cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азарх, Моисей Рафаилович
Намдары
8 март 1895 чылда төрүттүнген.
Петроградтың электротехниктиг институдунга өөренип турган, ынаар Орус император шериинче мобилизастаан, Бир дугаар делегей дайынының фронтузунга таваржы берген. Октябрьның революциязының соонда Хамааты дайынының киржикчизи апарган база 1922—1923 чылдарда РККА тургузуу Мурнуу фронтузунга дайылдажып турган.
1928 чылда Азарх Соңгу Кавказка саң-хөө ажылга турган, ооң соонда — Ленинград биле Москвага. 1935—1947 чылдарда РСФСР-ниң Наркомфин күрүне орулгаларын удуртур начальниктиң оралакчызы турган, сөөлзүреди — ССРЭ-ниң Күрүне бюджедин күүседир килдистиң начальниги. 1940—1944 чылдарда — Төп орулга-чарыгдал кассаның удуртукчузу Улустуң комиссариады саң-хөө РСФСР.
Ада-чурттуң Улуг дайынының соонда, 1945 чылда, Бүгү Россияның бот-өөредилгелиг саң-хөө-экономика институдун (бо үеде Саң-хөө университеди при Правительстве Россия Федерация) дооскан.
Соңгу-Кавказтың күрүне университединге (бо үеде Ростовтуң күрүне университеди) башкы ажыл-чорудулгазын кылып турган, Ленинградтың саң-хөө-экономика институду, Москваның чээли-экономика институду (Москваның Саң-Хөө институду, бо үеде Саң-хөө университеди при Правительстве Россия Федерация). 1953—1958 чылдарда ол профэвилел комитединиң даргазы турган. 1980 чылда чогуур дыштанылгаже үнген. Пенсияга тургаш, ол ном-биле ажылдап турган, бодунуң сактыышкыннарынга тураскааткан.
Моисей Рафаилович Азарх 60 ажыг ажылдың автору болуп турар, чамдык тайылбыр номнарының база 30 ажыг чүүлдерниң экономика журналдарында. Амы-хуу библиотеказының кезээн М. Р. Азарх ооң уруу — Элеонора Моисеевна Гурина — «Саң-хөө» Саң-Хөө университеди при Правительстве Россия Федерация кафедразынче дамчыткан. Дээди өөредилге чериниң ректору, Алла Георгиевна Грязнова, 1991 чылда бижип турган:
«Хүндүлүг Элеонора Моисеевна! … Государственная финансовая академия выражает сердечную благодарность за благородный дар — передачу библиотеки Вашего отца, профессора Азарха Моисея Рафаиловича, кафедре „Финансы“. 35 ажыг чыл Моисей Рафаилович Москваның саң-хөө институдунга берген, саң-хөө системага муң специалисттерни өстүрген, эртем ажылдакчылары база саң-хөө талазы-биле башкылар. … Переданные Вами в дар книги будут храниться в библиотеке кафедры „Финансы“, где долгие годы работал профессор Азарх Моисей Рафаилович.
Улуг хүндүткел-биле, ажыт-чажыт чок өөрүп четтирдим база эң эки күзелдер Күрүне саң-хөө академияның ректору проф. Грязнова А. Г.»
Шөлүглер
Аңгылал:Бир дугаар делегей дайынының киржикчилери (Россия империязы) Аңгылал:Россияга Хамааты дайынының киржикчилери (кызылдар) Аңгылал:ВЗФЭИ доозукчулары Аңгылал:Санкт-Петербургтуң экономика биле саң-хөө университединиң башкылары Аңгылал:Россия Федерацияның Чазааның Саң-хөө университединиң башкылары Аңгылал:Ростовтуң күрүне университединиң башкылары
Пөш
Пөш (кедр) улуг ыяштарга хамааржыр. Ооң узуну 35 м чедип турар. Пөш Тываның тайгаларында хөй үнген. Шагның кайы-даа үелеринде ногаан турар. Пөштүң тооруу эң-не чемиштиг. Ооң тургузуунда үс аймаа — 60% чедир, белоктар — 16%, пентозаннар, чигир, клетчатка, крахмал, витамин С, минералдыг бүдүмелдер хөй. Тооруктуң үрүңүнден далган үндүрүп ап турар. Тооруктуң үзүн чемге ажыглаарындан аңгыда, саваң кылырынга база ажыглаар. Тооруктуң сайының картында үстер, белоктар, клетчаткалар,пентозаннар, минералдыг бүдүмелдер хөй, ынчангаш оон спирт, ацетон, уксустуг кислота дээш өске-даа чүүлдерни үндүрүп алыр.
Пөштүң бүрүзүнде С, К витаминнер, каротин хөй чүве болганда, хан четпестээр, цинга дээн ышкаш аарыгларга удур медицинада ажыглап турар.
Улус янзы-бүру чүстер болгаш ревматизм аарыглары үезинде чиңнээринге, оон ыңай янзы-бүрү кеш аарыгларынга чаап чораан. Борта колдуунда бүрүзүн хереглеп турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Согуна
Согунаны шаг-үеден тура-ла улус ажыглап келген. Тарымал согунадан аңгыда, Тывада черлик согуна тайгаларда дыка хөй үнүп турар.
Согунаның тургузуунда эфирлиг үс, чигир, клетчатка, калийлиг дустар болгаш фосфор, органиктиг кислоталар, ферментилер, азоттуг бүдүмелдер, сапониннер, гликозидтер, витаминнер — С, B1, В2, каротин бар. Согунаны чемниң янзы-бүрү хевирлеринде ажыглап турар.
Ооң химиктиг бүдүмелдерин медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Согунаның суун алгаш, азырып, чөдүрген уругларның думчуунче бичиилел дамчыладыр болгаш витамин четпестээн аарыгларга, гриппке, ижин-шөйүндү аарыгларынгa чаа кылган ханды суун, бир бичии омааштап, бир хүн 3—4 катап чемненир бетинде ижер. Оон ыңай хан базыышкыны улуг улуска база кырып, назылай берген кижилерге канчаар-даа аажок ажык-дузалыг. Чүге дээрге, ханда холестеринниң ковүдээрин эвээжедир. Медицинада кулчаның спиртке ханды суун кылган «алличеп» дээр эмин ажыглап турар. Ынчангаш ону ижер кижилер 3—4 неделя дургузунда, 20—30 дамдыны, бир хүн 3—4 катап ижер.
Улустуң ажыглап турары-биле алырга; согунаны хаваңнап, ышкан кижилерге, ол кижилерниң организмнеринден сугну ылгап үндүреринге ажыглап турар, ынчалза-даа чүректиң болгаш баарның чамдык берге аарыгларының үезинде ону ажыглаарын эмчилер-биле сүмележир болза эки. Согунаны чамдыкта аскарида, острица дээн ышкаш өске-даа кыжа курттарны үндүреринге ажыглап турар. Ындыг таварылгаларда, эртенги аш-ижинге чиирин азы чартык стакан хире кулчаның ханды суун 3—4 хонук хире ижерин сүмелеп турар.
Оон ыңай кулчаны эът-кештиң кижиир кыза берген мөчектеринге чаар, сөөлдерни, арынның сепкилдерин чок кылырынга ажыглап турар. Согунаның суу-биле неделяда 1—2 катап баш кежин, дүгүн эки өзүп, быжыгарынга чуурун сүмелеп турар. Янзы-бүрү ириңнеп, хуулган балыгларга база ажыглаар. Кулчаның тургузуунда фитонцидтер деп микробтарга удур бүдүмелдер бар болганда, чамдык «грипп» хевирлиг аарыглар үезинде база ажыглап турар. Согунаны бичи кылдыр хээй кескеш, хайындырган соок сугга 8—12 шак хире турнуктуруп тургускаш, ооң ханды суун кылып алыр.
