cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сылдыстарның хемчээли
Сылдыстарны ылгаары
Сылдыстарны көстүп турар чырыының аайы-биле ылгаар. Эң-не көскү чырык сылдыстар бирги хемчээлдиң сылдыстары болур. Оларның саны 20 хире; ооң ыңай тода эвестерин ийиги хемчээлдиң сылдыстары дээр, оларның саны 65 хире; оон ыңай бүлүргей, үшкү хемчээлдиң 200 хире сылдыстары бар. Сылдыстарны чырыырының аайы-биле хемчээри он алдыгы хемчээлге чедип турар. Амгы үеде шыдалдыг телескоптар-биле шинчилээрге ийи миллиард хире сылдыстарның бары илерээн болгаш эртем-техника сайзыраан тудум-на сылдыстар хемчээлин тодарадыры улам сайзыраан.
Сылдыстар хемчээлин тодарадыр дүрүм
Сылдыстар хемчээлин тодарадырының тургускан дүрүмү-биле алырга, сылдыстарның чырыы сула болган тудум-на, ооң көстүр хемчээли улам улуг болур. Сылдыстарның чырыының хемчээли янзы-бүрү болганда, олар бүдүн саннар-биле (1, 2, 3 дээш оон-даа ыңай) тодараттынары албан эвес. Ынчангаш сылдыстарның чырыының хемчээли колдуунда-ла үүрмек саннар-биле тодараттынар болгаш латин m деп үжүк-биле демдеглеттинер. Чижээ 2m,12; 3m,56; 5m,78 дээш оон-даа ыңай.
Чидиг, чырык сылдыстарны улам тодаргайлап хемчээрге, оларның хемчээли бирги хемчээлдиң сылдыстарындан ажып турар болган.
Ындыг сылдыстарны тик хемчээлдиг сылдыстар дээр. Оларга Вега, Арктур, Капелла хамааржыр болгаш ол сылдыстарның чырыының хемчээлин мынчаар көргүзер: 0m,14; 0m,24; 0m,21. Тик хемчээлдиг сылдыстардан-даа артык чырык Канопус биле Сириус деп сылдыстар бар, оларның чырыын казыыр сылдыс хемчээли-биле демдеглээр: казыыр 0m,89 болгаш 1m,58.
Хүннүң, Айның болгаш планеталарның чырыын сылдыс чырыының хемчээли-биле база тодарадып болур. Ол таварылгада Хүннүң чырыы казыыр 26m,7, а Айның чырыы казыыр 12m,7 сылдыс хемчээлинге дең.
Амгы үеде астрономнар сылдыстарга чедир хемчээлдерни болгаш оларның чырыының хемчээлин эки ылгап билир. Хүнден каш катап чырык-даа, оон сула-даа чырык сылдыстар бары илереттинген. Алдын Балык деп бөлүк сылдыстарның кол сылдызы Хүнден 400 муң катап ырык. Сылдыстар хемчээл талазы-биле Хүнден улуг-даа, биче-даа болур. Улуг эвес биии хемчээлдиг изиг сылдыстарны "ак карликтер" дээр. Чижээ: Ван-Маанен деп сылдыс хемчээл талазы-биле Черден биче. Ооң температуразы кончуг бедик. Чамдык ындыг сылдыстарның кырының изии чүгле 2000° - 3000° болгулаар. Хүн дээрге кырының изии 6000° ортумак хемчээлдиг сылдыс-тыр.
Кончуг чырык "тергиин улуг" сылдыстар Октаргайда ындыг-ла хөй эвес. Ындыг сылдыстар хемчээл талазы-биле база янзы-бүрү. Куу деп бөлүк сылдыстарның аразында чараш, ак-көк өңнүг тергиин улуг Денеб деп сылдыс бар. Ооң кырының изии 10 000°, а объему Хүнден 64 катап улуг.
"Тергиин улуг сылдыстарга Хүнден соок, а хемчээли-биле оон улуг сылдыстар хамааржыр. Аңаа Орион деп бөлүк сылдыстардан Бетельгейзе кирер. Соок сылдыстарның кырының изии 1000° - 1500° болгулаар. Лира деп бөлүк сылдыстарда Вега дээр сылдыс база "тергиин улуг" сылдыстар санынга кирер. Ооң кырының изии 11 200°. Ол ышкаш 30 000°, 50 000° болгаш харын-даа 100 000° изиг улуг сылдыстар база бар.
Горшкова, Ольга Константиновна
Ольга Константиновна Горшкова (5 февраль 1942 — 4 январь 2017) — совет строительной промышленности мурнакчызы, моллировщица стекла Борского стекольного завода имени Горького Министерства промышленности строительных материалов РСФСР, Горьковская область, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986), депутата Верховного Совета РСФСР 11-го созыва (1985-1990).
Сылдыстарның хемчээли
Сылдыстарның хемчээлин демдеглээри
Ол демдеглелдерни үжүктерге болгаш саннарга мынчаар база илередип болур.
Горшкова, Ольга Константиновна
Намдары
Родилась в 1942 чылда көдээ суур Абаимово Сергачского района Горьковской области. В четыре года вместе с семьёй переехала в посёлок Стекольный близ города Бор. 1960 чылда школага өөредилгезин дооскан. Трудоустроилась на Борский стекольный завод в цех №19 фасетчицей. Занималась мойкой стекла - аар база хирлиг ажыл.
Сылдыстарның хемчээли
Дөзү
С С С
Горшкова, Ольга Константиновна
Намдары
1965 чылда стала работать моллировщицей гнутого сталинита. Принимала участие в изготовление всех гнутых стекол для Горьковского и Волжского автозаводов. Работала с личным клеймом качества.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 19 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II степени.и
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 май 1986 чылдың Чарлыы-биле "за успехи достигнутые в выполнении заданий одиннадцатой пятилетки и социалистических обязательств" Ольга Константиновна Горшкова была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Активно работала на общественных нагрузках. Избиралась депутатом Борского городского, Горьковского областного и Верховного Совета РСФСР 11-го созыва. Бор хоорайга чурттап турган. 4 январь 2017 чылда чок болган. Пичугинское чевегге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Трудовой Славы орден долу кавалерлери Аңгылал:ССРЭ-ниң хоорай совединиң депутаттары Аңгылал:РСФСР-ниң Дээди Совединиң 11 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Горьковск область совединиң депутаттары
Сүт
Сүт — кыс сүт чемиштиглерниң боттарынлан бүдүрүп турар чемниг суук бүдүмели. Ооң бойдус аайы-биле үндезин тоймулаашкыны - чаа төрүттүнген дириг амыттаннарның (кижиниң база) чеми, чүге дизе олар өске чем шиңгээдип чип шыдавастар.
Мерген угаанының үш хевири
Мерген угаанының үш хевири - буддизмде өөредиг шиңгэдиринге хамаарышкан бир билиишкин.
Сүт
С
Мерген угаанының үш хевири
Мерген угаанының үш хевири :
Дөзү
М М
Тыва эки-турачы танкистер
Тыва эки-турачы танкистер. 1943 чылдың майның 20-де, ТАР-ның баштайгы эки-турачылары, танкистер, ада-чурттуң фронтузунче Кызыл хоорайдан чорупканнар.
Дөзү
Аңгылал:Эки турачы
Ийиги хүн
Ийиги хүн азы Вторник (Вторник, Tuesday, Мягмар) — чедиликтиң ийи дугаар хүнү.
Өске дылдарда
Армян (Երեքշաբթի — ерекшабти́), грузин (სამშაბათი — самшабати), башкир (шишәмбе), таджик (сешанбе) болгаш татар (сишәмбе) дылдарда сөстеп очулгазының утказы «чартык улуг-хүнден тура үш (хүн)» бооп турар.
