cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Архимед
Тоолчургу чугаалар
Папп Александрийниң киирген тоолчургу чугаазында болза, бир катап Гиероннуң Египет хаанынга Птоломейге белекке тудуп берген хөй кырлыг аар «Сиракузия» хемезин канчап-даа сугже киирип чадап турган. Архимед блоктар (полиспаст) системазын тудуп, ооң ачызынга херек ажылды холунуң чаңгыс кылдыныы-биле күүседипкен. Тоолчургу чугаа-биле, Архимед ынчан мынча диген: «Меңээ мурнумга кырынга туруп алыр өске Чер турган болза, бодувустуң Черивисти шимчедиптер турдум» (домактың өске хевири: «Тевиски турза, делегейни аңдарыптар мен»).
Сиракузаны бүзээлээни
Архимедтиң инженержи шылгараңгай угаанының күжү б.э.ч. 212 чылда Ийиги Пуннар дайынынга римчилерниң Сиракузаны бүзээлелинде көзүлген. Сиракузаны б.э.ч. 215 чылдан тура Гиерона II-ниң уйнуу Гиероним Сиракузаның хаанап турган. Ооң адаларын истеп, Гиероним дайында Карфагенни деткээн, ынчангаш римчи шериг Сиракузаже аъттаныпкан. Ол үеде Архимед 75 харлыг турган. Сиракузаның бүзээлээни биле Архимедтиң ооң камгалалынга киришкени дугайында бижээн рим полк баштыңы Марцеллдиң тайылбыры Плутархтың база Тит Ливияның чогаадыгларында бар.
Архимедтиң туткан күчүлүг шөлер машиналары римчи шергиже аар даштарны октап турган. А олар хоорайның ханаларынга чүгээр болур деп бодааш келирге, чиик шөлер машиналары долу даштар-биле когарал чедирген. Күчүлуг краннар демир илбектери-биле янзы-бүрү хемелерни өрү көдүрүп, аңдарарга, хемелер сугга дүжүп турган (көр. Архимедтиң дыргаа). 2005 чылда бурун шагның "күчүлүг чепсектерниң" ылаптыын хынаан шинчилелдер чоруткан; тургускан механизмнер ылап-ла дээштиг ынчан бадыткаан.
Римчилер ынчан хоорайны чаза тавартып алырындан ойталааш, бүзээлелче киргеннер. Бурун шагның билдингир төөгүжүзү Полибий мынча деп бижээн: «Чаңгыс кижиниң кандыг-бир херекче угланган хуулгаазын күжү, ооң салымныы ындыг-дыр … сиракузажыларның аразындан чаңгыс ирейни ап каапкан болза, римчилер хоорайны чайлыг алыр турган».
Б.э.ч. 212 чылдың күзүн Сиракузаны римчилер ээжелээн (ырбакчының дузазы-биле деп Плутарх чугаан). Ынчан Архимедти өлүрген.
Өлүм
Архимедтиң римчилерниң холундан өлгени  дугайында чугаалар янзы-бүрү хевирлерлиг : Цицерон, б.э.ч. 75 чылда Сицилияга квесторлап тургаш, «Тускуланские беседы» (V-ки ном) деп номга бижээн: ол б.э.ч. 75 чылда, өлүрүүшкүннүң соонда 137 эрткенде, Архимедтиң хоозураан чевээн тып алган; ында болза Архимедтиң күзээни-биле цилиндр иштинге шыйган борбакты демдеглеп калган.
Математика
Плутархтың сөзү-биле, Архимед математикадан бүрүнү-биле бердинген кижи. Ол чем база бодунуң дугайында боданмас апаар турган.
Архимедтиң ажылдары ол үениң математиказының шупту чыгыы адырларынга хамааржыр турган: геометрияның, арифметиканың, алгебраның кайгамчыктыг шинчилелдери хамааржыр. Ынчалдыр ол амгы үеде ооң ады-биле адатынып турар шупту чартыы шын хөй-булуңчуктарны тып алган, кониктиг кескиндилери дугайында айтырыгларны элээн сайзыраткан, янзылыг деңнелгелерни геометрлиг аргазын тыпкан: деңнелгениң дазылын парабола биле гиперболаның белдиринден тывар. Ол деңнелгелерниң долу шинчилелин Архимед кылган, ынчалдыр кандыг байдалда деңнелгелер кадар аңгы азы дөмей дазылдарлыг болурун илереткен.
Ооң черле кол математиктиг чедиишкиннерни болза математиктиг анализке хамааржыр. Гректер Архимедтиң мурнунда-ле хөй-булуңчуктар биле төгериктиң шөлүн, призманың, цилиндрның, пирмамиданың база конустуң ишкирин хемчээп турганнар. Ынчалза-даа чүгле Архимед оларның шөлдерин база ишкирин ниити арга-биле санаарын тыпкан; ол дээш Евдокс Книдтиң аргазын сайзыраткаш, онза солун ажыглап турган. «Эратосфенге арга дугайында чагаа» (чамдыкта «Механиктиг теоремалар аргазы» деп адаар) бодунуң ажылында ишкирин тыварда төнчү чок биче хемчээл аргазын ажыглаан. Архимедтиң идейлери интегралдыг саналганың дөзүнге барган.
Архимедтиң бир чедиишкини болза, цилиндрже долдур киирген конустуң, борбактың база боду цилиндрниң ишкирлериниң хамааржыры 1:2:3 болган.
Бодунуң тергиин чедиишкинин ол тургаш ооң мурнунды кым-даа тып чадаан бодалгазын тыпкан: борбактың кырының шөлүн база ооң ишкирин тывары. Ол дээш Архимед цилиндрже киирген борбакты бодунуң чевээнге хап каарын дилээн. Параболаның квадратуразы деп чогаалында Архимед дараазынданы шынзыткан: параболаны дорт-биле кежилдир кескенинден бүткен сегментизиниң шөлү болза ол сегментиже долдур киирген үш-булуңчуктуң шөлүнүң 4/3 хемчээли болур (чурукче көр.). Архимед шынзыдарында дараазында төнчү чок кадыышкынны түңнеп санаан: Одуругнуң саннары — үстүп-ле кээр сегменти бүрүзүнүң иштинче кирген үш-булуңчуктарның ниити шөлү-дүр.
Архимед оон аңгыда борбактың сегментизиниң кырының шөлүн база ооң ажыткан "Архимедтиң спиралының" долгандырыының кырында шөлүнүн тыпкан, борбактың, эллипсоидтиң, параболоидтиң биле дескиндиригниң ийи-куржаңгылыг гиперболоидтиң сегментилери шөлдерин тодараткан.
Математикада, физикада, астрономияда экстремумнар (өскерлип турар хемчээлдерниң эң улуу азы бичези) тывары чугула херек. Чижээ, борбакче кирген цилиндрлер аразындан эң ишкир цилиндрни канчап тывар? Шак мыгдыг бодалгаларны ам болза дифференциалдыг санаашын-биле бодап болур апарган. Архимед болза бир дугаар шак мындыг бодалгалар-биле дегжилге дорттарының тыварын эскергеш, экстремумнар бодалгаларын бодаарын көргүскен.
Архимедтиң идейлери бодунуң үезин 2 муң чыл мурнап турган. Ол хире угаанныг бурун грек математиктиң мындыг хевирлиг ажылдарын чүгле XVII чүс чылдың эртемденнери уламчылап, сайзырадып чорутканнар.
Механика
Механиканың бирги теоретигин Архимед деп санаар. «Чалбак хевирлерниң турум байдалы дугайында» деп номун быраның хоойлузун шынзытканындан эгелээн. Ук шынзылганың дөзүнде аксиома бар: дең телолар дең эгиннерге турум байдалдыг болур херек. Шак-ла ынчалдыр «Телолар эжиндирери дугайында» деп ному Архимедтиң хоойлузун шынзытканындан эгелээн. Архимедтиң ук шынзылгалары болза механиканың төөгүзүнде бир дугаар бодал шенелделери (эксперимент) дээр.