Черлик согуна (Лук) дээрге чымчак кара хөрзүннуг черлерге үнер үнүш. Чайгы үеде ооң чымчак сыпчыгажын, күзүн борбак бодун казып алгаш, чем амданы кииреринге ажыглаар. Ону мүнге, манчы, хуужур кылыр эътке, тыртканга холуур. Чаагай чыттыг, онзагай амданныг.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Узбекистан
Узбекистан азы Республика Узбекистан – Ортаа Азияның төвүнде турар чурт. Аңаа кожа күрүнелер: чөөн чүгүнде — Киргизия; соңгу-чөөн, соңгу база соңгу-барыын талазында — Казахстан; мурнуу-барыын биле мурнуу талазында — Туркменистан; мурнуу талазында — Афганистан; мурнуу-чөөнүнде — Таджикистан.
Чурттакчы чону: 2013 чылда 30 559 100 кижи чуттап турар, Төп хоорайы – Ташкент.
Узбекистан – 14 кезектен (вилаят) тургустунган күрүне.
Арал далай же эриктиг, ынчалза-даа Делегейниң океанынче үнер дизе (шак ынчалдыр Лихтенштейн дег), ийи күрүне кежер апаар: ооң кожа чурттары Делегей океанынче үнер эрии чок.
Узбекистан болза нейтралдыг күрүне-дир.
Политическое устройство
Күрүнениң кылдыр туруп келгени
Конституциязы езугаар, Узбекистан — хоойлу-дүрүмнүг демократтыг күрүне. Күрүнениң баштыңы — президент. Күрүнениң Дээди төөлээлекчилер органы – хоойлу тургузар эрге-чагрыга хүлээлгелиг Узбекистан Республиканың Олий Мажлизи. Узбекистанның Олий Мажлизи 2 палатадан тургустунган — Узбекистанның Олий Мажлистиң хоойлу тургузар палатазы (алдыы палата) болгаш Узбекистанның Олий Мажлизиниң Сенады (үстүү палата) (Узбекистан Республиканың Конституциязы, эг. 18, чүүл 76). Органом исполнительной власти Республики Узбекистан, обеспечивающим руководство эффективного функционирования экономики, социальной и духовной сферы, исполнение законов, иных решений Олий Мажлиса, Указов и распоряжений Президента Республики Узбекистан является Кабинет Министров Республики Узбекистан
Демдеглелдер
Аңгылал:Чурт Аңгылал:Азия
Бышкак
Бышкак [ъ]- өлүрген дириг амытаннарның даваннарындан сойган кеш[1]; малдың, аң-меңниң хол сыыргааның кежи[3].
Бышкактан бичии хапчыгаштар, идик уну, идик улдуну азы (унты) идикти-даа кылыр. Аът бышкаа-биле шана (лыжа) дүвүн шап каар.
Дөзүк
Б Б
Өөредиглиг притча
Допчузу
Ийи камгалакчы сагыызыннар дүн чарып алыры – биле бир бай өг – бүлениң бажыңынга келгеннер. Өг – бүлениң кежигүннери аалчыларны анчыгзынып, бажыңга хондуруп алыр хөңнү чок турганнар. Ынчангаш, камгалакчы сагыызыннарны арга чадаарда соок шала кырынга дөжек салып бергеннер. Кажан оларга дөжек чадып берип турда, сагыызыннарның улуу ханада ойбакты көрүп кааш, ону дуглап каан. Ону бичии сагыызын көрүп кааш, улуг сагыызындан чүге ынчанганын айтырган. Улуу тургаш: “Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин” – деп, харыылаан. Дараазында дүне олар дыка ядыы – даа болза, аажок хүндүлээчел улустуң бажыңынга хонуп алыр дээш келгеннер. Өгнүң ээлери боттарының каш борбак чемин кады үлежип чип алгаш, боттарының орунунга сагыызыннарны таптыг дыштанып алыры – биле чыттырып кааннар. Эртен оттуп кээрге, өгнүң херээжен ээзи аажок ыглап турган. Оларның чаңгыс борбак сүдүн саап ижип олурган инээ кажаа иштинде өлүг чыткан. Бичии сагыызын улуундан : “Канчап ындыг чүвел? Баштайгы бажыңның ээзиниң шупту чүвези бар – даа болза, сен аңаа дузалаштың. А бо чединмес өг –бүле бистерниң– биле эң сөөлгү чемин безин үлежип турда, оларны азырап чораан чаңгыс борбак инээ өлүп чыдырда, чүге ону камгалап кагбадың? ” – деп айтырган. -        Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин – деп, улуг сагыызын харыылааш, уламчылаан. - Кажан бистер соок шала кырынга чыдырывыста, ханада ойбак черде долу алдыннарлыг шыгжамыр барын эскерип кагдым. Бажыңның ээзи каржы – хажагай, харам – чилби боорга, ону ол хөй алдыннарлыг шагжамырны кажанда – даа тыппазын дээш хананы дуй шаап кааптым. А кажан дараазында дүне чединмес улустуң дөжээнге хонуп чыдырывыста, ооң кадайының амы – тынын алыр дээш Өлүм чедип келди. Мен аңаа инекти бериптим. Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин. Бистер кажанда – даа шупту чүвениң херек кырында канчаар болуп турар чылдагаанын билбес бис. Бир эвес сен көрген, билген чүүлдериңге бүзүрээр - даа болзуңза, болуп турар чүүлдерге сени  бүзүрей бээр кылдыр бадыткаар апаар болгай. Ону сен үези кээрге бодуң биле бээр сен. Чамдык кижилер бистиң чуртталгавысче дыка дүрген кирип келгеш, дораан – на чоруй баарлар. А чамдык улустар бистиң чоок эштеривис апаар. Бистиң чүректеривиске кайгамчык эки истерни арттырып каарга, бистер кажанда – даа чаасканзырап артпас бис. Чүге дээрге бистиң эки эштеривис бистерге кажанда – даа өскерилбес. Дүүнгү хүн дээрге, ол төөгү – дүр. Эртенги хүн дээрге, билдинмес чажыт – дыр. Бо хүн, амгы бо үе дээрге, ёзулуг улуг сөң – дүр. Чуртталга ол хуулгаазын – дыр. Ынчангаш ооң карак чивеш аразында эртер үези кажанда – даа катаптаттынмас үнелиг.
Дөзү
Орус дылдан Орлан Дамба – Хуурак очулдурган. Сайт dambahuurak.ru
Ө
Фитрат, Абдурауф
Абдурауф Фитрат (узб. Abdurauf Fitrat; 1885, Бухара — 1938, Ташкент) — өзбек шүлүкчү, чогaалчы.
ЮРТ ҚАЙҒУСИ чогaалы
Эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси!
Сенга не бўлди? Ҳолинг қалайдир? Нечук кунларга қолдинг?
Эй Чингизларнинг, Темурларнинг, Ўғузларнинг*, Отиллаларнинг** шонли бешиклари! Қани у чиқдиғинг юксак ўринлар? Қуллик чуқурлариға недан тушдинг?!
Дунёни «урҳо»лари билан титраткан йўлбарс юракли болаларинг қани? Ер тупроғини кўкларга учиратурған тоғ гавдали ўғлонларинг қани? Нечун товушлари чиқмайдир?
