cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шын (солун)
"Шын" – 1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн ниитилел-политиктиг тыва дыл кырында үнүп турар солун.
Тургузукчузу: Тыва Республиканың Юстиция херектериниң талазы-биле яамызы.
Кол редактор Шоюн Александр Сан-оолович.
Тираж 9000 (2012 чылдың июнь 21). Ам ооң садар өртээ 6 акша (рубль). Неделяда үш катап үнер. Хемчээли парлаан 2 ама.
Дөзү
Ш
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник
Нур бе азы Нуур бе?
У́бсу-Нур, же Убса (Увс нуур), Тыва: Убса-Хөл Күрүнениң биосфералыг бойдус заповедниги "Убса-Нур ыйгылаажы" РФ-тиң Чазааның доктаалы-биле 1993 чылда тургустунган. 1997 чылда ЮНЕСКО-нуң бюрозунуң шиитпири-биле аңаа биосфералыг деп эрге-байдалды тывыскан. 2003 чылда ЮНЕСКО-нуң Парижке эрткен 27-ги сессиязы "Убса-Нур ыйгылаажының" девискээрин Бүгү-делегейниң бойдус тураскаалының объектизи кылдыр чарлаан. Заповедниктиң ниити камгалал шөлү - 925136,4 га.
Тыва бойдустуң катаптаттынмас онза чараш булуңнарын хаара тудуп турар бо заповедниктиң 9 участогунче: бедик-бедик дагларлыг "Улар" бойдус комплекизи, Оруку-Шынаа тулаалыг суг девискээри, Убса-Нур хөлдүң соңгу кезээ, Цугээр-Элс элезинниг хову, "Ямаалыг" төөгү-культуралыг тураскаал чер (хөй санныг бурунгу базырыктар, хаяда чурумалдар бар), бедик даглыг Мөңгүн-Тайга, каас-чараш бойдустуг, арыг-кылаң суглуг Кара-Хөл, Арысканныг болгаш Хаан-Дээр бойдус зоналары болгаш ландшафтар кирип турар. Заповедник девискээринде мөңге харлар, черлик аң-мең, үнүш-дүжүт ораны Мөңгүн-Тайгаже үнер, арыг суглуг, хөй янзы куштар чурту Төре-Хөлге дыштаныр "Элезиннер эртинези", хемелээр, балыктаар "Хемчик" болгаш "Кантегир" турисчи маршруттар ажыттынган.
10 Он бир ай
Tөрүүрүлер
10 10 10
Паш (аарыг)
Паш (Сифилис) — эр-кыс харылзаа таварыштыр дамчыыр халдавырлыг тускайлаң бактериялыг аарыг.
Аарыгның чылдагааны
Аарыгның өөскүдүкчүзү - спирохета. Спирохета - грамм-, спираль хевирлиг Treponema pallidum (хылбан трепонема) деп бактерия.
Клиника. Патогенез.
борбак, диаметри 1-1.5 см., аарышкы чок, дөңгеликтелчек кыдыгларлыг, дүвү кылагар болгаш ягаан, кызыл өңнүг. Ынчан дораан эмчиге көргүзер херек. Ооң соонда оюлган боду эттине бээр, орнунга сорбу артпас.
Эмнээри
Чогумчалыг кылдыр чүгле эмчиге эмнедип болур.
Дөзү
П
Буянныг эш-өөр
Буянныг эш-өөр — буддизмде бир билиишкин.
Рибера, Хосе де
Хосе де Рибера (Хусепе де Рибера, шолазы Spagnoletto – "бичии испан"; 1591-1652) – испан чурукчу, барокко стильдиң алдар-сураглыг төлээ. Валенсиядан Рибальтаның өөреникчизи, чурукчу уран мергежилин Италияга хөгжүткен.
Мербегейлер оюну
Мербегейлер оюну (Макпалчыктар оюну) Тыва улус мал ажыл-агыйлыг чүве болганда, малдың сөөгүн оюн херексели кылып алыр чорук дыка элбек чораан. Чижээлээрге, кажык, чарын, хендирбе, молдурук, кудурук сөөгү-биле ойнаар оюннар тургулаан.
Элээди оолдар кажык-биле ойнаарындан аңгыда, бода малдың макпалчыының сөөгүн чыып, ооң-биле ойнап чораан оюну бар. Макпалчык сөөгү болза, бода малдың адыр даванының базар таваңгай сөөгү-биле тудушкак үстүкү сайгыды болур.
Ойнаарда бир кижиге-ле дөрт бичежек, бир элээн улуг (буга, шары макпалчыы) «ок» деп аттыг бир макпалчык турар. Хемчээли 1 х 1 м хире дөрбелчинни шыйып алгаш 10 базым хире черге база кызыгаар шыйыг демдеглеп аар.
Дөрбелчин шыйыг иштинге ойнакчы кижи бүрүзүнден ийи-ийи фигураларны (моон соңгаар фигура деп аалы) чергелештир салыр. Ол болза ниитиниң өнчүзү болур. Баштай ойнаар эргени алган кижи он метр шыйыгга баргаш бодунуң «ок-фигуразы»-биле чыткан фигураларны дөрбелчин шыйыгдан үндүр шаварын кызыдар. Үндүр шаапкан фигура ол кижиниң өнчүзү апаар. Дараазында ойнакчы база-ла ынчаар улаштыр ойнай бээр. Шыйыгда чыткан фигуралар төне бергенде, оюнну үргүлчүлээр дээш катап кагжып тургаш, оюнну тургузар. Кагжып турда бир кижиниң «адып» алган фигуразы көвей, бирээзинии эвээш болурга эвээжиниң деңи-биле салыр, хөй фигуралыг кижи кажыктаазы ышкаш «хожуну» арттырып алыр.
Ынчангаш оюннуң түңнелинде уткан кижи фигураларны дөгерезин удуп аппаар.
Бо болза тыва оолдарның орус оолдар-биле «бабка-салка» деп оюнундан үлегерлеп алгаш, бодунуу-биле бөдүүнчүдү ойнап турган. «Бабка-салканың» чогум орус дүрүмү дыка нарын. Бир-тээ тыва оюнну бижип турар чүве болганда маңаа чүгле тыва оолдарның ойнап турган хевирин бижидим.
Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/97
М М М
«Азияның төвү» обелиск
Обелиск Азий Диптиң Төвү, Азий Төвү (Центр Азии) - Тываның х.Кызылда турар Азия Диптиң төвүн демдеглээн тураскаал. Ол Эне-Сайның кыдыында хем белдиринде турар.
Турар чери
Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан черинден ырак эвесте, барык Кызыл хоорайның төвүнде, Улуг-Хемниң солагай талакы эриинде.
Хевири
Тураскаалдыг улуг бөмбүк - глобус хевирлиг төгериинде диптерни чуруп айыткан, ында Тыва чурту онзаланып көстүп турар. Бөмбүктүң артындан дээрже он метр бедик үш кырлыг сүүр суурга шиштейин үне берген.
Төөгүден
Эрги обелисктиң авторлары: Демин В. чурукчунуң болгаш Бажин В. биле Ветчинов В. архитекторларның төлевилели-биле 1964 чылда туткан.
"Азия төвү" Тываның төп географтыг туружун илередип турар бир дугаар демдек тураскаал эвес болуп турар. Шаанда амгы обелискиниң турган черинге субурган турган.
