cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарыг шажын өг-бүле чурумунуң дугайында
Эр болгаш херээжен кижиниң хамаарылгазы
Эр болгаш херээжен кижиниң хамаарылгазы арыг ынакшылга үндезилеттинген болур ужурлуг. Буддизмде мынча деп турар: эгезинден эгелеп кадайыңарга эмин эрттир чигирзиг шай берип амдажыдып алыр болзуңарза,сөөлзүредир чеже-даа чигир каар болзуңарза,кадайыңарга шай чигирзиг эвес ышкаш сагындырар. Херээжен кижи ашаанга эгезинден эмин эрттир чигирзиг шай бербес ужурлуг. Баштай эвээш чигир бээр, оон чигирни бичии-ле көвүдедиптер оон база элээн хөйнү каап бээр, чоорту чигирин көвүдедип-ле олурар, ынчан ол аңаа таарзынып: "Кандыг кончуг амданныг шай боор!" дээр. Чуртталганың эчис төнчүзүнге чедир ынчаар уламчылаар.
Бистиң чоннувустуң езу-чаңчылында - Төвүтте, Тывада, Бурятияда, Калмыкияда-даа эр кижи эге дээрезинде херээжен кижиже шоолуг кичээнгей салбас чораан. Херээжен кижиниң тонун кедире тудуп бербес, автобустан дүжерге, холун сунуп тутпас. Эгезинден тура шак ынчаар кичээнгей салыр чурум шын эвес болур. Херээжен кижи боду кеттинзин, сандайга боду олурзун. Кажан ол шынап-ла аарый бээрге, аңаа сандай салып бээр, шай кудуп бээр кижи бир дугаарында силер (ашаа) болур ужурлуг силер. Бистиң ёзу-чаңчылывыста ындыг, бистиң өгбелеривис ону сагып чораан. Ол бистиң буддисчи чурумувус-тур.
Европа культуразында
Европа культуразын ап көөр болзувусса ашаа баштайгы хүнде дыка эки кижи болур. Кадайы каң кадык-даа болза, аңаа шайны кудуп бээр, холун сунуп бээр, кеттинеринге дузалажыр. Ынчалза-даа 2-3 хүн азы 3 чыл эрткен соонда, кадайы аарый бээрге, ашаа каапкаш чоруй баар. Ол кончуг шын эвес.
Шын хамаарылга болгаш негелделер
Херээжен улус, ылаңгыя аныяк уруглар, эгезинден тура боттарынга ындыг хамаарылга күзеп, ындыг кичээнгей негевес ужурлуг силер. Эгезинде силерже улуг кичээнгей салып, көскүзү-биле силерже сагыш салып турар болза, оваарымчалыг болганы дээре. Чүге дизе силерге ёзулуг дуза херек апарган үеде, ындыг кижи дезип чоруй баар. Силерге эки хамаарылгазын эгезинде бар шаа-биле эмин эрттир көргүзүксээр кижиге эвес, а бодунуң сагып чоруур дүрүмнери бар кижиге бүзүрээр ужурлуг силер. Сандайга бодуңар олуруңар, тонуңарны бодуңар кедиңер. Бир кижи силерге дузалажыр деп баар болза, "Мен кадык мен, тонумну бодум кедип алыйн, бир эвес аарый бээр болзумза, ынчан силерниң дузаңарны көрүп,аңаа өөрүп, аас-кежиктиг болур мен" деп чугаалаар силер.
Частырыглар болгаш оларны эдери
База бир частырыгның бирээзи - ашаа-даа, кадайы-даа аразында хамаарылгазындан, бот-боттарындан хөйнү манап чорууру. Ашаа эгезинде мынчаар бодаар: "Өгленип алыр болзумза, аъш-чем кылып паштаныр, идик-хеп чуур, аштанып арыгланыр кижим кадайым болур". Шак ындыг идегел-биле өгленип алыр. "Өгленип алыр болзумза, ашаам меңээ ону-мону садып бээр. Ажылдаан херээм-даа чок, шөлээлеп дыштанып чоруур мен" деп,кадайы бодунуң уунда көңгүс өске манаашкыннарлыг, идегелдиг болур. Бот-боттарының аразында чугаалаждып турда, ашаа кадайының сонуургалын деткип, ооң сагыжынга киир таарыштыр чугаалап каар: "Ийе, өгленип алыр болзувусса, мен сеңээ ону-мону кылып бээр мен, мен ындыг-ындыг кижи дир мен, ону-ону кылып шыдаар мен,менде ындыг арга бар."Херек кырында ол 10% шынын, 90% анаа ооң сагыжынга таарыштырып хөөредип чугаалап турар. Шак ындыг элең-тендиң фундаментке бажың тудар болза, ол дораан буступ каар. Иелээн бот-боттарындан бир-ле онзагай улуг чүүл манап,өг-бүле тудуп алганының соонда күзеп, манап чораан чүүлдери бүтпейн барган соонда, чоортуу чарлырының дугайында бодап эгелээрлер. Оон чарлыр. Ооң соонда өске кижи дилеп эгелээрлер. Ол-ла философияны бодап эгелээр. База катап өгленир, база катап чарлыр. Ол дээрге бистиң ёзу-чаңчылывыска таарышпас чүүл-дүр. Бистиң чаңчылывыс мындыг: бир катап өг-бүле тудуп эптешкен соонда, чуртталганың төнчүзүнге чедир кады чоруур.Өг-бүлени үр кадагалап артырып алырынга шыдамык болуру чугула. Эгезинде бот-боттарындан хөй чүве манаан херээ чок, мындыг чүвени медереп бодаар: "Мен кижи дир мен, кижи болганымда,өскелерден хамааржып чоруур мен. Берге үелерде кады турар бис, бот-боттарывыска дузалажыр бис" - өг-бүле тударының алыс шын утказы ол.
Кижи үргүлчү кадык болуп шыдавас, аңаа олча-омак чедиишкин үргүлчү аайлажып чорбас. Ынчангаш кайы-бирээзи аарый бээр дээн ышкаш берге үелер чедип келирге, ийи кижи кады, иелээн деңге амыдыралдың бергелеринге удур туржуп, ону ажып эртер дээш өг-бүле тудар. Шак ындыг кижи бүдүн назынында идегелдиг эш болур.
Кады чурттаар эш тып алырда
Кады чурттаар эш тып алырда, бир дугаарында ол кижиниң бай-ядыызын, чараш, чараш эвезин көрбейн, а идегелдиг бе дээрзин шинчилээр. Өг-бүле тудар эш шилип алырының бир дугаар негелдези - ол идегелдиг кижи бе дээрзин көөр, чараш,чараш эвези чугула эвес, ийиги чергеде чүүл-дүр. Баштай ол идегелдиг бе, идегелдиг эвес бе, аңаа бүзүреп болур бе, азы чок бе дээрзин билип алыр. Бо дугайын аныяк улус булганчок уттуп алыр. Ынчангаш шаандан тура, амгы үеде-даа Төвүтке бүгү назынында кады чурттаар эш тып алырынга ада-ие киржир. Бир дугаарында, ол идегелдиг кижи бе дээрзин көөр. Ооң төрел аймаан, ада-иезиниң кандыг чораанын шинчилеп көөр. Төвүтке ада-ие ажы-төлүнге кады чурттаар эш тып бээринге дорт киржир. Ада-иези мынча дээр: "Бистиң саналывыс бо-дур. Чөпшээрежир сен бе, чөпшээрешпес сен бе, боданып көр!". Тывага ындыг чаңчыл турган бе? (залдан үннер: "Ийе!") Кады чурттаар эжин ада-иези шилип бээри дыка чугула, чүге дээрге ол идегелдиг кижи бе дээрзин аныяк кижи чааскаан билип шыдавайн баар.
