cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брахмагупта
Астрономияже үүлези
Брахмагуптаның астрономияже кол үүлези болза дээрде телоларның үе аайы-биле туруштарын санаар арагалары (эфемеридалар), оларның үнерин база кирерин, чыскаалы, база хүннүң биле айның туттуруушкуннарын санаар аргалары бооп турар. Брахмагупта Черни калбак азы хос деп турар пураннарның космологиязын шүгүмчүлеп турган. Ол болза Чер биле дээр сфера хевирлиг болгаш Чер шимчеп турар деп турган. 1030 чылда газневид астроном Абу аль-Райхан аль-Бируни «Та’рих аль-Хинд» деп ажылында Брахмагуптаның ажылынга санал арттырган. Бируниниң демдеглээни-биле: Черни борбак деп турар теорияның шүгүмчүлекчилерниң саналдарынга («Бир эвес ындыг болза, даштар бронаш ыяштар черден аңдарлып тургай») Брахмагупта мынчалдыр харыылаан: «Харын-даа дедир эвеспе, бир эвес ындыг болза, Чер бодунуң хевирин минута ишти безин тудуп шыдавас болур. […] Шупту аар хамык чүве черниң ортузунче чүткүүр […] Чер шупту талазындан дөмей. Черде шупту кижилер турар, база шупту аар хамык чүве черже бойдустуң хоойлузу-биле аңдарлыр, чүге дизе шупту чүүлдерни чоокшулай тыртып тудары – Черниң бойдузу-дур, шак ынчалдыр сугнуң — агар, оттуң — кывар, хаттың — шимчедир бойдузу-дур … Чер — дың чаңгыс чавыс чүүл-дүр, шупту чүүлдерни кайнаар-даа октаар болза ынаар дедир эглир, ооң соонда оон ыравастаар».
Черниң аар күжү дугайында Брахмагупта мынча диген: «Бүдүмелдер черже аңдарлыр, чүге дизе Черниң бойдузу ындыг — бодунче чоокшулай тырттар, шак ынчалдыр сугнуң бойдузу - агар.»
Чогаалдары
Брахмагуптаның кол ажылы, «Брахманың мергежээн өөредии» («Брахма-спхута-сиддханта», 628) ,
Брахмагуптаның ийиги ажылы, «Кхандакхадьяка» (655), астрономияның фундаменталдыг ажыл бооп турар.
Чер
Чер (демдээ: ) – Хүн системазының Хүнден үшкү планетазы. Чер борбак хевирлиг. Черниң кыры оңгул-чиңгил, оргу-дески даглыг-шөлдүг. Ооң радиузу 6371 км, массазы 5,9736·1024 кг. Хүннү долгандыр оруу эллипс хевирлиг. Хүн биле Чер аразы 149 597 892 км, азы ол хемчээлди бир астрономнуг эге хемчег дээр. Чер Хүннү бир дескинерге, бир чыл болур, чылдың иштинде шагның дөрт эргиддези солчуп эртер.
Черни долгандыр агаарның кылын каъды бүргеп алган. Ол агаарны Чер бодунче чыпшыр тыртып турар болгаш ону чоогундан ыратпас. Агаарның составында колдуунда азот (78%), кислород (21%) болгаш өске-даа аргон, углекислый газтың эвээш холуксаалары бар. Океан деңнели-биле алырга атмосфераның Чер кырынче базыышкыны 1013 миллибарга дең.
Бистиң планетаның кырында болуп турар болуушкуннарга гидросфера (бүгү делегейде суг) улуг салдарлыг. Ооң ниити шөлү кургаг черниң шөлүнден 2,5 катап улуг. Чер магниттиг шөлдүг. Ол шөл шимчеп турар элек-три октаглыг бөдүүн кезекчигештерни (электроннарны, протоннарны) өскээр чорбас кылдыр тударынга кончуг эптиг. Черниң агаарының сырый каъттары-нын ындында кончуг дүрген шимчеп чоруп турар бедик энергияның кезекчи-гештеринден тургустунган көзүлбес куржаглар бар. Оларны радиация кур-жаглары дээр.
Ч Ч Ч
Немец дог
Немец дог - улуг ыттарның бир породазы. Ызыгууру - Германия.
Узуну: Аскыр ыт: 80 см бедик Кыс ыт: 72 см бедик
Аңгылал:Амытан
Век
Век (Век) – Иисус Христостуң төрүттүнгенинден эгелеп чижеглеп чүс чылдап санаар үе, ол ышкаш черле чүс чыл азы төөгүнүң кан-дыг-бир үези.
Чижээ: ''Чээрбиги век. Ортаа вектер.''
Дөс
В
Байжигитова, Айнаш
Айнаш Байжигитова ( 1914 — 1997) — совет балык үлетпүрнүң мурнакчызы, резальщица Гурьевского рыбоконсервного комбината имени Ленина, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1914 чылда көдээ суур Редуть, бо үеде Махамбетского района Атырауской областька төрүттүнген.
Трудовую деятельность начала в 1931 году. Сначала стала работать чистильщиком рыбы на промысле. Солила и вялила здесь рыбу, больше частиковую.В пересменку или когда сырья не было, помогала строителям сооружать рыбоконсервный комбинат. С завершением строительства консервного цеха, стала трудиться в рыборазделочном отделении резальщицей. 6 ноября 1933 года пищевой гигант дал свою первую продукцию. Первыми зачинателями стахановского движения в Гурьевском округе были в 1936 году рабочие рыбоконсервного комбината, среди них и хрупкая девушка Айнаш. 1938 чылда была награждена значком «Отличник рыбной промышленности СССР».
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Байжигитова продолжала работать на рыбоконсервном комбинате. Трудилась и день и ночь, без выходных и отгулов. Перерабатывали рыбную продукцию, зная что все консервы идут на фронт. В это же время цех освоил еще и выпуск новых изделий, стали выпускать сухари, концентраты для солдат. Всю готовую продукцию самим работникам приходилось доставлять за несколько километров к вагонам, производить погрузочные работы. В годы войны выработка увеличилась почти в четыре раза.
В послевоенные годы стала победителем в личном социалистическом соревновании, выполнив обязательства на 180 процентов.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле в ознаменование 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность Айнаш Байжигитовага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот».
Неоднократно направлялась в командировку на другие предприятия отрасли для передачи опыта разделки рыбы. Инициатор предложения по объединению процесса дочистки и разделки сырья, что дало прирост производительности на 25 процентов и большую экономию. Одной из первых она стала ударницей коммунистического труда. Проработав более полувека в коллективе, воспитала десятки передовиков производства, получила звание лучшей наставницы.
Избиралась депутатом районного и областного Советов народных депутатов, была членом Балыкшинского райкома и Гурьевского обкома компартии Казахстана. Делегат IХ съезда компартии Казахской ССР.
Рано похоронила супруга, дочь и двоих сыновей. Сумела выстоять в своём страшном горе и всю свою материнскую любовь перенесла на младшего сына, на внуков и невестку.
Атырау хоорайга чурттап турган. 1997 чылда чок болган.
Шаңналдары
За трудовые успехи была удостоена:
Дали, Сальвадор
Сальвадо́р Дали́ (долу ады Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Дали де Пу́боль, Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí y de Púbol;, Фигерас — , Фигерас) — испан чурукчу, график, скульптор, режиссёр, чогаалчы. Сюррелизмниң билдингир төлээлекчилериниң бирээзи.
Ол дараазында фильмнерге ажылдаан: «Андалузский пёс», «Золотой век» (режиссёру — Луис Бунюэль), «Заворожённый» (режиссёру — Альфред Хичкок).«Тайная жизнь Сальвадора Дали, рассказанная им самим» (1942), «Дневник одного гения» (1952—1963), Oui: The Paranoid-Critical Revolution (1927-33) деп номнарның автору болгаш эссе «Трагический миф Анжелюса Милле».