Улуг-Хемниң шинчилекчизи Родевич В.М. Таңды-Тыва күрүне Азия диптиң таптыг-ла төвүнде турар деп эң баштай илереткен. Ону ол-ла чылда Тывага кээп чораан англи топограф болгаш шинчилекчи Каррутерс А.Д. бадыткаан.
Тыва календарь
Тывалар он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглаар. Чыл санаашкынын эгезинден – күске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, хой, аът, хой, сарбашкын, дагаа, ыт болгаш хаван деп адаар.
Тывалар 60 чыл эргиделиг дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны – ыяш, от, чер, демир болгаш суг деп беш халапка чарып турган. Олар – көк, кызыл, сарыг, ак болгаш кара деп беш өңге чарлыр.
Бир-тээ тыва календарьны моол, тибет, манчжур календарьларга дөзелеп алган болганда, чыл санаарынга эптиг кылдыр, ол календарьларның чыл санаашкынының эгези бистиң эраның 1027 чылын база тыва чыл санаашкынының эгези кылдыр хүлээп ап болур.
Рибера, Хосе де
1591 чылдың январьның 12-де Валенсия чоогунда Хативага төрүттүнген. 1613 Италияже чорткаш олчаан анаа чурттап артып калган. Неапольга духовенство болгаш мадрид ызыгуурларның чагыткан ажылдарын кылып чораан. Ооң чуруктарының кол кезээ Прадо музейде болгаш Неапольдуң церковьтарында шыгжаттынып турар. Герцог Осунуң амы-хуу чурукчузу кылдыр санаттынып чораан. Рибераны ылгап турар чүүл - ооң чуруктарында чаа хилинчектенип турар улустуң эрге-шөлээзи мага-боттуң аарырын тиилеп турарын көргүскен.
Мени салба (ном)
Мени салба (орус. Не отпускай меня, англ. Never Let Me Go) — Кадзуо Исигуро аттыг англий чогаалчының ному. 2005 чылда үнген. «Тайм» деп журналдың бодалы-биле 100 эң-не дендии англи номнарның бирээзи. Оон Артур Кларктың шаңналын база алган.
2010 чылда шак ындыг аттыг кино үнген. Кол рольдарны Кэри Маллаган, Эндрю Гарфилд, Кира Найтли ойнаан.
Сюжеди
Кэти Ш. аттыг, донор-эмчиде ажылдап турар херээженниң сактышкыннары-биле бижээн роман. Ол бичии тургаш интернат-школага өөренип турган. Удавас ол, интернатта турар ажы-төлдү өзүп кээрге органнарга садар дээш азырап турган болур.
Роман 3 кезектиг.
"Ок чүгүртүрү"
"Ок чүгүртүрү" (адаары [оък чүгүртүрү]) – улусчу оюн. Колдуунда Шагаада азы ойтулааш үезинде ойнаар турган.
Мени салба (ном)
Сюжеди
1-ги кезээ: Бичии ажы-төлдерни Хеймлеш деп суурда турар интернат.
Петров, Георгий Иванович
Георгий Иванович Петров (1912 — 1987) — совет эртемден-механик, гидроаэромеханика болгаш газтыг динамика талазында специалист.
"Ачыты Кезер-Мерген"
"Ачыты Кезер-Мерген" – төвүт, кыдат, моол, бурят, калмык улустарның аас-чогаалының маадыры.
Перигей
Перигей (гректеп "пери" - чоогунда, "ге" - чер) – Айның азы кылымал эдеринчиниң Черге эң чоок турар точказы.
Мени салба (ном)
Сюжеди
3-ги кезээ: өзүп кээн Кэти, Рут, Томнуң сөөлгү хүннерин бижип калган.
Перигей
П Перигей
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедниктиң девискээринде сүт ижер 83 амытан, куштарның 351 хевири, соястаарларның 7 хевири бар. РФ-тиң Кызыл дептеринче сүт ижер амытаннарның 8, куштарның 34 болгаш соястаарларның 1 хевирин киирген. Делегейниң Кызыл дептеринче база кирген дириг амытаннар бар. Оларның аразында ирбис, те-чуңма, кызыл бөрү, кара дуруяа, ак кудуруктуг эзир, кара дас куш, тогдук дээш, өске-даа ховар амытаннар демдеглеттинген.
Нүгүлдүг эш-өөр
Нүгүлдүг эш-өөр - буддизмде бир билиишкин.
Тыва календарь
Тывалар чылды – час, чай, күс, кыш деп дөрт үеге чарып, үе бүрүзүнге – үш-үш айларны онаар. Айлар тускай ат чок: башкы, ортаа, адак деп сөстер-биле илереттинер. Чижээ, частың башкы айы (март), чайның орта айы (июль), күстүң адак айы (ноябрь) дээш баар. Хонукту дүн, хүнге чарарындан аңгыда “даң бажы”, “чер чырып келген”, “хүн херели дээп келген”, “биче дүъш”, “улуг дүъш”, “хүн чүгүрүүнде кире берген” дээш, оон-даа өске бичии хемчеглерге үлээр. Оон аңгыда “хар шокарлай берген”, “хой кыргыыр үе”, “башкы хар чаапкан”... дээн чергелиг домактар шаг үениң өскерилгези чылдың кандыг үезинде болуп турарын чигези-биле илергейлээр.
Пор-Бажың
Пор-Бажың шивээзи Тере-Хөлдүң мурнуу-барыын талазында. Ооң 9 метр ханаларын өрттетпээн тууйбудан болгаш дойдан туткан.
"Ачыты Кезер-Мерген"
Ном, тоожу
"Он чүктүң ээзи, он хоранның үндүсүн үскен Ачыты Кезер-Мерген" дугайында тоожу тыва дыл кырында бар.
Петров, Борис Николаевич
Борис Никола́евич Петров (1913 - 1980) — совет эртемден, Совет Эвилелиниң Эртемнер Академиязының кежигүнү, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры, совет космонавтиканың үндезилекчилериниң бирээзи.
Мени салба (ном)
Шөлүглер
М М
"Ачыты Кезер-Мерген"
Ном, тоожу
"Кезер тоожузу" – төвүт, кыдат, моол, бурят, калмык улустарның демнежип, чогаадып тургусканы кайгамчык уран-чечен аас чогаалы болур. Тоожуну Тывада безин каш янзы адап тоолдап турар. Бөдүүн кижиниң күзел-бодалдарын илереткен бо маадырлыг, философчу уткалыг тоолду, аныяктарга таныштырар дээш база Төп Азияның улустарының уран-чечен эртинези "Гэсэр" деп эпостуң бурят янзызының чогааттынганының муң чыл оюнга тураскаадып бо номну үндүрген.
Тыва календарь
Дөзү
Аңгылал:Шак Т
Перигей
Апоцентр и перицентр
Көшкен булут (ыры)
Көшкен булут (шын ады: Күзел)- "Үер" деп бөлгүмнүң эң делгереңгей ырыларының бирээзи.
15 Он бир ай
15 Он бир ай чылдың дугаар хүнү.
Көшкен булут (ыры)
"Үерниң" тускай ырлаар аайы бо ырыда долузу-биле кирген. Оожум база тоолчургу аяны бүгү ырыны дургаар сиңген.
15 Он бир ай
Болуушкуннар
15 15 15
Көшкен булут (ыры)
Ырының сөстери
1. Em     C   D       Em Көшкен булут тоолчургу, Em    C    D        Gm Курбустугнуң шерии ышкаш C    D        Gm        Em Тоол чурттундан ужуп келгеш, Em   D    C       D      D       Em Өртемчейни тиилеп аар дээш, ужуп келген.
