
Үш харлыг уругнуң бажының дүгүн кыргышкан өске кижилер чүнү белекке бээрин боттары билир. Оол уруг болза, эр кижиниң эдилелин болгаш эт-херекселин бээр. Кыс уруг болза, ава кижиниң эдилелин болгаш хер-херекселин бээр.
Бажының дүгүн кыргыткан оол болгаш кыс уруг белекке алган мал-маганын боду карактажыр, ада-иезинге дуазалажыр, топтуг-томаанныг болгаш дыңнангыр бооп өзер. Оол уруг, кыс уруг белекке алгылаан эдилелдерин болгаш хер-херекселин кырыыжеге чедир камнап эдилээр. Оол уруг, кыс уруг өзүп келгеш, тускай өг-бүле тудар, ынчаарга үш харлыында бажын кыргыткаш, белекке алгылаан эт-херексели база мал-маганы бодунуң хуузунда өнчү-хөреңгизи бооп артар. Үш харлыг чаш амытанның мал-маган чүзүнү таныптар апаары, эт-севинге хумагалыг болуру база ада-иезиниң ажыл-хожулунга дузалажы бээри — тыва чоннуң эрте-бурунгу чаңчылы.
Дөзү
Аңгылал:Ёзулал Аңгылал:Байырлал Аңгылал:Тыва чаңчыл
Ланчыы
Ланчыы (Винтовка) - унунуң ишти араалыг, уштуп-суп алыр чыдалыг боо.
Дөс
В В
Гуннар (ном)
Гуннар (История хунну) – Лев Николаевич Гумилёвтуң бижээн Гуннар дугайында ном.
Дөзү
Аңгылал:төөгү
Пена Пол
Пол Жеррод „Чер Шимчээшкини“ Пена (Paul Jerrod „Earthquake“ Pena, 1950 чылдың январь 26 - 2005 чылдың октябрь 1) - американың алдарлыг хөөмейжизи база блюз-хөгжүмчүзү.
Капсырылга
Аңгылал: Ыраажы Аңгылал: Хөгжүмчү
Тумат
Тумат – тыва улуста сөөк ады. Шаандагы аймак.
Дылы
Шаг-шаанда ...
азы Саян улузунуң самоди дылы, азы Эрги түрк дыл.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Седен-оол, Шамиль Юрьевич (1948 чылдың май 10, Москва – 1997 июнь 6) – бир дугаар тыва кинодокументалист, ВГИК-тиң доозукчузу, ССРЭ-ниң кинематографистер болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү.
Тумат
Төөгү бижиктери
Туматтар дугайында «Юань төрениң чажыт төөгүзүнде», оон ыңай Рашид ад-Динниң «Төөгүлер чыындызында» бижээн. Шаанда туматтар моолдарның бак дайызыннары чораан.
Төөгүлер чыындызы
Тумат аймааның дугайында долузу-биле очулдурган.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Намдары
Кызылдың киностудиязынга 1967 чылдың январьда чоокта чаа школа дооскан 18 харлыг оол тургаш, дузалакчы бөдүүн ажылчын кылдыр келген. Үр болбаанда кинооператорнуң дузалакчызы апарган. 1977 чылдың эгезинде боду кинооператор болуп ажылдай берген. Ынчан ооң башкызы Карма Домбуевич Монгуш болган. Башкызының өөредиглеринден өске бодунуң салым-чаяанныы, долгандыр турар кижилерниң уран-чүүлге бердингени ооң уран-талантылыг кижи боорунга улуг салдарлыг болган.
Тумат
Тумат аймаа
Ол аймактың чурту Баргуджин-Токум чанында турар. Баргут аймаа-биле оларның угу чаңгыс болганда туматтар олар биле төрелдешкек. Туматтар кыргыстар чанынга чурттап чораан улус, олар аажок дайынзырак аймак-чон турган. Оларны Тайтула-Сокар дээр кижи баштап чораан. Тайтула-Сокар Чиңгис хаанга эвилеңейнип келгеш аскын-сөзүн берген. Чиңгис хаан кыдат чуртун эжелеп тура, аңаа 6-7 чыл турган боор. Дедир эглип келгеш туматтар ам-база, ийи дугаар үймээн үндүрген деп чугаа дыңнаан. Чиңгис хаан оларже удур баарин аймактан укталган Ная ноянны чортуптар дээрге, ол кижини улус аарып турар деп чугаалаан. Ынчаарга ол Борагул ноянны чортупкан.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Намдары
Кинобөлүкке он чыл ажылдаан үезинде кино тырттырар техниканы, кадр композициязын, кино монтажтаарын тергиин эки билип алган. Бүгү-эвилелдиң киноматография институдунуң оператор факультединге бот-өөредилге-биле өөренген. Сөөлзүреди 1980 чылда Чөөн-Сибирьниң кинохроника студиязынга кинооператорлай берген. Ш. Седен-оол опера­тор Анатолий Сидлерниң дузалачызы кылдыр эгелээн.