Индияның классик дылдарында – пали болгаш санскрит, шак ынчалдыр Таиландыда база, ийиги хүннү Ангарака («кызыл өңнүг кижи/чүве») деп даар, ынчангаш дайын бурганынга Мангалга болгаш кызыл планетага Марска тураскаадып адаан.
Япон дылда ийиги хүннү «от хүнү» (火曜日) деп сөстеп очулдурар.
Вторникке хамаарышкан болуушкуннар
АКШка 1929 чылдың октябрьның 29-та ийиги хүннү Кара ийиги хүн деп адаан, чүге дизе ол хүн — фондулуг делгүүрге улуг дүвүрээшкин эгези-дир, Улуг депрессияның эгези болган Кара дөрткү хүүннүң соонда баштайгы ийиги хүн.
Ай бүрүзүнүң ийиги вторнигинде компания Microsoft программаларының чаартылгаларын (патчтарын) үндүрер. Кезек система удуртукчулары баштактанып ол хүннү Кара ийиги хүн дээр.
Демдеглелдер
Аңгылал: Чедилик Аңгылал: Үе
Азерин
Азерин (Түрк дыл: Azerin) (шын ады Анaханым, Азербайжан төвү Бакыдa (Баку) төрүттүнген) - ыраажы. Азерин, ырыларында Түрк чоннуң ырыларын чаа үениң хөгжүмү-биле холаан.
Төөгүзү
5 харлыктa Азербайджан күрүне радио програмындa, 1985 чылдa Москвадa, 1986 ч. Грузиядa алдардыг кижи болду. 1990 ч. Музыкa Академиге кирген. 1994 ч. Түркийе (Турция)гa барган. Бир дугaар албомь Казакстандa "Азиянын Үнү" (Асянын Сеси)   конкуренциядa үндүрген. Түркийеде ТРТ Аваз каналындa "Анталядa Йаз Акшамы" музыкa программазындa сунужудур.
Окунев культуразы
Үези: бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың эгези – бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың ортузу. Хакасияда Окунев улус деп черге С. А. Теплоухов 1928 чылда ол үениң базырыын каскан.
Сибирьниң болгаш Тываның хүлер вегинге хамаарышкан культура. Кижилер ийи азы дөрт дугуйлуг тергелер ажыглап турган.
Көжээ. Окунев культураның чону III муң чылдың эгезинден эгелеп даш көжээлер тургузуп эгелээн. Көжээлерге инектер, сыынар, куштар чуруун силип каар. Кижи арнын силип каан көжээлер база турар, чамык көжээлерде мыйыстыг кижи арнын чуруп каан, чамдыызында кижи арнындан хүн херелдери "үнүп чырып" турар. Кижи арынныг көжээлерни улус бурганнар кылдыр санап чораан. Ындыг көжээлер чанынга улус дагылга эртирип чораан. Шылгараңгай көжээлер Хакасияда бар: Тас Хыс биле Улуг Хуртуях Тас. Көжээлер колдуунда Минусинск ховузунга тургустунуп турган, Алдайда, Улуг-Хемде олар ийи-чаңгыс таваржыр.
Өлген кижини ооргазынга чыттырып каар, буттары дорт чытпас: дискээн өөрү сөгүрерти сып каан болур.
Дөс
Леонтьев H.B., Капелько В. Ф., Есин Ю. Ф. Изваяния и стелы Окуневской культуры. -Абакан: Хакасское книжное издательство, - 2006. 236 с. ISBN 5-7091-0238-5 Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Адыр-бут деп оюн
Ойнаар херексели: бир кижиге-ле эш-эш адыр-буттар. Ону белеткеп, чазап алыры берге эвес. Шаанда болза, адыр талды кескеш, бир адырын чолдайты кезип каапкаш, ийи адырның аразынга бутту кыспайн, тааржып турар кылдыр чазап аар. Адыр-буттап ойнаарда кандыг-даа чижек дүрүм чок, чаржыр дээн болза, «чеве» дээш-ле чаржып үнүптер. Ол оюнну чаржып адааннажыр дээш-даа эвес, ону ойнап турган кижи кандыг-ла бир билдинмес «күштүң» ачызы-биле базып-ла турган черинден бедий берип, кылаштап, терең сугну идиин өттүрбейн кеже бээри бичии кижилерге кайгамчык солун, ынчангаш олар ол оюнга туралыг.
Амгы үеде адыр-бут кылып алыры чүден-даа белен, адыр тал-даа дилеп турбас, кадаг, балды, маска дузазы-биле чавыс-даа, ийи-бир метр бедик-даа кылып алыр дизе туразы. Ол оюнну элээн сайзырадып чижек дүрүм хевирлиг чүведен чогаадып алгаш, школа, клубтарга спортчу хөглүг оюннар кылдыр организастаар болза аажок солун.
Черле ынчаш кижи амытан Ие-чериниң кырынга чурттап чорааш, кандыг-ла бир кайгамчык хуулгаазын "күчү-шыдалын" сонуургаар, аңаа дээп, ону шенеп көрүксээр. Кижи чүге ону сонуургап чайганыксаарыл? Бичии кижи мыңгыртыланып турда, ону кандыг-ла бир билдинмес кайгамчык «күш» агаарга чүректи сииледи, бодун бобу эскербейн баар кылдыр эстедип, төөректей бээрин сонуургаар.
Шаанда шагда аалдарның чазаг, күзээниң чанынга улуг улус албан-биле турган дытка мыңгыртыны кылып бээр, кыжын соок болбазын дээш кажаа иштинге мыңгыртыланыр.
Чуңгу оюнун бичии уруглар база дыка сонуургап ойнаар. Үргүлчү чуңгулаар черлер, колдуунда-ла кыштаглар чоогунга болгулаар. Хой кадарчызы оолдар, уруглар хоюн албан-биле чуңгулуг билир черинче кадарып үнгеш, хоюнуң бажын дозуп ап тургаш, чуңгулап тура хүнзээр. Чуңгуда ындыг-ла тускай херексел чок, аал чаны болза чазап каан ыяш чаактарлыг шанакчыгаштар ийи-чаңгыс бар болгулаар, нургулайында-ла калбак шуугай азы «төрелеп» каан алгы эскии «шанактарлыг» болур. Кадарчылар оларны сөөртүп алгаш чоруур эвес, өшкү кежи тонунуң соңгу эдээниң дүктүг чарыын аңдара тырткаш, олуруплаттар, чазын-чазын өшкү кежи чучааның соо-даа хокпаяр, дүгү-даа хырайлыгар, оон авалары аттынар. Аттынарга-даа канчаар боор ону хоруур арга бар эвес, кадарчыны кадарар эвес, бүгү уруглар шупту чуңгулаксаар чүвени. Чамдыкта сөөртүп чоруур өшкү кежи дилиндекти-даа кылып бээр-ле.
Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/99
А
Адаров, Аржан Оинчинович
Аржан (Владимир) Оинчинович Адаров - 1932 чылдың июль 15-те Даг Алтайның Онгудай районунуң Каярлык (амгы үеде ону «Шүлүкчүлер шынаазы» деп үнелеп турар) деп суурга малчын кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Ооң адазы малчын кижи чораан. 2005 чылдың июнь 9-та мөчээн.