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник
Заповедниктиң девискээринге 1078 хевирниң үнүштери үнүп турар. Оон 41 дыка ховар үнүштү тыпкан. 8 үнүштү Россияның Кызыл дептеринче, 30-ин Тываның Кызыл дептеринче киирген.
Революция
ХХ вектиң эгезинде тыва дылга ийи чугаа аяны турган: тайга чугаазы азы тожу чугаа (Бии-Хем бажының болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлериниң чурттакчыларының база тофаларның - карагастарның чугаазы), хову чугаазы Тываның өске черлериниң чонунуң болгаш Моолда тываларның чугаазы). Ол ийи чугаа аяны тус-тузунда иштики бөлүктерлиг турганы чигзиниг чок.
Буянныг эш-өөр
Сагыш човангыр эш
Меркурий
Хүнге эң чоок планетаны Меркурий дээр. Ол Хүннү, өске планеталардан дүрген, 88 дүн-хүн иштинде долгандыр дескинер, ынчангаш бурун шагда римнер ону Меркурий деп адааны мындыг уткалыг: “өске бурганнарның шалыпкын, чүгүрүк, дүрген маңнангыр айбычызы” дээн.
Плутон
Плутон (демдээлери: -даа -даа ) – чавыт планета, ооң мурнунда планета кылдыр санаттынып турган.
Бии-Хем кожууну
Бии-Хем кожуун — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Метеорит
Метеорит — октаргай делгемнеринден келгеш, Чер кырынга кээп дүшкүлээн дашталчак, демирленчек бүдүмелдер.
Буянныг эш-өөр
Сагыш човангыр дузалыг эш
Меркурий
Эргилгези биле физиктиг хемчээли
Меркурий кежээ, Хүн ашканының соон дарый дээрниң барыын талазынга, а эртен, Хүн үнериниң мурнунда дээрниң чөөн талазынга көстүр. Ол Хүнден эң-не ырак тургаш, анаа каракка чөгенчиг ак точка болуп көстүр, а аңаа чоокшулап келгенде ону тып көөрү ындыг белен эвес. Меркурийни телескоп-биле көөрге бичии чартык Ай хевирлиг. Ооң фазаларының өскерлири – Хүннү долгандыр дескинмишаан, Черге хамаарыштыр туружундан хамааржыр. Көстүр хевириниң өскерлирин барымдаалап, Меркурийни чүгле чаңгыс талазындан Хүнге чырыттырган шар хевирлиг тело деп бүзүреп турар. Боду чырып херелденмес, а чүгле Хүннүң аңаа дегген херелдерин дедир чайынналдырып турар болганда, ооң бир талазы чырык, а өске талазы дүмбей караңгы көстүр. Диаметри Черниинден 2,5 катап биче, азы 4900 км.
Химик даңзызы
Меркурийниң эдеринчизи чок болганда, ооң массазын тодарадырда, өртемчей делгеминде өске телолар-биле аразында тыртыжышкынының күжүн барымдаалап тывар арганы ажыглаар болгаш ону чүгле чоокшуладыр тып ап болур. Ооң массазы Хүннүң массазының алды миллионунуң бир кезии болур, азы Черниң массазының 0,056 кезиинге дең. Ортумак дыгыйы куб сантиметрде 5,30-тен 5,46 граммга дең, химиктиг составында демир колдаан кадыг бүдүмелдер-биле шыптынган. Ооң минералдарында демир, титан колдаан. Радиолокациялыг арганың дузазы-биле тодарадырга, Меркурий бодунуң өзээн 59 хонукта бир долгандыр дескинер болган. Ооң кырынга дүн, хүннүң уламчылаары узун болганда, хүннүг болгаш дүннүг талаларның температуразы улуг ылгалдыг. Хүннүг талазының изии 440°–500°, а караңгы талазында 162° соок.
Революция
Тывага национал-хосталгалыг хувискаал тиилээн соонда, чаа политиктиг, социал-экономиктиг байдалдар тургустунган, амыдырал хайныышкынныг болгаш шапкын Xөгжүлделиг болу берген. Ооң-биле кады национал бижикти тургускан соонда, литературлуг дылдың тыптып эгелээни болгаш быжыкканы диалектилерге болган Өскерлиишкиннерниң бир эң-не чугула чылдагааны болур.
Монгуш, Альберт Олег оглу
Альберт Моңгуш — Тываның болгаш Россияның дзюдо талазы-биле аныяк чемпионнарның бирээзи. Ону шыырак спортсмен деп адап болур. Россия болгаш делегей деңнелгелиг маргылдааларга ол киржип-даа, удуп-даа чораан. Амгы үеде Альберт Тываның Күрүне Университединиң алдарлыг сургуулу.
Метеорит
Чамдыкта Черниң атмосферазының сырый каъттарынче бичии доозуналчак үүрмек эвес, кончуг улуг хемчээлдиг телолар кээп киргилээш, долузу-биле эстип-хайлып четтикпейн, чалбыраашталып кыппышаан, аажок дааш-шимээнниг Черге кээп дүшкүлээр. Ол улуг телоларның артынчыларының Черге кээп дүжерин болид дүжүүшкүнү дээр. Кадыгланып, демирлени берген Черге кээп дүшкүлээн артынчыларны метеориттер дээр.
Делегейде 1800 хире метеориттер тывылгылаан. Оларның чамдыктарының деңзизи 257 кг-дан 687 кг чедип тургулаар. Метеориттер составында демир, даш, даш-демир бар.
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник
Дөзү
Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"
Пианист (кино)
Пианист (The Pianist) — Роман Поланскиниң француз-немец-англий-поляк төөгүзү, драма кино. «Оскар» деп шаңналды "тергиин актернуң оюну" болгаш "тергиин режиссура" дээш алган.
Мен тыва мен
"Мен – тыва мен" — Амгы үеде Тыва Республиканың күрүне гимни.
Бии-Хем кожууну
Администраттыг төвү — Туран хоорай. Шөлү - 7951,89 км2. Национал тургузуу - тывалар - (63,42%), орустар - (34,12%). Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
Буянныг эш-өөр
Дөс
Б
Монгуш, Альберт Олег оглу
Четкен аттары
1) Кандыг мөгел?
Тренерлери болгаш башкылары
М М
Плутон
Ниити характеристиказы
Плутонну 1930 чылда тып ажыткан. Эртемденнер Плутонну 2006 чылга чедир Хүн системазының 9 дугаар планетазы деп санап турганнар. Амгы үеде ук планетаны чавыт планеталарга хамаарыштырар апарган. Ооң чырыыры бешки сылдыс хемчээли хире, ынчангаш ол планетаны анаа карак-биле көрүп хайгаараары барык-ла болдунмас. Радиузу 3 муң километрден улгатпас, бодунуң өзээн 6 хонук 9 шак иштинде эргилер. Хүн херелдерин ооң кыры чаңгыс аай эвес чайынналдырар.
