cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хадың чекпези
Ону кылыры
Хадың чекпезин орай күзүн, кыжын азы эрте чазын туруп алыр. Иштинде ак өңнүг чымчак черин албас. Хадың чекпезиниң хандызын кодузу аарыг, гастриттиг улус ижер. Ону мынчаар кылыр: үүрмектээн чекпени бир кезек, а хайындырган изиг сугну / ол 40-50 градустан ашпас турар ужурлуг, оон башка чекпениң эм шынары баксыраар, беш кезек кылдыр алыр, сугну чекпеже кудар. 48 шак дургузунда караңгы, сериин черге тургузар. Ооң соонда хандыны шүүрээр. Бир стаканнап хүнде 1-3 катап ижер.
Дөс
Х Х
Моңгуш, Алексей Алексей-оглу
Моңгуш, Алексей Алексей-оглу - тыва хүреш мөгези.
М М М
Эдирне
Эдирне (Edirne) — Турцияның барыын талазында хоорай.
Аңгылал:Эдирне
Сүхбат, Агбаансамдан
Агбаансамдан оглу Сүге-Бады (1971ч.) — Бүгү Моолдуң 17-ги Авыргазы.
Төрээн чурту: Төп аймактың Сергелең сумузу.
Ынак башкызы - Хорлааг оглу Баян-Мөңге.
Өг-бүле
Өөнүң ишти Б.Байыскалан (Баян-Мөңге авырганың ийи кызының бичиизи), ийи оолдуг.
Дурт-сын
Дурт-сыны: 182 см.
Деңзизи: 110 кг.
Сонуургалы
Ынак оюну: Шыдыраа.
Ынак чеми: Моол национал чемнер.
Ынак чүүлү: Арыг моол уксаалыг ыттар азыраары.
Хостуг үезинде: Чылгы мал аразынга туруксаар, арыг агаарга аңнаар.
Эң-не ынак кижизи: Өртемчейге бодараткан авазы.
Хүндүлээр кижизи: Чингис хаан, Хара Ихожи сан, Д.Миндиашвили.
Ынак өңү: Хүрең.
Эң-не өөрүнчүг үези: Наадымга бир-ле дугаар шүүлгени.
Эң-не муңгаранчыг үези: Хүреш-биле байырлашканы.
Дөзү
С С С С
Ыт-кады
Ыт-кады – кызыл каттарлыг чадаң ыяш.
Ыт-кады колдуунда хемнер уннарында үнүп турар. Күзүн катты чыггаш кургадыр. Кургаг каттың хандызын бышкан, думаалаан уругларга ижиртир. Хоочураан холецистит, холангит, гепатит аарыглыг кижилер база ижер.
Эм кылдыр хереглээрде, хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш иштибүдүн каттар кырынче чаа хайындырган изиг сугну кудар, хааглыг савага 10 минут хайындырар, хондур тургускаш, шүүрээр. Стакан иштиниң дөрттүң бир азы чартык кезиин хүнде 2 катап ижер. Чамдыкта катты анаа хайындыргаш ижерге, күш-шыдал киирер, чемге хөөн көдүрер чаагай суксун болур.
Дөс
Ы Ы
Соңгу Көрей
Көрей Улус-Демократтыг Республика (КУДР, көр. 조선민주주의인민공화국, 朝鮮民主主義人民共和國, Корейская Народно-Демократическая Республика, КНДР) — Азияда Көрей чартык ортулуктуң соңгу талазында турар күрүне. Массалыг информация чепсектеринде ону Сөңгу Көрей деп адаар.
Соңгу чүгүнде Кыдат, Россия чурттары-биле, мурнуу чүгүнде Мурнуу Көрей-биле кызыгаарлажып турар болгаш чөөн чүгүнде Япон далай, барыын талазындан Сарыг далай агып чыдар. Ооң төвү — Пхеньян.
Дөс
Аңгылал:Азия Аңгылал:Көрей Аңгылал:Чурт
Моңгуш, Андрей Алексей-оглу
Моңгуш, Андрей Алексей-оглу – тыва хүреш мөгези. Начын мөге.
Кин, Дафни
Намдары
Дафни Кин — британ актёрнуң база испан актриса, театр режиссёру база чогаалчының Мария Фернандес Ачениң уруу.
Моңгуш, Андрей Алексей-оглу
М М М
Кин, Дафни
Намдары
Кин 2014 чылда адазы-биле кады «Беженцы» телесериалга киноже дебют кылган, Аны «Ани» Круз Оливерниң ролюн ойнаан.
Төвүт
Төвүт ( Төбед/Түбед->Төвөд/Төвд; ; 藏区 Дзаң чү) — Төп Азияда, Гималай дагларында, Кыдат биле Индия кызыгаарының аразында турар район. Үндезин чурттакчылары — төвүттер.
Манджушри
Мага-боду
Оң талакы холунда угаанның мугулайын үзе шаап турар мерген угаанның селемезин туткан, солагай холуна Өөредигни демдеглеп көргүскен судур салып каан бадма чечее тудуп алган.
Тариназы
Манджушриниң тариназы: ОМ А РА ПАЦА НА ДИ. Ону номчуур болза, угааны сайзыраар. Ылаңгыя өөреникчилер, сургуулдар, угаан ажылы кылып турар, чон мурнунда ажылдап чоруур кижилер номчуур болза кончуг эки, чечен-мерген болурунга дузалаар. Чугаазы тодаргай эвес азы боскунда кезиишкин эрткен улуска база кончуг дузалыг.
Дөзүк
М М М Бурган|М
Төвүт
1950 чылда Кыдат Арат Республиканың составынче Төвүт автономнуг район кылдыр кирген. Лхаса хоорай Төвүттүң төөгүлүг найысылалы болгаш Төвүт автономнуг районнуң административтиг төвү.
Дайынчы халдаашкынарның соонда Төвүттүң Кыдатка каттышканы амгы үеге дээр нарын болгаш чөрүлдээлиг айтырыг бооп артпышаан хевээр.
Индияның Дхарамсала хоорайда дескенсөстү тодарадыр Төвүттүң Чазаа ажылдап турар, 2002 чылга чедир ооң баштыңы кылдыр делегейде эң билдингир болгаш хүндүткелдиг кижи - Ыдыктыг XIV-кү Далай-Лама турган.
Дөс
Т Т
Кин, Дафни
Намдары
2017 чылда супермаадыр фильм «Логан» Лора (Икс-23) мутант ролюнга тырттырган.
2019 чылда Дафни Лира Белаква ролюнга экраннарга көстүп келген, британ сериал «Тёмные начала» бир кол маадыры.
Шөлүглер
Аңгылал:Великобританияның актёр-уруглары Аңгылал:Испанияның актёр-уруглары Аңгылал:«Империя» шаңналының лауреаттары
Үстүү-Хүрээ
1999 чылдан эгелеп Игорь Дүлүштүң эгелээшкини-биле «Үстүү-Хүрээ» деп дириг хөгжүмнүң фестивалин чылдың-на Чадаана хоорайда эрттирип турар. А 2008 чылдан эгелеп эрги хүрээниң чанынга, чаа хүрээ туттунуп эгелээн. Чаа хүрээниң тудуунга хөгжүмчүлер болгаш хөй-ниити ажык-дузазын көргүскен, оон аңгыда күрүнениң деткимчезин база алган. 2012 чылда чаа хүрээ ажыглалче кирген.