Тумат
Тумат аймаа
Шак бо төөгүнү хушин аймаа дугайында чугаалап тура айыткан бис. Ында төөгүвүс ортузунда Борагул ноян дугайында бижидивис.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Ажылдары
"Тыва этюдтар" деп кинозу 1982 чылдың эң эки барымдаалыг кинозу деп санаттынган."Сугга алзыр зона" деп барымдаалыг кинозу Краковка 1990 чылда болган фестивальга "Хүлер улуг" деп онзагай шаңналды алган. Ындыг фильмнер ховар, ёзулуг хей-аът киискилгези-биле дөмей-ле, ындыг киискилгеден талантылыг чогаалдар тыптыр деп совет болгаш поляк критика ынчан демдеглээн.
Тумат
Тумат аймаа
Кысказы-биле чугаалаар болза моолдар улуг чаа соонда тумат аймаан чагырып алган. Дайынга Борагул ноян өлүрткен. Туматтар моолдарның ханныг-каралыг дайызыннары боорга, моолдар ол аймактан эңдере кижини өлүрген. Беглеринден ат-алдарлыг кижилерин билбес бис. Ол-ла дыр!
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Ажылдары
Ш. Седен-оол тыва чонунуң бот-тускайлаң культуразын, кылып чоруур ажыл-ижин, амыдыралын, уран-чүүлүн дыка хвны билир болгаш, аңаа хамаарышкан дыка хөй кайгамчык ажылдарны кылып үндүрген. Ол киноларны амгы тыва аныяктар Интернет четкизинден тыпкаш, бо-ла сонуургап, бот-боттарынче октажып көрүп чоруурлар. Оларның аразында тыва хүреш салыкчыларының дугайында "Секундантылар" деп кино Москваның "Россия" кинотеатрынга баштай көргүстүнген, ооң соонда ону Праганың чурттакчылары сонуургап көрген. Хөөмейжилер, алдар-аттыг мөгелер, чолаачылар, тевежилер, кижи көжээ дугайында дээш ооң тырттырып каан кинолары кайгамчык чараш.
Тумат
Хушин аймаа
... ... ...
Ол-ла киживис [Борагул] моолдарның бир тумат аймаа-биле чаалашкаш өлүрткен, чогум оларны ол кижи тиилээн.
Кыргыс аймаа
... ...
12 чыл эрткенде, барыс чылында Баргуджин-Токум биле Байлукка чурттап чораан аймак үймээн үндүрген. Чагырга холундан үнген аймактарны базар дээш моолдар кыргыстардан дузаламча кылдыр шериг дилээн. Кыргыстар шериг бербейн моолдарны тоовас болган. Кыргыстарны Курлун деп кижи баштап турган. Чиңгис хаан оларже удур Джочи дээр оглун чортупкан. Моолдардан Нока деп кижи шериг баштап чораан. Нока кыргыстарны тарады сывырыпкаш сес дугаар хемден дедир эглип келген. Дараазында Джочи чедип кээрге Улуг-Хем дошталы берген болган. Ол шериг дош кырлап кыргыстар чуртунче киргеш, оларны тиилеп чагыргаш, дедир эглип келген.
Юань төрениң чажыт төөгүзү
Мында тумат аймаа дугайында 4 параграф бар. §8 биле §9 дугаарларын долузу-биле биживээн, ында чүгле тумат аймаан айыткан домактарны киирген; §240, §241 дугаарларын мында долузу-биле бижээн.
§ 8. Ол аймак дугайында бону билдивис: Бархудай-Мэргэн Кол-баргучжин-догумнуң ээзи-дир. Ооң уруу болур Баргучжин-гоаны Хорилартай-Мерген дээр кижиге өглеп берген. Хорилартай-Мерген Хори-Тумат аймааның нояны турган. Үстүнде адаанывыс Алан-гоа деп кижи дээрге Хорилартай-Мерген биле Баргучжин-гоаның уруу-дур. Алан-гоа Хори-Туматтарның чуртунга Арих-Усун дээр черге төрүттүнген.