Ер юзининг бир неча полвонлари бўлган ботир туркларинг қани? Нечун чекиндилар? Нечун кетдилар? Кураш майдонларини ўзгаларга нечун қўйдилар? Нечун… Нечун… нечун..? Гапур менга, эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси! Сенга не бўлди?!
Ер юзининг буюк салтанатларини сен қурмадингми? Ҳиндистоннинг, Эроннинг, Оврўпанинг улуғ хоқонларини сен юбормадингми? Эй хоқонлар ўчоғи! Эй қаҳрамонлар туғойи! Қани у чақмоқ чақишли ботир хоқонларинг? Қани аввалғи ўқ юрушли, отли бекларинг? Нечун «урҳо»ларинг эшитилмайдир?
Қайғурма! Эски давлатинг, эски салтанатинг, эски йигитларинг, эски арслонларинг ҳаммаси бор, ҳеч бири йўқолмамишдир. Ёлғиз… Оҳ, ёлғиз… тарқалмишдир.
Шөлүглер
Аңгылал:Өзбек чогaалчы
Даңгырак
Даңгырак (Клятва, Присяга) - 1) кандыг-бир чүвеге шынчы болурунуң дугайында ону дыңнап турар кижиге (кижилерге) эң-не эргим сөстер-биле бүзүредип бадыткаары (клятва); 2) бодунуң хүлээлгезинге шынчы болурунуң дугайында хөйнүң мурнунга албан ёзузу-биле сөс берип аазаары (присяга).
Дөс
Д
Койнут
Койнут (Укроп) дээрге чымчак хөрзүннүг, хүн дээп турар аяннарга үнер черлик үнүш. Койнутту күзүн быжа бээрге чыып алыр. Бышкан койнутту кургаткаш соктаар. Нарын элгээшке каггаш, элгептер. Бүдүн койнуттарны база катап чуурар. Ынчалдыр койнут далганын белеткеп алыр. Койнут далганын эътке, мүнге холуурга аянныг чыттыг, дыңзыг болгаш чаагай амданныг. Койнуттуң хандызын бронхиттээнде, чемге хөөн читкенде, чем хуулдуруушкуну баксыраанда ажыглаарга, аарыг кижиниң аъш-чем ижер хөөнү кирер, ижин-шөюндүнүң ажылдаары дүргедээр. Хандыны белеткээри: улуг омааш ишти койнут кырынче чаа хайынган бир стакан изиг сугну кудупкаш, 10-15 минута тургускаш, шүүрээр. Чем ижер мурнунда чартык стаканнап хунде 3 катап ижер.
Койнут чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр сиген үнүш. Сывы дорт, узуну 100—150 см, эвээш адырларлыг, чечээ корзинка хевирлиг, быйыргын, сарыг, бүрүзү узун, чиңге салбакталчак. Чечектелири июль — августа. Үрезини үүрмек хүреңзимээр азы куузумаар өңнүг. Үрезинин август — сентябрьда чыыр. Чыды чидиг, чаагай. Тывада койнутту чүгле огородка тарыыр эвес, а черлик койнуттар дыка хөй чүве болганда оларны база ажыглап турар. Койнуттуң тургузуунда эфирлиг үс, карвон болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде: эфирлиг үс —2,5—5%, а сигенинде оон 2—3 катап эвээш, оон ыңай үрезининде үскүрү — 20%, азоттуг болгаш азот чок бүдүмелдер, чигир, клетчатка, витамин А бар. Бүрүзүнде витамин С, А, флавоноидтер бар. Ону янзы-бүрү чемнерге холууру кижи бүрүзүнге билдингир, эъттиг чемнерге, янзы-бүрү ногаа аймаа дузап, консервалаарынга база хереглеп турар. Койнуттан алган эмнерни сидик элбедиринге, өл-шыкка алысканда, уруг эмзирер иелерниң эмиг сүдүн көвүдедиринге, ол ышкаш янзы-бүрү ижин-шөйүндү аарыгларын намдадырынга, нерви системазының ажылы баксыраан улустарга ажыглап турар. Дуржулгалардан алгаш көөрге, койнуттуң суу хан базыышкынын чавызадырынга, дамырларны алгыдарынга, чүректиң ажылын күштелдиреринге, шөйүндүлерниң ажылын экижидеринге, сидик элбедиринге  ажыктыг болуп турар. Койнуттан «анетин» деп эмни үндүрүп ап турар. Ону чүректиң ажылы баксыраанда, бир хүн 3—4 катап бир таблеткалап ижер. Эмненириниң хуусаазы 3—8 неделя чедир.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер‎
Дзюдога Россия Чемпионады 2015
Командалыг маргылдаалар
1. Сибир федералдыг округ;
2. Уральский федеральный округ;
3. Центральный федеральный округ;
3. Москва.
Шөлүглер
Аңгылал:Дзюдога Россия Чемпионаттары Аңгылал:Спорт в России в 2015 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Красноярске Аңгылал:Сентябрь 2015 года Аңгылал:2015 год в дзюдо
Лытикова, Александра Ивановна
Александра Ивановна Лытикова (12 ноября 1912 — 2 ноябрь 1989) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Сталин аттыг колхозтуң саанчызы Луховицкого района Московской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1938 чылдан Сталин аттыг колхзка ажылдап турган, дояркой в родильном отделении. Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде была направлена на строительства оборонительных сооружений на подступах к Москве, потом трудилась в тылу. После возвращения колхозного стада из эвакуации 1944 чылда Сталин аттыг колхозка саанчылап ажылдап уламчылаан.
Январь 1946 чылда в её группе числилось 18 коров, она была отмечена как лучшая доярка района на бюро райкома партии. 1948 чылда от восьми коров Лытикова получила 5716 килограммов молока в среднем за год от одной коровы. Некоторые давали больше 6000 килограммов молока.
«За получение высокой продуктивности животноводства в 1948 году», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 24 июнь 1949 чылдың Чарлыы-биле Александра Ивановна Лытиковага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве.
Төрээн көдээ суур Дединовога чурттап турган. 2 ноябрь 1989 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бүзээлел
Бүзээлел [ъ] - чүк бүрүзүнден долганып келири.
Дөзүк
Б Б
Аганак Башкы
Аганак Башкы (Хертек Аганак Щорс оглу) (1977ч. апрельдиң 4 төр.) – Тываның 1997-2000 чылдарда Камбы-ламазы турган тыва лама башкы.
Намдары
Аганак Башкы 1977 чылда Бай-Тайга кожуунунуң Тээли суурунга төрүттүнген. 1994 чылда ортумак школаны дооскан. 1995 чылда Кызылдың Түбтен Чойхорлинг хүрээзинге Санчай болгаш Артур башкыланың удуртулгазы-биле сарыг шажынны өөренип эгелээн. Үр болбаанда ол төвүт башкылар Лобсанг Түбтен болгаш Такпа Гьяцо башкыларның очулдурукчузу кылдыр ажылдай берген.
1997 чылда ону Тываның Камбы-Ламазы кылдыр соңгаан, ол-ла чылдың октбрь 21-де дүжүлгезинге саадаан. 2000 чылда Аганак Башкы Индияже өөренип чоруур деп шиитпирээн. Дхарамсалага Норбулинг институдунга хостуг дыңнакчылап өөренгеш, 2007 чылда Тывага эглип келген.
Гетра
Гетра (е узадыр адаттынар) — бутту кажыктан дискекке чедир дуглап чоруур чылыг ук.
Дөс
Г
Метцельдер, Кристоф
Кри́стоф Метце́льдер (Сhristoph Metzelder) - немец футболист.
