cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тываның төөгүзү
Гунн-сармат үези.
Көжээ Көжээлерни тываларның өгбелери Окунев, Скиф-сармат үелеринде-ле салып турган. Ындыг-даа болза VI-IX вектерде тургузуп турган көжээлер бир тускай. Кижи дүрзүлүг көжээни Эрлик оранынче чоруй барган кижиге тураскаадып салыр. Мергежилдиг кижи калбак дашты чонуп тургаш чырык өртемчей кырынга чурттап чораан кижиниң арнын, хевин мага-бодун дөмей кылдыр силип каар. Кижи-көжээ хүн үнер чүкче көрүнген. Бир эвес өлген кижи маадыр чораан болза көжээзиниң оң чартыынга балбал тургузуп каар. Балбалдар саны каш-даа боор, маадыр кижи чырык өртемчейге чурттап чорааш чеже кижи өлүрген дыр ол хире санныг балбал тургузуп каар. Бижиктиг көжээлерни VII - IX вектерде тургузуп турган. Бижиктиг көжээни база өлген кижиге тураскаадыр. Бижиктерниң хөй кезии кударанчыг үш-дөрт одуруглуг домактар болур. Ында чок апарган кижи бодунуң ат-сывын, сөөгүн айтпышаан эл-чуртундан, кадайындан адырылганын хараадап бижип турар. Бижиктер кыска-даа бол, олар дириг чораан кижиниң чурталгазын төөгүлеп солун, чугула болуушкуннарны сагындырып айтып турар. Күлүк кижиге тураскааткан дашта, күлүк кижи кайы угже чаалапжып чораанын, каш дайызынны узуткаанын бижип каар.
'''Кыдат транскрипцияның бергези. Эрте бурунгу түрк дылдар дугайында эртем.'''
Бурунгу үеде чурттап турган кижилер дугайында, хамык аймактар дугайында колдуунда эрги кыдат бижиктер төөгүлеп турар. Кыдат ,b;br түрк, самоди болгаш кет сөстерни шын дамчыдып шыдавас. Чараш түрк сөстер кыдат дылда үен-даян кылдыр хуула бээр. Төөгү шинчилеп турар кижилер кыдат дылдың онза берге транскрипциязын албан билир боор ужурлуг. Чижек кылдыр: "сюнну" деп аймактың ады дээрге кыдат транскрипция-дыр, ол чоннуң ёзулуг адын бис билбес бис. "Сяньби", "дунху" деп аймактар ады база кыдат транскрипция-дыр, ол аймактарның шын аттарын база билбес бис.
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
XII векте Кыргыстар күрүнези ийи чарлы берген. Бир күрүне Минусинск ховузунга турган, өскези Улуг-Хем, Хемчике турган. Ол ийи күрүнени кыргыс уктуг, Ынал дужаалдыг кижилер башкарып турган.
Херээт. Бо аймак катыжыышкынның улузу Орхон биле Тола хемнерни дургаар көжүп амыдырап чурттап турган.
Тумат. Каа-Хемниң арга, дагларынга чурттап чораан.
XIII дугаар векте моол дылдыг аймактар Онон биле Керүлен хемнерни эжелей чурттап чораан. Амгы үеде ол черлер Моол Республиканың чөөн талазын, Кыдат Республикада Иштики Моол дээр можунуң база чөөн талазы болур-дур.
Есенин, Сергей Александрович
Сергей Александрович Есенин (октябрь 3, 1895 – декабрь 28, 1925) — орус шүлүкчү.
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
IV-IX вектерде Онон биле Шилка хемнерниң унунга Бурхотуй культуразының улузу чурттап чораан, чамдык эртемденнер оларны моолдар-биле холбаштырып турар.
Есенин, Сергей Александрович
Намдары
С. Есенин 1895 чылдың сентябрь 21-де (октябрь 3) Рязань губернияның Константиново (Рязань уездиниң Кузьминск волоста) деп суурга тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), авазы — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 чылда Константиново суурнуң училищезинче өөренип кирген, а 1909 чылда Спас-Клепикте хааглыг хүрээ-өөредилге (амгы үеде ында С.А. Есенинниң музейи) школазынче кирген. Школаны дооскаш, 1912 чылдың күзүн бажыңындан чоруткаш, Москвага барган. 1913 чылда А. Л. Шанявский аттыг Москвада хоорай улустарының университетидиниң (Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского) төөгү-филсофия салбырынче хостуг дыңнакчы (вольнослушатель) кылдыр кирген. Суриковтуң чогаал-хөгжүм бөлгүмү-биле харылзаалыг турган, типографияга база ажылдап турган.
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
XIII векте Темучжин деп кижи хан-чин төп тургаш, моол аймактарны чыыра тудуп алган. Татарларны Темуджин ажып тиилээш эр-кыс дивейн дөгерезин өлүрүп каапкан, тадарлардан дириг арткан кижилер Байкал хөлдүң чоогунче дезипкен. Соонда Темуджин херээт хаанның шерии-биле дайылдашкаш, оларны тиилээн. Даразында ол Секиз Огуз аймактарын башкарып турган ийи алышкының күрүнелерин база узуткаан. Аштырган аймак сөөктүң улузун чурт чурту-биле Темуджин төрелдеринге, эштеринге үлеп берген. Темучжиниң төрезинге чагыртпас дээн аймактар ырадыр барыын чүкче хөй-хөю биле көжүп эгелээн, чамдыктары Сибирже дескен болур. Кедерээн Темучжин деп кижиге моолдар 1206 чылда Чиңгис-хаан деп ат берген. Чиңгис-хаанның күрүнези калбаа биле чөөн чүкте Улуг Хинган дагларындан эгелээш барыын чүкте Алдай дагларынга чедип турган. Чиңгис-хаан улус үптээринге, дайылдажырынга эптешкен. Ынчангаш күрүнезин ол шериг ёзузу-биле 95 кезекке таарыштыр-ла чарып алган. Ол 95 кезектиң 1 кезээ-ле муң хире чуртакчылыг болур, ынчаңгаш ол 95 кезекти "муңнар" деп адаар. Ол 95 "муңнарны" 3 улуг талага киирип аайлап алган. Барыын тала, Ортузу, Чөөн тала. Мынчалдыр Чиңгис-хаан түрк аймактарны өттүнүп бодунуң күрүнезин чаартып тургузуп алган.
Улуг-Хем, Минусинск девискээринде аймактарны эжелеп алыр дээш Чингис хаан, улуг оглун Джучини 1207 чылда чортупкан. Ол черниң аймактары хан төкпес, дайын өөскүтпес дээш Джучиге бараалгаан. Моолдар 1217 чылда Каа-Хемде туматтар-биле ийи катап чаалашкан. 1218 чылда Улуг-Хемде аймактар шуут чагыртпастай бээрге Джучи оларны томаарартыр дээш база катап шерии-биле ынаар шургуп кирген. Байкал девискээринде, Улуг-Хемде, Саян сынның соңгуу талазында чер чери-биле чурттап чораан улусту моолдар "Арга чоннары" азы "арга урянхадтары" деп адаар турган. Ол шупту чоннарны Чингис хаан Джучи деп улуг оглунга, ооң албатызы боор кылдыр берипкен.
Есенин, Сергей Александрович
Намдары
1914 чылда «Мирок» деп уруглар сеткүүлүнге Есенинниң баштайгы шүлүктери парлаттынган.