Бичии чорааны
Дали бичиизинден эгелээш, дыка угаанныг чораан. Бир катап ол  садыг саарылга шөлүнге шил карамель дээш алгыш үндүрүпкен. Ол үеде Далини долгандыр дыка хөй чон чыглып келген. Шагдаа ажылдакчызы садыг ээзин дилээш, Далиге чигирзиг шил карамельди ап берген.Чүге садыг хааглыг турган дээрге ол эң изиг үе турган, ынчангаш садыг ээзи кезек үе иштинде дыштанып турган. Ол бодунуң ырбаачал чаңы-биле үргүлчү өскелерден ылгалдыг болгаш бодунче кичээнгей дыка тыртыксаар чораан.
Дали муниципалдыг уран чүүл школазының чурулга бөлгүмүнче барып эгелээн.Ол 1914 чылдан 1918 чылга чедир Фигераста академияга кижизиттинген.Чажындан эгелээш, ооң бир эжи  ФК «Барселонаның» бут бөмбүүнүң ойнакчызы Хосеп Самитьер чораан. 1916 чылда Рамона Пишóнуң өг-бүлези-биле Кадакес хоорайга барып дыштанган. Ол аңаа амгы үениң уран чүүлү-биле танышкан.
Элээди үези
1921 чылда авазы рак аарыындан 47 харлыг тургаш, бурганай берген. Ол коргунчуг болуушкун Далиге дыка берге аар согуг болган.Дали ол чылын Сан-Фернандо Академиязынче дужаап алган. Ооң шылгалдага  белеткеп алган чуруу эмин эртир бичии болган.Элээди Сальвадор чурукту полотнодан балапкаш, катап чаа чурук чуруур деп шиитпирлээн. Ооң түңнел шылгалдазынга чедир чүгле үш хонук арткан. Ол ажылдаарынче ындыг кончуг далашпаан. Ол дээш ачазы дыка сагыш човап турган. Сөөлүнде ачазынга чураан чуруун көргүскен. А ол чурук баштайгы чуруундан-даа артык бичии болганы ачазынга улуг согуг болган. Чүгле башкылары ёзулуг бедик уран ажылды үнелээш, аныяк эксцентрикти академияга хүлээп алган.
1922 чылда Дали «Резиденцияже» көшкен, (Residencia de Estudiantes),салым чаянныг аныяктарның өөредилге черинге өөренип эгелээн. Ол Мадридке студентилеп тургаш, студентилерниң ниити чуртталга бажыңынга чурттап турган. Ол үеде Дали Луисом Бунюэль, Федерико Гарсиа Лорк, Педро Гарфиас- биле танышкан. Ол улуг сонуургал-биле Фрейдиң ажылдарын номчуур турган.
Ол бодунуң келир үеде өөнүң ишти болур Галага  (Елену Дмитриевну Дьяконову) ужурашкан. Гала болза шүлүкчү Поля Элюарның бир дугаар өөнүң ишти чораан.
Аныяк чораан чылдары
Далиниң ажылдарын делгелгелерге салып турган. Ооң ажылдары чонга билдингир апарган.1929 чылда Андре Бретонотуң удуртуп турганы сюрреалистер бөлүүнче  каттышкан. Ол үеде Далиниң ачазы-биле харылзаазы баксыраан, чүге дээрге Галага Далиниң өг-бүлезиниң хамаарылгазы багай болган.
1932 чылда Гала-биле өг-бүле туткан. Ол чылын США-же бир дугаар барган.
Сюрреалистерден чарылганы
1933 чылда Дали  " Загадка Вильгельма Телля" деп чуруун чураан, аңаа ол швейцар фольклорнуң маадырын Ленинниң овур-хевиринге дөмейлээн. Дали швейцар мифти Фрейд ышкаш угаап бодаан: Телль каржы ада болган. Ол бодунуң төлүн безин чок кылырын күзээн. Далиниң ачазынга хууда бодалдары каттыжып көвүдээн.Сюрреалистерге Ленин идейлиг болгаш сагыш-сеткилдиг ада бооп үнелеткен. Ол чуруунга эрге чагыргалыг ада-иелерге хомудалын көргүскен. Ынчалза-даа чамдык сюрреалистер чурукту октаптар деп кыскан.
Уран-чүүлдүң эволюциязы.
1937 чылда ол Италияны көрген. Ренессанстың чогаалдары аңаа дыка солун болган. Ооң бодунуң ажылдарында кижилерниң шын деңнелгелерин болгаш академизмниң өске хевирлерин ажылып эгелээн. Дали сюрреализмден ыраан-даа болза, ооң чуруктарында сюрреализмниң фантащиялары ол-ла хевээр арткан. Сөөлүнде Дали чаа деградацияның уран чүүлдүң камгалакчызы деп бодунга бижээш, бодунуң чаа адын ооң-биле каттыштырган. Ол болза«Salvador» деп ат, ол атты испан дылдан очулдурарга  «Камгалакчы» дээн.
1939 чылда Андре Бретон Далини бодунуң уран чүүлүнүң садыглажыышкынын шоошкаш, аңаа «Avida Dollars» деп шола атты чогаадып берген. Латын дылдан очулдурарга ,«алчный до долларов» деп очулга чоок болуп турар.Бретоннуң шооткан чугаазы карак чивес аразында чонга  билдингир бооп тараан, ынчалза-даа Далиниң чедиишкиннеринге ол шаптыктаваан.Харын-даа Бретоннуң садыглажыышкынының  чедиишкин Дали оранчок ашкан.
США чуртталгазы
Ийиги делегей дайынының эгезинде Дали Галя-биле США-же көжүп чорупкан. Олар аңаа 1940 чылдан 1948 чылга чедир чурттаан.1942 чылда «Тайная жизнь Сальвадора Дали» деп беллетризовтуг автобиографиязын үндүрген. Ооң литературлуг арга дуржулгазы уран-чечен чогаалдар ышкаш чедиишкинниг болган. Ол Уолт Дисней-биле кады ажылдаан. Ол Далиге уран талантызын кинога көргүзерин сүмелээн. Уолттуң  Сальвадорга сүмелээн сюрреалистиг мультфильмнери Destino төлевилели багай боорга, ол ажылын соксаткан. Дали режиссёр Альфред Хичкок-биле ажылдааш, «Заворожённый» деп фильмниң дүш деп сценазынга декорацияны кылган.Кылган сценазы фильмче чүгле кысказы-биле кирген.
Театр
Сальвадор Дали — либреттонуң автору «Вакханалия» баледин  чогааткан (музыказы Рихард Вагнерниң, хореографиязы Леонид Мясинниң, Орус балет Монте-Карло).
Кинематограф
1945 чылда Дали Уолт Дисней-биле Destinoга мультипликационнуг фильм тургузарынга кады ажылды чоргузуп эгелээн.Ынчан ону финанс талазы-биле кол айтырыгларны соңгаарлатканындан үндүрбейн барган; The Walt Disney Company фильм  2003 чылда экранче үндүрген.
Дизайн
Сальвадор Дали Чупа-Чупс упаковказының дизайны. Энрике Бернат бодунуң карамелин «Чупс» деп адаан. Баштай ол чеди аңгы амдан кылып турган: клубника, лимон, мята, апельсин, шоколад, сливкалыг кофе болгаш сливкалыг клубника. Популярность «Чупа-Чупсту " кайы-даа черлерде алдаржаан, карамельдерни үндүрери улгаткан, чаа амданнар база үндүрүп эгелээн.Карамельдиң даштын оригинал кылдыр кылырынче Энрике Бернат улуг бодалды салган. Энрике Бернат Сальвадор Даличе  "Чупа-Чупстуң" даштынга кандыг-бир улус сактып алыр кылдыр артыпкаар чуруктан чуруп бээр кылдыр улуг дилег дилээн. Гениал чурукчу шак-даа четпейн чурукту чурупкан.«Чупа Чупс-туң» даштында чуруп каан ромашка ам бо хүнде делегейниң кайы-даа булуңнарында логотип болу берген.Чаа логотиптиң ылгалдыы ооң туружунуң өскерилгени: ол болза кыдыында эвес, а конфетаның кырында кылдынган.