§ 9. Хори-Туматтарның чуртунда аңнаарын хоруп каан, киш биле дииң ол черде эңдере турган. Хорилартай Мэргэн хорадай берген. Ол бодунуң улузунга Хорилар деп ат бергеш, Бурхан-Халдун дааның чанында черлерде аң-мең элбек чүве дир дээш, Бурхан-Халдун даанче көжүп эгелээн. Бурхан-Халдун дааның ээлери Урянхай аймактан – Бурхан Босгахсан биле Шэньчи Баянче деп улус турган.
§ 241. Мында-ла Ботохой-Семистиң аалында Хорчи-ноян биле Худуха-беки хүлүдүп алгаш турган. Хорчиниң туматтарга туттурганы болза өске төөгү-дүр. Хорчини туматтарже Чиңгис хаан чортупкан. Туматтарже барып бодуңга 30 эң чараш кыстан ап ал диген. Ол үеде туматтар Чиңгис хааның албатызы турган, Хорчиниң ындыг чүвезин дыңнааш туматтар ону тудуп алган, оон бээр моолдарга олар чагыртпайн барган. Хорчини тутурган деп дыңнааш, аргада чуртаан улусту дыка эки билир Худуха-беки деп кижини Чиңгис хаан удурланган улусче чортупкан. Худуха-беки боду база туттурган. Тумат чонун тиилеп оожуктургаш Дорбо туматтардан 100 өрегени үскеш Борохулдуң улузунга берипкен, Хорчи бодунга 30 кысты чыып алган, Ботохой-Семисти ол Худуха-Бекиге берипкен.
Ийи бижикти деңнээри
Кижилер аттары
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Ажылдары
"Эзир-оолдарының самы" Россия Федерациязының кино-документалистериниң мөөрейинге дипломну алган. "Мээң Тывам" болгаш "Саяннар" деп барымдаалыг фильмнерни чурттуң кинозалдарынга болгаш Төп телефидениеге каш удаа көргүскүлээн.
Шамиль Юрьевич Седен-оол төрээн чуртунга - Тывазынга кезээде ынак, ону үнелеп, аңаа чоргаарланып чораан. Ол ону чүгле Совет Эвилелинге эвес, өске-даа чурттарга талантылыы-биле таныштырган.
Өг-бүлези, арттырган салгалы
Өөнүң ишти Галина Георгиевна Страшкова Кызылдың № 15 лицейинде немец дыл башкылап турар. Чаңгыс уруу — Седен-оол Анна Шамильевна уран-чүүл-биле холбаалыг. Ш. Седен-оол ийи уйнуктарлыг: улуу Мария Хакассияның күрүне университедин дооскан, ам юрист кылдыр ажылдап чоруур, а бичиизи Дореен бүгү сагыш-сеткилин кырган-ачазы ышкаш кинооператор уран-чүүлге бердинген — ВГИК-тиң оператор курстарын дооскан.
Ш. Седен-оолдуң Уран-чүүлчү салгалы Чөөн-Сибирьниң кинохроника студиязының кинофондузунда, Тыва Республиканың Күрүне архивинде база ФГУП ВГТРК «ГТРК "Тываның”» архивинде шыгжаттынган.
Шөлүглер
Аңгылал: Бүгү-эвилелдиң киноматография институдунуң доозукчулары
Бокска Россия чемпионады 2017
Бокска Россия чемпионады 2017 чылда Грозный хоорайга Увайс Ахтаев аттыг дворец волейболга сентябрь 30-ден октябрь 9-ка чедир эрткен. Маргылдаага приняли участие около 320 спортсмен из 85 регионов страны киришкен.
Виолончелист
Виолончелист (сөөлгү и узадыр адаттынар) (Виолончелист) - виолончельге ойнаар хөгжүмчү.
Бокска Россия чемпионады 2017
Медалистер
Альберт Батыргазиев был признан эң эки боксёр чемпионата.
Виолончелист
Дөс
В
Бокска Россия чемпионады 2017
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Сентябрь 2017 года Аңгылал:Октябрь 2017 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2017 году Аңгылал:2017 год в боксе Аңгылал:Спортивные соревнования в Грозном
Россия Чемпионады
Россия Чемпионады — кезек спорт хевирлеринге Россияның кол маргылдаалары; ону күзелдиг кезек спортчу федерациялар биле/азы клубтар аразынга эрттирер:
Улай көр.
Аңгылал: Россияда маргылдаалар *
Дзюдога Россия Чемпионады 1995
Дзюдога Россия Чемпионады 1995 чылда декабрь 21-ден декабрь 24-ке чедир Рязаньга эрткен.
Виртуоз
Виртуоз (о узадыр адаттынар) (Виртуоз) - кандыг-бир уран чүүлдүң, ажыл-херектиң техниказынга онза мергежээн кижи.