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
Чингис хаан дириг турунда моол нояннар ырак чуртуң чоннарын үптээринге-ле өй турган. Өгэдэй хаанның үезинде моолдар өске чурттарны мырыңай эжелеп эгелээн. Ындыг хөй дайын өөскүдерге хөй шериг база херек апаар, мынчангаш Калганың түрк дылдыг аймактары моолдарның өөскүткен дайыннарынга киржир албанныг апарган.
Хемчикке, Элегеске, Өөк-Туранга сугаттыг тараа эки быжар, тываның хөрзүн довураа демир биле байлак боорга моол нояннар кыдатан тудугжулар сүрүп эккелгеш Улуг-Хем, Хемчик девискээринге хоорайлар тудуп эгелээн. Мынчалдыр Улуг-Хем, Хемчик девискээри Калганы далган-таразы, демир херекселдери-биле хандырып эгелээн. Тараа-биле колдуунда моол шериглерни хандырып, чемгерип турган. Хоорайларны Өгэдэй хааның үезинде тудуп эгелээн.
Есенин, Сергей Александрович
Намдары
Есенинниң шүлүктерин тыва дылче А.Даржай база оон-даа өске чогаалчылар очулдурган.
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
Юан (1271-1368 чылдар). XIII вектиң ортузунда Чингис хааны соңнай ооң салгалдары аразында дайылдажып тургаш улуг күрүзүн аңгы чуртарага чарып алган. Бир улуг күрүнени Хувилай хаан тургускаш оозун 1271 чылда Юан деп адап алган. 1270 чылда Хувилай хаан Алдай-Саян чуртунче Лю Хао-ли деп дүжүметти чортупкан. Ол кижи калбак улуг девискээрни 5 можуга чарып алгаш Межегейде хоорайга олуруп алган. Оон тура ол бодунуң дааскан девискээрин чагырып турган. 1268 чылда кыдаттар моолдарны бодунуң чуртундан үндүр сывырыпкан. 1270 чылда Юань күрүнениң сөөлгү хааны Тогоон-Төмүр өлү бээрге ооң күрүнези чиде берген. Юань күрүнези дүжерге тываларның өгбелери моол нояннар дарлалындан адырлып алгаш, хостуг чурттап эгелээн. XIV вектиң төнчүзүнде моол хааннар, нояннар аразында эп найырал чок боорга чаңгыс улуг күрүнези бичии бичиилеп чарлып буступ эгелээн. Сөөлзүредир Төп Азияның улуг ховуларынга эңдере бичии моол күрүнелер тыптып эгелээн.
Есенин, Сергей Александрович
Шөлүглер
Е Е
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
XIII вектен эгелээш Калгада, Байкал девискээринге чурттап чораан аймактар самоди биле түрк дылын уттуп чоорту моол дылды шиңгээдип эгелээн. Эң бир дугаар түрк дылын ыракы чөөн талада аймактар уттуп эгелээн. Төрээн дылын камнаваан аймактар моолдар аразынга холужуп чиде берген, ол аймак-сөөктерниң ат-сывы безин моолзуг апарган болур.
Гуманитарлыг
Гуманитарлыг (а узадыр адаттынар):
Тываның төөгүзү
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
Соңгу биле барыын чүкте хамык аймактарны моолдар урианхай деп адаар турган. Урианхай деп атка чединген чоннар тус-бүрүзүнде аңгы-аңгы болур-дур. Ол болза түрк, эвен, самоди дылдыг аймактар-дыр.
Гуманитарлыг
Гуманитарлыг дуза - хереглээн кижилерге халас бээр дузаламчы.
Тываның төөгүзү
Эжен хаан төрези. XVIII век - 1912 чыл.
Манчжур аймактар Улуг Хинган дааның чөөн талазынга Силяохэ биле Сунгари хемнерни дургаар чиңге-тараа тарып хаван азырап чурттап турар. Тоо быдаргай маньчжур аймактарны Нурхаци деп кижи чыырып алгаш, 1616 чылда Айсинь Гурунь (Алдын Күрүне) деп күрүнени тургузуп алган. Нурхаци чаа күрүне тудуп алгаш кожа кыдат хоорайларны шериглери-биле үптеп эгелээн. Нурхациниң оглу Хуантайзи (Абахай) барыын чүкте моол аймактарны бодунуң күрүнезинге кадып алгаш мырыңай күштели берген. Ол 1636 чылда күрүнезин Цин деп эде адап алган. "Цин" дээрге "арыг" азы "чырык" дээн уткалыг.
XVII вектиң тургузунда манчжурларның хааннары чоорту моол аймактарның чуртун эжелеп алган. Дөрбен ойрат күрүнези биле манчжур хааннар үр үе иштинде чаалашкан. Ойрат хааннар дайыннарынга тываларның өгбелери база киржип турган. XVIII дугаар вектиң эгезинден эгелеп Улуг-Хем тываларын манчжурлар ойрат күрүнезинден адырып аарын семеп турган. 1755-59 чылдарда манчжурлар ойраттар биле хан-чинниг, кадыг берге чаалашкаш Дөрбен ойрат күрүнезин эжелеп алган. Ынчалдыр мурнуу Сибирде манчжурларга удурланып шыдаар күрүне артпаан.
Гуманитарлыг
Дөс
Г
Тываның төөгүзү
Эжен хаан төрези. XVIII век - 1912 чыл.
Бир өреге 3 киш кежи дужаар албанныг турар. Киш кежи чок болза кундус, ирбиш, үс кежи 3 киш кежинге деңнежир; бөрү, үс, чекпе кештери чартык киш кежинге деңнежир; 40 дииң кежи бир 1 киш кежинге онаажыр. Манчжур чонда эр кижи бажының мурнуу чартыын тазартыр кыргып, артыы чартыын өөрүп аар чаңныг чораан, ынчангаш Богда хааның дөгере эр албатызы бажының дүгүн шак ынчаар кыргып алыр чораан.
Сагаан хааның хайгааралы.
1911 чылдың октябрьда Учан хоорайда бир шериг кезээ үймээн үндүрген. Олар улуг чуртка "манчжурларга чагыртпаңар" деп кыйгы салган. Күрүне шериглери удурланган улусту үезинде базып шыдаваан. Сөөлзүредир кыдаттың өске-даа хоорайларында манчжур дүжүметерге удурланган кыдаттар бодунуң эрге чагыргазын тургузуп эгелээн. Манчжурларга колдуунда кыдат шериглер удурланып турган. Кыдатардан корткан дыка хөй манчжурлар бодунуң чуртунче дезип эгелээн. Эжен хаанга хөй можу, хоорайлар чагыртпастай бээрге ол 1912 чылда февральдың 12-де дүжүлгеден дүже берген. Цин күрүнениң сөөлгү хааны бичии оол болур, ооң ады Пу И, чогум улуг күрүнени ооң төрелдери баштап удуртуп турган. Цин күрүнези дүжерге Калга моолдары, Төвүт чурту, Синцзянның мусульманары аңгы хостуг чурттай берген. Чүгле Хомду кодазындан чорбаан кыдат чанчынны 1912 чылдың августа Тыва биле Моолдуң каттышкан шериглери үндүр сывырыпкан.
