cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
XIV-кү Далай-Лама
10-гу Панчен-Лама-биле харылзаа
10-гу Панчен-Лама 1989 чылда Төвүттүң Шигацзе хоорайда Тчащи Лхөнпо деп бодунуң хүрээзинге чок апарган. Ол улуг Башкының кажан, каяа катап төрүттүнгенин дилеп, тывары дыка нарын чүүл. Тчащи Лхөнпо хурээзиниң камбы-ламазы Чатчел Ринпоче Ыдыктыг Далай-Ламаны ол улуг ажылды чорударынга дуза кадарын дилээн. Ыдыктыг Башкы даян кылып, улуг чажыт шажын ёзулалдар кылганының түңнелинде, катап төрүттүнген Панчен-Лама илереп тывылган. Ол 1989 чылдың апрель 25-те Төвүттүң соңгу чүгүнде Нагчуга бөдүүн көшкүн амыдыралдыг өг-бүлеге төрүттүнген алды харлыг бичии оол – Гедүн Чокьи Ньима болган. Ол дугайында 14-кү Далай-Лама 1995 чылдың майның 14-те улуг байырлалдыг ёзу-биле чарлаан. Ынчангаш Ыдыктыг Башкы Панчен-Ламага Панчен Ринпоче Тензин Гендун Иши Тинле          Пунцог Пел Саңпо деп ат берген. Кыдаттар ол-ла дораан Далай-Ламаның айытканын шын эвес, “шажын херээн политика-биле холбап турар” деп медеглелдер кылганнар. Шынында кыдаттар боттары шажын айтырыын политика-биле холбап турарлар. Тчащи Лхөнпо хүрээзиниң улуг ламазы Чатчел Ринпочени “ Далай-Лама-биле каттыжып алгаш, Төрээн чуртун саткан” деп буруудадып, ол хүрээниң ламаларын тудуп, хоругдап эгелээн. Тщачи Лхөнпону чүс-чүс шериг машиналар долгандыг туруп алган. Алды харлыг Панчен-Ламаны ада-иези, акызы-биле кады чажыды-биле Пекинче апарган, ынчангаш Панчен-Ламаның салым-хуузу улуг дүвүрелди оттуруп турар.
Кыдаттар боттарының талазындан өске Панчен-Ламаны “тыпкан” болур турар. Ол база-ла бичии алды харлыг төвүт оол Гьялцен Норбу. Ынчалза-даа Индияда-даа, Төвүттүң бодунда-даа төвүт чон ол чүүл-биле чөпшээрешпейн турар. Чүге дизе амгы үеде ол нарын шажын ёзулалын чүгле арыг угаанныг, өттүр көөр Далай-Лама кылып шыдаар.
Шак ол бо чүүл делегейниң бурунгаар депшилгелиг кижилерниң угаан-сагыжын база катап Төвүтче хаара туткан. Төвүт айтырыгны көөрү база Панчен-Ламаны хостаар талазы-биле Европа Парламентизи 1995 чылдың июль 13-те тускай шиитпир хүлээп алган. Ону 232 кижи деткээн, 3 кижи удур, 10-у дадагалзаан.
Тывага кээп чорааны
1992 чылдың сентябрь 19-та эртенгиниң 9 шакта Тыва Республика га Ыдыктыг Улуг Башкы, Чырыткылыг XIV Далай-Лама Тензин Гьятцо моорлап келген. Делегей буддистериниң дириг бурганын Тыва Республиканың Президентизи Ооржак Ш.Д., Тыва Республиканың Дээди Хуралының Даргазы Бичелдей К.А., Тываның баштайгы Камбы-Ламазы Казак Сандан дээш, өске-даа удуртукчулар, шажын-чүдүлге төлээлери, журналистер болгаш артистер уткаан. Ыдыктыг Улуг Башкыны Кызылдың аэропордунга уткуп тура, ТР-ниң Президентизи Ооржак Ш.Д.: "Тыва чоннуң чүткүл соруун хей-аът киирип, сүлдезин бедидип, ооң шаг-үеден бээр сүзүгленип келген ыдыктыг шажын-чүдүлгезин бодарадып, улуг айыс-мөргүл кылып, судур номчуп, буян чедирип көрүңер дээн бистиң айыткал-дилээвисти биче сеткил-биле оваарып хүлээп алганыңар дээш, улуу-биле четтирдивис" - деп чугаалаан.
Ол-ла хүн Ыдыктыг Улуг Башкы Тыва Республиканың Дээди Совединиң каш хонук бурунгаар бадылааны Тываның чаа күрүне тугун Арат шөлүнге, хөй муң чон мурнуга ыдыктаан. Улуг Башкының Тыва черге аян-чоруу Улуг-Хем районнуң Хайыракан суурдан, ыдыктыг Хайыракан даандан эгелээн. Чадаана чоогунда Үстүү-Хүрээге база четкен. Чырыткылыг Далай-Лама чораан-на черлеринге тыва чон-биле ужуражып, мөргүл номчуп, йөрээл-судурларны үлеп, чажыг кылып турган.
Далай-Ламаның эртем-билии
Ыдыктыг Башкы чүгле бодунуң чону дээш эвес, а бүгү кижилерниң эп-найыралдыг, аас-кежиктиг чурталгазын күзеп, тайбың херээнге улуг үлүүн киирип чоруур. Амгы үеде 14-кү Далай-Лама делегейде эң-не хүндүткелдиг, билдингир кижилериниң бирээзи. Шажынның улуг мөргүлдерин Башкы чүгле Индияда эвес, а өске чурттарда база эрттирип, ачы-буянын муң-муң кижилерге көргүзүп чоруур. Чижелээрге, Калачакра Өөредиин Индиядан өске чурттарга база эрттирип чоруур. Оон аңгыда Далай-Лама буддизмниң философиязын кайы-даа чурттарның университеттеринде номчуп, эртем конференцияларында киржип турар. Янзы-бүрү эртемденнер Далай-Лама-биле чугаалажыышкынның соонда, буддизм Өөредигниң амгы үениң эртемнеринге чоогун, харын-даа эң-не нарын философчу айтырыгларынга дорт харыыны берип турарын кайгап турарлар. Ынчангаш бо үеде буддизмни чүгле шажын эвес, а эртем-дир деп санап турар апарган. Ооң уламындан буддизми өөренип, хүлээп ап турар улустарның саны ооң мурнунда черле буддисчи турган Азия чурттарындан аңгыда, Германияда, Англияда, Францияда, Италияда, Испанияда, АКШ-та болгаш өске-даа чурттарда чыл санында көвүдеп олурар. Оларның хөй кезии – эртем-билиглиг, шинчилел болгаш анализ кылып билир кижилер болуп турар.
Ыдыктыг Далай-Лама Тензин Гьяцо дыка хөй чурттарның университеттериниң эртем доктору. Чижелээрге, Индияның Бенарестиде индуизм унивеситединиң философия доктору, АКШ-та Кэролл-колледжизиниң теология доктору, Лос-Анжелестиң чөөн чүк университединиң буддизм философиязының доктору, Сиэттл университединиң гуманитарлыг эртемнер доктору, Париж университединиң Хүндүлүг доктору болгаш оон-даа өске. Эртем шаңналдарын база Далай-Лама Башкыга дыка хөй университеттер, эртем төптери тывыскан.
Макроэкономика
Макроэкономика — экономика эртеминиң адыры. Ол болза экономиканың ниити шимчээшкинин шинчилеп турар: экономиканың туруштуг сайзыраарын боттандырары, бүгү курлавыр-байлактарны шуптузун чөптүг ажыглалче киирери, акша үнезиниң бадыышкынының деңнелин контрольга тудары болгаш төлевир күселин (платежный баланс) деңнелге тудары.