Астрономия
Архимед үезинде планетарий азы "дээр сферазын" тургускан, ооң шимчээн аайы-биле иштинде 5 планеталар шимчеп турган, Хүнүң база Айның үнүп кээрин, Айның фазаларын база туттуруушкунун, оларның дээр хаяазынга чиде бээрин көрүп болур. Архимед планеталарның аразын дилеп боданып турган; даап бодал-биле алырга ооң санаашкынынга даянган Черни төптээн делегей системазы турган, Хүн Черни долганган, а Хүннү долгандыр Меркурий, Венера, Марс планеталары долганып турганнар. Ынчалза-даа «Псаммит» деп эртем чогаалында Самостан Аристархтың гелиоцентриктиг делегей системазын дамчыткан.
Сактыышкыннар
Архимедке тураскааткан чүүлдер: Лейбниц мынча деп бижээн: «Архимедтиң эртем чогаалдарын кичээңгейлиг номчааш, геометрлерниң чаа ажыдыышкыннарынга кижи магадавас апаар-дыр».
Амгы үенин орус чогаалчыларның Озар Вороннуң «Война и геометр» база А. Башкуевтиң «Убить Архимеда» деп чечен чугааларында Архимедтиң өлүмүнүң онза өске хевирлерин тайылбырлаан. Чечен чугаалары төөгү-биле хажышкак эвес-даа бол, улуг эртемденниң өлүрүкчүзүнүң – римчи легионерниң – көрүжүнден бижээн, ында ону «чүнү-даа билбес, Архимедти танывайн өлүрген варвар» деп көгүспээн.
Чогаалдары
Бистиң үеге чедир дараазында ажылдары артып калган:
Архимедтиң дараазында кезек ажылдары чүгле араб очулгага артып калган:
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Хөрек демдээ
Хөрек демдээ — калбак азы борбак хевирлиг чуга демирден (металлдан) кылган чараш дүрзүлерлиг, кандыг-ла бир төөгүлүг болуушкуннуң азы бедик шаңналдың түңнелинде тыпсыр хөрекке азар демдек.
Демдектерни күрүнелер, хуу бүдүрүлгелер азы хуу кижилер кылып турар.
Хөрек демдектерин азы демдектерни тускай эртем шинчилеп турар — фалеристика. Демдектер чыыр чорукту шак ынчалдыр адаар.
Дөзүк
Х Х
Сандан (фамилия)
Сандан – тыва фамилия.
С
Тываның Чогаалчылар Эвилели
Тываның Чогаалчылар Эвилели — тыва чогаалчыларның эвилелдээр чери.
Тыва бижик
1930 чылда национал тыва бижикти чогааткан соонда, тыва чогаалдың төөгүзүнге чаа арын ажыттынып, улустуң аас чогаалының үндезининге бижимел тыва чогаал тыптып эгелээн. Делегей литератузының, хамыктың мурнунда орус литератураның, байлак дуржулгазын шиңгээткени аныяк тыва чечен чогаалдың кыска хуусаада быжыгып, шапкын сайзыраарынга дузалаан. ТАР үезинде С. Токаның «Херээжен», В. Көк-оолдуң «Чалым-Хая», С. Пюрбюнуң «Аныяк чогаалчыларга дуза», С. Сарыг-оолдуң «Белек» дээн чижектиг номнары, «Чыынды чогаалдар» деп альманах, янзы-бүрү чогаал сеткүүлдери көстүп келгеш, тыва номчукчуларга четкен. Тывa бижикти 1930 чылдa латинчиткен чаа түрк алфавитке үндезилеп чогааткан болгаш 1941 чылдa ону кириллицаже шилчиткен.
Эвилелди тургусканы
Баштайгы чогаалчыларның тывылганы, оларның чогаалдарының парлаттынып эгелээни 1942 чылдың октябрь 10-да ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң болгаш ТАРН Төп Комитединиң ТАР-ның Чогаалчылар эвилелин тургузар дугайында каттышкан доктаалын үндүреринге салдар чедирген. Ол-ла чылдың ноябрь 22-24 хүннеринде I-ги тургузукчу конференция хуралга ТАР-ның Чогаалчылар эвилелин тургускаш, Уставын бадылаан. Эвилелдиң баштаар чериниң даргазынга С.Б. Пюрбюну, кежигүннеринге С.А. Сарыг-оол, О.К. Саган-оол, Л.Б. Чадамба, А.Ф. Бобкова, Б.Д. Хөвеңмей, А.А. Пальмбах оларны соңгаан.
Эге ажылдар
1945 чылдың октябрь 16-да Совет Чогаалчылар эвилелиниң тыва салбырын тургускан, ооң харыысалгалыг секретарынга О. Саган-оол соңгуткан. Бөлүк тыва чогаалчыларны ССРЭ-ниң Совет чогаалчылар эвилелиниң кежигүннеринге хүлээп алган. 1946 чылда «Улуг-Хем» альманах үндезилеттинген. Баштайгы үндүрүлгеге чүгле беш авторнуң чогаалдары парлаттынган. 1992 чылда ону сеткүүл кылдыр эде тургускан. Амгы үеде «Улуг-Хем» чылда алды катап орус, тыва дылдарда үнүп турар. Альманахтың болгаш сеткүүлдүң редакторлары болуп, С. Сарыг-оол, Л. Чадамба, С. Пюрбю, Ю. Кюнзегеш, К.-Э. Кудажы, А. Даржай, А. Үержаа олар ажылдап чораан. Сеткүүлдүң баштайгы кол редактору Ч. Куулар болган, ооң соонда Н. Куулар, оон катап Ч. Куулар кол редакторлаан, амгы үеде кол редактор – Эдуард Мижит.
Эвилелдиң удуртукчулары
Аңгы-аңгы чылдарда Тываның Чогаалчылар эвилелин С.Пюрбю, О. Саган-оол, О. Сувакпит, К.-Э. Кудажы, А. Даржай, Ч. Куулар, Н. Куулар, М. Ховалыг, Ч. Ондар олар удуртуп ажылдап чораан. Амгы үеде баштаар черниң даргазы болуп, Э. Мижит ажылдап турар. Тыва чогаал сайзыралының оруунга көскү чедиишкиннерлиг болуп, янзы-бүрү аймак, хевирлерни эки шиңгээдип ап, бот-тускайлаң чогаал кылдыр бодун көргүзүп шыдаан. Чогаалчыларның элээн каш салгалдары тыптып кээп, номчукчу чонга дээжи чогаалдарын бараалгаткан. Баштайгы хүлээп көрдүнген үндезилекчилер-биле кады Донгак Барыкаан, Соян Тамба, Иргит Бадра, Сарыг-Донгак Чымба, Куулар Тамбы-Сүрүң, Салчак Тамба, Очурбаанак, Монгуш Идам-Сүрүң, Донгак Бегзи болгаш өскелерниң-даа аттарын адап, демдеглеп болур.
Эвилелдиң тускай очулга ажылдары
Тыва чогаалдың дээре дээн чогаалдарын орус, англи, алтай, башкир, бурят, казах, кыргыс, моол, немец, француз, украин, татар, хакас, якут болгаш өске-даа хөй дылдарже очулдуруп, парлаан. С. Сарыг-оолдуң «Аңгыр-оолдуң тоожузу», С. Токаның «Араттың сөзү» эң хөй дылдарже очулдуртунган. М. Кенин-Лопсанның, К.-Э. Кудажының, С. Сүрүң-оолдуң, Ю. Кюнзегештиң, А. Даржайның, В. Серен-оолдуң, Э. Мижиттиң чогаалдарының очулгалары өске чоннарның номчукчуларынга чедип, эки үненелди алган. Тыва дылче очулга ажылы чедиишкинниг чоруп, делегейниң чоннарының янзы-бүрү дылдарда хөй санныг чогаалдарын очулдуруп, парлаан. Чижек кылдыр, А. Пушкинниң, Л. Толстойнуң, Н. Гогольдуң, А. Чеховтуң, У. Шекспирниң, Р. Тагорнуң болгаш өске-даа хөй шылгараңгай чогаалчыларның дээжи чогаалдарын адап болур.