Өг-буле тудуп тура, эгезинде-ле мындыг шиитпирни хүлээп алыр ужурлуг силер:"Бис ам ашак кадай болуп, өг-бүле тудуп алган бис, бо үеден эгелээш чуртталгавыс эки-багай, бай-ядыы-даа болур болза, эчизинге чедир кады чоруур бис". Ийи кижи ындыг шиитпирни хүлээп алгаш, шак мындыг даңгыракты хүлээнип алыр: "Мээң ашаам, кадайым будун-даа чидирип алыр болза, мен ону кагбас мен, үргүлчү кады чоруур мен". Буддисчи өг-бүлениң чуруму шак ындыг. Өг-бүле туткан соонда, өг-бүле найыралды, эптиг-эвилең байдалды кадагалап арттырып алыры дыка берге.Өгленип алыры белен-даа болза, амыдыралдың эчизинге чедир кады чурттаары берге.
Ажынып-хорадап тургаш
Ажынып-хорадап тургаш, чүнүң-даа мурнунда кижи боду бодун хайгаараары чугула. Ажынып-хорадап турар үеңерде силер "бичии сээдеңзимаар апарган мен" деп билип, сактып чоруур ужурлуг силер. Ол үеде силер херекчок сөстер чугаалап, кады чурттап турар эжиңер-биле араңарда эптиг-эвилең байдалды үреп турар силер. Кылыктанып тургаш бодуңарга чугаалаңар: "Мен ам сээдеңзимаар апарган мен, ынчангаш чүнү-даа чугаалавас ужурлуг мен". Эжиңерге херек кырында шынап-ла ынак хиреңерде, хорадап тургаш:"Мен сеңээ ынак эвсе мен, көөр хөңнүм чок" деп сөглээн сөзүңер силерниң эжиңерге улуг согуг болур,өг-бүле амыдыралынга улуг чөрүлдээни тургузар. Ындыг байдал чарылбаан-даа болза тиглени берген аякка дөмей болур. Аякта тиг бар болза, эрте-даа бол, орай-даа бол, ол дөмей чарлып калыр. Кылык үезинде эдипкен сөстериңерниң салдары ол болур. Сагыш сеткил эмин эрттир хөлзеп турар үеде шупту чүвениң дөгерезин тө каап чугаалап болбас деп буддизм өөредип турар. Аажок хөлзеп турар сагыш-сеткил кажан-даа эки чүвеге чедирбес. Чүге дээрге бир удаа эдипкен сөзүңерни катап эгидип ап шыдавас силер. Чугаалаксаан чүүлүңерни ооң соонда-даа чугаалап болур силер. Ындыг эптиг арга силерге дөмей-ле таваржы бээр. Бо чагыг сөстерни утпайн чоруңар. Хорадап турар үеңерде эжиңер дугайында бажыңарда кирген бодалдарыңарны чугаалаваңар. Баштай эжиңерниң чугаазын дыңнаарын кызыдыңар. Ол чүге ынчаар чугаалап турарыл? Чүү дээш ынчап турары ол? Ооң чылдагааны черле турар ужурлуг. Чүү-даа чүве чылдагаанныг. Силерниң баарыңарда илереп көстүп турар чүүл херек херек кырында ындыг эвес, сыр өске болур. Баштай өске кижиниң бодалын дыңнаңар. Кижини кылган частырыы дээш ыяттырып эпчоксундурары чугула. Кылган чазыы дээш кижи хорадай бээр азы бодун аас-кежик чок кылдыр бодап, хилинчектени бээр шак ындыг сөстерни кажан-даа чугаалаан херээ чок. Кижи бодунуң чазыын миннип, ыядып турар болза, ооң аазаашкынын, аксы-сөзүн-даа алган херээ чок. Бот-боттарының бичии-бичии частырыгларын өршээп эрттирип турар болза эки. Тургустунуп келген кандыг-бир байдал аайы-биле азы чедир бодавайн барганы-биле эжиниң кылыпкан бичии частырыгларын өршээп эрттириптери чугула. Өг-бүлениң ёзу-чуруму ындыг. Шыдамык болуру чугула.
Дөзү
С С С С
Намзырай, Зоя Алдын-ооловна
Зоя Алдын-оол уруу Намзырай (Зоя Алдын-ооловна Намзырай, Zoya Aldyn-ool uruu Namzyraj сентябрь 7, 1941 чылда төр.) — тыва шүлүкчү. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Намдары
1941 чылдың сентябрьның 7-де Барыын-Хемчик кожуунунуң Шекпээрге мал-чер ажыл-агыйлыг өг-бүлеге төрүттүнген. Ава-ачазы Куулар Намзырай Дажы-Серенович, Донгак Чанчываа Дондуковна — Тываның баштайгы аар-үлетпүрүнүң эгези – алдын уургайларының – баштайгы ажылчыннары чораан. 1957 чылда Кызыл-Мажалык ортумак школазының 8 клазын дооскаш, Тыва областьтың Культура яамызынга ажыттынган 1 чыл чартык библиотекарлар курзун дооскан. 1958-1961 чылдарда Барыын-Хемчиктиң партия райкомунуң библиотеказынга, 1961-1962 чылдарда Бай-Хаактың район библиотеказынга ажылдавышаан, Канскиниң библиотека техникумунга өөренип чораан. Ооң соонда Кызылдың Башкы институдунга тыва дыл, литература кафедразының лаборантызы, Бүгү-эвилелдиң театр ниитилелиниң библиотеказынга, Тываның ном үндүрер черинге ажылдааш, 1998 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
«Күш-ажылдың хоочуну» медальдың эдилекчизи. Тыва Республиканың Дээди Совединиң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Серээ
Серээ – узун тудалыг болгаш кезек (колдуунда ийиден дөртке чедир) шиш адырларлыг кижиниң чемненир херексели. Ол омааш-биле чамдыкта салыр. 3-4 хире шиш адырларлыг, ынчангаш ооң ажыы омааштан ылгалып турар. Чемненир ширээге чыскаап турда, серээни кижиниң солагай холунуң дужунга шиштерин куду көрүндүр салыр, чүге дизе кижиниң оң талакы холунуң дужунга бижек салыр (оң холуг улуска таарыштырган дүрүм-биле).
С
Чыргал-оол, Алексей Боктаевич
Алексей Боктаевич Чыргал-оол (апрель 24, 1924 чыл - март 10, 1989 чыл) — тыва-совет композитор, шии артизи, дирижёр, хөгжүм башкызы база хөгжүмчү хөй-ниитиниң ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Улустуң артизи. Ол тыва хөгжүм ойнакчыларының аразындан эң баштайгы мергежээн композитор бооп турар.
Намдары
А. Чыргал-оол Тыва Арат Республиканың амгы Бай-Тайга кожуунунуң Шуй сумузунга төрүттүнген. 1944 чылда ол бодунуң баштайгы ырызын С. Сарыг-оолдуң «Эргелиг салгын» деп шүлүүнүң сөзүглели-биле чогааткан. Дараазында чылдарда элээн хөй ырыларны чогааткылаан, ол бодунуң ырылары-биле чонга билдингир апарган.
1945 чылда Кызылдың хөгжүм-шии театрының чанында студияның шии артизи салбырын дооскан. 1945-1951 чылдарда Тываның хөгжүм-шии театрынга ыраажы болуп ажылдаан. 1957 чылда Казаньның консерваториязын дооскан.
Кызылдың уран чүүл училищезин (амгы үеде уран чүүл колледжи) үндезилеп тургускан болгаш ооң баштайгы директору болуп ажылдаан (1960-1963). Ук колледжти Алексей Чыргал-оолдуң ады-биле адаан. Композиция класстарын ажыткаш, аңаа өөреникчилерни башкылаан, ооң соонда Улусчу чогаадылга бажыңынга хөгжүм салбырын база Тываның хөгжүм-шии театрының хөгжүм кезээн эргелекчилээн. 1962 чылдан тура театрга дирижёр болуп ажылдаан. 1969 чылдан тура Тываның филармониязын удурткан.