Төөгүзү
Үстүү-Хүрээ 1905-1907 чылдарда Даа кожууннуң Моңгуш Хайдып деп (ТАР-ның үндезилекчизи Буян-Бадыргының адазы) бай-шыырак болгаш салдарлыг ноянның үзел-бодалы-биле туттунган. Хүрээни албан-биле чалаттырган Кунтан Римпоче деп төвүт ламаның төлевилели-биле база кыдат мастерлерниң киржилгези-биле тудуп кылган. Хүрээниң тудуунга Даа кожууннуң чурттакчы чону база киришкен.
XIII-кү Далай-Ламаның айтыышкыны-биле алырга, хүрээ тудар черни Богда-Кегээн боду тодарадыр ужурлуг турган. Тус черниң нояннары хүрээни Хемчик хемниң солагай талазында Кызыл-Тайга дааның чанынга тудар деп бодап турганнар. Ынчалза-даа Богда-Кегээн Кызыл-Тайганы эргээн соонда өске черни шилип алган, ол дээрге Бажың-Алаак сумузунуң чоогунда Чайлаг-Алаак шынаазы болган, ынчангаш хүрээни аңаа тудуп кылганнар.
Үстүү-Хүрээниң тудуу 2 чыл чартык уламчылаан, түңнелинде 1908 чылдан эгелеп ажылдап эгелээн. Лопсаң-Чамзы Камбы лама Үстүү-Хүрээниң бирги болгаш чаңгыс эргелекчизи чораан. 1914 чыл Тываның бурунгаар амыдыралынга эң шиитпирлиг чыл болган. Тыва Россияның протекторады апарган. Ол шиитпирни Хайдып ноянның оглу болгаш Үстүү-Хүрээниң кижизидикчизи Моңгуш Буян-Бадыргы кылган. Буян-Бадыргы ооң соонда Таңды-Тываның чагырыкчызы апарган.
1920 чылдарның төнчүзүнде Тывага революция чоруп эгелээн. Шажын-чүдүлгениң улустарын, хамнарны, нояннарны дээш хөй-хөй кижилерни «чоннуң дайзыннары» дээш узуткап, хоругдап турган. 1930 чылда Лопсаң Чамзы Камбы хүрээге тудуп хоругдаттыргаш, Кызылче бар чыда Адар-Төш артка боолаттырган. Буян-Бадыргыны база тудуп хоругдааш, 1932 чылда боолап каапкан. Үстүү-Хүрээниң баштыңчыларын хоругдаан соонда, хүрээниң өргээзин база бузуп-үрегдеп каапкан, а аңаа турган ламаларның хөй кезиин база-ла хоругдап каан. Ынчалза-даа хүрээниң ханаларының бузундулары ам-даа хевээр арткан.
1983 чылда Москваның архитектору Вилля Емельяновна Хаславская Тывага архитектураның тураскаалдарын шинчилеп-тывар дээш кээп чораан, түңнелинде Үстүү-Хүрээниң артып калган ханаларын үнелеп демдеглээн. Үстүү-Хүрээни Тываның чаңгыс арткан кайгамчык тураскаалы деп, ол Россияның Сайыдынга илеткел бижээн. 1984 чылда Үстүү-Хүрээни Тываның архитектуразының тураскаалы деп демдеглээш, күрүне камгалалынче киирген.
Бузулган Үстүү-Хүрээниң төлевилели болгаш шыйыглары турган-даа болза, хүрээни тудар күзелдиг улустуң чогу-биле, Үстүү-Хүрээ үрегдеттирген хевээр чыткан. Ынчалза-даа, 1990 чылдар үезинде Тывага сарыг шажынны катап тургузуп эгелээни–биле, хүрээ шору кичээнгейни алган. 1992 чылдың сентябрьда Тывага XIV-кү Далай-Лама аалдап чорааш, Үстүү-Хүрээни база көрген. Далай-Лама ол ынчан: «Бо хүрээниң чулазы ам-даа өшпээн-тир» деп, сөстерни чугаалаан.
Фестиваль
1999 чылдан тура хөгжүмчү Игорь Дүлүштүң эгелэшкини-биле дириг хөгжүмнүң болгаш сүзүглелдиң фестивалын чылдың-на эрттирип эгелээн. Фестивальды эрги Үстүү-Хүрээниң бузундуларын катап тургузар деп бодал-биле эгелээн. Фестивальды күрүнеге хамаарышпас (независимый) кылдыр эрттирип турган, ындыг-даа бол, амгы үеде Тываның Чазааның даргазы Ш. В. Кара-оол 2000 чылдан тура бодунуң амы-хууда үлүүн киирип турган, ынчангаш фестивальды 2008 чылдан эгелеп күрүне деткимчези-биле эрттирип эгелээн. 2008 чылда ынчангы онза байдалдар яамызының сайыды С.К. Шойгу хүрээ тудуун эгелээринге деткимчезин көргүскен.
Фестиваль эң баштай 1999 чылдың май 24-27 хүннеринде республика чергелиг эрткен. 2000 чылда Россия чергелиг эрткен, а 2001 чылдан эгелеп бүгү делегей чергелиг эрттирип эгелээн. Фестиваль 1999 чылдан 2013 чылга чедир 15 чыл эртип келген. Чылдан-чылче аалчыларның болгаш хөгжүмчүлерниң саны көвүдеп турар. Үстүү-Хүрээ турган черниң девискээринге субурганны, чаа хүрээни база өске-даа чүүлдерни фестивальдың киржикчилери, чогаадыкчы ниитилел дем каттыжылгазы-биле тудуп кылганнар.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Шажын Аңгылал:Тыва
Ондар, Бавуужап Чадамба оглу
Ондар Бавуужап Чадамбаевич 1940 чылдың октябрь 24-те төрүүттүнген. Ол Хөр-Тайга чурттуг. Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскаш, хөй чылдарда Суг-Аксы ортумак школазынга физика, математика башкылап чораан.
Ооң аныяк үезинде бижээни "Арбай-Хоор" (аялгазы Кара-Кат Ооржактыы) деп ырызы чонда дыка нептерээн. Ол ыры ооң улусчу аян-биле поэзия делегейинче оруун ажыткан. Биче-оол Ондарның аялгазы-биле ооң чамдык ыры чогаалдары республика көрүлдезинге "Гран-При" шаңналынга чедип турган.
Авторнуң "Төлге бижии" (1997), "Теве төптүг Тыва чурагай" (2005) деп номнары чырыкче үнген. Бо ном ооң үшкү ному. Бавуужап Россияның алдарлыг чурукчузу Товариштайның кады төрээн акызы. Ооң оглу Байза база акызының доосканы Суриков аттыг чурулга академиязын дооскан хөйге билдингир скульптор.
Дөс
О
Ондар, Өргелээр Чүвүрек оглу
Ондар, Өргелээр Чүвүрек оглу (Ондар, Өргелээр Чүвүрекович)
Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкиннниң Ак-Хүүректигге 1947 чылда төрүттүнген. 1968ч. РСФСР-ниң аныяктар аразынга бирги чери дээш Октябрьск хоорайга болган маргылдаага киришкеш, мөңгүн медаль-биле шаңнаткан, ол-ла чылын Алушта хоорайга "Спартак" эки тура спорт ниитилелинин Төп чөвүлелиниң чемпионадынга ийиги черни ээлээн. 1970 чылда Махачкала хоорайга болган маргылдаага мөңгүн медаль болгаш "Эң дидим хүреш дээш" деп кубок-биле шаңнаткан. Хостуг хүрешке Тываның он бир дакпыр чемпиону. Национал хүрешке Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазының ийи дакпыр тиилекчизи (Агинск, Якутск).