XIV-кү Далай-Лама
Далай-Ламаның эртем-билии
Бүгү талазы-биле алгаш көөрге, 14-кү Далай-Лама бистиң XX чүс чылдың эң-не онзагай, өскелерден ылгалып турар, чырык, сорунзалыг угаанныг кижизи болур. Делегейниң кандыг-даа чурттарында кижилер Далай-Ламаны көрүп, Башкыга ужуражырын улуг аас-кежик кылдыр санап чоруур. Сайзыраңгай чурттарның президентилери Башкы-биле ужуражыгларын чыл санында эрттирип турарлар. Ол дээрге Ыдыктыг Башкыны эң-не улуу-биле хүндүлеп, өскелерден бир янзы көрүп турары ол. Ооң-биле кады, түрегдел көрүп чоруур төвүт чонну билип, оларны деткип турары-дыр. Амгы үеде төвүт чон буддизмни эң-не арыг хевири-биле кадагалап алган эртинелиг улус болур. Ынчангаш төвүт айтырыг дээрге-ле Далай-Лама Башкының чугаалап турары дег, арыг, шын буддизмни камгалап алыры-дыр. Буддизмниң күштүү – ооң шынныында. Ол шынны амгы үеде Ыдыктыг Далай-Лама болгаш төвүт чон тудуп чоруур.
Макроэкономика
Дөзүк
М М М М
XIV-кү Далай-Лама
Далай-Ламаның эртем-билии
Ыдыктыг 14-кү Далай-Ламаның арыг, кызыгаар чок, чаагай, ханы кээргел сеткили ооң эң-не ынак тейлээнде илереттинген: Октаргай турбуже, Амылыглар чурттагыже, Човулаңны арыдар дээш, Мен база артып каайн.
Эно-Пельтри, Робер
Робер Альберт Чарли Эно-Пельтри (1881 Ноябрь 8 – 1957 Декабрь 6) – француз эртемден, ужудукчу, авиацияның болгаш космонавтиканың пионерлериниң бирээзи, Францияның Эртем Академиязының кежигүнү (1936).
Элчиген
Элчиген азы азырал элчиген – аът хевирлиг тудуш дуюглуг черлик элчигенниң бир адырынга хамааржыр азырал амытан. Шупту азырал элчигеннер болза африкан элчигенниң салгалы болур.
Элчиген Тывада
Тыва чоннуң торулгаларында элчигенниң ады кирип турар, оозун бодаарга, Тыва чуртунга элчиген турганы билдингир. Хүңгүртү хемниң, амгы Куңгуртуг суурнуң чоогунда Тере-Хөл шивээзи бар. Шаг-шаанда ол шивээге элчиген кулактыг хаан чурттап турган дижир. Бо болза эрте-бурунгу шагның торулга чугаазы-дыр.
Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол 1934 чылда «Тиилээн бис» деп шүлүүнге мынчаар бижээн: ''Элчиген мунган данчааты кээр – ''Элейти сүрүп чана бээр. Манчы-Кыдат хаан төрезинге Тыва чагыртып турар шагда бистиң чуртувуска элчиген мунган кыдаттар кээп турганын бо одуруглар херечилеп турар.
1904 чылда Чөөн-Хемчиктиң Алдыы-Ишкинге төрүттүнген, 1985 чылда мөчээн Алексей Ширинмеевич Баирниң төөгүп органын ёзугаар алырга, Сүт-Хөл девискээринге база Теве-Хая адаанда Чанагаш деп чер ынчаар элчигеннерлиг тывалар бар бооп турар.
Амгы үениң чизе-даңзызын ёзугаар алырга, Тыва чуртунда элчигенни мал кылдыр азыравайн турар.
Чок чүвени бар кылдыр бадыткап турар күчүлүг херечи болза тыва чоннуң бурунгу ырлары болур. Мындыг одуругларны сактып көрээлиңер: ''Тооруктуг долгай Таңдым, ''Долганзымза, тодар-ла мен. ''Тос-ла чүзүн малымайны ''Азыраза, байыыр-ла мен.
Тывага тос чүзүн мал турганын бо одуруглар сагындырып турар. Амгы үеде Тывада чеди чүзүн мал колдап турарын билир бис.
Элчигенни Тывага нептередип келген үези шала сөөлзүредир бооп болур. Эртемден В. И. Дуловтуң бижип турары болза Кыдатка турган Цин чазааның азы Манчы-Кыдаттың хаан төре чазааның болгааганын ёзугаар Тыва чуртундува кыдат садыгжыларның эңдерилдир сөктүп киргени 1901 чыл бооп турар.
Элчигенниң Тывага келбестей бергени Манчы-Кыдаттың хаан төрезиниң буурап дүшкени-биле дүгжүп турар, ол чүл дээрге 1913 чылдың февраль 12-де Манчының эң сөөлгү хааны Пу И дүжүлгезинден дүшкен, ооң соонда Тыва биле Кыдаттың аразында харылзаа чоорту үстү берген.
Фассиялар
Фассиялар (латин: fascia, хөй. сан. fascis; италиан: fascio – “боодал, моондак”) – яла-шииткелдиң белги-демдээ; күрүнениң эрге-чагыргазының кижиден ажыын илередип турар, ортузунда биче балды киир шанчытынган кызыл хөм баг-биле шарып каан ыяш шывыктарлыг демдек.
Рум (Рим) үезинде эгезинде хааннарныӊ, ооӊ соонда рум республика үезинде магистраттарның үстүкү эргетеннериниң эрге-чагыргазыныӊ кол шинчизи.
Эгезинде магистраттарның шиитпини күш-биле чедип алыр (кымчылап, бажын кезип шаажылаар) эргезин көргүзүп турар белги-демдек дир. Ооӊ соонда чөптүг чоруктуң кол шинчизи апарган. Фассиялар эвилелдиң, ылаңгыя өгленириниң демдээ бооп турган. Ынчангаш чогаалдарда чамдыкта Купидоннуң кол шинчизи болуп турган.
Бир эвес Рум хоорайдан дашкаар фассиялар балдылыг турган болза, Румда олар балды чок тудуп турган. Ол дээрге рим хамаатыларның дүжүметтерниң шииткелин катап көөр эргезин хүлээп турарын илереткени ол бооп турар. Чыскаалдар үезинде ат-дужаалдыг кижилер мурнунга ликторлар (ол ат-дужаалдыгларның бараан болукчулары болгаш таңныылдары ликторлар болур турган) фассияларны байырымныг тудуп хөй улус аразынга орукту арыглап чораан. Ликторларның саны кандыг-бир дүжүметтиң чергезинге таарыштыр чоруп турган. Чижелээрге преторну 6 ликтор, консулду – 12, диктаторну – 24 үдеп чораан.
Оларны этруску культурада тывылган (этрускуларда фашиниң балдызы ийи бистиг турган).
Ажыглаан номнар
Ф Ф
Улуг-хүн
Улуг-хүн (Воскресенье, Sunday, Ням) — чедиликтиң чеди дугаар хүнү.
Ондар, Товарищтай Чадамба оглу
Ондар Товарищтай Чадамба оглу (1948-1999 чылдар, Ишкин) – Тываның бир дугаар профессионал скульптору, Россияның алдарлыг чурукчузу, Тываның чурукчулар эвилелиниң баштаар чериниң удуртукчузу (1990-1995), Россияның делегей чергелиг культура фондузунуң Тывада салбырының баштаар чериниң удуртукчузу.