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник
Дөзү
У У
Нүгүлдүг эш-өөр
1. Эш овур-хевиринде дайызын
Пианист (кино)
Сюжеди
Кино болза Холокост үезинде Польшаның эң тергиин пианистериниң бирээзиниң, Владислав Шпильман дээр еврейниң, төөгүзүн үнелээн. Кол маадыры — Владех Шпильманны (англ. Vladeckh Spilman) өг-бүлези-биле Варшавада геттоже өске еврейлер-биле чурттадып каар. Ында оларны соп-эттеп, караан шарып турар. Үе эрткенде шупту геттода турар еврейлерни концлагерьже чоргузуптар. Владехти ооң немец эжи камгалап каар. Оон Владехтиң чуртталгазы өскерлий бээр: ону кым-даа камгалап турар, оон совет армия Варшаваны хостап эгелээр...
Шөлүглер
П П П
Мен тыва мен
Арт-арттың оваазынга Дажын салып чалбарган Таңды, Саян ыдыынга Агын өргээн тыва мен.
Көдээ суур
Көдээ суур (Село) – көдээ черде административтиг (удуртулгарлыг, чагыргалыг) дың чер. Шак ында колдуунда көдээ ажыл-агыйлыг улустар чурттап турар.
«Азияның төвү» обелиск
Дөзү
А А
Нүгүлдүг эш-өөр
- Кандыг бир арга-биле эжиниң өнчү хөреңгизин алыксаар.
- Бээри бичии, алыры улуг.
Жираф
Жираф (Giraffa camelopardalis) — кедергей узун моюннуг, аажок узун даваннарлыг бедик шокар амытан.
Угаан хириниң хоразы
Угаан хириниң хоразы азы угаан хириниң өлүмнүү - буддизмде бир билиишкин.
Пор-Бажың
VII чүс чылда туттунган шивээ ортулук кырында, а ортулук хөл адаанга меңги дош кырында турар. Шивээ 3,5 га шөлдү ээлээн. Бо тураскаал нарын архитектуралыг, дорт дөрт-булуңчуктуң иштинде буддисчи мандаланы сагындырып турар 26 бажың бар.
Көшкен булут (ыры)
Ырының сөстери
Аялгазы: Em C D D (2x)
Көдээ суур
Дөс
Аңгылал:Тудуг К
Монгуш,Чанман Балчынмай оглу
Чанман Балчынмай оглу Моңгуш - лама-башкы эртемниг мөге. Чаа-Хөл кожуунунуң Ак-Туруг сумузунга төрүттүнген.
"Ачыты Кезер-Мерген"
Дөс
А А А
Плутон
Плутон – планета бе азы...?
Октаргай телоларын планета бе азы планета эвес бе деп эртемденнер канчап билип алырыл? Плутон чүге планеталарга хамаарышпас апарганыл? Бо айтырыгларга харыыны планетаның эртем талазы-биле тодарадылгазындан билип ап болур.
Жираф
Ж Ж
ЧҮРЕК СУДУРУ
ПРАДЖНЯПАРАМИТАНЫҢ ЧҮРЕК СУДУРУ.
Тыва кыстың чажы
Тыва кыстың чажы
Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу
Аяс Семис-оол оглу Моңгуш ( Аяс Семис-оолович Монгуш; апрель 2, 1973 төр.) — тыва мөге, сумо хүрешке Россияның алдарлыг спорт мастери, Сумо хүрешке делегейниң ийи дакпыр тиилекчизи, Делегей кубогунуң эдилекчизи, Европаның чеди дакпыр тиилекчизи, Россияның тос дакпыр тиилекчизи, самбо хүрешке Азияның тиилекчизи, тыва хүрешке "Наадым" байырлалының он чеди дакпыр тиилекчизи, «ТР-ниң күрүнениң Күчүтен мөгези», «ТР-ниң Күш-культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарның болгаш Республика Ордениниң эдилекчизи. «Европаның тулган сумоторийи» аттыг. Моңгуш Аяс сумо хүрешке Россияда эң ат-алдарлыг баштың, а делегейде билдингир мөгелер санынче кирип турар.
Пор-Бажың
Ол тураскаалды эртемденнерден бир дугаарында Минусинск музейиниң ажылдакчызы Д.А.Клеменц 1891 чылда көрүп каан. 1957 болгаш 1963 чылдарда С.И.Ванштейн баштаан экспедиция ооң төвүнде турар кайгамчыктыг орду бажыңның орнун шинчилээн.
Монгуш,Чанман Балчынмай оглу
Намдар
Лама-башкы эртемниг. Хүн-ноян Буян-Бадыргының мөгези. Моол күрүнениң байырлалдарынга ийи катап, Тываның барыын талакы кожууннарының Чадаанага болуп турган Наадымнарынга үш улаштыр шүүлгеш, "Улустуң Чааны" деп атты чедип алган. Тыва Арат Республика тургустунган соонда, Чазак байырлалдарынга 1921-1923 чылдарда улаштыр тиилелгени чедип ап, "Улустуң Чааны" деп хүндүлүг адын бадыткаан.
Угаан хириниң хоразы
Дөс
У
Тыва-орус сөстүк (четки)
Тыва-орус сөстүк (четки) – тыва дылдан орус дылче сөстер очулдуруп каан даңзылыг ном, сайт азы файл.
ЧҮРЕК СУДУРУ
Судурнуң сөзүглели
Бхагавати Праджняпарамита Хридайя.
Көшкен булут (ыры)
Ырының сөстери
2. Мени база ап алынар, Мергеннер бооп, хуула бергеш, Канчап билир, силер ышкаш Тоол чурттунче кире бээрим чадавас боор.
Тыва кыстың чажы
Тыва кижилер кижиниң чажын чурум ёзугаар таарып хылбыктап чораан. Уругнуң бажын үш харлаанда хылбыктаар, ада-иези белеткенип, арат чонун чалап, шайлап, чаш уругнуң бажындан ийи-үш хылды алгаш, кыргый кескеш ада-иезинге дедир ак кадакка ораап бээр. Келген улустар шупту омак хөглүг келгеш, чаш уругну чыттаар: «арыг-силиг болур сен, ужу-бажың өгбеңейнип турба, хирлиг-чамныг болба уруум, Өршээ хайыракан» деп алгап йөрээп чугаалаарлар. Үш харлаан уругнуң бажын таарып келген кижи бүрүзү белек селээн бээр. Кижи бүрүзү мал-магандан эгелээш бар-ла бүгү солун чүүлдерге чедир шуптузун бээр.
Тыва танал
Тыва танал (Тыва клавиатура) – компьютер-биле Тыва дыл кырында сөзүглелдер киирерде ажыглаар таналарлыг (клавишаларлыг) херексел.
Петров, Георгий Иванович
Дөс
П
19 Дөрт ай
19 Дөрт ай - энэ төөгүде.
Плутон
Плутон – планета бе азы...?
Хүн системазының планетазы дээрге дараазында негелделерге тааржыыр октаргай телозу:
ЧҮРЕК СУДУРУ
Судурнуң сөзүглели
ТАДЪЯТХА: ОМ ГАТЕ ГАТЕ ПАРАГАТЕ ПАРАСАМГАТЕ БОДХИ СВАХА
Монгуш,Чанман Балчынмай оглу
Дөс
М М М М
Тыва кыстың чажы
Уруг бажын таарар хачыны ак кадак-биле кадактап алыр. Кадактыг хачыны уругну долгандыр сунарга, уругну долгандыр улустуң шуптузунга бажын хылбыктадыр. Хылбыктап алган соонда кыс уругнуң ийи талазынга сай чажын кыргывас, арттырып каар, оол уругларга болза кежеге орнун артырып каар. Ынчангаш ол уругларга боттары өскүжеге чедир ол чаштары чоруур.