"ССРЭ-ниң спорт мастери" деп хүндүлүг атты тыва спортчулардан бир дугаар чаалап алган. Хостуг хүрешке Бүгү-эвилел чергелиг судья, педагогика эртемнериниң кандидады. Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
О О
Карман, Тавакуль
Тавакуль Абдель-Салам Карман (араб. توكل عبد السلام خالد كرمان ‎ [Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān], также Таваккуль, Тавакель; февраль 7 1979 года, Таиз, ЙАР) — йемен эрге камгалакчызы, журналист база политик. 2011 чылда Лейма Гбови база Элен Джонсон-Серлиф-биле «херээжен улустуң эргелерин кучү-күш, ок-чепсек ажыглавайн, тайбың аргалар-биле чедип алыр дээн тулчуушкуну дээш» Тайбыңның Нобель шаңналын алган. Ол Нобель шаңналы алган бир дугаар Йеменниң хамаатызы, бир дугаар араб херээжен база ийи дугаар мусульман, база ол ышкаш эң аныяк эдилекчилериниң бирээзи болган.
Намдары
Тавакуль Карман 1979 чылдың фераль 7-де Йеменниң Мехлав мухафазы деп хоорайга төрүттүнген. Ачазы — Абдель Салам Карман, юрист база политик.
Тавакуль Карман ооң өг-бүлези амгы Турцияда Караман деп хоорайдан үнген деп турар. 2012 чылдың октябрь 11-де Карман Турцияның хамаатызы апарган.
Өөнүң ээзи — Мохаммед аль Нахми; олар үш ажы-төлдүг.
Эртеми
Экономиканың бакалаврын болгаш политологияның магистратуразын Сана Университединге чедип алган. 2012 чылда Канадада Альберт университединиң делегей чергелиг эргелер талазы-биле доктор ат четкен.
Хөй-ниитичи болгаш политиктиг ажыл-ижи
Карманның чугаазы-биле чазак олче долгааш, кыжанып турган. Американ журналист Декстер Филкинстиң (англ.  <span title="Версия статьи «Филкинс, Декстер» на английском языке">Dexter Filkins  )  саналы-биле ол долгап турган кижи Йеменниң президентизи Салех турган.
Ол-ла үеде «Женщины-репортёры без границ» деп организациязы прессаның чазактың салдарындан хостуг доорун чедип алыр дээш туржуп турган.
Карман Йеменге каш удаа үймээн үндүрген дээш хоругдадып-даа турган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Февральдың 7 төрүттүнген
Самдан, Айдаш Анатолий-оглу
С С С
Тежик, Отчугаш Иван оглу
Тежик, Иван-оглу Отчугаш — тыва хүреш мөгези. Өвүр кожуунунуң Арзылаң мөгези. Тыва Республиканың Начын мөгези (2014 чылда тывыскан). Кик-боксинге Россияның спорт мастеринге кандидат.
Т Т
Кыдат
(中華人民共和國 - 中华人民共和国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, 中國/中国) — Азияда чуърт. Төп хоорайы - Бээжин.
Делегейде эң-не хөй санныг чурттакчылыг чурт - 1,38 млрд кижи. Чурттакчы чонун кыдат чон тургузуп турар (боттарын хань деп адаар). Оон аңгыда делегейде девискээриниң делгеми-биле 3 дугаар черни ээжелеп турар (1-ги черде Россия, 2-ги черде Канада).
Күрүне дылы – кыдат дыл.
Делегейде шерииниң саны болгаш күжү-биле күчү-күштүг күрүнелерден чыда калбайн турар. Ядерлиг ок-чепсектиг күрүнелерниң бирээзи болуп турар.
Үндезини
Аңгылал:Чурт Аңгылал:Азия
Кыргыстан
Кыргыстан — ортаакы Азияда чурт. Ол соңгу талазындан Казахстан, барыын талазындан Узбекистан, мурнуу-барыын талазында Таджикистан, мурнуу-чөөн болгаш чөөн талазында Кыдат Арат Республика-биле кызыгаарлаттынып турар. Эң улуг болгаш төп хоорайы – Бишкек.
Шөлүнүң хемчээл талазы-биле делегейде (199 951км2) 85 дугаар черде турар, а ХКК (СНГ) чурттарының аразында 7 дугаар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чурт Аңгылал:Азия
Дөгээ
Дөгээ (Төге) – Кызыл хоорайның соңгу чүгүнде Улуг-Хемнин оң талазыда турар көскү даг. Төөгүде "Төге" деп аттыг база турган. 2013 чылдың 5 айның 5те, дүштекиниң 5 шакта 55ки минутада, 55 секундада ооң адын "Төге" деп эдип турган. Удаваанда катап "Дөгээ" деп эгиткен.
Төөгү
Шаандан тура дагны ыдыктыг деп санап турган болгаш аңаа тыва чон чүдүп-тейлеп, саң салыр ёзулалдарны кылып чораан. XX чүс чылда, коммунизмниң политиказы нептерээн соонда, янзы-бүрү ёзулалдарны эрттирери хоругдаттынган турган, дагның кырынга Тыва Арат Республика, Ленин, Алдар-ат (Слава) деп бижиктер тыптып эгелээн. ССРЭ күрүнези бузулганының соонда дагның тейинге аңгы-аңгы бижиктер тыптып эгелээн — Нина, Галя, ДДТ д.о.ө. Адак сөөлүнде Дөгээ деп атты эгиткен.
Дөс
Т Т Т
Илби-шиди (Магия)
Илби-шиди (магия), хамнаар (колдовство) – кижилерниң аңгы-аңгы бүдүүлүк сүзүктүг чоруктары, оларның сорулгазы материалдыг чүүлдерже салдар чедирери. Магиктиг чоруктар аңгы-аңгы болур. Олар бот боттарындан бөдүүнүнден бергезинге чедир аңгыланып турарлар:
Төөгүде магиктиг ёзулалдар эң бедик оюнну ойнап турганнар.
Магия дээрге кандыг-даа шажынның иштинче кирип турар чүүл, ооң эң-не эгеки чадаларындан сөөлгү чадазынга дээр. Христианствода, буддизмде, исламда магиктиг ёзулалдар амгы үеге дээр улуг рольду ойнап турар.
Христианствода магия дээрге: иконаларның хуулгаазын, кайгамчыктыг чүүлдерни кылып турарынга бүзүрел, аржанныг сугларның чанынга этине бээринге бүзүрел.
Буддизмде болза магиктиг аргаларны ажыглаары болгаш аңгы-аңгы амулеттерни ажыглаары.
Исламда база буддизмде ышкаш амулеттер болгаш коранны ажыглаар.
Амгы үеде хөй-хөй чурттарда магиктиг ёзулалдар ам-даа уттунмаан, оларның кырындан чаа ёзулалдар база тыптып турар. Магияның алыс ужурунуң дугайында аңгы-аңгы бодалдар илеретинип турган. Бир шинчилекчилер магияны религияга херек чүүл деп турар, өскелер ону религиядан аңгылаар деп бодалдарын чугаалап турарлар. Ынчалза-даа хөй кезии магияны религияның тургустунарынга улуг рольду ойнап турган деп чөпшээрежип турарлар.
Дөзү:
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Хуулгаазын
Түлүш, Сайын-Белек Михаил-оглу
Т Т
Ондар
Бурун шагда
Тыва чоннуӊ тургустунганы, чүс-чүс чылдар дургузунда хөй-ле аймактарныӊ база чоннарныӊ каттышканыныӊ түӊнелинде болган. Оларныӊ аразында, бурунгу уйгурлар тыва чоннуӊ тургустунарынга улуг үлүг-хуузун киирген. Төөгү тураскаалдарын шинчилеп көөрге, бурунгу уйгурларга баштаткан күрүнелер Төп Азияга ийи катап тергиидээн. Ол дээрге Бирги Уйгур (647–687 чч.) база Ийиги Уйгур (744–840 чч.) каганаттары-дыр. Муӊ ажыг чыл бурунгаар Төп Азияга «каган» деп дээди дужаалдыг ызыгууртанга баштаткан күрүнени каганат кылдыр амгы үениӊ эртемденнери чогааткан, а бурунгу түрк болгаш уйгур руналыг бижиктерде олар күрүнезин «эл» деп сөс-биле адап турганнар.