Төөгүзү
Ол—Ада-чурттуң Улуг дайынының фронтуларынга эрес-маадырлыг тулчуп чорааш өлүрткен. Шүлүкчү Владимир Оинчинович дайын үезиниң кадыг-берге чылдарында школага өөренип кирген. Сөөлүнде чонунга Аржан деп шола-биле алдаржаан, ол ады «Интернаттың ачызында ортумак школаны доозуп алган мен» деп ол адыңар канчаар тыптып келген деп айтырыгга: «Москваның А.М. Горький аттыг литература институдунга бирги курску өөренип тургаш, бирги бижээн чогаалдарын демдеглеп бижиири-биле аттар шилип эгелээрге Аржан деп ат таварышкан» деп Нина Кированың интервьюзунда чугаалап турар [МТ 1985 май 31]. 1957 чылда А. Адаров Москваның А. М. Горький аттыг литература институдун дооскан. Область солунунуң тускай корреспондентизи, Даг-Алтайның ном үндүрер чериниң кол редактору база директору, СЭКП-ниң Горно-Алтайск хооркомунуң секретары бооп ажылдап чораан.
Совет үениң орус чогаалчызы, шүлүкчү, прозачы, Совет Эвилелиниң алдарлыг ажылдакчызы. Алтай чоннуң база бир улуг чогаалчыларының бирээзи, А. М. Горький аттыг литература институдунуң доозукчузу, Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү область болгаш хоорай Советтериниң депутадынга база РСФСР-ниң Чогаалчылар съездилериниң делегадынга, 1983 чылда РСФСР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң Даг-Алтай салбырының харыысалгалыг секретарынга сонгуткан, тус черниң билдингир солуну «Алтайдын Чолмонынга» корреспондентилеп, кол редакторунга, «Алтай Телекей» деп уруглар солунунга кол редакторунга, Алтайның ном үндүрер чериниң Даг Алтайда салбырының директорунга, СЭКП-ң Даг Алтайында хоорай комитединиң литература талазы-биле тайылбырлакчызынга, Алтайның Чогаалчылар эвилелиниң даргазынга ажылдап келген.
Шүлүктер
Эвээш эвес шүлүктер, шүлүглелдер, чечен чугаалар, чыындыларының автору, дөрт романнарның, элээн хөй шиилерни арттырган Ооң чогаалдары школаларда болгаш дээди өөредилге чеплеринде өөренип эгелээн Алтайның төп солуннарынга «Правда», «Литературная газета» удаа-дараа парлаттынып турган. Пушкинниң, Лермонтовтуң, Гогольдуң, Айтматованың, Фурмановтуң, Джалильдиң, Войничтиң, Марковтуң чогаалдарын алтай дылче очулдуруп турган. Ол ышкаш Алтай улустуң гимниң автору база алтай теледамчыдылганың эгелекчизи.
Алтай литератураның болгаш культуразының сайзыраарынга киирген улуг үлүг хуузу дээш хөрек демдээ-биле, «Улустарның Найыралы» болгаш Хүндүткелдиң ордени-биле шаңнаткан. Алтай чон бодунуң ынак чогаалчызы Аржан Адаров 2005 чылдың июнь 9-та мөчээн.
Чогаал ажылы
Чогаал ажылын А. Адаров 1951 чылда эгелээн. Алтай дылда «Чүректиң ыры», «Күскү хат», «Хүнге чоок чер», «Көшкүн чон», «Даартагы эртен», «Терээн черимниң салымы», «Хүннээрек Алтай», «Алтай — алдын оран», «Кижилерге сөглээн сөс», «Ынакшылым өлбес» деп шүлүктер номнарын, «Чанган дуруяалар», «Сорулга», «Улуг өртемчейже орук» деп тоожулар болгаш чечен чугаалар чыындыларын парлап үндүрген. «Чиктиг кижи», «Абайымның кадайланганы» деп комедияларны бижээн.
Аржан Адаровтуң чогаалдары алтай улустуң бурунгу төөгүзү-биле болгаш амгы амыдыралы-биле тудуш харылзаалыг. Ооң шүлүктеринден меңги баштыг бедиктер, оортан шаагайнып шурап баткан шапкын хемнер, кайгамчыктыг ногаан эзимнер, көктүг шынаа лар каракка көстүп келир. Алтайның чери — шынап-ла магалыг чараш оран. Ынчангаш кижиниң сеткилиниң янзы-бүрү өңнерин илередирде бойдустуң мөңге чаагай бүдужүнуң чурумалын ажыглаан чогаалдар А. Адаровтуң шүлүктеринде хөй таваржып турар. Төрээн чер-чурт, төрел чонунга чоргаарал, амгы совет кижизиниң тургузукчу куш-ажылы болгаш ынакшыл — шүлүкчүнүң чогаалдарының кол тематиказы болуп турар.
А. Адаровтуң шүлүктерин орус дылга очулдургаш Москвага болгаш Барнаулга «Кочевники», «Живая вода», «Высокая земля», «Пусть живет кедр», «Подснежнике, «Цветы у вечных снегов» болгаш өске-даа аттар-биле парлап үндүргүлээн. Ооң чогаалдары өске дылдарже база очулдурттунган.
Ынакшыл лириказы
Адаровтуң ынакшыл лиирказынга бижиттинген шүлүктери эвээш эвес: алтай дылда «Песни сердца» деп чыындыда «Черноглазая», «Голубой вечер», «Вечером», «Тихий город мой», «Два окна», «Если ты колдунья…», «О, дорогая перед тобой…», «Провода», «Звезда моя», а тыва дылда «Мээң чүрээмде», «Даңгына», «Ынакшылдың хады», «Илби-шидилиг ыяш» дээш оон-даа өске.
Дөзү
А А
Сингармонизм
Сингармонизм дээрге сөс иштинге ажык үннерниң аяннажылгазы-дыр. Чамдык улустуң чугаазында үн аяннажылгазынга ажык эвес үннер база киржир. Ол термин ийи грек сөстүң каттышканындан тывылган: συν- — кады и ἁρμονία — хөөн, аян.
Тыва дылда үн аяннажылгазы
Тыва сөстерде 3 аңгы ажык үнннер аяннажылгазы бар.
Таалай аянажылгазы
Таалай аяннажылгазынга чагырткан ажык үннер, азы чүгле чымчак, азы чүгле кадыг одуругнуң үннери бооп бөлдүнчүр. Сөс иштинге бир дугаар ажык үн чымчак одуругнуң үнү боор болза дараазында слогта ажык үн база чымчак одуругнуң үнү болур. Бир эвес, бир дугаар ажык үн кадыг одуругнуң үнү боор болза дараазында слогка чүгле кадыг одуругнуң турар.
Эрин аянажылгазы
Сөс мурнунга эрин-биле адаар үн турар болза, дараазында слогка, ооң-биле аяннаштыр база-ла эрин-биле адаар ажык үн турар. Эрин аяннажылгазынга чагырткан үннер сөс иштинге чүгле эрин-биле адаар үннер бооп бөлдүнчүр.
Чижээ: орук, урук, өдүг, улуур, удуур, ужудукчу, оолдуң, өөмнү, өөрүмнү, одуг, үгүнү, үнүштүг, улуур,
Эрин аяннажылгазының дээжи кызыгаарлыг, тыва дылда ол нептеревээн. Ажык эвес үннүң арты-мурнунга чүгле «о», азы чүгле «ө» деп морфемалыг сөстер тыва дылда чок. Моол сөсте ындыг морфемалыг сөстер бар.
Чижээ: Мөрөн — Мөрен, өндөр — бедик (өндүр), төрөл — төрел, могой — чылан (могай), орон — оран, тооно — хараача (тоона).
Эрин аяннажылгазынга чагырткан ажык үннер алтай чоннуң чугаазында база дыка сайзыраан.
Өк-биле адаан үннер аянажылгазы
Бо чүвени эң баштай 1970-ден чылдар төнчүзүнде Сеглеңмей Светлана Феликс кызы эскерген. База-ла ооң дугайында 1980-зен чылдардан эгелеп К. А. Бичелдей бодунуң эртем ажылдарынга бижип турган.
Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза, дараазында барган 6 кыска азы 6 узун ажык үн шак ол, өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ындыг сөстерге дөгере ажык үннер кулакка дыңналыр-дыңналбас-даа болза өктүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ажык эвес үннер безин өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза өске үннер кажан-даа арыг дыңналбас.
Үн аяннажылгазынга таарышпас сөстер
Тыва дылда үн аяннажылгазынга таарышпас сөстер бар.
Кожумактар
Фонетиказы тыважываан, олчаан үлегереп алган сөстерге, оон ыңай нарын тыва сөстерге кожумак немежир болза, шак ол кожумактың ажык үнү сөстүң сөөлгү слогунда турар ажык үнден хамааржыр. Чижээ: артистиң, директорнуң, киш-кулааларга, кызыл-өзектиг, сеткүүлдүң.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Сүрүң-оол, Салим Сазыгович
Салим Сазыгович Сүрүң-оол (апрель 15, 1924 чыл - апрель 10, 1995 чыл) — тыва шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, Тываның улустуң чогаалчызы.
Намдары
С.С. Сүрүң-оол 1924 чылдың апрель 15-те Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң Ак деп черге төрүттүнген. Кызыл-Мажалыктың эге школазынга, Кызылдың башкы техникумунга, совет партия школазынга өөренгеш, Кызылда күрүнениң педагогика институдун дооскан.
Күш-ажылчы намдарын партия обкомунуң инструкторундан эгелээн, Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, кол редакторунга, радио комитединиң редакторунга Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң харыысалгалыг секретарынга, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң дыл секторунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чораан.
С. Сүрүң-оол чогаал ажылын 1946 чылда эгелээн. «Баштайгы ном» деп шүлүктериниң чыындызы 1952 чылда чырыкче үнген. Ол ниитизи-биле 22 проза болгаш шүлүк номнарының автору, оларның аразында чонга эң-не билдингири: «Көк-көк даглар», «Ынакшыл-дыр», «Кижиниң намдары», «Авазынга даңгырак», «Өске кадай», «Тывалаар кускун». Ол хөй санныг өөредилге номнарын, орус-тыва, тыва-орус болгаш тыва дылдың тайылбыр словарын белеткээринге киришкен. Тыва дылче А. Пушкинниң «Хүлер аъттыг», «Цыганнар», «Кавказка туттурукчу», М. Лермонтовтуң «Калашников садыгжы дугайында ыр» деп шүлүглелдерин, П. Ершовтуң «Мөгенниг аътчыгаш» деп шүлүктээн тоолун, Лу Синьниң «А-Кьюнуң чогум төөгүзү» деп тоожузун болгаш өске-даа хөй чогаалдарны очулдурган.
ССРЭ-ниң болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. Тываның комсомол шаңналының лауреады. Ооң адын «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген. Чогаалдары ССРЭ-ниң улустарының болгаш делегейниң улустарының дылдарынче очулдуртунган.
Тураскаал
Тываның Барыын-Хемчик кожууннуң төп библиотеказын Салим Сүрүң-оолдуң ады-биле адаан.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Ада-ие болгаш уруглар кижизидилгези
Ие кижи
Кижи ниитилелиниң амыдыралында херээжен улустуң салымы дески турбаан. Ол чуртталганың кандыг-даа аагын көрген. Ынчалза-даа кайы-даа шагда эр улус аңаа хандыкшылын, ынакшылын көргүзүп, мөгейип, хүндүлеп, ажы-төлүнүң иези деп үнелээр чораан. Ынчаар-ла херээжен кижиниң ёзулуг овур-хевири тургустунган, кандыг-даа чоннуң тоолдарында, тоолчургу чугааларында, уран-чүүлүнде ол албан чараш, угаанныг, чечен-мерген, аттары безин онзагай: Алдын-Даңгына, Хүн-Кадын, Ай-Кадын, Чараш Елена (Елена Прекрасная), Мерген Василиса (Василиса Премудрая), Хензигбей (Дюймовочка) дээш-ле баар.
Кыс уругларны частып орар чечек, ээлгир хаак, дорт, хөнү чойган-биле дөмейлээринде база утка бар. А оларга чугаалап турар ынакшылдың сөстери кандыг ийик: эргимим, чаражым, хеймерим дээш-ле баар болгай. Улусту ынчаар хөлзедиптер кыс улустуң бүдүжүн кандыг им-демдектен шуткуп куткан ирги дизе, эге-дөзү даштыкы хевириниң чаражында, силиинде. Кыс кижиниң чаражы дурт-сынында, арын-шырайында, кылажында. Оларны көөрге чойган, чодураа-даа, хемде эштип турар куулар-даа сагышка кирер болгай. Кыс кижиниң бүдүжү - ооң чечен-мерген угаанында. Ол ажы-төлү, барган ашаа,ал-боду дээш үш дакпыр боданып, амыдыралды шимчедип чоруур.А бойдустан чаяаттынган уран-мергежилин шимчедипкенинде, ажыдыышкыннарны кылып улуг чедиишкиннерге чедер. Удазынга ораашпайын, улуг кижини бүдүрүп, идик-хевин каастап-даарап, өөк-маагын илбишаан, саан-савазын салбайн, улусту кайгадып, мактадыр база бүдүш-түр.
Улугну хүндүлеп, бичиини сургап, эскериичел, сөзү эвилең-эптиг чорууру база кыс бүдүштүң шынары-дыр. Ындыг уругларның кежии улуг, чоруу чолдуг болур. Күш-шыдал эр кижиге хамааржыр-даа болза, бо берге үеде бодун камгалап билир аргаларны өөренип алган кыс уругларны көөрге, магаданчыг. Кыс бүрүзү ындыг болуру күзенчиг. Эрес-шудургу, эртем-билиглиг, ажыл-агыйлыг, өнчү-хөреңгилиг болуру үениң негелдезинге дүгжү бербес деп бе? Ажылгыр, үүлези бүдүнгүр, бергелерге торулбас, омак-сергек болуру бо үениң ёзулуг кызы эвес бе? Кыс кижи — өгнүң чырыткызы, одааның ээзи. Ооң шынчызы, ашаанга бердингени, ажы-төлүнге ынак, олар дээш туржуп, сүзүглеп хумагалап чорууру база-ла бүдүштүң илерели. Кыс кижи чазык боор. Ооң чылыг хүлүмзүрүүнден эргим-чаражы, ээлек-этпии көстүр болгай.Кыс кижиниң хеви база улуг уткалыг. Каас-шиник, аар өртектиг хептиг болуру күзенчиг, ынчалза-даа "хевиниң шинчизи-биле уткуур, угаанының шинчизи-биле үдээр" деп үлегер чугаада ужур-ла бар. Ону Келин кыстар сагыжынга дүүп алыры артык эвес.
Кыс кижи — чуртталганың каазы, сүзүглели. Ооң бүдүжүнүң дугайында төнчү чок бижип болур, мында чүг-ле кол шынары көргүстүнген. Мында кысты мактаар сеткил чок, ооң бүдүжү кандыг болур ужурлугул деп айтырыггга харыылаар дээн күзел-биле чараш сөстер бижиттинген. а багай талаларын балап, эдип-чазып чоруур болза, кезээде чараш болуп артып каар. Кыс чаяалга дээрге-ле ие чаяалга дээни ол. «Өртемчейде дириг бойдусту Ие-чер бодарадып турар, чырык черге амыдыралды ие кижи чаяап турар» деп мерген угааныглар чугаалаан болгай. Азарганчыг чаштың баштайгы сөзү - «авай», амыдыралдың айыыл-халавынга таварышкаш, база-ла «авай» дээр бис. «АВА» деп сөс-биле сөөлгү орукче чоруткуже чоруур бис деп чүвени кижи бүрүзү билир. Тыва чон кезээ-мөңгеде буян-чол бүргээн иени авыралдыг авам дээр, ачылыг хүнге дөмейлээн, кажан шагда амыр орбас холдарын кайгамчык хуулгаазын дээр, ооң өткүт мерген угаанын «Ие сөзүн ижип болбас» деп үлегер сөстен сиңирген. Ие дугайында чылыг, чымчак сөстерни, ырларны, шүлүктерни, тураскаадыгларны, мөгейиглерни, йөрээлдерни кым сөглевээнил!