Дөс
В
Бокска Россия чемпионады 2018
Бокска Россия чемпионады 2018 чылда Якутскуга 12-21 октябрь чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 2018 году Аңгылал:2018 год в боксе Аңгылал:Октябрь 2018 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Якутске
Виолончель
Виолончель (е узадыр адаттынар) (Виолончель) – үнүнүң чоон-чиңгезиниң болгаш бодунуң хемчээлиниң талазы-биле скрипка биле контрабастың аразында тыртар хылдыг хөгжүм херексели.
Дөс
В
Кереит
Кереит – XII-XIII дугаар векте Каңгай тайгазының хүн үнер чарыынга ол аймактың улузу чурттап чораан.
Ады-сывы
Таблицага тайылбыр.
Дылы
Моол биле орус төөгүчүлер оларны моол дылдыг улус турган деп бодап турар.
Казах төөгүчүлер оларны түрк дылдыг улус турган деп бодап турар. Бир эвес олар түрк чугаалыг турган болза оларның дылын эрги түрк дыл дээр болза эки.
Төөгүзү
Кереит деп аймак дугайында шаанда моолдар бижип турган. Моолдарның төөгүзүнде ийи бижик солун бооп турар. Бир дугаары дээрге «Юань төрениң чажыт төөгүзү»-дүр, өскези болза XIV векте бижиттинген Рашид ад-Динниң «Төөгүлер чыындызы» дыр. «Юань төрениң чажыт төөгүзүнде» Кереит аймаа дугайында таптыг чүнү-даа биживээн. Рашид ад-Динниң ажылы шала шору бооп турар.
Шаанда Калгада кереит аймаа болза тускай күрүнелиг аймак катыжыышкыны турган. Төөгүлер чыындызы ёзугаар Каңгай кереиттери аңгы-аңгы аймактан чыгдынган, ол хамык аймактар бөлүүнге Джиркин, Конкаит, Сакаит, Тумаут, Албат дээр аймактар хамааржыр чораан.
Ол хамык аймактардан Сакаит деп ат солун-дур.
XIII векте Каңгай дагларынга чурттап чораан кереит аймактың улузу христиан чүдүлгелиг чораан. Марко-Полонуң чугаазы-биле ойраттарның кереиттери 845 чыл соонда христиан чүдүлге хүлээп алган. Ол болза христиан шажынның несториан хевири-дир. Христианнар кыдат чуртундан дезип келген, чүге-дизе ол-ла 845 чылда кыдат хаан шупту христианнарны кыдаттан үндүр шөлүүр деп чарлык үндүрген. Ол үеде шупту кереиттер христиан турган дээрге, ол арай шын эвес болур ужурлуг. Кара чон оран-таңдызын дагып чораан, хааннар биле беглер несториан чүдүлгелиг турган дизе шын боор оң.
Төөгүлер чыындызы
Кераит аймактың тывылганын Рашид-ад-Дин мынчаар бижээн: Улустуң чугаазы-биле шаанда бир хаан чурттап чораан. Ол чеди (азы сес) оолдуг турган, оолдары дөгере кара баштыг улус турган. Ооң ужурунда оларны кераит деп адаан. Үе-шаг эрткен тудум оолдарының үрези, салгалдары өзүп, көвүдеп тарай берген. Сөөлзүредир ол аймактың улузу сөөк аайы-биле тускай аттыг апарган. Чогум, кераит дээрге ол көвей төрел аймак улузунуң бирээзи-дир. Кераит аймаандан хааннар укталган; өскээр чугаалаар болза алышкыларның бирээзи хаан апаарга, артканнары ооң албатызы апарган.
Маркуз-Буйурук хаан
Кераиттер хаанары, беглери христиан шажынның несториан хевиринге чүдүп турган. Мооң ужурунда Буйурук хаан ийи дугаар Маркуз деп аттыг турган.
