cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдулвахап Кара
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк Түркологтар
Өзхан Эрен
Өзхан Эрен (1959, Истанбул), Турк  xөгжүмжү, режиссёр, ыраажы, композитор..
намдары
Эге школазын Амася хоорайгa, универтитедин Анкарa хоорайдa дооскан.
Номнары
“Sarıkamış’a Giden Yol” ALFA Yayınları2005
Шөлүглер
Аңгылал:Түрктер Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Турк ыраажы
Абдүлхамид Сүлейман-оглу шолбан
Түркстан шүлүү
“Гўзал Туркистон”
Гўзал Туркистон, сенга не бўлди?
Сахар вақтида гулларинг сўлди.
Чаманлар барбод, қушлар ҳам фарёд,
Ҳаммаси маҳзун. Бўлмасми дил шод?
Билмам не учун қушлар учмас боғчаларингда?
Бирлигимизнинг тебранмас тоғи,
Умидимизнинг сўнмас чироғи.
Бирлаш, эй халқим, келгандир чоғи,
Безансин энди Туркистон боғи.
Ол байроғингни, қалбинг уйғонсин,
Қуллик, асорат – барчаси ёнсин.
Қур янги давлат, ёвлар ўртансин.
Ўсиб Туркистон, қаддин кўтарсин,
Яйраб, яшнаб ўз Ватанинг гул Боғларингда!
Чўлпон
Тайылбыр
Аңгылал:Өзбек чогaалчы
Хасан Эрен
Хасан Эрен (1919 чылы Март айынын 15те төрүттүнген. Видин, Булгария - 2007 чылы Май 26дa Анкарa , Турция). Турк сөстүкчү  болгаш этимолог,  Түрколог.
Намдары
Баштайгы болгаш ортумак школазын Булгариядa Видин хоорайдa дооскан. 1985 чылындан эгелэп Турк энциклопедиязың кол редактору. 1983 чылындан эгелеп Түрк Дыл Куруму даргазы.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк Түркологтар Аңгылал:Этимология
Шимин Генг
Шимин Генг (Shimin Geng (1929–2012); төөгүжү,  Түрколог, чогaалчы. кыдаттыг кижи , дыл билимжи болгаш Түрколог.
Намдары
Кыдаттыг Тываларның дылы дугайындa шинчилеп чорaан. Тенишев биле ажылдап кaан.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:кыдат түркологтар
2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези
Мында 2016 чылдың байдалы-биле Тывада туттунган хүрээ-дуганнарның, маани-хүртүлерниң, сувурганнарның ниити даңзызын көргүскен.
Төөгүде
Тывага социализм үезинде чүдүлгени хоруп, хүрээлерни узуткаан соонда, 60 хире чылдар иштинде бурган Өөредиин шиңгээдир арга чок болган бис, ынчалза-даа ол чүдүлге чок үелер эрткенде, 1990 чылдарда катап эде тургустунуушкун эгелей бээрге, сарыг шажын чаа сайзыралды алган. Чаа үеде бир дугаарында Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга хүрээ-дуганны Саая Көгел Мижитей оглу 1990 чылда тудуп, улуг буянны чонга өргээн кижи ол болур-дур.
Ыдыктыг XIV Далай-Лама Тензин Гьятцо Башкының Тывага моорлап кээриниң бичии-ле мурнуу чарыында, “Түптең Чойхорлиң” деп хүрээ-дуганның тудуун 1992 чылда Улуг-Хемниң оң талазында Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан черинге “Тываның буддийжи ниитилели” дооскан турган, а 1993 чылда ол дуган чанынга “Бойдусады” сувурганны туткан.
Тываның Камбы-Ламазының резиденциязы болур “Цэчэнлиң” хүрээни Кызыл хоорайга 1999 чылда туткан, ооң байырлыг ажыдыышкынынга кээп чораан Ыдыктыг IX Богда–Кегээн Чесун Дамба Кудукту ол-ла үеде Өвүрнүң Хөндергей-Артта улуг сувурганны ажыткан.
Гоман дацанның Тывада төлээзи Онзагай хүндүткелдиг Шивалха ринпоче 2004 чылда Кызылга амгы Төп Хүрээ тудуп турар черге “Улуг Бойдусады” сувурганын туткан соонда база Тываның Камбы-Ламазының Арзылаң түрлүг ширээзинге Чамбел Лодой хелиң 2005 чылда саадапканда Тывага сувурганнар тудуу шалыпкын эгелээн. Ол ажылдарны улаштыр Тываның Камбы-Ламалары: бурганнай берген Тензин Цултим кылып турган, амгы үеде Тываның Камбы-Ламазы Лопсаң Чамзы уламчылап чорудуп турар.
БӨГҮНГҮ ДОПЧУЛААН САН-ЧУРАГАЙЛАР
Бо сан-чурайгайлар частырыглыг бооп болур, чүге дизе өскерилгелер ала-чайгаар бооп турар, ынчангаш хүрээ, дуган, сувурган, маани хүртүлериниң даңзызы доктаамал эвезин сагындырып тур бис. Удуртукчу Башкыларның ат-сывы база солчу берген бооп болур, ол дээш буруувусту баш бурунгаар миннип, эдилгелерден кылып, өршээлдиг бооруңарны Башкылар, чүдүкчүлерден диледивис.
Амгы үеде 2016 чылдың март 1-де байдал-биле алырга Тывада:
2016 чылдың ниити чизези
Хоорайлар, кожууннар аайы-биле ону дес-дараалаштыр көргүзерге мындыг болур.
Кызыл хоорай
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Ак-Довурак хоорай
Сувурган
Бай-Тайга кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Барыын-Хемчик кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Сувурганнар
Чөөн-Хемчик кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Шеми
Шеми — Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң барыын талазында суур. Өвүр кожуун-биле кызыгаарда..
Географиязы
Шеми деп хемниң эриинде турар суур. Кожуун төвү Чадаанадан мурнуу-барыын талазынче 33 км черде турар.
Серенмаа пер., Александр Шаалы куд., Борбак-Арыг куд., Дамдын Куулар куд., Заречная куд., Зелёная куд., Кара-Сал Даан куд., Ленина куд., Молодежная куд., Найырал куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Адыр-Тей, Ак-Кара-Суг, Алдыы-Ховужук, Арыскан, Бедик-Элезин, Даштыг-Тей, Дөргүн, Кудук, Кулузун-Даг, Кызыл-Даш, Мойналык, Сарыг-Сиген, Тевелиг-Чарык, Үстүү-Хадың, Хадың-Аксы, Хараганныг-Үзүк, Хаялыг-Даг, Ховужук, Чаңгыс-Хадың, Чиңге-Оорга, Чолдак-Кара-Суг, Шиви-Кудуруу, Элезинниг-Чарык.
2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези
Сүт-Хөл кожуун
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Мөңгүн-Тайга кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Сувурганнар
Өвүр кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Чаа-Хөл кожуун
Сувурганнар
Чеди-Хөл кожуун
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Улуг-Хем кожуун
Хүрээлер, дуганнар
2016 чылда ажыдар дээш, хүрээ тудуп турар.