Намдары
Ондар Товарищтай Чадамбаевич 1948 чылдың август 5-те Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин суурга арат өг-бүлеге төрүттүнген. Товарищтай Ондарның адазы Чадамбаның (Шолазы Номчулга) база авазы Чигденниң (шолазы Кыр-оол) өг-бүлезиниң беш дугаар төлү болган. Адазы Хая-Бажындан, Ондар уктуг, авазы Ишкинден Ооржак уктуг. Төрүттүнүп келгенде, ада-иезиниң дилээ-биле Үстүү-Хүрээниң башкызы бичии оолга "Дажы-Сегде" деп ат тывыскан, ынчалза-даа паспорт кылдырттып турар үеде ооң адын Товарищтай кылдыр өскерткен.
Ооң чоок кижилери оолдуң уран чүүлге сундулуун кара чажындан тура эскергеннер. Терек картындан дириг амытаннар чазаар чораан."Бичии турда ооң-биле болган бир солун болуушкун дугайында Тываның алдарлыг чогаалчызы Черлиг-оол Куулар мынчаар бижип турар: “Ол үеде Санкт-Петербургтан келгенпрофессор Л.П. Потапов баштаан археологтар Ишкин чанынга эрги базырыглар казып турда, оларның чанынга Бавуужап бичии дыңмазы Товарищтай-биле аңаа келген турганнар. Археологтарның бирээзи (Вера Павловна), бичии оолдарны эскерип кааш, оларның кичээнгейин тывылган аът баштыг игилче угландырып: “– Силерниң ада-өгбеңерниң игили ам катап ырлай бээр. О, та каш чыл ыытаваан херексел боор бо?' деп олурган. Оң соонда бичии оол дүнелерде удуп чада, улаарап туруп берген. Авазы: 'Ол дүктегер азаларның дүвүредип каапканы чевеглерни көрбеңер деп та чеже чугаалаан чүве' деп хорадап, артыш кыпсып турган. Оон бээр-ле Товарищтай уран чүүлге сундулуг апарган. Сактырга-ла ол шаандакы ус-шевер игил кылыкчызының сүнезини олче шилчий берген-даа ышкаш." Чадаанага ортумак школаны дооскаш, Совет шериг албанын эрткеш, 1971 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң уран-чүүл салбырынче кирип алган. Аңаа бодун салым-чаяанныг ыяш чазакчызы база эгелеп турар скульптор кылдыр көргүскен.
1972 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң башкыларынга Алма-Атының уран чүүл училищезинге өөренгеш, скульптор боорум ол-дур дээш, ынаар скульптура салбырынче шилчиттирип алгаш, оозун 1974 чылда тергиин дооскан. Ол-ла чылын Товарищтай Ондар Москваның В.И. Суриков аттыг күрүнениң уран чүүл институдунуң скульптура салбырынче кирген.
Дээди өөредилге черин дооскан соонда РСФСР-ниң Уран чүүл фондузунуң Тыва уран чүүл бүдүрүлгелиг мастерскаяларынче ажылдадып чоргузупкан.
1990 чылдан 1995 чылдарда Тываның чурукчулар эвилелиниң баштаар чериниң удуртукчузу, ооң соонда Россияның делегей чергелиг культура фондузунуң Тывада салбырының баштаар чериниң удуртукчузу.
Ийи катап өгленген, үш ажы-төлүн өстүрүп чораан.
Уран чүүлдүг ажыл-ижи
Ооң уран чүүлдүг ажыл-ижи 1970 чылдарда ыяштан болгаш даштан кылган ажылдары аңгы-аңгы делгелгелерге бараалгаттынып турган. «Бичии мунукчузу» деп дыт дазылындан кылган ажылы Кызылга 1971 чылда болуп эрткен республика чергелиг бот тывынгыр чурукчуларның делгелгезинге делгеттинген. "Корреспондент Ондар Бораш бодунуң 1972 чылда бижээни “Ты будешь скульптором, Ондар!” деп чүүлүнде мынчаар сактып турар: “Этого молодого парня я увидел три года назад в городе Чадане, и на фестивале художественной самодеятельности были представлены работы мастеров-резчиков. Резьба по дереву Ондара Товарищтая тогда получила хорошую оценку. Юный автор тогда был учеником Суг-Аксынской средней школы… Мы уверены, что из нашего земляка выйдет хороший скульптор!”"1977 чылда ооң чонар-даштан кылган скульптуразы Москва хоорайга "Күчүлүг Октябрьның 60 чыл ою" деп Бүгү Российжи делгелгеге бараалгаттынган.
1981 чылда Тываның бир дугаар херээжен чонар-даш чонукчузу, РСФСР-ниң И.Е. Репин аттыг Күрүне шаңналының эдилечизи Р. А. Аракчааның гипстен кылган портрет-чуруундан эгелээш, республиканың дыка хөй культурага, политикага база өске-даа адырларга хамааржыр ажылдакчыларның овур-хевирлериниң бүдүн галерея-чыындызын тургузуп эгелээн.
1983 чылда Тыва АССР-ниң улустуң чогаалчызы С.А. Сарыг-оолдуң кайгамчык портрет-овурларын кылган. Ооң соонда чылдарда Т.Ч. Ондар тудугжу А. Калзанның, башкы К. Алдын-оолдуң, чонар-даш сиилбикчизи Б. Дупчурнуң, композитор А. Чыргал-оолдуң портрет-овурларын кылып каан.
1980–1990 чылдарда Товарищтай Чадамбаевич бодунуң ынак ажылдаар материалы - ыяштан малчын кижиниң чымыштыг амыдыралындан кезектерни бажындан ушта сиилбээн улуг эвес овурларны кылып чоруп турган: «Ужудуушкын», «Бичии мунукчу», «Мөгелер», «Сегиржип алыышкын», «Чылгычы». Ооң бир дугаар монументалдыг улуг ажылы Совет Тываның 40 чылынга тураскааткан Тываның хөгжүм-шии театрының артында сесерликте С.К. Токаның хөрек-тураскаалы болур. Дөрт катап улгаттырган дой дүрзүнү Т.Ч. Ондар партияның баштыңының чуруктарындан болгаш төрелдериниң сактыышкыннарындан дыңнап кылган болуп турар. Долгандыр турар тураскаалдың кезектрин болгаш дөжээн Москвадан архитектор В. Бубнов кылган.
1990 чылдарның эгезинде Тываның политиктиг репрессияларга калган кижилерге тураскааткан монументалдыг тураскаалдың дөзевилел-эскизин боданып алган.
1994 чылда Тываның политиктиг репрессияларынга чок болганнарга тураскаал "Дүжүп бербээнни" музейниң сесерлиинде тургустунган. Тураскаал күштүг аныяк арат эрни көргузүп турар. Ийи будун чара базып алган, ийи холун чудуруктанып алган, ол човулаңның база боолаашкынның мурнунда бодунуң сыныш чок тура-соруун көргузүп турар.
Т. Ондарның уран-чүүлдүг ажылдарының эң-не тергиини деп Тываның мачыннарынга тураскаатканы "Кадарчы" деп монументалдыг тураскаалы санаттынып турар. Бодунуң диплом ажылы "Кадарчыны" ол өзек кылдыр ап алган. Монументалдыг ажылды Москваның комбинадынга хүлерден кудуп кылгаш, 1997 чылда Кызыл -Эрзин оруунуң 9 дугаар километринде тургускан. Бедик черден кадарчы таваар Тываның одарларын, ховуларын долгандыр көрүп каап турар. Ол тыва хептиг, тыва бижектиг турар. Холдарын өрү көдүргеш, эгиннериниң кылында салган кадарчы узун ыяжындан туттунуп алган.
