cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оюн, Седен-оол
Фронтудан чагаазы
Ам бодувус дораан дайзын-биле демисежир дээш, от шөлүнүң чанында чедип келген тур бис.
Немец эжелекчилерниң көгү чок кылдыр чылча шавар бис.
Таңды кожууннуң Межегей суму гвардейжизи Оюн Седен-оол.
3.XII/43 ч.
Дөс
О О О
Кошкар
Кошкар – үрелиг хой мал, чазаваан, бир кодан хойга бир кошкар чоруур.
Дөзү
К К К
Астероид
Астероид — планета.
Астероидтерниң тывылганы
Меркурий, Венера, Чер, Марс бот-боттарынга дыка чоок. Марс биле Юпитерниң аразы кончуг ырак. Чамдык астрономнарның шинчилээни-биле алырга, кажан-бир шагда оларның аразынга база бир планета турган болуп чадавас. Кандыг-ла бир күштүң чылдагааны-биле ол планета үүрмектелип буступ чаштай бээрге, ооң орнунга үүрмек чаштанчылар тургустунгаш, олар аңгы-аңгы бичии планеталар апаргылаан болгу дег. Ынчалза-даа ол бодал ам-даа бадыткаттынмаан.
Астероидтерниң ажытканы
1801 чылда астроном Пиацци сески сылдыс хемчээлинге дең бичии планетаны тыпкаш Церера деп адаан. Ооң соонда астроном Ольберсом Паллада деп ийиги бичии планетаны ажыткан болгаш дараазында Юнона, Веста деп бичии планеталар ажыттынгылаан. Бичии планеталарның орбитазы Марс биле Юпитерниң аразында. Ындыг бичии планеталарны он-ону-биле тыпкылап ажыдып турар. Ниитизи-биле 1796 бичии планеталар ажыттынгылаан.
Астероидтерниң характеристиказы
Чамдык бичии планеталарның оруктары аажок чөлбең, шөйүлчек болгаш Черниң, Венераның, а харын Меркурийниң безин орбиталарын каржып эрткилээр. Оларга Адонис, Аполлон, Икар хамааржыр. Бичии планеталар, улуг планеталар ышкаш, база боттарының өзээн эргилбишаан, Хүннү дескинип чоруп турарлар. Оларны астероид деп адап турарын очулдурарга, сылдыстар ышкаш бичии кылаңнааш планеталар дээни ол. Херек кырында олар сылдыстарга дөмейлешпес. Оларның эң улуунуң диаметри 767 км, бичиилериниң - бир километр хире. Хүнден ыраа ортумаа-биле 1,9-тан 4 астрономнуг эге хемчегге деңнежир.
А А
Сат, Опан Владимир оглу
Опан Владимир оглу Сат (Опан Владимирович Сат, Opan Vladimir oglu Sat июнь 13, 1987 чылда төр.) — тыва спортчу, хостуг хүрешке Россияның алдарлыг спорт мастери, Европаның үш дакпыр чемпиону.
Намдары
Опан Владимирович Сат 1987 чылдың июнь 13-те Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайынга төрүттүнген. Бичиизинден тура хүрешке сундулуг турган. Ооң баштайгы тренери — Владимир Хууракович Түлүш турган. Ол тренери ам-даа спортчу маргылдааларга белеткевишаан хевээр. Оон аңгыда, красноярскының тренери И.А. Матиев база белеткеп турар. О. Сат маргылдааларга Красноярск край болгаш Тыва дээш киржип турган. 2014 чылда хамааты эргезин база адын турк кылдыр солаан. 2017 чылда Турцияның чыынды тургузуунга Чингисхан Эрдоган деп ат-биле баштайгы үнүүшкүнү кылган.
Эртеми
2009 чылда Тываның Күрүне Университедин күш-культура болгаш спорт факультедин дооскан.
Тес-Хем кожууну
Тес-Хем кожууну.
Шөлү – 6680 км2. Чурттакчы чонунуң саны – 8341 кижи (2017). Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары – 17. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).
1920 чылдарда Тыва Арат Республиканың бир тускай кожууну кылдыр ол тургустунган.
Тес-Хем кожууну Эрзин, Өвүр, Таңды кожууннары-биле кожа чыдар.
Төп сууру — Самагалдай (Тываның эрги найысылалы).Тес-Хемниң төвүнден Кызыл хоорайга чедир 162 км. Тываның өске суурлар тыптырының бир чүс чыл мурнунда Самагалдай суур үндезилеттинген. Ол барык-ла 148 чыл дургузунда Тываның Найысылалы болгаш ажыл-агый, культура, эртем, шажын төвү болуп келген.
Самагалдай суурнуң тургустунганындан бээр 240 чыл ою 2013 чылда эрткен. Ынчан Самагалдайга республиканың булуң бүрүзүнден, өске черлерден-даа хөй чон чыылган. Самагалдай хүрээзинге мөргүл эрттирер болгаш байырлаар. Кончуг мөгелер, чүгүрүк аъттар болгаш чечен кижилер аңаа илерээн.
Арбан-суму чизези
Куран арбаны Шуурмак сумузунга хамааржып турар.
Үндезини
Т Т Т Т
Аппликация
Аппликация (Аппликация, Appliqué) - уран чүүлде хөм болгаш кидис (алгы, дүк) кылыгларынга кандыг-бир дүрзү киирип азы угулза шыйыглар-биле чуруп, кезип, чыпшырып каастаары.
Дөзүк
А А
Украина
Украина (Україна) — Европада күрүне.
Төп хоорайы — Киев (Київ).
Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Харкив, Днипро, Одеса, Львив, Тернопиль, Чернигив, Запорижжя, Донецьк, Мыколайив, Херсон, Севастополь, Симферополь, Винныця.
Чурттакчылары
Акшазы — Грывня (UAH)
Дөзү
Аңгылал:Европа Аңгылал:Украина
Грузиннер
Грузиннер (и узадыр адаттынар) – (боттарын — картвелеби дээр, груз. ქართველები) – Грузияның кол үндезин чурттакчылары болур улус, оларның грузин дылы картвель дылдар аймаанга хамааржыр.
Эвээш эвес санныг грузиннер Турцияның чөөн можуларында база Иранның иштики можуларында, ылаңгыя Ферейдуншехр хоорайында, чурттап турарлар. Колдуунда грузиннерниң чажының өңү – караңгы, ынчалза-даа сарыг баштыглар база бар.
Колдуунда грузиннерниң карааның өңү – саргыл, ынчалза-даа оларның 30 хуузунуң карактары өңү болза ак-көк азы куу болуп турар-дыр. Грузиннерниң чурттап турар черлери ээжелээшкиннер база көжүг оруктарындан ырак боланындан Грузияның колдуу кезиинде кижилер өскелер-биле шоолуг холушпаан бооп турар, ынчангаш амгы үениң грузиннери болза Кавказ мойналыктың үндезин чонунуң дорт салгакчылары бооп турар.
Дөс
Г
Наадым-2014
Наадым-2014, Кызыл хоорай - 2014 чылда болган Тываның үргүлчү эрттирер малчыннар байырлалы, Кызыл хоорай девискээринге эрткен.
Наадымның оюннары
Н Н Н
Индий океан
Индий океа́н — Черде хемчээли-биле үш дугаар улуу, делегейниң суг кырының 20 %-зун шып турар. Ооң шөлү 76,17 сая км², суунуң хемчээлиниң делгеми — 282,65 сая км³. Океанның эң терең чери Зонд ховулунда (7729 м).