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Мэйнард Грэй
Брэдли Грэй Мэйнард (Bradley Gray Maynard; төр. 9 май 1979) — американ мөге база холушкак чогуш уран-чүүлдүң профессионал дайынчызы, выступающий в чиик деңзи чадазы UFC. Является автором одного из эң дүрген нокаут в төөгүде UFC, Джо Вереске удур 9 секунд. По состоянию на март 2012, Мейнард чиик дивизионнуң 4 дугаар одуруун ээлеп турар Sherdog чугаа-биле алырга.
Лагерлёф, Сельма
Се́льма Отти́лия Лови́за Ла́герлёф (швед. Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf ) (20 ноябрь 1858 чылдың, Морбакка, лен Вермланд, Швеция — 16 март 1940 чылдың, аңаа-ла) — швед херээжен чогаалчы, литературада Нобель шаңналын алган бир дугаар херээжен кижи (1909), база үш дугаар Нобель шаңналын алга херээжен кижи (Мария Кюри база Берта Зуттнер соонда).
Намдары
Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 чылдың ноябрь 20-де Швецияга төрүттүнген. Адазы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), курлавырда шеригжи, авазы — Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915), башкы.
Үш харлыг тургаш, ол улуг аарааш, шимчевейн чыдыпкан. Ол үеде дыка хөй тоолдарны, тоолчургу чугааларны билир ооң кырган-авазы база Нана деп даай-авазы аңаа чугаалап берип чорааннар. Кырган-авазы 1863 чылда чок болган соонда ол үргүлчү номчуттунар апарган.
1867 чылда Сельма Стокгольмже көже берген, аңаа тускай эмчиге эмнеткен соонда катап база кылаштап турар апарган. Бодунуң дугайында бижээни «Сказка о сказке» (1908) деп новеллазында Лагерлёф чаш турган үезин бижээн. 1881 чылда ол өг-бүлезин каггаш Стокгольмда лицейже кирип алган. Ооң соонда Дээди башкы семинариязынче кирип алгаш, ону 1884 чылда дооскан.
Ол-ла чылын Швецияның мурнуу чүгүнде улуг эвес Ландскрун деп хоорайга уруглар школазынга башкылай берген. 1885 ачазы чок болган, 1888 чылда оларның өг-булезиниң улуг бажыңын өрелер төлээр кылдыр садыпкан.
Чогаал бижип эгелээни
Колледжке өөренип турда ооң бижээн шүлүктери алдарлыг апарып, кезек сеткүүлдерге үнүп турар апарган. Адлерспарре Сельманың шүлүктерин улус чон шоолуг хүлээп албайн турар боорга, аңаа калбак чогаал бижиирин сүмелээн. Баштайгы «Сагой о Йёсте Берлинге» деп романын бижииринге дузалашкан. Ол романы 1891 чылда чырыкче үнген.
Ооң соонда чылдарда ол новеллалар чыыштарын бижип үндүрүп турган: «Невидимые узы» (1894), «Королевы из Кунгахеллы» (1899), романы «Предание о старом поместье» (1899), «Деньги господина Арне» (1904), «Легенды о Христе» (1904).
Ол анаа-ла долгандыр турар амыдыралды хоолгалап биживейн турган, ооң чогаалдары тоолчургу хевирде бижиттинген турган.
Уран чүүлүнүң бедик үнелээшкини
1909 чылда ооң уран чүүлүн Нобель шаңналы-биле демдеглээн.
Кинематографияда
«Сельма» (2008) деп бичии сериалда Сельма Лагерлёфти швед актриса Хелена Бергстрём ойнаан.
Өөредигни канчаар дыңнаар болза дээштиг боорул
Өөредигни канчаар дыңнаар болза дээштиг боорул
Дхарма өөредиин дыңнаарының дүрүмнери (бо кезектерге көрдүнгени ёзугаары дыңнаар болза өөредиг дээштиг боор болгаш ажыктыг боор)
Өөредиг үезинде турар ужурлуг дүрүмнер
Өөредиг үезинде 3 саваны узуткаар ужурлуг
Дөзү
Ө Ө Ө Ө
Гетто
Гетто (е узадыр адатгынар) — чамдык чурттарда: аймак-сөөгүн азы шажын-чүдүлгезин барымдаалап кызып-кыйдырган бөлүктер чурттаар кварталдар.
Бокска Россия чемпионады 1993
Бокска Россия чемпионады 1995 чылда
Сувакпит Олег Одербеевич
Сувакпит Олег Одербеевич, 1926 чылдын май 9-та Тыва Арат Республиканын Чоон-Хемчик Кожуунунун Баян-Дугайга торуттунген.
Чаадаананын чеди чыл школазын, Тывананын хогжум-шии театырынын чанында театр студиязын,ВЛКСМ ТК-нын комсомлдун дээди школазын, М.Горький аттыг литература инстидудунун чанында дээди курстарны, СЭКП ТК-нын дээди партия школазын дооскан.
"Сылдысчыгаш", "Тыванын аныяктары" солуннарга рдакторлаан, СЭКП Тыва обкомунга инструкторлаан, 1971 чылдан 1980 чылга чедир Тыванын Чогаалчылар эвилелинин бштаар черин даргалаан дараазында Чогаалчылар эвилелинге консультантылап ажылдаан.Шулукчу, очулдурукчу.
Чогаал ажылын 1942 чылда эгелээн. Баштайгы "Оорушкунун ыры" деп шулуктер ному 1955 чылда чырыкче унген. "бичии оннуктеримге" (1959), "Найырал" (1962), "Тиилелгенин базымнары" (1969), "Харым каш-тыр" (1971), чогаалдар чыындылары (1979), "Уенин уну" (1980) деп шулуктер чыындыларынын база "Отчугаштын чырыы" (1961), "Тывынгыр оол" (1965), "Ужуражылгалар болгаш ужуралдар" (1967), "Чадаг-ашак" (1975) деп проза чыындыларынын автору. С.Михалковтун, А.Бартонун, Д.Джанбаевтин чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Оон шулуктери орус, украин, белорус, казах, алтай, хакас, бурят, якут, кыргыс, молдав, эстон, латви, литва, моол, вьетнам, кхмер дылдарже очулдуртунган.
1962 чылдан бээр ССРЭ-нин Чогаалчылар эвилелинин кежигуну.
Тыва АССР-нин культуразынын алдарлыг ажылдакчызы, Куруне шанналынын чогаал талазы-биле лауреады, Тыва Републиканын алдарлыг ажалдакчызы.
Гестапо
Геста́по (а узадыр адатгынар) (Gestapo; хурааңгай сөс бооп турар: Geheime Staatspolizei, «чажыт күрүне полициязы») — Үшкү рейхтиң 1933—1945 чылдарда политиктиг полициязы. Удуртулгазы-биле Германияның Иштики херектер яамызының тургузуунда, оон сөөлүнде 1939 чылдан немей — нацист намның болгаш СС башкарылгазында Империяның айыылжогунуң кол эргелели (РСХА) тургузуунга база турган.
Гестапо Адольф Гитлерниң эрге-чагыргазындан өскээр бодалдыг, аңаа таарзынмас болгаш удурланыкчыларын сүрер турган, Германияның Ишитки херектер яамызының тургузуунга турган. Делгем бүрүн эргелиг болгаш, Германияның болгаш ооң ээжелээн девискээрлеринге шаажылакчы төре ажылдың эң кол херексели бооп турган. Гестапо Германияның режиминге удур күштерниң ажыл-чорудулгазын истеп ажылдап турган, күрүне органнарының кылдыныгларынга хомудал киирип болур административтиг шүүгүлерниң Гестапонуң ажылын хайгаараар эргези чок турган. Өске талазындан болза гестапо баш удур арест (Schutzhaft) кылыр эргелиг турган — шүүгү шиитпири чокка тюрьмаже азы концентрациялыг лагерьже суп каап болур.