Хостуг кожуунар хоорук турбаан, кожуунарны нояннар чагырып турган. Хамык нояннарның эң улуу Тываның амбын нояны болур. Баштай тыва нояннар эрги чаңы-биле мооладарга бараалгаан. Ол үеде моолдар Калгага тускай күрүне тудуп алган турган. Моолдарга чагыртып эгелээш тывалар үндүрүгнү Калгада аймактар-биле деңнээрге арай хөйнү төлеп турар апарган. Оон ыңай тываже чаларап кээп чораан моол дүжүметтер улус үптээр чаңныг чораан. Сөөлзүредир моолдарга хөңнү калган тыва нояннар моолдардан адырылгаш орус хаанга бараалгаар деп бодап алганнар.
Орус императорга тыва ноянннар бижиктерин 1912-13 чылдарда чоруткулаан. Чүгле 1914 чылда орус күрүне Тыва кожуунарга бодунуң камгалалын чарлаан. Мынчаңнгаштың Орус күрүне Тываны бодунуң протекциязынга кирген. "Протекция" азы "протекторат" дээрге улуг күрүне бичии күрүнени хайгаарал камгалалга алыры болур. Чогум орустарның кара сагыжы база турган. Олар Тываны сөөлзүредир Орус күрүнеге кадып аар деп бодалдыг турган. Орус чагырыкчыларның бодалы-биле Тываже 400 муң тараачын көжер ужурлуг турган. Тываны удуртуп баштаары белен болзун дээш 1914 чылда Хем Белдиринге Белоцарск хоорайны тудуп эгелээн.
Саян дагларынга орустар 1860 чылдарда көстүп келген. Орус казактар кызыгаар хайгаараан улус бооп кызыгаарга чеде бергеш, тывалар-биле чем, бараан-сараан орнажып чораан. Соонда калчаараан орустар Тываже көжүп эгелээн. Көшкен орустар чер аңдарып, садыглажып, алдын тып-ла эгелээн. Кожуун даргалары оларны үндүр сывырар албанныг турган. Орустар Тывага артып каар дээш дүжүметерге чашпаалап оларны арагладып, чиш кылдыр белектер сунуп база турган. Көшкен орус тараачыннарның кончуг бак чаңы болза сиген өртедири болур. Орустар сиген өртедирге, эзим арганы өрт база хөме таварып турган.
1917 чылда Романовтарның төрези дүшкен. Россия күрүнези Республика апарган. Кажан Орус чуртунга большевик партияның кижилери эрге чагырганы туразы-биле хавырып аарга, большевиктерге таарышпаан партиялар тускай хоорлуп аңгыланы берген. 1918 чылда улуг Орус күрүне буступ чарлып эгелээн, большевиктерге Россияның улуг улуг девискээр черлери шуут чагыртпастастай берген, чоорту кончуг улуг дайын өөскүп эгелээн. Орустарның дайыны Тывага база 1919-1921 чылдарда үргүлчүлээн.
Моол-кыдат эжелекчилер.
Москвада совет чазак арай боорда хамык дайызыннарнын баскаш чаа коммунист төре тудуп эгелээн. Тывага большевиктер 1920 чылда катап көстүп келген. Сибирьде совет чазактың (Сибревкомнуң) Тывада төлээзи кылдыр И. Г. Сафьянов деп кижини томуйлаан. Ол кижи Тывада большевиктерни баштап алган. Моол шериглер Тывадан 1920 чылда боттары чоруй барган. Чадаана биле Шагаан-Арыгга турган кыдат шериглерни тывалар боттары чайның 1921 чылында узуткап чок кылган.
Таңды Тыва Улус. 1921 - 1944 чылдар.
Сибирьниң Совет чазаа (Сибревком) Тываны моолга кадар деп бодалдыг турган. Моолдар Тываны бодунуң күрүнезинге кадарын кызып турган. Сибирьде совет чазактың төлээзи И. Г. Сафьянов Тываны совет (орус) чуртка кадар деп бодалдыг турган.
Шак мындыг берге таварылгада И. Г. Сафьянов тыва нояннарга: "бодуңар аңгы күрүненер тудуп алзыңарза совет чазак силерни, күрүнеңерни хайгаарап камгалаар" дээн хевирлиг чугаа кылган. Ынчангаштың 1921 чылда июньнуң 25-26-да Чадаанага Хемчиктиң нояннары-биле орустар аразынга хурал эрткен, аңаа Хемчиктиң нояннары Тыва күрүнени тургузар деп шиитпир киирген, чаа күрүне тударының дугайында айтырыгларны келир үеде болур шуулганга сайгарып көөрүн дугурушкан.
Ол-ла чылдың август 13-16 хүннеринде Суг-Бажы деп черге бүгү Тываның улуг шуулганы эрткен. Аңаа "Таңды Тыва Улус" деп күрүнениң тургустунганын нояннар чарлаан. Чаа күрүне 7 кожуунуг: Шалык биле Сартыыл 2 кожууннар девискээри кижи саны эвээш боорга ону чаңгыс Шалык-Сартыыл кожуун кылып алган. Шуулганга Хаазыт кожуунуң нояннары келбээн боорга ону моолга хамааржыр деп бодааш Таңды Тывадан хооруп каапкан. Шуулган 7 нояннар баштаан Төп Хорааны тургускан. Төп Хорааны баштаар кижи Амбын ноян Содунам Балчыр болган. Боду Содунам Балчыр аарыг кижи болгаш Төп Хораага ажылдаарындан ойталаан. Бо таварылгада Хорааны Даа кожуунунуң нояны Буян-Бадыргы баштап алган. Таңма чери баштай Туранга турган, чазын 1922 чылда Тываның чазаа "Красный хоорайже" көже берген.
1921-1922 чылда дүжүметтер «Тыва Араттың Революстуг Намын» тургускан.
Тыва бижикти Моңгуш Лопсаң-Чиңмит 1925-28 чылдарда чогааткан. Моңгуш Лопсаң-Чинмит бодунуң чогааткан бижиин герман алфавитке үндезилеп алган. Лопсаң-Чиңмиттиң бижиин чазакта хувискаалчы улустар хүлээп албаан. Ооң орнунга 1930 чылда орус эртемденнерниң Чаа түрк алфавитке үндезилээн латин бижиин хүлээп алган. 1930-1950 чылдар болза, тыва литературлуг дылдың тыптып хевирленип келген үелери болур. Тыва литературлуг дылды Улуг-Хем биле Хемчик улузунуң чугаазынга үндезилээн.
Бо үелерде тыва культура европейжи хевирге кирип эгелээн. Тыва чогаал, театр тыптып келген. Тыва чоннуң чиңгине культуразын хувискаалчы кижилер чок кылырын кызыдып турган. Олар оран-таңды дагыырын, Шагаа, Наадым байырлаарын соксаткан.
Орустарның дузазы-биле 1928-29 чылдарда нам чазакка Шагдыржап биле Тывыкы баштаан хувискаалчылар олурупкан. Күрүнени эң эгезинде баштап чораан дүжүметерни олар нүгүлдээш кара-бажыннадып, боолап шиидип эгелээн. Эң бир дугаар шаажылаткан кижи Чамзы-камбы болур. Улусту кара туразы-биле хоругдаар, дорамчылаар, боолап өлүрер чаң чүгле Сталин өлүрге чоорту-чоорту соскаан.