Кара бажыңга
1965 чылда Рикерс (США) ортулуунга кара бажың комплгексизиниң кол чемненир чериниң эң көскү черинге Далиниң чураан бир чуруун азыпкан турган.Ол чуруунга кара бажыңга олурган улустуң уран чүүл дугайында лекция болуп турда, барып шыдаваанын, буруузун илередип чураан чуруу турган.1981 чылда ол чурукту холлга ол-ла олчаан камныг, кадагалааш эккеп аскан, а марте 2003 чылда ону меге чурук-тур деп тодараткаш, шын чурукту оорлаан деп түңнээн. Бо херекке дөрт ол чер ажылдакчыларын буруудаткан.Оларның үжү буруузун билинген, бирээзи агартынып үнген. Ынчалза-даа ол Дали шын чураан чуруу олчаан тывылбайн барган.
Литература
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Майның 11 төрүттүнген Аңгылал:Январьның 23 мөчээн
Газали
Имам Газали (ابو حامد محمد بن محمد الغزالى)   / Абу Ха́мид Муха́ммад ибн Муха́ммад аль-Газа́ли ),  1058, Тус хоорай — 1111, Тус хоорай)   – Селчук каганат үезинде философ болгаш мистик база эртемден, ислам шинчилекчизи.
Араб Аббасид халифат болгаш Түрк Селчук күрүнези үезинде чурттап чораан философ.
Номнары
Газалиниң 70 ажыг эртем, философия, суфизм дугайындa номнарны бижээн.
Шөлүлгелер
Аңгылал:Философия Аңгылал:Суфизм Аңгылал:Селчук күрүнези Аңгылал:Ислам философтары
Вексель
Вексель (бирги е узадыр адаттынар) (Wechsel, Вексель) - үнелиг саазын, кым-бир кижиге тодаргай хуусаада тодаргай түңнүг акшаны төлээрин хүлээнген документ.
Дөс
В
Дагестан Республиканың Улусчу Хуралы
Дагестан Республиканың Улусчу Хуралы — Дагестан Республиканың хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагырга органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Дагестан Республиканың Улусчу Хуралы 90 депутаттан тургустунган, оларны Россия Федерацияның хамаатылары аразындан ниити дең болгаш чажыт соңгулдага дорт соңгуур эрге-биле беш чыл хуусаага шилээн.
Ажылдап турар алдыгы тургузугну чаңгыс демниг соңгулда хүнүнде 2016 чылдың сентябрь 18-те соңгаан.
Совет Федерацияда төлээлекчи
Керимов Сулейман Абусаидович — 2008 чылдан.
Шөлүглер
Аңгылал:Дагестан Республиканың Улусчу Хуралы Дагестан Аңгылал:Дагестан Республиканың эрге-чагырга органнары
Тыва чугааның ажык үннери
Тыва чугааның ажык үннери — Тыва улустуң чугаазында бар ажык үннерни сайгарып көрген арын-дыр.
Хамык үннерни болгаш ооң чүзүн-бүрүн янзыларын айтырда В. М. Наделяевтиң чогаадып каан фонетиктиг транскрипциязын ажыглаан. Ажык үннерин 32 фонемага чарган. 2000 чылдарда думчук-биле адаан узун үннерни база бир фонема кылдыр айтып киирген.
Тыва улустуң чугаазында “узун”, “кыска”, “аажок кыска” ажык үннер бар. Чогум, өске түрк дылдыг улустуң чугаазында база, үе аайы-биле, шак-ла ындыг үш үн илереп кээр. Дыл эртеминде чүгле узун биле кыска, азы чок болза, кыска биле аажок кыска үннерни демдеглеп алгаш шинчилээр-дир.
Чижектер
В. М. Наделяевтиң чогааткан транскрипциязын “Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция” кылдыр очулдуруп алыылы.
Үндезини
Аңгылал:Тыва дыл
Бояршинов, Михаил Иванович
Намдары
20 ноябрь 1904 чылда Сыростан суур Оренбург губерния, бо үеде Челябинск область, хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген.
1 сентябрь 1988 чылда чок болган Магнитогорскуга. Хоорайның Он талакы эрик чевег кадайының чанынга орнукшуткан.
«Знак Почёта» орден база медальдар, иштинде «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», «За трудовую доблесть», «За доблестный труд» шаңнаткан. 1973 чылда аңаа хүндүлүг ат тывыскан «Ветеран Магнитки».
85-чылдың бүдүүзүнде Магнитогорскунуң металлургия комбинады хоорайга тураскаал ажыткан Тускай куяк база үш билдингир магнитогорцулар — Николай Рыженко, Григорий Носов база Михаил Бояршинов.
Шөлүглер
Аңгылал:Санкт-Петербургтуң политехниктиг университединиң доозукчулары Аңгылал:Санкт-Петербургтуң политехниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Техниктиг эртеминиң кандидаттары Аңгылал:Похороненные на Правобережном кладбище (Магнитогорск)
Санчат, Саян
Санчат Саян – Делегей чергелиг спорт мергени, тыва боксер. Самагалдай школазынга өөренип турган.
Селчук-бей
Намдары
Селчук (селджук) бей, Огуз чабгу (ябгу) күрүнези үезинде төрүттүнген. Оон шажыны билдинбес турган: тa шаманизм, та буддизм. Адазын Токак (докак) дээр.
Туран болгаш Иран аразындa чурттап турган Селчукбей шупту Огуз сөөктерини катыштырган.
Дөс
Аңгылал:Төөгү
Вен сандай
Вен сандай (Венский стул) - ыяшты ээп тургаш кылган чиик сандай.
Дөс
В
Хонда Прелюд
Хонда Прелюд (Honda Prelude) - Хонда (Honda, яп. 本田技研工業株式会社 )деп делегей чергелиг мото-автотехника бүдүрүп турар улуг компанияның ийи эжиктиг, дөрт олуттуг купе хевирлиг чычааны. 1978 чылда үндүрүп эгелээн, а 2000 чылда өртээ аары болгаш садып алыр кижилерниң эвээжи дээш үндүрүлгези соксаан. Шупту модельдериниң шимчээри мырныкы дугуйларынче салдынган болгаш дургаар дөрт цилиндрлиг шимчедикчилиг кылдыр кылдынган.
бирги салгалы
Бир дугаар модели 1978 чылда үнген. Шимчедикчини 1602сс хемчээлдиг болгаш 80 аът күштүг кылдыр бүдүрүп турган. Трансмиссия 5 чалалыг механиктиг азы 2 чадалыг автоматтыг турган.
ийиги салгалы
Бирги чаартылгаларлыг хевирин 1982 чылда үндүрген. Аңаа чаа шимчедикчилер көрдүнген: ES1 деп карбюраторлуг шимчедикчини Япония иштинге ажыглатынар кылдыр үндүргеш, а ET деп 1,829 см³ хемчээлдиг шимчедикчини Европа болгаш Соңгу Америкаже садып үндүрер кылдыр кылдынган. Чамдык хевирлери 140 аът күштүг кылдыр кылдынган, а ийиги салгалдың төнчүзүнде 150 аът күштүг кылырын 1985 чылда тургускан (шак ындыг 1000 чычаан үндүрген: 500 чылаан оң талазында рульдуг болгаш 500 чычаан солагай талазында рульдуг).