1995 чылда Товарищтай Ондар Х. Б. Донгак-биле кады Совет Эвилелиниң маадырлары: Х. Чүргүй-оол, М. Бухтуев, Т, Кечил-оол, Н. Макаренконуң хөрек-тураскаалдарын хүлерден кылганнар. Оларны Кызыл хоорайның Культура болгаш дыштанылга сесерлииниң мурнунда тургускан.
Т.Ч. Ондар сөөлгү чылдарында М. Буян-Бадыргы ноянның тураскаалын кылып турган. Архивтен алган чуруктарга даянып, ооң элээн кааш дүрзүлерин кылып алган турган.
1998 чылдың сөлүнде ноянның даш кырында боданып олурар тураскаалының бичии хевирин кылган.
Товарищтай Чадамбаевич Ондар 1999 чылдың январьда Буян-Бадыргы Монгуштуң монументалдыг тураскаалын тургузар деп чуртталгазының кол сорулгазын доозуп четтикпейн, хенертен чок болган. Ооң ажылын чээни Байза Ондар чедир кылган.
Тываның Алдан-Маадыр аттыг Национал музейинде ооң үжен ажыг ыяштан болгаш чонар-даштан кылган скульптурлуг ажылдары шыгжаттынган.
Шөлүлгелер:
Аңгылал: Москваның В.И. Суриков аттыг күрүнениң уран чүүл институдунуң доозукчулары
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Аракчаа Лилия Кыргысовна (1939 чылдың июнь 26) - эколог-эртемден, экологияның профессору, биология эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, улусчу кегээрелдиң тергиини, Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы.
Намдары
Л.К. Аракчаа 1939 чылдың июнь 26-да Алтай крайның Ойрот-Тура хоорайга төрүттүнген. Кызыл хоорайның №1 ортумак школазын дооскаш, Москваның мал эмчизи академиязының Өлүк аң өстүрер салбырынче кирген. Академияны дооскаш, баштай Өвүр, оон Бии-Хем кожууннарга ажылдап чораан.
1963 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдунга биология-химия факультеди ажыттынары билек, ону башкылаар кылдыр чалаан. 2 чыл иштинде Биология-химия факультединиң зоология кафедразының ассистендизи кылдыр ажылдаан. Ооң соонда 1965 чылда кафедраның улуг башкызы апарган.
1977 чылда Крупская аттыг Москва облазының педагогика институдунуң аспирантуразынче кирип алган. 1980 чылда «Структура мелких млекопитающих и булавоусых чешуекрылых высотных поясов Тувы»деп темага кандидат эртем чадазын камгаланган.
1982-1983 чылдарда Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң бойдус-географтыг факультединиң деканы чораан.
Потапова, Ольга Яковлевна
Потапова Ольга Яковлевна (27 апрель 1914 — 15 апрель 1965) — совет строительной отрасли мурнакчызы, бригадир маляров строительного управления № 16 Министерства среднего машиностроения СССР, Ангарск хоорай Иркутской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Намдары
1983-1992 чылдарда биология кафедразының эргелекчизи.
Потапова, Ольга Яковлевна
Намдары
1914 чылу көдээ суур Полянь, бо үеде Славуцкий район Хмельницкая область Украинага төрүттүнген. 1931 чылдан ажылдап эгелээн, Ирбейск леспромхоз зоводунуң ажылчыны.
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Намдары
1996 чылдан экология болгаш зоология кафедразының профессору.
Потапова, Ольга Яковлевна
Намдары
1948 чылда Ангарск хоорай Иркутская областьче көже берген. 1953 чылдан трудилась бригадиром маляров на строительстве различных объектов нового города. 1955 чылда назначена бригадиром первой комплексной бригады отделочников Ангарского управления строительства №16. Бригадага 70 кижи ажылдап турган. 1959 чылда бо коллективке "Бригада коммунистического труда" атты тывыскан турган.
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Ажыл-ижи
Л. К. Аракчаа 1963 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдунга (амгы ТывКУ) биология-химия факультединиң үндезилекчилериниң бирээзи. Ооң ачызында факультетти дыка хөй шыырак белеткелдиг база бедик деңнелдиң профессионалдары факультеттен үнген. Л.К. Аракчаа, эколог-эртемден кылдыр көшкүн чоннарның чаңчылдарының база амыдыралының аайының тургустунганының айтырыгларын шинчилеп чоруур. "Экологическое образование и воспитание с использованием экологических традиций народов Центральной Азии и тувинского народа" деп концепцияның автору. Ооң тургускан программазы-биле Эрзин кожууннуң Мөрен ортумак школазы, Өвүр кожууннуң Хандагайты ортумак школазы база Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг ортумак школазы экологтуг угланыышкынныг шенелде школалар ажылдап турар.
Потапова, Ольга Яковлевна
Намдары
«В ознаменовании 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле Ольга Яковлевна Потаповага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Ажыл-ижи
Л.К. Аракчаа - 90 ажыг эртем ажылдарының автору, Убсу-Нур хөлдүң эриинде чорудуп турар экосистемазын бүгү талалыг шинчилээр сорулгалыг эртем экспедицияларының солушпас удуртукчузу. Ооң удуртулгазы-биле Тываның бойдус курлавырларының шын ажыглалынга база шинчилелинге хамаарышкан чугула эртем-шинчилелдиг ажылдар кылдынып турар.
Потапова, Ольга Яковлевна
Намдары
Продолжала и дальше трудиться в строительстве до конца своей жизни.
Представляла свой город и отрасль на XXII съезде КПСС. Избиралась депутатом Ангарского городского совета, была членом Иркутского обкома и Ангарского горкома КПСС.
Ангарск хоорайга чурттап турган. 15 апрель 1965 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Тудугжулар Аңгылал:СЭКП Иркутск обкомнуң кежигүннери Аңгылал:СЭКП XXII съездиниң делегаттары Аңгылал:Ангарск хоорайның совединиң депутаттары Аңгылал:СЭКП Ангарск горкомнуң кежигүннери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Арзылаң Күдерек
Арзылаң Күдерек (азы тодаргайы-биле: Арзылаң аттыг Иргит Күдерек Кускун-Хаай оглу) (1864 чылдың күзүн төр. - ... тодарадыр херек ) - Бүгү Таңды Тываның ат-сураглыг мөгези.
Арзылаң Күдерек Амбы-ноян чурту - Тес-Хемниң Иргит сумузунга Эзирбей (Ырлаар Кускун-Хаай) деп араттың өг-бүлезинге тос кыстың соонда эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Күдеректиң кижиге октатпас мөге болурунга иези Эңгисмааның акылары Танай биле Тонай ийи улуг салдарлыг болганнар деп, ТАР-ның база бир көскү удуртукчузу чораан Иргит Бадра "Арзылаң Күдерек" деп романында бижээн.
Күдеректиң дугайында
Чүгле Эрзин-Тестиң эвес, а бүгү Таңды Тываның ат сураглыг мөгези Иргит Арзылаң Күдерек дугайында сактыышкыннар, харын-даа тоолчургу чугаалар тыва чоннуң иштинге дыргын тарай берген. Ынчалза-даа, чогум ол кымыл дээрзин чамдык кижилер эки-ле билбес. Иргит Кускун-Хаай оглу Күдерек 1864 чылдың күзүнүнде ынчангы Амбын, амгы Тес-Хем кожууннунуң Иргит сумузунга, Тарлашкын деп черге Иргиттерниң Мөге-Сагаан оглу Ырлаар Кускун-Хаай деп кижиниң өг-бүлезинге, тос кыс угбаларының соонда, эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Күдерек он беш харлыынга чедир амгы Эрзин кожууннуң Бозага-Баары, Сөөлчер, Бай-Даг ынчаар ойнап өскен.