Соңгу талазында Азияны, барыын талада — Африканы, чөөн талада — Австралияны, мурнуу талазында - Антарктиданы шаптап турар. Атлант океан-биле кызыгаары чөөн дурттуң 20° меридианында эртип чыдар; Оожуму-биле — чөөн дурттуң 146°55’ меридианында. Индий океанның эң соңгу кыдыы Персид ээтпекте соңгу делгемчилдиң хөлү-биле 30°-та турар. Индий океанның дооразы 10 000 хире км, Австралияның болгаш Африканың мурнуу мугулдурларының аразы.
Далайлар, ээтпектер, ортулуктар
Далайларның, ээтпектерниң болгаш өдүглерниң шөлү 11,68 сая км² (бүдүн океанның кырының шөлүнден 15 %), суунуң хемчээлиниң делгеми 26,84 сая км³ (9,5 %). Далайлар болгаш кол ээтпектер океанның эриин дургаар чыдар (шак аайы-биле): Кызыл далай, Аравий далай, (Аден ээтпек, Оман ээтпек, Персид ээтпек), Лаккадив далай, Бенгал ээтпек, Андаман далай, Тимор далай, Арафур далай (Карпентария ээтпек), Улуг Австралий ээтпек, Моусон далай, Дейвис далай, Дем-биле далайы, Космонавттар далайы (сөөлгү дөртелдирзин чамдыкта Мурнуу океанга хамаарыштырар).
Чамдык ортулуктар — чижээ, Мадагаскар, Сокотра, Мальдив — бурунгу диптерниң артынчылары болуп турар, өскелери — Андаман, Никобар азы Рождество ортулуу — оттуг-даг уктуг. Индий океанның эң улуг ортулуу — Мадагаскар (590 муң км²). Улуг ортулуктар болгаш бөлүглелдер: Тасмания, Шри-Ланка, Кергелен ортулуктар бөлүглели, Андаман ортулуктар, Мелвилл, Маскарен ортулуктар (Реюньон, Маврикий), Кенгуру, Ниас, Ментавай ортулуктар (Сиберут), Сокотра, Грут-Айленд, Комор ортулуктар, Тиви ортулуктар (Батерст), Занзибар, Симёлуэ, Фюрно ортулуктар (Флиндерс), Никобар ортулуктар, Кешм, Кинг, Бахрейн ортулуктар, Сейшел ортулуктар, Мальдив ортулуктар, Чагос ортулуктар бөлүглели.
И И
Бара
Бара (Верши) - хаактан аргаан балык тудар херексел.
Тес-Хемче кирген алды хемнер
Тес-Хемче кирген алды хемнер:
Бара
Даштыкы хевири
Ооң узун тургузуу колдуунда калбак аастыг болгаш өске төнчүзүнде шиштелчек чыглы берген болур. Балык калбак аксындан киргеш, катап үнүп чадай бээр кылдыр кылган.
Тес-Хемче кирген алды хемнер
Шаг шаанда Тес-Хем агып бадып, тыптып турда, ооң баарынга Таңды сынның мурнуу талазынче баткан чергелешкек бичежек хемнер харап көргүлээштиң, Тес-Хем угбазынга барып, дозуп ужуражыр деп чугаалашканнар. Ужуражырда, бир дем-биле кады чергелештир бадар деп дугурушканнар. Таңды сынындан ол хемнер Тестиң бараанын харап көөрге, кончуу сүргей чуглуп шураан, калчаа далай дег, кыза берген бадып чыдар болган-дыр.
Бара
Дөзүк
Б Б Б
Тес-Хемче кирген алды хемнер
Дөзү
Т Т Т Т
Гроссмейстер
Гроссмейстер (бирги е узадыр адаттынар) – хөл-шыдыраага болгаш шашкага: мастерниң спорт талазы-биле дээди ады, ол ышкаш ындыг атты алган кижи.
Дөс
Г
Назан Бекироглу
Назан Бекироглу (Трабзон ; 1957 - ), турк чогаалчы, академик. Трабзон хоорайгa төрүттүнген. Ак-шажын‎ (ислам шажын) дугайындa тоожулары дыкa xөй.
Аскыр (херексел)
Аскыр (Ко́злы) - чудук хирээлээрде, тудуг ажылдары кылырда, ажыглаар херексел. Ону даван-даяк деп база адаар.
Назан Бекироглу
Намдары
1957 чыл май айының 3нде Турк чуртунуң Трабзон кожуунгa төртүттүнген. Боду 14 харлaангa ачазы мөчээн. Ачазы дугайындa "ичимде бир сызы вар" дээр тоожуну бижээн.
Жердер, Римма Александровна
Римма Александровна Антонова (Жердер) (4 июнь 1940) — совет база россий театр актрисазы, Россияның улусчу артизи, солистка Свердловского театра музыкальной комедии.
Назан Бекироглу
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы
Жердер, Римма Александровна
Намдары
4 июнь 1940 чылда Орск хоорайга Чкаловская областька төрүттүнген, бо үеде Оренбургская область.
Аскыр (херексел)
Дөзүк
А А А
Жердер, Римма Александровна
Намдары
1959 чылда техниктиг училищезинге өөредилгезин дооскан.
1961 чылдан 1964 чылдарга чедир Оренбургтуң театр музыка комедия сценазынга ажылдап турган, 1964 чылдан 1966 чылдарга чедир - Уралдың оперетта театр (Новоуральск хоорай).
1966 чылда Свердловск күрүне академия театр музыка комедия солистказы апаар.
Өг-бүлези
Ашаа - РСФСР-ниң улусчу артизи Эдуарда Жердер (1938-2006).
Уруу – Москваның оперетта театрының актрисазы, Россияның алдарлыг артизи Жанна Жердер.
Театрда ажылдары
Свердловск театр музыка комедии - театральная работа
Фильмография
Римма Жердер кинода чаңгыс ажылдыг болуп турар:
Шөлүглер
Аңгылал:Персоналии:Свердловск күрүне академия театр музыка комедиялары
Грипп
Грипп – тыныш органнары аарып, эът изип, шыырныгар аарыг.
Дөс
Г
Баалың
Баалың (Эмаль) – дыка изиг температура-биле кылыр чиңге шилсимээр шывыг.
Дөзүк
Б Б Б
Гримёр
Гримёр - артистерге грим кылыр тускай мергежилдиг кижи.
Дөс
Г
Инек
Инек – төрүүр кыс инек, ол малдың ниити ады, он ийи чылдың ийи дугаарынга кирген мал болур.Инек 3 хевирлиг (породалыг) болур: сүткүр инек, эъткир инек, сүткүр болгаш эъткир инек.
Чаш мал: Бызаа, Молдурга, Казыра.
Улуг кыс мал: Хунажын, Дөнен.
Чазаваан эр мал: Бугажык, Буга.
Дөзү
И И
Базырыг
Базырыг (өг херексели) — өгнүң дээвиирин, адаккызын, куржаан быжыглаар чеп.
Дөзүк
Б Б
Пушкин, Александр Сергеевич
Александр Сергеевич Пушкин (май 26 [июнь 6], 1799 чыл, Москва – январь 29 [февраль 10], 1837 чыл, Санкт-Петербург ) — орус чогаалчы, шүлүкчү, драматург. Амгы орус литературлуг дылдың үндезилекчизи. Орус улустуң эң тергиин болгаш дээди чогаалчызы база шүлүкчүзү.