үшкү салгалы
Бо модельдери 1988-1991 чылдарда үнүп турган. b20a и b21a шимчедикчилиг, 5 чадалыг механиктиг азы 4 чадалыг автоматтыг трансмиссиялыг кылдыр үнүп турган. Ылгалып турар чаартылгазы дээри 4WS (4-Wheel Steering) деп системаны киирген (рульду долгаарга шупту дугуйлары руль эдерип эглип турар). Делегейге эң бир дугаар бо чачаанга салган. Немеп чугаалаарга, бо чычаанга мунарының эптиин болгаш даштыкы байдал эки көстүп турарын аажок эки кылган.
дөрткү салгазы
1991 чылда бо чычаанның дөрткү хевирин үндүрүп эгелээн. Өске рыноктарже 1992 чылда чорган. 4WS (4-Wheel Steering) системазы электроннуг хевиринче шилчий берген.
Чаа шимчедикчилер салдынган:
бешки салгалы
Сөөлгү чаарттынган хевирин 1997 чылдан 2001чылга чедир үндүрүп турган. Маңаа h22a деп 220 аът күштүг шимчедикчи салдынган. Сөөлгү моделинге чаартылгалар көвейи-биле кылдынган. Ооң кырында машинаның иштин аар өртектиг материалдар ажылгап тургаш кылган.
Х
Бабич, Евдокия Фёдоровна
Евдокия Фёдоровна Бабич (16 август 1913 — 12 декабрь 1992) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, рабочая Косихинского свеклосовхоза Косихинского района Алтайского края, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1957).
Намдары
1913 чылда көдээ суур Пилипче, бо үеде Барышевского района Киевской области в тараачын украин өг-бүлеге төрүттүнген. Рано умерла мать. Окончила обучение в трёх классах школы. Помогала в хозяйстве отцу, который умер в 1930 году.
1933 чылдан "Хмелевик" колхозка ажылдап турган, расположенном в соседнем селе Ново-Александровка. Здесь трудилась на разных работах, была и полевой, и работала поваром, уборщицей. 1937 чылда перешла работать дояркой, очень быстро стала показывать высокие результаты в труде. 1940 чылда приняла участие в выставке достижений народного хозяйства.
В начале Великой Отечественной войны было принято решение сохранит породистый скот, перегнав его вглубь страны. Так Евдокия Фёдоровна участвовала в эвакуации крупного рогатого скота. Сначала перегоняли пешим до Пензенской области, в дороге кормили, поили и доили коров. После скот был погружен в вагоны и отправлен в Косихинский район Алтайского края. После такого большого переезда, надои у коров упали, но животноводы не сдавались и ежегодно наращивали производство молока. Если в 1943 года удалось получить только 1470 килограмм молока от каждой коровы в среднем, то в 1949 году надои составили 2850 килограмм, а рекордным оказался год 1953 - 4493 килограмма. Одна из её коров "Левада" в год давала больше 8000 килограмм молока. С каждым годом в группе Бабич производство молока увеличивалось. в 1956 году в этих местах стали культивировать кукурузу как отличный корм для скота, что позволило сохранить высокие показатели.
Имея самые высокие результаты по надоям молока в Алтайском крае, Евдокия Бабич ежегодно с 1955 по 1957 годы принимала участие в выставке достижений народного хозяйства.
«За особые заслуги в освоении целинных и залежных земель, успешное проведение уборки и хлебозагатовок в 1956 году»,  ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 11 январь 1957 чылдың Чарлыы-биле Евдокия Фёдоровна Бабичке Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медаль.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. 1961 чылда пенсияже үнген, ынчалза-даа работала на разных работах в совхозе. 1953 чылдан СЭКП кежигүнү болуп турган. Избиралась делегатом XX съезда КПСС.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:СЭКП XX съездиниң делегеттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Вуйчич, Ник
Ни́колас Джеймс (Ник) Ву́йчич (Ник Вујичић, Nicholas James Vujicic; декабрь 4-те 1982 чылда, Мельбурн, Австралияга төрүттүнген) — австралийжи мотивациялыг оратор, меценат, чогаалчы болгаш ыраажы, тетраамелия синдромнуг төрүттүнүп келген — салгал дамчыыр ховар аарыг, дөрт мөчү чок кижи.
«Мээң хүлээлгем – кижилерге чуртталгада бодунуң оруун тып аарынга дузалажыры», – ынча деп чуугаалап орар. Бичии чораан үелеринде  инвалид байдалы дээш сагыш човап, ол бодунуң чедишпези-биле чурттап өөренип алган, өскелер-биле бодунуң арга-дуржулгазын долгандыр турар кижилер-биле үлежип, бүгү делегейге алдарлыг сорук киирер спикер апарган.
Ооң чүве чугаалаары, кол чүүлү, кыйгырыы – уругларга болгаш аныяктарга.
Намдары
Ник Вуйчич (ооң ылап шын фамилиязы транслитерация – Вуичич) серб эмигранты өг-бүлеге төрүттүнген. Төрүмелинден генетиктиг патология (тетраамелия): оолдуң холдары биле буттары чок болган, ынчалза-даа долу эвес таваңгайында өзүп келген ийи салаалыг: ол хирургияның салааларның кезиишкин соонда кылаштап, эштип, скейтке чуңгулап, серфинг манзага, компьютерге ажылдап, бижип өөренип алган.
Мага-бодунуң чедишпезинден аңгыда, ол кадык төрүттүнген, ол эгезинде инвалидтер школазынче барып эгелээн, ындыг болза-даа 1990 чылдар эгезинде Австралияның Виктория штадының хоойлузу өскерилген соонда, ада-иези негеп тургаш оглун анаа школага өөренирип баарын чедип алган.
21 харлыында Ник Вуйчич Брисбенде Университет Гриффитаны дооскан, садыг бакалаврның ийиги чадазын ап алган бухгалдер учеды биле финансовый сан-хөө планнаашкыны талазы биле.
1999 чылдан эгелеп ол хүрээ хиитке.
2005 чылда Ник Вуйчич шаңнал номинацияга «Чылдың аныяк автралийжизи».
2009 чылда ол «Ховаганнар циириинге» деп фильмге ойнап турган, Уилл дээр кижи мөчү чок болгаш оон салым-чолун дугайында чугаалап турар.
2011 чылда ол ыры бижээш ол ырыны ырлап күүсеткен «Something More».
Ол делегейниң хөй чурттарын кезип каапкан школаларга, университеттерге база өске организацияларга. Телешоуларга киржип номнар бижип турар. Оон бир дугаар ному «Кызыгаар чок чуртталга: Кайгамчыктыг аас-кежиктиг орукче амыдырал» 2010 чылда үнген, 2012 чылда орус дылче очулдурган.
АКШ чурттап турар, Лос-Анджелес хоорайда, Калифорния. Бодунуң күзелинге бүзүреп.
Март 28, 29-та 2015 чылда Ник Вуйчич бир дугаар Россияга (Москва биле Санкт-Петербург) мотивациялыг лекция биле «Кызыгаар чок чуртталга». Россия 55 дугаар чурт болган Вуйчич болуп мотивациялыг оратор. «Шупту чүве күзелдерден эгелээр! Ийе
Октябрь 18-те 2017 чылда лекция номчуп турган «Амыдыралга мотивация» Сочиге Бүгү делегейниң аныяктар болгаш сургуулдар фестивалынга.
Ноябрь 27-де 2017 чылда форумга киришкен «Synergy Global Forum 2017».
Амы-хуу амыдыралы
Ник Вуйчич христиан шажынчы кижи болгаш евангели хүрээ-хиитке хамаарылгалыг.