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Таңды кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Кызыл кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Каа-Хем кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Сувурганнар
Тес-Хем кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Эрзин кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Кирсарай
Кирсарай — Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунда суур. Чадаана хоорайның иштинче кирип турар арбан.
Маатаи, Вангари
Намдары
Маатаиге Нобель шаңналын тутсуп тура Данбольт Мьес «Кенияның болгаш Африканың социалдыг, экономиктиг болгаш культурлуг сайзыралы дээш демиселдиң мурнуку шугумунга чоруп турган» деп демдеглээн.
Кирсарай
Төөгүзү
Суурнуң девискээринде хөй бурунгу базырыктар бар. Кызыл - Чадаана оруу Саяно-Шушенское ГЭС тудуун эгелевээнде Кирсарай чаны-биле эрттип турган. Шагда ол кезек черге кирпич кылыр үлетпүр чери турган. Амгы үеде дүшкен. Тывада эң улуг субурганнарның бирээзи ында туттунган.
Маатаи, Вангари
Намдары
Кенияга демократияны тургузар ажылды политика биле экологияны катыштырып тура чорудуп турган.
2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези
Эрзин кожуун
Сувурганнар
Тере-Хөл кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Сувурганнар
Бии-Хем кожуун
Сувурганнар
Тожу кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Сувурганнар
Демдеглелдер
Ук материал 2016 чылдың март 1-ниң байдалы-биле кылып каан, ынчалза-даа бо 2014 чылда билдинмес турган айтырыглар бар, оларга база немешкен чаа билдинмес мындыг чүүлдерже кичээнгей салыры херек. Эрзинде, Кызыл-Мажалыкта дугааннар хагдына берген, Бай-Хаакта, Доора-Хемде дуганнар бар бе, чок бе билдинмес. Сарыг-Сепке сувурган, дуган тудуп турган, түнели билдинмес. Ийме, Ишкин, Кызыл-Арыг суурларда сувурганнар тудуу доозулганы эки билдинмес. Ук материарны эки көөр, шинчилээр, хынаар херек.
Чаа кииртинген чүүлдер:
Дөзүк
Аңгылал: Тыва Аңгылал: Сарыг шажын
Маатаи, Вангари
Намдары
1977 чылда тургустунган «Ногаан кур / Зеленый пояс» деп хөй-ниити организацияның тургузукчузу. Африкада арга-арыгны кургаг хову кылдырарынга шаптыктап, 25 чыл дургузунда 30 миллион ыяшты Африкага тарып өстүрген.
2009 чылдың декабрь 14-те ООН-нуң генералдыг секретары Пан Ги Мун Вангари Маатаи-ни ООН-нуң тайбың төлээзи кылдыр томуйлаан.
Рактан чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Апрельдиң 1 төрүттүнген
Кирсарай
Географиязы
Даглар эдээнде турар сууржугаш. Чоогунда чөөн талазында Кегээн-Булак аржааны бар. Мурнуу-чөөн талазында шагда хөл чыткан Бора-Хөл деп чер бар.
Шөлүглер
Кирсарай Викимарияда
05
05 илередип болур:
Кызыл-Хая
Географтыг туружу
Мөген-Бүрен хемниң эриинде, Мөңгүн-Тайга дааның чоогунда, далай деңнелинден 2000 м бедик черде турар.
Тываның 100 хары кудумчузу, Бай-Оваа куд., Дагылган куд., Кечил куд., Кошкар-оол куд., Сугу куд., Хорлуу куд., Чоргаар куд., Шыдыраа куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Ажыг-Суг, Ак-Баштыг, Ала-Хая, Алдыы Кужурлуг Хову, Алдыы Ыймааты, Барыышкын, Казылган, Кара-Белдир, Кара-Даг Бели, Каргы, Көвей-Өдек, Кужурлуг-Хову, Мугур, Саадак, Сайыр, Сарыг-Ой, Тавыты, Таскыл, Үстүү Кужурлуг Хову, Үстүү Ыймааты, Хем-Бажы, Хем-Ишти, Чарыс, Чолдак-Өдек, Чолдак-Орук, Шегетей, Шивээ-Даг, Ширээ-Тайга.
Чурттакчы чону
Кызыл-Хая суурда чүгле «МегаФон» тырттып турар.
Колумбия
Colombia (Колумбия), долу официалдыг хевири — Колумбия Республика (República de Colombia; IPA: /reˈpuβlika de [koˈlombja]).
07
07 илередип болур:
11:11
11:11 илередип болур:
09
09 илередип болур:
08
08 илередип болур:
12:00
12:00 илередип болур:
3D
3D (3-D) (от 3-dimensional) — англицизм. Илередип болур:
Ондар, Эдуард Борис оглу
Эдуард Борисович Ондар (төр. 1971) — россий актёр. Россияның алдарлыг артизи (2019).
3D
«3D» термин оон аңгыда применяется к технологиям, использующим эффект стереоскопия:
Ондар, Эдуард Борис оглу
Намдары
Эдуард (Тадырыкбай) Ондар 23 июнь 1971 чылда Тыва Республикага төрүттүнген.
3D
Компаниялар:
Ондар, Эдуард Борис оглу
Намдары
Тыва Республиканың алдарлыг артизи. 1994 чылда СПбКТУЧА (А. С. Шведерский мастерскаязы) дооскан. Тыва Республиканың Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрында ажылдап турар. Кинога эң-не баштай россий-моол кинопроект режиссёру Андрей Борисовтуң «Тайна Чингис Хаана» 2009 чылда аныяк Чиңгис-хаанның ролюнга тырттырган.
3D
Компьютер үлетпүрү:
Ондар, Эдуард Борис оглу
Намдары
50 ажыг шии база 10 ажыг кино рольдарынга ойнаан.
3D
Медицинада:
Ондар, Эдуард Борис оглу
Шөлүглер
Аңгылал:Персоналии:Тываның национал хөгжүм-шии театры
3D
Өске чүве:
100 Flowers
100 Flowers 100 Flowers азы Hundred Flowers (Чүс чечектер) илередип болур:
Габриэла Мистраль
Луси́ла де Мари́а дель Перпéтуо Сокóрро Годóй Алькайя́га, кысказы-биле Лусила Годой Алькайяга (Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga), шолазы Габриэ́ла Мистрáль (Gabriela Mistral; 7 апрель 1889 (1889-04-07) — 10 январь 1957) — чили шүлүкчү, кегээрелчи, дипломат, херээженнерниң эргелери дээш демисежип чораан, литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Пабло Неруда, Висенте Уидобро база Пабло де Рока суглар-биле Мистраль Чилиниң дөрт дээди шүлүкчүлери.
Намдары
16 харлыындан башкы кылдыр ажылдап турган. 1924 чылдан Италияга, 1933—1935 — Испанияга, 1935—1937 — Португалияга, 1938—1946 — Бразилияда, АКШ-ка дипломат кылдыр ажылдаан; Нациялар лигазында база ООН-нуң ажылынга киришкен (1946).
Баштайгы шүлүктерин 1903 чылда чырыкче үндурген. Кол үндүрген чогаалдары: «Өлүмнүң сонеттери / Сонеты смерти» (1914), «Отчаяние» (1922), «Тала» (1938) «Давильня» (1954). Латин Американың чоннарының сагыш-сеткилиниң хөлзээшкиннерин, чуртталгаже көрүжүн шүлүктеринде чырыдып чораан.