1958 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң композиторлар эвилелиниң кежигүнү болган, 1978 чылда Тыва АССР-ниң композиторлар эвилелин удуртуп ажылдаан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 2-ги чыыжының депутады чораан.
А. Чыргал-оол тыва хөгжүмнүң сайзыралынга эң ажыктыг салыышкынны кылган. Ол тыва улустуң төөгүзүнге бир дугаар хөгжүмчү комедия, оратория, кантата, симфония дээш янзы-бүрү жанрларлыг национал аялгаларны чогааткан.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Композитор Аңгылал:Уран чүүл
Углеводтар
Дириг амытаннарның организминиң база үнүштеруиң клеткаларының тургузуунуң бир чугула кезээ углеводтар болур.
Хевирлер
Организмниң клеткаларының кургаг тургузуунуң барык-ла 70—80 хуузу олардан тургустунган. Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга углеводтар өскерлип хуулуп, солчушкаш, хөй болгаш улуг энергияны үндүрүп турар. Углеводтарны моносахаридтер, олигосахаридтер болгаш полисахаридтер деп үш бөлүкке, химиктиг тургузуунуң аайы-биле чарып турар.
Моносахаридтерге — бодунуң тургузуунда ийиден өрү водород атому бар углеводтар хамааржып турар. Чижээ, тетроза, пентоза, гексоза, гептоза дээш өске-даа. Бисти долгандыр туруп турар бойдуста гексостар болгаш пентостар дээр углеводтар хөй таваржып турар. Оларның аразында глюкоза үнүш аймааның ногаан тургузуунда, үрезиннеринде, каттарда болгаш фруктуларда канчаар-даа аажок хөй болуп турар. Эң ылаңгыя глюкоза виноградта кончуг хөй. Ынчангаш ону чамдыкта виноград чигири деп-даа адап турар. Крахмал, целлюлоза, гликоген глюкозадан тургустунган. Кижиниң ханының тургузуунда безин глюкоза хөй болуп турар. Ханда ооң хемчээли 0,085—0,120% чедир. Хөй чигир чиир болза, кижиниң ханынга глюкозаның хемчээли улгадып, сидик-биле кады хөй ылгалып үнүп турар апаар. Чигир аарыының үезинде глюкозаның хемчээли ханга канчаар-даа аажок көвүдээр. Чигир аарыын билип алыры-биле ханда чигирниң хемчээлин көрүп, хан анализин эмчилер кылып турар. Чамдык аарыгларга, кижиниң зът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле 20—40% глюкозаны сыкыртып турар. Моносахаридтер морковьта, согунада, мөөгүде, янзы-бүрү каттарда, өске-даа чигирзиг үнүштерде кончуг хөй.
Олигосахаридтер, оларның иштинде сахароза, бүрүлерде, бүрүлерниң сыптарында, үрезиннерде, ногаа аймаанда, каттарда, үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар, ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар. Чүге дээрге, ооң тургузуунда сахароза 27% чедир бар болуп турар.
Полисахаридтерге крахмал, гликоген, клетчатка, гемицеллЮлоза, агар-агар, пектиннер дээш өске-даа полисахаридтер хамааржыр. Крахмал үрезиннерде, үнүштерниң дазылдарында кончуг хөй. Бистиң чемивистиң, эң ылаңгыя чигирзиг чемнерниң организмге хуулуп болбаазыраарынга, чамдык ижин-шөйүндү аарыгларынга ол база ажыктыг эм чүүлү болуп турар. Ол ышкаш клетчатка ижин-шөйүндү аарыгларынга, ха-лыыдаи, тырыктаар  чоруктарны  чиигедип  намдадырынга ажыктыг болуп турар. Клетчатка ногаа аймаанда, ыяштарда кончуг хөй.
Пектиннер дээр полисахаридтер яблокта, каттарда, редискаларда, свеклаларда дээш еске-даа чамдык үнүштерде хөй. Пектиннер организмче кирген хоралыг бүдүмелдерни бодунче сиңирип алыр шынарлыг чүве болганда, оларны медицинада янзы-бүрү хораннаныышкыннарны эмнээринге ажыглап турар. Ынчангаш полисахаридтер хөй үнүш аймаа эм болур дээрзи билдингир.
Дөзү
У
Чазылар сумузу
Чурттакчылар саны 138 (Тывастат, 01.01.12ч.).
Аңчы куд., Гагарина куд., Кара-Шар куд., Ленина куд.
Кожуун төвү Тоора-Хемге чедир: 94 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 232 км.
С С С
Рушева, Надежда Николаевна
Наде́жда (На́дя) Никола́евна Ру́шева (январь 31, 1952 чыл – март 6, 1969 чыл) — Тываның, Россияның (СССР) алдарлыг салым-чаяанныг чалыы чурукчузу.
Төрүттүнгени
Надя Рушеванын чырык ады чугле Россияда, Тывада эвес, даштыкыда шагда-ла алгый берген. Тываның баштайгы балериназы Наталья Дойдаловна Ажыкмааның база Москваның театр чурукчузу Николай Константинович Рушевтиң уруу Надя 1952 чылдың январь 31 –де Моолдуң Улан-Батор хоорайга төрүттүнген.
Рушевтерниң өг-бүлезиниң моол эштери “Найдан” деп атты чаа төрүттүнген чашка тывыскан. Атты очулдурган утказы - “ кезээ мөңгеде дириг”.
Салым-чаяаны
Уруу төрүттүнген соонда аныяк өг-буле Москва хоорайже көжүп келген. Ол хоорайга Надя өөренип, өскен. Чаш турган үезинде Надя өске уруглар-биле бир дөмей, чуруттунарынга ынак турган. Беш харлыг турда-ла ооң ажылдары кайгамчык “чиик”, улуг чурукчулар чуруундан тудавас “бышкан”, байлак фантазиялыг болур турганын ада-иези эскергеннер.
Чаш назыны
Алды харлыында ачазы номчуп берген соонда, Надя А.С.Пушкинниң “Султан хаан дугайында тоолунга” чуруктарны чуруп каан. Эң-не онзагай чүүл – бичии Надя ол чуруктарны бодунуң угаанынга бодааны-биле чогаадып чурааны. Ол арга Надяның чурукчу мергежилиниң бир онзагай хевири бооп артып каар. Чаш үелеринде-ле Надя Пушкинни эң ынак шүлүкчүзү кылдыр хүлээп апкан болгаш ооң шүлүктеринге бүгү кыска назынында чуруктарны чураан.
Надяның баштайгы башкызы болгаш дагдыныкчызы - ооң ачазы Николай Рушев. Ачазы уруун янзы-бүрү делгелгелерге, музейлерге киирип, античность уезиниң болгаш ол уениң чурукчуларының чуруктарын көргүзүп, хөй-ле тоолдарны уруунга ыдып берип чораан. Ол тоолдарда Бурунгу Грецияның тоолдары элээн хөй черни ээлээн. Надя хүннүң чуруттунар чораан. Бодунуң бажынга, сагыжынга канчаар бодап алырыл, ынчаар чуруур.
Пионержи үези
Баштайгы чуруктарын 1966 чылда “Пионержи шын” деп сеткүүлге үндүрген. Дараазында кезек чуруктары аныяктар журналынга үнген (“Чалыы назын”). Надяның кайгамчык онзагай талантызын улуг чурукчу В. Ватагин, академик Д. Лихачев, чогаалчылар Б. Полев, Л. Кассиль, И. Андроников эскерип, үнелелин берип турганнар. Надя чок апарганда олар чалыы чурукчуну “кайгамчыктыг чаянныг чурукчу” (гений) деп адаанар.