Медээниң дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Чогаалчы
Самагалдай
Самагалдай — Тыва Республикада Тес-Хем кожууннуң төвү. Чонунуң саны 3.5 муң хире кижи. Самагалдай - Тываның бир дугаар төвү болгаш Тывада эң-не бир дугаар туттунган суур.
Турар чери
Самагалдай М-54 «Енисей» деп оруктуң Кызылдан мурнуу чүъкче чоруурга 164 км.
Кыска төөгүзү
Самагалдай бир дугаар Тываның баштыңнары Амбын-Нояннарнын өргээзи турган чер. XVIII вектен эгелээш Тываның шажын-чүдүлгезиниң төвү турган болгаш Тываның Камбы-Ламазының хүрээзи база ында турган. 1921 чылга чедир Тываның аңаа амбын-ноянның таңмазы турган. Самагалдайдан ырак эвесте «Теве-Хая» деп хая даш бар, кайы-даа талазындан көөрге чүък чүдүрүп алган тевеге дөмей. Амгы үеде Самагалдай Тываның Тес-Хем кожуунунуң төвү.
Чурттакчы чонунуң саны 1959ч. — 1542 кижи 1970ч. — 2078 кижи 1979ч. — 2712 кижи 1989ч. — 3648 кижи 2002ч. — 3507 кижи
Соталыг телефон операторлары
Самагалдайда 3 оператор ажылдап турар — Билайн, МТС болгаш Мегафон.
Сайзанактаар
Сайзанак – бичии уругларның улуг улус амыдыралын өттүнүп, рольдарын үлежип, өг ишти-дашты (бажың) кайдазын дугуржуп ойнаары. Шаанда даштар-биле ойнаар чораан. Борбак сай даштары-биле аалды шуптузун дүрзүлеп тургаш тургузуп аар. Амгы үеде чаштар колдуунда тускай ойнаарактар-биле сайзанактаар (ойнаар-кыс дээн чижектиг).
Шаандакы сайзанактың тускайлары
Сайзанак ойнунда эң-не кол черни өг иштиниң дериг-херекселинче угландырган болур: өгнүң ханазын чугажак калбак дашты хана-карактай шыйып тургаш кылып алыр, аптыраларны дөрбелчин-дөрбелчин даштардан кылгаш, ооң хоюг арнынга хээни чуруп тургаш, орнун орта салыр. Өгге чадар ширтектерни онза каас кылдыр угулзалай шыйгаш, черниң чайгаар бүткен кызыл, ногаан өңнүг шивиттери-биле будуп-даа алыр. Ындыг шиивиттер чок черге кылган болза, ол хевээр ойнаар. Өгнүң ээлерин улуг-аныяк, уруг-дарыы чокка дөгерезин даштан таптап кылгаш, база-ла олуттарын орта олурткулап каар. Оларның идик-хевиниң угулзазын база шокарлап шыяр. Өгнүң иштики хевири дөгере кылдынган соонда, хамык эт-херекселдерни турар черин орта салыр, ожук-пажын база тип каар. Оюнну ойнап турар кижи ол өгнүң ээзиниң өмүнээзинден чугаалап, ол хамык даш кижилерни чугаалаштырар, оларның ажыл-агыйын аайлап башкарар, ооң иштикти эмге-сескелелин кылыр, аалчыларын хүлээп алыр. Болуп турар болуушкун дөгерези өгнүң иштинде болуп турар чуве төлээде, ол хамык өг-иштииниң эт-севи көстүп турзун дээш, өгнүң дээвиирин кылбас. Сайзанактарны кожа-кожа аалдар хевирлиг кылдыр кылгылап алгаш, аалдажып, шайлажып ойнаар. Аалга келген аалчыларны ашкарып-чемгерер, арага-дарызы-биле, эът-чеми-биле хүндүлээр, ооң соонда аалынче дедир үдээр, азы удудуп хондурар.
Хой кадарчылары эпти-ле сайзанактап ойнаар чораан. Кадарчы уруглар баш бурунгаар хой кадарар черин таарыштыр дугуржуп алгаш ойнаар чораан. Хойну чаңгыс-ла черже үндүрүп кадарып турбас, өске-өске черлерже кадарар чүве болганда, ол кадарчының сайзанаа одар санай каш-даа болур
Дөзү
С С
Камгаланыр күжү-даа бар (ыры)
Камгаланыр күжү-даа бар — тыва улустуң ырызы. Бо ырыны улус 1940 чылдардан эгелеп ырлажып эгелээн.
Сөзүглел
Каа-Хемде, Бии-ле-Хемде Каш-ла чүзүн байлак-ла бар, Кайгамчыктыг чуртувустуң Камгаланыр күжү-даа бар.
Улуг-Хемниң, Бии-ле-Хемниң Ушта чалгып чыдары дег Удурланыр дайзын келзе Уу-шавар күжүвүс хөй.
Артыы-иштии таңдыларда Алдын-даа бар, байлак-даа бар, Артывыста, мурнувуста Акы-дуңма чурттар-даа бар.
Башкы соңгу таңдыларда Байлак-даа бар, аңнар-даа бар, Бай-ла кежик берип турар Бады-быжыг ССРЭ бар.
К К
Джонсон, Дуэйн
Дуэ́йн Джо́нсон (Dwayne Johnson; 1972ч 07а 14х төр., Хейвард, АКШ) — американ рестлер база киноактёр, Скала деп шола аттыг билдингир The Rock. 1996 чылдан 2004 чылга чедир World Wrestlind Federation/Enternainment (WWF/E). 2011 чылда катап база WWE-ге ажылдай берген., үргүлчү эвес. WWE-ниң сес дакпыр чемпиону, WCW-ниң ийи дакпыр чемпиону, ийи дакпыр интерконтиненталдыг WWF чемпиону база беш дакпыр команданың чемпиону WWF. Оон аңгыда алды дугаар чемпион Тройная Коронаның база 2000 чылда Королевская битваның тиилекчизи.
2000 чылда Джонсон бодунуң автобиография номун «The Rock Says» бижип каан, баштайгы үнүүшкүнче бестселлерлер даңзызында бир дугаар черде. 2001 чылдан эгелеп ол киноларга ойнап эгелээн. Ооң гонорары 5,5 миллионов доллар Книга рекордов Гиннесада бижип каан, эң бедик гонорарлыг бир дугаар кол роль дээш. Оон аңгыда, Джонсон мындыг киноларга ойнап турган «Мумия эглип келир», «Калбаа биле базар», «Амазонканың эртинээ», «Doom», «Диш феязы», «Коптар ---», «G.I.Joe: Кобра октаары 2 », «Геракл», ол ышкаш киносерия «Форсаж».
Намдары
Май 2-де 1972 чылда Хейвард деп хоорайга (Калифорния штат) алдарлыг рестлер Соулмен Рокки Джонсон база промоутер Аты Майвиа өг-бүлезинге төрүттүнген. Иезиниң өг-бүле ызыгууру полинезий уктуг Самоа дээр ортулуктан укталган, адазының ызыгууру кара чаа шотландылардан. Кырган-ачазы иезиниң шугумундан Хай Чиф Питер Майвия база рестлер турган, а кырган-авазы рестлер промоушен Polynesian Pacific Pro Wrestling удуртуп турган 1982 чылдан 1988 чылга чедир. Бичии чораан уезинде Окленд, Новая Зеландия иезиниң өг-булези биле чурттап. Оклендке Ричмонд Роадтың эге школага барып турган. Сөөлзүреди Гонолулу Гавайи көже берген. Уильяма Мак-Кинли дээр президентиниң ады-биле адаан үстүкү школага 11 класска чедир өөренген. 11 класс бетинде ада-иези Бетлехем, Пенсильвания көже бергеннер, ол маңаа Бетлехем Фридтиң үстүкү школазынче барып турган. Ол анаа школаның командазы дээш американ футбол ойнап эгелээн, база школа командазының чик атлетика биле хүрешке кежигүнү турган. Школа доозары биле аңаа хөй университеттер бисче кирип Джонсон Майами Университедин шилип алган/
Баштайгы үнүүшкүн (1996-1997)
Джонсон WWF-че 1996 чылда Рокки Майвиа ат-биле баштайгы үнүүшкүн. Сценалыг ады ачазы биле кырган-ачазының адындан тургустунган,
Чаңгыс катап көстүп келири (2014 — амгы үеге чедир)
Ээп келген Рестлмания ХХХ, сегментиге Стив Остин база Халк Хоган-биле киржип турган. 6 октябрь 2014 чылда Скала WWE-ге көстүп келген, конфронтацияга Русев база Лана кирген.