Февраль 12-де 2012 чылда Канаэ Мияхарага (Kanae Miyahara) өгленип (кадайланып) алган.
Февраль 13-те 2013 чылда оларга бир дугаар оглу төрүттүнүп келген - Киёси Джеймс Вуйчич.
Август 7-де 2015 чылда ийи кижиге ийи дугаар оглу төрүттүнүп келген Деян Леви. Бир дугаар оглу ышкаш ол шуут каң-кадык.
Декабрь 20-де 2017 чылда Ник Вуйчич ийис уругларның адазы болган - Оливия биле Элли Вуйчич.
Демдеглелдер
Аңгылал: Кижи Аңгылал: Серб
Кызыл-Даг суур (Бай-Тайга)
Кызыл-Даг суур (Бай-Тайга кожуун) - Тываның Бай-Тайга кожуунда бир суур. Өске ады - Көөп-Сөөк.
Дөзү
К К
Чогаалчы
Чогаалчы — сөс мергени, сөстер болгаш домактар дузазы-биле ниитизи-биле бүгү чонга бараалгаткан уран чүүл чогаадыкчызы.
Чогаалчы деп кижилер колдуунда ол мергежили-биле колдуунда амыдырап чоруур. Оон аңгыда сөзүглелдерниң авторун чогаалчы деп хамаарыштырарга дузалыг байдал – чогаалдары азы сөзүглелдери-биле акша ажылдап ап турары: амгы үеде болза — гонорар, роялти, грант кылдыр, а ооң мурнунда — бай шыдалдыг улустардан азы уран чүүл деткикчилеринден акша азы туда (материалдыг) деткимче ажылдап алырлар. Оон бир өске демдээ болза – чогаалчылар эвилели, чогаал шүгүмчүлекчилери азы кандыг-бир сөс мергенниглер ону хүлээп алыры. Мергенниглер үнелээр арга бүдүштүг хевирлиг бооп болур — чижээ, мергежилдиг чогаалчыларның катыжыышкыны.
Ч
Самбога Россия Чемпионады 2010
Самбога Россия Чемпионады 2010 чылда эр кижилер аразынга март 4-тен март 8-ке чедир Ярославльга эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2010 году Аңгылал:Март 2010 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Ярославле Аңгылал:2010 год в самбо
Меге
Меге [ъ]:
Уткалары
I. "Оор, меге кылбаан, актыг кижи мен, оглум (М. Кенин-Лопсаң)." "Черле ындыг чүве, меге каткылыг (С. Сарыг-оол)."
II. диалект: Күжүген хевирлиг, ынчалза-даа оон биче, сиген, хая карты чиир амытан. Хая кырында меге чыдыр.
Ийилээр логикада
Меге — бооп болур ийи байдалдың бирээзи. Меге — алыс шынга удур.
Тойота Дуэт
Toyota Duet - Японияның девискээринге ажылгаар кылдыр кылдынган оң талазында рульдуг 5 эжиктиг хэтчбек хевирлиг бичежек чычаан-дыр. Шимчедикчизиниң хемчээлдери 1 литр, 1.3 литр болгаш 0.7 литр (турбо) болуп турар. Toyota Yaris (Vitz) деп машинаның дөмейлешкек хевиринге болгаш клазынга хамааржып турар чычаан болуп турар. Японияда Toyota Duet-тен өске, база шак-ла ындыг Daihatsu Sirion (солагай талазында рульдуг) и Storia (оң талазыгда рульдуг) Daihatsu деп Тойотага хамааржыр корпорация бүдүрүп үндүрүп турган. Бо чачаан колдуунда кижи саны хөй улуг хоорайларга кылдыр көрдүнген.
Дөзү
Т
Кыргыс
Кыргыс — шаандагы сөөк. Амгы үеде тыва биле хакас чонда сөөк ады.
Ады-сывы
Суджи бижии, ийи дугаар одуругда «кыргыс» деп сөстү бижээни. Мында Енисей биле Латин үжүктерни чергелештир салып каан. Енисей бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур.
Шаанда кыдаттар кыргыс деп сөстү (1) гэгунь (гэкунь), (2) гяньгунь (гянькунь), (3) кигу, (4) гегу, (5) хэгусы, (6) хягясы кылдыр бижип турган. Кыдат дыл түрк сөстерни шын дамчыдып шыдавас. Кандыг бир түрк сөстү кыдат дылче шилчидер болза ол сөс өскээр дыңналыр апаар.
Тянь-Шаньның мусулманнары боттарын кыргыз дээр. Олар шаандагы кыргыстарга кандыг-даа хамаарылгазы чок, ону будавас болза эки!
Орус төөгүчүлер шаандагы кыргыстарны кыргыз деп сөс-биле адап чоруур. Ол дээрге орус орфографияның дүрүмү-дүр.
Дылы
Эрги түрк дыл. Енисей бижиктиг даштарда тускай "кыргыс диалект" бары илдең-дир.
Чурту
Минусинск ховузу. Шаанда аймак даргазы "Ынал" деп дужаалдыг чораан.
Үези
Бистиң эрага чедир II век — амгы үе.
Орустар XVIII дугаар вектиң дургузунда Минусинск ховуларын чоорту эжелеп алган. Ол үеде-ле Кыргыстарның күрүнези дүшкен. Ынчалза-даа оларның салгалдары тывалар биле хакастар аразында ам-даа чуртап чоруур.
Кыдат төөгү бижиктери
Кыргыстар дугайында эң бир дугаарында Сымя Цянь деп кижи бижип турар. Ол кижи хуннуларның төөгүзүн бижип тура, кыргыстарны Гэгунь деп сөс-биле айтып каан, ол болза б.э.ч. 200 чылдар дыр.
Соонда олар соңгуу чүкте Хуньюй, Кюеше, Динлин, Гэгунь биле Цайли деп улустуң чуртун эжелеп чагырып алган; ынчангаш, хунну чоннуң дүжүметтери Модэни "мерген угааныг кижи" деп адап эгелээн.
Тан төрезиниң төөгүзүнден үзүндүлер. I. Хакяньсы. Хагас. [Кыргызтар] Амгы Хагас дээрге шаандагы Гяньгунь деп күрүне-дир. Ол күрүне Хамиден чөөн чүкче, Харашардан соңгуу чүкче, Ак даглар чанында. Чамдык улус ол күрүнени Гюйву азы Гйегу деп адаар. Чуртакчылары динлиннер-биле холужа берген. Хагас чурту хунну күрүнениң барыын чүгүнде турар.
Тойота Кюррен
Toyota Curren – Тойота корпорациязының бүдүрүп турган чычааны. Чычаанның платформазы Toyota T200. Машинаның ишти болгаш арты талазы Toyota Celica деп 1994-1998 чылдарда үндүрүп турган чычаанга өттүндүр кылган. Celica-ның мырныкы дөрт борбак чырыдыкчыларының орнунга Curren-ге узун дөрт булуң чырыдыкчылар салдынган.
1994—1995
1994 чылда Toyota Curren ST206 и ST207 деп ийи модельдерге үндүрүп турган. ST206 дөрт хевирниң комплектациязы-биле үнүп турган: FS, XS, ZS и ZS Sport Selection. FS биле XS деп модельдери 140 аът күштүг 3S-FE деп шимчедикчи-биле хандыртынып, а ZS деп модель 170-180 аът күштүг 3S-GE деп шимчедикчи салдынган. ST207 деп модель XS Touring Selection деп комплектациялыг 3S-FE шимчедикчини салган. Ол комплектацияга дөрт дугуйун башкарар система киирдинген.