Тыва-орус сөстүк (четки)
Дөс
Т Т
Бии-Хем кожууну
География
Бии-Хем кожууну Тыва Республиканың соңгу талазында турар.
Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу
Бодунуң тускай техниказы биле хүрешке чаа чүүлдерни киирген. Ол болза 1991 чылда Наадым хүрежинге ийи мөге артканда, бодунуң удурланыкчызы Шогжулчаа Игорьну, чаа амгы уеде крест деп адатынып турар арганы ажыглааш шүглүп үнген. Оон база бир кончуг ынак аргазы "часкаар" арга. Хөрээ удурланыкчызының хөрээниң адаанче кире бергеш хүрежир. Куду базарга хоя дөңмээн орта часкаптар. Чогумна кылыр аргалары янзы-бүрү болгаш хүрештиң байдалының аайы биле кылыр турган. Буттаар, майыктаар, азар, катай хагар, колдук адаанче киргеш октаар арга(нырок), хояр, доңгайтыр шелер, буттуң иштинден балдырлаар дээш оон-даа өске көрүштүг аргаларны дидим, бүзүрелдиг болгаш удурланыкчызы манавайн турда кыла кааптар.
Чили
Удуртукчу - Себастиян Пинйера
Революция
Р
Батальон
Батальон (о узадыр адаттынар) - полктуң составынга кирер үш ротадан тургустунган шериг кезээ.
Мижит, Эдуард Баирович
Эдуард Баир оглу Мижит (Эдуард Баирович Мижит Eduard Bair oglu Mizhit апрель 22, 1961 төр.) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, очулдурукчу, шии бижикчизи, Тыва Улустуң чогаалчызы. Россияның Чогаалчылар болгаш Театр ажылдакчыларының эвилелдериниң кежигүнү. Тыва Республиканың Чогаалчылар Эвилелиниң даргазы, "Улуг-Хем" сеткүүлдүң кол редактору.
Намдары
1961 чылдың апрель 22-де Тыва АССР-ниң Улуг-Хемде Торгалыг сумузунга төрүттүнген. А.М. Горький аттыг Литературлуг институтту 1993 чылда дооскан. Тываның ном үндүрер черинге база «Улуг-Хем» сеткүүлүнге редакторлап, «Тываның аныяктары» солунннуң кол редактору болуп, В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының литературлуг килдизинге эргелекчилеп, Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг шинчилгелер институдунуң литература секторунда ажылдап чораан.
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу
Доңгак, Баазаң оглу Сылдыс (паспорт ёзугаар "Донгак, Сылдыс Баазанович" дээр.) (Тыва АССР, Өвүр кожууну, Торгалыг, 1970 чылдың сентябрь 13 төр.) — амгы үениң тыва чогаалчызы, шүлүкчүзү база сайгарлыкчы.
Дания
Дания (дат. Danmark [ˈd̥ænmɑɡ̊]), ёзу аайы-биле — Дани Хаан Күрүне (дат. Kongeriget Danmark) — соңгу Европада чурт, Дани Хаан Күрүнениң деминиң улуг кежигүнү, оон аңгыда ынаар Фарер ортулуктар база Гренландия кирип турар.
Мен тыва мен
Кожумаа:
ЧҮРЕК СУДУРУ
Судурнуң сөзүглели
Мооң-биле «Бхагавати Праджняпарамита Хридайя» дээр Улуг Хөлгениң судуру доозулган болур.
Дания
Төре деңнел
Дания — конституцтуг хаанналга, күрүнениң баштыңы эжен хаан, ол чаңгыс палаттыг парламент - фолькетинг-биле кады хоойлу чогаадыр эрге-чагырганы күүседип турар (179 депутаттар). Дания — 1973 чылдан тура Евроэвилелдиң кежигүнү, ынчалза-даа амга дээр Еврокуржагже кирбейн турар.
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу
Намдары
1970 чылдың сентябрь 13-те Тыва АССР-ниң Өвүр кожууннуң Торгалыгга төрүттүнген. Торгалыг ортумак школазын, Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны, агро-бизнес биле менеджменттиң российжи Академиязын дооскан.
Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу
Намдары
Моңгуш Аяс 1973 чылдың апрель 2-де Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожуунунуң Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Кызыл кожууннуң Шамбалыг сумузунуң ортумак школазын дооскан. Тыва улустуң "Наадым" байырлалының 17 дакпыр тиилекчизи ( 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008 чылдар). Чаңгыс катап үжүүрлешкен (1993 чыл), база бир катап 3-4 черге төлептиг болган (2014 чыл). Моңгуш Аяс 7 харлыында хүрежип эгелээн. Тыва хүреште туруп көрбээн, база моон-даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан. Ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне "Наадым" байырлалынга 18 харлыг (1991 чыл) тургаш шүүлген. Оон дараазында 18 чыл иштинде чүгле чаңгыс катап 1993 чылда 20 харлыг тургаш Моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге Одвоогийн Балжинямга октаткаш, үжүүрлешкен.
Хостуг хүрешке, самбога, дзюдога болгаш тыва хүрешке улуг чедиишкиннерлиг.
Дөзү
Аңгылал:Спортчу Аңгылал:Мөге Аңгылал:Тыва
ЧҮРЕК СУДУРУ
Медээниң дөзү
Ч Ч Ч
Дания
Төре деңнел
Тургустунганы —	VIII чүс чыл.
Ёзу аайы-биле дылы — дани[1]
Найысылал — Копенгаген
Улуг хоорайлар — Копенгаген, Орхус, Оденсе
Удуртуушкуннуң хевири —	Конституцтуг хаанналга
2012 чыл
2012 (MMXII) чыл-дыр (2012 год). Улуг хүнде чылдың бирги хүнү эгелээн. Бо чыл амгы үениң чылы.
Аңгылал:Үе
Дания
Төре деңнел
Эреңгей сайыт —	Хелле Торнинг-Шмитт
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу
Намдары
Иштики херектер органнарынга албан эрттирип, тууйбу заводунуң ажылчыны бооп, тудугга штукатур-малярлап ажылдаан. Амгы үеде сайгарлыкчы. Шүлүкчү.
Дания
Төре деңнел
Күрүне чүдүлгези — Лютеранство
Чили
Нитизи-биле - 756 950 км².
Нүгүлдүг эш-өөр
- Хүлээлгезин багай сеткил-биле кылып турар.
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы
Уран Алдын-ооловна Доңгак (Тыва АССР, Кызыл х., 1963, май 22 төр.) — Тыва Республиканың гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң (ТДЛТЭШИ) улуг эртем ажылдакчызы, чогаалчы. Литература шүгүмчүзү (шүгүмчүлекчизи, критиги). Филология эртемнериниң кандидады.
Мижит, Эдуард Баирович
Намдары
«Кезерниң балдызы» (1990), «Бузундулар» (1992), «Бөдүүн одуруглар» (2006), «Казыргылыг кудуктуң кыйгызы» (2002), «Кара-Дагның казыргызы» (2004), «Туман өттүр отчугаштар» (2010), дээш оон-даа өске номнарны бижээн. Тыва дылче А. Пушкинниң, А. Чеховтуң, А. Островскийниң, В. Шекспирниң, М. Тикамацунуң, Р. Томаның, Л. Бернстайнның, Э. Понуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын очулдурган. «Чиргилчиннер», «Кым сен, Субедей-Маадыр?», «Өргүл», «Кара-Дагның казыргызы» деп шиилерин бижээн, оларны Тываның В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга тургускан.