Татарларның бир баштакчызы Нор-Буйурук хаан деп кижи турган. Ол Буир-Наур деп черге чуртап чораан. Татарлар ол үеде Кытай биле Чжурчжень күрүнениң улузу-биле чоок харылзаалыг турган. Ол Маркуз-Буйурук хаанны татарлар кажар арга-биле туткаш, хүлүп алгаш чжурчжень хаанга берипкен. Чжурчженьнер хааны, Маркуз-Буйурукту «ыяш элчиген» деп кижи эриидээр, шаажылаар чүве-биле өлүрген. Маркузтуң Кутуктай-Херикчи деп кадайы турган. Херикчи дээрге чараш, дүлгээзинниг диген сөс-түр. Кутуктай-Херикчи кадынны көрген кижиниң-не сеткили дойлу бээр турган, ындыг чараш кадын турган-дыр. Кутуктай-Херикчи татарларже бодунуң элчизин чортупкаш: «Татарлар хаанынга Нор-Буйурукка 100 хой, 10 бе биле 100 көгээр ишти хымыс белекке сөңнеп тур мен» диген. Кадын өлүрткен ашааның өжээнин негеп алыр-деп бодаан: көгээрлер иштинге чепсектиг маадыр кижини суккаш, оларын тергелерге чүдүрүп алган. Баштай татарларга хойлар сүрүп экелген, аалчылар малын хүлээдип тура: «Дой үезинде хымысты экээр бис» дишкен. Кажан татарлар дойлап эгелээрге, улуг көгээрлерни дойлаан улустуң чанынга дүжүрүп каан. Хенертен ол көгээрлерден маадыр кижилер үнүп келгеш татарлар хаанын, база-ла ол дойга турган нояннарның хөй кезиин өлүрүп каан. Шак ынчалдыр Маркуз хаанның кадайы өлген ашаа дээш өжээнин негеп алган.
Курджакуз-Буйурук хаан
Гур-хаанны, Тогорилди Яб-Ябган деп черге чуртадып каан. Тай-Тимур-тайши биле Юла-Магусту Карагас-Буругус дээр черге чуртадып каан. «Олар чаңгыс черге кады турар болза амыр, тайбың черле турбас-дыр. Мен өлүп калзымза кераит улузун олар хүндүс-даа, дүне-даа анаа тургуспас-дыр» диген Курджакуз. Курджакуз-Буйуруктуң Турагаймиш дээр кадыны турган. Ол болза илби-шидилиг кадын чораан-дыр. Турагаймиштиң чаңы берге боорга Курджакуз кадайындан арай сестир чораан хевирлиг. Бир хүн ол өске кадайынга "Турагаймиштен мени хостап көр, ону өлүрүп каг" деп дилээн. Ынчалдыр Турайгаймиштиң тыны үзүлген. Кадын кижи өлү бээрге, хаан кижиге — меңээ улус каразына бербезин деп Буйурук хаан сестип турган. Кезек үе болганда бодунуң ийи кадайын хей черге буруудаткаш оларын база шаажылаан. Ол ийи кадайы дээрге Турагаймиш кадынның тынын үскен улус болбазыкпе. Элээн үе эрткенде Буйурук хаан боду база чок апарган.
Тогорил
Маркуз болза Тогорилдиң кыргын-ачазы болур-дур. Тогорил 2 оолдуг чораан, Сангун биле Уйку. Тогорилдиң хаан адын «Оң хаан» дээр.
Курджакуз-Буйурук хаан таалал болурга, ооң оолдары хаан дүжүлгезин былаажып эгелээн. Тай-Тимур-тайши биле Бука-Тимур алышкылар кераит чуртун башкарып эгелээн. Тогорилди олар ырадыр, чуртуң кызыгаарынче, ында бир улусту башкарып тур дээш чортупкан. Тогорил ырак черге олуруп алгаш Тай-Тимур-тайши биле Юла-Магуска сөзүн сөглээн: «Хаан адавыс дириг турунда ча тудуп алгаш адып тура, черле часпас бис деп дугуруштувус чоп. Ам чүге чурт күрүвүстү Элджидайга бериптеривис ол?» Шак ынчалдыр Тогорил чугаа ээрежип алышкыларны холга ап алыр деп бодаан. Оон тааржыр эптиг үеде Тогорил оларже халдаан. Тай-Тимур-тайши биле Юла-Магус Тогорилден дескеш меркиттерниң Токта дээр баштыңынга келген. Токта аалчыларын тудуп хүлүп алгаш Тогорилче чортупкан. Тогорил Тай-Тимур-тайши биле Юла-Магусту өлүрүп каан. Хаан апаргаш Тогорил Оң хаан деп ат алган. Тогорилдиң Эркэ-Кара деп дыңмазы найманар чуртунче дезипкен.
Есугей Кутуланың сөзүн тооваан. Оң хаан биле Есугей маадырларын чыггаш, Гур-хаанче халдаан, Гур-хаанның шериин тарады сывырыпкаш ооң ордузун Оң хаанга дедир берипкен.