А. Пушкин «Руслан биле Людмила», «Полтава» дээш өске-даа шүлүглелдерниң, «Харам Хаан» (Скупой рыцарь), «Борис Годунов» дээш өске-даа шиилерниң, «Дубровский», «Калбак-кара херээжен» (Пиковая дама) дээш өске–даа прозаларның, «Евгений Онегин» деп шүлүктээн романның болгаш оон-даа өске чогаалдарның автору. А. Пушкин хөй санныг шүлүктерни болгаш тоолдарны бижээн. А. Пушкин мөчээниниң соонда, 1838-1841 чылдарда 11 томнуг Пушкинниң чогаалдарының чыындызы үнген. Дараазында чылдарда база ооң чогаалдарының чыынды номнары үнгүлээн. 1937-1949 чылдарда 16 томнуг чогаалдарының чыындызын база белеткээн.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл
Астрономнуг хемчеглер
Астрономнуг хемчеглер, Сылдыстарның ырак-чоогун тодарадырда тускай эге хемчеглерни ажыглаар. Ол эге хемчеглер чүгле астрономияга хереглеттинер болгаш Чер кырынга хемчээшкиннерге ажыглаттынмас.
Октаргай делгемнеринде телоларның аразын хемчээрде астрономнуг эге хемчегни ажыглаар. Ол хемчег Чер биле Хүн аразының хемчээлинге, азы 149,5 миллион километрге дең. Оон аңгыда чырык чылы деп хемчег база бар. Ол дээрге чырыктың бир чыл иштинде эртер оруу-дур, азы 9500 млн км дең. Олардан өске 3256 чырык чылынга дең парсек деп хемчег база бар.
Сылдыстарның Черден кайы хире ырак турарын бо үстүнде танышканывыс хемчеглер-биле айтыр. Центавр деп бөлүк сылдыстарның α-зынга чедир 4,3, Сириуска чедир 9, Вегага чедир 27 чырык чылдарынга дең. Азы өскээр чугаалаарга, чырык бир секунданың иштинде 300 муң км эртип тургаш, ол сылдыстардан Черге чедир тус-тузунда ынча чылдар болгаш келир дээни ол. Моон алырга, сылдыстарны бис аажок озалдап көрүп турар бис. Кандыг-даа сылдыстың чырыы биске четпээн шаанда ол көзүлбес болгай, а оларның чырыы биске чедип келгиже кончуг үр үе эртер.
Чырык биске чедир Поляр Сылдыстан - 400 чыл, Антарестен - 250 чыл, Бетельгейзеден - 300 чыл хире болгулааш, чедип кээп тургулаар.
Сылдыстардан чырык он, чүс чылдар бооп чорааш, биске кээп турар болганда сылдыстарны ол шагда канчаар турганы хевээр кылдыр көрүп турар бис, а шынында оон бээр он-он, чүс муң чылдар эрткен чүве болганда, ол сылдыстар амгы үеде чок, чиде-даа берген бооп чадавас.
Ынчалза-даа сылдыстарның назыны миллиард чылдар-биле хемчээттинер болганда, каш чүс чылдар дээрге оларга "карак чивеш дээр" үе-биле дең деп чугаалаза чазыг чок.
Дөзү
А А
Даяан
Даяан (ध्यान азы, Дхья́на — анаа көөрү, «угаан-биле көөрү», «чайгаар көөрү» , медитация, кичээңгейленири, ханы боданыры) — анаа көөрү, «кандыг-бир чүвеже кичээнип көрген меделди онза мөөңнээри», «Индияның шупту сүзүктүг чаңчылдарында (буддизмде, индуизмде база джайнизмде) утказы чоок чаңгыс шыңгыы бүдүштүг тускай билиишкин-дир». Шупту индий чүдүлгелерде даяанның түңнелинде «меделдиң оожургаары» келир, а ооң соонда кезек када кижиниң шупту психиктиг идепкейлии туруптар.
Даяан индуизмде
Патанджалиниң «Йога-сутраларында» даяан болза сес чадалыг раджа-йога деп системаның бир чадазы болур-дур. Ооң арткан чеди чадалары болза: яма, нияма, асана, пранаяма, пратьяхара, дхарана, база самадхи).
Аштанга-йогада даянның мурнунда турар медитацияны дхарана дээр. Даяан үезинде ооң күүседикчизи медитация үезинде турарын билбейн турар боор, чүгле ол бодунуң барын болгаш медитацияның объектизин эскерип турар. Даяан дхаранага бодаарга, ооң күүседикчизи медитацияның объектизи-биле чүгле бодун бодаар болур, ынчалдыр 12 дхарана үези ишти (азы 144 секунда) медитациялаар.
Даяанны дхарана биле самадха-биле күүседирин самьяма дээр.
Даяан буддизмде
Буддизмде даяанның делгереңгей утказы кылдыр мөөңнээшкинниң болгаш "медел оожургадырының" практиказының синоними кылдыр ажыглап турар. Даяанның кызыы утказы – "тарамык бодалдың чыыры" болгаш "бодалды бодунче кыйгырары" деп аргаларның сес-тос чадалары. Ук чадаларда минниишкин органнарындан даштыкы медээлел келбестей бээр, минниишкиннер соксадыр пратьяхара деп йог арга ышкаш болур. Даяанның сорулгаларының бирээзи болза «объект деп чүүлдүң бодун хоставышаан», шажынчының «иштики байдалдарның агымын» соксадыры болгаш «субъект-объект» деп удурланышкактарны чидирери. Ооң күүседириниң түңнели болза, шажынчының «медерелинде чаңгыс-даа хуу чүүл артпас», бүгү чүвени хаара туткан бүгү талалыг медерелдиг болур.
Даяан-парамита (анаа көөрү-биле бүрүн мергежири) дээрге махаяан парамиталарның бирээзи-дир. Судурларда ук парамитаны чүгле сагыл четтирген ламаларга күүседирин сүмелеп турар. Махаяанның аайы-биле, чада бүрүзүн сагыл четтирген лама элээн чылдар ишти практикалап күүседир ужурлуг.
Буддизмде даяанга дең уткалыг билдингир билиишкин – дзэн деп теримн. «Даяан школалары» кылдыр дзэн, чань, сон болгаш тхиен деп школаларны адаар.
Номнар
Аңгылал: Буддизм Аңгылал: Йога
Дзюдога Россия Чемпионады 2011
Дзюдога Россия Чемпионады 2011 чылда — 20 дугаар Россияның дзюдога чемпионады август 31-ден сентябрь 4-ке чедир Казаньга эрткен.
Уран
Уран (демдээ: ) – Хүн системазының 7 дугаар планетазы.
Ниити характеристиказы
Уранга Хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда, ук планетаны чүгле телескоп-биле хайгаарап болур.
Уран деп планетаны англи эртемден В. Гершель 1781 чылда тып ажыткан. Дээр бурганының ады-биле атташ кылдыр Уран деп адаан. Ол Хүнден 2862 млн км ырак болгаш 80 чылдың дургузунда ону чүгле чаңгыс дескинер. Ооң өзээ өске планеталар дег, орбитазынга хамаарыштыр ийленчек эвес. Ында дүн-хүннүң үргүлчүлээри 10 шак 4 минута.
Кырының температуразы эң изиг дээн черлеринге безин казыыр 205-220°. Атмосферазының составында водород болгаш хөй эвес метан холуксаазы база билдинген. Ортумак дыгыйы куб сантиметрде 1,49 грамм, 5 эдеринчилиг, оларның диаметрлери 300-1200 км улгатпас.
Уран бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген, кашпык хевирлиг.
Дөзү:
У
Лазанья
Тывылганы
Лазанья ортаа вектерде Италияга тывылган, ону Италияның Неаполь (Италияның Кампания можузу) хоорайы-биле холбаап турар. The first recorded recipe was set down in the early 14th century Ооң бир дугаар бижээн рецептизин 14 чүс чылдың Liber de Coquina (Чем кылырының ному) деп номга демдеглээн. Ол лазанья амгы үениң ёзулал рецпетизиниң лазаньязы-биле бичии-ле дөмей: хөөткен чугаладыр калбарткан далганны хайындыргаш, быштак биле амдан киирер специялар холуур – бүткен чемни шиш-биле тудуп чиир турган. Дараазында чүс чыл эрткенде Liber de Coquina деп номда сүмелээни-биле пастаны дагаа эъдиниң мүнүнге быштак база дагаа үзүн холбушаан хайындырар, азы эът чок өске хевиринде грек тоорук ажыглаар.