"Таңды Тыва Улузу" дээр күрүне тыптып келирге, моолдар чаа күрүнени херекке албаан-дыр. Олар баштай эрги чаңы-биле Тываны бодунга кадып алырын кызыдып турган. Чадашкаш, соонда, моолдар кызыгаар айтырыын көдүрүп эгелээн. Моолдарның бодалы-биле Тываның мурнуу талазында кызыгаар Эжен хаааның эрги хараалдары-биле дүгжүр ужурлуг, деп ынчап турган улус. Ол үеде тыва чазактың даргалары моолдарга алыспаан.
Совет Тыва (1944 - 1991 чылдар)
1944-1961 чылдар Тыва автономнуг область. 1944 чылдын октябрь 11-де Совет Эвилелинин составынче кирген.
1961-1991 чылдар Тыва АССР.
Үндезини
Эң эртеги үелер. Даш векке хамаарышкан материалдар. Неолит үезинге хамаарышкан материалдар. Афанасьев культуразынга хамаарышкан ажылдар. Окунев культуразынга хамаарышкан ажылдар. Чогум Ажыл 1. Афанасьев культуразы биле Неолитти база хавырып аап турар. Карасук культуразынга хамаарышкан ажылдар. Скиф үезинге хамаарышкан ажылдар. Гунн-сармат үезинге хамаарышкан ажылдар. Эл үезинге хамаарышкан ажылдар. Моол күрүнелер тергиидели. XIII-XVIII вектер, деп эгеге хамаарышкан ажылдар. Т Эжен хаан төрези. XVIII век - 1912 чыл деп эгеге хамаарышкан ажылдар. Хостуг кожуунар. Ак-хааның протекторады. Моол-кыдат эжелекчилер деп эгеге хамаарышкан ажылдар. Таңды Тыва Улус. 1921 - 1944 чылдар деп эгеге хамаарышкан ажылдар. Т Төөгү Т Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Индияның хөй арынныг бурганнары
Биске эң-не көскү чижек дээрге: орус православ шажынның язычество-биле холбаазы.
Христианство биле иудаизмге бодаарга индуизм болгаш буддизм аразында быжыг харылзаалыг.Чаа келген бурганнар эрги бурганнар-биле эптиг найыралдыг чурттап турарлар. Чаа шажыннар эрги шажыннардан үнүп турар болгаш олар биле кожалажып чурттап турар. Индияда дараазында чүүлдерге бүзүреп турар: каш-даа бурган турбаан болза, олар шупту - октаргайның күзели-биле болгаш бодалы-биле болуп турар, оларны Брахман дээр. Ооң-биле алырга бурганнарның хөй кезии хөй-хөй боттандырылгаларлыг. Кандыг-даа кижи, атеист, традициялыг шажыннарга чүдүп турар, азы оон-даа өске шажыннарга чүдүп турар кижи ол күштүң бажында турар болгаш, ону билбейин турар-даа болза Брахманга чагыртып турар. Моортан алырга - индилерниң шажынга негелде чогундан өске чуртталганың аңгы-аңгы кезектеринче кире берген тускай амыдыралдың философиязы, олар болза бөдүүн чуртталгадан кезээде аңгылатынбас. Эрте-бурунгу ведизмден философтуг шажын төрүттүнүп келген - брахманизм.
Брахманизм - Брахман чаякчы бурганны ханы хүндүлээри. Брахманизм дараазында индуизмни чаяган. Индуизм аңгы-аңгы угланыышкыннарга чардынган. Оларның аразында ылгал - хөй бурганнарның аразында ортузунда кайы бурган турары.Ол угланыышкында индуизм өске монотоеистиктиг шажыннарга чоок болуп турар, олар чаңгыс бурган барынга бүзүреп турарлар.
Индуизмниң угланыышкыннарының аразындан дараазында кол угланыышкыннарны аңгылап болур:
Шиваистер - кол бурганны Шива бурган деп турар. Өртемчейни эр кижиден эгелеп турар деп чүүлге бүзүреп турар.
Попыхина, Софья Константиновна
Попыхина Софья Константиновна (11 август 1930 — 16 март 1993) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Рыбаловский» совхозтуң саанчызы Томский район Томская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Индияның хөй арынныг бурганнары
Вайшнавистер - кол бурган Вишну.
Попыхина, Софья Константиновна
Намдары
1930 чылда көдээ суур Рыбалово Томский район Томская областька тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Индияның хөй арынныг бурганнары
Кришнаистер - кол бурган Кришна, Вишнаның черде бир хевирлериниң бирээзи.
Попыхина, Софья Константиновна
Намдары
1946 чылда Рыбаловскунуң чеди чылдың школазынга өөредилгезин доосан. Тус черниң колхоз "Новая жизнь" малчын фермаже ажылдап кирген. 1959 чылда колхоз реорганизован в колхоз "Серп биле Молот".
1956 чылда переехала на постоянное место жительство в деревню Берёзкино база тус черниң колхоз фермазынга саанчылап ажылдап эгелээн. 1960 чылда в процессе реорганизации колхоз стал местным отделением совхоза "Рыбаловский". Стала передовым работником животноводства в районе. Добилась наивысших надоев по Томской области в среднем от каждой коровы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле «За достигнутые успехи в развитии животноводства, увеличении производства и заготовок мяса, молока, яиц и шерсти и другой продукции» Софья Константиновна Попыхинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на заслуженный отдых в 1967 году по инвалидности.
Көдээ суур Берёзкино Томский районга чурттап турган. 16 март 1993 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Дөнен
Дөнен – үш харлыг инек, дөненней берген инек төрүүр болгаш хунажын деп аттыг база болур.
Дөзү
Д Д Д
Шуй
Шуй – Бай-Тайга кожуунунда бир суму.
Туружу
Бай-Тайганың мурнуу талазында турар.
Ш Ш Ш
Уйгу чок Улуг-Хем
Уйгу чок Улуг-Хем — Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажының чонга нептереп тараан, сураглыг дөрт томнуг роман-эпопеязы.
Бирги Кара томда болуушкуннар чээрбиги чүс чылдың эгезинде, Тываның төөгүзүнде онзагай үе - ооң кыдат Цин империяның дарлалындан хосталып, хаанныг Россияның составынга кирген үезинде болуп турар.
Ийиги Кызыл томда чогаалчы Тывага болуп эрткен хувискаалчы болуушкуннарның салдары-биле кол маадырларның (Буян, Соскар, Саванды болгаш оон-даа өске) аңгының бот-медерелиниң көдүрлүүшкүнүнүң, Тыва Арат Республиканың тускайлаң догуннаары дээш база Тыва Улусчу-Хувискаалчы намын тургузары дээш демиселиниң дугайында бижип турар.
Үшкү Мөңгүн томда чугаа Тыва Арат Республикада чоннуң чаа чуртталга дээш демиселиниң тиилелгези база Тыва Улусчу-Хувискаалчы намын тургусканы дугайында чоруп турар. Номчукчулар база-ла катап ынак маадырлары-биле (Буян, Анай-Кара, Соскар, Саванды, Губанов дээш оон-даа өске) ужуражыр. Чогаалдың сюжединче таарымчалыы кончуг кылдыр төөгүде көскү черни ээлеп турар кижирлерниң (Буян-Бадыргы, Күрседи, Шагдыржапа, Данчая, Хемчик-оола, Тока, Чугунов) овурун киирген. Чогаалчы барымдаа кылдыр элээн хөй архив материалдарын ажыглаан.