1995 чылда XS биле ZS S деп чаартылгаларлыг комплектациялар үнген, ында: артыкы соңга аштакчызы, деңзи чиик дискилер болгаш щимчедикчизиниң күжү 10 аът күштүг кылдыр кылган.
Кыргыс
Кыдат төөгү бижиктери
Чуртакчылары элээн каш 100 муң ажыг кижи; шериглери саны 80 муң кижи болур дур. Мурнуу-чөөн талада уйгурлар ордузунга чедир 3 муң ли; мурнуу талаже чурту Тянь-Мань дагларынга чедир чаттылып турар. Хөрзүнү шык, тулаалыг чер, кыжын мөөн харлыг. Кижилерниң дурт-сыны узун, арны-бажы кызыл, көк карактыг улус-тур. Кижи бажының дүгү кара боор болза ол бак чүвениң демдээ деп саннатынар, кара баштыг улус Ли Лин деп кижиниң угу деп саннатынар. Эр улус херээжен улустан эвээш. Эр кижилер дидим болгаш соруктуг, олар кулаанда сыргалыг боор-дур. Кыс уруг өгленип алза мойнун хээ-биле чараштаваар-дыр. Эр биле хережээн улус кады чуртаар боорга арай чүдек чүвелер болгулаар-дыр. Чылдың башкы айын "Маошай ай" дээр. 3 ай чылдың дөрт дугаар кезии боор-дур. Чылдарны 12 бөлүкке чарып алыр улус-тур, чижээ: Инь деп чылды олар Пар чылы дээр. Агаары соок, улуг хемнер безин ханыладыр доңа берген чыдар-дыр. Чиңге-тараа, арбай, ак-тараа, гималай арбайын тарып турар улус тур. Тарааны хол дээрбези биле хоюду тыртываар; тарааны тарыыр үези 3 ай, ажаар үези 9 айда. Каъдыкты ажыткаш арага кылываар улус-тур. Аъттары улуг, дешкилежип ызыржып чоруур аъттар эки аъттар деп санаттынар. Тевелер, инектер база бар; колдуунда инек биле хойларлыг улус. Бай тараачыннар муң-муң баш малдыг. Аңнардан черлик аъттар, элик-хүлбүс, буур, кара кудуруктуг те. Кара кудуруктуг те тооргу ышкаш, ынчалза-даа ол улуг кара кудуруктуг. Хамык балыктардан бир балык бар: узуну 7 карыш, кылаң тас, сөөгү чок, аастыг, думчуктуг. Куштардан кастар, өдүректер черлик бооп турар, сааскан биле хартыга бар-дыр. Ыяштардан хады, хадың, тал, шиви бар; шивилер бедии дээрге ча-биле адыпса согун шиви бажынга четпес боор. Хамык ыяштардан хадыңдан көвей чүве чок. Алдын, демир, ак-коргулчун бар. Чаъс-чайык болганда-ла демир казып алыр улус-тур, оозун олар цзя-ша дээр. Дайын чепсектерин кедергей чидиг шиш кылдыр кылып аар улус-тур, ол чепсектерин үргүлчү тукюек-че чортуптар улус-тур. Эл-чаа үезинде ча-согун ажыглаар, туктарлыг улус-тур. Аъттыг маадыр кижи холун, будун камнай калбак ыяштар-биле дуй дугланып алыр; эгинннеринге борбак манза-ыяштар шарып алыр, ол хамык камгаланыр чепсектери селеме бизинден октан камгалап чоруур. ...
Тойота Кюррен
1996—1998
1996 чылда Toyota Curren-ниң мырныкы хевири өскертинген. Чаа өскерилгелер мырныкы бампери, мырныкы дөрт ээриниң демдектерин берип турар чырыдыкчылары, мырныкы решетка болгаш артыкы чырыдыкчылары болуп турар.
Кыргыс
Кыдат төөгү бижиктери
Хөгжүм херекселинден шоор, дүңгүр оон ийи билдинмес чүве бар. Оюннар үезинде улуска тускай өөредип каан теве биле арзылаңны көргүзер, аът кырынга халдып ора кашпагай кижи элдеп кайгамчык чүвелер көргүзер, узун херип каан хендирге аңдарылбайн кылаштаар кижилер база бар. Оран-делегейни шөлге дагыыр улус-тур. Хамнарын гань (кам) дээр. Өгленчир дээнде эр кижи талазындан улузу суй-белек кылдыр чылгы, хой үзүп бээр. Байлар болза чүс-муң баш мал үзүп бээр-дир. Тыны үзүлген кижини орнукшудар дээнде арынарын дырбавас улус-тур, оозун үш куржалдыр ораагаш ыглажып олурарлар; соонда өлген кижиниң мөчүзүн өртедиптер, ооң соонда арткан сөөгүн чыгаш бир чыл болгаш черге хөөп каар. Дараазында, өлген кижини сактып ооң чогуур үезинде хонуун, чылын эртирер. Кыжын чер бажыңга чуртаар улус-тур. Бижии хойху бижиинге дөмей.
Тойота Кюррен
1996—1998
1997 чылда ST207 деп сөөлгү дөрт дугуйун башкарып турар системалыг модели үнген. Өске модельдер үндүрүлгезиниң төнчүзүнге дээр даштыкы болгаш иштики өскерлиишкин чок үнүп турган. 1998 чылда бо чычаанны үндүрүлгеден дүжүрген.
Кыргыс
Енисей бижик
Эрги бижиктерни сайгарып көөр болза Улуг-Хем биле Минусинск девискээринде бижиктер арай ылгалып турар-дыр. Ынчангаш шаандагы кыргыстарның чуртунда даш бижиктерни тускай "Кыргыс чугаалыг" бижиктер деп болур-дур.
Тойота Кюррен
Дөзү
Орус википедиядан очурлдурттунган.
Т
Кыргыс
Археология
Кыргыстар Эрлик оранынче чорта берген кижилерни өртедип орнукшудар турган.
Эрги Таңды Тывазы
Амгы үеде кыргыстарга хамаарышкан 450 хире чевег бар олар болза IX-XII век үезинге хамааржыр.
Тыны үзүлген кижини пөс азы кидис биле үш катап ораап алыр, оон ам ону тускай черге чыттыргаш хеви, дериг херексели-биле кады өртедиптер турган. Дериг-херексел аразында ча-согун, балды, ыяш калгак биле аяк, доңга, эзер, чүген-суглук турар. Бир эвес аяк-шынакты дойдан кылып каан болза ону орнукшудар черинге албан бузуп каар. Аът малды кыргыстар өртедип орнукшутпас турган. Күлүк кижини орнукшударда өртче чыда биле хылыш салып каар турган. Бир эвес 10-12 хар четпээн уругнуң тыны үстү берзе ооң мөчүзүн черле өртетпес чораан.
Калган кижиниң мөчүзүн отка салыр болза, кижиниң хамык бак чүвезин от арыглап кааптар деп шаанда кыргыстар ынчаар бодап турган. Өрт соонда арткан хамык чүвезин, хүлүн болгаш сөөгүн чыып алыр турган улус. Оон бир чыл эрткенде, черге бичии оңгар каскаш ол өрт соонда артып каан хамык дериг-херекселин, аяк-шынаан болгаш кижи сөөгүн черге хөөп каар турган улус. Хөөр үези кээрге кыргыстар калган кижиниң бир чылдаанын эртирер турган.
Оңгарны хөрзүн-биле базырбас турган. Чевегде оңгарны сай даштар-биле дыка таптыг базырып каар турган. Ынчангаш базырыкты даштындан көөрге өг хевирлиг болур. Базырыктың бедии 0,15 — 0,5 метр, калбаа 0,5-тен 10 метр хире чедип турар. Оңгар ханы эвес болур: 0,1 — 0,5 хире метр. Оңгарга чаңгыс кижиниң сөөгүн, хүлүн салып каар турган. Чүгле чамдык ховар таварылгада улуг кижи биле кады бичии уругнуң сөөгүн салып каар чораан.