Адының тывылганы
Бурунгу Римге, lasana or lasanum ("сава", "шыгжаар сава", "малгаштан паш") деп аттыг ёзужуткан лазаньяга дөмей чем турган, ооң дугайында Маркус Гавиус Апициустуң De re coquinaria деп номунда бижээн, ынчалза-даа ол сөс оон-даа бурунгу уткалыг турган. Баштайгы теориязы-биле алырга "лазанья" деп сөс грек дылдың дараазында сөзүнден үнген λάγανον (лаганон) – калбарткан паста далганының кескен узун-узун үзүндүлери. λαγάνα (лагана) деп сөс ам-даа грек дылда ажыглалда, ооң утказы болза – Арыг Понедельник байырлалынга кылыр калбак чуга бөдүүн далган.
Бир рецептизи
Соус кылырынга:
Белеткээри:
Сүттү аңгы савага чылдып алыр. Оожум отка сливочное маслону эргизипкеш, аңаа далганны немээш, хоюдур былгаптар. Далганың өңү бичии кызылзымаар апаарга, чылдып алган сүттү бичиилеп немевишаан, борбакташпас кылдыр хоюдур былгап турар. Хоюдуп алган чүүлдү оожум отка 1-2 минута иштинде булгавышаан, хайындыргаш, амданының аайы-биле дузааш, перецтеп алыр.
Иштинге херек холуксаазы:
Шак-ла ынчаар бичииледир доорап каан кызыл помидорну, согунаны бир кезии-биле холааш, үске хаарыпкаш, укроп болгаш петрушканы бызап алыр. Доорап белеткеп алган мөөгүнү, согунаны арткан үш дугаар кезии-биле холааш, үске хаарыптар.
Үзеп каан духовка формазынга хаарып алган далганны чаткаш, ооң кырындан үске хаарган эътти каггаш, ооң кырындан база катап хаарган далганны чадыпкаш, ооң кырындан белеткеп алган помидорну, ооң соонда хаарган далган, ооң соонда белеткеп алган мөөгүнү салып алыр. Каът бүрүзүнге белеткеп алган соусту немээр. Эң кырынга үүрмектей дүрбүп каан сырны бызап алгаш, баш удур изидип каан духовкага 20 минут дургузунда быжырар. Бо чемни изиг чем кылдыр чип болур.
Чемниң янзы хевиржидери: Үстүнде бижиттинген рецепт дээрге база бир арга-дыр. Бо чемни чүгле чаңгыс эът-биле, азы чүгле мөөгү, азы чүгле помидор-биле-даа кылып ап болур. Соус орнунга майонез азы сметананы-даа ажыглап болур.
Дөзүглел
Аңгылал:Чем
Боова
Боова – ажыткы чокка чуурган далганны чугаладыр өйгеш, үске быжыргаш кылган төгерик азы өске-даа хевирлиг чем.
Дөзүк
Б Б
Базыткыыш
Дөзүк
Б Б Б
Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри
Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (Духовой оркестр при Правительстве Республики Тыва) — Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле тургустунган Үрер хөгжүм оркестри. Оркестрни 2008 чылдың март 24-те тургускан. Ынчалза-даа, оркестр ооң мурнунда-ла «Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң сургуулдарының Үрер хөгжүм оркестри» болуп алгаш, ойнап чоруп турганнар.
Оркестрниң составынче Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң (амгы үеде колледж) сургуулдары болгаш доозукчулары кирип турар. Оркестрниң кол дирижеру болгаш удуртукчузу — Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тимур Дыртык-оолович Дүлүш. Оркестрниң киржикчилериниң чартык хуузу дээди эртемни чедип алганнар, а чамдыктары Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг колледжте база Культураның болгаш уран чүүлдүң Чөөн-Сибирь академиязында өөредилгезин уламчылап турарлар.
Ук оркестр үрер хөгжүм оркестрлериниң классиктиг репертуарларындан аңгыда, Тываның композиторларының чогаалдарын база күүседип турарлар, джаз болгаш эстрада хөгжүмнериниң амгы үеде угланыышкыннарын экспериментилеп ойнап турарлар. Күүселделериниң кол онзагайы болза, Россияның Үрер хөгжүм күүседир школаларының тергиин ёзу-чаңчылдарынга үндезилээн национал хевирлерлиг хөгжүм угланыышкынарының салдарында бооп турар.
Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (ТРЧ ҮХО) — Россияда чаңгыс аъттыг үрер хөгжүм бооп турар. 1929 чылда тургустунган Тываның Улус-Революстуг шерииниң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң ёзузун диргизип, аъттыг үрер хөгжүм оркестрин тургусканнар. ТРЧ ҮХО-нуң аъттыг оркестриниң баштайгы көргүзүү 2008 чылдың май 9-та, Тиилелге хүнүнде болган. Кызылдың чурттакчылары болгаш аалчылары аъттыг үрер хөгжүмнүң көргүзүүн улуг магадал-биле уткуп хүлээн. Ооң соонда аъттыг көргүзүглерни доктаамал эрттирип эгелээннер.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Тыва
Пудикова, Нина Константиновна
Нина Константиновна Пудикова (3 февраль 1912 — 7 июль 1996) — совет кара металлургия мурнакчызы, начальник контрольно-испытательной лаборатории завода «Днепроспецсталь» Запорожского совнархоза, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1912 чылда на территории современной Сумской область төрүттүнген. 1932 чылда Сумск техникумга өөредилгезин дооскан. 1932 чылдан 1933 чылдарга чедир работала сменным химиком на Хмельницком сахарном заводе Воронежского треста.
1933 чылдан Запорожье хоорайга чурттап турган. Стала работать травильщицей металла в лаборатории металлургического завода "Запорожсталь". Днепропетровскының металлургия институтка өөредилгезин дооскаш стала работать инженером термометаллографической лаборатории металлургического завода.
Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде эвакуировалась сначала на Кавказ, а затем в Новосибирск. Стала трудиться на Новосибирском металлургическом заводе, вначале инженером, затем заместителем начальника и начальником лаборатории. 1950 чылдарда Запорожьеже ээп келген. 1955 чылдан трудилась в должности начальника контрольно-испытательной лаборатории завода «Днепроспецсталь». Применила ряд новшеств в контрольных работах с металлом и продукции из него. Была отличным наставником для молодых специалистов.
«В ознаменовании 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле Нина Константиновна Пудиковага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Заводка ажылдап уламчылап турган, 1967 чылдан трудилась в должности начальника цеха испытаний.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Инженерлер Аңгылал:Украинаның Национал металлургия академиязының доозукчулары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Балдаң Лхамо
Балдаң Лхамо, Палден Лхамо – Будда Бурганның Ыдыктыг Өөредииниң Камгалакчызы. Ногаан Дарийгиниң килеңниг илерели. Чырыткылыг Будда Деңнелинге чедип, очалаңдан хосталган сагыызын. Буддизмниң он кол килеңниг Камгалакчыларының аразында аза-четкер, шулбустарны чаажыктырар, хораннарны чок кылыр херээжен Бурган.
Шагаа байырлалы ёзугаар Чаа чыл дүнезинде черни ужудуп чоруур бурган. Ол тибет сарыг шажынның (буддизмниң) кол камгалакчызы болгаш Дхарманың (буддизм өөредииниң) сес камгалакчыларының (санск. Дхармапалар) бөлүүнде кара чаңгыс хережээн уктуг, угаан-медерелиниң ёзулуг бедик арыгланыышкынын чедип алган (Просветление) бурган болуп турар.