18 Он бир ай
18 Он бир ай чылдың дугаар хүнү.
Чили
Үнелел (2012) - 17 402 630 кижи.
Сырыйы - 22,8 киж./км².
Интернет-домен - .cl
Уруң ISO - CL
Нүгүлдүг эш-өөр
- Чүгле бодун бодааш харылзажып турар.
Мижит, Эдуард Баирович
Дөзү
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Дания
Төре деңнел
Девискээр — 130 дугаар делегейде.
Бии-Хем кожууну
Төөгү
Бии-Хем кожуун - республикада эң-не орус дылдыг кожуун. Орус өскээр көшкен кижилер идепкейлиг кээп турган ХIХ вектиң сезен чылдардан эгелеп.
Чавыдак (ыры)
Чавыдак  — тыва улустуң билдингир ырызы.
Тыва танал
Клавиатура биле раскладка деп билиишкиннерни салчавазы чугула. Клавиатура азы тывалап болза танал — киирер херексел, материалдыг азы виртуалдыг хевирде бооп болур. Киирер херексел — кижи биле компьютер аразынга харылзажырда ажыглаар херекселдерниң бир хевири, чижээ: сөзүглел киирер херексел — танал, үн киирер — микрофон, дээш оон-даа өске. Раскладка — таналда клавишалар кандыг демдектер дээш харыылап турары. Практикага раскладка биле клавиатура дээр ийи аңгы билиишкинни чаңгыс танал деп билиишкинче холуп турарын удаа-дараа көрүп болур.
Дания
Төре деңнел
Чурттакчылары
Акшазы — дани крона (DKK, уруң 208)
Дөзү
№ ... № ...
Д Д
Бии-Хем кожууну
Төөгү
1932 чылдың алды айның 16-да ТАР Чазааның үндүрген доктаалын ёзугаар Каа-Хем кожуунну (ооң төвү амгы Каа-Хем суурнуң үстүү талазында Чедер аксынга турган) үш кезекке чаргаш, Таңды болгаш Бии-Хем, Каа-Хем деп үш кожууннарны тургускан.
Пор-Бажың
Шивээге шинчилел ажылдары аңаа өрт болганын херечилээн. Кончуг чараш архитектуралыг, кожа туткан бай бажыңнар дөгере өрттенген. Эртемденнерниң санап турары-биле алырга, ону бурунгу уйгулар, Баян-Чор (Элемтиш Бильге) каган чүгле шажын ужур-дузалыг кылдыр эвес, а камгалал шивээзи кылдыр база туткан.
Чавыдак (ыры)
Ырының сөзүгели
Элегеске аян туткан Эткир үннүг тракторну Экономга кадыржаан Эрес кежээ Чавыдакты Ээй, эрес кежээ Чавыдакты
Бии-Хем кожууну
Төөгү
Бии-Хемниң девискээрин Бии-Хемниң оң талазында Севи деп суурдан эгелээш, ол-ла хемни куду бадырган. Соңгу кызыгаары Севиниң бажында орус кызыгаары болур. Севи, Хүт суурлардан куду баткаш, Өөк-Аксын эрткеш, кожууннуң девискээри хемниң солагай талазында Кара-Хаак, Черби суурларны хаара туда бээр. Оон кудулааш, Бии-Хем биле Каа-Хемниң белдиринде Хавырга (бир чамдык улус Порлуг-Даа-даа дээр) дужундан кызыгаар база катап хемниң оң талазынче кеже бээр. Тууйбу заводун таварты чоруткаш, Ээрбекти эрткеш, Баян-Колдуң адаанга четкеш, Хатты-Тайгалааш, Саян сынның эдээнде Ус суурга чедер. Барыын талакы кызыгаарның төнген черин ук доктаалда ындыг янзылыг доктааткан.
Чавыдак (ыры)
Ырының сөзүгели
Шойдан куткан ЧэТэЗэ-ге Ширик хөрзүн чымчаклайын Чолаачызы Чавыдакка Чижек-үүле чиик-ле ийин Ээй, чижек-үүле чиик-ле ийин
Меркурий
Химик даңзызы
Меркурийниң кырында сырый агаар чок. Суг чок. Узун соок дүнелер болгаш изиг хүннер болуп турар ужурунда, ооң кырының климады кончуг кадыг-дошкун. Ындыг байдалга амыдырал-чуртталга турары чөгенчиг.
Пор-Бажың
Дараазында IХ чүс чылда түрк дылдыг аймактар - уйгурларның, кыргыстарның болгаш түрктерниң аразында демисел күштелген соонда, Хемчик хемниң унун болгаш Улуг-Хемниң эриктерин дургаар 17 шивээ болгаш бир хайгаарал пунктузу туттунган.
Мен тыва мен
Мен – тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен – тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.
Бии-Хем кожууну
Төөгү
Бии-Хем кожуунну Минчит-Хүндү, Чамыяң, Сайын-Белек чагырыкчылар баштап чорааннар. Революсчу үзел дээш Сибирьже шөлүттүрген турган Феликс Кон Иркутскиден чөпшээрелдиг Тывага чорааш, ооң бир-ле дугаар ужурашкан кижизи Чамыяң, ол ынчан Бии-Хемниң чагырыкчызы турган. Ооң соонда Бии-Хемниң чагырыкчызы Лопсаң-Осур апарган.
"Даңгына" ыры
Сөзүглели
Даңгына. (ля минор, аккордтары-биле кады) Am Dm E Am Даңгына, Даңгына, Даңгына! Am A Dm Таңды-Тыва каазы сиңген силигбей. Dm Эрте шагдан тыва эрниң C Эдеришкен ынак эжи C Dm E Эргими, шолбаны, күзели.
Плутон
Плутон – планета бе азы...?
Плутон чүгле 1 биле 2 дугаар негелделерге тааржып турар. Ынчангаш чавыт планеталар санынче кирген.
Меркурий
Химик даңзызы
М
Тыва кыстың чажы
Кыс апарган уругларның чаштары өзүп кээрге, он хар ажа бергенде ийи чара өрүүр. Ийи чара өрээш орта боошкунну болза баглаар. Ол боошкуннар ийи салбак, үш салбак, дөрт салбакка-даа чедир туруп болур. Чинчилиг салбакты бажы кылып ап болур. Ол сай чаштыг бичии уруглар өзүп, улуг апарып, он чеди, он сес четкеш, ашакка баар апарганда, уругнуң чажын уругну дүгдеп айтырыпкан сөөлүнде, кудаже баарының бертинде, үш чара өрүүр.Үш чара өрээштиң, үш дугаар ортузунда ышкаш өргүннеп кылып каан чаваганы кылыр. Чаваганың бажынга ыяап-ла кызыл чинчи турар.
Мен тыва мен
Өгбелерим чуртунда Өлчей тарып иженген, Өткүт хөөмей ырынга Өөрүп талаан тыва мен.
Чавыдак (ыры)
Ырының сөзүгели
Шарыг буга кожуп алгаш Тракторга канчап деңнээр Чалгаа-шүшпең кижилерни Ээй, Чавыдакка канчап деңнээр
"Даңгына" ыры
Сөзүглели
Am Dm ОО, Даңгына! Dm Em Am Эргимим, шолбаным, күзелим.