Дөрткү алдын томда ооң маадырларының ТАР болгаш Тываның Совет Эвилелинге каттышканының соонда үелерде амыдыралының дугайында тоожуп бижип турар.
"Чоннуң дайзыннары" деп нүгүлдеткен актыг кижилерге хамаарыштыр каржы-дерзии репрессиялар, арат ажыл-агыйларын чок кылганы, чоннуң чаңчыл болгаш культуразын узуткап турганы, Ада-чурттуң Улуг дайынынга тываларның киржилгези дээн ышкаш төөгүнүң тодаргай болуушкуннарын автор оюп эртпейн, оларны маадырларның салым-чолу-биле холбап көргүскен.
Сюжеди
Аңгылыг бөлүктерниң, тус-тус кижилерниң аразында харылзааларын чуруп көргүзерин автор кол чечен сорулга кылдыр албышаан, ол чөрүлдээлерни кончуг нарын, хөй талалыг кылдыр тоожаан. Маңгыр чейзең биле Сүлдемнерниң аразында демисел хөй чылдарда хөй янзы уламчылап келир: Сүлдем биле Маңгыр чейзең; Буян, Анай-Кара биле Чудурукпай, Соскар биле Маңгыр чейзең аразында соксаш дивес демиселге туржуп келирлер.
Романның кол өзээ болган аңгы демиселиниң темазы Сүлдемниң дүжүметтерге, орус хөлечиктерниң чудурук байларга, тыва чоннуң даштыкы чиижең садыгжыларга бүдүүлүк ёзу-биле ийи-чаңгыстап удурланыышкынындан эгелээр. Үүрмек чөрүлдээлер чоорту каттышса-каттышса, аңгы демиселиниң дүргектиг чалгыы болу бээр. Чөрүлдешкеннер ийи улуг бөлүкке үстүп, чаныш-сыныш чок тутчу бээрлер. Ол сегиржип алыышкынны, үскүлежиишкинни революсчу өөредиг ёзугаар Сибирь партизаннарының баштаанындан демисел ядыы чоннуң тиилегези-биле доостур. Ол демиселдиң чылдарында тыва революсчуларның мөзү-шынарларының, билиглериниң, чаңчылдарының чоорту боттанып келгенин Хаспаажыктың, Буянның овур-хевирлеринде кичээнгейлиг көргүскен.
Октябрь революциязының чылдарында Тываның нарын байдалын, Тываны дээш даштыкы болгаш иштики күштерниң сүлчээлежип база херберлежип турганын, оларны революсчаан тыва болгаш орус чоннарның тиилээнин чогаалчы төөгүге дүүштүр чураан.
Уйгу чок Улуг-Хемниң база бир сорунзалыг, номчукчуларның сагыш-сеткилин дүвүредип, хайныктырып турар хөй болуушкуннарны, чөрүлдээлерни тудуштуруп турар сюжеди болза Буян биле Анай-Караның ынакшылы. Ооң тыптып, өөскүп, быжыгып келгени, шаптараазыннарны ажып эрткени аныяк улустуң аразынга ёзулуг арыг сеткилдер, бот-боттарынга бердинген чорук дугайында улусчу идеяларга дүүшкек. Сөөлүнде барып Буян биле Анай-Караның ынакшылы революсчу, интернационалчы идеялар-биле харылзаалыг хей-аът киирикчи күш болу бээр.
Дөзү
У У У
Гюльбекова, Эльпида Георгиевна
Эльпида Георгиевна Гюльбекова (төр. 10 июнь 1923) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Тельман аттыг колхозтуң звено удуртукчузу Ессентукский район Ставропольский край, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1948).
Намдары
1923 чылда көдээ суур Санамер, бо үеде Цалкской район Грузияга грузин өг-бүлеге төрүттүнген
1938 чылда переселились в Предгорный район Ставропольского края в посёлок имени Тельмана.
ССРЭ-ниң Дээди СовединиңПрезидиум 30 январ 1948 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких показателей в сельском хозяйстве и рекордные урожаи зерновых Эльпида Георгиевна Гюльбековага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Колхозка ажылдап уламчылаан, добивалась бедик түңнелдерни. 1968 чылда ол 2 дугаар бөлүктүң инвалиди апарган, ынчалза-даа продолжала работать в колхозе. 1984 чылдан алдарлыг дыштанылгада.
Көдээ суур Санамер Предгорный район Ставропольский крайда чурттап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Гуманист
Гуманист (и узадыр адаттынар) - гуманизмниң талакчызы, кижизиг кижи.
Дөс
Г
Шарыжык
Шарыжык – чазап каан аныяк инек, назыны үштен дөрт хар чедир.
Дөзү
Ш Ш Ш
Арат шөлү
Арат шөлү – Тываның х.Кызылдың төп туружунда чыдар Тыва Аратка тураскааткан ажык хөй-ниити шөл. Ол дөрт талазындан Шуудаң (Почта) салбыры, Кызылдың Мэриязы, Көк-оол В. аттыг Театр болгаш Чазак-биле кызыгаарлаттынган. Шөлдүң ортузунда Аракчаа Раисаның кылган каас-чараш фонтаны бар, чанында Мани хүртүзү турар.
Хемчээлдери
Шөлү:
Чонну хүлээп аары:
Төөгүзү, утказы
Кажан тывылганыл?
Дөс
А А А А
Эдек туттунчуп ойнаары
Ойнаар чуруму
Бир кижи «согур-аза» болур, бир кижи - уруглар «иези» болур, өске артканнары — «уруглары» болур.
«Ие» хамык « ажы-төлүн» соонга шууштур туттунуштуруп алыр. «Согур-аза» чедип келгеш, «ие»-биле таакпылашкан улус өттүнүп таакпылажыр. А «ие» даңзазын соонда орган «уруунче» сунуучаңнаарга, «уруу» аза таакпызы тыртпас мен, ада-ием таакпызын тыртар мен дээш, черже дүкпүрүптер. Ону көрүп кааш, «аза» «иеден» айтырар:
— Артыңарда чүңерил?
— Артымда көгээржиим-дир.
— Көгээржиимниң хөлегези-дир.
— Көгээржииңер хөлегезиниң артында чүл?
— Ындыг болза, хөй ажы-төлүңнү тудуп чиир мен — дээш, «согур-аза» тура халыырга, «ие»:
— Тудуп чиир шаглыг болзуңза, тудуп чи — дээш, ажы-төлүн камгалааш туруптар.
Дөзү
Э
Кышкы Олимпий оюннары (2014)
Кышкы Олимпий оюннары 2014 (Зимние Олимпийские игры 2014, 2014 Winter Olympics, Jeux Olympiques d'hiver de 2014; үндезин ады: XXII-ги Кышкы Олимпий оюннары) – Сочи хоорайга 2014 чылдың февраль 7-ден 23-ке чедир болуп эртер делегей чергелиг спортчу маргылдаа. 2014 чылда болур Кышкы Олимпий оюннарының төвүн 2007 чылдың июль 4-те Гватемала хоорайга болган Делегей чергелиг Олимпий Комитетидиниң (Международный Олимпийский комитет; МОК) 119-ку сессиязынга бадылаан. Россияның девискээринге Олимпий оюннары 2 дугаар болуп эртер (ооң мурнунда 1980 чылда Москва хоорайга XXII-ги Чайгы Олимпий оюннары болган), а Кышкы Олимпий оюннарындан бир дугаар болур. Олимпий оюннары болган соонда ол-ла черге Кышкы Паралимпий оюннары база болур. Кышкы Олимпий болгаш Паралимпий оюннарын эртирерин «Сочи-2014» деп Оргкомитет организастап турар.