Палден Лхамо буддизимниң Махаяна өөредииниң хүртүзүнүң (Колесо учения) кайгамчыктыг бердинген камгалакчызы болгаш сарыг бөрттүглер азы Гелугпа школазының ламаларынга дорт хамаарылгалыг сагыызын деп санаттынар. Олар бо бурганны ол Далай-Лама башкының болгаш Төвүттүң төвү Лхаса хоорайның онзагай камгалакчызы база болуп чоруур.
Камгалаар угланыышкыннары
Балдаң Лхамо доора аарыглардан, чер, суг ээлериниң халдаткан бужарындан, каргыш-чаткадан камгалаар.
Тывылган төөгүзү
Шаг шаанда бир черге каржы шулбус долгандыр кижилерге, амытаннарга хора чедирип туруп берген дээр. Ол-ла черге чурттап турган аажок чараш бир кыс кижилерниң, дириг амытаннарның човулаңын көргеш, кажар арга-биле шулбусту чок кылыр деп шиитпирлеп алгаш, ону элзедип, ооң-биле эр-херээжен чрук кылып, холбашкан. Ол харылзаа үезинде уруг шулбусту өлүрүп каан. Чанып келгеш, иштиг апарганын билип каан. Бир лама башкыга баарга, төрүттүнер төл база каржы шулбус болур деп чугаалаар болган. Уругнуң сеткили бүгү-ле амылыгларга Улуг Энерелдиг болган ужурундан төрүттүнүп келген оглун өлүрүп каан. Ынчалдыр ол кижилерниң камгалакчызы, шулбустарның чагырыкчызы апарган.
Дөзү
П П П
Атмосфера
А А
Тыва Национал Оркестр
Тыва Национал Оркестр (Тувинский национальный оркестр) — тыва улустуң ырыларын күүседир болгаш тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаар национал хөгжүмчү оркестр. Оркестрниң иштинде Тываның Улустуң болгаш Алдарлыг артистери база хөөмейжилери кирип турар. Оркестр 2003 чылдың майда Тыва Республиканың национал херектер болгаш культура яамызының ажылдакчыларының айтыышкыны-биле тургустунган.
ТНО-ның күүселдези колдуунда тыва улустуң чаңчылчаан хөгжүмүнде даянып турар. Оон аңгыда, тыва классиктиг болгаш амгы композиторларның чогаалдарын ажыглап турар. Ол дээрге Буян-Маадыр Түлүш, Чойгаана Комбу-Самдан, Оксана Түлүш болгаш оон-даа өске хөгжүм чогаадыкчылары бооп турар.
Оркестрде тыва национал херекселдер ойнакчылары болгаш хөөмейжилер, ыраажылар кирип турар. Оркестрниң солистери боттары тус-тузунда Россия чергелиг болгаш Делегей чергелиг мөөрейлерниң шаңнадыкчылары, тиилекчилери. Оркестрниң кол сорулгазы — тыва национал культураны нептередири болгаш тыва национал хөгжүмнү камнаары.
Шөлүглер
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Хөөмей
Базар өрүм
Базар өрүм – чидиг, шала какпак сүвүр баштыг (демир), кириш баг-биле хөделдирер өрүм. Ону кириштиг өрүм-даа дээр.
Дөзүк
Б Б
Боорзак
Боорзак - ажытпаан чуурган далганны борбак-борбак кылдыр кескеш, үске быжырган чем.
Дөзүк
Б Б
Янгель, Михаил Кузьмич
Аңгылал: Эртемден
Рухат Менги
Рухат Менги (Анкара ; 1951 - ), турк чогаалчы,журналист. Анкара хоорайга төрүттүнген.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
Польша
Польша  (Polska), официалдыг ады - Польша Республиказы (Rzeczpospolita Polska) — Чөөн Европада күрүне. Чурттакчы чону 2015 чылда - 38 623 221 кижи чуттап турар, девискээри - 312 679 км².
Төп хоорайы — Варшава. Күрүне дылы - поляк дыл.
Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Краков, Лодзь, Вроцлав, Познань, Гданьск, Щецин, Быдгощ, Люблин, Катовице, Белосток, Гдыня, Ченстохова, Радом, Сосновец, Торунь, Кельце.
Чурттакчылары
Акшазы — Злотый (PLN)
Дөс
Аңгылал:Европа Аңгылал:Польша
Тос аржаан
Тос аржаанны частың, чайның, күстүң, кыштың башкы айының бир чаазында албан чажар турган, оон ыңай амыдыралдың онза таварылгаларында болгаш бүдүү хүнде база шагаа хүнүн уткуп турда. Тос аржаанны кылырынга кирер тос чүүл чүвелер:
Тос аржаанны кылып алгаш, ыяш хууңга куткаш, өгнүң кадай ээзи даңгаар эртен одунче чажар, дашкаар үнгеш, тос таңдызынче, тос дээринче, тос чүгүнче чалбарып чажар. Ховар таварылгаларда эр кижи база тос-карактап чажар турган. Чаа өг тиккен дижик, ол өгнүң одунуң ээзинче кырган-ачазы чажар турган.
Дөзү
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Тыва
Чула Байырлалы
Чула Байырлалы – кыштың башкы айының 25 чаазы-биле Манджушри бойдусадының кижи болуп чаяалгазынга – төвүт буддизмниң алдарлыг чаартыкчызы – Гелугпа школазының үндезилекчизи Дже Цонкапа башкыга тураскааткан улуг хүндүткел ёзулал эрттирер байырлал-дыр.
Ол хүннерде эгиттинген шаандакы өгбелеривис болур лама-башкыларывыстың диргизип, тейлеп чорааны Ыдыктыг Богда Цонкапа башкыга чолукшуп, ооң айызын алырын, аас-кежиктиг болурун кижилерге күзээр.
Дөзүк
Ч Ч Ч
Идил Булгар эли
Идил Булгар эли – Идил (Волга) булгарларының, финн-угор болгаш оон-даа өске чоннарның X чүс-чылдан XV чүс-чылдың эгезинге чедир Ортаакы Идил болгаш Кама хемнерниң чанынга турган күрүнези (VII чүс-чылда Азак деңгистиң (орус: Азовское море) чанынга көшкүн амыдырал-биле чурттап турган түрк дылдыг аймактар, ооң соонда Идил хемниң ортаа унунга көжүп келгеннер. Оларның салгалы чуваш болгаш казан тадар чоннары дыр). Найыслалдары: Булгар-хоорай, XII ч-ч. Билер-хоорай. Араб халифат, Пурум (Византия), чөөн славяннар богаш оон-даа өске аймак-чоннар-биле садыглажып турган. Киев Орузу сөөлзүредир Владимир-Суздал Орузу-биле шериг болгаш садыг талазы-биле адаанажып чораан. 1240 чылда Чүчи Улузунуӊ (сөөлзүредир ады Алдын Орда) моол шериглери чаалап алган. XIV чүс-чылдың ийиги чартыында Булгар болгаш Чөгедаг (татар: Джукетау; орус: Жукотин) деп ийи бегликке (княжество) чарлы берген.
Ямбы аттары
Ямбы аттары – 20 чүс чылдың эгезинге чедир идепкейлии-биле ажыглаттынып турган ямбыларның аттары.
Идил Булгар эли
Булгар күрүне амгы казан тадарларның, чуваштарның, мордваларның, удмурттарның, марийлерниң болгаш комилерниң аймак-чон кылдыр тургустунарынга чугула ужур-дузаны ойнаан. Бо күрүне бодунуң адын VII-VIII чүс-чылдарда Азак деңгизиниң чанындан Идил биле Кама хемнерниӊ унунче көжүп келген түрк дылдыг аймак катыжыышкынындан алган. Тус чер ажылдыг фин-угор аймактарның салдыры-биле булгарлар сууржуң чуртталгаже шилчий бергеннер.