Кыска назынының иштинде Надя 50 ажыг бөлүк чуруктарны (серия) чураан: Пушкинниң чогаалдарынга, балетке, делегейниң чоннарының идик-хевинге, танцы- самынга, античностька(?), Л.Толстойнуң “ Дайын болгаш тайбың” деп романынга, октаргай темазынга, херээжен, ие кижиниң овур-хевиринге...дээш өске-даа уткалыг. 1966 чылда Надя Польшага бодунуң чуруктарын делгеп чорааш келген. 1967 чылда “Артек” лагеринге дыштанып чораан үезинде ол “Мастер биле Маргарита” деп М.Булгаковтуң романын номчааш, аңаа 200 ажыг чуруктарны чуруп каан.Ол делегейде бо улуг чогаалга хамаарышкан чуруктарны чураан бир дугаар чурукчу - Надя. 1969 чылдын март 6 –да Надя школаже чоруурунга белеткенип тургаш, хенертен мөчээн: ооң бажынче хан чүгүрген болган.
16 харлыг уругнуң медерелинде янзы-бүрү эпохалар, үелерниң дугайында ол хире эки билиг канчап чуруктар кылдыр үнүп турганыл дээрзинге кым-даа харыылап шыдаваан болгаш шыдавас-даа... ”Канчаар чуруурунуң техниказын (аргазын?) эки билиринде-даа эвес,а чурукчунуң төрүмелинден чаяаны кол бооп турар. Кижилерниң арыг агаарны хереглээри дег, мындыг чогаадыкчы уран-чүүл херек...” –деп академик Д.Лихачев Надяның дугайында чугаалан.
1978 чылда Надяга Тываның Ленинчи комсомол шаңналын тывыскан. 1982 чылда ооң ады-биле чаа ажыттынган планетаны адаан. Москва хоорайда 470 дугаарлыг школага база Кызыл хоорайда (Тыва) уругларның уран-чурулга школазынга Надяның адын тывыскан.
Надяның ажылдары А.С.Пушкин аттыг Бугу Россия музейинде, Күрүнениң Л.Н.Толстой аттыг музейинде болгаш өске-даа музейлерде делгеттинген. Уран-чаяалгалыг чурукчу чүгле 17 харга чедир чурттаан, ынчалза-даа 10 000 ажыг чуруктарны биске арттырган. Демир-үжүк, фломастер, пастель болгаш өске-даа графиктиг чурулга хевиринге ажыглаар чүүлдерни ажыглап чораан болуп турар.
Пөдүлээ
Пөдүлээ азы каучук (Резина) – каучуктан бүдүрген чымчак бүдүмел, ооң тургузуу болза кандыг-бир эвээш органиктиг кезектер-биле холумактыг изопренниң органиктиг каттыштырылгаларындан бүткен полимерлер база суг.
Малазия биле Индонезия – эң улуг пөдүлээ бүдүрүкчүлери. Бойдуста пөдүлээни дег ажыглаар полиизопренни эластомер деп тускайлаар.
П
Мугур-Аксы суур
Мугур-Аксы суур - Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожуунунга хамааржыр суур.
География
Туружу: Дооразы (Широта) х, Узуну (Долгота) у. Далай деңнелинден бедии z м.
Чоок кавыда суурлар:
Салдам (суур)
Салдам арбаны — Тожу кожууннуң девискээринде Доора-Хем сумузунуң иштинче кирип турар арбан. Азияның географтыг төвү деп атка кирип турар черлерниң бирээзи. Чурттакчы чону 563 кижи (2007), 527 кижи (2014).
Географиязы
Арбан Бии-Хемниң эриинде Тожу ыйгылаажында Азас заповедникте турар. Кожуун төвү Доора-Хем суур-биле тутчу берген: арбанның Енисейская кудумчузу суурнуң Дружба кудумчузунче шилчип чыдар.
Арбанның иштинде И.Г. Сафьяновтуң 1890 чылдарда туттунган коданының садының иштинде Азияның төвү деп тураскаал тургустунган.
Географтыг туружу:
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 141 км.
Седип-оол Токпак-оолович Танов
Седип-оол Токпак-оолович Танов
Салдам (суур)
Географиязы
Доора-Хем 1 км, Адыр-Кежиг 9 км, Ий 11 км
Седип-оол Токпак-оолович Танов
Төрүттүнгени, чашкы үези
Күске чылын, азы 1901 чылдың декабрь 31-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана сумузунуң девискээринде Морзуктуг деп берзең хаяларлыг дагның баарынга Ондар Токпак-оол биле Төпүштей оларның өг-бүлезинге Седип-оол төрүттүнген. Алдаржаан ады-сывы - Седип-оол Токпак-оололич Танов.Седип-оол бичиизинден тура тараа соктап, хой кадарып, чээрген чыып өскен. Эмдик молдурга болгаш эмдик чаваалар мунуп өөредиринге кедергей сундулуг чораан. Шымбай эр апаргаш, күзүн дииңнээр, кыжын аңнаар аңчы турган. Эрги шагның ёзулалдарын - куда дүжүрерин, дүк кагарын, от дагыырын Седип-оол көрүп өскен
Салдам (суур)
Географиязы
С С С
Седип-оол Токпак-оолович Танов
Элээди үези
1916 чыл. Хемчиктиң Даа кожууннуң хүн нояны Буян-Бадыргының кожуун чызаан черинге байысаалга үезинде херектеннерниң өчүүн бижиир элээн бедик дүжүмет Монгуш Дамбааның хоюн кадарып эгелээн. Үш чыл иштинде Дамбаа бижээчиниң айтып бергенин шиңгээдип ап тургаш, моол бижикти бижиир база моолдап чугаалажыр кылдыр өөренип алган. 1917 чыл. Орус чуртунга Октябрь хувискаалы тиилээн. 1918-1921 болгаш 1930-1932 чылдарда Седип-оол кызыл партизан болу бергеш, эрге-чагырга дээш демиселге киржип чораан. 1925-1929 чылдарда Москва хоорайда Иосиф Виссарионович Сталин аттыг Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге өөренип тургаш, чедиишкинниг дооскан. Төрээн Тывазынга орустаар, моолдаар болгаш шыырак билиглиг кижи болуп чонунга алдаржаан.
Ажылчын намдары
Седип-оол Танов тываларның иштинден эң баштай Европа четкен кижи бооп турар. 1930 чылда Австрияның Вена хоорайга болган бүгү делегейниң 13 дугаар садыг конгрезинге Тыва Төп кооптуң төлээзи бооп чораан.
1931-1935 чылдарда Москва хоорайга ТАР-ның бүрүн эргелиг элчини бооп тургаш, чай кадында "Чаа орук" деп тыва үжүглелди чогааткан. Седип-оол Токпак-оолович Танов ТАРН ТК-ның кежигүнүнге каш удаа соңгуттуруп чораан.
Шаңнал-макталдары
"СЭКП-ге 50 чыл ою болган" деп демдекти хөрээнге көзүлдүр чалараткан, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы деп атты алган. ТАР-ның Респблика ордени, Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле база ССРЭ-ниң медальдары болгаш Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткылаан.
1985 чылдың декабрь 18-те мөчээн.
Дөзү
Т Т
Нептун
Нептун (демдээ: ) — Хүн системазының 8 дугаар планетазы.
Ниити характеристиказы
Нептунга Хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда, ук планетаны чүгле телескоп-биле хайгаарап болур. Нептунну 1846 чылда астроном И. Галле тып ажыткан. Нептун деп планетаның барын ону кайыын дилеп тыварын астрономнар У. Леверье, Дж. Адамс баш удур теория талазы-биле санап айытканнар. Ол Хүнден 30 астрономнуг эге хемчеглерге ырак болгаш ону 164 чыл 280 хонук дургузунда бир эргилер. Телескопка чөгенчиг бичии болуп көстүр болганда, хайгаарап шинчилээри таарымча чок. Нептуннуң диаметри 50530 км, бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде 1,7 грамм, 2 эдеринчилиг. Оларның улуун Тритон дээр. Ооң диаметри 4 муң километрден бичелевес болгаш масса талазы-биле Айдан дудавас хире. Нептун бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген, кашпык хевирлиг.