1945 чылда литературада Нобель шаңналын «бүгү Латин Американың чырык үзел-бодалын чырыткан шүлүктери дээш» алган.
Чили шулүкчү шола адын Фредерик Мистральга тураскаадып алган. Ол база 1904 чылда Нобель шаңналын алган.
Габриэла Мистральдың ады-биле Меркурийде кратер адын адаан.
Габриэла Мистраль лесбиянка турган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Январьның 10 мөчээн Аңгылал:Апрельдиң 7 төрүттүнген
А-5
А-5 — обозначение нескольких образцов техники:
А-7
А-7 — дугуржуп доктааткан азы кодтуг үжүк-санныг демдектер.
Самбога Россия Чемпионады 2020
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России в 2020 году Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Февраль 2020 года Аңгылал:Март 2020 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Чебоксарах Аңгылал:2020 год в самбо
.dwt
.dwt (.DWT; .Dwt) — расширение имён файлов элээн каш хевирлер:
.erl
.erl (.ERL; .Erl) — расширение имён файлов ийи хевир:
Мозер, Мей-Бритт
Мей-Бритт Мозер (норв. May-Britt Moser ; 4 январь 1963, Фоснавог (англ. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">) , Норвегия) — норвеж психолог, нейрофизиолог.
2014 чылда өөнүң ээзи база Джон О'Киф-биле «мээде долгандыр хүрээлеңге бодун минир клеткалар барын ажытканы дээш» физиология болгаш эмнелгеде Нобель шаңналын алганнар.
Норвегияның эртемнер болгаш литература ниитилелиниң, Норвегияның эртемнер академиязының база Норвегияның технологтуг эртемнер академиязының, Американың философтуг ниитилелиниң (2015) кежигүнү, Американың Национал эртемнер академиязының даштыкы кежигунү (2014).
Намдары
1990 чылда Мей-Бритт Мозер психология эртемин чедип алган, а 1995 чылда Осло Университединиң нейрофизиология талазы-биле философияның доктору чаданы чедип алган.
1994-1996 чылдарда Мозер Эдинбург университединге Неврология Төвүнге курстарны эрткен.
.pot
.pot (.POT; .Pot) — расширение имён для шаблонов файлов, программа дузазы-биле чогааткан
.sdc
.sdc (.SDC; .Sdc) — расширение имён файлов, программа дузазы-биле чогааткан:
Мозер, Мей-Бритт
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Январьның 4 төрүттүнген
Хемчик (суур)
Хемчик — Тыва Республиканың Бай-Тайга кожуунунда суур.
Географиязы
Хемчик хемниң эриинде турар суур.
40 лет Советской Туве куд., Авиационная куд., Дружба куд, Набережная куд., Нефтебаза куд., Өлчей Кара-Донгак куд., Садовая куд., Сергей Шойгу куд., Советская куд., Спортивная куд., Хемчик куд., Чудурукпай куд.
Суур кожуун төвү — Тээли суур чоогунда.
Суурга ол чоокта Ажыг-Кара-Суг, Алаак, Буък, Дөң-Терек, Көк-Баалык, Кызыл-Хараган, Улуг-Шанчыг, Шат деп черлер хамааржыр.
Дружба (Тыва)
Географиязы
Бай-Тал каналының чанында турар.
Бай-Тайга кожууннуң төвү — Тээли суур-биле катчыр деп барган.
70 лет ВЛКСМ куд., Аныяктар куд., Ленина куд., Малчын куд., Новая куд., Тайбын куд., Хараар-Тей куд., Эрик куд.
′
′ — демдек, илередир:
Сукпак
Сукпак — Тыва Республиканың Кызыл кожуунунда суур. Сукапк сумузунуң административтиг төвү болгаш чңгыс чурттакчылыг чери.
Географиязы
Улуг-Хем эриинде Кызыл хоорайдан 14 км черде турар.
40 лет Победы куд., Академик Усов куд., Береговая куд., Буровая куд., Буруле куд., Геологов куд., Геофизическая куд., Горная куд., Дружба куд., Интернациональная куд., Иргит Бадра куд., Каменистая куд., Кечил-оол куд., Ключевская куд., Кызылская куд., Макаренко куд., Малиновая куд., Мелиораторов куд., Молодёжная куд., Набережная куд., Олимпийская куд., Первомайская куд., Полевая куд., Промышленная куд., Радужная куд., Салчак Тока куд., Саянская куд., Степная куд., Сукпакская куд., Тувинских Добровольцев куд., Фрегатная куд., Фрунзе куд., Юртаева куд.
Кожуун төвү Каа-Хемге чедир: 21 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 14 км
Ээрбек — 3 км (Улуг-Хемниң оң чарыында), Кызыл — 14 км, Усть-Элегест — 14 км, Каа-Хем — 21 км, Сесерлиг (Германовка) — 25 км
Төөгүзү
1963 чылда РСФСР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң чарлыы-биле Сук-Пак деп суурну Сукпак кылдыр эде адаан.
Моңгуш, Аяна Самыяа уруу
Моңгуш Аяна Самыяа уруу (Аяна Самыяевна Монгуш; Тыва АССР, Өвүр кожуун, Саглы сумузунга төр.) – Тыва Национал Оркестрниң дирижёру, хөгжүмчү, композитор.
Намдары
Аяна Самыяа уруу Өвүр кожууннуң Саглы сумузунга «Кызыл Тук» совхозтуң хоочун малчыннары Самыяа Соржу оглу, Ёнзак Кылын-оол уруу Сааяларның өг-бүлезинге он дугаар хеймер кыс болуп төрүттүнген. Улуг угбазы – Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тамара Самыяа уруу Ондарның чүрээ эндевээни-ле ол боор, Аяна ойнаар-кыстар-биле ойнап, сайзанактап турган үези – 6 хар ажып турда Кызылче эдертип, 1983 чылда республиканың салым-чаяанныг уругларының уран чүүл школазының домра клазынга өөредип киирип каан. Аяна школага күзелдии-биле өөренип, угбазын театрже эдерип, артистерниң шиилерге белеткелин көрүп чоруп тургаш, уран чүүлге улам хандыкшый берген.
1991 чылда уран чүүл школазын чедиишкинниг дооскаш, улаштыр Кызылдың А. Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң орус улустуң хөгжүм херекселдериниң салбырынче өөренип кирген. Аяна ийиги курска өөренип турда, уран чүүл училищезинге тыва национал хөгжүм херекселдериниң салбыры ажыттынган. Аяна өске салбырның сургуулу турган-даа болза, бызаанчыга ойнаар болгаш хостуг үезинде Татьяна Туматовна Балдаң башкының сургуулдардан тургузуп алганы национал хөгжүм херекселдериниң оркестринге ойнап турган. Училищеге өөренип турган чылдарында Аянаның база бир ынак эртеми – орус улустуң хөгжүм херекселдериниң оркестрин башкарары турган. Оркестрде ойнап турар хөй хөгжүмчүлерни башкарып удуртур талазы-биле чедимчелиг билиг берген башкызы – Ирина Петровна Шевченко.