Уйгурларныӊ өгбелериниӊ дугайында эӊ бурунгу медээлер кыдат династиялар, Тоба-Вэй (386–558 чч.) биле Суй (589–618 чч.) үезинге хамааржыр, төөгү бижимелдеринде таваржып турар. «Вэй-шу»-да олар гао-гюй динлиннери, а «Суй-шу»-да гао-гюйларныӊ салгалы те-лэ кылдыр төөгүчүлерге билдингир.
Чөөн чүк чоннарыныӊ бурунгу төөгүзүнүӊ шинчилекчизи Д. М. Позднеев Суй династиязыныӊ үезинге хамаарышкан бир медээни тыпкан. Ында Да-е император хааннап турда, гао-гюй аймактар юань-хэ, пу-гу, тун-ло база ба-е-гу көк-түрктерниӊ чагырылгазындан хосталгаш, аӊгы эвилел тургусканнар. Ооӊ туӊнелинде, юань-хэ төрел-бөлүк хуй-хэ дээр чаа ат хүлээп алган деп каан. Бо адаттынган этнонимнер болза, кыдаттарныӊ түрк сөстерни боттарыныӊ дылынга эптештир бижээни болуп турар.
Тан династиязыныӊ (619–907 чч.) төөгүзүн бижээн, «Тан-шу»-нуӊ бижимелдеринде хуйхэ, хуйху деп этнонимнер өскерилге чок арткан. А түрк руналыг бижиктерде ол-ла аттар бурунгу түрк дылда, көк-түрктерниӊ Билгэ-Каганынга (735 ч.), оон ыӊай уйгурларныӊ Баян-Чорга (Моюн-Чур) тураскааткан үш даш-көжээлеринде, адаттынган болуп турар. Баян-Чорнуӊ айтыышкыны-биле тургустунган бижиктерлиг даш-көжээлерниӊ биргизи – Тес-Хемниӊ бажында (750 ч.), ийигизи Тарьятта (Терхин) (753 ч.), а өскези Селенга хемниӊ эриинде (759–760 чч.). Үстүнде санаттынган тураскаалдар шупту амгы Моол Республиканыӊ девискээринден тывылган.
Турфанныӊ бурунгу уйгурларыныӊ X–XI вв. хамааржыр буддист йөрээлинде, чечен-мерген Арслан хаанга баштаткан «онлар уйгур» («onlar uyγur») чон алдаржыттынган. Ол үеде Кочога, Турфанга база Хотанга Будда Башкыныӊ Өөредии чоннуӊ сонуургалын чаалап алгаш, сайзыраӊгай чадазынга турган. Ол хоорайларже көшкеш, көшкүн амыдыралдыг уйгурлар чер ажылын, садыг-саарылганы, садчы ишти өөренип алганнар.
Буддист чүдүлгелиг бурунгу уйгурларныӊ тайбыӊ, сайзыраӊгай үелери удатпаанда, Кара-Хааннар күрүнезиниӊ (943–1212 чч.) мусульманнарыныӊ халдааныныӊ ужун төнген болуп турар. Хотанга буддизм XI в. эгезинге дээр тергиидеп турган, а 1006 ч. ол чер-ортулукту (орустап – оазис) ислам чүдүлгелиг карлуктар, ягмалар биле чигилдер эжелээннер. Мусульман хаан Хызр-Ходжа 1369 ч. Чагатай улузунуӊ девискээринге Турфан ыдук-куттарыныӊ күрүнезин бүрүнү-биле чагырып алган. Ол төөгүлүг болуушкуннар соонда, Чөөн Туркестанныӊ уйгурлары ислам чүдүлгелиг апаргаш, бурунгу адын уттуп, хоорайларыныӊ аттары-биле адаттынып эгелээннер. Чижээлээрге, Турфанныӊ чуртакчызын турфанлык, Комулдуӊ комуллук дээр турган.
Турфанныӊ буддизм чүдүлгелиг уйгурларыныӊ йөрээлинде алгаттынган «онлар уйгур» чоннуӊ ады, тыва дылдыӊ фонетиказыныӊ дүрүмнери-биле «ондар уйгур» деп адаттынып эгелээни чадап чок. Профессор Н. Ф. Катанов Тывага 1888 чылдыӊ декабрьдан 1889 чылдыӊ күзүнүнге дээр аян-чорук кылып чорааш, орук демдеглелдеринге тывалардан бурунгу уйгурлар дугайында бир төөгү чугаазын бижип алган. Ында бижээнинде, бурунгу уйгурларныӊ салгалын «ондар-уйгур азы уйгур-ондар дээр» деп каан.
ХХ чүс чыл
XX вектиӊ 60 чылдарынга дээр Барыын Тываныӊ ондарлары боттарын уйгур, он уйгур, ондар уйгур азы ондар, кара-уйгур деп адап турган деп сураглыг орус эртемден Потапов Л. П. демдеглээн.
Енисей кыргыстарынга муӊ чыл бурунгаар тиилеттиргеш, а ооӊ соонда Чөөн Туркестанныӊ барыын талазыныӊ мусульманнарынга уттурган-даа болза, бурунгу уйгурларныӊ салгалдары – уйгур, сарыг-уйгур биле тыва чоннар амгы үеге дээр өгбелерин утпайн, угун часпайн чурттап чоруурлар. Бистиӊ чоннарывысты дылывыс, төөгүвүс, омак-сөөктеривистиӊ аттары төрелдештирип турар.
Уйгур чоннуӊ бир кезээ долааннар, тываларда база бар. Уйгур долааннар Чөөн Туркестанныӊ улуг, билдингир хоорайлары Аксу, Кашгар, Маралбеши, Хотан дээш өскелеринде чурттап чоруурлар. Оларныӊ чамдыызы XX векке чедир көшкүн амыдыралдыг турганнар.
Тываныӊ долааннары колдуунда Чаа-Хөл кожууннуӊ Бедик-Хавак, Даг-Аразы, Булак-Бажы, Улуг-Хем кожууннуӊ Арыскан, Арыг-Үзүү, Ашак-Туразы база Кояк-Туразы деп черлеринге чурттап чорааннар.
Тываларныӊ бир төөгүлүг чугаазы-биле алыр болза, Чаа-Хөлдүӊ девискээринге долаан, кыргыс, ондар база ховалыг төрел-бөлүктерниӊ өгбелери кады чурттап чорааннар. Олар одар-белчиир, суггаттыг тарлаглар дээш дайылдашканыныӊ түӊнелинде, ондарлардан он кижи арткан. Аштырган таланыӊ кижилери Чаа-Хөлден Барыын Тывада Алдыы-Ишкин, Үстүү-Ишкин хемнерниӊ унунче көжүп чорупкан.
Тыва Арат Республиказы 1921 чылда тургустунарынга чедир, ондарлар, чурттап турган черлериниӊ аттарыныӊ аайы-биле чарлып, тускай адаттынып турганнар. Хемчиктиӊ солагай эриинге, Сүт-Хөлдүӊ девискээринге чурттап турганнарын сүт-хөл ондарлары, а Хемчиктиӊ оӊ талазында, амгы Баян-Тала, Ийме сууларныӊ чанында Хараганныг-Ховуга чурттап турганнарын, хараганныг ондарлары дээр турган. Оон ыӊай, Чадаананыӊ Бора-Хөл ховузунга чурттап турганнарын бора-хөл ондарлары дээр. Сууржуӊ амыдыралче шилчээнде, олар Тываныӊ барык бүгү кожууннарынче кандыг-ла бир чылдагааннарныӊ ужун көшкеннер. Чурттуӊ хамаатыларынга паспорттар тыпсып турда, төрел-бөлүктерниӊ аттары фамилиялар апаргылаан.