Ада кижи
Эр улусту өг-бүлениң даяңгыыш-чөлеңгиижи, камгалакчызы (чаглаа) кылдыр бойдус чайгаар чаяаган. Ынчангаш оол кижи күш шыдалдыг, күдер эр кылдыр өзери черле албан, а бир эвес ол арган ырбыска болур болза, амыдыралга ооң үлүүнге таваржыр кадыг, күш үндүрер ажылдарны кылып шыдавайн, чоокка чованчыг, ыраккка ыянчыг-даа апаар. Чоннуң тоолдары, тоолчургу чугаалары-биле алырга оол уруг Дээр-адазын, Чер-иезин дамчыштыр күш-шыдал кирер, ооң ат-шолазын безин олар-биле холбаан боор. Дээр оглу Демир-Мөге, Хүн оглу Хүлер-Мөге дээш-ле оон-даа хөй чедингир, мерген ат-шолаларны адап, тып болур.
Тыва чоннуң төөгүзүнде оол уругнуң кижизидилгези аът-биле сырый холбашкан. Ооң ужуру улуг: аъттыг болуру дээрге, ону камнаар, ажаар, карактаары, аңаа ынаа болгай. Аътттыг кижи ол эки шынарны шиңгээдип алыр болганда кижилерге, өске-даа дириг амытаннарга чаагай сеткилдиг болурунуң эге-дөзүн оон алыр. Кижиге, малга каржы, ыт-куш соккулаар оолду көөрге, чаржынчыг болгай.
Оол уруг аъдын чүгле кадарар-карактаар эвес, ону каастаар. Чес, мөңгүн шуткуп тургаш, кылыпкаан чүген-чуларлыг, тыва эзерлиг, дең-дески узун аргамчылыг болуру дээрге-ле, кеш, хөм, демир-биле ажылдап билири, ус-дарган мергежилди щиңгээдип алыры ышкажыл. Эр улустуң шевер холдары улусту магададыптар болгай. Ынчаңгаш оолдар тудунгур-кавынгыр кылдыр өзүп сайзыраар ужурлуг. Аът эзертеп, мунуп билири база тускай өөредиг-дир. Ону шиңгээдип алган оолдарны көөрге, ёзулуг тыва чаңныг, шоваа, дидим, эзерге олурупканда, эптежип, сыны дорт апаар.
Тыва ёзу-чаңчылдар-биле алырга, чүгле эр кижиниң кылыры тускай ажылдар бар болгай: чылгы мал күзеттээри, бода соп, шээр мал өзеп, аайлаары, эът быжырары, эът кезери, кышкы тускай чем хырбача үүже кылыры дээрге-ле эр кижиге хамааржыр. Эр кижи эр угаанныг болур дээр болгай. Ол чүгле амыдыралдың нарын айтырыын шиитпирлээринде, эр адын сыкпазында, улус дорамчылавазында эвес. Эр угаан чаагай сеткилге, деткимчеге, эрес-дидим чорукка, өгбелеринге эки хамаарылгага, ажы-төлүнге, алган кадайынга бердингенинден база көстүп кээр. Ынчаңгаш эр кижи үргүлчү эр угаанныг чоруур ужурлуг. Эр кижиниң хөөмейлеп, ырлап, ёзулалдар билири база бүдүш.
Амгы үеде ада кижи кандыг болурул деп айтырыгның харыызы нарын болгаш делгем. Ону кысказы-биле тодаргайлаарга мындыг:
Ада кижиниң кол шынарлары бо негелделерге дүгжүрү күзенчиг. Чуртталгага ачазы — оглунуң башкарыкчызы, дагдыныкчызы бооп, ону ажыл-ишке, эки аажы-чаңга өөредири ооң амыдыралчы хүлээлгези, а оглу — ачазының «мөңгеде эдеринчизи», ооң изин истеп, оруун оруктап чорааш, экиге өөренип, бактан чайлавышаан, бедик угаан-медерелдиг, ажыл-агыйжы, эвилең-ээлдек, амгы шагның эки шынарларын бодунга сиңнитирген төлептиг хамааты болуп өзер. Ада кижи-биле оглу чүгле мынчаар удур-дедир карактажып, камгаланып чоруур болза, арагалаар, чурум үрээр оолдар эвээжээр деп чүведе чигзиниг чок. Ада кижи салдары кыс уруг кижизидилгезинде база улуг. Херээжен кижини ыдыктыг деп санаар, аңаа мөгеер ада кыс уругларга хамаарылга кандыг болур ужурлуг деп чүвени херек кырында көргүзүп чоруур. Ындыг адаларлыг кыс уруглар чоргаар, омак, ажылгыр кылдыр өзүп кээр. Ажылга тудунгуру, авазы-угбазынга ээлдээ, аът-хөлге ынаа, аъш-чемни кылып билири - ада өөредииниң кол дөзү, ону чедимчилии-биле тайылбырлап, ажы-төлге «ажырып болбас» чагыын арттырары — аданың чымыжының бир кезээ болур.
Уругларны төрээн чонунга төлептиг, ниитилелге ажыктыг, тура-соруктуг кылдыр кижизидерин - ада-ие бүрүзү күзээр. Ажы-төлү өзүп келгеш, ада-иезин хүндүлеп, чыргалдыг чурттадыры оларның чымыжын дедир эгиткени болур.
Дөзү
А А
Зутнер, Берта фон
Бе́рта фон Зу́тнер (баронесса Берта фон Зутнер, Bertha Sophie Felicitas Freifrau von Suttner, төрүттүнгенде графиня Кински, Kinsky; 9 июнь 1843 (1843-06-09), Прага — 21 июнь 1914, Вена) — австрий чогаалчы, тайбыңның Нобель шаңналын алган бир дугаар херээжен кижи (1905) база ийи дугаар Нобель шаңналының эдилекчизи херээжен кижи.
Аныяк үези
Берта фон Зуттнер 1843 чылдың июнь 9-та Прагага (ынчан Австро-Венгрия) генерал граф Франц Йозеф Кински фон Шиник унд Теттау деп кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Ачазы уруу төрүттүнер мурнуу чарыында чок болган, ынчангаш ону авазы София Вильгельмина кижизиткен.
30 хар чедип турда авазы бүгү ашка-хөреңгизин шуптузун чарыпкан болган. Ол үеде Берта барон Артур Гундаккар фон Зуттнер-биле өгленип алган. Артурнуң ада-иезиниң чөпшээрели чокка өгленип алган болгаш, олар Россияже болгаш Грузияже дезип көже бергеннер.
Ол үеде Берта чечен чугаалар, эсселерни В. Oulot деп шола аттыг бижип эгелээн. ; роман биэжип каан: «Inventarium einer Seele» (Лейпциг, 1883; 2 изд. 1888); «Ein Manuskript» (Лейпциг, 1885); «High Life» (Мюнхен, 1886); «Daniela Dormes» (Мюнхен, 1886).
Ооң өөнүң ээзи Артур Гундаккар фон Зуттнер (1850–1902) база каш роман бижээн: «Daredjan» (Мюнхен, 1884); «Der Battono» (Штутгарт, 1886); «Anderl» (Дрезден, 1889); «Die Adjàren» (Штутгарт, 1889) и др.
«Долой оружие!» деп ному
Берта фон Зуттнер «Эпоха машин» (1889) деп номну национализм болгаш милитаризмни Европа чурттарынга нептередиринге удур бижээн.