Ямбы аттары
Дөзүглел
Аңгылал: Төре Аңгылал: Тыва
Идил Булгар эли
Күрүнениң тывылганы
Булгар дугайында бирги бижимел медээлер X чүс-чылга хамааржыыр, ынчан Булгар деп найыслалдыг (ам Тадарстанның Болгар бөлгезиниң (районунуӊ) Болгары деп сууру) булгар күрүне чаа-ла тургустунуп эгелээн үези. Чаа тургустунган күрүне күчүлүг Хазар кагаанныктан хамаарылгалыг аппарган. Бодунуң туружун быжыдар дээш булгар Эл-Алмыш-хаан деткимчени Араб халифаттан дилээн, ооң түңнелинде Булгар эл исламны күрүне шажыны кылдыр хүлээп алган. 965 ч. киевтиң Святослав I беги чылча шаапкан соонда Хазар кагаанныгы чарлы бээрге Булгар эл херек кырында хамаарышпас чоруун быжыглап апкан.
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү
Улуг Чеди-Хаанның хевири
Өске сылдыстар бөлүктерин тыварда, баштай Улуг Чеди-Хаанны тып алыры эргежок чугула. Ол сылдыстар бөлүүнде кол, онза көскү чеди сылдыстарның аразын бодал-биле тудуштурар болза, хымыш хевирлиг дүрзү болу бээр.
Идил Булгар эли
Моол үезиниң мурнунда Булгар элдиң сайзыралы
Булгар эл Ортаакы болгаш Адаккы Идил черлеринде эң күштүг күрүне аппарган. Ооң чаагай байдалы суг болгаш кургаг чер садыг оруктарының белдиринде турар ажыктыг географтыг туружунуң уржуунда, ол ышкаш дүжүткүр кара хөрзүн элбээниң ачызында хандыртынып турган. Булгар эл кызыл-тас, алгы-кеш, мал, балык, бал (ары-чигири), тоорук бүдүрүлгезиниң биле үндүр сөөртүлгезиниң болгаш янзы-бүрү ус ажыл кылымалдарының (бөрттер, Чөөн чүкте «булгари» деп ат-биле билдингир сапык идиктер, демирден болгаш алгы-кештен кылымалдар) төвү аппарган. Ынчалзажок булгар садыгжыларның кол саарылгазы Барыын биле Чөөн чүк аразында дамчып садыглажылгадан тургустунган. Оон аңгыда, Булгар бодунуң орус черлерден болгаш соңгу Идил черлеринден экелген кулдар базаары-биле алдаржып турган. Садыглажылга эртирери дээш Булгар күрүне X чүс-чылдың эгезинден дирхем деп аттыг бодунуң чоозун хевилеп эгелээн.
Кидин түлүк садыглажылга хоорайларның сайзыралынга дузалаан. Булгар-хоорайдан аңгыда Сувар, Билер (Бүлер), Өшел болгаш өске-даа хоорайлар алдарлыг турган. XII ч.-ч. Эрги Казан (тадар: Иски Казан) деп хоорайны Казанчык хемниң эриинге тудуп эгелээн, ол болза амгы Арск деп Тадарстанның бөлге (район) төвү – хоорай чергелиг суурдан ырак эвес черге турган. XIV ч.-ч. төнчүзүнде хоорайны (шыны-биле алырга, адын) амгы турар черинче көжүрген. Хоорайлар чүгле чагырга-садыг төвү эвес, харын күчүлүг шивээлер бооп турган. Чоок кавы ховуларныӊ көшкүнчүлеринден камгаланыыр дээш булгарлар узуну элээн каш километр чедип турган камгалал чалдарны болгаш оӊгуларны (ров) тудуп турган. Күрүнениӊ камгалалынга эвээш эвес ужур-дузаны булгар дөзүннерниӊ (знать) хөй санныг быжыглатынган олуртуктары (усадьба) чедирип турган.
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүнүң туружу
Чылдың үелеринге азы дүн-хүннүң эргилдезинге дүүштүр ол "хымыштың тудазы" чүк-чүкче өскерлип турар. ол сылдыстар бөлүүн октябрь ортан үезинде хайгаарап көөр болзувусса, "тудазы" солагай талазынче углуг көстүр, а январьның ортан үезинде көөр болзувусса, "тудазы" куду апарган болуп көстүр, апрельдиң ортан үезинде "хымыштың тудазы" оң талаже угланган (ол үеге сылдыстар бөлүү эң-не бедик турар болгаш, доңгайтыр каап каан хымыш ышкаш көстүр), июль айның ортан үезинде оларның "тудазы" өрү углуг көстүр. Ол сылдыстар бөлүүн чаңгыс дүн-хүннүң дургузунда хайгаараар болза мындыг: октябрь айның ортан үезинде кежээкиниң 9 шакта көөрге, "хымыштың тудазы" солагай талаже углуг. Өртемчей өзээн долгандыр дескинип турар болганда, Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү соңгу полюс чоогун чоорту дескинер. 6 шак болгаш дуганың мугур 90 градузунга дең орукту эртер. А дүнекиниң 3 шакта оларның "тудазы" куду углуг, а ооң дараазында 6 шак иштинде база 90° эртер болгаш ынчан оларның "тудазы" оң талаже углуг апаар. Хүндүскүнүң 3 шакта оларның "тудазы" өрү углуг турар.
Идил Булгар эли
Моол үезиниң мурнунда Булгар элдиң сайзыралы
Исламны хүлээп алганы мусулман делегейниӊ культуразы-биле таныштырарынга дузалаан. Буруӊгу түрк руналыг бижикти араб бижик солаан, эге школалар болгаш медреселер ажытынган. Бижиктиг ажыл-агый херекселдериниӊ археологтуг тывыштары бижик-билигниӊ булгар чурттакчылар аразынга калбак нептерээнин херечилеп турар. Булгар элде бодунуӊ эртемденнери тыптып келген: хоойлужулар, шажын номналчылар, эмчилер, төөгүчүлер, сылдысчылар (астрономнар) б.о.ө. 1212 чылда шүлүкчү Кул-Гали ол үениӊ түрк дылдыг утка-чогаалда (литературада) калбаа-биле билдингир «Кысса биле Юсуф» деп булгар дылга шүлүглелди бижээн. Булгар эл исламныӊ чөлеӊгиижи деп медереп билип тургаш, кожа-хелбээ черлерге бо шажынны кииреринге дузалап турган. 986 чылда булгар суртаалчылар Киев-хоорайга келгеш, Орустуӊ улуг бегин (великий князь) Святослав оглу Владимир I-ни исламче киирерин оралдашканнар.