2010 чылдың март 1-де 2010 Кышкы Олимпий оюннарын байырлыг хаап турда (церемония закрытия) Делегей чергелиг Олимпий Комитетидиниң президентизи Жак Рогге олимпий тугун Сочиниң мэри Анатолий Пахомовка дамчыткан. Жак Рогге аңаа чедир 3 ай бурунгаар Сочи 2014-түң сүлдезин (логотип) база көргүскен. 2011 чылда 2014 чылда Олимпий оюннарының талисманнары кылдыр Ак Адыг (Белый Мишка), меңги Леопардызы (снежный Леопард) база Койгунакты (Зайка) шилээн. Олимпий оюннарының эгелээринге чедир 500 хонук артканда «Сочи-2014» деп Оргкомитет 2014 чылда Олимпий оюннарының слоганын дыңнаткан : ''Жаркие. Зимние. Твои.''
Сочиге болур бо кышкы Олимпий оюннары чээрби ийи (XXII) дугаар болуп эртер (1980 чылда Москвага база-ла XXII-ги Чайгы Олимпий оюннары болуп эрткен). Олимпий оюннары болган соонда чаңчыл аайы-биле 2014 чылдың Кышкы Паралимпий оюннарын база эрттирер. 2010 чылда Ванкуверге болган Олимпий оюннарынга деңнээрге маргылдааларның саны 12 кылдыр көвүдең берген, ниитизи-биле 98 медаль ойнадыр.
Эрттирер хоорайын шилээни
2006 чылдың июнь 22-де МОК-туң президентизи Жак Рогге 7 кордакчы болган хоорайларның үжүн чагылдаже эрткен кылдыр чарлаан. Ол дээрге Сочи, Зальцбург, Пхёнчхан деп хоорайлар болган.
2007 чылдың июль 4-те Гватемала хоорайга БОК (МОК)-туң ээлчеглиг 119-ку сессиязы болган. Аңаа 2014 чылда болур Олимпиаданы эрттирер хоорайны соңгуп турган.
Соңгулда бетинде кордакчы хоорайлар боттарының презентацияларын көргүскен. Сочи хоорайны дараазында спортсменннер бараалгатканнар: Светлана Журова, Евгений Плющенко, Михаил Терентьев (паралимпийжи) биле Александр Попов; спортчу функционерлерден: Вячеслав Фетисов, Елена Аникина, Шамиль Тарпищев, Дмитрий Чернышенко биле Виталий Смирнов; политиктерден: Владимир Путин, Александр Жуков, Герман Греф, Александр Ткачёв, Виктор Колодяжный.
Соңгулданың бирги турунга, БОК-туң 97 аңгы чурттарның киржилгези-биле соңгаанында, Австрияның Зальцбург хоорайы соңгулдадан үне берген. Ийиги турга Пхёнчхан хоорайны 4 сан-биле ойнап алгаш, Сочи хоорай удуп алган.
Маргылдааларның расписаниези
Дөс, PDF
Дөс
Аңгылал:Спорт
Гуманизм
Гуманизм (и узадыр адаттынар):
Дөс
Г
Шары
Шары – чазап каан улуг инек, дөненден өрү назылыг апаарга чедишкен шары деп аттыг болур.
Дөзү
Ш Ш Ш
Улуг-Хем
Улуг-Хемниң солагай талакы эриинге Барыын Сибирьниң оргулааштары төнер, а оң талакы эриинден Чөөн Сибирьниң улуг тайгалары эгелээр. Ынчап кээрге, ол бойдустуң Сибирьде чайгаар бүткен кызыгаары болур. Ооң бажында, Тывада - тевелер, а төнчүзүнде, Соңгу Доштуг океанда, ак адыглар чурттап турар.
Күчү-күштүг Улуг-Хем чогум Кызыл хоорай кыдыында каттышкан черинден эгелээр. Ооң Тывада калбаа 100-тен 650 метр чедип турар. Океанче кирип чыдар уну 50 километр калбак.
Улуг-Хемниң унунда Саян-Шушенскиниң, Красноярскиниң суг шыгжамырлары бар. Саян-Шушенск ГЭС-ти, Майнск ГЭС-ти болгаш Красноярск ГЭС-ти ында туткан. Улуг-Хем - улуг суг оруу, ында хеме чорулгазы сайзыраан. Ооң эриинде Кызыл, Абакан, Красноярск, Дудинка дээш, өске-даа хоорайлар турар. Бо улуг хемни орус-тыва чогаалчылар, чурукчулар боттарының өлүм чок ажылдарында катап-катап алгап ырлаан болгаш чураан.
Дөзү
У У Аңгылал:Тыва хемнер
Бугажык
Дөзү
Б Б Б
Сайлыг сумузу
Сайлыг – Чеди-Хөл кожуунда бир суму. Сайлыг сумузунуң төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чону 1272 кижи (2007), 1178 (2014).
Географиязы
Суур ортузунда Элегес хем агып чыдар.
Горный пер., Зеленый пер., Матросова пер., Октябрьский пер., Пролетарский пер., Степной пер. Берег 2 куд., Болотная куд., Горная куд., Горький куд., Зеленая куд., Ленин куд., Лесная куд., Матросов куд., Маяковский куд., Набережная куд., Октябрьская куд., Подгорная куд., Пролетарская куд., Рабочая куд., Степная куд., Терешкова куд., Хойтпак-оол куд., Шевченко куд.
С С
Потапкина, Татьяна Антоновна
Намдары
1922 чылда көдээ суур Новая Поляна Спасского уезда Тамбовской области, бо үеде Мордовия республиканың девискээри тараачын мордов өг-бүлеге төрүттүнген. Рано осталась сиротой и в свою семью её забрала старшая сестра, которая жила на Урале. Долу эвес ортумак өөредилгени алган.
1938 чылдан начала работать на заготовке дров в местном колхозе "Красный партизан" Уйского района. 1945 чылда саанчылап ажылдап эгелээн. После реорганизации 1956 чылда в совхоз "Уйский" осталась трудиться на ферме оператором машинного доения.
1960 чылда сумела добиться надоя в 3100 килограммов молока от каждой закреплённой коровы в среднем за год. 1972 чылда этот показатель составил 4287 килограммов молока. Это был рекорд по району. Длительное время оставалась передовиком производства, внедрила собственный метод кормления и ухода за животными. Долгое время на её опыте подготавливались молодые работники.
«За достигнутые успехи в развитии животноводства, увеличении производства и заготовок мяса, молока, яиц и шерсти и другой продукции», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле Татьяна Антоновна Потапкинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1961 чылда СЭКП кирген. Бодунуң регионун Представляла база отрасль на СЭКП XXIII съезд. 1957 чылдан 1978 чылдарга чедир Соколовск көдээ Совединиң депутады болуп турган.
Көдээ суур Мирный Уйский район Челябинская областька чурттап турган. 24 ноябрь 2005 чылда чок болган. Похоронена на поселковом чевегге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Теве
Теве – теве малдың ниити ады.