Пор-Бажың
2007-2008 чылдарда РФ-тиң онза байдалдар сайыды С.Шойгунуң эгелээшкини-биле тургустунган "Пор-Бажың шивээзи" культура фондузу шивээ орнунга комплекстиг археологтуг шинчилелдерни эртемденнерниң, студентилерниң дузазы-биле чоруткан.
Плутон
Дөзү
П П
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)
Кайгамчыктыг интернационал — тыва улустуң ырызы. 1920-1930 чылдар үезинде тыва чоннуң ырлажып эгелээн ырызы.
Бии-Хем кожууну
Чурттакчылар
Чурттакчы чоннуң саны - 9979 кижи (2017).
Чавыдак (ыры)
Тайылбыр
Ч Ч
Чили
Шак куржаа - -4
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы
Намдары
1963 чылдың май 22-де Тыва АССР-ниң төвү Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдың 2 дугаар ортумак школазын, күрүнениң башкы институдун дооскан. Дооскан школазынга орус дыл биле литература башкылаан, 1990 чылда Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга литература секторунуң бичии эртем ажылдакчызы апарган. 2000 чылда тыва шүлүк чогаалының дугайында эртем адын камгалап алган.
18 Он бир ай
Tөрүүрүлер
10 18 18
Пюрбю, Сергей Бакизович
Сергей Бакизович Бүрбү (сентябрь 7, 1913 чыл - декабрь 27, 1975 чыл) — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу, Тываның улустуң чогаалчызы. Тыва АССР-ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. Тыва АССР-ниң күрүне шаңналының лауреады. ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазы. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи, база тыва чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи.
Көшкен булут (ыры)
Ырының сөстери
3. Оңнүүм кылдыр дошкун хатты, Чүъгүм кылдыр сылдыстарны Чүктеп алгаш, куштар сүрүп, Бодал ышкаш ужупсумза - магадаар мен.
Тыва танал
Дөс
Т Т
Бии-Хем кожууну
Экономика
Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы.
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу
Дөс
Аңгылал:Тыва сайгарлыкчы Аңгылал:Тыва чогаалчы
Рибера, Хосе де
Рибера чуртталгазында хөй хоп чугааларга таваржып чораан, чүге дизе ооң ажылдаар аргалары улуска чиктиг турган. Көвей чылдар тургузунда ол кара-бажыңнар кезип, шаажыладып турар улус боттарын канчаар алдынарын шинчилеп, оларны чуруп турган.
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14кү Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы - 2010 чылдың Декабрь 6да Индияның Дхарамсала хоорайынга тургаш 14кү Далай Ламаның бижээн Тыва чонга кыйгырыы.
Көшкен булут (ыры)
Дөзү
К К К
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Кыйгырыгның сөзүглели
Бөгүн мен дыка-ла аас-кежиктиг болдум – Тыва Республиканың Камбы-Ламазы-биле ужураштым, ол менден: “Тываның чонунга чагыг-сүме, өөредиглиг кыйгыдан киирип көрүңерем” деп, Тываның буддийжи хөй-ниитилежилгезиниң мурнундан дилег киирди. Меңээ буддийжи акы-дуңмалышкыларым-биле бодумнуң бодалдарымны үлежир арга таваржып турары дээш мен дыка өөрүп тур мен, чүге дизе бис силерниң-биле дазыл-дөстери бурунгу Наланда университеди-биле тутчуп кире берген тибет буддизмниң талалакчылары ышкажыгай бис. Ийе, шупту буддийжилер Будда Бурганның салгакчылары болур-ла болгай, а Будданың соонда кол башкывыс кылдыр Мадхьямаканың философиязын ажылдап кылып каан Нагарджуна Башкыны санап турар бис. Мооң утказын ёзугаар алыр болза, бис чаңгыс аай бис, бис чаңгыс ол-ла, ооң иштинде Гухьясамаджа [тантразын] база боттандырып турар ёзу-дүрүмнүң салгакчылары бис. Ынчап кээрге бисти салгалдар дамчып келген бурунгу аажок быжыг харылзаалар база тудуштуруп турар. Эрткен үеде, кажан мен элээди турар шаамда, кажан аныяк турар үемде, мээң чурттап келген үемде безин, Тибетке Тывадан келген эртемден – философтар чурттап чордулар. Ынчап кээрге бистиң аравыста аажок быжыг харылзаалар бар-дыр.
Бодумнуң буддийжи акы-дуңмалышкыларымга, олар тибеттер, кыдаттар, көрейлер, японнар, вьетнамнар болгаш өске-даа буддийжилер болза, мен кезээде мынча деп чугаалаар кижи-дир мен: “Бис бөгүн 21 векче кирипкен бис, ынчангаш бис 21 вектиң буддийжилери болур ужурлуг бис”. Ынчап кээрге биске амгы үениң эртем-билии херек, ооң иштинче эртем адырларын өөренип аары база кирип турар, а ол ышкаш бис буддизмни бүгү талазы-биле, ооң иштинче буддизмниң эртемге хамааржыр талазын, философияга болгаш чүдүлге-сүзүкке хамааржыр аспектилерин база өөренип көөр ужурлуг бис. Бир эвес силер буддийжи эртемни, буддийжи логиканы, буддийжи эпистомологияны (угаан-биле шинчилел теориязын) болгаш буддийжи философияны, ооң иштинде бүгү чүүлдерниң бот-боттарының аразында хамаарылгалыының дугайында буддийжи көрүштү (санскр.пратитьясамутпад) билир болзуңарза...Бөгүн дыка хөй эртемденнер ол философчу үзелдиң дугайында дыка улуг сонуургал-биле чугаалап турар болгаш ону шын деп бадыткавышаан, хүлээп ап турарлар. Ынчангаш бир эвес бис буддийжи эртемни, буддийжи эпистемологияны болгаш буддийжи философияны өөренип эгелей бээр болзувусса, ынчан бис олар буддийжи чүдүлгениң үндезиннери болуп турар деп чүвени көрүп, билип каар бис.
Бир эвес бис 21 вектиң буддистери болуксап турар болзувусса, ынчан биске буддийжи Дхарманың үндезиннерин билип алыры онзагай херек болур-дур. Ол кончуг чугула. Ынчангаш, дилеп тур мен, өөренип көрүңер. Бистиң салгал дамчып келген буддийжи ёзу-чурумувуста Канчыыр (108 ном) болгаш Данчыыр (225 ном) бар-ла болгай. Оларны Ыдыктыг деп көрүп, күңгүрбаага салып алгаш, хире-хире болгаш-ла оларга өргүл өргүп, тейлээр ужурлуг кылдыр оларга ындыг хамаарылгалыг болбас ужурлуг бис. Ынчаар кылган херээ чок! Ол номнар дээрге сөс-домаан шинчилээр ужурлуг ном-судурлар болур ужурлуг. Ынчангаш оларны шиңгээдип аларынче хөй кичээнгейден салыңар. Дараазында айтырыгларга харыылардан дилеңер: буддийжи эртем деп чул? Буддийжи концепцияларның, буддийжи философияның уткалары чүдел? Бо кончуг чугула!
Бо айтырыглар дээрге чүгле чаңгыс буддийжилерниң шинчилээр, өөренир ужурлуг чүүлү эвес-тир. Бүгү кижилерге оларны өөренип шинчилээри кончуг чугула бооп турар. Буддийжи эртем, ол ышкаш материалдыг, даштыкы делегейниң дугайында эртем-биле бир дөмей, универсалдыг болуп турар. Буддийжи концепциялар, квантылыг физиканың концепциялары ышкаш, бүгү талазы-биле ужур-дузалыг болуп турар. Ону билири чугула-дыр, ынчангаш ол дугайында силерге чугаалаксааным ол.