Ондар, кыргыс, долаан деп этнонимнерниӊ тыптып келгенинден бээр муӊ ажыг чылдар эрткен. Уйгурларныӊ Төп Азияга тургузуп турганы күрүнелери тыва чоннуӊ төөгүзүнге дорт хамаарылгалыг.
Ковшова, Наталья Венедиктовна
Ната́лья Венеди́ктовна Ковшо́ва  (1920 чылдыӊ ноябрь 26 — 1942 чылдыӊ август 14) — Ада-чуртуӊ Улуг дайынында часпас адар адыгжы, Совет Эвилелиннин маадыры.
Допчу-намдары.
Авазы — Нина Дмитриевна Араловец, 1902 чылда революционер улустун ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Ол мурнуу Уралга аныяктар шимчээшкининниӊ удуртукчузу турган. Уруу чок болган соонда «Наташа Ковшова: Записки матери Героя Советского Союза» - деп номну бижээн. Орус болгаш болгар дылдарга номну автору чок болган соонда чырыкче үндүрген. Уругнун авазы 1951 чылда чок Ача зы -— Венедикт Дмитриевич Ковшов, 1898 чылда тѳрүттүнген, Хамааты дайыныннын киржикчизи. 1917 чылдан тура РСДРП(б) кежигүүнү. В.К.Блюхернин партизан армиязыннын рейдизинин киржикчизи, 1918—1919 чылдарда — 3 дугаар армияннын адыгжы Богоявлен полугуннун комиссары. 1919 чылда Златоустун РКП (б) комитет секретары. Оон 1920—1922 чылдарда Уфаннын губерния комитединнин секретары. Дараазында Москвага партия ажылында. 1931—1933 иннга ооренип турган. 1935 чылда троцкист дээш кара-бажыннаткан, Партиядан ундурткен 1949р Колыманын лагерлеринге турган. 1949—1954 чылдарда Красноярск крайже шолулгеге турган. 1955 чылда агартынгаш, 1968 чылда чок болган. Наталья Венедиктовна Ковшова 1920 чылдын ноябрь 26-да Уфага тѳрүттүнген. Сѳѳлзүредир ѳг-бүлези Москваже кѳшкен. 1940 чылда Москваннын №281 школаны дооскан. 1941 чылда Москанын авиация институдунче кирер сорулгалыг турган, ынчалза-даа Ада-чуртун Улуг дайыны эгелээрге Кызыл шеригннин хүлээлгезинче эки-тура биле кирген. Шериге баргаш часпас адар адыгжылар курзун дооскан. 1941 чылдын октябрьдан тура фронтуда. Москва чоогунга тулчуушкунга Москванын 3 дугаар коммунистиг адыгжы дивиизиязынга чаалажып турган. Ковшованнын хууда узуткаан дайызынарынын саны - 167 фашист офицерлер болгаш солдаттар. Узуткаан дайызынарыннын аразында колуу фашистернин часпас адар адыгжылары, пулемётчиктер. 1942 чылдын август 14-те Новгород облазынын Парфин районунда Сутоки суур чоогунга тулчуушкунга эжи Мария Поливанова биле тулчуушкунга киржи бергеннер. Деӊ эвес сегиржип алыышкынга ийилээ балыглаткаш, дүжүп бербейн октарын тѳндүр боолааш, бүзээлеп келген дайызыннар биле боттарын гранатага чазылдыпканнар. Новгород облазыннын Старорус районунда Коровитчино суурда ажааган. Совет Эвилелинин маадыры атты 1943 чылдын февраль 14-те тывыскан. (эжи М. С. Поливановага база).
Тураскаалдары.
Шүлүкчү Михаил Матусовский тураскаал клдыыр бижээн: Немало героев взрастила война, Но мы называем двух, И нам никогда не забыть имена Отважных московских подруг. Шүлүкчү Михаил Светлов тураскаал кылдыр бижээн: Героини шли дорогой чести. К подвигам их молодость рвалась, Вместе жили, радовались. Вместе Встретили они свой смертный час. Наталья Ковшова кезээ мѳнгеде шериг кезээнче киир бижитен.  Уругнун ады-биле хеме адаан. Наталья Ковшованын ады-биле кудумчулар аттарын Москвада (Улица Наташи Ковшовой), Уфада, Старая Руссода, Челябинскиде, Марёвода, Залучьеде, Месягутовода. Уфада Пушкин кудмчузунда № 117 бажында (уругнун чуртап турганы бажыӊы) мемориалдыг самбыра. 1964 чылда Москваннын № 281 школаны Ковшованнын ады-биле адаан. Челябинскиде №56 школаны Ковшованнын ады биле адаан.
Литература
Ковшова Наталья Венедиктовна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 680—681. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. Глуховский С. Всегда вдвоём // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — М.: Политиздат, 1969. — 447 с. Сражалась за Родину : Письма и документы героинь Великой Отечественной войны. — М., 1964. Мурманцева В. С. Женщины в солдатских шинелях. — М., 1971. Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980. — С. 281—292. Великая Отечественная война 1941—1945: События. Люди. Документы. — Политиздат, 1990. Натыкин В. Помните их имена. — Новгород, 1981. — С. 47-48. Славные сыны Башкирии. — Уфа: Башкирское кн. изд-во, 1968. — Кн. 3. — С. 97-144. Шаги в бессмертие. — М.: Московский рабочий, 1965. — С. 205—224. Араловец-Ковшова Н. Как я воспитывала мою дочь. // Советская женщина. — 1945. — № 1. — С. 27-30. Ушаков А. П. «Во имя Родины. Рассказы о челябинцах — Героях и дважды Героях Советского Союза». // Южно-Уральское книжное издательство, 1985. Илья Симанчук. Ребята из дивизии «Таран»//М. Военное издательство министерства обороны. 1981.
Киирилделер
1.↑ Араловец Нина Дмитриевна. Златоустовская энциклопедия. Дата обращения 13 июня 2013. 2.↑ Ковшов Венедикт Дмитриевич. Златоустовская энциклопедия. Дата обращения 13 июня 2013. 3.↑ Абрамов А. У кремлёвской стены. — М.: Политиздат, 1978. — С. 130. — 407 с. — 200 000 экз. 4.↑ Школа № 1284 имени Наташи Ковшовой, Москва. Историческая справка. 5.↑ Перейти обратно:1 2 От солдата до генерала: Воспоминания о войне. Том 5, стр. 35-37, Баловнев Георгий Григорьевич. 6.↑ Информация в электронном банке документов ОБД «Мемориал».. 7.↑ Информация в электронном банке документов ОБД «Мемориал».. 8.↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО, ф. 33, оп. 682525, д. 4, л. 9).. 9.↑ Информационное агентство «Башинформ». 10.↑ Постановление правительства Москвы от 17.12.1996 № 990 «О строительстве школ-новостроек в центральной части города». 11.↑ Энциклопедия «Челябинск». 12.↑ Официальный сайт г. Уфа.
Шѳлүг.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Баткар, Анатолий Роман оглу
Анатолий Роман оглу Баткар — тыва хүрештиң мөге салыкчызы. Эрзин кожууннуң оглу. Баткар Андрей, үезинде Эрзин кожууннуң шыырак мөгези турган.
Өг-бүлези
Оглунуң оглу Баткар Баасан аныяк 15 харлыг база шыырак мөге (2014 ч.).