Найман чуртунга чаштып турган Эркэ-Кара деп кижи найман шериглерниң дузазы-биле Оң хаанның ордузунче халдааш ону база катап чуртундан үндүр сывырыпкан болган. Есугей ам база катап шерии-биле Оң хаанга дузалаан. Эркэ-Караны Есугей үнүдүр сывырыпкаш хаан ордузун Оң хаанга дедир эгидип берген.
Элээн үе эрткенде, Оң хаанның акызы — Гур-хаан база катап келгеш Оң хаанның ордузун былаап алган. Дүжүлгезин оскунгаш дескен Оң хаан таңгыттардан, Кара-кытай күрүнезиниң хаанындан дуза дилээн олар ону тооваан. Адак сөөлүнде Оң хаан моолдарже чеде берген. Ол үеде Оң хаанга Есугейниң оглу Темучин дуза каткан. Олар ийелээ Гур-хаанче шерии-биле халдаан. Оң хаан база катап ордузун эгидип алгаш турумчуй, кераит улустуң хааны болган. Гур-хаан 30 маадыры-биле таңгыт чуртунче чоруй барган. Оон, ооң ат-сураа-даа дыңналбаан.
Оң хаанның хамык дыңмаларындан Керайдай акызынга аажок турган. Ооң өске адын Джакамбу дээр турган. Шагда бир, Керайдайны таңгыттар тудуп алган. Керайдайны көөрге аажок кашпагай кижи боорга, таңгыттар ону Джакамбу деп ат-биле адап алган. «Джа» дээрге «чурттуң дүжүмеди» дээн, «камбу» дээрге «улуг» дээн утаклыг сөс-түр. Джакамбу дээрзи анаа эвес кижи-дир. Ол дөрт уруглуг турган: бир Абикэ-беги дээр уруун Чиңгис хаан кадай кылдыр ап алган; өскезин Биктутмиш-фуджин дээр, озун Чигис хаан Джочи дээр улуг оглунга өглеп берген; үш дугаар уруунуң адын Соркуктани-беки дээр, ону  Тулуй деп оглунга өглеп берген. Соркуктани-беки дээрге 4 оолдуң авазы-дыр: Мөңге-хаан, Хубилай-хаан, Хулагу-хаан биле Арик-Бука. Хеймер уруун Джакамбу онгут аймактың хаанынга кадай кылдыр өглеп берген. Чиңгис хаан онгут аймаан чагыра бергеш, Джакамбунуң хеймер уруун бодунга ап алыр деп бодаан. Ынчан ол уругну дилээш кым-даа тыппаан.
Бир катап найман аймактың Кокэсу-Сапрак дээр чанчыны келгеш Оң хаанның дыңмалары болур, Илка-Селенгун биле Джакамбунуң чуртун чок кылдыр үптеп каапкан. Оң хаан оларга удур бодудунуң Сангун дээр оглун чортупкан. Сангун найманнар-биле Хулаан-хут деп черге чаалашкан. Темучин база-ла оларга дуза кылдыр Боорчи, Мукали, Борохул биле Чилаун-баатурну чортупкан.
Темучин найманнарның Таян хааны-биле сүлчээжип алган деп кераиттер чуртунга чугаа тарай берген. Оң хааның оглу, Сангун адазы-биле чугаалашкаш Темучинни чок кылыр болза эки деп бодалын чугаалаан. Оң хаан оглу-биле чөшпээршкен. Кераиттер хааны Темучинче халдаарынга белеткенип аап турунда, Оң хаанның Бадай биле Кышлык деп чылыгчылары Темучинге баргаш хамык чүвениң ужурун аңаа чугаалаан турган. Кераитер шериинге Темучинниң дайызыннары база коштунуп алган. Чогум Темучин Оң хаан-биле ажык шөлге чаалашпаан, ол хамык улузу биле чөөн чүкче аткаарлап-ла олурган. Оң хаанның шерии моолдарже халдап тургаш, Темучинниң дуңмазы болур Джочи-Касарның ара-албатызын, чуртун хынаап апарган. Аштаан, чудаан Джочи-Касар акызынче дезипкен. Темучин аткаарлай аарай Балджиунэ деп черге шериин, улузун чыып алган.
Темучин Оң хааны кажар арга ажыглап тиилээн. Чжерчжеер дагларында Чжер-кабчигай чоогазынга, моолдар хенертен Оң хааның шерииин долгандыр бүзээлеп алган. Аңаа үш хүн, үш дүн иштинде кераиттер моолдар-биле тулушкан. 3 дугаар хүнүнде Оң хаанның чамдык шерии дүжүп берген. Оң хаан оглу-биле кады, хамык арткан улузу-биле барыын талаже дезипкен, ол болза 1202-1203 чылдар-дыр.