Делегейниң дайын трибуналы буруудадыр доктаалды (вердикт) гестапога, СС биле СД организацияларга кем-херек үүлгедиринге киржип турганы дээш чарлаан (чижээ, еврейлерни сүрүп болгаш узуткап, концентрациялыг лагерьлерге араатанзыг үүлгедиглери болгаш өлүрүүшкүннери, ээжелээн девискээрлерге эрге-дужаалын эмин эрттирип, кул ажылының программаларын чорудуп, туттурган шеригжилерни каржы көрүп база өлүрүп турган). Ук доктаалда Гестапонуң тодарадылгазынче Империяның айыылжогунуң кол эргелелиниң IV килдиниң даргалары кирген, оон ыңай гестапонуң даалгаларын күүседип турган килдирстерниң даргалары база; оон база ук тодарадылгаже кызыгаар полициязының албан ажылдакчылары база, ынчалза-даа каайлы албанының болгаш чажыт шөл полициязы ук тодарадылгаже кирбээн-даа болза, оларның үүлгедиг херектерин тускай көрүп турган. Гестапонуң айыткан дужаалдарын хамык кем-херектерни билбишаан ээжелеп турган кежигүннерин трибунал херектеннер деп чарлаан.
Улай көр.
Узуткаашкын лагерьлери
Дөс
Г Г
Байлаң балары
Байлаң балары (Myriophýllum; Уруть) - узуну 20-100 см Haloragaceae Сланоягодниковые деп аймакка хамааржыр хөй чылдыг оътсуг үнүш. Тывада ооң 2 хевири өзүп турар.
Эм чүүл кылдыр Мажалыктыг байлаң балары (Myriophyllum spicatum; Уруть колосистая) деп хевирин ажыглап турар.
Тургузуу
Узуну 20-100 см. Хөй чылдыг үнүш.
Чечека бүрүзүнде прицветниктери 3 санныг, чүгле адаккы чечектерде олар чүгленчек дилдинген база чечектерге дең азы шоолуг эвес узун, өскелери бүдүн болгаш чечектерден кыска.
Чечектелири июльда.
Өзүп үнүп турар черлери: турум болгаш оожум агып чыдар хөөлбектер.
Хереглеттинер чүүлдери: каътташкактары (слоевица).
Белеткээр үелери: бүдүн чыл дургузунда.
Ажыглаары
Улусчу медицинада байлаң баларының хандызын балыг экиртиринге болгаш ириңниг балыглар арыглаарынга ажыглап турар.
4 улуг омааш ишти хээндектеп каан сигенни 2 стакан хайындырып каан изиг сугже урупкаш, 2 шак хандылаар, шүүр. Балыг экиртири болгаш ириңниг оюлганнар арыглаары-биле чуп база чиң хевирлиг ажыглаар.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Удмурт Республиканың Күрүне Соведи
Улай көр.
Аңгылал:Удмурт Республиканың Күрүне Совединиң депутаттары
Шөлүглер
Официальный сайт Государственного совета Удмуртской Республики
Аңгылал:Удмуртияның политиказы Удмуртия
Бокска Россия чемпионады 1994
Бокска Россия чемпионады 1994 чылда
Гибрид
Гибрид (сөөлгү и узадыр адаттынар) — алыс угу ийи аңгы амытаннарның азы үнүштерниң каттышканындан тывылган амытан азы үнүш, хайнак.
Дөс
Г Г Г
Гибридизация (биология)
Гибридизация (а узадыр адаттынар) — гибрид алыры, хайнакташтырылга.
Чаңгыс хевирниң иштинге (хевир иштинге гибридизация) база аңгы системалыг бөлүктер аразында (ыраккы гибридизация, ооң иштинге аңгы геномнар каттыжар) ол туруп болур. Колдуунда гибридтерниң бирги салгалынга эки чаңчыгаачал, хөй төлдерлиг (үрелерлиг) база кадыкшылдыг организмнер кылдыр гетерозис илереттинер. Ыраккы гибридчидилгеде гибридтер колдуунда төл төрүвес болур.
Дөс
Г Г
Козлова Светлана Владимировна
Козлова Светлана Владимировна (1933 чылдың февраль 21-де Москвага төрүттүнген – 1977 чылдың март 17-де Москвага мөчээн) – "Молодежь Тувы" солуннуң корреспондендизи бооп, "За коммунистический труд", "Тувинская правда" солуннарының килдис эргелекчизинге ажылдап чораан. Шүлүкчү, очулдурукчу, журналист.
М.Ломоносов аттыг Москванын куруне университединин журналистика факультедин дооскан.
Иенин медальдары база ССРЭ-нин "Иенин алдары" ордени-биле шаннаткан, Тыва комсомолдун лауреады, Тыва АССР-нин кульуразынын алдарлыг ажылдакчызы.
Банных, Александр Михайлович
Александр Михайлович Банных (1899—1964) — совет үлетпүр ажылдакчызы база эртемден, техниктиг эртеминиң доктору, профессор.
Намдары
8 ноябрь (өске барымдаалар-биле 24 ноябрь ) 1899 чылда Никольское суурга Липецк уезд Тамбов губернияга төрүттүнген.
1926—1939 чылдарда Енакиевскиниң металлургия заводунга ажылдап турган, инженерден начальникке чедир домна цехке чаданы эрткен. 1939—1944 чылдарда Магнитогорскунуң металлургия комбинадынга ажылдап турган: кокс база домна бүдүрүлгезиниң кол инженерниң оралакчызы, комбинаттың техниктиг килдис начальниктиң оралакчызы. Мында А. М. Банных шинчилээн база улуг саны шиңгээттирген чаартыкчы саналдар, бүдүрүкчүлүүн бедидеринче углап баштаан домна суугузу; комбинатка ол тускай технологияны боттандырган база саналдаан турган агломерация марганецтиң рудазы.
1944—1962 чылдарда Александр Банных Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдунга ажылдап турган (бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) — металлургияның шой кафедразының эргелекчизи турган база өөредилге-эртем ажылының ректорнуң оралакчызы. Хары угда бодунуң өөредилгезин үргүлчүлээн, эртем ажыл-чорудулгазын кылып турган база 1945 чылда аңаа профессор эртем атты тывыскан. Ооң иштинде өөреникчилери — техниктиг эртеминиң докторлары, профессорлар М. А. Стефанович база Н. Н. Бабарыкин; техниктиг эртем кандидаттары, доцентилер В. К. Кропотов, А. Г. Неясов. А. М. Банных элээн каш эртем ажылдарының автору турган. Хөй-ниити ажыл-чорудулганы кылып турган.