1995 чылда училищени чедиишкинниг дооскан соонда, Ак-Довурак хоорайның уругларның уран чүүл школазының домра клазының башкызы бооп күш-ажылчы намдарын эгелээн. Аяна Самыяа уруу башкылавышаан, Культура ордузунга «Онзагай» бөлүүн база үндезилеп тургускан. Удатпаанда чүгле уруглардан тургустунган бо бөлүк хөй-хөй мөгейикчилерлиг болган. Оон Аяна Самыяа урууның чедиишкинниг ажылдап турарынга үнелелди берип, Тываның күрүне филармониязының удуртулгазы ат-сураглыг «Аян» ансамблиниң хөгжүм удуртукчузунче чалаан. 2002 чылдың чайынында Кызылга ажылдап чедип келген. Ол үеде тыва национал хөгжүм херекселдериниң оркестрин тургузарының дугайында айтырыг тургустунуп эгелээн. Ынчан Аяна Самыяа уруу эштери Андрей Моңгуш, Игорь Көшкендей, Алдар Тамдын, Чодураа Тумат, Айлаң Ондар, Виктория Моңгуш олар-биле Тываның национал оркестрин тургузарын дилээн өргүүдел-бижикти Тываның Чазаанче кииргеннер. Хөгжүмчүлерниң эгелекчи саналы баштайгы дээреде деткимче албайн турган-даа болза, 2003 чылдың май 5-те ТР-ниң культура яамызының доктаалы-биле Тываның национал оркестри үндезилеттинип тургустунган. Оон бээр-ле орус-даа, тыва-даа хөгжүм херекселдеринге илдик чокка ойнаар аныяк композитор Тываның национал оркестриниң уран чүүл удуртукчузу (2013 чылга чедир), дирижеру болуп бо хүннерге чедир төлептиг ажылдап турар. Тыва хөгжүм херекселдериниң ат-сывы безин уттундуруп бар чыткан үеде Аяна Самыяа уруу улуг ажылды кылып эгелээш, национал оркестрни бут кырынга тургузуп, ооң күүселде-оюнун профессионал бедик деңнелге чедирген. Шаг-төөгүден бээр тываларның хөгжүм культуразынга хары угда хөй кижи нота бижиин эдерип, деңге ойнаар деп чүве турбаан. Ынчангаш хөгжүмчүлерниң ойнаарынга эптиг болзун дээш Аяна Самыяа уруу ырыларны, хөгжүм чогаалдарын оркестрге таарыштыр бижип, аранжировказын кылып турар. Оон аңгыда, эш-өөрү-биле улустуң уттундурган ырларын чыыр талазы-биле дилээшкин ажылын чорудуп, ооң сайгарылгазын кылып, улуг назылыг өгбелер-биле ужуражып, конкурстарны база эрттирип турар.
Оркестр тургустунгаш-ла, Россия, делегей чергелиг Абаканга, Красноярскиге, Улан-Удэге, Саратовка, Уфага, Санкт-Петербургка, Москвага болгулаан национал оркестрлер конкурстарынга киришкеш, бодунуң чогаадыкчы онзагай талаларын, профессионал деңнелиниң бедиин көргүзүп, барык чылдың-на лауреаттар бооп, Дээди шаңналдарны чаалап ап, хамыкты кайгадып, Россия Федерациязында тергиин дээн национал оркестр дээрзин катап-катап бадыткап, төрээн Тывазын алдаржыдып турарлар.
Ажылдап келген үезинде уттундурбас болуушкуннар, солун таварылгалар, ужуралдар база тургулаанын Аяна Самыяа уруу мынчаар сактып чугаалады: "– Оркестрниң ажылын чүү-даа чок куруг черден эгелээн бис. Улусчу чогаадылга бажыңынга берген ийи ээн өрээлге оолдарывыс үрелик стол, сандайларны септээш салган. Хөгжүм херекселдери база чок турганындан ачыланып, суурлардан тыптынып ап турдувус, оон оолдар боттары чазап эгелээн. Кожууннар эргип чоруп тургаш солун ужуралдарга бо-ла таваржыр турдувус. Мөңгүн-Тайгаже бар чыда, Саглы бажынга-ла автобузувус хөртүк харга дүшкенинден хар казып чорааш, идик-хевивис өдүп, доңуп-дожап чорааш четкен бис. Чадаананың Культура бажыңынга концертке «Мен тыва мен» деп ырыны Андрей Моңгуш ырлап турда, залче мырыңай аъттыг оол кирип келген! Ынчалза-даа оркестр доктаавайн ойнап турда ырыны база ырлап турган. Күүселде доостурга аъттыг оол оожум чортуп үне бээрге кайгаан бис. Ырының күжү ол оолду, ооң аъдын оожургадып, доктаадыпкан деп бодаар-дыр мен."
2004 чылдың ноябрьда Красноярск хоорайга болган национал оркестрлер конкурузунга «Мен тыва мен» деп ырыны ырлаар база тоол ыдар кол күүседикчивис – Тываның улустуң хөөмейжизи Андрей Моңгуш даштыкыдан биске каттыжып кээр турган. Конкурс-даа эгелээн, а Андрейивис самолетта ужуп кел чыдар… Оон ийи оркестрниң күүселдезиниң соонда сценаже үнер үевис келгенде, Андрейивис маңнаар дээш ак хыраа апарган кире халып кээрге, дыка-ла өөрээн бис. Далаш-биле бир кезек кижи концерт хевин аңаа кедирип турда, бир кижи ооң игилиниң хөөнүн киирип турган. Оон чарлаптарга, дем чаа-ла хыраалыг турган Андрейивис таваары кончуг сценаже бистиң-биле үнгеш, мөгейгеш, күүселдезин эгелей берген. А көрүкчүлер, жюри ооң каш-ла минута бурунгаар даштыкыдан бо конкурска четтигип ужуп чедип келгенин билирлер эвес… Мынчаар девидеп турзувусса-даа ынчан бирги черни ап, лауреат атка төлептиг болганывысты канчап уттур боор.