Аргалары
Менеджерлери Шола аттары Хөгжүмнүг тема Ат-дужаал болгаш чедиишкиннери
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортсмен Аңгылал: Спортчу
Тыва хемчээлдер
Тыва эге хемчээлдер.
Тыва чоннуң эрте бурунгу шагда ажыглап чораан фиизиктиг эге хемчээлдери бо шагның мм, см, метр, грамм, кг, центнер, тонна дээн чергелиг хемчээлдер чок турганы биле ажыглаттынып турган.
Узунунуң эге хемчээлдери:
Ийи илиг – ийи кожа турар салааның доора хемчээли.
Үш илиг – үш салааны кады туткан хемчээл. Ол – 6,5 см. Хире.
Дөрт илиг – дөрт кожа салаа дурту – 6-8 см. хире.
Беш илиг – холдуң беш салааларының доора дурту. Ол 8-10 см дең.
Мугур сөөм – холду холду чудуруктаны аарак айтыр салааны базып аарга, ооң мугурундан улуг эргекке аразында хемчээли. Ол 9-13-14 см хемчээл.
Узун сөөм – айтыр салааның бажындан улуг эргекке чедир хемчээл.
Карыш дурту (улуг карыш) – эң-не хереглеттинер хемчээл. Ортаакы узун салаа-биле улуг эргек аразында хемчээл. Ол 15-20 см. болур.
Төш чартыы – чада туткан холдуңбажындан хөрек ортузу төш чанынга чедир хемчээл.
Кулаш – ийи холду чада тудупларга аразында хемчээл. Ол ийи метрге дең.
Төш чартыы, кыры дурту, кулаш – бо хемчээлдерни тыва чон боттарының мал-маганнын, аът-шарызын өртеп баглап мунарынга узун-тын, муңгаш-тын, аргамчы, бызаа мончары, челе дээн чижектиг багдан, чеъптен кылган херекселдерни хемчээринге ажыглап чорааннар.
Бир базым – бутту чаңгыс басканы. Буттуң ээженден өске бажынга чедир хемчээл.
Ийи базым – ийи катап баскан. Оон-даа ыңай узунунуң хемчээли кылдыр базымнарны чежеге-даа чедир ажыглап боор.
Шары дурту – шарының (инектиң) думчуундан эгелээш кудуруунга чедир хемчээл. Шаандакы чиижең садыгжылар шарыны бир долгандыр ораай шаапкан хемчээлдиг пөстү үзүп бергеш, шарыны алгаш баар турган. Шарыны каш долгандыр ораай шаап хемчээрин чиижең садыгжы боду билир турган.
Дугай дурту – кажык адып ойнаан ийи кижиниң аразында хемчээли, 3-ң метр хире хемчээл.
Ишкириниң хемчээлдери.
Бир пак ишти – аксынга пактап алганы суук чүүлүнге үндезилээш, мен ол хирени ишти азы ол хирени төктүм дээн хемчээл.
Дашка ишти – эң-не биче 50-100 грамм кирер ыяш дазыл аякчыгаш ишти хемчээл
Аяк ишти – ишкири 250-300 грамм аяк ишти хире хемчээл. Аякка тараа, далган хевирлиг кургаг чүүлдерни хемчээп ап болур.
Хува аяк ишти – 800-1000 грамм хемчээлдиг суук азы кургаг чүүл кирер сава ишти.
Чылапча ишти – каң, демир, шойдан кылган бичежек 8-10 литр хире хаварык дүптүг паш ишти. Ону твыа улус хойтпак тиккеш, ооң суун соодарда ажыглаар турган.
Улуг паш – шойдан кылган 12-15-20-30 литрге деңнежиир паш ишти.
Сантос
Сантос (Александр Хертек) — рэппер, шүлүкчү. Тываның шынарлыг болгаш чедиишкинниг рэп-ыраажыларының бирээзи.
Тыва хемчээлдер
Ишкириниң хемчээлдери.
Сыгыртаа – бичии ыяш хумуңчугаш, дүвүн тос-биле каът-каът кылдыр салгаш, ыяш шопту-биле кадап каан, суук чүүл төгүлбес сава. Ону тускай чымчак, чарылбас ыяштан тургаш чазап, хоюглап каан болур. Ону өшкү-хой саарынга, арага дозуп алырынга ажыглап чораан. Чамдык таварылгаларда тостан (хадың тозу) база кылып болур.
Доскаарак – бичии, 8-10 литр хемчээлдиг тарак, хойтпак кылыр сава. Улуг азы ортумак доскаарлар – 20-30-40-50 литр хемчээлдиг, оон-даа хөй болур, аңаа хойтпак кудар. 20 литр дээрге 2 паштың хойтпаа кирер 30 литр дээрге 3 паштың кирер дээш оон-даа ыңай. Доскаарларны улуг чоон терек ыяштан хозап, чазап тургаш кылыр турган. Дүвүн тос-биле каът-каът кылдыр шып тургаш, шидип, ыяш шоптулар-биле кадап быжыглаан болур. Аксын бир өске калбак шуугай хевирлиг материал-биле шып ап болур. Ооң кырынданн арыг шоодай азы кылын пөс материалдар-биле шып алыр.
Кавынды хойлаарак – бичии хөмден шидип, даарап тургаш, кылган 0,5 кг хемчээлдиг сава. Хойлааракты чымчадыр эттеп каан хөмден кылыр. Ону, суук чүүл төгүлбес болзун дээш, ийи дакпыр чиңге сиир-биле сырып, шидип, даарап тургаш кылыр. Сырып даараар хендири инек, малдың ээн эъдин дырап, кадып каан сиир болур. Даштыкы талазындан чараш тыва угулзалар-биле шыйып, чуруп тургаш каастап кылган.
Көгээржик – улуг, биче хемчээлдиг 2 литрден 5-10-15 литр чедир хемчээлдиг суук чүүл аймаа кудар сава. Колдуунда тыва арага кударынга ажылап чораан. Каастап, даарап кылган хойлаарак биле дөмей.
Ыяш көгээр – ийи калбак ыяшты чугаладыр хос хевирлиг чазап кылгаш, кыдыгларындан чүве төгүлбес болзун дээш быжыглап, ээрип, шидип тургаш, кылган сава. Хемчээли 20-25 литрге дең. Бо савага хойтпакты кудар.
Дорзук – шары азы тевениң соңгу буттарының балдыр, майык чоогунуң кежинден тулуптай даарап кылган бичии 0,5-1 литр суук чүүл кирер сава.
Сантос
Дискография
С
Тыва хемчээлдер
Ишкириниң хемчээлдери.
Тулуп – өшкү кежинден (тазарты кыргып каапкан) тулуптай даарап кылган сава. Ишкири 25-30-40 литрге дең: оон хөй эвээш-даа хемчээлдиг суук чүүлдер кирип болур сава.
Кургаг чүүлдерни аарының, күжүнүң дузазы-биле база янзы-бүрү хемчээлдерге деңнеп уруп, ишкирин барымдаалап хемчээр аргалар:
Бир адыш ишти – ийи холдуң салааларын кожа туткаш, кургаг чүүлдү узуп урар хемчээл. Хемчээли 1 азы 2 стакан ишти болур.