Эртем талазы-биле алырга, ийи мөгенниг теве, азы бактриа́н (Camelus bactrianus) – Camelidae деп аймактың эң улуг хевири-дир, ол ынчангаш Чаңгыс мөгенниг теве-биле кады Тевелер (Camelus) деп төрелдешкээнге хамааржыр.
Чаңгыс мөгенниг теведен аңгыда, ийи мөгенниг тевениң хемчээли база кили улуг болгаш ооң дүгү элээн сырый. Ол тевениң ийи хевири бот-боттарынга чоок амытаннар хевири болгаш, оларның холушкак төлдери кадык болгаш анаа болур.
Тывалап тевени ылгап адаары
Теве – теве малдың ниити ады бооп эр малды база ынча дээр.
Эңгин – кыс теве, төрүүр теве.
Бодаган – тевениң оглу, назыны бир харга чедир. Карачал чугаада эр бодаган, кыс бодаган дээр.
Дорум – бир хар ажа бээрге, дорум апаар, ону ийи харга чедир эр дорум, кыс дорум дээр.
Тайлак – хунан чеде берген азы ийи хардан үш харга чедир назылыг, ынчангаш эр тайлак, кыс тайлак дээр.
Дуңгуш теве – ол дээрге үш харлыг болгаш бир-ле дугаар төрүүр теве. Адаар ылгалы мындыг: дуңгуш теве төрүптерге эңгин теве апаар азы оолдуг теве апаар.
Адан теве – назыны үш харлаан болгаш чазап каапкан теве болур.
Буура – назыны үш хар чеде берген болгаш чазаттынмаан үрелиг азы бүдүрүкчү мал болур. Бир кодан тевеге бир буура чоруур.
Чедишкен теве – дөрт хардан ыңай назылыг тевени чедишкен теве дээр.
Дөзү
Т Т Т
Буга
Буга – чазаваан үрелиг эр бода мал. Чедишкен буга инектеринче өске буга чагдатпас болур. Бир коданга бир буга турар. Кончуг эъткир, сүткүр уксаалыг мал угун шилип тургаш, буга салыр.
Дөзү
Б Б Б
УНС
Дөзү
Аңгылал:Политика Аңгылал:Украина
Гуляш
Гуляш (я узадыр адаттынар) (венг. gulyás (гу́яш)) - доорап каан эъттен кылган венгр чоннун ундезин чеми. Инек азы бызаа эдин ыштаан шпик очулга херек, согуна, перец(паприка) болгаш картофель-биле быжырар. Харк быдааларга хамааржыр. Эгезинде ук быдааны венгер кадарчылар кылып турган болгаш, ону ханы пашка от кырынга кылыр турган.
Эътти эгезинде хаван чаанга согуна-биле пашка азы ханы хаарар пашка (сковородкага) кызылдыр азы саргартыр картталырынга чедир быжырар. Оон соонда пашче изиг суг кудупкаш, белен быжырган картофельди, томат пастазын азы чаа помидорларны, чигирзиг перецти[1], далганны немээш, будеринге чедирер.
Дөс
Г
Түлүш
Түлүш - тыва төрел аймактарның бирээзи.
Түлүштерниң адырлары көвей: Адыг-Түлүш, Улуг-Түлүш, Дүктүг-Түлүш, ...
Солун чүүл
VIII - IX вектерде Түлүштерниң өгбелери боттарын Төлес деп адаар турган. Ол шаандагы үелерде Йерлиг-чор деп кижи чурттап чораан, ооң дугайында "Ээрбек I" деп даш төөгүлеп турар.
А А
Тогду
Тогду – баштайгы хураганын бир дугаар төрүп турар хой, ооң назыны ийи харлыг азы хунан хой.
Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүү
Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүүнүң туружу болгаш сылдыстары
Лира биле Куу деп сылдыстар бөлүктериниң мурнуу талазында Эзир деп сылдыстар бөлүү бар. Вега, Денеб база ол сылдыстар бөлүүнүң α (альфа) сылдызы Альтаирни барымдаалап ук сылдыстар бөлүүн тып ап болур. Бо үстүнде адаан үш сылдыстар чидиг булуңу-биле мурнуу чүкче көрүнген барык-ла дең талалыг үш-булуңчукту тургузуп турар. Эзир деп сылдыстар бөлүүнде 75 хире сылдыстар бар. Оларның эң чырыы - Альтаир. Ооң чырыы 0,9 сылдыс хемчээлинге дең. Ортумак чырык элээн каш сылдыстар бар: γ (гамма) (2,8), ζ (дзета) (3,0), υ (ипсилон) (3,4) болгаш λ (лямбда) (3,6). Арткан сылдыстары оон-даа кошкак.
Тогду
Дөзү
Т Т Т
Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүү
Альтаир сылдыс
Альтаирниң үстүнде - γ (гамма), а адаанда - β (бета) сылдыстар оортан чаңгыс аай ыракта турарлар. Ону ол сылдыстар барымдаалап тып ап болр. Ол ийи сылдыстарның чырыының хемчээли 3,9 сылдыс чырыының хемчээлинге дең.
Альтаир масса болгаш объем талазы-биле Хүнден элээн улуг, изии оон артык - 8500°. Эзир деп сылдыстар бөлүүнде η (эта) сылдыс үргүлчү өскерлип турар. Ооң өскерлиишкини 7 хонук 4 шак 14 минута 20 секунда болгаш-ла солчуп турар. Ол үеде ооң чырыы 3,7 сылдыс хемчээлинден 4,4 сылдыс хемчээлинге четкилээр.
Кызыр хой
Кызыр хой – төрүвээн кыс хой азы бир чылын төрүвээн хой.
Дөзү
К К К
Иви
Иви малдың аттары болгаш назыны:
Мынды – кыс иви, анайлыг иви.
Эдер – бугазы, бүдүрүкчү мал. Бир эдерниң мындылары бир чүс, ийи чүс болгулаар. Алдын хире бөлүк мындылар бар болза, оларның аразынга бир эдер чоруур. Ивилерниң эдержир үелери тос болгаш он айлар. Үш хар ажып, дөрт харже кирип чорааш, ивилер эдержир. Эдерни мунмас, чугула херек апарза, бичии чаштар мунар. Мынды бир чыл болгаш анайлаар.
Богона – эдер херек чок апаарга, азы улгады бээрге, чазап кааптар, ооң адын богона дээр.эдерни мунмас, богона апаарга хөлге кылдыр мунар. Анай – ивиниң чаа төрээн оглу – анайы. Мындының чаш оглу эр-даа, кыс-даа болза, анай дээр. Назыны бирден ийи хар чедир. Бо чылын төрээн чүвелерни анайлар дээр, бир хардан ийи хар чедир чүвелерни куу анайлар дээр.
Таспан – бир хар чедир эр-даа, кыс-даа чүвелер. Мындының бир харга чедир анайын таспан дээр.
Дөңгүр – ийи харлыг эр чүве, чазаваан-акталаваан чүве болур.
Мынчак – ийи хар чедир кыс чүве, эге төрүвээн кыс чүве болур.
Дүктүг-мыйыс – ол болза ийи хар ажыг эр чуве.
Мынды – дөрт хардан өөрү кыс ивилер.
Куудай – үш болгаш дөрт харлыг чазап каан чүве. Куудай эмдик хевээр болур, ынчангаш ону хөлге кылдыр мунмас.