2003 чылдың июнь айның төнчүзүнде АКШ-тың Вашингтон хоорайга болган делегейниң биче буурай чоннарының фестивалынга киришкеним солун болган. Бир ай үргүлчүлээн бо фестивальга Тывадан 13 кижи – малчын, чылгычы, даараныкчы, хөөмейжи, даш чонукчулары, хөгжүмчүлер, хөгжүм херекселдериниң чазаныкчылары кириштивис. 2005 чылда «Тыва кызы» ансамбль-биле АКШ-ка чорааш, хоорайлар кезип, тыва ыры-хөгжүмнү, хөөмей-сыгытты американнарга таныштырып турган болзувусса, бо фестивальдың болур чери кудумчу болганы дыка солун. Киржикчилер кылыр ажылын кылыр – даараныр кижи дааранып, чазаныр кижи чазанып орар, хөөмейлээр кижи хөөмейлеп турар. Мен хомустап, бызаанчыга ойнап турумда, Алдар Тамдын, Шон Куирк тыва хөгжүм херекселдерин американнарга таныштырып турду. Көрүкчүлер дээрге эңдерик, хүннүң-не муң-муң кижи сонуургап көөр, сонуургалдыг кижилер канчаар дааранырын, чазанырын, хөөмейлээрин айтырып, тайылбыр ап, өөренип-даа турарлар. Бо фестивальга бүгү делегейден дыка хөй биче буурай чоннар, ооң иштинде Россиядан бистер – тывалар биле калмыктар киржип, боттарының культуразын, уран чүүлүн, ёзу-чаңчылдарын таныштырган. Солун чүүл – Америкада ажылдап, чурттап чоруур бистиң чаңгыс чер-чуртуувус Чинчи Кунгаа албан-биле өске штаттан биске чедип келгеш, очулдурукчулап, дузалажып турганы-дыр. Делегейниң чүк-чүгүнче тывалар тарап, Америкадан эгелээш, өске-даа даштыкы күрүнелерде төлептиг ажылдап турары өөрүнчүг. Кижиниң чаңгыс чер-чуртуу, тыва кижи англи дылга хостуг чугаалап, төрээн Тывазының дугайында тайылбырлай бээрге чоргааранчыг-ла чорду. Культура, уран чүүл ажылдакчызы болгаш кижи кандыг-даа ужуралдарга таваржыр, солун хемчеглерге киржир боор-дур…
Улуг чедиишкиннер анаа-ла келбес, ону чедип алырда хүн бүрүде кызымак белеткенир, чүткүлдүг ажылдаар апаар. Ынчангаш Аяна Самыяа уруу оркестрниң оюну дээштиг, программазы бедик утка-шынарлыг, күүселдези көрүкчүнүң сеткил-сагыжын хөлзедип, кичээнгейин чайгаар-ла хаа- ра туда бээр, катап-катап дыңнаксанчыг болзун дээш чогаадыкчы ажылдап турар. Ол ышкаш эш-өөрү, хоочуннар-биле сонуурганчыг чаа-чаа төлевилелдерни чогаадып, бодап алгаш, амыдыралга херек кырында боттандырып турар. Ындыг төлевилелдерниң бирээзи – салым-чаяанныг бичии оолдар, уругларны, аныяк ыраажыларны, хөөмейжилерни, хөгжүмчүлерни чонга таныштырып, оркестрниң деткимчези-биле солун концерттерни чонга көргүзүп турарын эки билир бис.
Чогаадыкчы чедиишкиннери
2004 чылда республиканың аныяктарының аразынга болган «Алдын салгал» конкурстуң «Эң эки аныяк культура ажылдакчызы» деп номинациязының тиилекчизи.
ТР-ниң культура яамызының «Чылдың тос шаңналдары – 2011» деп конкурузунуң «Тыва Республикага культура болгаш уран чүүлдү хөгжүдеринге киирген шылгараңгай үлүг-хуузу дээш» номинациязының тиилекчизи.
2008 чылда Тыва Республикага культураны, уран чүүлдү, тыва национал хөгжүмнү сайзырадырынга киирген улуг үлүг-хуузу дээш «Тыва Республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атка төлептиг болган.
ТР-ниң Дээди Хуралының база ТР-ниң культура яамызының Хүндүлел бижиктери-биле шаңнаткан.
2009 чылда Санкт-Петербургка болуп эрткен «Интерфолк – 2009» III-кү Делегей фестивалынга Тываның национал оркестри-биле кады 6 Кубокту чаалап ап, төрээн Тывазын алдаржытканнар.
2011 чылда Тыва Республиканың чаа «Мен тыва мен» деп Ыдык ырызын эде кылган авторларның бирээзи болуп, аял- газын оркестрге ойнаар кылдыр таарыштыр бижээш, төөгүже кирген.
«Чаа ыры – 2011» республика конкурузунуң дөрт тускай шаңналдарын алган. Ооң аялга бижээни «Тыва өглер» (сөзү А. Даржайныы), «Сеңээ мен дег ынак кижи черле турбас» (сөзү К. Доржунуу) деп ырлары эң эки беш ырлар аразынче кирип, чылдың ырлары болган. А «Тыва – бистиң өргээвис» (сөзү Э. Мижиттии) деп ырызы «Азияның үнү» радиостанцияда эң хөй дыңнакчыларлыг радиохит болган. Ол ышкаш хөгжүмчү, композитор кижиге бедик үнелел – «2011 чылдың эң эки композитору» деп тускай шаңналдың эдилекчизи.
2012 чылда оркестрде эш-өөрү-биле Тываның национал оркестриниң баштайгы альбомун бижиткеш, чырыкче үндүрген.
Тыва чогаалчыларның сөстеринге чараш аялгалыг 30 хире ырыларны бижээн.
Россияның Композиторлар Эвилелиниң Тывада салбырының кежигүнү.
Ажыл-чорудулгазы
Аяна Самыяа уруу тыва национал хөгжүм херекселдериниң онзагайын, тыва хөгжүмнүң, тыва аялганың катаптаттынмас хоюг чараш үнүн суртаалдаар, чон аразынга нептередир талазы-биле улуг ажылды кылып турарларның бирээзи. Ындыг ажылды ол чүгле Тыва иштинде, Россияда эвес, а делегей чергелиг кылдыр база боттандырып келген. Ол чүгле национал оркестрде ажылы-биле кызыгаарланмайн турар. Аныяктарның тыва хөгжүмге сонуургалын оттурар, оларның сеткил-хөңнүн, сүлде-сүзүүн көдүрер сорулга-биле хөйге билдингир «Угулза» уруглар бөлүүнде база киржип турар.
Аяна Самыяа урууның уран чүүлге хандыкшылы кайыын келгенил, ук-төөгүзүнде, кады төрээннеринде салым-чаяныг кижилер бар бе дээрзин база сонуургап, кады төрээн улуг угбазы Зинаида Самыяа уруу Сат-биле ужуражып, чугаа—лажырымга, дуңмазының дугайында күзелдии-биле чугаалады: "Аяна хеймер дуңмавыс, кады төрээн беш угбалыг, дөрт акылыг кижи. Ававыс Ёнзак Кылын-ооловна Саая бистерни – хөй ажы-төлүн өстүрүп, кижизиткени дээш “Маадыр-ие” бедик атка төлептиг болган. Малчын өг-бүлеге Аяна эрес-кежээ кылдыр өскен, угбалары, акылары школаже өөренип чоруптарга, ава-ачазынга дузалыы аттыг, ачазын эдерип тарбаганнаар-даа турган. Ава-ачавыс аарааш, соңнуг-мурнуг чок апаарга, Аяна 6 харлыг турган. Ынчангаш улуг угбам Тамара Самыяа уруу Кызылга бодунуң чанынга дуңмазын өөредип, авазының орнун солуп, чагыг-сүмезин берип өстүрген. Ол бичиизинден-не бот-башкарнып, харыысалгалыг, бодунга негелделиг, чүткүлдүг кылдыр өзүп келген".