Дөзү:
Н Н
VIII-ки Далай-Лама
Сес дугаар Далай-Лама Чамбал Чамзы азы Чампел Гьяцо (Жамбалжамц) 1758 чылда төрүттүнген. Ону тодаратканының соонда 1762 чылда Төвүттүң найысылалы Лхаса хоорайже чалаан. Лхасаның барыын талакы чечек өстүрер черде сураглыг Норбу Линг хиитти тургускан Далай лама ол. Үш дугаар Банчын ламаның хайгааралы-биле кижизиттинген, күрүнениң национал айтырыг талазы-биле политиказын эки билип, серемчилелдиг болган Далай лама деп санаттынар. Өскээр чугаалаарга, Төвүттүң делегейден тускайланырының үзелин 1802 чылда нептереткен кижи ол болур. Бо үзел Төвүтке бергедээшкинни таварыштырган деп хууда бодаар мен. Төвүттүң делегейден тускайланып хагдынганы ажык чок болган боор. 1804 чылда сес дугаар Далай лама Дээрже чайылган.
Дөзү
С С С С
Гликозидтер
Гликозидтер - органиктиг бүдүмелдерниң глюкоза азы өске-даа чигир аймаа-биле каттыжыышкыны. Дыка хөй гликозидтерни база-ла үнүш аймаандан үндүрүп ап, эм кылдыр ажыглап турар. Чамдык гликозидтер дириг амытаннарга хоралыг бүдүмелдер болуп турар.
Чижээ
Грушаның, киш-кулааның болгаш оон-даа өске үнүштерниң бүрүлеринде арбутин деп гликозид бар. Ону сыңыйның, кара-бүүректиң чамдык аарыгларынга ажыглап турар. Ажыг миндаль, абрикос, персиктерниң, слива, вишня, долагананың бүрүлеринде; чимизинде, сөөктеринде амигдалин, агликон деп күштүг хоран болур синильдиг кислота тургузуглуг гликозидтер бар. Чамдык яблоктарда, чаа картофельдиң картында хоралыг соланин дээр гликозид база бар.
Дөзү
Г
Ырбан сумузу
Ырбан — Тожу кожууннуң девискээринде суму.
Төөгүзү
1960 чылда суурга эге школа ажыттынган.
Географиязы
Суур Бии-Хемче Хам-Сара хемниң кирген черинде Тожу ыйгылаажында турар.
Доржу, Монгуш Баянович
Моңгуш Баянович Доржу (Доржу Баянович Монгуш; ноябрь 10, 1939 чыл - апрель 9, 1992 чыл) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, очулдурукчу. Сергей Пюрбю аттыг чогаал шаңналының лауреады.
Ырбан сумузу
Географиязы
Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 38 км.
Доржу, Монгуш Баянович
Намдары
М. Доржу 1939 чылдың ноябрь 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Өвүрде Солчурга төрүттүнген. 1958 чылда Хандагайты ортумак школазын дооскаш, ВЛКСМ Өвүр райкомнуң секретарынга ажылдап эгелээн. Москваның A.M. Горький аттыг литература институдунче өөренип киргеш, 1967 чылда кончуг эки дооскан. Ол — Тывадан ук институттуң бирги доозукчузу.
Ырбан сумузу
Географиязы
Республиканың найысылалы Кызылга: 141 км.
Доржу, Монгуш Баянович
Намдары
Өвүр кожууннуң школаларынга дыл, литература башкылап, «Шын», «Тываның аныяктары», «Сылдысчыгаш» солуннарга корреспондентилеп, республиканың А.С. Пушкин аттыг национал библиотеказының чурт-шинчилел килдизинге болгаш Республиканың улусчу чогаадылга төвүнге ажылдап чораан.
Ырбан сумузу
Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 318 кижи чурттап турган.
С С С
Доржу, Монгуш Баянович
Намдары
Шүлүкчү, чогаалчы М.Б. Доржу Тывада ынак авторларның санынга кирип турар. Ооң ады тыва литератураның төөгүзүнге кирип, 1998 чылдан эгелеп, чогаалдарын школаларда өөренип эгелээн. Ырларын, шүлүктерин чон ырлап, номчуп турар. М.Б. Доржу үр аараанының соонда 1992 чылдың апрель 9-та мөчээн. Чаңгыс чер чурттугларының болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң эгелекчи саналы-биле Өвүр кожууннуң төп библиотеказын ооң ады-биле адаан.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Достоевский, Федор Михайлович
Достоевский Федор Михайлович (1821 чылдың октябрь 30 [ноябрь 11], Москва — 1881 чылдың январь 28 [февраль 9], Санкт-Петербург) — алдарлыг орус чогаалчы, бодалчы.
Намдары
Достоевский 7 ажы-төлдүң 2 дугаары турган. 16 харлыг турда, иези чок апарган соонда, адазы улуг оолдарын — Федор биле Михаилди Петербург хоорайда Костомаров К.Ф. аттыг пансионче чоргускан. Ол-ла чылын Федор Петербургтуң Кол инженер училищезинче дужаап кирген. Өөредилге үезинде ол Белинскийнниң бөлүүнүң ажылынга киржип чораан. 1839 чылда ооң адазы албадалдыг тараачыннарга өлүрткен.
1843 чылда Достоевский бир дугаар Бальзактың «Евгения Гранде» деп чогаалын очулдургаш үндүрткен. Бир чыл болгаш ол бодунуң бир дугаар чогаалын чонга көргүскен (1843 "Бедные люди"), ол чогаалчыны дораан алдаржыткан. Белинский В.Г. ону бедик үнелээн. Ынчалза-даа дараазында үнген чогаалды ("Двойник") улус билбейн барган.
улаштыр бижиир...
Чогаалдары
Викитекада чогаалчының ажылдарын даңзылап бижээн []
Сеонг Дже-Ги
Сеонг Дже-Ги(көр. 성재기, 成在基, сентябрь 11, 1967 - июль 26 2013 ) - Мурнуу Корейский Правозащитники, гражданские активисты, либерализм Философия.
Шөлүлгелер
Аңгылал:Мурнуу Корея Аңгылал:Философия
Ёзулуг Иисус Дуганы
"Ёзулуг Иисус Дуганы" - Пекинге тургустунган хамаарышпас дуган, 1917 чылда Кыдатка. Амгы үеде алды диптерниң 50 ораннарында 2.5 сая кежигүннерлиг. Ол дуган Христиан шажынның Пентекост бөлгүмүнге хамааржыр, чээрби чүс чылдың эгезинде тургустунган бөлгүм. 1995 чылдан тура дуган Россияга тывылган. Ооң сорулгазы - Иисустуң Ийиги Келирининге чедир шупту чоннарга Евангелиени (Иисус Христостуң өөредиин) нептередири. Дуганның 10 кол бүзүрелдери:
Ёзулуг Иисус Дуганы
Чаа Чаа-Хөл
Чаа Чаа-Хөл, Чаа-Хөл — Тыва Республиканың Чаа-Хөл кожуунунуң төп сууру.
1887 чылда тургустунган. Үр үе дургузунда (Белоцарска тургустунарынга чедир) Таңды Урянхайның кол садыг-саймаа аргыжылга төвү турган. 1941—1961 чылдарда Чаа-Хөл кожууннуң төвү.
Улуг-Хемге далай (Саян-Шушенски суг шыгжамыры) кылыпканының соонда Чаа-Хөл суурну болгаш чанынга турган Үрбүн, Кашпал суурларын Бедик-Хавак деп черже көжүрген. 1974 чылда Чаа Чаа-Хөл суур тургустунган.
1992 чылда катап кожуун төвү кылдыр кылдынган.