Б Б Б
Гуреева, Лидия Васильевна
Лидия Васильевна Гуреева (25 май 1940) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, бригадир животноводства совхоза «Коммунар» Суздальский район Владимирская область, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1940 чылда көдээ суур Якиманское Суздальского района Ивановской, бо үеде Владимирской области тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген. Көдээ суур Спасское-Городище ортумак школага өөредилгезин дооскан, Камешковск көдээ ажыл-агый техникумунга өөренип турган.
1961 чылда ажылдап эгелээн, стала заведующей животноводством колхоза "Большевик" Владимирского района, бир чыл болгаш зоотехниктеп томуйлаан. 1963 чылда СЭКП кирген.
1964 чылдан 1965 чылдарга чедир работала инспектором Владимирского областного управления сельского хозяйства. 1965 чылда направлена на работу в Судогодское управление сельского хозяйства, здесь проработала всего несколько месяцев. 1966 чылдан 1967 чылдарга чедир работала лаборантом областной племенной станции. Июнь 1967 чылда зоотехниктеп ажылдап эгелээн, а 1971 чылдан бригадиром животноводов совхоза "Коммунар" Суздальского района. 1975 чылда дээди эртемни алган, Ивановскунуң көдээ ажыл-агый институдунга өөредилгезин дооскан. За время работы в совхозе показала себя как грамотный инициативный специалист способный к достижению высоких производственных результатов.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 12 март 1982 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
В 11-й пятилетки её коллектив достиг высоких показателей по производству продукции животноводства. Молока было произведено 102,3%, среднегодовой надой от коровы составил 4510 килограммов.
Шөлүглер
Аңгылал:Малчыннар
Волейболчу
Волейболчу (ийиги о узадыр адаттынар) – волейбол ойнаар кижи.
Дөс
В
Анатолий Соловьяненко
Анатолий Соловьяненко — ыраажы. Аңгылал:Ыраажы
Ооржак, Лориса Бюрбюевна
Лориса Бюрбюевна Ооржак — Россияның хостуг хүреште алдарлыг спортсмени. 1985 чылдың август 10-да, Хандагайтыга төрүттүнген.
Ат-алдар
Европанның үш дакпыр чемпиону, делегей чергелиг маргылдааларга ийи катап ийиги черниң ээлекчизи, Россияның чемпиону.
Дурт-сын
Узуну - 149 см, кили - 48 кг.
Чедиишкиннери
Россияның чыынды командазы дээш, 2003 чылдан эгелеп маргылдааларга киржип келген. 2004 чылда Афины хоорайга эрткен Олимпиаданың киржикчизи. 2007 чылдың апрель 21-де айыылга таварышкаш, бир бүүрек чок арткаш, эмнелгеге үр чыткан. 2008 чылда чайын улуг спортче дедир эглип келген. 2009 чылда Россияның чемпиону болгаш делегейниң вице-чемпиону.
Йырма
Йырма (Хозяйственный отдел) – ажыл-агый килдизи.
Чечен чогаалда: Хамык ужур кадагааты яамыда эвес, ооң йырмазының ажылының багында-дыр. (С. Тока).
Дөс
Й
Угаан човулаңы
Угаан човулаңы (оригинал: Горе от ума) — А. С. Грибоедовтуң шүлүктээн комедиязы. Грибоедовтуң чаңгыс бижээн ному, классицизмниң, XIX чүс чылда чаа тыптып турган романтизмни болгаш реализмни каттыштырып турар чогаал.
«Угаан човулаңы» деп комедия XIX вектиң баштайгы чартыында москваның аристократ ниитилелге сатира, шии болгаш шүлүк чогаалының тергиин чогаалдарының бирээзи, херек кырында «шүлүктээн комедияны» жанр кылдыр доозулган.
Тыва дылга 1979 чылда А. А. Даржайның очулгазы-биле үнген.
Шөлүлгелер
«Горе от ума» в Викитеке
Дөзү
Аңгылал:Чогаал
VI-гы Далай-Лама
Алдыгы Далай-Лама Чалбаа Саныяң Чамзы азы Гьялва Саняң Гьяцо 1683 чылда төрүттүнген. 1706 чылда төре аралчып бурганнай берген. Саныяң Чамзының төрүттүнген чурту амгы Индияның девискээринче кире берген. Саныяң Чамзы ламаны тодараткаш, Будлан ордуну 1695 чылда тудуп дооскан. Ийи дугаар Банчын лама Саныяң Чамзы Далай ламаның башкызы турган. Алдыгы Далай лама арзылаң дүжүлгезинге 1697 чылда чалараан. Ол шүлүк чогаалы, хөгжүмге ынак турган болгаш Будлан ордузундан үнүп, даг белинде бодунуң туттурганы бичии бажыңчыгашка олурарынга ынак чораан. Эрге-чагырга тудар хөңнү чок, шүлүк чогаалынга база найыр-наадымга сундулуг кижи чораан. Харын Барыын Моолдуң хааны Лувсан дээрзи Агваан Иш Жамц дээр ламаны Алдыгы Далай лама деп чарлаар дээш, улуг будулгаазын болдурган диген чүүл төөгү бижиктеринде бар. Төвүттерниң бижээни-биле алырг, алдыгы Далай лама Саныяң Чамзыны Моолче аппар чорда, ол орук ара төре аралчып, бурганнай берген бооп турар. Г.Ц.Цыбиковтуң алды дугаар Далай-Ламаны Бээжиңче чедирер дээш бар чорда, ол орук ара бурганнай берген деп демдеглээни чүүл база бар.
Тыва дылче Алдыгы Далай-Лама Саныяң Чамзының шүлүктерин тыва чогаалчы, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Роман Дамдынович Лудуп 2012 чылда очулдурган. Ук очулга ажылы 2012 чылда болуп эрткен чогаал мөөрейинге "Эң эки очулга ажылы" деп бедик үнелелди алган.
Медээниң дөзү
А А А
ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны.
ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны - 1941 чылдың 6 айның 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта Күрүнениң Хөгжүм-Шии Театрынга болган хурал.
Улуг-Хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш Тока сөс алган.
Тока – эштер! ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар Улуг Хуралы болза, бугу делегейнин байдалы канчаар-даа аай-чок душкуурлуг ойде ажыттынып турар- дыр. Бугу делегейнин ажылчы чоннарынын ада-чуртту – Улуг Совет Социалистиг Республиканын Эвилелинче Герман фашизм калчаалыы-биле халдап, дайын биске чарлаанын радио биске дыннаткан…
… Совет Социалистиг Республиканын Эвилели-биле Германия моон мурнунда эп-тайбыннын керээлиг турган болгай. Совет Эвилели ол керээни хажык чокка боттандырып 4 шакта бугу делегейнин ажылчы чоннарынын ада чуртту – Улуг Совет Эвилели-биле дайынны чарлаан-тыр…
Эштер! Улуг Совет Социалистиг Республикаларнын аччы хавыяахы-биле … бистин ыва Арат Республика, оон ажылчы чону империалистиг дайыннын айыылындан дашкаар, олум-чидим, турегдел деп чуве билбейн тайбын амыдыралда чурттап турар-тыр. Делегей байдалы мындыг болганда бистин борта хулээнип алыр сорулгаларарывыс болза … Улуг Совет Эвилели-биле чарган керээ хулээлгевисти, ылангыя экспорттун болгаш оске даа чуулдернин талазы-биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр кууседири бистинн кол сорулгавыс болур. Улуг Совет Социалистиг Республиканын дайызынныранга олумнуг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чувени хуралдын мурнундан Советтин чазаанга, намынга, сая-сая чонунга дангыраглаар бис.