1889 чылда Зуттнерниң «Долой оружие!» («Die Waffen nieder!») деп ному дайынга удур кыйгы салып бижиттинген.
Европа чурттарынга ол ном улуг салдарлыг болган.
Делегей чергелиг хөй-ниити ажылы
Ол үнген номунуң нептерээниниң ачызында 1891 чылда «Австрийское общество мира» деп хөй-ниитичи организация ажыдып алган. Ол болза чуртунда бир дугаар тайбың дээш туржуп чоруур организация апарган.
1892 чылда Берта фон Зуттнер Альфред Фрид-биле «Долой оружие!» деп тайбың дээш сеткүүл тургузуп алганнар.
Тайбыңның Нобель шаңналы
А. Нобель-биле тайбың дээш туржуп чоруур проектилерни база ашкаландырар кылдыр кыйгырып чагаалажып турган. 1893 чылда ол Бертага Тайбың шаңналын аңгы тургузарын аазаан.
Ол тайбыңның Нобель шаңналын 1905 чылдың апрель 18-те алган. Зуттнер тайбыңның Нобель шаңналын алган бир дугаар херээжен кижи (1905) база ийи дугаар Нобель шаңналының эдилекчизи херээжен кижи (Мария Склодовская-Кюриниң соонда).
Рак аарый бергеш, операциядан ойталааш, Зуттнер Венага 1914 чылдың июнь 21-де Бирги делегей дайыны эгелевээнде чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июньнуң 9 төрүттүнген
Хүрээ-хииттер, субурганнар тырыкыланырда номчуур тарина
Хурээ-хииттер, субурганнар тырыкыланырда номчуур тарина - "Намо бхагаватэ ратна кету разая татхагатая архатэ самяксам буддхая тадята ом ратнэ ратнэ маха ратнэ визая суоха"
Утказы
Х Х
Шагаа
Шагаа — тыва чоннуң чаа чылды ай чурагайы-биле уткуп сүзүглээр байырлалы.
Кыдат чоннуң тарлаашкынының мурнунда Тыва чон хүн чурагайы-биле Шагааны демдеглеп эрттирип чорааннар. Амгы үеде Тыва чон Шагаа байырлалын кыдат чоннуң санаашкыны-биле хүн эвес, а ай чурагайының ёзузу-биле чаа чылды уткуп турар. Тыва чоннуң улуг байырлалы. Ай календарының аайы-биле Шагаа ак айның эгезинде келир. Ай чурагайы-биле алыр болза ону лама-башкылар тодарадыр. А шагда болза Тыва чон Шагааның кажан келирин боттары хүн чурагайы-биле тодарадып алыр чорааннар. Ол үеде Тыва чоннуң мергени, угааны бедик деңнелге чораан деп бадыткап болур.
Шагаа чылдың баштайгы хүнү үнүп олурда келир (05.00 шактан 06.00 шак үези). Шагааны уткуурда тыва чоннуң шагдан бээр сагып келген ёзулалдары бар: хондур удувас, саң салыр, йөрээл салыр, чолукшуур, харга кактаныры, янзы-бүрү оюннар ойнаары, а кол-ла чүве аалдажыры дээш оон-даа өске.
Шагааның төөгүзү болгаш утказы
Шагаа – тываларның үе-дүптен ёзу-чаңчыл сагаан байырлалы. Ооң төөгүзү, чаагай чаңчылдары бурун үеде-ле тывылган. Бурун шагдан бээр тываларның ажыл-агыйының онзагайынга үндезилеттинген календары чораан. Ону Л.П. Потапов бодунуң «Очерки народного быта тувинцев» деп номунда бижээн. Шагдан бээр-ле, өске көшкүн чоннар дег, тываларның бурунгулары Чаа чылды күзүн, «ак чемниң» шыгжымыры көвүдей берген үеде эрттирип чораан деп медээ бар. Ак чем дээрге ак сүттен кылдынганын илереткен сөс болур. Ынчангаш ак өң – арыг, бай-шыырак, кадык болгаш тодуг чуртталганы илередип турары ол. Чаа чылды күзүн эрттирери дээрге эң-не бурунгу, ажыл-агый-биле дорт харылзаалыг чораан байырлал болур [3].
Тываларның чаа чылды ай санаашкыны-биле чогум кажан, кайы үеден бээр демдеглеп эгелээнин тодаргай чугаалаары берге, ынчалза-даа ону түрктер, уйгурлар таварты Түрк күрүне үезинде-ле (VI-VIII вектерде) билир турганы билдингир, чүге дизе түрк бижиктерниң эң-не хөйү Тывада демдеглеттинген-не болгай. Чогум албан-ёзузу-биле Шагаа – сарыг шажынны (буддизмни) сөөлүнде XVIII векте хүлээп алганының, ылаңгыя тываларның 1757 чылда Цин империязынче киргениниң соонда демдеглеп эгелээн деп элээн тодаргай чугаалап болур. Манчы-кыдат күрүнезинге амыдыралдың бүгү талалары, ооң иштинде байырлалдар эрттирери шыңгыы чурумга чагырткан чораан [3]. Тыва Республиканың Курүне архивинде бар документилерден алгаш көөрге, ол 1816 чылдан бээр эртип турары билдингир болуп турар. Ол дугайында ынчангы Тываны чагырып турган үстүкү черлерден Таңды Уранхайны чагырган мээрең чаңгы дужаалдыг Ламажапка дужаал бижик чорутканы херечилеп турар (фонд 115, опись 1, херек 24, арыннар 13-14). Тывалар Шагааны боттарынын национал байырлалы кылдыр санап, ону чыл бүрүзүнде байырлап эрттирип турар. Тывага Шагаа байырлалы база катап бодунуң байырлал утка-шынарынче кирген. Бо чараш, чаагай бурунгу байырлалывысты ам албан-езузунун күруне байырлалы кылдыр чарлаан. Ол хүннү дыштаныр хүн кылдыр доктааткан [2]. Тывалар Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер. Оларның эреңгей чыскаалы бо: күске чыл, инек чыл, пар чыл, кодан чыл, улу чыл, чылан чыл, аът чыл, хой чыл, сарбашкын чыл, дагаа чыл, ыт чыл, хаван чыл. Шагаанын кол утказы – чаа үе-шагны уткуп, эрткен чылдың ажыл-ижин төндүрүп, чаа чуртталгаже, адыл-агыйже кирип турарын илередип турар улуг байырлал.
Тывалар Шагаага белеткелди күзүн-не эгелей бээр турган. Оът-сиген четче бышкан күскү үеде ааржы-быштак, өреме-чөкпек, саржаг, ээжегей чергелиг хамык-ла ак чемин, семис хоюн дөгергеш, үүжелеп белеткеп алыр. Херээжен улус Шагаа айы чоокшулап олурда, өг-бүледе  кижи бүрүзүнге чаа тон даараар. Эр кижи чылгызындан шагаалап мунар чааш, чоруккур, эки аъттарын белеткеп, чел, кудуруун чазаар [1]. Тараалаң черниң кижилери Шагаада кадык кылыр бир барба чиңге-тарааны тускай уургайга хөөп алыр, ону эрги чыл төнүп турда уштуп алыр. Ак-тарааны бастыргаш, бир барбаны дээрбеге тырттырып алыр, ону боова, боорзак, манчы, хуужуур кылырынга ажыглаар. Бир барба арыг арбайны тускай барбага шыгжаар, ону чугле Шагаа чоокшулап орда, чес пашка хоорар, арыглап соктаар, хоюдур дээрбелээш, хаптарга уруп шыгжаар. Мал-маганныг болгаш шынаа черниң азы чер ортузунуң кижилери байырлал хүнүнде чонга дүлүп бээр дээш, ынчан дөгерер иртти, сергени болгаш харын-даа шарыны баш удур аңгылай шилип алыр. Оларны башкы соокта дөгергеш азы соккулааш, хамык эъдин бүрүнү-биле хырбачалаар, үүжелээр. Чылгылыг болгаш шыырак бай кижилер Шагаа хүнүнде чонга салыр дээш, бир сувай бени чишке үндүрер турган. Бе казызы-биле чочактаан чиңге-тарааны баалыңныг тавактарга долдур-долдур ургаш, шагаалап келгеннерге салыр [4].