Александр Михайлович Банных Ленин, Күш-ажылдың Кызыл туктуң база «Знак Почета» орденнери биле шаңнаткан, ол ышкаш медальдар, иштинде «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
1964 чылда Магнитогорскуга чок болган. Магниторгорскунуң Оң талакы эриктиң чевээнге орнукшуткан, 1981 чылда ооң чанынга ооң кадайын Ангелина Васильевнаны орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Санкт-Петербургтуң политехниктиг университединиң доозукчулары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Техниктиг эртеминиң докторлары Аңгылал:Оң талакы эрик чевегге орнукшутканнар (Магнитогорск)
Долаана
Долаана, (азы долагана) (боярышник) дээрге хемнер унунга, арга-арыг иштинге үнер тенниг үнүш, бистиң Тывада чер болганда үнүп турар. Улуг хевирлиг чараш, узуну 5 м хире бедип өзер ыяш. Чечээ бичии-бичии ак, тускай чаагай чыттыг, кады хан-кызыл, борбак, кадының иштиңде 2—5 чедир сөөктерлиг болгаш ишти суг чок, митпек, чигирзиг, ажыгзымаар амдаңныг. Май июнь айларда чечектелир. Кады 8—9 айларда быжар.
Эм кылдыр ажыглаары
Долаганадан кылган эмнер чүректиң шыңган эъттериниң чыырлыр шынарын күштелдирер, ооң-биле чергелештир чүректиң сертилээш, дүргедээр байдалын оожургадыр, чүректиң болгаш баш мээзиниң хан-дамырларынга хан эргилиишкинин күштелдирер, чүректиң согарын дең-дески болдурар, хан базыышкынын кудуладыр,  чүрек   аарыг   кижилерниң ниити байдалын экижидер шынарлыг. Эм кылдыр нургулайында долагананың кадындан алдынган суг эмни ажыглап турар. Ону 20—30 дамдыны бир хүн 3—4 катап чем ижериниң мурнунда ижер. Долаганадан алдынган эмнер чүрек-хан-дамыр аарыгларының үезинде ижер «кардиовалең» деп эмниң тургузуунда холуттунган. Долаганадан алдынган эмнерниң эң-не кол эки шынары чүл дээрге, кижиниң организминге кандыг-даа хора чогу болур.
Сөөлгү үениң дуржулгалары-биле алырга, долаганадан алдынган чамдык эмнер ханда көвүдээн холестеринниң хемчээлин эвээжедир шынарлыг болуп турар. Ынчангаш кижилерниң баш бурунгаар кырывазынга долагананың кадын чиири ажыктыг деп сүмелезе чугула.
Улустуң ажыглап турары-биле алырга, база-ла үстүнде айыткан аарыгларның үезинде ажыглап турар. Долагананы кижи боду ижеринге кылып алыры белен. Чижээ: бир стакан водкага бир улуг омааш ишти чууруп каан долагананың кадын, дуглаглыг савага чеди хонук тургускаш, ооң соонда шүүрээш, 20—30 дамдыны бир хүн 3—4 катап чемненириниң мурнунда ижер.
Чем кылыры
Долаана чедиштир быжа бээрге, кадын чыггаш кадырар. Ооң эм шынары шыырак. Хан эргилдезин дүргедедир, чүректиң эки ажылдаарынга дузалаар. Хан базыышкыны улгатканда, уйгу келбес таварылгада ажыглаар.
Долаананың бүрүлеринден хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш ишти үүрмектеп каан чечек кырынче бир стакан чаа хайындырган изиг сугну кудар, 2 шак тургускаш, шүүрээр. Стаканның дөрттүң бир кезии хире хандыны, хары угда хунде 3-4 катап ижер. Каттардан ханды кылыры база-ла ындыг янзылыг. Хүнде 3-4 катап 1-2 улуг омааштап ижер.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Кайсери
Кайсери (Kayseri) — Турк чуртундa хоорай. Эржиес даг эдээнде.
Географтыг туружу
Кайсери хоорай Анкарадан 320 хире км черде турар, Стамбулдан ыраа 764 км.
Харылзаа
Соталыг харылзаа операторлары: Turk-cell, AveA (Asya ve Avrupa / Азия болгаш Европa), Vodafon.
Базa көр
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Турк чуртунуң хоорайлары
Кудажы, Кызыл-Эник Кыргыс оглу
Кызыл-Эник Кыргысович Кудажы (декабрь 13, 1929 - ноябрь 4, 2006 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, публицист, очулдурукчу, шии бижикчизи, хөй-ниити ажылдакчызы, Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы. ССРЭ-ниң болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва Республиканың Күрүне шаңналының болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң шаңналының лауреады. «Хүндүлелдиң демдээ» орденни, Тыва Республиканың Ордени, Кызыл хоорайның Хүндүлүг хамаатызы, Тыва Республиканың Өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы аттарны д.о.ө. шаңналдарны алган.
«Уйгу чок Улуг-Хем» деп IV томнуг роман-эпопеяның, «Ыржым булуң», «Ырак булут», «Ырлыг булак» деп трилогияның, «Долуманың хуулгазыны», «Он бир», «Белек-кыс эмчи», «Далай дүвүнде даңгына» деп шиилерниң болгаш оон-даа өске чогаалдарның автору. Чеди-Хөл кожууннуң, Кызылда Арат шөлүнүң адын берген. В. Шекспирниң, А.Пушкинниң, Л.Толстойнуң, К.Чуковскийниң болгаш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Намдары
Кызыл-Эник Кыргысович 1929 чылдың декабрь 13-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Ийи-Тал сумузунуң Чээнек деп черге алдарлыг малчын арат, ССРЭ-ниң Совединиң депутады, Ленин, ТАР орденнериниң эдилекчизи, Тарлашкын тулчуушкунунуң киржикчизи Михаил Суванович Кудажының эр чаңгыс оглу кылдыр төрүттүнген. Кызылдың педагогика училищезин, Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң филология факультедин «Тыва дыл болгаш чогаал, төөгү» деп мергежил-биле дооскан.
К. Кудажы педучилищени доосканының соонда Тере-Хөл кожуунунуң Куңгуртуг сумузунга үш чыл ишти башкылап ажылдаан. Оон ыңай, педучилищеге өөренип турган үезинде өөнүң ишти, Сарыглар Маскыровна-биле таныжып алган. Тере-Хөл кожуунга ажылдаанының соонда «Сылдысчыгаш» солуннуң корреспондентизи болуп ажылдап эгелээн. Оон «Тываның аныяктары» болгаш «Шын» солуннарның редактору болуп 1964-1967 чылдарда ажылдаан. Тываның ном үндүрер чериниң редактору, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Телевидение болгаш радио дамчыдылга талазы-биле комитединиң даргазының оралакчызы, Тыва АССР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы, «Улуг-Хем» сеткүүлдүң редактору бооп база ажылдаан. Сөөлгү чылдарында Кызылдың №9 ортумак школазынга башкылап ажылдаан.
Чогаал ажылын 1948 чылда эгелээн. Шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тываның улустуң чогаалчызы, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң литература шаңналының лауреады. «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче ооң ады кирген. Ооң чогаалдары орус, моол, татар, хакас, якут болгаш өске-даа дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче В. Шекспирниң, А. Пушкинниң, К. Чуковскийниң, В. Ильинаның, М. Пахомовтуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын очулдурган. В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга «Долуманың хуулгаазыны», Он бир», Белек-кыс эмчи», «Дирде-Макдо» деп болгаш өске-даа шиилерин тургускан.
Дөзүк
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тыва чогаалчы
Гигант
Гигант (а узадыр адаттынар) — кайгамчык улуг амытан, үнүш азы кандыг-бир чүүл.
Дөс
Г Г
Лопсаң Чамзы
Лопсаң Чамзы азы Лопсаӊ Гьяцо (анаа ады: Шыырап Байыр Серен оглу ) (Тыва, Тере-Хөл кожуун, Куңгуртугга, 1976 ч. төр.) - «Цеченлиң» хүрээниң Камбы-Ламазы (2014ч.11а.15 хүнден эгелеп). 2014 чылдың сентябрьда Тензин Цультим Камбы-Лама үр аарааш, чок апарган, ынчангаш Лопсаӊ Гьятсо 5 шажынчыларның аразындан чажыт соңгулда-биле тоймулаткан.