Адазы чок апаарга кераитер хаанының Сангун дээр оглу найманнарга туттурбайн чоруй барган. Мурнуу-Барыын талада кургаг ховуда Ишик-балагасун деп хоорайны эрткеш ыраккы Төвүт талазынга чуртап артып каар деп бодаан ол. Сангун улузу-биле Төвүттүң соңгу кызыгаарынга чеде берген хевирлиг. Аңаа аштаан, суксаан улус ол черниң улузун дээрбедеп туруп бээрге, ол черниң улузу шериг чыггаш Сангунну тудуп алыр деп бодаан. Сангун оларга алдырбайн Кусэгу-Чэргэшмэ дээр чуртче чоруй барган. Ол чурт Хотан биле Кашгар чанында турар. Ол чуртуң хаанын Кылыч-Кара дээр турган, ол кижи Сангунну Чахар-Каха деп черге тып алгаш, өлүрүп каан. Кылыч-Кара Сангуннуң кадайын кезек када тудуп алагш турган. Оон моолдар хаанынга кезээ шагда бараан боор мен деп даңгыраан берип тургаш, Сангуннуң кадайын биле оглун Чиңгис хаанче чортупкан.
Оң хаан Кераит аймактың сөөлгү хааны болган. Орхонда Кераит төрези дүжерге моолдар тергиидээн-дир.
Солун чүүл
Шаанда Салчак кожуунунда «херээт» дээр сөөктүң улузу чурттап чораан. Моолда «хэрээд» деп сөөктүң улузу бар. Казахтарда Керей биле Керейит деп төрел-бөлүктүң улузу бар.
Көрейлер
Көрейлер — Көрей чартык ортулуктуң үндезин чону.
Кереит
Үндезини
Аңгылал:Төөгү
Көрейлер
Соңгу болгаш Мурнуу Көреяда боттарын аңгы кылдыр адаар: Соңгу Көрей де чосон сарам (조선 사람) деп адаар, а Мурнуу Көреяда хангук сарам (한국 사람) деп адаар.
Антропологиязы-биле алырга моол расаның чөөн-азият адырынга хамааржыр. Көрей дыл кырынга чугаалажыр (көрей дыл бодунуң синтаксистиг тургузуу-биле түрк, моол болгаш тунгус-манжур дыл бөлүктеринге чоок, ынчалза-даа төрел дылдары чок).
Көрейлер аразында нептереңгей чүдүлгелер дээрге: конфуцианство, сарыг шажын, христианство, шаманизм, ынчалза-даа колдук кезии чүдүлгеге сүзүк чок болуп турар. Соңгу Көреяда чурттап чоруур чон күрүне политиказы дээш шажынга бүзүреп болбас.
Ёзу-чаңчылдары
Көрей чоннуң эң нептереңгей байырлалдары тольджанчхи (өпеяның 1-чылдааны), соллаль (Чаа-чыл) болгаш хвангап (환갑, 60-харлаан).
2 көрей чурттуң ниити улуг байырлалдарының бирээзи - чусок.
Чоннуң саны
Көрей чон ийи аңгы күрүнелерде чурттап турар: Соңгу Көреяда (Көрей Демократ Арат Республика, Корейская Народно-Демократическая Республика, .조선 민주주의 인민 공화국) 2013 чылдың чизези-биле алырга 25 300 000 кижи болуп турар, а Мурнуу Көреяда (Көрей Республика, Республика Корея, 대한민국) 50 617 045 санныг кижи. 7 хире миллион көрейлер даштыкыда чурттап чоруур, оларның хөй кезии Американың Каттышкан Штаттарында, Японияда болгаш Кыдатта. Биче санныг диаспоралары база аңгы-аңгы чурттарда амыдырап чоруур.
Көрея ортулуктуң даштында көрейлер
Чедиден ажыг сая (7 миллион) көрейлер Көрей ортулуктуң даштында чурттап чоруур. Оларның хөй кезии Кыдат, Япония, Чаа Зеландия, Австралия, Узбекистан, Казахстан, АКШ-та амыдырап-чурттап турар.
Корё сара́м (көр. 고려 사람 (高麗人) «народ Корё», «Көрей улузу») — эрги ССРЭ-ниң күрүнелеринде чурттап чоруур көрей чоннуң боттарының аңгы ады. Оларның ада-өгбези дээрге шаандагы Кочосон деп көрей күрүнениң (амгы РФ-тың биле Кыдаттың девискээри) иштинге чурттап турган, азы болза 1860 чылдар үезинде орус чуртунче эглип келген, ылаңгыя Ыраккы Чөөн чүкче, көрейлер бооп турар. Оларның чамдык кезии Сахалинче Япон шеригниң хайы-биле келген бооп турар. Россия иштинде болгаш СНГ чурттарының көрейлери боттарының диалектизинге чугаалажыр.