Чаа чыл чеди хонгаш келир дей бергенде, хамык белеткел ажылын кылыр. Оттулар ыяжын белеткээр. Чонга салыр аъш-чемин белеткеп алыр. Аал коданын арыглап аштаар. Өгнүң иштин, даштын арыглап кааптар. Бурун шагда үш хонук шагаалаар турган [4].
Шагаада хондур удувазы.
Шагаа дүнезинде тывалар орайга дээр ойнап-хөглеп, удувазын кызыдып, чамдык  кижилер  харын-даа шуут  удувайн,  даң бажын  уткуп  алыр чораан. Ооң кол чылдагааны – херээжен овур-хевирлиг, дүшкүүрлүг Балдан Лхамо деп, Камгалакчы, Ие Бурган Чаа чыл дүнезинде үш Октаргайны эргип көөр чораан. Бөдүүн, карачал кижилер, ол үеде удуп чыдар кижилерни Бурган өлүг деп санап каар деп бодаар чораан. Балдан Лхамону  манаарының чогум шын ужуру чүдел дизе, бо Бурганга эки чалбарыыр болза, ажы-төлү чок кижилер ажы-төлдүг апаар, аарыг кижилерниң аарыы намдаар, өлүр кижиниң назынынын узадыптар шыдалдыг. Карак чивеш аразында Бурган үш Октаргайны эргиптер, ынчангаш, ооң мунуп чоруур аът-хөлгези суксай бээр дээш, тыва чон бурят, калмык, моолдар-биле бир дөмей, өөнүң эжииниң аксынга 3 арыг дош азы 3 арыг борбак хар салып каар чораан. Бо бүгү белеткел Бурганны өөртүр дээрзинге чон бүзүрээр чораан. Буянныг, сүзүктүг өг-бүлениң салып каан дожу эртенинде чиде берген база болгулаар турган. Ол дээрге, Бурганның өг-бүлени бодунуң хайгааралында алганының демдээ болур турган. Балдан Лхамо Бурганны чүгле карачал чон эвес, хүрээлерде лама-башкылар база манап, орайга чедир ном-судурун номчуур чораан. Ооң соонда, Бурган ширээзиниң мурнунга, тараа чажып каар турган. Даң бажы адып кээрге, чажып кааны тараазын барып көөр. Хүрээни Балдан Лхамо бодунуң хайгааралында алган болза, тараа кырынга Бурганның аъдының истери артып каар турган. Ол база тускай демдек болур. Ынчангаш, үнүп келген Чаа чылда, камгалалдыг турары-биле шыңгыы, дүшкүүрлүг Камгалакчы, Балдан Лхамону чоннуң уткуурунуң ужуру ында чораан. Бурганның Ордузу соңгу-чөөн чүкте турар болганда, Ол соңгу-чөөн чүктен чаларып келир турган [3]. Сенгел тывалары бүдүүнүң кежээзинде, дээрде сылдыстар четчип кээри билек, өгнүң эр ээзи өөнүң барыын бозагазынга тенниг хараган, аяк хире борбактаан хар, аъттың кургаг мыяан кыстырып каар. Ол дээрге, өөнге бүдүн чыл дургузунда аза-четкер, хамык багай чүве кирбезин деп бүзүрээр болгаш ону «өг карактаары» деп адаар. Ооң утказы, ол өгге келген хамык-ла эки чүве солагай бозагазындан, багай чүүлдер барыын бозагазындан шыгаар, харын-даа өгге кирип келир деп санаар болгаш өгнүң солагай бозагазынга кандыг-бир чүве кыстырбас. Барыын бозагага кыстырып каан ол үш чүүл дом хамык багай чүүлдүң, аза-буктуң оруунга доткар-моондак болур ужурлуг деп санаар. Тенниг хараганга чоокшулап кээрге, тени-биле шиштээр, хар доңурар, кургаг аът мыяа өрттедир деп баарга, ол келген аза-бук корткаш, ол аалдыва кирбейн улаштыр чоруй баар деп санаар [1].
Чула кыпсыры.
Даң адып кээрге Бурганнар мурнунга чула кыпсыр турган. Чула кыпсып тура, иштинде тейлеп, сымыранып, аас-кежикти, кадыкшылды дилээр чораан. Херээжен улус аалынга сүттүг шайын хайындырып, амданныг аъш-чемни кылыр турган. Шагаада аъш-чем элбек болуру чугула. Сүттүг шай хайны бээрге-ле, аалдың херээжен ээзи ооң үстүн аякка аңгы куткаш, тос-карак-биле өргүп чораан. Ону кылып тура, мындыг хевирлиг йөрээл сөстерни чугаалаар турган: Тос Дээрим, Долаан Бурганым, өршээ! Аарыг-аржык, аш-чут, бак-ла чүве ыңай турзун! Бай-ла Тайгам, өршээ! Эки чүве эглип келзин! Алдын Хүнүм, айдың Айым, өршээ! Хай-бачыт чайлап чорзун! Аъш-чем, тараа арбын-на болзун! Акы-дуңма, ажы-төл, Аас-кежиктиг, аарыг-аржык чок-ла болзун, өршээ! [5]
Саң салыр ёзулал.
Үе-дүптен тура тывалар бойдус-биле чолукшуур (амыр-менди солчур), аңаа хүндүткел илередип, саң салыр чаңчылдыг. «Саң» дээрге, төвүт дылдан очулдурарга «арыглаашкын» дээни ол болур. Тос чүктүң Бурганнарынга арыг, чаагай чытты база өргүүрү дээни ол [3]. Шагаада улуг, биче ийи саң салыр. Улуг саңны эр кижи, бичезин кыс кижи салыр. Саң салыр ёзулалды эртенги хүннүң херели аалдың коданынга дээй бээрге эгелээр турган. Улуг саңны эң улуг назылыг кижи азы лама-башкы эр хиндиктиг чону баштап алгаш, бедик, арыг черге, мурнуу чүкче углай салыр. Харны чыггаш, оваалап каан бедигээшке үш дашты салгаш, ооң кырынга от кыпсыр. Саңның дооразы, узуну 50-60 см, хевири дөрбелчин, үш булуңчук бооп болур. Тургузуп каан саңның аразынче баш бурунгаар тос арыг, сыптыг артыш киир суп алыр, чүге дээрге артыш тываларда арыглаар, хай-бачытты ырадыр тускай эм-дом үнүш бооп турар [4]. Саңга чүгле саржаг, артыш болгаш арбай далганын элбек кылдыр салыр ужурлуг. Ак-даа болза, хуюксуг чыт үндүрүптер дээш сүт өргүвес, даш-шимээн үндүрүп болур дээш ааржы-курут база эъттиг чемни саңче салбас ужурлуг чораан [3]. Суук чемни (сүттү, тыва араганы) отче саара кутпас, оларны оран- делегейже өргүүр. Бо кылдыныглар аңгы-аңгы Бурганнарга, чер ээлеринге база оттуң ээзинге тускай өргүл болуп турар. Ол үеде ыяап-ла йөрээл сөстер чугалаар турган, чижээ: Чыл бажы келди,  Чылан кежи чылбырады! Шаг бажы келди,  Шагаа үе келди! Артыш, саңым кыпсып тур мен, Ак сүдүм чажып тур мен! Оран-таңдым, Бай-ла Тайгам, Тос чүзүн байлак малым, өршээ, өршээ! Мал-маган Чаа чылда арбын болзун, көвей болзун! Ак сүт, аъш-чем элбек болзун, өршээ! Үнүп орар хой чылда үүле-херек чогуп турзун, Уткуп турар төрел-чонга ууттунмас кежик келзин! Артап болбас алдын өрген, Аас-кежик, буянныг болзун! Дээп болбас демир өрген,  Делегей дег кежиктиг болзун! Курай! Курай! Курай! Биче саңны аалдьн кыс ээзи өг эжииниң мурнунга салыр. Чүге дээрге кыс кижини бойдус өг-бүлезинге «хүн дег» чырыкты, чылыгны, ынакшылды сүзүктеп хайырлап чоруур кылдыр чаяаган. Кыс ээниң саңы өгнүң эжиинден биче-ле ырак (3-4 м), хемчээлиниң аайы-биле бичежек болур. Саңның баарынга ак энчек салыр. Кыс улустуң саңын чүгле артыш биле саржаг каап кыпсыр. Ие кижи энчек кырынга олуруп алгаш, оран-делегей, аал-чурт ээлеринге үш катап тейлээр. Ооң соонда бичии ажы-төлү тейлээр [4].