Бир согааш ишти – хоорган азы чиг-даа тарааны арыглап, соктап алыр сава ишти. Хемчээли 3-5 литр азы 3-5 кг хире хемччээлдиг тараа кирер.
Биче хап ишти. Бо саваны кижилер боттары пөстен янзы-бүрү хемчээлдиг кылдыр даарап ап болур. Хаптар колдуунда шоодай хевирлиг, ынчалза-даа янзы-бүрү бичии, улуг хевирлиг болур. 1-2-3-4 кг дээш оон-даа ыңай ххемчээлдиг кургаг чүүлдү урар.
Деспи ишти – деспи дээрге тараа-далган, кургаг чүүлдер уруп, челбип, элгеп арыглаар сава.
Таалың ишти – аът, шарыга артып ап болур кылдыр, тудуштур дааран, бир талазынга-ла 16 кг кирер, кожуп даарап кылган сумка хевирлиг сава ишти. Ийи талазынга катай 32 кг тараа кирер.
Барба – өшкү, инек кежинден чымчадып каан алгыдан даарап кылган улуг хөм хап. Тараа, далган урарынга тыва чон ажыглап турар. Саваның хемчээли 60-100 кг хире. Ийи барбаны тараа биле иштеп алырга, көжерде аът-шарыга чүдүрерге эптиг. Кырын дуглай баглар биле авый-шавый шарып алыр. Барбаның ужу кыдыындан тудар тускай баг даараттынган.
Шоодай ишти – амгы үеде чоннуң тараа, далган, чигир, картошка урар сава ишти. Ону таар хевирлиг кылын материалдан даараар, 50-60 кг хемчээлдиг чүүл кирер сава.
Куспак ишти – чарган, доорап каан ыяшты азы өске-даа чүүлдерни дажыглап өгже, бажыңче кирерде ийи холду кужактай туткан аразында хемчээли-дир. Куспактың диаметри 60-80-100 см хире.
Куржаг ишти. Кижи кеткен хевин, тонун, хөйлеңин, платьезин-даа куржап ап болур. Ол аразында хемчээл-дир.
Уургай ишти. Шаңга бастыргаш, арыглап каан тарааны келир чылдың часка чедир шыгжап алыры чугула. Ындыг шыгжамыр сава уургай болур.
Тускай күске, күжүген тыппас черни оңгарлап каскаш, иштин кылайтыр аштааш, чогуур өй-хемчээлдиг 2-3 барба ишти 200-500 кг хире тарааны ургаш, кырын так кылдыр дуглап калыр.
Шаң ишти. Шаанда тыва чон арбай, тарааны кезип ажаап алырда, тарааны кескеш, шаңга бөлүп салгаш (шаң дээрге тараа бастыраррынгаа арыглап аштаар турскай чер), аъттарны, азы шаларны кошкаш, ортузунда кадаан адагашты долгандыр бир хүн иштинде тараа саваңдан адырылгыже бастырар. Тараа саваңындан адырлып, сыпта тараа чок болурга, саваңны арыглап, аңгылап кааптар. Шаңга арыглаан 20-30 барба ишти 2-3 тонна хире тараа арыглаттынар, ону 1 шаң ишти дээр. Чамдык таварылгаларда аарының күжүнүң хемчээлинге ажыглаар чүъктү аът-шарыга чүдүрүп тургаш, ол чүгүн чижеглеп хемчээп, тараа азы арбай-сулазын деңнеп турган.
Бир шары чүгү арбай, тараа – ол хемчээл дээрге бир шарының азы аъттың ууп шыдаары барба саваларда уруп каан тараа хемчээли ол чүъктү өске чүүл-биле солуп болур.
Деңзи талазы-биле аңгы-аңгы хемчээлдиг, чамдыктары хөй кг хемччээлдиг чүүлдерни чүктеп шыдаар.
Автобус
Автобус - хөй кижилер дажыыр чычаан.
Дыңгылдай (ыры сөзү)
Дыңгылдай — Тыва чоннуң нептереңгей ынак ырызы.
Автобус
А
Дыңгылдай (ыры сөзү)
Сөзүглел
Дээр өңнүг бора мунгаш, оо дыңгыл, дыңгылдай Девиржиткен тенек хейил, оо дыңгыл, дыңгылдай Деге баштыг эзеңгизин, оо дыңгыл, дыңгылдай Кижээ дөгээр анчыг хейил, оо дыңгыл, дыңгылдай
Сээң-биле мени канчаар, оо дыңгыл, дыңгылдай Селиир эвес, септээр эвес, оо дыңгыл, дыңгылдай Серге кежи чоорган болза, оо дыңгыл, дыңгылдай Селээй эртик септээй ертик, оо дыңгыл, дыңгылдай
Ооң-биле мени канчаар, оо дыңгыл, дыңгылдай Орнаар эвес, солуур эвес, оо дыңгыл, дыңгылдай Оттук-биле бижек болза, оо дыңгыл, дыңгылдай Орнаай эртик солаай эртик, оо дыңгыл, дыңгылдай ________________________________________________
Дайкон
Дайкон (大根, азы япон редька,, азы кыдат редька) — дазыл-чемиштиг үнүш, капусталар аймаанынга хамааржыр. Дазылчемижи, редькадан аңгыда, горчицалыг үстери чок; а редистең аңгыда, чүгээр чыттыг.
Дыңгылдай (ыры сөзү)
Сөзүглел
Ооң биле мени канчаар, Орнаар эвес, солуур эвес, Оттук биле бижек болза Орнаай эртик, солаай эртик ___________________________
Чиргилчинниг ховуларга Чиндиңнедир челер доруг Чиңге карам сай-ла чажын Сеглеңнедир челер доруг
Хараганныг ховуларга Караңнадыр челер доруг Кап-ла карам сай-ла чажын Хадымнадыр челер доруг ___________________________________________
Караңгайлыг кара ховаа, о дыңгыл, дыңгылдай Караш кыннып челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай Карамайның сай-ла чажын, о дыңгыл, дыңгылдай Саглаңнадыр челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай
Чиргилчинниг чиңге ховаа, о дыңгыл, дыңгылдай Чиде дүжүп челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай Чиңге кара сай-ла чажын, о дыңгыл, дыңгылдай Чиндиңнедир челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай
Д Д
Дайкон
Редистиң бир янзызы деп санатынар, ону шаанда-ла японнар лобо (лоба) деп Редьканың (Raphanus) сортундан селекциялап тургаш алганнар.
Аңгылал:Үнүштер
Тыва хемчээлдер
Чамдык кадыг чүүлдерни деңнеп хемчээр аргалар
Шаандакы үелерде кадыг чүүлдерниң хемчээлин деңнеп, ооң ишкирин даштыкы хевиринден, улуг-бичезин, ылгавырын карак-биле көрүп деңнеп, хүн бүрүде амыдыралда көстүп турар өлүг-дириг чүүлдерге деңнеп хемчээп турганнар.
Кушкаш бажы дег – бичии хемчээлдиг хевирлерин кушкаш бажынга деңнеп турган. Кушкаш бажы дег бичии саржаг, курут берди дээн ышкаш.
Довук дег – эң биче хемчээлге, хой, өшкү, инек, оон-даа өске малдарның дискек-биле чоданың тудуштурган черинде чоруур бичии хемчээлдиг сөөктү довук дээр. Ол ол хемчээлди аңаа деңнеп турар.
Чудурук дег – бир холдуң чудуруктанган хевири дег хемчээл.
Кодан дег – койгун дег хемчээлдиг чүүлдерни деңнеп көргени
Хой дег – хемчээл, хевир талазы-биле бир хойга дең хемчээлдиг чүүл.
Инек дег – деңнеп көрүп турганы чүүлдер. Бир инектен ашпас хевирлиг хемчээл.
Өг дег – хемчээл талазы-биле деңнеп, дөмейлеп көөрге ол хире.
Даг дег – хемчээл талазы-биле дыка улуг. Даг азы тей дег деп деңнээн уткалыг.