Кыргыстар отка салыр ёзулалды чевегге черле эртирбес турган. Калган кижини от-биле арыглаар чер бир өске черге турар боор.
Салгалдары
Тываларда кыргыс деп сөөктүң улузу-дур.
Кавай
Кавай [ъ]:
Кыргыс
Салгалдары
Шаанда-даа, бо үеде-даа Тыва чуртунда кыргыстар кайда-даа чуртап турар. Эжен хааның үезинде Бээзи кожуунга тускай Кыргыс сумузу турган, Салчак кожуунга база Кыргыс сумузу турган. Совет Тыва үезинде кыргыстар 4 аңгы черге бөлүк чуртап чораан.
Кавай
Дөс
Аңгылал:Термин Аңгылал:Өг Аңгылал: !Main category
Кыргыс
Салгалдары
Хакастарда хыргыс деп сөөктүң улузу-дур.
Хакас чонну орус күрүне эжелеп алырга олар аймак-сөөк адын фамилияга солуп алган. Оларның фамилиялары кижилер аттарындан укталган. Хакас кижиниң ук сөөгүн билип алыр дизе, ол кижиниң бодундан айтырыптар болза эки: "Өгбелериң чер-чурту кайдал, аймак сөөгүң сактыр сен бе?" дээн ышкаш.
База көр
Кыргыс Эл
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Моррисон Жеймс Дуглас
Джим Моррисон азы Jim Morrison (James Douglas Morrison;Мельбурн, Флорида, 1943-1971, Париж) - американ ыраажы.
Аңгылал:Ыраажы
Чинагийн, Галсан
Иргит Шыныкай оглу Чурук-Уваа (Чинагийн Галсан, Чинаг Галсан, Galsan Tschinag) – делегейде ады алгаан тыва чогаалчы.
Лейпциг университединиң доозукчузу Чинагийн Галсан 1968 чылдан эгелеп Моолдуң күрүне университединге даштыкы дылдар башкылап эгелээн чылдардан шүлүктерин Моолдуң болгаш Германияның альманахтарынга парлаткылаан. 1981 чылда немец дылда бижээни «Тыва тоожу (төөгү)» деп тоожузундан ооң Европага, ооң соонда делегейниң өске чурттарынга чогаалчы алдар-ады тараан. Бо тоожунуң ужуу узун болган: Сеңгел тывазы чогаалчының бийиринден: тыва чоннуң бурунгу филосфиязын, амыдыралчы тура-соруун, чуртунга кызыгаар чок бердингенин шүлүк, новелла, тоожу роман хевирлерге бижиттинген чогаалдардан өске чурттарның номчукчулары танып билип, боттарынга чоок көрүп, хандыкшып эгелээн.
Бөгүн Ч. Галсанның Европага немец дылга үнген шүлүк номнары: «Ыры дыштаныыр шагда», «Өөңнү дээскинген кокпалар», «Кажан-даа сени чаажыктыра албадым ий», «Булут ыды», «Хүн кызыл төлге дажы: хам алгыштары», «Ак-Хем дээги даш кижи»; тоожулар болгаш чечен чугаалар номнары: «Дошкун хаттыг оранда», «Улуг-Көъш», «Он чедиги хүн», «Бедик Алтайда чашкы шаг», «Бөрү болгаш дижи-ыът», «Дойнаа», «Шалың болгаш оът»; романнары – трилогия: «Көк дээр», «Бора чер», «Ак-Даг» база «Чээрби болгаш бир хүн», «Оорлаткан төл», «Чиңгис-Хаанның хаялары» болгаш өске-даа. Моол дылда Улан-Баторга үнген номнарында: «Чаңныктыг шагның тоожузу» (1986), «Өле өртемчейниң херели болгаш хөлегези» (1990), «Он айның дээриниң адаанда» (1995), «Эр кара баг» (шүлүк ному, 1995), «Дээрниң дүжү» (2006) болгаш чыынды номнарда моол дылдан немец дылче, немец дылдан моол дылче очулгалары. Ч. Галсан – 40 ажыг номнарның автору, ооң чогаалдарын француз, орус, япон, итали, англи, голланд дылдарга аңгы номнар кылдыр үндүргүлээн.Өске чурттарның чогаал шинчилекчилери Ч. Галсанның чогаалдарын сайгарып, эртем ажылдарын камгалап, университеттерниң өөредилге программаларынче киирип турар. Эртемден Корнелиа Шрудениң “Германия литературазында көшкүн чогаалчы Чинагийн Галсан” (368 арынныг), Лорке фон Заалфельдтиң “Хары дылды эжелээни” (274 арынныг), американ доктор Гундула Энглиштиң “Ажыл кылыр көшкүн чогаалчы” (224 арынныг) деп номнарның парлалгаже үнгенин доктор Г. Золбаяр дыңнадып турар. 2003 чылда Тывага Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң чалалгазы-биле кээп, «Түрктерниң бижимел тураскаалдыры» деп эртем шуулганынга киржип, ол чылда 60 харлап турган юбилейлиг чылында Тыва Республиканың Чазаа тываларның сагыш-сеткил культуразын делегейге делгередип чоруурун бедик үнелеп күрүне шаңналдарын тывысканын улуг чоргаарал-биле хүлээп алган.
Ажылдары:
тоожулар болгаш чечен чугаалар номнары:
романнары – трилогия:
Моол дылда Улан-Баторга үнген номнарында:
Дөзү
Ч Ч
Ие кижи
Ие кижи — Кижи ниитилелиниң амыдыралынга херээжен улустуң салымы дески турбаан. Ол чурталганың кандыг-даа аагын көрген. Ынчалза-даа кайы-даа шагда эр улус аңаа хандыкшылын, ынакшылын көргүзүп, мөгейип, хүндүлеп, ажы-төлүнүң иези деп үнелээр чораан. Ынчаар-ла херээжен кижиниң ёзулуг овур-хевири тургустунган, кандыг-даа чоннуң тоолдарында, тоолчургу чугааларында, уран чүүлүнде ол албан чараш, угаанныг,чечен-мерген, аттары безин онзагай: Алдын – Дангына, Хүн-Кадын, Ай-Кадын, Чараш Елена (Елена Прекрасная), Мерген Василиса (Василиса Премудрая), Хензигбей (Дюмовочка) дээш-ле баар.
Кыс уругларны частып орар чечек, ээлгир хаак, дорт, хөнү чойган-биле дөмейлээринде база утка-ла бар. А оларга чугаалап турар ынакшылдың сөстери кандыг ийик: эргимим, чаражым, хеймерим дээш-ле баар болгай. Улусту ынчаар хөлзедиптер кыс улустуң бүдүжүн кандыг им-демдектен шуткуп куткан ирги дизе, эге-дөзү даштыкы хевириниң чаражында, силиинде. Кыс кижиниң чаражы дурт-сынында, арын-шырайында, кылажында. Оларны көөрге, чойган, чодураа-даа, хемде эштип чоруур куу-даа сагышка кирер болгай. Кыс кижиниң бүдүжү – ооң чечен-мерген угаанында. Ол ажы-төлү, барган ашаа, ал-боду дээш үш дакпыр боданып, амыдыралды шимчедип чоруур. А бойдустан чаяттынган уран-мергежилин щимчедипкенде, ажыдыышкыннарны кылып, улуг чедиишкиннерге чедер.