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү
Улуг Чеди-Хаанның сылдыстары
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүн чүгле чеди сылдыстан тургустунган деп чугаалажып турары шын эвес.Шынында ол сылдыстар бөлүүнүң кызыгаарында 125 хире сылдыстар бактаап кирген. Ол сылдыстар аразында ийиги хемчээлдиң алды сылдыстары бар болгаш үшкү хемчээлдиң сылдыстарынга хамааржыр δ (дельта) сылдысты көрүп болур. Оон арткан сылдыстар үшкү хемчээлдиң, азы оон-даа кошкак сылдыстарга хамааржыр. Ол сылдыстар бөлүүнүң эң көскү чеди сылдыстарын көөрге, Черден бир дөмей ырак ышкаш сагындырар. Шынында Бенетнаш (η - эта) деп сылдыс бистен эң-не ырак Алиот (ξ - кси) деп сылдыстан дөрт катап чоок азы ол хемчээл 60 чырык чылынга дең. Ол бөлүк сылдыстарның чамдык сылдыстарын онзагайлап демдеглээри чугула. Кырының изии 5000° хире, кончуг улуг, кызыл-сарыг өңнүг Дубхе α-биле (альфа) демдеглээн. Бенетнаш деп кырының изии 18 000° сылдысты η (эта) деп үжүк-биле демдеглээн. Бо ийи сылдыстар "хымыштың" өске сылдыстарынга хамаарыштыр дедир углуг кылдыр октаргай делгемнеринче кончуг дүрген шимчеп бар чоруурлар. Ол ийи сылдыстардан өске беш сылдыстар боттарының физиктиг бот-шынары-биле барык-ла дөмей база-ла кончуг дүрген өске талазынче шимчеп бар чоруурлар. Аяс караңгы дүнелерде "хымыштың тудазында" турар сылдыстарның ортузунда Мицар деп сылдыс-биле мырыңай кожа, чөгенчиг сула көстүр, бешки хечээлдиң сылдызын көрүп болур. Ол сылдысты эрте-бурун шагда арабтар Алькор деп адаан. Мицар деп сөстү араб дылдан очулдурарга - аът, а Алькор деп сөстү очулдурарга - аът мунган кижи дээн уткалыг азы өскээр чугаалаарга, аъттыг кижи дээн. Мицар биле Алькор - эң-не билдингир ийи дакпыр сылдыстар болур. Оларның аразы дуганың 12 минуталарынга дең. Сактырга олар мырыңай кожа ышкаш көстүр, ынчалза-даа оларның аразы Чер биле Хүн аразындан он чеди муң катап ырак, азы ийи чартык биллион (биллион - миллион катап миллион) километр. Улуг Чеди-Хаанның сылдыстарының аразында дакпыр сылдыстар дыка хөй. Ол сылдыстар бөлүүнде көскү туманналчактар бар. Олар ыракта сылдыстар системазында тургустунган галактикаларга кончуг дөмей. Ол сылдыстар системаларында харын-даа планеталар бар болгу дег.
Улуг Чеди-Хаанның дузазы
Тывалар Улуг Чеди-Хаан деп бөлүк сылдыстарны барымдаалап шагның эргилдезин тодарадып чорааннар. Бир эвес Хүн ажып турда ол бөлүк сылдыстарның "тудазы" чөөн чүкче углуг болза - час, мурнуу чүкче углуг болза - чай, барыын чүкче углуг болза - күс, соңгу чүкче углуг болза - кыш болур.
Идил Булгар эли
Моол үезиниң мурнунда Булгар элдиң сайзыралы
Булгарның байлаа болгаш ооң Чөөң-чүк-биле садыглажылгазын холга алыр чүткүл кожаларының удаа-дараа халдаашкыннарынга чедирген. Бир эвес көшкүн кыпчактар-биле демисел чедиишкинниг чоруп турган болза, орус беглер-биле үскүлежиишкиннер Булгар күрүнеге элээн улуг когарал чедирип турган. 985 ч. Владимир-бег Булгар черже олчалыг дайын-чорук кылган. Оон XII ч.-ч. Идил унунуң черлеринге салдарын нептередиирин кызыдып турган, Владимир-Суздал бегликтиң тергиидеп үнүп эгелээнинден, бо ийи кожалар аразынга демисел күштелген. Үргүлчү дайын-чаа айыылы булгарларны бодунуң найыслалын чурттуң ханы черинче – орус үндезин бижиктеринде «Улуг хоорай» деп атты алган Билер-хоорайже (ам Тадарстанның Алексеевск бөлгезинде Билярск суур) көжүрерин албадапкан. 1219 чылда булгарлар Устюг деп орус хоорайны эжелээш үптеп капкан-даа болза, ниитизи-биле күчү-күш орустарныӊ талазында турган. Ылаӊгыя Булгар эл 1220 чылда аар-берге аштырыышкын таварышкан; ынчан орус кадаштыктар (дружиналар) Өшел болгаш оон-даа өске Кама хемде хоорайларны эжелеп алган. Чүгле байлак төлевир булгарларга найыслалын үрегдел-хоозурадыышкындан чайлаткан. Ооӊ соонда 1229 чылда тутурганнарныӊ солчулгазы-биле бадыткаттынган тайбыӊ байдал тургустунган.
Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү
Дөзү
У У У
Идил Булгар эли
Моол үезиниң мурнунда Булгар элдиң сайзыралы
Чөөӊ-Европаныӊ ховуларынга моол аг-шериг көступ келгени, шагдагы адааннажыкчыларны эптежиринче албадапкан. 1223 чылда моолдар орус-кыпчак шеригни Калка хемниӊ чанынга чылча шаапкаш, дедир чанар орукка булгарларга элээн үвүреӊней шаптырган. 1229 биле 1232 чылдарда булгарлар моол шапкын халдаашкыннарны ойтур шаап шыдаан. 1236 чылда Чүчи Улузунуӊ чагырыкчызы Бадый-хаан элээн хөй күштү чыып алгаш, Барыын чүкче эӊ улуг дайын-чорукту эгелээн. Ооӊ бирги когаракчызы Булгар эл апарган. Ол-ла чылдыӊ күзүнүнде Билер болгаш өске-даа хоорайлар эжелеттиргеш хоозураткан, ооӊ соонда моолдар Орусче шимчепкен. Ынчалза-даа удурланыышкын ам-даа төндүр сый шаппаан, ынчангаш 1240 чылда Булгар элди моолдар база катап үптеп хоозураткан.
Булгар эл Алдын Орданың чагыргазында
1243 ч. Бадый-хаан моол эженниг күрүнениң барыын талазының кызыгаарында Алдын Орда деп күрүнени тургузуп алырга Булгар эл ооң бир можузу апарган. Эжелеткен соонда Булгар бот-башкарылгазын чидирген болза-даа ол чамдык бот-тускайлаң байдалдыг арткан. Ооң чагырыкчылары Алдын Орданың хааның хараатылары (вассалдары) болуп үндүт төлеп шериглер чорудуп берип турган. Булгарның бедик культуразы Алдын Орданың культуразыныӊ чугула кезээ апарган.
Ядаралдыг шапкын халдаашкыннар соксааны болгаш садыглыг харылзааларны катап тургусканы Булгар элдиӊ эт-чазаан (экономиказын) диргискен. Эӊ бедик сайзыралды ол XIV чүс-чылдыӊ бирги чартыында четкен. Исламны Алдын Орданың күрүне шажыны кылдыр доктаатканы аӊаа дузалаан. Булгар эл ол үеде кожа-хелбээ башкыр, мордва, удмурт чоннарга мусулман шажынныӊ дамчыдыкчызы болуп турган. Оон аӊгыда, Булгар-хоорай Алдын Орданың хааныныӊ түр өргээзи апарган. Хоорай бодунуӊ кирпииш болгаш ак даштан кылган тудумнары-биле сонуургадып хаара тудуп турган. Хөй-хөй ордулар, мечеттер (мусулман дуганнар) караван-сарайлар болгаш ниитилел чуннар-бажыӊнар, даштап каан кудумчулар, чер-алдындагы суг-дамчыдылгазы Булгар-хоорайныӊ бай-шыдалын болгаш чечектелип турганыныӊ дугайында херечилеп турар. Булгарлар Европада бир дугаар шойну эзилдирип кударын өөренип алган. Оларныӊ демир-дестен кылыглары, каасталгалары, өртеӊ-дой кылыглары ортаакы чүс-чылдарныӊ Европага болгаш Азияга калбаа-биле нептерей берген.