Улуг ССРЭ-нан большевик намынын, Советтин чазаанын, Улуг башкы Сталиннин удуртулгазы-биле чорааш, Герман фашизимни чылча шаварынга бичии-даа, улуг-да, эр-даа, херээжен-даа кижилер чангыс-даа кижи артпайн амы-тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис.
Т Т Т
Оожум океан
Оожум океан — шөлү-биле болгаш ханызы-биле бөмбүрзекте эң-не улуг океан. Барыын талада Евразия биле Австралия, чөөн талада Соңгу биле Мурнуу Америка, мурнуу талада Антарктида аразында чаттылып чыдар.
Хемчээлдер
Оожум океан соңгу чүктен мурнуу чүкче 15,8 муң хире км, чөөн чүктен барыын чүкче 19,5 муң хире км шөйлүп чыдар. Далайлар-биле кады шөлү — 179,7 сая км², ортумак ханызы — 3984 м, суунуң хемчээлиниң делгеми — 723,7 сая км³ (далайлар чокта тус-тузунда: 165,2 сая км², 4282 м и 707,6 сая км³). Эң ханы чери (аңаа чергелештир бүдүн делегейде) — 10 994 м (Мариан ховулу). Оожум океанның 180-ги меридианында ай-хүннүң солчулга шыйыы эртип турар.
Төөгү
Бир дугаар океанны көрген европейжи кижи - испан чаалап алыкчы Бальбоа турган. 1513 чылда ол эдеринчилери-биле Панам мойналыкты кежип эрткеш, билдинмес океанче үнүп келгеннер. Океанче мурнуу чүкче ажыттынып алган турар ээтпектен үнүп келген ужун, Бальбоа ону Мурнуу далай деп адаан(исп. Mar del Sur). 11 айның 28-те 1520 чылда ажык океанче Фернан Магеллан үнүп келген. Ол 3 ай болгаш 20 хонук дургузунда океанны Оттуг Черден Филиппин ортулуктарга чедир кежип эрткен. Бүдүн аян-чорук иштинде аяс агаар-бойдус турган, ынчангаш Магеллан ону Оожум океан деп адаан. 1753 чылда француз географ Ж. Н. Бюаш (фр. Jean-Nicolas Buache) ону Улуг Өндүр океан деп адаарын саналдаан, Черде эң улуг хемчээлдерлиг боорга, ынчалза-даа ындыг ат делгеревээн. Ынчангаш делегей чергелиг географияда ооң баштай нептерээн Оожум океан деп ады улаштыр ажыглаттынмышаан. Англи дылдыг күрүнелерде ону Pacific Ocean деп адаар.
1917 чылга чедир орус карталарга Чөөн океан деп ат ажыглаттынып турган, ындыг ат орус аян-чорукчуларның баштай ынаар үнген үезинден тыптып келген.
Далайлар
Оожум океанның далайларының, ээтпектериниң болгаш өөштериниң шөлү 31,64 сая км² (бүдүн океанның шөлүнден 18 %), суунуң хемчээлиниң делгеми 73,15 сая км³ (10 %). Далайларның хөй кезии Евразияны дургаар океанның барыын талазында: Берингов, Охотск, Япон, Иштики Япон, Сарыг, Чөөн-Кыдат, Филипп; Мурнуу-чөөн Азияның ортулуктарының аразында далайлар: Мурнуу-Кыдат, Ява, Сулу, Сулавеси, Бали, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукк; Австралияның эриин дургаар: Чаа Гвиней, Соломон, Коралл, Фиджи, Тасман; Антарктиданың чанында далайлар (оларын чамдыкта Мурнуу океанга хамаарыштырар): Дюрвил, Сомова, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен. Соңгу болгаш Мурнуу Америкаларны дургаар далайлар чок, ынчалза-даа улуг ээтпектер бар: Аляск, Калифорний, Панам.
Ортулуктар
Муң шаа Оожум океанда тоо быдараттынган ортулуктар оттуг дагларның аттыккан соонда бүткен. Оларның чамдыктарын кораллдар шыва өзе берип чораан, ынчангаш түңнелинде барып ортулуктар катап далай адаанче кире бергеш, боттарының соонда коралл дээрбектер — атоллдар, артырып турган.
Ортулуктарның саны-биле (10 муң шаа) болгаш шөлү-биле Оожум океан делегейде бирги черни ээлеп турар. Океанда Черниң ийиги болгаш үшкү улуг ортулуктары бар: Чаа Гвинея (829,3 муң км²) база Калимантан (735,7 муң км²); эң улуг ортулуктар бөлүү: Улуг Зонд ортулуктар (1485 муң км², ооң санында эң улуг ортулуктар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка). Өске улуг ортулуктар болгаш бөлүк ортулуктар: Чаа Гвинея ортулуктары (Чаа Гвинея, Колепом), Япон ортулуктар (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин ортулуктар (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Чаа Зеландия (Мурнуу база Соңгу ортулуктар), Биче Зонд ортулуктар (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукк ортулуктар (Серам, Хальмахера), Бисмарктың болүглел ортулуктары (Чаа Британия, Чаа Ирландия), Соломон ортулуктар (Бугенвиль), Алеут ортулуктар, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи ортулуктар (Вити-Леву), Гавай ортулуктар (Гавайи), Чаа Каледония, Кадьяктың болүглел ортулуктары, Курил ортулуктар, Чаа Гебрид ортулуктары, Шарлотта кадынның ортулуу, Галапагос ортулуктары, Веллингтон, Ыдык Лаврентий, Рюкю ортулуктары, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто ортулуктары, Самоа ортулуктары, Ревилья-Хихедо, Палмер бөлүглел ортулуктары, Шантар ортулуктары, Магдалена, Луизиад бөлүглел ортулуктары, Линг бөлүглел ортулуктары, Луайоте ортулуктары, Карагин, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор ортулуктар[4].
О О О О
Хасан Кайыхан
Хасан Кайыхан, Турк журналист, чогaалчы. 1949 чылы Билежик кожууну Гүнйурду (очулдурары: Xүн-чурту) сумузунгa төрүттүнген.
Хасан Кайыхан, Пеями Сафa шанналгазы алган. чогaал ажылы "йоклар" (очулгазы: чоктар) романы биле эгелээн.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны.
ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны. — (1941 чылдың 6 айның 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта курунениң хөгжүм-шии театырынга болган) Улуг-Хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш Тока сөс алган.
Тока – эштер! ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар Улуг Хуралы болза, бүгү делегейниң байдалы канчаар-даа аай-чок дүшкүүрлүг өйде ажыттынып турар-дыр. Бүгү делегейниң ажылчы чоннарының ада-чурту – Улуг Совет Социалистиг Республиканың Эвилелинче Герман фашизм калчаалыы-биле халдап, дайын биске чарлаанын радио биске дыңнаткан…
…Совет Социалистиг Республиканың Эвилели-биле Германия мооң мурнунда эп-тайбыңның керээлиг турган болгай. Совет Эвилели ол керээни хажык чокка боттандырып 4 шакта бүгү делегейниң ажылчы чоннарының ада чурту – Улуг Совет Эвилели-биле дайынны чарлаан-дыр…
Эштер! Улуг Совет Социалистиг Республикаларның ачы хавыяазы-биле … бистиң Тыва Арат Республика, ооң ажылчы чону империалистиг дайынның айыылындан дашкаар, өлүм-чидим, түрегдел деп чуве билбейн тайбың амыдыралда чурттап турар-дыр. Делегей байдалы мындыг болганда бистиң борта хүлээнип алыр сорулгаларарывыс болза … Улуг Совет Эвилели-биле чарган керээ хүлээлгевисти, ылангыя экспорттуң болгаш өске-даа чүүлдерниң талазы-биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр күүседири бистиң кол сорулгавыс болур. Улуг Совет Социалистиг Республиканың дайызынныранга өлүмнүг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чүвени хуралдың мурнундан Советтиң чазаанга, намынга, сая-сая чонунга даңгыраглаар бис. Улуг ССРЭ-ниң большевик намының, Советтиң чазааның, Улуг башкы Сталинниң удуртулгазы-биле чорааш, Герман фашизимни чылча шаварынга бичии-даа, улуг-даа, эр-даа, херээжен-даа кижилер чаңгыс-даа кижи артпайн амы-тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис. 6 айнын 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта күрүнениң хөгжүм-шии театрынга болган.