Чурттакчылар
Ч Ч Ч Т
Ангун
Аңгун Чипта Сасми (1974 чылдың апрель 29-та төр.), Аңгун (Anggun) Индонезияның (Индонезия Республиканың) делгереңгей ыраажызы, диджейи база композитору.
Шөлүг
А
Яух
Яух:
Сыртланова, Магуба Гусейновна
Магуба Гусейновна (ѳске дѳстерден Хусаиновна) Сыртланова (1912—1971) — гвардия улуг лейтенант, Дүнеки бомбардировщиктер авиациязынныӊ Тамань полугуннуӊ 46 дугаар гвардиялыг эскадрилязынныӊ командиринниӊ оралакчызы. 1941 чылдан тура ВКП (б) КПСС кежигүүнҢ, Совет Эвилелиниӊ маадыры.
Допчу-намдары.
Родилась 15 июля 1912 года в Белебейге 1912 чылдыӊ июль 15-те тѳрүттүнген. Нациязы татар, Белебейге башкир-татар чеди класстыг школаны дооскаш, 1932 чылда комсомолдуӊ чорутканы-биле Балашовтуӊ школазынче кирген. Тбилисиннин аэроклувун, планер школазын дооскан. Кызыл шеригде 1941 чылдыӊ июльдан эгелеп,  Тбилисинниӊ хоорай шериг комиссариадындан келдирткен. Ада-чуртуӊ Улуг дайыныннын фронтузунда 1942 чылдан эгелеп, Соӊгу Кавказка, Таман чартык ортулукка, Крымга, Белоруссияга, Польшага, Чѳѳн Пруссияга дайылдажып турган. Тулчуушкун үезинде дидимин, шиитпирлиин кѳргүскен. 780 дайынчы ужудуушкун кылгаш, 190 тонн бомбаны дайызыныӊ кырнче октаан. Сыртланова берге агаар байдалы турза-даа, бѳлүк ужар-хемелерни баар ужурлуг черинче чазыг чок апаар турган. Дайын соонда Сыртланов Татарстаннын тѳву, Казаньга чуртап турган. 1951 чылдан 1962 чылга чедир «Электроприбор» заводунга ажылдап турган. Оон пенсияже үнген турган. 1971 чылда октябрь 1-де чок болган. Казаньныӊ Татар хоорунде ажааган.
Шанналдары.
1946 чылда май 15-те ССРЭ-нин Дээди Чѳвүлелинниӊ Президиумунуӊ дужаалы-биле гвардия улуг лейтенант Сыртланова Магуба Гусейновнага Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан.
Тураскаалдары.
Белебей хоорайда Белебейде кудумчу ады. (улица Сыртлановой)
Киирилде
1.↑ Перейти обратно:1 2 Сыртланова Магуба Гусейновна на сайте «Герои страны». 2.↑ Сыртланова Магуба Гусейновна // Авиационная энциклопедия в лицах / Отв. А. Н. Ефимов. — Москва: Барс, 2007. — С. 588. — 712 с. — ISBN 978-5-85914-075-6. 3.↑ Перейти обратно:1 2 Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 793756, д. 46, л. 381—383).. 4.↑ profaviart.ru/news/794/ 5.↑ Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 686044, д. 1285, л. 11, 50—52).. 6.↑ Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 686196, д. 7020, л. 4, 93, 94).. 7.↑ Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 686044, д. 1176, л. 2, 36, 37).. 8.↑ Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 686044, д. 4365, л. 4, 79, 80).. 9.↑ tatarmoscow.ru/index.php?Itemid=31&id=1346&option=com_content&task=view 10.↑ Перейти обратно:1 2 Улица Сыртлановой. 11.↑ https://kazan.aif.ru/society/details/1475407 12.↑ https://realnoevremya.ru/articles/84191-kolonka-o-legendarnoy-letchice-magube-syrtlanovoy 13.↑ https://realnoevremya.ru/news/82667-v-kazani-mogut-ustanovit-pamyatnik-geroyu-sovetskogo-soyuza-magube-syrtlanovoy 14.↑ Памятник Герою Советского Союза Магубе Сыртлановой открыли в Белогорске (недоступная ссылка). Дата обращения 30 июня 2018. Архивировано 14 июля 2018 года.
Шѳлүг.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Ондар, Коңгар-оол Борис оглу
Коңгар-оол Борис оглу Ондар (Конгар-оол Борисович Ондар; март 29, 1962 – июль 25, 2013) — бүгүдеге чарлыг тыва хөөмейжи база хөгжүмчү, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи, Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, «Шылгараңгай ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады, «Тыва» ансамблиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. «Алаш» хөгжүмчү бөлүктүң база Тыва Үндезин Культура төвүнүң үндезилекчизи база удуртукчузу чораан. Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады чораан. «Дембилдей» деп делегей чергелиг фестивальдың эвилелдекчизи чораан. Игорь Көшкендей, Бады-Доржу Ондар, Евгений Сарыглар база өске-даа хөөмейжилерниң башкызы.
Намдары
К. Ондар 1962 чылдың март 29-та (чамдык барымдааларда декабрь 4-те) Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Иймеге төрүттүнген. Ооң авазы — Серенмаа Ондар, а адазының ады билдинмес. Борис-оглу деп адазының адын ол ЗАГС-ка төрүттүнгениниң дугайында айыткан бижиктен алган. Херек кырында, ооң ёзулуг адазын Сайын-оол дээр турган деп турар. Ынчалза-даа, ол барымдаа ам-даа тывызык болуп артпышаан хевээр. Төрүмелинден ады Коңгар-оол эвес, а Кагар-оол турган деп база турар. Коңгар-оол кылдыр 10-гу класска өөренип тургаш өскертип алган.
К. Ондар төрээн суурунга, авазының ада-иези, Балчыт Ондар кырган-авазы биле Докпак Моңгуш кырган-ачазы сугга өскен. Ол 1969 чылда Ийме школазынче өөренип кирген. Бирги башкызы Лидия Борисовна Санчат (Титов Санчат ыраажының авазы) турган. Оон улаштыр, ол өөредилгезин Чадаана школазынга дооскан.
Школаны доосканының соонда, 1982 чылда Камчаткаже, далай-кызыгаар шериинге, хүлээлгезин эрттирип чорупкан. Шеригге ол ооргазынга аар кемдээшкин алгаш, хуусаа четпейн чыткаш чанып келген. Шериглээриниң мурнунда, «хөй-ниити черинге дүржок чүүл кылганы дээш» шииттирип база турган. Судтуң шиитпири ёзугаар ол 3 чыл шенелдени алгаш, хосталган. Шеригден келгеш, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге өөренип кирип алган. Аңаа өөрениринче факультедтиң деканы Марина Монгушевна Гаврилова ооң салым-чаяанын деткип, чалап алган.
К. Ондар 1994 чылдың июнь 16-да Тывага Россияның бирги президентизи Борис Николаевич Ельцин кээп чорда, аңаа бодунуң салым-чаяанын көргүзүп, хөөмей-сыгыдын эш-өөрү-биле катай бараалгаткан. Ооң соонда, Б.Н. Ельцин Коңгар-оол Ондарга «Россияның алдарлыг артизи» атты тыпсырын доктааткан. Ынчаңгаш, Коңгар-оол Борисович 1994 чылдың октябрьда «Россияның алдарлыг артизи» деп атты алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хөөмейжи Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Уран чүүл
Вратарь
Вратарь (ийиги а узадыр адаттынар) – футбол, хөккей болгаш өске-даа чамдык оюннарга: хаалга аксы камгалаар ойнакчы.
Дөс
В
Ном
Ном – парламал бүдүрүгнүң бирээзи: үргүлчү үнмес, колдуунда кылын карттыг чыып каан боодал азы аңгы-аңгы саазынарга азы кыдырааштарга парлап азы хол үжүү-биле бижип азы чуруп азы шыйып салган медээлелдиг бүдүрүг.