XIX вектиң төнчүзүнде тыва чоннуң кожалары орус чоннуң культура, аажы-чаңы-биле холбаалыг чүүлдер көвүдеп келген.
Орус садыгжылар тыва чонга база-ла боттарының бараан-сараан, чиг-эт кылыгларын садыглап эгелээн. Оон бээр чаа хемчеглер болур гр, кг, пуд болгаш фунт, метр деп эге хемчеглер база немешкен. Ынчангаш төөгүнүң, эң ылаңгыя тыва чоннуң өске кожа-хелбээ чоннар-биле харылзажылганың түңнелинде эрги-даа, чаа амгы үе-шагның-даа физиктиг эге хемчээлдеринге хемчеглер тыптып келгени ол болур.
Дөзү
Т Т
Тоюң, Константин Чанзанович
Константин Чанзанович Тоюң (апрель 22, 1926 чыл - декабрь 29, 1956 чыл) — тыва шүлүкчү, композитор, шии артизи.
К. Тоюң 1926 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунда Бай-Тайгада Хөл сумузунуң Алдыы-Чиңге-Дагга төрүттүнген. Кызыл-Мажалык эге школазынга, Тываның хөгжүм-шии театрының чанында театр студиязынга өөренип чораан.
1945-1948 чылдарда театр артизинге, Эрзинниң Сагаан-Толагай школазынга база Бай-Тайганың школаларынга башкы бооп ажылдап чораан. Тыва чогаалдың үндезилекчилери С. Сарыг-оол, С. Пюрбюнуң дузазы-биле шүлүктер болгаш шиилерни бижип эгелээн. Хөгжүм херекселдериниң шыырак күүседикчизи болгаш С. Сарыг-оолдуң чонда нептергей «Авай» деп шүлүүнге аялганы чогааткан.
1956 чылдың декабрь 29-та айыыл-халапка таварышкаш мөчээн.
1994 чылда Новосибирск хоорайга үнген хөй томнуг «Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының фольклорлуг тураскаалдары» деп номда ооң ады кирген. К. Тоюңнуң шүлүктери солуннарга парлаттынган болгаш дириг турда номнары үнмээн, чүгле 1976 чылда О. Сувакпиттиң редакторлааны-биле «Шүлүктер болгаш шүлүглелдер» деп ному чырыкче үнген.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы Аңгылал:Композитор Аңгылал:Уран чүүл
Чөөн-Хемчик кожууну
Административтиг төвү — Чадаана хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 19 890 кижи (2017).
Шөлү – 2169,13 км2. Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – сарыг шажынчы. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).
Ыдык ырызы
Чөөн-Хемчик кожуунунуң ыдык ырызы. Сөзү – Куулар Н. Х., аялгазы – Түлүш Б-М. И.
Буурул Хемчик үе-дүптен агып баткан Буруңгудан ноян беглер баштап келген Алызындан төре херээн тургускулаан Алдыы, Үстүү хүрээлерлиг Чөөн-Хемчик.
Үжүк-бижик төре херээн Үндезилээн Чөөн-Хемчик.
Алдын-мөңгүн хөмүр-даштыг эртинелиг Арбай-тараа чалгып чыдар ховуларлыг, Арат чону ажыл-ишчи, арбын малдыг, Алдар аттыг маадырларлыг Чөөн-Хемчик.
Маңнык-торгу хээлиг хептиг Маадыр чоннуг Чөөн-Хемчик.
Черни-дээрни сиртиледир девип турар Күчүтеннер, арзылаңнар мөгелерлиг Чүглүг куш дег, чарыштарга эртип келир Чүгүрүктер чурту болган Чөөн-Хемчик.
Улус-чону чоргаар омак, Улуг иште Чөөн-Хемчик.
Кожуун сүлдези
Тус чүүл дараазында айтыгда: Чөөн-Хемчик кожуунунуң сүлдези.
География
Чөөн-Хемчик кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: барыын чүкте соңгу — Барыын-Хемчик кожуун, чүкте — Сүт-Хөл кожуун, чөөн чүкте — Чаа-Хөл кожуун, мурнуу чүкте — Өвүр кожуун. Чериниң шөлү — 6484,56 км².
Үндезини
Ч Ч Ч Ч
Буддизм деп чүл?
Буддизм дээрге эрте-бурунгу чүдүлге-дир, ооң сорулгазы болза амылыг амытаннарны човулаңдан хостаары болгаш төнчү чок доктаамал аас-кежикти чедип алырынга оларга дуза чедирери болур. Буддизмниң алызында барып бүдүрер төнчү сорулгазы – Будданың байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыры.
Будданың Ачылыг Өөредииниң утказы – өске амылыг амытаннарга хора чедирбези, ооң үндезини – кээргээчел сеткил азы өске амылыгларның орнунга бодун салып, оларның байдалын медереп билири, ону чедип алырда кол туруш – арын-нүүрнүң арыг болуру, бо бүгүнүң үндезин дөзү, чүрээ – арыг угаан чедип алырда арганы (буянныг үүле бүдүрерин) болгаш мерген угаанны (даяан, бүдээл кылырын) катай ажыглаарында чаштып чыдар, а ооң кол үзели бот-боттарынга хамаарылгалыг болуп турар тудушкак чылдагааннарның ужурунда очалаңга катап-катап төрүттунериниң он ийи кезектиг илчирбелериниң (чадаларының, кезектериниң) дузазы-биле човулаң ораннарынга катап-катап-ла төрүттүнүп, бодарап, дескинип-ле турарывыстың хоойлузунга даянып турар.
Дөс
Б Б
Австрия
Австрия – Төп Европада күрүне. Чурттакчы чонунуң саны 9,105 млн кижи (2023 ч). Найысылалы – Вена. Күрүне дылы – немец дыл. Федералдыг күрүне, парламентилиг республика. Австрия 9 федералдыг черлерге чарлып турар (Бургенланд, Каринтия, Алдыы Австрия, Үстүү Австрия, Зальцбург, Тироль, Штирия, Форарльберг, Вена).
Австрия – делегейде эң бай чурттарның бирээзи. Ол күрүнениң акшазының эге хемчээ – евро.
Австрия Европаның эвилели, Каттышкан Чоннар Ниитилелиниң кежигүнү. Аңгылал: Европа
Адының тыптып келгени
Күрүнениң ады (бурунгу немец дылда "Österreich" – Чөөн күрүне дээн). Австрия деп ат 996 чылдың ноябрь 1-ниң хүнүнде документиге демдеглеттинген. Австрияның тугу делегейде база бир Бурунгу күрүнелерниң демдээ болуп турар. Бо төөгүге хамаарышкан тоолчургу чугаада болза мынча деп турар. 1191 чылда 3-кү Крестовой поход үезинде Леопольд V герцогтуң маңган ак хөйлеңинче дыка хөй хан чаштай берген. Кажан герцог калбак курун чежиптерге ак өңнүг шыйыг тыптып келген. Ол ийи өңнүң каттышканындан Австрияның тугу бодараан.
Чурттакчы чону
Чурттакчы чонунуң саны 9 104 772 (2023 ч).
Шажын чүдүлгези
2001 чылдың демдеглээни-биле алыр болза ниити чурттакчы чонунуң санаашкыны-биле алыр болза, 12% чурттакчы чону боттарын кайы-даа конфессияларга санавайн турар.