Дөс
Т Т Т
Панарина, Вера Зиновьевна
Панарина Вера Зиновьевна (20 май 1930 — 24 июль 2002) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Стемасский» совхозтуң саанчызы Алатырский район Чуваш АССР, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
1930 чылда көдээ суур Борки Алатырского район Чуваш АССР тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Школага өөредилгезин дооскаш тус черниң колхоз хову ажылы бригадазынче ажылдап кирген, а ооң соонда хаван фермазынче.
1951 чылда совхоз "Стемасский" малчын фермазынче ажылдап шилчээн. Эгезинде дузалал саанчылап ажылдап турган - заменяла основных саанчыларны когда те находились на выходном или в отпуске. Через полтора года ей разрешили набрать группу нетелей, которых она готовила к пополнению в основное стадо.
«За достигнутые успехи в развитии животноводства, увеличении производства и заготовок мяса, молока, яиц и шерсти и другой продукции», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле Вера Зиновьевна Панаринага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Көдээ ажыл-агыйга Продолжала и дальше трудиться. 1986 чылда пенсияже үнеринге чедир работала заведующей фермой крупного рогатого скота.
Көдээ суур Восход Алатырский районга чурттап турган. 24 июль 2002 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Даосизм
Лао-Цзы – даосизм шажынының үндезилекчизи, бистиң үениң мурнунда VI-V вектерде чурттап турган. Даосизм шажынының "Дао Дэ Цзин" деп кол номунуң чогаалчызы. Ол номнуң өөредии мындыг:
Панарина, Вера Зиновьевна
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Даосизм
Дао – ийи удурланышкак кезектерни чаяаткан чүүл, ИНЬ болгаш ЯН, а олар, ооң соонда бүгү делегейни чаяатканнар.
Даосизимниң философиязында мынча деп бижип турар: Өртемчей кезээ шагда турган, а чогаадыр деп чүүл кезээде шимчеп, чаңгыс черинге турбайын турар. Ындыг элдеп бодалдар даосизимниң философиязында эвээш эвес. Даосизимни элдеп бодалдардан тургустунган деп болур.
Кижи чүнү канчаарыл? Анаа чурттаар, агым аайы-биле эштир, чайгаар чуртталганың болуушкуннарының аайы-биле чоруур.
Дао – "кижиниң оруу".
Дао – кижини деткип турар күш болуп турар. Ол болза кижиниң чуртталгазында болуп турар болуушкуннарны аайлаштырыптар. Кижи чүгле сагыш бодалынга даянып алгаш хамык чүүлдерни кылып шыдавас, ынчангаш албан угаан-медерелиниң дузазын дилээр, ооң түннелинде частырыгларны кылып турар. Частырыглар дээрге Дао-биле өжээннежиишкин болуп турар.
Чуртталганың берге айтырыгларын шиитпирлээрде: халдаашкындан ойталаар болгаш чедип алыксап турар күзелдерни чедип алырда чамдыкта маргышпайын чөшпээрежир болза эки.
Шын даос кижи кырында бижээн сүмелерни сагып чоруур болза кандыг-даа байдалдарны бодунуң талазынче көрүндүрүп алыр деп бүзүреп чоруур.
Дөзүк
Д Д
Кызылдың уран чүүл колледжи
'''Кызылдың А. Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжи''' (Кызылский колледж искусств им. А. Б. Чыргал-оола) — Тыва Республиканың төвү Кызыл хоорайда турар күрүнениң ортумак профессионалдыг ниити өөредилге албан чери. Ында уран чүүлге сонуургалдыг уругларны уран чүүлдүң эртем-билиинге белеткеп турар. Колледжтиң үндезилекчизи болгаш адының эдилекчизи — Алексей Боктаевич Чыргал-оол.
Төөгүзү
Тывага хөгжүм болгаш уран чүүл талазынга профессионалдыг өөредилге чедирер эгелээшкинни совет башкылар кылган, олар дээрге композитор А.Н. Аксёнов, дирижёрлар Р. Г. Миронович биле Л. И. Израйлевич, хормейстерлер С.И. Булатов биле Н.П.Миронович, балетмейстер А.В. Шатин, режиссёр И.Я. Исполнев. Олар Тываже 20 чүс чылдың дөрттен чылдарында хөгжүм-шии училищезиниң ажылынга дузалажыр болгаш аныяктарның национал культуразын тургузары-биле келгеннер.
1947 чылда бичии уругларга баштайгы хөгжүм школазы ажыттынган, амгы Надя Рушева аттыг уругларның хөгжүм школазы. Ону Л.Н. Шевчук, Е.Р. Близнюк, С.А. Кайдан тургусканнар.
1960 чылда «Кызылдың хөгжүм училищези» тургустунган. Хөгжүм салбырынга дирижёр-хор, теоритектиг-композиторжу, улустуң херекселдери, үрер хөгжүмнер, фортепиано, вокал дээн чижектиг чүүлдерге өөредип турган. Баштайгы өөреникчилер санынче 50 кижи кирген.
1964 чылда "клуб" деп чаа салбыр ажыттынган. 1967 чылда чурукчулар салбыры ажыттынганының соонда, «Кызылдың уран чүүл училищези» деп эде адаан. 1976 чылда библиотека салбыры ажыттынган, 1991 чылда тыва хөгжүм херекселдериниң салбыры ажыттынган. 1992 чылда училищеге тыва композитор болгаш училищениң тургузукчуларның бирээзи А.Б.Чыргал-оолдуң ады-биле адаан.
2010 чылда училищени колледж кылдыр эде кылганының соонда, «Кызылдың уран чүүл колледжи» апарган.
Шөлүглер
Аңгылал:Кызыл Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Колледж
Дамба-Хуурак, Анатолий Партизан оглу
Дамба-Хуурак Анатолий Партизан оглу (1961 чыл июль 17, Эрзин) – төре албан ажылдакчызы, Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы – Тыва Республиканың Баштыңының Чагыргазының база Тыва Республиканың Чазааның Аппарадының удуртукчузу (2019 чылга чедир). Тыва Республиканың 2-ги класстың Ылап күрүне сүмелекчизи. Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазының удуртукчузу (2019 чылдан эгелеп). Тываның гуманитарлыг социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң директору (ТГСЭТШИ) (2019 чылдан эгелеп).
Намдары
1983 чылда Пермьниң күрүне университединиң "Хоойлу-дүрүм эртемин" дооскан.
Ажыл-ижи
1983 чылдан 1997 чылга дээр Тыва Республиканың прокуратура органнарынга аңгы-аңгы албан-хүлээлгелеринге ажылдаан, оларның иштинде 1992 чылдан 1997 чылга дээр - Тыва Республиканың прокурору бооп.
1997 чылдан 1998 чылга чедир Москва хоорайга Россия Федерациязының Чиңгине прокуратуразының удуртукчу кадрларының мергежилин бедидер институдунуң улуг башкызы кылдыр ажылдап чораан.