Чолукшуур ёзулал.
Даң бажын уткуп, аъш-чемин белеткеп алган турар үеде кожазында өглерден аныяк назынныг кижилер өгге кирип, улуг кижилер-биле чолукшуп эглээр. Чолукшуур деп сөс боду «чол, чол-кежик» деп сөстен укталган болуп турар. Аныяк кижи ийи адыжын өрү көрүндүр улуг кижиже мөгее аарак сунар. Улуг назылыг кижи адыштарын куду көрүндүр, аныяк кижиниң холдарының кырынче салып, деткимчезин илередир. Улуг-назылыглар ак кадакты ийи холунуң өрү көрүнген адыжынга арта каггаш, чолукшуур дээн кижизинге «Амыр-ла!» дээш, сунар. Улуг кижи амыр-мендизин харылааш, мендилешкен кижиниң холдарының кырынга база ийи холдарын салгаш, белекти хүлээп алыр:
- Амыр-ла!
- Амыыр, Амыр-ла!
- Шагаа найыр чаагай болду бе?
- Чаагай-ла болду. Силерниинге чаагай-ла болду бе?
- Чаагай-ла болду ийин. Кыштан хүр-ле болду бе?
- Хүр-ле болду ийин.
- Ыт куш сол-ла-дыр бе?
- Сол-ла дыр. Силерниинге ыт-куш сол-ла-дыр бе?
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Чаа чылым - Чылан чылым,
Шагаа-доюң демдеглээли!
Чамбы-дипке шагда-дүпте
Чары алгаан, Чылан чылым!
Чылдың бажы шынап үндү,
Чылан кежи союлду-ла.
Шагаа-доюң эгелээли!
Бээр көрүн,
Салчак, Александр Мургутеевич
Салчак Александр Мургутеевич (1936 чылдың май айның 27-ниң хүнүнде Бай-Тайганың Кызыл-Даг суурунга төр.) – уран чүүл болгаш аас чогаал башкызы, чогаадыкчы база ыраажы артист.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Бегере көрүн,
Салчак, Александр Мургутеевич
Намдары
Ачазы Мургутей бай-шыдалдыг арат кижи чораан, авазы Шожумаа – даараныр шевер. Саша 5 кыс уруг аразында чаңгыс хеймер оол болган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Белен эвес хортан чылым.
Бетинде тур мен,
Салчак, Александр Мургутеевич
Намдары
1957 чылдан эгелеп мынчага чедир үзүктел чокка ажылдап келген. Баштай башкылап ажылдап эгелээш, оон культура шугумунга барык 50 чыл иштинде ажылдаан. Сөөлзүредир Кызыл кожууннуң организас-методиктиг төвүнге 18 чыл иштинде ажылдааш, уругларга бөлгүм ажыткаш, аас чогаалынга кичээлдерни эрттирип турган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Мени дыңна!
Салчак, Александр Мургутеевич
Намдары
Александр Мургутеевич 1962 чылдан эгелеп Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң радио, телевидение комитединге ажылдай берген. 1964 чыл – Москваже гастрольдап чоруп эгелээн чылдары. Тыва Арат Республика Россияның составынга киргенинден бээр 20 чыл болганынга тураскааткан юбилейлиг концертке Москваның съездилер ордузунга 105 артист киржип чораан. 1964 чылда радио, телевидение комитединге ажылдап турган үезинде Тываның 20 чылынга тураскааткан ол концертке киржип, Москваның Кремль Ордузунуң сценазынга талантызын бараалгадыр аас-кежиктиг болган. Сергей Михалковтуң «Эзирик койгун» («Заяц во хмелю») деп шоодуглуг көргүзүүн (басня) номчаан соонда, ол басняның автору – Сергей Михалков Александр Салчактың талантызын магадап кайгап, бедик үнелелди берген. Тывадан бот-тывынгыр артист келгеш, ооң чогаалын ындыг чараш-шынарлыг овур-хевир киирипкенинге совет классик мынча деп чугаалаан: «Саша, кайы-даа чуртка баар болзуңза, сени сөс чокка чон билиптер» дээн. 1965 чылда Александр Мургутеевичини Тыва АССР-ниң Культура яамызынче ажылдаары-биле шилчиткен. 1980 чылда «Саян» ансамбльдиң директору болуп, ол коллектив-биле Чөөн Кавказ, Ставрополь край, Сочи, Калмык АССР, Адыгей автономнуг область, Калуга, Тула, Смоленск, Брянск хоорайларже солун программазы-биле четкеш келгеннер. Ниитизи-биле Россияның 22 хоорайын кезип, боттарының талантызын бараалгадып көргүскеш, Тыва АССР-ниң Ленинчи комсомол аттыг шаңналын алганнар.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Эки чемим дээжизин
Салчак, Александр Мургутеевич
"Аян", "Саян" ансамбльдер
Александр Мургутеевичиниң ады «Аян» ансамбли-биле тудуш харылзаалыг деп болур. Александр Мургутеевич ол үеде “Аян тудаал” деп ыры чогаадып каан, ол ырыга даянып алгаш “Аян” деп ансамбль тургустунган. Александр Мургутеевич национал колориттиг ансамбльдер тургузарынга идепкейлиг киржип, оларның концерт программаларын тургузарынга үлүг-хуузун киириштиргенин чүгле бо Тываның чону эвес, өске-даа чурттарның көрүкчүлери сактып, үнелелди берип турган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Ээр кара таңдымны сени кылгаш,
Эмзеттим, чаштым, Чылан чылым!
Салчак, Александр Мургутеевич
"Аян", "Саян" ансамбльдер
1967 чылда Новосибирскиниң опера болгаш балет залынга «Саян» ансамблиниң хомусчулары көрүкчүлерниң үнелелин алган, көрүкчүлер оларны улуг сонуургал-биле көрген. Ол концерттиң программазының сценарийин Александр Мургутеевич тургускан. Новосибирскиге фестивальга киришкеш, бирги черни чаалап алгаш келгеннер, бир талазында сыгытчылар, бир талазында хомусчулар, каргырааны игилчилер эгелээн турган. Хомусчулар болгаш сыгытчыларның каттышкан ансамбли 26 кижи турган. 1979 чылда Москваның удуртулгазы-биле Азербайджанның Баку хоорайга Россия Федерациязының улустарының литература болгаш уран чүүлүнүң шуулганы болган.
Шагаа
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Аастыгга амзатпаан,