Чамдыкта ном деп литературлуг азы эртем ажылын айтыр, а ол ажылды чыынды азы аңгы саазыннарга парлап үндүрер боор.
Шээр малды семистээри
Шээр малды семистээрде дараазында аргаларны ажыглаар:
Дөс
Ш Ш
Вотчина
Вотчина (о узадыр адаттынар) - Руська 18 чүс чылга чедир: ызыгуур салгап эдилээр чер.
Дөс
В
АКШ-да өглер
АКШ-та люкс класстыг "өглер" садып турар...
Американ компания Rainier боттарының садып алыкчыларынга Төп Азия диптиң "подей оон" хөй-даа эвес 75 муң долларга садып турар (деп "Экспресс К" солуну бижип турар).
Чогум-на, өг ишти бодунуң эп-севи-биле кандыг-даа Азия диптиң өглеринге дөмейлешпес. Сагышка дораа Маркиза де Помпадурнуң будуары сагындырар. Ынчангаш Dream Folly деп ат-биле адап каан бооп турар (Прихоть мечты). Даштыкы хевири чогум өг хевирлиг, ынчалза-даа ёзулуг терек болгаш кидис-биле-даа кылбаан, а чаа шагның материалдары – плексиглас, винил база полиэстер-биле кылган бооп турар.
Өгнүң интерьерин билдингир американ дизайнер Ребекка Визардтың удуртулгазы-биле бүдүн команда ажылдап турган. Американ ус-шеверли холу-биле дагаа чүңнүг сыртыктарны даарааш, оларны өг иштин долдур ында-мында кылдыр салгылап каан. Мырай черде суг бут базар чер чок. Ханазында база дизайнерлерниң холу-биле аргып-даараан хевистерни аскан. Эң сөөлүнде интерьерни хараачадан баткан дыка улуг шил люстра дооскан.
Компанияның сайтызында бижип турары-биле, өглерни чагыдып алыр садыкчыларга, ооң иштинде эт-септи оларны күзээни-биле кылып берип болур диген.
Дөзү
А А А
Дошпулдуур
Дошпулуур (допшулдуур, топшулуур-даа дээр) — ийи хылдыг хөгжүм херексели. Шаанда ол барык өг, аал бүрүзүнге турган эң-не нептереңгей хөгжүм херексели-дир. Ол дугайын чоннуң аас чогаалы херечилеп турар:
Алаак черниң ыяжындан Чазап алган дошпулуурум. Ала бениң кудуурундан Хылдап алган дошпулуурум. Куду черниң ыяжындан Чазап алган дошпулуурум. Кула бениң кудуруундан Хылдап алган дошпулуурум.
Тургузуу
Шаандагы дошпулдуур ийи таладан хаш-биле дуй шаккан хааржак болур болгаш ону өттүр быжыглаан 80 см хире үннүг. Дошпулуур бызаанчы дег хөй хевирлиг эвес-даа бол, хемчээли янзы-бүрү болур. Ооң хааржаан кол нургулайында дыттан, ында-хаая шиви, хады азы пөштен кылган боор. Унун база баш талазын быжыг хадыңдан чазаар. Хааржакталчак бажын ийи таладан дуй шагар хаш алгыны өшкү, бызаа азы сыын кежинден кылыр, а чамдыкта аргар-кошкар кежин ажыглаар.
Шаандагы дошпулуурну ээрип каан аът хылы-биле хылдап турган. Чамдыкта ооң хылын хой шөйүндүзүнүң дадаазынналчак кожундан ээрип кадыргаш, кылган-даа боор-ла. Амгы үеде оларны кылымал чиңге, быжыг хылдар азы демир сывырындактар солаан. Дошпулуурнуң хөөнүн ойнакчы боду таарыштырып алыр.
Төөгүзү
Дошпулдуур — бурунгу ыраажы кижилерниң даады ажыглаар эдилелдериниң бирээзи. Ооң дузазы-биле олар кожа-хелбээ улустарын хөгледип, хөөнүн чазап, амыраан алгап чораан:
Дөзү
Дошпулдуур
Октавиан Август
Октавиа́н А́вгуст (төрүмелинде — Гай Окта́вий Фурин; бистиң эрага чедир 63 чылдың сентябрь 23 – 14 чылдың август 19) – рим төре ажылдакчызы, Рим империияның тургузукчузу (ооң ады, б.э.ч. 27 чылдың январь 16-дан эгелеп), Өндүр понтифик (б.э.ч. 12 чылдан тура), "Ада-чурттуң Адазы" (pater patriae) деп хүндүлүг титулдуң эдилекчизи (б.э.ч. 2 чылдан тура), Цезарьның Уйнук чээни.
Дөс
Аңгылал:Политика
География
География (а узадыр адаттынар) — чер кырын, ооң бойдус байдалдарын, ында чурттакчы чоннуң, экономиктиг курлавырларның канчаар хувааттынганын өөренир эртем.
Төөгү, бойдус, география төрээн дылды аартыксынмас (Ю. Күнзегеш).
Географтыг — география-биле холбашкан.
Ынчалза-даа ол ат Тываның географтыг карталарында-даа, албан черлеринде-даа чок (М. Көжелдей).
Дөс
Г Г
Будда Кракучандра
Будда Кракучандра (Будда Бурган Корважик) - билдингир Будда Шакьямуни Бурганның мурнунда бо өртечейге сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип, будда байдалынга четкен Үш Үндезин Бурганнарның биргизи.
Дөзүк
Б Б Б
Бурган-Даа
Бурган-Даа ( өскээр адаары Бурган Даа, Богда Даа, Будда Даа; Гора Будды) — Тываның Чаа-Хөл кожуунда Сүме-Бели деп дагда куй иштинде Авыдай Бурганның болгаш ийи бурганнарның дүрзүзүн хевирлеп каан ыдыктыг чер.
Туружу
Чаа-Хөл кожууннуң девискээринде Сүме-Бели дагның үстүү бажында улуг куй иштинде хевирлеп чуруттунган. Ол болза Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг-хөлбээниң (далайының) көдүрлүп кээнинниң девискээринге хамааржыр: тос ай (июнь-март) иштинде суг деңнелиниң адаанга баар, арткан үш айда (апрель-июнь) "далайның" суунуң деңнелиниң батканы-биле көстүп кээр.
Төөгүзү
«Тываның төөгүзү» деп номда ол куйну болгаш ыдыктыг чурумалды XII-XIII чүс чылдарда кылган деп демдеглээн. А Тыва АСРЭ-ниң сайыттар Чөвүлелиниң 1977 чылда Дужаалы-биле «Куйда ыдык чурук (XI-XIII вектер)» деп адаттынган.
1921 чылда Тыва Арат Республика хувискаалдыг ССРЭ биле Моол күрүнелерни өттүнүп сарыг шажын чүдүлгезин күрүне херээнден аңгылап, хуулгаазын хоралыг чүүлдер кылдыр демдеглээн. Ынчан, 1930 чылдардан эгелеп, Тываның хүрээ-хииттерин узуткап, лама-башкыларны дорамчылап, оларны бъак көрүп, чамдыктарын тудуп хоругдап-даа турган.
Ынчалза-даа тыва чон, ылаңгыя Чаа-Хөл, Улуг-Хем чону Сүме даанда Ыдыктыг Будда Бурганынга дөмей-ле тейлеп чораан.
XX чүс чылдың сөөлзүредир Саян-Шушенск ГЭС-тиң тудуу доозулган соонда, Чаа-Хөл болгаш Улуг-Хем кожууннарының эң эки тарылга кылыр, сиген кезер болгаш одар-белчиир шөлдери "далай" адаанче кире берген - эң бедик черинде 240 метр болган. Ынчалдыр Бурган-Даа база суг адаанда барган. Ынчалдыр үе аайы-биле далайдан үнүп-кирип турар апарган.