Күдеректиң чарылбас болгаш кады хүрежир эжи бодунуң улуг угбазы Садыккайның оглу Ловай турган. Ооң мөге кижи болу бээринге иези Эңгисмааның акылары Танай биле Тонай ийи улуг салдарлыг болган.
Аныяк Күдерек манчы-кыдат эжелекчилеринге база иштиниң саттыныкчы дүжүметтеринге удур бодунуң хүрежи-биле демисежип чораан дизе чазыг болбас. Ол Моолче баргаш, Манчы-кыдат Хөвей Амбын дээр чаңгын сайыттың база Моолдуң хаанының «октап болбас» деп ыдыктап каан, худа амырга, чаан мөгелерин амалап алгаш өш-биле октааш, бодунуң тыва нояннарынга бак карак болуп, кыстырып, кыйдырып чораан. Моол-кыдат эргетеннер Күдерек Моолга ийи удаа шүүрге безин кандыг-даа ат-шола бербейн турган. Ынчан Барыын Моолдуң улуг мөгелери негелде киирип тургаш, Күдерекке «Арзылаң» деп шоланы бээрин чедип алганнар. Барыын Моолдуң чону Күдеректи бодунуң мөгези деп санап, чоргаарланып чораан болгаш ону Эрхитний Хутир деп, адап чорааннар.
Күдерек кедергей чөптүг, оккур угаанныг, хөй чүве ыыттавас, улуг улусту хүндүлээр, бичи уругларны чаптаар, кээргээр. Чон ортузунга Күдерек бодун ёзулуг төлептиг, кижизиг алдынып билир чораан. Ол дээш чону дыка хүндүлээр, аңаа ынак чораан. А.С. Токаның «Хомду дайыны» деп номунда Сартыыл / Күдерек ындыг эвес, хөрээн чаяр, чудуруун көдүрер, көвей сөстүг кижи кылдыр дорамчылап көргүскен. Ол шын эвес. Хамык ужур чүдел дээрге, Иргит Күдерек ынчангы ТАР-ның бар, көскү удуртукчузу чораан Иргит Бадраның төрээн кырган ачазы-дыр. Иргит Бадра 1952 чылдан 1968 чылга чедир «Арзылаң Күдерек» деп романны бижээш, Тываның ном үндүрер черинге дужаарга, ынчангы бирги секретарь С. Тока, «ол херек чок чүве-дир» дээн резолюция-биле ук чогаалды парлаарын хоруп каан. Ынчангаш 1978 чылда ону авторга эгиткеш, «Бок кажан-даа үнмес чогаал-дыр» - дээш, долузу-биле үзе шиитпирлээн. Шак ынчаар «Улуг сек» салып каан «Арзылан Күдерек» деп романның бирги тому 1996 чылда Тываның ном үндүрер чери 1996 чылда парлап үндүрген. Ооң автору 1984 чылда чок апарган.
Евсякова, Таисия Михайловна
Таисия Михайловна Евсякова (24 январь 1933 — 13 декабряь 2018) — совет лёгкой промышленности муракчызы, вязальщица Ленинградского производственного трикотажного объединения «Красное Знамя» Министерства текстильной промышленности РСФСР, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1984).
Намдары
Родилась в 1933 чылда в деревне Большие Ровни Струго-Красненского района Псковской области в русской рабочей семье. Родители трудились на железной дороге. Завершила обучение в седьмом классе школы и в 16 лет уехала в город Ленинград. Трудоустроилась в основовязальный цех объединения "Красное Знамя". За месяц освоила профессию, и приступила работать самостоятельно в три смены. Одна из первых кто одновременно начал работать на нескольких машинах. Сначала на трёх, а затем и восемь. О ней заговорили как об одной из лучших работниц цеха. сменные задания постоянно перевыполняла, выпускала трикотажное полотно очень высокого качества. В десятой пятилетки выполнила шесть годовых норм.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III степени.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 30 апрель 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II степени.
Ежегодно показатели эффективности её труда только росли. Она стала инициатором прогрессивных бригадных форм организации и стимулирования труда.
Санкт-Петербург хоорайга чурттап турган. 13 декабрь 2018 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы
Игил
Игил ( [иъгил]; диал.: эгил [эъгил]; хыл-хомус) — ийи хылдыг хөгжүм херексели. Бурунгу хөгжүм херекселдеринден ол онзагай черни ээлеп турар. Ол хөгжүм херексели эрте-бурунгу үеде тывылганы илдең. Чүге дээрге ыраажыларның, хөөмейжилерниң, тоолчуларның ол чарылбас эдилелиниң дугайын тываларның маадырлыг тоолдарында, тоолчургу чугааларында, ырларында хөй катап чугаалап турар. «Игил» деп сөс «ийи-хыл» деп сөстерден укталып, «игил» апарган деп, хоочун ыраажылар бадыткаар.
Тыва игилдиң калбак бажын хөм хаш-биле шап кылгаш, ооң ортузун бичии үттээш, бажында аът бажы чазап, каастаан болур. '''Игилдиң тургузуу: баш, дыңзыдар кулактар, үстүү депке, ун, үт, арны, адаккы депке, чажак, хылдар, хааржак деп он янзы кезектиг болур.'''
Игилди ойнаар кижилер колдуунда дыттан, чамдыкта хадыдан, пөштен чазап кылыр. Ыяшты шилип алыр. Дыт кандыг черден үнүп турарын: кургаг чер бе, хүннээрек чер бе, хөлегелиг бе, дагның ары талазы бе, өвур талазы бе дээн чергелиг чүүлдерни көөр. Уран ыраажы кижилер ажык, бедик, кургаг черге үнген дыттан игил чазаза кедилиг дижир. Шак ындыг эки шынарлыг пар дыттан чазаан херекселдин эткири кончуг болур. Ону чазаар дээш кезип алган ыяшты изиг сугга хайындырып, хүн кезиинде бустап туруп, чугун арылдырып алгаштың, кургадыр. 7-8 хонган-да, ам чазап эгелээр. Игилдиң хааржаан дыт ыяжындан оюп тургаш, чазап кылыр, ооң өске ужун аът бажы хевирлиг кылдыр сиилбип кылыр. Ындыг херекселди аът баштыг игил дээр. Игилдиң арнын колдуунда серге кежинден, чамдыкта аът бажының кежинден кылыр. Баштай кешти соок сугга 5-7 хонукта ылчыраткаш, дүгүн дүжүргеш, ооң соонда кургадыр ыштааш, хере тыртып эттээш, ук эдилелди кылыр. Эки ыштаан кеш эткир болурун чоннуң ырында безин демдеглээн:
Ыштап-ла каан эткир ыяш Ындынныг-ла игилим-дир. Ындынныг-ла аъдым хылы Ынчангаштың ыыткырлайн. Игилдиң хылын чылгы малдың кудуруундан шилип кылыр. Ынчангаш херекселдиң узуну төш чартыы хире боор. Кончуг чүгүрүк, эмдик аскыр кудуруундан алган хыл аажок эткир боор деп чугаа бар. Ол дугайында ыр:
Эткир ыяш хыртыңындан Чазап алган игилимни. Эмдик аскыр кудуруундан Хылдап алган игилимни.