Дөзү
Аңгылал:География Аңгылал:Чон Аңгылал:Көрей
Тобольск
Тобо́льск — Тюмень можузунда хоорай. Тобольск хоорайның округунуң төвү. Ооң мурнунда Тобольск кожуннуң, Тобольск округтуң, Тобольск уездтиң төвү турган.
Аңгылал:Хоорай
Вирус
Вирустуг – вирус-биле холбашкан, "вирус өөскүдер".
Демдеглелдер
В
Дзюдога Россия Чемпионады 1996
Дзюдога Россия Чемпионады 1996 чылда декабрь 23-тен декабрь 27-ге чедир Пермьге эрткен.
Вискоза
Дөс
В
Баир, Алексей Ширинмей оглу
Баир, Алексей Ширинмеевич (шын ады Ондар Байыр Хүрең-оолович, 1904 чылдың май 5, Үстүү-Ишкин, Сүт-Хөл, Тыва – 1986 чылдың февраль 8, Кызыл) – тыва көскү күрүне ажылдакчызы, ТАР-ның премьер-министри, ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы, ТАР-ның республика ордениниң кавалери.
Намның кежигүнү
1925 чылда Тываның аныяктарының революстуг эвилелиниң (ТАРЭ-ниң) кежигүнүнген кирген, 1926-1927 чылдарда Кызылга партия школазынга өөренгеш, ону тергиин дооскан.
1927 чылдан 1930 чылга чедир ТАРЭ-ниң Чөөн-Хемчик кожкомунуң бирги секратрынга ажылдаан.
1930 чылда ТАРН-ның Барыын -Хемчик кожууннуң партия комитединиң секретарынга соңгуткан, а 1931 чылда ону ТАРН ТК-ның ийиги секретары кылыр депшиткен.
Чөөн-Хемчикке ажылдап турар үезинде аныяктарның революстуг эвилелиниң иштинден үезинде бай-шыдалдыг чораан улустуң, эрге-чагырга, күрүне баштап чораан улустуң, хам, лама улустуң ажы-төлүн үндүрүп - арыглаашкын ажылдарын чорудуп турган. Барыын-Хемчиктиң партия кожкомунга ажылдап тургаш, көшкүн амыдыралдыг араттарны сууржуң чуртталгаже киирип, бай-шыдалдыг араттарның өнчү-хөреңгизин хавырып, ядамыктарын колхозтарже киирер ажылды чорудуп турган. Ооң үезинде кожуунга школа болгаш эмчи чери ажыттынган.
Чөөн-Хемчик, Барыын-Хемчик, Тере-Хөл, Тожу, Эрзин, Тес-Хемге болуп турган контрреволюстуг тура халыышкыннарны чавырылдырар ажылдарга идепкейлиг киржип турган.
1938 чылда "Тостуң херээнге" база киржип, С. Тока, О. Полат, Н. Товарищтай-биле кады ТАР-ның Чазааның даргаларынга удур илеткелдерни кылып, оларны шиидеринге база үлүг хуузун киирген.
1938 чылдың октябрь 16-да боолаттырган Сат Чүрмет-Дажының орнунга Алексей Ширинмеевич 1938 чылдан 1941 чылга чедир ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы база даштыкы херектер яамызының сайыды болуп турган.
Тока дарга-биле бакташкан
Салчак Токаның чорудуп турган ажылында четпестерни дуржулгалыг удуртукчу Алексей Баир көрүп, частырыглар кылбазы-биле чоок эжи боорга, ону ол бичиилеп өөредип, арагалаарын соксадыр кылдыр чемелеп эгелээн. Ол чылдарда аңаа удурланып чораан кол "9 кижини" чок кылып каан Токаның эрге-дужаалы кызыгаар чок апарып, бичии-даа айыылды дазылындан тура тырттып кааптарын кызыр апарган. 1941 чылда ол А. Ш. Баирны Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединче өөредип чорудупкан. Аңаа өренип турар үезинде Алексей Ширинмеевич Сталинниң адынче Салчак Токаның тывада чорудуп турар ажылының частырыгларынга хамаарышкан чүүлдерни бижип шаг болган. КУТВ-та кады өөренип турар сургуулдардан база хоп чагаалар кээп турар апарган.
26
26 ("чээрби алды") — 25 биле 27 аразында турар алыс сан.