Аянаның кады төрээннери база уран чүүлге салым-чаяанныг. Улуг угбавыс – Тываның алдарлыг артизи Тамара Самыяа уруу Ондарны бүгү Тыва эки билир. Ооң улуг оглу Буян Ондар хөөмейлээр, каргыраалаар. Бичии оглу Кежиккей Ондар Новосибирск консерваториязының чанында уран чүүл школазының флейта клазын дооскан. Ооң ойнавас хөгжүм херекселдери чок: игилге, бызаанчыга, лимбиге ойнаар, гитаралаар, саксафон, флейта үрер, фортепианога ойнаар. Алышкылар Бүгү-россияның каайлы ажылдакчыларының уран чүүл көрүлделеринге киришкеш, шаңналдыг черлерни алгылаан. Акызы Кара-оол Саая ырлаар, танцылаар, хөгжүм херекселдеринге ойнаар. РФ-тиң Онза байдалдар яамызының Тыва Республикада кол эргелелинге ажылдап тургаш, «Өлчей» ыры-хөгжүм бөлүүн үндезилеп тургускаш, камгалакчыларның Бүгү-россия чергелиг уран чүүл көрүлделериниң лауреады болган. Уруглары Диана, Динара ырлаар, танцылаар. База бир акызы – ИХЯ-ның хоочуну Март-оол Саая ырлаар.
1990 чылдарның төнчүзүнде дуңмаларым – Кара-оол, уруглары Диана, Динара, Аяна, оглу Дозураш, Март-оол, Кежиккей кады төрээннерниң «Салгал» ансамблин тургускаш, Тываның суурларын кезип, концерттерни көргүзүп турганы солун. Дуңмавыс Аянаның эш-өөрү-биле кады боттандырып турар чогаадыкчы ажылы – Тываның национал оркестриниң бедик утка-шынарлыг солун концерттери чоннуң сүлде-сүзүүн, хей-аъдын көдүрүп турарынга өөрүп, чедиишкиннеринге чоргаарланып чоруур бис…
Хуу чуртталгазы
Аяна Самыяа урууның ынак эжи – Эдуард Моңгуш, Ак-Довурак чурттуг. Олар өг-бүле тудуп чуртааш, Дозураш деп оолдуг болганнар. Ол ам Краноярскиниң юридиктиг институдунуң студентизи. Эдуард Даңзычыевич база уран чүүлге салым-чаяанныг, баянга хостуг ойнаар, Ак-Довурак хоорайның уругларның уран чүүл школазының директорунга 7 чыл ажылдаан. Амгы үеде РФ-тиң кеземчелер күүселдезиниң талазы-биле албанның Тыва Республикада эргелелиниң истелге изоляторунда инспектор бооп ажылдап, байырлалдарда баянын туткаш, кады ажылдап турар эш-өөрүн хөгледип, ойнай бээр. Культура ажылдакчызы чораан болгаш өөнүң иштиниң ажылын эки билир, бодунуң арга-сүмезин берип, деткимчезин көргүзүп турар.
Аяна Самыяа уруу даанган ажылын ак сеткилдиг күүседип чоруур болгаш аныяандан алдар-атка четкен, чонунуң хүндүткелин чаалап алган аныяктарның бирээзи. Ооң көскү херечизи – 2014 чылда ону №9 соңгулда округунга хамааржыр Өвүр, Чөөн-Хемчик (чартыы) кожууннарның чону ТР-ниң Дээди Хуралының депутадынга соңгааны-дыр.
Кара-Хөл
Кара-Хөл, Тапсы-Аксы — Тыва Республиканың Бай-Тайга кожуунунда суур.
Моңгуш, Аяна Самыяа уруу
Дөзүк
Аңгылал: Хөгжүмчү Аңгылал: Композитор Аңгылал: Хөгжүм
Кара-Хөл
Төөгүзү
Суурдан ырак эвесте Уара-Хөл деп хөлден суурнуң ады укталган.
Тоолайлыг
Тоолайлыг —  Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожуунунда суур.
Кара-Хөл
Төөгүзү
Тапсы-Аксы деп суурнуң өске ады Тапсы-Аксы деп суур чанында чер ады-биле адаттынган.
Тоолайлыг
Географиязы
Суур Тоолайлыг хемниң Барлык хемче кирген кезээнде турар.
Кара-Хөл
Географиязы
Суурга ол чоокта Алаш-Ишти, Дапсы, Даштыг-Хол, Делег-Хол, Сукпак, Торгалыг, Хол-Бажы, Шивилиглер деп черлер хамыыржар.
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
Тоолайлыг сумузу, төп сууру Тоолайлыг. Ооң кыска төөгүзү. 1993 чылда өшкү болгаш сарлык өстүрери-биле "Тоолайлыг" деп колхоз тургустунган.
Кара-Хөл
Географиязы
Адыгбай куд., Ананды куд., Дапсы куд., Кошкар-оол куд., Майын-Тараа куд., Монгуш Эдуард куд., Фабрик Антон куд.
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
2000 чылда колхозтуң девискээринге 14 кыштаг, 26 өг санаттынып турган.
Кара-Хөл
Географиязы
Бай-Тайга кожууннуң төвү Тээлиге чедир оруктуң узуну 43 км.
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
2002 чылда суурга 20 олуттуг эге школа-интернат, 2003 чылда фельдшер-акушерлиг пункт болгаш көдээ клуву туттунган, 2005 чылда дизельдиг электри станциязы салдынган.
Кара-Хөл
Географиязы
Республиканың төвү Кызылга чедир оруктуң узуну 329 км.
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
2005 чылда көдээ культура төвү чаартынган.
Кара-Хөл
Шөлүглер
Активисты ОНФ в Туве приняли участие в проверке участковой больницы отдаленного села Кара-Холь// Тувинская правда, 10/01/2015
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
2006 чылда "Тоолайлыг" колхозтуң чурттакчылар чыыжынга Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожууннуң Тоолайлыг сумузун тургузарын шиитпирлээн. Ооң чурттакчы чонунуң саны 150 кижи болган, оларның аразында 23 пенсионер, 51 ажы-төл уруглар, 54 малчын бүрүткетинген. Шуптузу-ла тус чер чурттакчылары.
Кара-Хөл
Шөлүглер
Школе села Кара-Холь присвоено имя Кужугета Шойгу// Тувинская правда, 09/26/2014
Тоолайлыг
Чурттакчы чону
Мал ажыл-агый талазы-биле кол угландырышкын өшкү болгаш сарлык азыралдазын сайзырадыры. Ук девискээрге чурттап чораан чон төөгүзү-биле сарлык болгаш ангор өшкү азырап чораан. Суму девискээринде чүгле сарлык азырап турар 3 арат ажыл-агыйы бүдүрүлге бар. Ниитизи-биле мал саны: өшкү-хой 5860 баш, сарлык-инек 568 баш, аъттар 51 баш.
Сөөлгү 5 чыл тургузунда мал бажы көвүдээни бүрүткетинген. Тоолайлыг сумузу Мөнгүн-Тайга кожууннуң соңгу-чөөн чүк талазында чыдар. Цаган-Шибэту болгаш Биче-Кожай сыннарының соңгу-чөөн чүк ийинде, Барлык хемниң шынаазында тургустунган. Тоолайлыг сумудан Эрги-Барлык сумуга чедир 60 км, Арзайты хемге чедир 8 км (Мугур-Аксы - Хандагайты чер оруу). Ол географтыг объектиниң шөлү 7,85 га.