Игилдиң бажын, хылдар быжыглаар депкелерин база быжыг ыяштан, колдуунда хадыдан кылыр. Херекселдиң чажаан талдан кылыр, а сээнин аът хылы-биле дериир. Чажактың хылының дыңзыг, кошкаан күүседикчи боду оюн эгезинде оң холунга салаалары-биле таарыштырып алыр. Хыл эткир болзун дээш, дыттың чөвүрээзинде кадыг кара саат чугу-биле чаап алыр. Игилге ойнап өөренир кижи колдуунда ойнап билир күүседикчини хайгаарап, ооң канчаар ойнаарын көрүп алыр. 0он күүседикчи ойнаарының аргазын кандыг-бир аялгазының дузазы-биле чоорту шиңгээдип, бодунуң мергежилин сайзырадып кириптер.
Игилчи Имандай
Алдыы-Ишкинге Имандай дээр кончуг игилдээр чылгычы кижи чораан. Ооң игилдээрин дыңнаар дээш кайыын-даа кижилер чедип келгилеп тургулаан.
Игилчиниң бир онза чүвези — янзы-бүрү омак-хөглуг, хоюг-уян аялгалардан аңгыда, мал-маган болгаш өске-даа амытаннарның алгыржырын ол-ла хевээр ойнаптар кижи чораан. Игилинге көшкен аалдың малын сүрүп бар чоруурун, кижилерниң мал-маган хай деп алгыра кааптарын, хой-өшкүнүң болгаш анай-хураганның алгыржырын олчаан-на дыңналдыр ойнап келир кайгамчык кижи чораан дээр болгай.
Имандайның игилдээринден ыглап турган чаш уруг таалап удуй бээр. Оглун хоскан малды игилдеп тургаш алзыр. Оглун хоскан кыс мал, ашак игилдей бээрге, карааның чажы төктуп келгеш, хоскан оглун чыттап, чылгааш, дораан-на эмзире бээр турган.
Тыва национал хөгжүм херекселдеринде хүндүлүг черни ээлеп турар. Бо хөгжүм херекселиниң төөгүзүн Алексей Ооржак биле Шириин-оол Хертектиң тургусканы, «Эгил,эжим, эгил» деп шиизинде тода көргүскен. Санчы Кызыл-оолдуң «Игил үнү деп шүлүүн аянныг номчуур».
Винныця
Винныця (Вінниця) — Украинада хоорай.
Игил
Дөзү
Игил Игил
Винныця
Чурттакчы чону — 372 672 (01.01.2017) кижи.
Хоорайның девискээри — 113,2 км².
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Шилеге
Шилеге – чазап каан хунан хой, назыны ийи харлыг.
Дөзү
Ш Ш Ш
Иртчигеш
Иртчигеш – чазап каан хой, назыны ийи хардан үш хар чедир.
Дөзү
И И И
Груша
Груша (у узадыр адаттынар) – шөйбексимээр борбак болгаш ужунче чоорту чиңгелеп чоруй барган чимистиг ыяш, ооң чимизи.
Дөс
Г
Иисус Христостуң төрүттүнген хүнү
Иисус Христос бурганның төрүттүнген хүнү – Россияда Январьның 7-де эрттирип турар улуг байырлал (чамдык өске чурттарда Декабрьның 25-те).
Кысказы-биле
Бурган төрүттүнгениниң байыр­лалы — Иисус Христос бурганның чаяаттынганынга тураскааткан христиан шажын­ның бир кол ба­йыр­лалдарының бирээзи. Ук ба­йыр­лалды декабрь а юлиан календарьны ажыглап турар орус православ шажын хүрээзи болгаш оон-даа өске хүрээлер григориан кален­дарь-биле январь 7-де байырлаар чаңчылдыг. Бо хүн хөй санныг чурт­тар шуптузу Бурган төрүттүн­гени­ниң байырлалын калбаа-биле демдеглээн. Ыйсанын жолдоочулары үчүн August 25-Ыйса Машайактын туулган, башка диний жана атеист майрамдоо үчүн баарына жек болушу керек.
Дөзү
И И
Кадыкөй, Истанбул
Кадыкөй, истанбул хоорайның Азия талазынгa хамaажыр бир район.
Бөлүк
Бөлүк – кандыг-бир чүвени кады кылып турар кижилер азы янзы-бүрү чүүлдер.
Дөс
Б
Тевектээри
Тевек дугайында
Тевекти тевер кижиниң саны кызыгаар чок. Ойнакчылар чаңгыс-чаңгыс бооп алгаш, азы ийи ийикпе, оон-даа хөй бөлүктер бооп алгаш ойнаар.
Тевекти белеткеп алыры белен. Коргулчунну эзилдиргеш, малгаш хепке ортузу үттүг тырыкы хевирлиг кылдыр кудуп аар, чок болза анаа борбак коргулчунну калбарты таптааш, ол үтке өшкүнүң узун хылган дүгүн өттүр тырткаш, алдыы ужун коргулчун-биле деңней чыпшыр кескеш, изиг демир-биле чуктап тургаш хаарып, а кырында арткан дүктүң бажын дески кылдыр таарып кааптар.
Тевек оюнну база-ла чүс-чүс чылдыр бурунгаар тыптып келген болгаш бодунуң тыптып келген үезиниң иштинде чоннуң, эң ылаңгыя аныяк улустуң канчаар-даа аажок сонуургап, салдынмайн ойнаар оюну бооп чораан. Ол оюн хөй чүс чылдарда арат чоннуң ортузунга канчаар-даа аажок нептерээн, бүгү ниитиниң хандыкшылдыг оюну турган.
Бурунгу тыва тоолдарда тевектээр деп сөс таваржып турары тевек оюну бурунгу улустуң оюну бооп чораанын көргүзүп турар. Ол оюн орус чонга база турган. Ынчалза-даа ойнаар чуруму тываларныындан өске болуп турган.
Тевекти кончуг тевер кижилер муң ажыр безин теп чораан.
Ол чорук кижиниң организминге хоралыг, кедергей туруп, чүректиң ажылдаары дургедеп, хөй дер төктүр.
Ынчанган төлээзинде, ооң чурумун арай өскертип, чедир тевер санын кызыргаш, оон ынай чиңнеп, кызыл-чиңнеп тургаш доозар кылдыр таарыштыр доктаадыр болза ажырбас.
Тевекти ойнаар чуруму
Тевекти хол-биле октапкаш, дедир дүжүп бадып орда оң талакы будунуң иштии чартыы-биле база-ла өрү алзы теп үндүрүптер, оон бадып орда база-ла теп үндүрүптер. Ынчалдыр бут-биле теп тургаш, өрү теп үндүргенин санаар. Ооң соонда дараазында кижи база ынчалдыр тевер. Бир эвес элээн хөй кижилер теп турган болза, бир бөлүктүң ойнакчыларының санын дөгерезин катай санаар.
Хөй сан тепкен тала утканы ол болур. Уткан тала уттурган таланы човадыр. Уттурган таладан бир кижи уткан таланың бир кижизинге тевекти өрү октап - каап бээр. Ол кижи ук тевекти каап берген болгаш өске анаа турган-даа, уттурган таланың кижилери тудуп шыдавас кылдыр ырады теп чоргузуптар. Ону човадыры дээр. Уткан таланың улузу дөгере човадыр.
Човадып турган кижи чазыпкан - кагган тевек будунга дегбейн барган болза, азы човаттырып турар таланың бир кижизи тевекти тудуп алган (дээптерге-ле ажырбас) болза, ам човадылга доостур болгаш оюнну база катап эгелээр. Ийиги оюнну човадып турган тала эгелээр.
Төнчүлели
Бир эвес ийи таланың саны дең, хайым болган болза, хайымны чарар төлээде, оюннуң өске хевири-биле арай нарыыдадып ойнаар. Ол болза "далгып" деп адаар оюн болур. Далгыырда оң талакы бут-биле эгелээш, солагай бут-биле ээлчештир ийи буттап ойнаары болур. Бо болза солагай буттуң мергежил чогунуң ужун шоолуг чер албас, анаа теверинге чедир хөй теп шыдаттынмас.