Лопсаң Чамзының (Шыырап Байырның) соңгулдага чарлаан программазынга шажын ажылдакчыларының ниити алдынып билирин, Россияның Бурган шажынныг можулары-биле база Моол-биле харылзаа тударын, чүдүкчүлер сайзырадыр кылдыр Четки (Интернетти) ажыглаарын болгаш чоннуң иштики болгаш даштыкы делегейиниң айтырыглары-биле дузалажырын кыйгырган. Бөдүүн чоннуң бидири-биле, Шыырап Байыр дыка угаанныг, чугаакыр болгаш экини күзээр башкы болуп турар.
Лопсаң Гьятсону Тыва Республиканың Кымбы-Ламазы кылдыр олуртурун 2014 чылдың декабрьда кылдыр айыткан.
Дөзүк
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Буддизм Аңгылал:Камбы-Лама
Самбога Россия Чемпионады 2001
Самбога Россия Чемпионады 2001 чылда апрель 8-тен апрель 10-га чедир Санкт-Петербургка эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияда спорт 2001 чылда Аңгылал:Самбога Россия Чемпионаттары Аңгылал:2001 чыл самбода
Нёвилль Оливер
Нёвилль Оливер(Oliver Patric Neuville) - немец футболист.
Чедиишкиннери
•Швейцарияның тиилекчизи 1993/1994
•Германияның вице-тиилекчизи 1999/2000 база 2001/2002
•Лига чемпионадының финализи 2001/2002
•Делегейниң вице-тиилекчизи 2002
•Европаның вице-тиилекчизи 2008
Гигиена
Гигиена (е узадыр адатгынар) — медицинаның кадыкшылды камгалаарының байдалдарын өөренир салбыры, ол ышкаш арыг- шеверни, кадыкшылды камгалаарынче угланган хемчеглер; арыг-шевер.
Дөс
Г
Дерсу Узала (фильм, 1975)
«Дерсу́ Узала́» (Дерсу Узала, デルス·ウザーラ) — В. К. Арсеньевтиң чогаалдарынга үндезилеттинген 1975 чылда үнген Акира Куросаваның тырттырганы уран-чечен дириг-чурук (фильм). Ук кинону совет болгаш япон киностудияларның дем каттыжылгазы-биле тырттырган. Фильм 1976 чылда АКШ-тың шаңналы Оскар-биле эң эки даштыкы кино деп шаңнаткан. Оон аңгыда, Акира Куросаваның япон дылдыг эвес баштайгы кинозу база 70-мм делгем-форматтыг киноплёнкага үнген чаңгыс кинозу. Кинода кол рольду тыва актёр Максим Мунзук күүсеткен.
Шөлүглер
Д Д Д
Шык гераны
Шыктың гераны ("герань луговая") хөй чылдыг сиген үнүш, дазылы чолдак, сывы дорт, хөй адырлыг, узуну 30—80 см чедир, дазыл чоогунуң болгаш адаккы сыпчыгаштарының бүрүлери узун, дараалашкак. Чечээ бөкпек даараглыг ышкаш хевирлиг, беш-адырланчак, чидиг ак-көк өңнүг. Чечектелири июнь—сентябрьда болур. Тывада шыктарда, арыг иштинде, чадаң үнүштер аразында үнүп турар.
Ооң тургузуу дубильдиг бүдүмелдер-биле байлак, каротин, витамин С, ооң дазылындан будуур бүдүмелди тыпкан, кальций, геранин деп бүдүмелдер бар. Чамдыкта оон кылган суг эмнерни янзы-бүрү хан төктүүшкүннеринге ажыглап турар.
Улус геранны уйгу келбеске, далар-тыртар болгаш херээженнер аарыгларынга, шыырныгарынга, ревматизмге, куду олуртурунга, хан төктүүшкүнүнге удур, кодурга чаарынга дээш өске-даа үелерде ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Подольски Лукас
Подольски Лукас (Lukas Podolsk, Łukasz Józef Podolski) - немец футболист.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Гигроскоптуг
Гигроскоп — өл-шыкты бодунче сиңирип тыртар херексел.
Өл- шыкты тырта бээр гигроскоптуг эмнерни аксы дуглаглыг саваларга ургаш, кургаг черге шыгжаар (Медицинниң ортумак ажылдакчыларынга башталга, 1940).
Дөс
Г Г
Гаруда, саарылга төвү
Гаруда − х.Кызылда 2 каът саарылга төвү. Ол Тываның "Парлалга бажыңының" чанында орук кежир турар.
Г Г Г
Гидравлик
Дөс
Г Г
Англия
Англия Хааннаашкыны (Англия, England) — Улуг Британияның болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хааннаашкынының иштинче кирип турар күрүне (хааннаашкын). Соңгу Ирландияның болгаш Улуг Британияның Каттышкан Хааннаашкынының дээди административтиг болгаш политиктиг кезээ. Англияның чурттакчы чонунуң саны — ниитизи-биле Улуг Британияның 84%.
Англия кажан шагда дайылдажып чораан графтарның каттыжылгазы апарган болгаш бодунуң ады англдардан, V-ки болгаш VI-гы чүс чылдар үезинде аңаа турлагжып алган германнарның бир чонундан укталган. Англияның төвү — Лондон хоорай.
Англия дээрге англи дылдың болгаш Англикан церковьтуң тывылган чери; оон аңгыда Лондон Британ империяның төвү турган. Англия делегейде бир дугаар бүдүрүлге талазы-биле сайзыраңгай чурт турган.
Англия Хааннаашкыны 1708 чылдың май 1-ге чедир аңгы чурт турган, ооң соонда Шотландия-биле каттышкаш Улуг Британияның Хааннаашкыны апарган.
Дөс
Аңгылал:Чурт Аңгылал:Англия Аңгылал:География
Төвүт аттар
Төвүт аттар - төвүт дыл кырында аттар.
Чиңгис
Чиңгисти колдуунда, шарыг материалы кылдыр ажыглап турар. Ооң эки шынары, хөвеңден каш катап артык. Чиңгисти шарыг кылдыр ажыглаарынга, чүгле балыгның суун бодунче сиңирип тыртып турар эвес, а ооң тургузуунда микробтарга удур, оларны өлүрер шынарлыг бүдүмелдер база бар. Чиңгисти медицинага ажыглаарындан аңгыда, үлетпүр-бүдүрүлгелерге, саазын, будук үндүрүп алырынга болгаш оттулар чүүл кылдыр база ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Гидравлика
Гидравлика (бирги а узадыр адаттынар) — физиканың салбыры — суук чүүлдерниң деңнелчек болурунуң болгаш шимчээшкининиң дугайында база оларны практикага ажыглаар аргаларының дугайында эртем.
Гидравликтиг — суук чүүлдерниң базыышкынын болгаш шимчээшкинин ажыглаарынга үндезилеттинген.
Дөс
Г Г
Куулар, Алдын-оол Содун-оолович
Чөөн-Хемчик районнуң Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Тывага республика чергелиг маргылдааларга хөй удаа шаңналдыг черлерни ээлеп келген. 1986 чылда май 9-та, 1992 чылда ма 1-де Кызылга болган хүрештерге шүүлген.
Тыва Республиканың Начын мөгези.