Улугну хүндүле, бчиини сургап, эскериичел, сөзү эвилең-эптиг чорууру база кыс бүдүштүң шынары-дыр. Ындыг уругларның кежии улуг, чоруу чолдуг болур. Күш-шыдал эр кижиге хамааржыр-даа болза, бо берге үеде бодун камгалап билир арагларны өөренип алган кыс уругларны көөрге,магаданчыг. Кыс бүрүзү ындыг болуру күзенчиг.
Кыс кижи – өгнүң чырыткызы, одааның ээзи. Ооң шынчызы, ашаанга бердингени, ажы-төлүнге ынак, олар дээш туржуп, сүзүглелин хумагалап чорууру база-ла бүдүштүң илерели.
Кыс кижиниң хеви база улуг уткалыг. Каас-шиник, аар өртектиг хептиг болуру күзенчиг,ынчалза-даа, “хевиниң шинчизи-биле уткуур, угаанының шинчизи-биле үдээр” деп үлегер чугаада ужур-ла бар. Ону келин кыстар сагыжынга дүүп алыры артык эвес.
Кыс кижи – чуртталганынң каазы, сүзүглели. Ооң бүдүжүнүң дугайында төнчү чок бижип болур, мында чүгле кол шынарлары көргүстүнген. Мында кысты мактаар сеткил чок, ооң бүдүжү кандыг болур ужурлугул деп айытырыгга харыылаар дээн күзел-биле чараш сөстер бижиттиген. А багай талаларын балап,эдип-чазап чоруур болза, кезээде чараш болуп артып каар.
Кыс чаялга дээрге-ле ие чаялга дээни ол. “Өртемчейде дириг бойдусту Ие – Чер бодарадып турар, чырык черге амыдыралды ие кижи чаяап турар” деп мерген угаанныглар чугаалаан болгай. Азарганчыг чаштың баштайгы сөзү – “авай” дээр бис. “Ава“ деп сөс-биле сөөлгү орукче чоруткуже кады чоруур бис деп чүвени кижи бүрүзү билир. Тыва чон кезээ-мөңгеде буян-чол бүргээн иени авыралдыг авам дээр, ачылыг хүнге дөмейлээн, кажан шагда амыр орбас холдарын кайгамчык хуулгаазын дээр, ооң өткүт мерген угаанын “ Ие сөзүн ижип болбас” деп үлегер сөсте сиңирген.
Ие дугайында чылыг, чымчак сөстерни,ырыларны, шүлүктерни, тураскаадыгларны, мөгейиглерни, йөрээлдерни кым сөглевээнил! '
Вена
Вена (е узадыр адаттынар) (Вена) – Европада чурт.
Дөс
В
Кызыл-Даг суур (Чаа-Хөл)
Кызыл-Даг суур (Чаа-Хөл кожуун) - Тываның Чаа-Хөл кожуунда бир суур. Өске ады.
Шак ындыг аттыг өске суур
Бай-Тайгада Кызыл-Даг суур-биле будаваңар.
Дөзү
К К К
Наадым-2016
Наадым-2016 — 2016 чылдың август 13-16 хүннеринде Кызыл хоорайга болуп эрттер малчыннарның байырлалы.
Викрамашила
Викрамашила - Ортаакы чүс чылдарның Пала династиязының үезинде амгы Индияның девискээринге Магадха хоорайга турган сарыг шажын өөренип шиңгээдир дээди өөредилге төвү.
Наадым-2016
Эң тергиин өг
Эң тергиин өг шилилгезиниң жюри кежигүннериниң башкарыкчызы Долгар С.К. болган. Түңнелинде, өглер мөөрейинге I-ги черге Эрзин кожууннуң өө төлептиг болган, өгнүң ээзи – Күден Мариан Банзыевич, II-ги черни Тес-Хем кожуннуң өө болган, ооң ээзи – Алдын-Херел Дөрбет-оол Романович, III-кү черни Каа-Хем кожууннуң өө алган, өгнүң ээзи Ондар Чойган Алексеевич болган.
Викрамашила
Викрамашила дугайында
Викрамашила деп шажын болгаш өөредилге төвү VIII—XII чүс чылдарда ажылын чорудуп турган. Ол өөредилге төвүнүң турар чери амгы Индияның Бихар штадының Бхагалпур хоорайның чоогунга турган. Девискээр 0,14 км² ээжелеп турган. 6 хүрээ болгаш бир ном санындан тургустунган, ол өөредилге черинге 9 сая ном шыгжаттынып турган. Ол үениң индий, кыдат болгаш перс (амгы үеде иран) эртемдээннериниң аразынга ат-алдары бедик турган.
Наадым-2016
Тулган малчыннар
Өглер хоорайжыгажынга тулган дээн малчыннарны шаңнап-мактаар байырлал болуп эрткен. Наадымның чемпионнары 17 малчын болган. Олар Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының бирги чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны алганнар.
Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының ийиги чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны дараазында мурнакчы малчыннар алган:
Викрамашила
Литература
Орус википедиядан очулдурттунган.
В В В
Наадым-2016
Аныяктар хүрежи
Аныяктар хүрежи 2016 чылдың 8 айның 13 хүнүнде болган. 140 хире мөге киришкен.
Хүрешти Баткар Баасаң шүүлген – аныяктар Наадымынга 3 дакпыр тиилекчи болган, төөгүлүг Хүреш болган.
Кол хүреш
2016 чылдың август 15 хүнүнде «Хүреш» стадионунга тулган дээн мөгелер аразынга малчыннар байырлалынга база ТАР-ның 95 чыл оюнга тураскааткан хүреш болуп эрткен. Аңаа 239 мөге киришкен. Мөгелерниң ачыр-дачыр хүрешкениниң соонда, дараазында мөгелер шаңналдыг черлерни алган.
5-тен 8-ки черлерни: Кара-Сал Седен-Очур (Тываның Арзылаң мөгези), Моңгуш Сылдыс (Тываның Начын мөгези), Моңгуш Айдың, Баткар Баазаң (Аныяктар хүрежиниң шүүкчүзү); 4-кү черни Куулар Аңгыр алган, 3-кү черни Тываның Начын мөгези Моңгуш Алексей алган. 2-ги черге Отчурчап Айдың төлептиг болган. Бодунуң удурланыкчызы Айдың Отчурчапты октааш, Түлүш Сайын-Белек шүггеш, 1-ги черге төлептиг бооп, Наадым-2016 хүрежиниң чемпиону болган.
Ча адары
2016 чылдың август 12-13 хүннеринде «Хүреш» стадионунга ча адар маргылдаа болуп эрткен. Аңаа херээжен улус аразынга Даяна Бүрбү эң-не хөй санны аткаш, Наадымның тулган чемпиону болган. Эр улус аразынга Эчис Доржуккай тыва чадан кара адарының талазы-биле өскелерден бедик мергежилдиин көргүзүп, бирги черге төлептиг болган. Херээжен улус аразынга 30 метр черге борбактап каан баг адар маргылдаазы болган, эр улус аразынга 40 метр черден кара адар маргылдаа болган.
Чемпион болган ча адыкчыларының кайызынга-даа «Тыва Республиканың Мергени» деп аттарны тывыспышаан, Наадым чемпионнарының медальдары-биле, 30 муң рубль акша шаңналдары-биле демдеглээн.
Мерв
Мерв (Merw) — Ортaa Азиадa хоорай, Түркменстан Республиканың хоорайы.
Чурттакчы кижи саны — 126 141 кижи (2010).
Дөзү
Аңгылал:Хоорай
Кагар
Кагар [ъ] (Деепр).
Венгр
Венгр, венгрлер (е узадыр адаттынар) (Венгр, венгры) – Венгрияның кол чурттакчылары болур улус.
Кагар
Дөс
Аңгылал:Термин Аңгылал:Кылыг сөзү
Венгр
Дөс
В
Өг-бүлениң эп-найыралы
Өг-бүлениң эп-найыралы