Чары – чазап каан иви, ону мунар кылдыр өөредип каан. Үштен дөрт хар үезинде чарыны мунар кылдыр өөредир болгаш кырыыжеге чедир хөлге болур.
Хур анай – ол болза эр-даа, кыс-даа бир харлыг анайны хур анай дээр. Эр хур анайны дөңгүр дээр, кыс хур анайны мындыжак дээр.
Иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар.
Дөзү
И И И
Гудрон
Гудрон (о узадыр адаттынар) - нефтини болбаазыратканының артыышкынындан алыр, орук тудуунга хереглээр митпек кара чүүл, ону ажыглап кылган орук шывыы.
Дөс
Г Г
Тураскаал Е-61 (Тыва)
Тураскаал Е-61 (Тыва) − Тываның Чаа-Хөл кожуунда Суглуг-Адыр деп черде тураскаал.
Элегес хем
Элегес - Чеди-Хөл кожуунда хем. Ооң ниити шөйүлген дурту - 177 км. хире. Суг курлавырлыг бассейни 4810 км² чеде бээр. Октябрьда доңгаш Майга чедир доштуг болур.
Адының утказы
Элегес деп сөс хемниң кыдыынга шаандан тура чурттап чораан "Элеңнер" деп төрел-бөлүктүң ады-биле адаан.
А ол төрел-бөлүк аттың үндезини болза "элең" деп сөс.
География
Хем Чеди-Хөл кожуунда агып турар.
Дириг амытаннар
Хемде балыктар: шортан, ала-буга, ёрш (?), байлаң-балык, мезил, плотва(?), щиповка(?) болгаш о.д.ө.
Дөс
Э Э Аңгылал:Тыва хемнер
Тарымал тоорук
Тарымал тоорук (бөдүүн чугаада —кара тоорук) — чангыс чылдың үнүжүнуң үрезини (Helianthus annuus). Бир дугаарында үс кылыр дээш бүдүрүп турар,а үс аъш-чем кылырынга база оон-даа оске чүүлдерге ажыглаттынып турар.
Тарымал тоорук бүдүн делегейде тарыттынып турар.Делегейде тооруктуң улуг бүдүрүкчүлери-Украина,Россия болгаш Аргентина болуп турар.
Тургузуу
100 грамм хоорбаан тоорук кижиниң хүнде чиир Е витаминиң нормазын 130% хандырып турар.(тооруктуң байы витамин Е болуп турар), 70 % — витамин B5, 40 % — витамин B6, 35 % —  витамин B3,39 % —  белокта, 44 % — клетчаткада, 115 % — фосфорда, 113 % — селенада, 92 % — честе, 35 % — цинкте, 32 % —  магнийде, 24 % — калийде,21 % — демирде. Бо чем хөй каллорийлиг: чартык кезии чемиштиг бүдүмелдери үс холумактыг, энергия үнези 580 ккал болуп турар.
Хооруп каан тоорук,хоорбаан тоорукка бодаарга эвээш ажыктыг витаминнерлиг. Өңү,чыды болгаш амданны тоорукту кайы-хире хоорганындан болгаш дузаанындан хамааржыр.
Белеткели
Шөлден аштап каан тооруктарны тускай черже чедирер.Аңаа таарымчалыг агаар болгаш эптиг техника-биле кылып турар.Тускай черге будүрген тоорук лабораторлуг шинчилелди эртер. Шыгы эвээш болгаш богун эки арыглап каан болган тудум, ол амданын хевээр атырар.
Ажыглалы
Дүрүм аайы-биле,Как правило, в пищу употребляются крупные семена немасличных сортов подсолнечника. Тоорукту чиирде диштер дузазы биле чиир, ону казыптарга дашты адырлгаш иштинде читтингир урези ни ааска артып каар..Хөй чурттарда тарымал тоорукту шөлге аарыкчылап чиир кылдыр санап турар, тоорукту маргылдаалар болурга шөл даштыынга садар.
Үен-даян тоорукту казыырга диштер урелип болур.
Үс
Тоорукту аштаарда тускай машиналар ажыглаар..
Үс бүдүрүп турар заводтарда аштап каан үрезиннерден үстү болбаазырадып турар.Үсту аңгылааш,артып калган богун мал-маганга берип турар.
Солун фактылар
Тарымал тоорукту садарын болгаш казыырын 1919 чылдың чайын Харьковка садарын хоруп турган,Деникин шупту Россияның "багай чүүлдерин" оларда көрүп турар деп хопка бүзүрээш ынчалган.
Шөлүлгелер
Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных
Хураган
Хураган – хойнуң чаш төлү, бир хар чедир ниити ады. Кыс хураган азы эр хураган деп база адаар.
Эдиски
Эдиски (о узадыр адаттынар) – алгырып медээ бээр херексел, үн-биле бээр медээ.
Динлиннер
Динлиннер (Dingling (丁零) азы Гаочэ (高車), Чилэ (敕勒), Телэ (鐵勒), тегреги) – бир дугаар кыдат бижимел барымдааларда бистиң эрага чедир 202 хире чылдарда хунну шаньюй – чагырыкчы, хаан Модэниң эжелекчи дайыннарының үезинде демдеглеттинген Мурнуу Сибирьниң эрте-бурунгу чону. Кыдат медээлел дөстеринден алырга, динлиннер хуннулдардан укталган, Енисейден чөөн талаже Байкалга чедир, Ангара хемниң солагай чарыында черлерге чурттап чораан.
Төөгүзү
93 чылда Кыдаттың сяньби, динлиннер болгаш чешисцтеринден (Турфан оазизинниң чурттакчылары) тургустунган каттыжыышкыны хуннуларны чылча шапкан, а 155 чылда сяньбилерниң баштыңы Таньшихуай хуннуларны тиилээн, бо бүгү чүүлдер хуннуларны сандараашкынга чедирген. Хунну империязының буураашкынының соонда, Мурнуу Сибирьни эжелеп чораан динлиннер Моолдуң соңгу кезээнге көстүп келгеннер. Ынчалза-даа динлиннерниң бир кезээ кыска үе иштинде соңгу хуннар болгаш сяньбилер-биле холушкан. Динлиннерниң өске бөлүү Кыдатче ханылап киргеш, чоорту кыдатчы бергеннер. IV-V чүс чылдарда мурнуу сюннуларже кирип, Кыдаттың девискээринге турумчу бергеннер. Олар сөөлүнде варвар ызыгуур хааннарга улуг рольду ойнап чорааннар. Төп Азияга динлиннер база катап IV-кү чүс чылдың төнчүзүнде табгачилерниң дайзыннары кылдыр көстүп келгеннер. Чоорту олар жуаньжуаннар-биле адааннажып эгелээннер.
487 хире чылдарда динлиннер Афучжило биле Цюнци акышкыларга чагырткан 12 аймактар конфедерация тургузуп алган. Динлин деп этноним ажыглаттынып турза-даа, чаңгыс ол-ла үеде өске транскрипциялар болгаш очулгалар тыптып, ажыглаттынып эгелээн. Оларның бирээзи гаочэ (азы гаоцзюй) – «бедик тергелер», өскелери – дили, тэлэ, чилэ, чжилэ болгаш телэ.
Түрк теория
Эрте-бурунгу төөгүлүг кыдат бижимел барымдаалар-биле алырга, эрте-бурунгу уйгурлар динлиннерден укталган.