Бо таварылгада база-ла уттурган тала човаттырар, ол човаттырарда ийи буттуң иелдирзинге човаттырар, а бир эвес сан дең болган болза, оон-даа нарын аргаже кирер. Ол болза чиңнээри деп адаар оюн болур. Ону ойнаарда чаңгыс оң талакы буду-биле солагай буттуң кырынга аскаңгырлап халып тургаш ойнаары болур. Чаңгыс буттап тевери база-ла берге болган ужурунда далгып теверинден-даа эвээш кылдыр тевер. Түңнелинде база-ла човатчыр.
"Чиңнеп" турда хайымнажы берген болза, бүгү-ле аргаларның эң-не бергези кызыл-чиң деп оюнче кирер. Ол болза, анаа чиңнээри-биле дөмей болза-даа, солагай буду-биле аскаңгырлап болбас, солагай будун шимчетпейн, чаңгыс черге тура тевер апаар.
Кызыл-чиң теверде тевекти дыка өрүлетпейн чавыс кылдыр сегелден бедиди теппейн, бодундан ыратпазын бодап тургаш тевер. Кончуг тевер кижилер "кызыл-чиң" тепкеш безин 50-60 чедир тептер.
Анаа чиң биле кызыл-чиң тепкенде човадыры база бир янзы. Тодаргайлаарга, анаа чиң сөөлүнде човадырда баштайгы үш каагны (өрү октаан тевекти) оң будун черге баспайн тургаш човадыр, ол үш кааг иштинде кагган тевекти часпайн, будун черге баспайн човады тепкен болза, ооң дараазындагы човадыгларны оң будун черге базып алгаш човадыр апаар. А бир эвес "кызыл-чиң" човадыы болза, баштайгы үш човадыгны оң буттуң кырынга чаңгыс черге тура човадыр. Үш каагда чазыг чок човадыпкан болза, оон ыңай анаа човадыры ышкаш кылдыр човадыр.
Тевек ойнаарының нарыыдаар чоруу ойнакчыларның ойнап билиринден хамааржыр. Бир эвес ойнакчылар шоолуг билбес болур болза, базып тевер, далгыыр, чиңнээри-биле кызыгаарлаттынып каар. А бир эвес кончуг тевер эрлер таваржы берген болза, оюн улам нарыыдаар. Чижээлээрге, баштайгы базып тевер оюн хайымнашканда, далгып тевери-биле чарар. Ийи удаа хайымнашканда (далгып турда база) күдүктээр деп оюн-биле, үш удаазында - кызыл-чиң, дөрт удаада - солагай бут-биле чиңнээр дээш оон-даа ыңай. Базып теп турда эки тевер кижилер салбастааш туруп бээр, оон чайлаар төлээде,эвээш үе негеттинер, чижээ, кызыл-чиң-биле маргыжар, ынчан хайым апарганда, солагай бут-биле кызыл-чиңнеп тургаш чарар. Ооң соонда балдырлаар деп адаар оң бут биле солагай буттуң балдырының адаан өттүр теп тургаш хайымны чарар. Ол бүгү оюн бүрүзүн чүгле хайым чарарында эвес, оларның кайы-бирээзин шилип алгаш, тус-тузунда-даа ойнап болур.
Чиңниң база бир онзагай чүвези - буттарын солуур арга бар. Тодаргайлаарга, оң буду-биле чиңнеп туруп-туруп, оон солагай бут-биле база чиңней бээр.
Дөзү
Т Т Т
Ирт
Ирт – чазап каан эр хой, үш хардан өөрү назылыг, чедишкен мал болур.
Мерген
Мерген деп сөс амгы үеде колдуунда кижи ады деп санатынып турар. Ол аттың утказын "кончуг дээн угаан-сарыылдыг" деп билип болур. Ынчангаш бо сөс "угаан" деп сөс-биле кады дыка ажыглаттынып турар, чижээлээрге, "мерген угаан" дээр. Шаанда мерген угаанныг кижилерниң, ол ышкаш ча-биле кончуг адар улустуң адынга "мерген" деп атты кожуп турган (Дөвүн-Мерген, Бархудай-Мерген, Хоорлардай-Мерген, Алдай-Мерген дээш баар).
Ирт
Дөзү
И И И
Мерген
Бурун шагда "мерген" деп сөс "берген" деп адаттынып турган. "Берген" дээрге угаан-сарыылды азы адыгжы чаялганы Мөңге-көк Деңгер-Хайыра-Хаанның бергени бооп турар.
Эгези "б" деп үннүг турган чамдык сөстер чоорту "м" деп үн-биле солутуна бээри - тыва дылдың бир тускай аяны. Чижектер: болдурга - молдурга, баадыр - маадыр, оон башка - оон машка, балгаш - малгаш.
Дөзүк
"Адыг-Ээрен" сайт
М Аңгылал:Сөс Аңгылал:Ат
Юнга
Россияның империязынга юнгалар
Пётр I 1703 чылда Кронштадтты тургускаш, аңаа далай юнгаларының (чаш матростарның) училищезин үндезилээн; ол боду безин шериг албанын далайга каютаның юнгазы кылдыр эгелээн. Юнганың дужаалы болза Россияның флодунга анаа далай албанынчы дужаалы-дыр. Юнгалар чамдыкта бар, чамдыкта чок кылдыр Россияның шериг-далай күштеринге XX чүс чылга чедир турган. 1910 чылда Кронштадтка юнгалар школазы катап ажыттынган.
Дөзү
Ю Ю
Кошкаржыгаш
Кошкаржыгаш – үрелиг хой мал, чазаваан болгаш назыны ийи харлыг.
Дөзү
К К К
Тере-Хөл кожууну
Тере-Хөл кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Ол Тываның чөөн талазында турар. Ооң девискээринде Тере-Хөл бар. Ол хөлдүң ады-биле бүдүн кожуун ады адаттынган.
Төвү — Куңгуртуг суур.
Шөлү – 10050,00 км2.
Чурттакчы чонунуң саны – 1890 кижи (2017).
Национал тургузуу – тывалар.
Арык (эт)
Арык (Корзина, Basket) - хаактан (база өске чадаң ыяштар салбаандан) өрүп баглаан эдилел.
Тере-Хөл кожууну
Шажынчы тургузуу – буддистер.
Арык (эт)
Дөзүк
А А А
Тере-Хөл кожууну
Автомобильдиң кодунуң дугаары – 17.
Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).
География
Кожууннуң туружу Балыктыг-Хемниң үстүнде, Сенгилең дагның баарында. Кызыл хоорай-биле харылзаазы агаар-биле, ынчалза-даа чайын улуг чычааннар-биле чеде берип болур.
Солун черлери
Кожууннуң эң алдарлыг чери — Тере-Хөл. Хөлдүң ортузунда болза ортуу чүс чылдарда туттунган Бор-Бажыңның тавак-артынчылары - Уйгур элиниң тергииделинде туттунган тудуг. Ортуу чүс чылдарның Тыва архитектураның Кызыл кожууннуң Үстүү-Элегес деп тураскаалындан аңгыда база бир улуг тураскаалы бооп турар.
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Кожуун Аңгылал:География Аңгылал:Тываның географиязы
Грузовик
Грузовик (и узадыр адаттынар) - чүък сөөртүр машина.