Күрүнениң чарлып быдарааны
XIV чүс-чылдыӊ отрузундан Алдын Орданың иштики эл-төрелиг байдалы нарыыдааш, хаан дүжулгези дээш дошкун демисел эгелээн, адырлыр хөөннүг угланыышкыннар күштелип келген. 1361 чылда Булат-Темир бег Алдын Ордадан Булгар элдиӊ чери-биле кады Идилдиӊ унунда делгем девискээрни адырып эжелеп алган. Ооӊ соонда Алдын Орданың хааннары чүгле кыска үе дургузунда бодунуӊ күрүнезин катап каттыштырып шыдапкан.
Булгар бот-башкарылгалыг ийи бегликке чарлы берген – Булгар болгаш Чөгедаг (XV ч.-ч. үретинген. Ооң бузундулары Тадарстанда Чистополь хоорайның чанында). XIV чус-чылдыӊ ийиги чартыында болгаш XV чүс-чылдыӊ эгезинде ол бегликтер бодунга Орустуң дайынчы ыйыдыышкынынга үргүлчү таваржып турган. Орус күрүнениӊ салдыртыкчызы 1370 чылда булгар дүжүлгени эжелеп алган, 1376 чылда Булгар-хоорайга садыглажылга хайгаарап хынаар дээш орус дүжуметтер тыптып келген. Булгарларга улуг когаралды оларныӊ хоорайларын үптеп турган ушкуйниктерниӊ удаа-дараа халдаашкыннары чедирип турган. 1431 чылда москваныӊ беги Шокар Федорнуӊ шерии Булгар элге аар-берге согугну чедирген, ооӊ соонда Булгар эл Москваныӊ чагыргазынче кирген мурнуу девискээрлерин чидирген. Ол-ла 1431 ч. Иван III деп орус хаанның шериглери үптээн соонда Улуг Булгар хоорай (амгы үеге чедир бо хоорайның кезек-кезек тудуг-балгады ында-мында артып калган) чоорту хоозурап эгелээн. Ынчангаш Казан-хоорайны долгандыр бөлүглешкен Булгар элдиӊ чүгле соӊгу девискээрлери хамаарышпас артып калган. Шак бо черлерниӊ таваанга Орта Идилдиӊ унунга Казан хаанныгы деп чаа күрүне тургустунуп эгелээн.
Ажыглаан номнар
1. Смирнов А.П. Волжские булгары. – М., 1951.
Исландия
Исландия — «доштар чурту» азы «дош чурт» — Атлант океанның соңгу талазында ортулук күрүне (Великобританиядан соңгу-барыын чүкте). Күрүнениң девискээри улуг ортулук Исландия (шөлү 103 муң км2) болгаш ооң чанында кезек бичии ортулуктардан тургустунган.
Бот-эргелиг апарган үе	июньнуң 17, 1944 чыл (Даниядан). Күрүне дылы : Ислан (боттуунда), им дылы.
Дөс
И И
Идил Булгар эли
Ажыглаан номнар
2. Фахрутдинов Р.Г. Очерки по истории Волжской Булгарии. – М., 1984.
4. Казаков Е.И. Культура ранней Волжской Болгарии. Этапы этнокультурной истории. – М., 1992.
И И
Грим
Грим (grime, сөстеп очулдурарга — хөктүг ашакчыгаш, эрги итали дылдан  — дырышкак) – артистерниң арнын будуп, аңаа янзы-бүрү чүүлдер (сал, дүктер, кеш) чыпшырып өскертир уран чүүл. Арын өскертир херекселдерни база ынча дээр.
Көргүзүңнүң тускайы-биле, актёрнуң алдынары-биле база режиссёрнуң бодап каанындан гримнээри аңгылажыр.
Төөгүзү
Гримниң төөгүзү делегейниң янзы-бүрү чоннарның чаңчылдарындан база овурун өскертир оюннарындан үнүп келген. Кыдат, индий, япон болгаш өске Чөөн чурттарның театрларында будуттунар арагалары база хевирлери бурун шеригжи ёзуларындан тыптып келгеш, ам-даа хевээр арткан.
Ортаа чүс чылдарның чондан артистер (скоморохалар, жонглёрлар база одө) арыннарын хөө азы үнүштерниң өң киирер суу-биле чаап турган. Бөдүүн-реалистиг гримни ортаа чүс чылдарның мистериялары азы моралителери ажыглап турган (XV—XVI чүс чылдары).
Тергиин, ниити гримни классицизм театры чогааткан.
Дөс
Г
Рожина, Мария Александровна
Рожина Мария Александровна (26 январь 1918 — 3 май 1997) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, доярка племенного молочного совхоза «Караваево» Министерства совхозов СССР, Костромской район Костромская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1918 чылда көдээ суур Городищи, бо үеде Псковского района Псковской области тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. 1940 чылда бүгү өг-бүле Карельский перешеек көже берген. Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде вновь были вынуждены переезжать, на сей раз эвакуировались в Костромскую область.
1943 чылда совхоз "Караваево" саанчылап ажылдап кирген база получила группу коров костромской породы. По итогам деятельности за 1947 чыл надоила от восьми коров по 5625 килограммов молока. Была представлена к награждению Орденом Ленина.
1948 чылда смогла улучшить свои результаты и получила от закреплённых коров по 5993 килограмма молока в среднем.
«За получение высокой продуктивности животноводства в 1948 году», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 12 июль 1949 чылдың Чарлыы-биле Мария Александровна Рожинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Совхозка саанчылап ажылдап уламчылаан база 1952 чылда чаа рекордтуг түңнелди алган, за который была удостоена третьим орденом Ленина.
Неоднократно представляла совхоз на выставке достижений народного хозяйства, участвовала в сельскохозяйственной выставке в Югославии.
Көдээ суур Караваево чурттап турган. 3 май 1997 чылда чок болган. Көдээ суур Паддубное Караваево чоогунга орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Петтис Энтони
Энтони Пол Петтис (Anthony Paul Pettis; род. 27 январь 1987 чылда, Милуоки, Висконсин, АКШ) — американ боец смешанных боевых искусств, выступающий под эгидой UFC в лёгкой весовой категории. Является WEC чиик килге сөөлгү чемпион.
По состоянию на декабрь 2016 чылда находится на 5 строчке в полулёгком весе. Согласно авторитетному рейтингу Sherdog, Петтис занимает вторую строчку в лёгком весе и восьмую в списке лучших бойцов вне зависимости от весовой категории. Энтони Петтис является обладателем ряда наград спортивных изданий, таких как Sherdog, FIGHT! Magazine, MMA Live и др.
Албан-ажылга депшиири
Профессиональный дебют MMA у Энтони состоялся в декабре 2007 чылда. Он остался непобеждённым с рекордом 8-0 на всех боях проведённых в Милуоки, штат Висконсин, прежде чем дебютировал в WEC.
Демдеглелдер
Аңгылал:Спорт
Согун
Согун, азы ок.
Адарынга хереглээр чепсек. Ча, ая, арбалет дээнзиг чепсектер-биле албан кады чоруур. Арбалет согуну ча биле ая согунунга таарышпас. Аялаар кижи база, ая согунун черле аңгы кылып алыр болза эки.
Сөс тургузуу
Бо арында айтып турар чамдык сөстерге тайылбыр херек. Тыва дыл онзагай чаңныг дыл-дыр. Ийи ажык үн аразынга туруп турган чаңгыс ажык эвес үн чиде берип болур. Шын бижиириниң дүрүмү ёзугаар, ол сөстерге өк-биле адаан үннүң шынарын айтыр «кадыг демдек» (ъ) деп үжүк биживес.
Молдурук
Тыва дылда «молдурук» дээрге хөй уткалыг сөс-түр. Ылаңгыяа, ча-согунга хамаарыштыр ол сөстүң ийи утказы илеретинип кээр.