Хүн Ноян Монгуш Арапай оглу Хайдып Үгер-Даа
Даа кожууннуң Баштыңы Хүн Ноян Монгуш Арапай оглу Хайдып Үгер-Даа (1859-1909) — аажок эрес-дидим, тудунгур-кавынгыр, угаанныг кижи чораан. Ол черле белен-селен чүвеге алдырар дээр ужур-даа чок, чаныш-сыныш чок кадыг, шыңгыы чурумнуг кижи чораан. Хайдып Үгер-Даа иштики-даа, даштыкы-даа идегеттерге черле дүжүп бербес, Тыва чер-чурту дээш, ада-өгбелери дээш, оларның ёзу-чурумун сагыыры дээш тынын-даа бээринге белен турган де. Келир үеде тыва кижиниң салым-чолу дээш сагыжы аарып чораан. Тыва Манчы Кыдат дарлалының адаанга турда Даа кожуун Улаастайда оруп турар кыдат Чанчын-Сайытка Амбын-Ноянны таварыштыр чагыртып турган. Хайдып Үгер-Даа хөй мал-маган, өлук-киш кежи берип тургаш, Чанчын-Сайытка боду дорт чагыртыр эргелиг болурун чедип алган. Ооң үлегерин эдерип, Бээзи кожууннуң Нояны Чымба Үгер-Даа база Чанчын-Сайытка моол аймак таварыштыр чагыртырарындан хосталып, бот-догун аңгыланы берген. Ооң аңгыда Хайдып Үгер-Дааның кады төрээн акызы Бүгү Тываның Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан сарыг шажынның дээди чадазын Моолга, Тибетке өөренип дооскаш келгеш, Будда Бурганның Өөредиин арыы-биле тарадып, Буян-Бадыргының, Хайдыптың угаан сайзыралынга, ылаңгыя күрүне баштаар ажыл-чорудулгазынга кончуг улуг идигни бергени чугаажок. Ынчангаш оглу Буян-Бадыргыга Хайдып Үгер-Дааның база Лопсаң Чамзы Камбының салдары дыка улуг болган, оларның кижизидилгезин эрткен болгаш Буян-Бадыргы ноян сөөлунде барып Тываның төөгүзүнге көскү черни ээлээни анаа эвес дээрзин демдеглээри чугула дизе частырыг болбас.
Дөс
Х Х Х Х
Сарлык
Сарлык – Төп Азияда чурттап турар инек төрели болур узун мыйыстыг болгаш агбагар чылыг дүктүг азырал дириг амытан, ол малдың ниити ады. Тывада база бар, колдуунда Мөңгүн-Тайга болгаш Бай-Тайга кожууннарда ол нептерээн.
Сарлыктың янзылары:
Сарлыктың өңү
Хайнак – сарлык бугазы инекти ойладып каан болза, оон төрүттүнген бызааны хайнак бызаа, кыс хайнак бызаа дээр. Хайнак молдурга, хайнак хунан, хайнак дөнен дижир.
Дөзү
С С С С
Тываның күрүне тугу
Тыва күрүне тугу – Тыва Республиканың күрүне демдээ. 1992 чылдың сентябрь 17-де Дээди Хурал доктаалын ёзугаар хүлээп алдынган.
Тываның күрүне тугу – ак-көк шөлдүг, ортузунда база ак-көк шыйыглыг, ийи адырылган дараалашкак ак дилиндектиг болгаш ооң адырланган талазында сарыг оннуг үш-булуңчук бар.
Туктуң эскизиниң автору – Сат Оюн-оол. Туктуң талаларының хамааржылгазы 2:3.
References
Т тук
БУДДИСТ КИЖИ
КЫМНЫ “БУДДИСТ КИЖИ” ДЕП АДАП БОЛУРУЛ? — Кым ылап-ла сеткил-чүрээниң ханызындан Үш Ыдык Эртинелерден (Буддадан, Дхармадан, Саңхадан) бодунга Авыралды тып алган болгаш үүлениң кылдынган чылдагааны-биле бүде берген түңнелиниң аразында харылзааны эки медереп билир кижи буддист кижи ол болур. А хилинчек-човулаң оранының бурганнарындан болгаш оларга дөмей амытаннардан Авырал дилеп ап чоруур, а ол ышкаш үүле дугайында хоойлуну чандыр-соора билип алган кижини буддист эвес кижи дээр.
Дөс
Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012
Б Б Б
Моол
Моол чурт (халха Монгол улс; Монголия) — Төп Азияда күрүне. Соңгу талазында Россия, мурнуу, чөөн болгаш барыын талазында Кыдат-биле кызыгаарлажып чыдар. Далайже үнмейн турар күрүне. Чериниң шөлү - 1 564 116 км². Найыслалы Улаан-Баатар хоорай. Күрүне дылы - моол дыл. Моол дыл кырында чурттуң барык 95% чугаалажып турар. Кол чонун калга деп адаар.
Моолдуң эрте-бурунгу төөгүзү
Эрте-бурунгу үеде Моолдуң девискээрин аргалар биле тулаалар шыва ап турган, а шаттарынга шынаалар база шыктар дөжелип турган. Моолдуң девискээринге тывылган гоминидтерниң назы-хары 850 муң чыл бооп турар.
Хунну империяның тургустунганы
Бистиң эрага чедир IV-кү чүс чылдарда Гоби кызыгаарында сиңни берген ховуларга хуннар деп чаа чон каттыжып келген. Олар ол черниң ховуларын эргээн баштайгы чоннар бооп турар. Б.э. чедир III-кү векте Моолдуң девискээринге чурттап турган хуннар кыдат күрүнелер-биле демисежип эгелээннер. Б.э. чедир 202 чылда түрк аймак чоннарның баштайгы империязы - хаан оглу Модэ шаньюнуң баштааны-биле Хунну империязы тургустунган.
Моол күрүнениң тургустунганы
XII чүс чылдың эгезинде янзы-бүрү моол аймактар чаңгыс күрүне тургузарының аргазын база катап шенээннер. Ол күрүне төөгүже Хамаг Монгол деп кирген. Ол күрүнениң баштайгы чагырыкчызы Хайду хаан болган, а ооң уйнуу Хабул хаан шерии-биле кожа кызыгаарда Цинь империязының кожууннарын тиилеп шылаар күчү-күштүг апарган. Дараазында хаан Амбагай дайызыннарынга татарларга туттургаш ("татар" деп ат түрк уктуг аймактарны адаары апарган) чжурчжэннерге хүлээттиргеш аңаа чок кылдырган. Каш чыл болгаш татарлар келир үениң Чиңгисхаанның (улуг хаан апаарының бертинде Тэмучин деп аттыг турган) адазын Есүгей маадырны (монг.Есүхэй баатар) өлүрген. Тэмучинни улуг хаан апаарының бертинде кереиттерниң баштыңы Ван хаан деткип турган. Тэмучинниң шериг албаны көвүдеп күштелип кээрге ынчангы 3 эң шыырак аймакты ол чагырып алган: 1202 чылда чөөн чүкте татарларны, 1203 чылда кереиттерни, а 1204 чылда барыын чүкте найманнарны. 1206 чылда моол аймактарның хааннары болгаш ызыгууртаннары Тэмучинни бүгү моол аймактарның хааны кылдыр чарлааш Чиңгисхаан деп атты тывыскан.
Чиңгисхаанның Улуг Моол империяны тургусканы
Улуг Моол империя Маньжуриядан Алтай дагларынга чедир чурттап чораан моол аймактарның каттышканының түңнелинде тургустунган. Кырында айытканы ёзугаар, ол империяның хааны Тэмучин апарган (хаан ады Чиңгисхаан). Улуг Моол империяны Чиңгисхаан 1206 чылдан 1227 чылга чедир башкарып турган. Ол чылдар тургузунда империяның девискээри аргажок делгем апарган, ынаар Кыдат Империязының девискээри, Ортаа Азияның девискээри, Иран болгаш Киев Русь кирген. Делегей төөгүзүнче Улуг Моол империя эң улуг империя кылдыр кирген, ооң девискээри амгы Польшадан (барыын чүкте) Көреяга чедир (чөөн чүкте) болгаш Сибирьден (соңгу чүкте) Вьетнам болгаш Оманга чедир турган.