Транспорт
Чедери ырак суур.
2002 чылда ниити өөредилгениң эге школазы ажыттынган.
Экономика
Суурнуң чону колдуу хой болгаш сарлык, өшкү тудуп амыдырап чоруур.
″
″   — демдек, илередир:
Даштындан ийи дакпыр штрих дөмей верхними кавычками ” биле ийи дакпыр акут, ынчалза-даа ол аңгы-аңгы демдектер.
Ондар, Чылгычы Чимит-Доржу оглу
Чылгычы Чимит-Доржу оглу Ондар (төр. 1955) — Россия Федерациязының Күрүне думазының үшкү база дөрткү чыыжының депутады, шии чогаадыкчызы.
Намдары
1955 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайга төрүттүнген. 1978 чылда Москваның Б. В. Щукин аттыг дээди театр училищезин дооскан, Новосибирскиниң ВПШ.
Ооң демир-үжүк бажынга дараазында аар-берге чогаалдар хамааржыыр :
Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы база Тыва Республиканың Күрүне шаңналының эдилекчизи. Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң Чагырга Даргазы, Россияның журналистер база чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү.
Шөлүглер
Аңгылал:«Чаңгыс демниг Россия» кежигүннери Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации III созыва Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации IV созыва Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации от одномандатных округов Аңгылал:Борис Щукин аттыг Театр институдунуң доозукчулары Аңгылал:Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчылары Аңгылал:Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери Аңгылал:Россияның журналисттер Эвилелиниң кежигүннери Аңгылал:Персоналии:Тувинский национальный музыкально-драматический театр Аңгылал:Тыва республиканың чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери
Ээр-Хавак
Ээр-Хавак, Кара-Таш — Тыва Республиканың Бай-Тайга кожуунунда арбан. Ам бо үеде колдуу чидип бар чыдар, чурттакчылыг чер эвес, анаа чер апарган.
Географиязы
Арбан Чаңгыс-Тей деп хем эриинде турар.
Шөлүглер
Ээр-Хавак Викимапияда.
Абат
Абат — чурттакчылыг чер ады:
Абате
Абате  — испан биле итальян фамилия. Алдарлыг эдилекчилер:
Абасоло
Абасоло (Abasolo) — фамилия биле топоним, встречающийся в испан дылдарлыг чурттарда.
Абан
А́бан:
Моррисон, Тони
То́ни Мо́ррисон (Toni Morrison; төрүттүнгенде — Хло́я Арде́лия Уо́ффорд, Chloe Ardelia Wofford ; 18 февраль 1931, Лорейн, Огайо — 5 август 2019) — американ чогаалчы. 1993 чылда литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Намдары
Шын ады — Хлоя Арделия Уоффорд (Chloe Ardelia Wofford), Огайонуң Лорейнге төрүттүнген. Ажылчын-өг-бүлениң дөрт ажы-төлунүң 2 дугаары. Чажындан номчуурунга ынак турган, ооң ынак чогаалчылары Джейн Остин биле Лев Толстой. Ооң адазы сварщик кижи турган, хостуг үезинде ол Американың негр чурттакчыларының дугайында хөөрээринге ынак турган, ынчангаш-ла боор Хлояның соонда чогаалдарында ол тема калбаа-биле чыртыттынган.
1949 чылда Моррисон Говард Университединиң «англи дыл база литература» деп эртемниг дооскан. 1953 чылда университет дооскан, а 1955 чылда Корнелл университединге магистратура дооскаш, Хьюстонда Мурнуу Техастың университединге англи дыл башкылай берген. Ооң соонда Ховардче катап ажылдап чедип келген.
1958 чылда ямай архитектор Гарольд Моррисон-биле (Harold Morrison) өгленип алган. Тони биле Гарольд ийи ажы-төлдүг болганнар. 1964 чылда олар чарылганнар. Ооң соонда Тони Сиракьюсче көже бергеш, аңаа «Random House» деп эртем сеткүүлдериниң редактору апарган. Бир чыл бичии ажыг болганда ол-ла ном үндүрер черниң Нью-Йоркта кол офизинче шилчиттирген. База ол үеде ол Йель университединге болгаш Бард Колледжинге башкылап турган. Редакторлап ажылдап турар үезинде афро-американ чогаалчыларның чогаалдарын делгереткен.
1983 чылда Тони Моррисон ном үндүрер черден чорупкан. 1984 чылда Олбаниде Нью-Йорк штаттың университединде Альберт Швейцер кафедразының профессору апарган. 1989 чылдан тура Принстон университединге Роберт Ф. Гоен кафедразынга ажылдап турган. 2006 чылда хүндулүг дыштанылгаже унген.
Тони Моррисон Нью-Йоркка 2019 чылдың август 5-те чок болган.
Чогаадыкчы ажылы
Чогаалдар бижип эгелээринге ону Говард университединге сургуул чогаалчыларның чыглып турган чыыжынга бир катап келгеш, көк өңнүг карактарлыг болуксап турган негр уруг дугайында чечен-чугаазын бараалгатканы улуг салдарлыг болган. Соонда барып «Эң ак-көк карактар /Самые голубые глаза» (1970) деп романын аңаа даянып бижээн.
1972 чылда «Сула» (Sula) деп аныяк негр уругнуң берге салым-чолун бижээн романы үнген. 1973 чылда ол романы Американың Национал ном шаңналынче саналдаттынган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Августтуң 5 мөчээн Аңгылал:Февральдың 18 төрүттүнген
Кызыл-Мажалык
Кызыл-Мажалык — Тыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң төвү болур суур (1959—1996&nbsp;чылдарда — хоорай хевирлиг суур турган).
Географиязы
Тываның барыын чүгүнде Хемчик хемниң эриинде, Ак-Довурак хоорайның мурнуу талазында 4 км черде турар.
Экономиказы
ССРЭ дүжер мурнунда кирпич болгаш үс аймаа кылыр завод база эът болбаазырадыр комбинат турган. 2004 чылдан 2010 чылдарда сүт болбаазырадыр бичии завод турган, амгы үеде хагдынган. Амгы үеде мал ажыл-агыйы сайзыраңгай.
Троицкая, Татьяна Николаевна
Татьяна Николаевна Троицкая (1925 чыл — 2018 чыл) — совет база россий эртемден-археолог, төөгү эртеминиң доктору, профессор. Новосибирскиниң археология школазының үндезилекчизи. 170 ажыг эртем ажылдарының автору, ооң иштинде чеди монографиялар база ийи өөредилге пособиялары. .
Намдары
9 май 1925 чылда Тбилиси хоорайга эртемденнерниң өг-бүлезинге төрүттүнген: адазы — Николай Александрович, биология эртеминиң доктору, ботаника профессору; иези — Евгения Григорьевна, база эртемден-ботаник. Татьянаның ада-иези в силу своей деятельности часто меняли место жительства, ынчангаш, Ереванга школага киргеш, ол сөөлзүреди Орёлга өөренип турган, база он классты Башкир АССР-ниң Бирск хоорайга дооскан.