Дөзү
К К К К
Алдай (даглары)
Алдай — төп азияда бедик даглар ады, ол даглар алдай чоннуң чуртунда чаттылып чыдар.
Ат-сывы
Алдайлар дагларын "Алтай" азы "Алтай туулар" дээр. Орустар анаа "Алтай" дээр. Шаанда түрктер Алдайны Altun jïš (Алтун йыш) деп турган, тывалаар болза Алдын ыяш азы Алдын арга дээр.
Таңдыларын алдайлар дагып чоруур. Оларның чугаазы-биле Алдай ээлиг оран, ээзин Каан-Алтай (тыв. Хаан-Алдай) дээр.
Даглар хевири (рельеф)
География талазы-биле Алдай сыны Ортаакы Алдай, Мурнуу Алдай, Чөөн Алдай даглары бооп чарлыр.
Сыннар бедии 4600 метр чедип турар. Алдай даглары эмин эттир бедик боорга чайын безин меңгилери эривес. Кончуг меңги-доштар мырыңай даглар эдеенче, кудургайже бада берген болгулаар. Даглар баштарында доштар милион-милион чылдар буруңгаар тыптып келгеш олчан эривен чыдар боор дур. Алдай дагларының ортузунда өзек чер бар, ол оон хамык талаларже даглар сыны узайып чорупкан. Эң бедик даг Кадын-Бажы (4435 м), орустар ону Белуха дээр. Кадын-Бажындан 6 хире улуг эривес доштар баткан.
Алдай дагларының чөөн талазында Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Саян даглары бар.
Тектоника
Алдай даглары чер иштинден палеозой үезинде көдүрүлген. Соонда миллион чылдарда ол даглар буступ чирлип чавызап турган. 4 дугаар геологтуг үеде Альпы тектониказының үезинде даглап катап көдүрүлген. Ол хевээр Алдай даглары кончуг бедик даглар бооп артып каан. Бо үеде даглар көдүрлүрү улуамчылап тур, дагларга ол-бо, бичии-бичии чер шимчээшкиннери болгулаар.
Орттаакы Алдайда даглар кадыр, бедик даглар тур. Соңгуу биле барыын чүкче даглар чоорту чавазап эгелээр, ол талада даглар бедии ортумак хирелиг. Алдайда бедик даглар аразында кончуг кудурайда черлерде дески черлер бар, ол боза ыйгылаш черлер дир. Оларның бирээзиниң адын Чуй ыйгылажы дээр.
Агаары (климат)
Алдайның агаары өөрүден куду өскерлир. Чайын агаар кудургай черде чылыг болур. Эң бедикте эриир-эривес меңги доштар чыдар. 2000 метрден куду чиңгис, хараган өзүп чыдар. Оон кудулаар болза чер кырынга өлең сиген көстүп кээр. Алдай болза даглыг ыяштыг оран, ында хады, дыт, чойган биле пөш өзүп турар. Колуунда чойган биле пөш өзүп турар. Алдай оранында шык суг четчи.
Алдайның мурнуу-чөөн талазы арай кургаг аңаа эвээш чаъс чаар. Ында 300-350 метр черге чедир хову чаттылып чыдар.
Үндезини
A
Куу (Лебедь) деп сылдыстар бөлүү
Куу деп сылдыстар бөлүүнүң туружу
Лира деп сылдыстар бөлүүнүң чөөн талазында, көвей сылдыстардан тургустунган, оларның кол нургулайы Дээр Оруунуң кырында ышкаш сагындырар бөлүк сылдыстарны көрүп болур. Ол Куу деп сылдыстар бөлүү-дүр. Ында 140 хире сылдыстар бар. Оларның эң-не чырыктары: α (альфа) (1,3), γ (гамма) (2,3), ε (эпсилон) (2,4), δ (дельта) (3,0), β (бета) (3,2) болгаш ζ (дзета) (3,4).
Куу деп сылдыстар бөлүүнүң № 61 объектизи
Оларның эң көскү сылдыстары крест (белдирлешкен демдек) хевирлиг дүрзүнү тургузар. α (альфа), γ (гамма), π (пи) болгаш β (бета). Дээр Оруун узун дургаар шөйлү берген, а ε (эпсилон) биле δ (дельта) оларга перпендикулярлыг болур. Ол сылдыстар бөлүүнде № 61 объектини хайгаараарга эң солун. Ол объект α (альфа), γ (гамма) болгаш ε (эпсилон) сылдыстар-биле барык-ла шын параллелограммны тургузуп турар. Куунуң № 61 объектизи дакпыр сылдыстан тургустунган болгаш оларның аразы дуганың 20 секундазынга дең. Ол сылдыстың чырыы 5,6, а ооң эдеринчизиниң чырыы 6,3 сылдыс чырыының хемчээлинге дең.
Пулковта ажылдап турган профессор А.Н. Дейч № 61 объектини шинчилеп көргеш, Куу деп сылдыстарның А 61 деп сылдызын дескинип турар кара эдеринчи барын илереткен. Ол эдеринчи Хүн системазының планеталарынга кончуг дөмей. Ооң массазы Хүннүң массазындан 80 катап биче, а Юпитерниң массазындан 12 катап улуг. Эдеринчи ук сылдысты 4,9 чылдың иштинде бир дескинер. Оларның аразы Чер биле Хүн аразындан 2,3 катап улуг.
Дөзү
К К К
Бокска Россия чемпионады 1992
Бокска Россия чемпионады 1992 чылда Пятигорскуга октябрь 12-ден октябрь 18-ке чедир эрткен.
Куулар, Александр Кавыш-оолович
Куулар, Александр Кавыш-оолович Сүт-Хөл районнуң Ак-Даш сумузунга 1952 чылда төрүттүнген. Спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери. Республика спартакиадазынга деңзи барымдаалап эрттирип турган хүреш маргылдааларынга тиилеп чораан.
Дөзү
К К К К К К
Самба-Люндуп, Салчак Көк-Карак-оглу
Салчак Көк-Каракович Самба-Люндуп (декабрь 21, 1916 - февраль 6, 1981) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, редактор. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
С.К.Самба-Люндуп 1916 чылдың декабрь 31-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң Көөп-Сөөкке төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, КУТВ-ту (Чөөн чүк улустарының коммунистиг университеди) дооскаш, М.Горький аттыг Литература институдунга өөренип чораан.
«Аревэ шыны» солуннуң редакторунга, ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң секретарынга, Тываның каттышкан парлалга чериниң эргелекчизинге, Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, «Шын» солуннуң редактору кылдыр ажылдап чораан.
Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Хөй шүлүктерни, очерктерни болгаш «Өскүс-оол» деп шүлүглелди бижээш «Аревэ шыны», «Шын» солуннарга, «Революстуң херели» сеткүүлге парлаткылаан. Тыва школаларга баштайгы өөредилге номнарын чогаадырынга болгаш редакторлаарынга киришкен. А.Пушкинниң «Капитан уруу», Н.Гогольдуң «Ревизор» деп чогаалдарын тыва дылче очулдуруган.
ССРЭ-ниң болгаш Тыва ААСР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
1981 чылдың ферваль 6-да айыылдыг озал-ондакка таварышкаш мөчээн.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Тыва
Кууйлу
Кууйлу — элээди оолдарның оюну. Ону хувискаал соонда орус чон-биле харылзаа сайзырай берген үеде тыва оолдар орус оолдарның оюнундан үлегерлеп алган. Ойнаар чуруму: ийи, үш кижи ойнаар. Ойнаар херексели — мерге, кагар бичии доорбаш ыяш.