Дөзүк
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Будда Аңгылал:Сарыг шажын
Ава
Ава (ие) – ажы-төлдүң, төрел-салгалдың чаяакчызы, өртемчейде эң-не буянныг кижи. Ава – ажы-төлүнүң эң-не чоок, эң ынак, эң эргим, хүндүткели болгаш хайыралыг кижизи, ыдыкшылы болгаш сүзүглели.
Тывалар ыдыктыг төрээн черлерин иениң өндүр чаагай овурунга дөмейлеп сөглээннер: ие-чер, ие-чурт, ие-хем – Эне-сай, авам аалы, авамның өө.
Аваның ажылы:
Ава төрели – кижиниң ие талазындан төрел угу. Тывалар шаг-төөгүден бээрие төрели даайларын ада төрели халарындан (акыларындан) артык чоок көөр чаңчылдыглар. Ооң ужун «ава төрели алдын, ада төрели мөнгүн» дижир. Ие төрели тыртар бо чаңчыл Төп болгаш Ортаа Азия чоннарында база нептереңгей. Ук чаңчыл-сагылга эртемде «Аванкулат» деп тускай ат-биле кирген.
А А
«Тыва улустуң маадырлыг оруу»
Номну автор 1992 чылда бижип дооскан. Ооң чамдык эгелерин Тываның Чогаалчылар эвилелиниң «Улуг-Хем» альманагынга 1992-1994 чылдарда үндүрген, оларның хөй кезии-биле номчукчулар танышкан. Автор номун чогуур үезинде үндүрүп шыдаваан.
Тургузуу
Ном ийи кезектен тургустунган.
Биргизинде, «Алдан-маадырларның тура халыышкыны» — деп кезээнде, автор ол темага хамаарышкан бодунуң мурнуку чылдарда бижиттинген ажылдарынга немелделерни киирген. Тура халыышкынның байдалының болгаш шимчедикчи күжүнүң дугайында, ооң тыптып келириниң барымдааларының болгаш байдалдарының дугайында, а ол ышкаш аштырган чылдагааннарының дугайында улам ханы болгаш долузу-биле билип алыр бис. Тура халыышкынның идепкейлиг киржикчилериниң чурттап турган черин болгаш ук-ызыгуурун айытпышаан, долу даңзызын парлаан.
Бо эгеде «Ук төөгүвүс» — деп кезек көстүп келген, ында Тываның төрел бөлүктериниң тыптып база сайзырап келгениниң төөгүзүн, оларның бот-тускайлаң чон кылдыр хевирлеп тургустунганының болгаш XVIII чүс чылдың бирги чартыында сайзырап келгениниң дугайында көргүстүнген болгаш ол бүгү чүүлдер моол тергииделдиң болгаш манчы-кыдат дарлалдың эгелээнинге чедир үени көргүскен деп түңнелди аңаа үндүрген. Автор бодунуң салганы «Кайыын тыптып келдиң, Тывам? Салымың кандыг чоржук?» — деп айтырыгларынга харыыны боду берген. Ниитилел тургузуунуң, социал харылзааларның болгаш аңгы талазы-биле чөрүлдээлерниң, национал-хосталгалыг шимчээшкинниң сайгарылгазын база ында киирген. Номда «Ук-төөгүвүс» деп эге дыка сонуурганчыг, ында бистиң республикавыстың төөгүзүн кысказы-биле болгаш делгереңгей көргүскени-биле, чаа-чаа көрүштер, үнелелдер болгаш түңнелдерлии-биле ылгалдыг болган.
Номнуң ийиги «Шиитпирлиг базым» — деп эгези 1911-1912 чылдарда тыва чоннуң национал-хосталгалыг шимчээшкининге тураскааткан. Аңаа автор мурнуку ажылдарынга деңнээрге, ол айтырыг талазы-биле бодунуң көрүжүн улам тодаргайлаан болгаш ханылаткан, Тываның төөгүзүнүң мурнунда шинчилеттинмээн арыннарын ажыткан.
Ажыл дугайында
Эрткен чүс чылдың 90 чылдарының эгезинде Ю.Л. Аранчын национал-хосталгалыг шимчээшкинниң 80 чылы-биле холбаштыр ол болуушкунче база эглип келген. Манчы-кыдат дарлалдың үезинде Тывага политиктиг болгаш социал-экономиктиг байдалды ылап шинчилээш, 1876-1878 чылдарда чоннуң хөлзээшкининиң, 60 маадырларның тура халыышкынының болгаш 1911-1912 чылдарда тыва араттарның национал-хосталгалыг шимчээшкининиң чылдагаанын автор ажыткан. Чоннуң ол шимчээшкиннериниң аразында сырый харылзааны ол айыткан болгаш национал болгаш социал хосталгазы дээш тыва чоннуң хөй чылдардагы демиселиниң сөөлгү шиитпирлиг базымы деп санаан.
1911-1912 чылдарда тыва чоннуң национал-хосталгалыг шимчээшкинде бот-боттары-биле харылзаалыг ийи чада көстүп турар. Баштайгызында — Тывадан манчы-кыдат садыгжыларны үндүр хөөглээни болгаш өнчү-хөреңгизин хавырганы, ийигизинде — Моолдуң Тывага чоок девискээрлерин дайын хөделиишкиннеринден арыглаарынга тыва эки турачы дайынчыларның дорт киржилгези, а ол ышкаш Кобду хоорай-шивээже халдаашкыны кирип турар.
Архивте шыгжаттынган материалдарга, хосталга дээш шимчээшкинниң киржикчилериниң сактыышкыннарынга, а ол ышкаш өске-даа шинчилелдерге үндезилээш, Ю.Л. Аранчын манчы-кыдат эжелекчилерниң артынчыларын үндүр сывырарынга болгаш Кобдуну хостаарынга кожаларынга дуза чедирери-биле Соңгу-Барыын Моолче аъттанган тыва эки турачы шериглерниң санын тодарадыр талазы-биле улуг ажылды кылган. Ю.Л. Аранчынның санааны-биле алырга, эки турачы шериглерниң ниити саны 675 кижи, ооң иштинде Амбын ноянның келдирткени –250 кижи, Бээжи кожуундан келгеннер—195 кижи, Даа кожуундан — 160 кижи болуп турар. Бо сан-түң М.Х. Маңнай-оолдуң 698 кижи дээн саны-биле чүүлдежип турар. Ындыг турбуже чамдык өске эртемденнерниң Тывадан Моолга 1000 ажыг эки турачылар киришкен деп медээлери база бар. Оларның шуптузу Кобдуну хостаарынга киришпээн, чамдыктары доскуул шериинге, камгалал кезектеринге турган.
Архив материалдарын өөренип тургаш, Ю.Л. Аранчын Моолче чораан тыва шериглерниң тургузуун база тодараткан. Оларны чарлык шерии (чарлык-дужаал-биле келдирткен) болгаш сүзүк шерии (эки тура-биле келген) деп кезектерге чарган. Оларны 10-10 кижилиг бөлүктерге хувааган, бир бөлүк даамал дарга удуртур, 50 кижи составтыг шеригни тускайлап азы эреңгейлеп чагырар даргалар баштаан. Командирлерниң аттары база билдинген. Оюн кожууннуң эки турачыларын Санаа биле Дандыгай, Бээзи кожуунун — Куулар Лопсаң, Кыргыс Дамбый болгаш Кыргыс Улан-Байыр, Даа кожуунун — Ажыты, Шыырап (Шеми), Байыскылаң, Опунай, Белек (Хандагайты), Мөге, Алдын-Херел (Бора-Шай) олар баштаан. Таңды Тывазының шериглериниң ниити командири Куулар Лопсаң болган. Ол Маскаржав-биле кады 1912-1914 чылдарда Моолдуң барыын кызыгаарын камгалаар талазы-биле моол-тыва каттышкан шериглерни кады удуртуп турганы билдингир.