Империя соонда (1368—1691)
Даразында үеде, Юань Империязы дүжерге Моолдуң девискээринге Соңгу Юань деп династия тургустунган. Ол үени "биче хааннар" үези деп адап турар, ол үеде Улуг хаанның күчү-күжү чавыс болгаш кошкак турган болгаш күрүне иштинге хөй демиселдер болуп турган. Күрүнениң башкарылгазы чаңгыс удаа эвес Чингизиттерниң холунче эвес, а өскелерже чоруп турган, чижээ: ойрат хаан Эсен тажы. Сөөлгү катап аңгыланган моол аймактарны XV чүс чылда Даян-хаан Бату-Мункэ чыып тургускан. XVI чүс чылда Моолга төвүт Сарыг Шажын тургустунган. Моол болгаш ойрат хааннар Төвүттүң иштики херектеринге база киржип турганнар.
Богда хаанның үезинде Моол күрүне (1911—1924)
1911 чылда Кыдатка болган Синьхай хувискаал Цин империязын буурап дүжүрген. декабрь 1-де 1911 чылда Моолду Богда-хаан баштап эгелээн (VIII-ки Богда-Кэгээн). 1915 чылда Кяхтага болган хуралга Моолду Кыдаттың девискээри болур деп керээни чаргаш автономнуг эргени берген. 1919 чылда кыдат шериглер Моолду ээжелээш автономияны узуткап каан. 1921 чылда Р.Ф.Унгерн-Штернбергтиң дивизиязы моол шериглер-биле кыдат шериглерни Моолдуң найыслалындан Ургадан үндүр шөлүпкеннер. 1921 чылдың чайын РСФСР-ниң, Ыраккы Чөөн чүктүң болгаш "кызыл" (коммунизмге хамааржыр) моол шериглер каттыжып алгаш Р.Ф.Унгерниң шериглерин каш удаа тиилеп үнгеннер. Ооң соонда Ургага чаа чазак тургускаш Богда-Кегээнниң эргезин кызагдап каан. Богда-Кегээн 1924 чылда бурганнай бээрге Моолду Арат Республика кылдыр чарлаан. 1945 чылга дээр Моолду аңгы бот догунаан күрүне деп чүгле СССР санап турган.
Административтиг деление
Моол 21 аймакка үлежип турар, которые в свою очередь имеют в своем составе 329 сомонов. Улан-Батор найысылал тускай эрге-чагырга кезек бооп турар. Моолдуң тургузуунче аймактар кирип турар:
Чурттакчы чону
Моолдуң чурттакчылар саны 3,1 сая кижи болуп турар (ООН-нуң санаашкыны-биле алырга). АКШ санаашкыны-биле алырга 2,8 сая кижи болуп турар. Моолдуң чон тургузуу: 94,9% калгалар, 5% казахтар, 0,1% кыдаттар болгаш орустар. Моолда калга чондан өске аңгы-аңгы моол уктуг чоннар чурттап турар: дөрбеттер, торгуттар, мянгадтар, өөлеттер, захчиннер, урянхайлар, захчиннер дээш оон-даа өске.
Кыска төөгүзү
1578 чылда сарыг шажын күрүне чүдүлгезин деп хүлээттинген, ынчалза-даа хамнарже арат-чон барып турар (колдуунда чурттуң соңгу талазында). 1921 чылда хувискаал эгезинде 755 хүрээ болгаш 120 муң лама-башкылар турган (ынчан чурттакчы чоннуң саны 650 муң кижи турган). 1934 чылдың төнчүзүнде Моолга 843 улуг хүрээлер, 3000 биче хүрээлер болгаш 6000 өске хүрээ-хиитке хамаарышкан тудуг болгаш бажыңнар турган. Эр чоннуң 48% ламалар турган. 1930 чылдарда шупту сарыг шажынның өөредилге черлери хагдынган азы узуткаттынган турган, а оларның өнчү-хөреңгизин чаа күрүнеге хүлээдип берипкен. Колдуунда улуг хүрээлерни бузуп узуткаан (амгы үеге дээр 6 хире улуг хүрээ арткан). 18 хире муң лама-башкыларны адып боолаан (ол сан бичиилеттирген, шынында оон көвей). Мөрен хоорайның чоогунга 5 муң хире адып боолааткан лама башкыларның сөөк-даян тыпкан (ынчангы чурттакчы чоннуң 1% болуп турар).
Делегейниң ийи дугаар улуг дайынының соонда чүдүлгеге удур политика чымчаттынган. 1949 чылда Улаан-Баатар хоорайга Гандан хүрээзи ажыттынган, а 1970 чылда ооң иштинге сарыг шажынның өөредилге чери ажылын эгелээн. 1979 чылда болгаш 1982 чылдарда XIV-кү Чырыткылыг Далай-Лама башкы Моолче кээп чораан.1969 чылда Моол Арат Республика Азияның тайбың дээш ажыл чорудулгазының сарыг шажынның конференциязының кежүгүнү апарган. 1960 чылда конститутацияда чүдүлгеге хамаарыштыр хостуг шилилгезиниң доктаалы чүгле 80 чылдарның төнчүзүнде күүсеттинип эгелээн. Олдан эгелеп сарыг шажын, хамнаашкын болгаш ислам (казактар аразынга) хөгжүп эгелээн. 1990 чылдарның эгезинде христиан чүдүлгениң тарадыкчылары ажылын эгелээн (бахаистер, мунистер, мормоннар).
Амгы үениң статистиказы
2010 чылда Моолга кижи чизелээнинде 15 хардан өрү хамаатыларга чүдүлгеге хамаарылгазы дугайында айтырган :
Моолда Сарыг Шажын
Төвүттен келген сарыг шажын бүгү моол уктуг чоннарның база шупту түрк уктуг чоннарның аразындан чүгле тываларның шажыны кылдыр санаттынып турар. Сарыг шажынның чүдүкчү чону Моолда 83% болуп турар. Барык шупту аймактарда сарыг шажын колдаадып турар, а Баян-Өльгий аймакта ислам колдаадып турар. Моолда хамнаашкын колдуунда сарыг шажын-биле холбашкан болгаш хамнарга чүдүп чоруур кижилерниң санын билип алыры чөгенчиг.
Моолда ислам
Моолдуң Баян-Өльгий амайкта 88,7%, Кобду аймакта 11,5% болгаш каш муң Улаан-Баатор хоорайда чурттап чоруур казактар исламның суннит адырынга чүдүп чоруур. Ислам казактарның үндезин чүдүлгези болуп турар. Өске исламга чүдүп чоруур чоннарның саны каш чүстен ашпас болуп турар (узбектер, уйгурлар, татарлар болгаш оон-даа өске). Моолдуң соңгу-барыын талазында Увс аймакта биче-буурай 7 хире муң санныг хотоннарның эрги чүдүлгези ислам турган. Оларның төөгүзүн алырга 300 чыл бурунгаар Чөөн Түркестандан көжүрүп экелген чон болуп турар, а ол үе иштинде моол чоннар аразынга чурттааш моолчуп чүдүлгези база өскерилген. Хотоннар исламдан каш ёзулалдар арттырып алган. Амгы үеде хотоннар аразында исламчы кылдыр алдынар көрүштер көвүдеп турар.
Моолда христиан чүдүлге
Дж.Г.Мелтоннуң "Чүдүлгелер энциклопедиязы" деп номундан алырга 2010 чылда моол христианнарның саны 41,1% болуп турар. Pew Research Center деп шинчилелдер чери Моолда христианнар санын 60 муң кижи деп айтып турар. 2000 чылдан 2010 чылга чедир христиан чүдүлге саны дүрген көвүдеп турар чүдүлге деп санаттынып турган (чыл бүрүзүнде 6% өзүп турган). Колдуунда моол христианнар христианствонуң протестант адырынга хамааржып турар (34-40муң кижи). Католиктер саны 200 хире кижи. 9 хире муң кижи аңгы-аңгы христианствонуң адырынга хамааржып турар. 2007 чылдың статистиказы-биле чурт иштинге 250 бүрүткеттинмээн  евангел хүрээлер ажылдап турган. Православ чүдүлгениң чону 1,4муң кижи болуп турар. Олар колдуунда Совет үениң соонда бот догунаан күрүнелерниң төлээлери болуп турар (Россия, Украина, Белоруссия болгаш оон-даа өске).