Дөс
Г
Эйнштейн, Альберт
Альберт Эйнштейн (Albert Einstein; март 14, 1879, Германия - апрель 18, 1955, АКШ) — физик-теоретик, амгы теоретиктиг физиканы үндезилээннерниң бирээзи, 1921 чылда физикага Нобель шаңналының лауреады, хөй-ниити ажылдакчызы. Германияга (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияга (1893—1914) болгаш АКШ-ка (1933—1955) чурттап чораан. Делегейде 20 хире кол университеттерниң хүндүлүг доктору, элээн хөй Эртемнер Академиязының кежигүнү, ооң иштинде ССРЭ-ниң ЭА-ның даштыкы хүндүлүг кежигүнү.
А. Эйнштейн – физика талазы-биле 300 ажыг эртем ажылдарының автору, оон ыңай 150 номнар болгаш эртем философиязынга, төөгүге база оон-даа өске эртемнерге хамаарышкан чүүлдерниң автору.
Намдары
Альберт Эйнштейн 1879 чылдың март 14-те Германияның өвүр чарыында Ульм деп хоорайга бай эвес еврей уктуг өг-бүлеге төрүттүнген.
Адазы, Герман Эйнштейн (1847-1902) ол үеде матрацтарга болгаш периналарга чүг дыгыы бүдүрер улуг эвес предприятиениң ээзи турган. Авазы, Паулина Эйнштейн (төрүмелинде Кох, 1858-1920) кукурузалар садар шору бай өг-бүлеге төрүттүнген. 1880 чылдың чайынында өг-бүлези Мюнхенче көжүп чоруй барганнар. Аңаа Герман Эйнштейн акызы Якоб-биле электри херекселдери садар улуг эвес фирма ажыдып алган. Мюнхенке Альберта Мария деп кыс дуңмазы төрүттүнген (Майя, 1881-1951).
Эйнштейн эге билигни тус черниң католиктиг школазынга алган. Ооң бодунуң сактыышкыннарындан алырга ол бичиизинде ханы шажынчы байдалдыг турган, оон тура 12 харлыында адырылган. Эртем номнары номчуп тургаш ол Библия номунда бижип каан чүүлдер шынга дүүшпес, а күрүне аныяк салгалды мегелээр сагыштыг деп билген. Ол бүгү ону бот бодалдыг болгаш авторитеттерге кезээ каралыг хамааржыр кылдыр болдурган. Сөөлүнде ол бичии турда эң күштүг чүүлдер дээрге компас, Евклидтиң "Начала" оон Иммануил Кантдың "Арыг угаанның шүгүмчүлели" турган деп сагынган. Оон аңгыда ол авазының чугаалааны-биле алды харлыындан эгелеп скрипкага база ойнап эгелээн. Назынынының иштинде ол хөгжүмге сундулуун кагбаан.
Тайылбыр
Э Э
Улуг-Хем кожууну
Улуг-Хем кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг образованиези (муниципалдыг кожууну).
Кожууннуң эрге-чагырга төвү — Шагаан-Арыг хоорай.
Шөлү - 5335,40 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 19 094 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар, орустар. Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
Хемнери - Енисей, дагның хемнери - Кара-Суг.
Саян-Шушен суг шыгжамыры. Шагаан-Арыгның чанында Далай-Ламаның ыдыктап каан Хайыракан даа турар.
Девискээр үлээри
Шагаан-Арыг;
Сумулар чизези. Улуг-Хем кожуунда он чурттакчылыг чер чаңгыс хоорай тургузуу болгаш тос суурлар.
Алдарлыг кижилери
Эртемденнер: Сат, Шулуу Чыргал-оолович, Очур Владимир, Бичелдей, Каадыр-оол Алексеевич, Аракчаа, Кара-кыс, Бавуу-Сүрүң Мира, Кызыл-оол Илья;
Чогаалчылар: Пюрбю Сергей Бакизович, Кудажы, Кызыл-Эник Кыргысович, Сарыг-оол, Степан Агбаанович, Көк-оол, Виктор Шогжапович, Даржаа Алдын-оол, Мижит, Эдуард Баирович.
Алдарлыг тоолчулар: Баазаңай Түлүш, Чүльдүм-оол Андрей, Шойдак-оол Ховалыг;
Төлептиг артистер: Дамба-Даржаа Дмитрий, Намчылак Сайын-Хоо, Барынмаа Дадар, Доңгак Вячеслав, Кара-оол Софья, Көшкендей Игорь, Кошкендей Айдысмаа, Мортай-оол Луиза, Сат Саяна, Саржат-оол Александр, Сарыг-Хуурак Римма, Айдаш Барынмаа.
Композиторлар: Оюн Аяна, Базыр-оол Солаан, Сат Сорук, Бегзи Каадыр-оол, Мохов Илья.
ТАР-ның төлептиг удуртукчулары: Адыг-Түлүш Хемчик-оол, Адыг-Түлүш Чүлдүм,
Тыва Республиканың төлептиг удуртукчулары: Кара-оол, Шолбан Валерьевич.
Алдарлыг мөгелер: Доңгак Балчый-оол, Доңгак Бегзи-Хуурак, Базыр-Тараа Василий, Мөңгүл-оол Биче-оол, Доспан Найдан-оол, Бүрбү Дадар-оол, Биче-оол Владимир, Данзы-Белек Сергей, Ондар Суур-оол.
Дөзүк
У У У У
Прозорова, Валентина Алексеевна
Валентина Алексеевна Прозорова (26 февраль 1913 — 17 ноябрь 2004) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, заведующая фермой колхоза «Красный Октябрь» Вожгальского района Кировская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
1913 чылда көдээ суур Пысиха Вятского уезда төрүттүнген. Бир дугаар делегей дайынының чылдарында ооң адазы фронтуга чок болган, иези 1924 чылда чок болган. Завершила обучение в Вожгальской сельской школе в 1931 чылда, затем выучилась на техника-свиновода. Вернулась в село Вожгалы база стала работать на свиноводческой ферме колхоза "Красный Октябрь". Возглавив ферму она очень быстро стала добиваться высоких производственных результатов В 1932 году вышла замуж за П.А.Прозорова, который работал председателем колхоза.
Ферма под руководством Прозоровой постепенно становилась передовой, внедрялись современные методы работы с животными. Весь коллектив боролся за высокую продуктивность, постоянно обновляли стадо, закупали новых породистых свиней и хряков.
1939 чылда коллектив фермы принял участие в выставке достижений народного хозяйства. Было завоёвано второе место, а сама Валентина Алексеевна удостоена серебряной медалью. В тяжёлый годы войны кормов не хватало, так как весь хлеб шёл на продовольствие. Заготавливали сено, крапиву чтобы сохранить поголовье и выполнить план по сдачи мяса.
1948 чылда был получен высокий результат. Было сдано государству 26,53 тонны мяса свинины в живом весе.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 1 июнь 1949 чылдың Чарлыы-биле «За получение высокой продуктивности животноводства в 1948 году при выполнении колхозом обязательных поставок сельскохозяйственных продуктов и плана развития животноводства по всем видам скота» Валентина Алексеевна Прозоровага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Көдээ суур Вожгалы Кировская областька чурттап турган. 17 ноябрь 2004 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Малчыннар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Оюн, Седен-оол
Оюн Седен-оол – тыва эки турачы (Ада-Чурттуң Ийиги Улуг Дайыны).
Фронтудан чагаазы
Кыска хевири: …Төрээн чуртумну камгалаар дээш келген сорулгамны эрестии-биле күүседиримни силерге даңгыраглап тур мен. Кара далайның кубан казааның гвардейжи полказынга киргеш гвардейжи деп аттыг болдувус. Ол төөгүде чок солун болгаш кижи сактып четпээн күзеливис четти. Бо чорук Тываның эскадронунуң алдары болур-дур. Бис оон-даа алдарлыг атты чедир алырын ам-даа күзеп турар бис.