Школаны доосканда, 1942 чылда, Бирскиниң педагогика институдунуң бойдус эртеми факультедине кирген (работал на основе эвакуированного Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында Великой Отечественной войны в Бирск Орловского педагогика институду — бо үеде Орловскунуң күрүне университеди), ынчалза-даа 1944 чылда ол шылгалдаларны дужаап база Москваның күрүне педагогика институдунуң (бо үеде Москваның педагогика күрүне университеди) төөгү факультединче хүлээп алган турган. В связи с переездом родителей на новое место работы 1945 чылда Троицкая Крымның күрүне педагогика институдунче шилчип алган, 1947 чылда дооскан (бо үеде В. И. Вернадский аттыг Таврический национал университеди).
Ийи дугаар курстуң студентизи тургаш Троицкая бир дугаарында археология экспедициязынга киржилгеге киришкен. ООң бир дугаар хову археологияның башкызы П. Н. Шульц турган, ооң удуртулгазы-биле Неаполь Скифскиниң казыышкыннарынга ажылдап турган. По окончании института Татьяна Троицкая была оставлена на кафедре всеобщей истории этого же вуза в должности ассистента и начала специализироваться по истории древнего мира. Когда в августе 1948 чылда в Симферополе был открыт Крымский филиал Академии наук ССРЭ (бо үеде Крымның археология Институду), она перешла работать в его отдел истории и археологии, хары угда институтка башкылап уламчлап турган. 1951 чылда Крым филиал аспирантуразынче кирген, өөредилгезин 1954 чылда дооскан. Декабрь 1954 чылда Т. Н. Троицкая кандидат диссертациязын камгалаан «Скифские погребения в курганах Крыма».
1955 чылда Троицкиниң бүгү өг-бүлези Крымдан чорупкан. Бир чыл хире Татьяна Николаевна работала биче эртем ажылдакчызы в Институте истории, литературы и языка Башкирского филиала Академии наук ССРЭ, а 1956 чылдың эгезинде Новосибирскиже көже берген, где была принята на кафедру всеобщей истории Новосибирскиниң күрүне педагогика институду (НКПИ, бо үеде Новосибирскиниң күрүне педагогика университеди улуг башкы. С этого момента ооң педагогика ажыл-чорудулгазы была связана с этим учебным заведением. 1957 чылдан эгелээш чыл санында Новосибирск областың девискээринге хову шинчилелдерин кылып турган. Благодаря её стараниям 1957 чылда при НГПИ был создан первоначально археологический, а ооң соонда төөгү-чурт шинчилелиниң музейи.
1 ноябрь 2018 чылда Новосибирскиге чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:ССРЭ-ниң археологтары Аңгылал:Россияның археологтары Аңгылал:В. И. Вернадский аттыг Таврического национал университединиң доозукчулары Аңгылал:В. И. Вернадский аттыг Таврического национал университединиң башкылары Аңгылал:Новосибирскиниң педагогика университединиң башкылары Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Херээженнер-археологтар
Кандаурова, Герта Семёновна
Ге́рта Семёновна Кандау́рова  (1929 март 9 Москвага төрүттүнген — 2013 чылда август 5 Екатеринбург хоорайга чок болган) — совет болгаш российжи физик эртемдээн, физика-математика эртемнерниң доктору, профессор, домен тургузулуг магнетиктер лабораториязының эргелекчизи турган (1989 чылдан тура), Уралдың күрүне университединиң физика болгаш херек кырында ажыглалдыг математика Эртем шинчилел институдунуң кол эртем ажылдакчызы.
Г.С. Кандаурованың цитаталарын парлаан чүүлдерниң ниити саны 518 четкен.
Намдары
Герта Семёновна Кандаурова 1929 чылда март 9 Москва хоорайга төрүттүнген.
1951 чылда Уралдың күрүне университедин физика-математика факультедин дооскан.
1954 чылда — экспериментилиг физика кафедраның доцентизи, дузалакчызы.
1957 чылда "Ферромагнит порошоктуң магниттыг-анизатрон үлегериниң магнитыг шынарларын шинчидилгези" деп кандидат ажылын камгалап алган.
1967 чылдан тура Уралдың күрүне университединиң  кол эртем ажылдакчызы, доцент, магнетизм кафедразының профессору кылдыр ажылдап чораан, база Уралдың күрүне университединиң физика болгаш херек кырында ажыглалдыг математика Эртем шинчилел институдунуң  кол эртем ажылдакчызы турган.
1974 чылда "Однонос ферромагнетиктенриң домен тургузуу болгаш магнитыг гистерезизи" деп доктор ажылын камгалап алган.
1992 чылдан тура 2004 чылга дээр — магнит-доменниг тургузуг шинчилээр лаброторияның эргелекчизи турган.
18 эртем кандидаттарын белектээн, оларның аразындан ийизи физика-математика эртемнерниң доктору болганнар, а бирээзи Россияның эртемнер академизының кежигүүн-корреспондетизи кылдыр ажылдап чораан.
2013 чылда август 5 чок болган. Широкореченск хөөрде хөөржүтүнген.
Эртем болгаш башкы ажылдары
Магнитыг гистерезистиг тургузугларны эксперименты болгаш теория кырынга шинчилеп ажылдап турган. Улуг шөлдүг магнитыг кристаллдарның болгаш чиңге пленкаларның доменниг тургузуун шинчилеп турган.
Өөреникчилери болгаш ажылчыннары-биле картай тодараткан ажылдары:
Номчаан курстары
"Кадыг телонуң магнетизми" деп курсту тургускаш база өскелерге өөредип турган, микромагнетика, магнитыг доменнерниң физиказын дугайында болгаш магнитыг память дугайнда тускай курстарны кылган. Ол ажылдары 2-томнуг "Магнетиктерниң доменныг тургузуу" ("Доменная структура магнетиков") деп өөредилге номунче кирген.
Ундурген ажылдары
300 эртем ажылдарын бижип ундурген, 8 авторлуг эртем чогаадышкынарга барымдаалаткан, 1 Россия Федерациязының патентизин демдеглеткен.
Шөлүглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Августтуң 5 мөчээн Аңгылал:Марттың 9 төрүттүнген
Абанг
Абанг:
Абанда
Абанда (Abanda) — камерун фамилия. Алдарлыг эдилекчилер:
Дубровский, Николай Григорьевич
Дубровский Николай Григорьевич (29.04.1949 чылда төрүттүнген) — биолог-эртемден, биология эртемнериниң доктору, профессор.
Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың өөредилге талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, ТывКУ-нуң хүндүлүг профессору, Россия Федерациязының дээди профессионалдыг өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы. Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчузу.
Тыва Республиканың күш культура болгаш спорттуң тергиини, Пётрнуң эртем болгаш уран-чүүл академиязының кежигүнү, «Орус ботаниктиг ниитилелдиң» кежигүнү, Делегей чергелиг педагогиктиг өөредилгениң эртем академиязының академиги.
Дээди хуралдың (парламент) депутады (2000—2006), Тываның күрүне университединиң ректору (1999—2009).
Абанкур
Абанку́р (Abancourt) — фамилия биле топоним француз ызыгуурлуг.