Нүгүлдүг эш-өөр
2. Сөс кырында дузалажыр эш
13 Он бир ай
13 Он бир ай чылдың дугаар хүнү.
Чили
Дөс
Ч Ч
Рибера, Хосе де
Чуруктарының тематиказы аңгы-аңгы: античность, Ветхий, Новый завет, богда улустуң чуртталгазындан сценалар.
Караваджизм угланыышкынның чурукчу аргаларын ажыглап чуруп чораан.
Пор-Бажың
100 хире чыл болгаш, хөлдүң адаанда меңги дош эриирге, Тере-Хөлдүң суунга Пор-Бажың шивээзи алзыптар деп, эртемденнер санаан.
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Кыйгырыгның сөзүглели
Кажан чугаа чүгле өөредилге дугайында чоруп эгелээр болза, ынчан буддийжи эр-даа, кыс-даа хелиңнер-биле анаа карачал кижилерниң аразында ылгал чок болур, а карачал чон ортузунга эр кижи-биле кыс кижиниң, аныяк-даа, кырган-даа кижилерниң аразында ылгал чок болур. Бис шуптувус буддийжи билиглерни шиңгээдип алырынче улуг кичээнгейни салыр ужурлуг бис. Ооң дугайында силерге чугаалаксаан чүүлүм бо чүве.
2013 чыл
2013 чыл (2013 он, бурят: 2013 жэл, 2013 год) — бо чыл.
Мен тыва мен
Аймак чоннар бүлези Акы-дуңма найыралдыг, Депшилгеже чүткүлдүг Демниг чурттуг тыва мен.
"Даңгына" ыры
Салдар
Тыва дыл кырынга бир дендии шынарлыг ырыларның бирээзи. 90чч. "Хөгжүмнүг байыр" деп теле-дамчыдылгага бо-ла чагыдып, салыр ырыларның бирээзи. Ынчалдыр чонга ол ыры алдаржаан.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның Чогаалчылар Эвилели (1942 – 2012 чч.) 70 харлап турар.
Кыска тайылбыр
2012 чылда ТЧЭ-иң 70 харлан ою дээш, элээн көвей саналдар, планнар киирген. (Улаштыр долдурар)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1942 ч, октябрьның 10-да Тываның Чогаалчылар эвилели тургустунган (На земле тувинской. – Кызыл, 1982. – с. 37; Люди и события. Год 2002. – Кызыл, 2001. – с. 59-62), 70 чыл ою.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Хоозун сөстер-биле ол кижиниң найыралын чаалап аар, бодунче тыртып аар.
- Ылап-ла дузалажыр үе кээрге чок боор.
"Даңгына" ыры
Дөзү
Д Д Д
"Ок чүгүртүрү"
Утказы: долгандыыр олуттааш, адышка өй кандыг-бир чүвени (кажык, чүстүк, сырга) оорга арты-биле шуутчуп, тывар ужурлуг кижиден чажырып ойнаары. Бо оюн «шиидиглиг» (тыппаанда ыр ырлаар, чечен сөс, дүрген чугаа, хөөмей ыдар) болганда, хөлчок солун болгаш хөглүг.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1922 ч, январьның 1 (1979 ч.к.д.) Алексей Агбаанович Хуурак – тыва чогаалчы, артист (Люди и события. Год 2002. – Кызыл, 2001. – с. 6-7), 90 хар.
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы
Намдары
Амгы үеде ТДЛТЭШИ-де улуг эртем ажылдакчызы.
Бии-Хем кожууну
Үндезини
Б Б Б
2013 чыл
2013 2013 Аңгылал:Үе Аңгылал:Чылдар
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)
Ырының сөзүглели
Кадагааты каргызынга Качыгдадып чораан арат, Качыгдалдан чарып алган Кайгамчыктыг Интернационал.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1912 ч, февральдың 17 (1961 ч.к.д.) Василий Людупович Эренчин, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (По страницам истории Тувы. – Кызыл, 1972. – с. 27-31; Люди и события. Год 2002. – Кызыл, 2001. – с. 15-20, на тув. яз.), 100 хар.
1942 ч, марттың 14 (1994 ч.к.д.) Владимир Седипович Серен-оол – артист, шүлүкчү, драматург (Люди и события. Год 2002. – Кызыл, 2001. – с. 27-30), 70 хар.
Пюрбю, Сергей Бакизович
Намдары
Сергей Бүрбү 1913 чылдың сентябрь 7-де Таңды-Тываның Бээзи кожууннуң (ам болза Улуг-Хем кожууну) Эъжим сумузунуң Одуруг-Аксынга төрүттүнген. Бичиизинде хүрээге хуурактап тургаш таңгыт бижик-биле танышкаш, улаштыр моол бижикти өөренген. Кызыл хоорайга эге школаны дооскаш, 1928 чылда Ленинградта Соңгу чүк улустарының институдунуң ажылчын факультединге өөренген. 1932 чылда Герцен аттыг башкы институдунуң чанында Советтиг Чөөн чүктүң биче буурай улустарының курстарының башкы салбырын база дооскан.
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы
Чогаадыкчы ажыл-агыйы
Чогаал ажылын 1990 чылда эгелээн. С. Сарыг-оолдуң, С. Сүрүң-оолдуң, Ю. Күнзегештиң (Кюнзегештиң), М. Доржунуң, К. Черлиг-оолдуң, А. Даржайның чогаалдарының дугайында сайгарылгаларны, чүүлдерни "Улуг-Хем", "Башкы" сеткүүлдерге, "Шын", "Тываның аныяктары" солуннарга чырыткан. Таңгыт судурларны тыва дылче очулдурар талазы-биле "Ринчен-Самбо" деп очулга бөлүүнүң кежигүүнү.
1999 чылдан бээр Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүүнү.
"Национал ёзу-чаңчылда кадагалаарынга болгаш Россия чоннунуң чаңгыс эвин быжыглаарынга улуг үлүг-хуузу дээш" деп Россия чоннарының Ассамблеязының Диплому-биле шаңнаткан.
Нүгүлдүг эш-өөр
3. Багай сеткилдиг мактаар эш-өөр
Рибера, Хосе де
Сөөлгү чылдарын Неаполь чоогунда бир суурга чааскаан чурттап эрткен.
Батальон
Дөс
Б Б
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Кыйгырыгның сөзүглели
Бир эвес материалдыг делегей дугайында чугаалаар болза, бистиң аравыста улуг хемчээлдиг девискээрлер бисти чара кирип турар, ынчалза-даа чүдүлге-сүзүүмде, сеткил-сагыжымда, угаанымда мен кезээде силерни бодап турар мен. Силерниң чуртуңарга чораан мен, бөгүнге чедир безин ооң дугайында дыка тода сактыышкыннар мээң сеткилимде артып калган. Мөргүлдер номчуп тура, силерни үргүлчү сактып кээр-дир мен.
Тыва кыстың чажы
Ынчангаш «кызыл чинчи баштаңгыдан чыда калбас» деп болза тывалар кызыл чинчини аажок хүндүлээр. Ийи талазынга чажынга чалаа-кара турар, чалаа-кара уругнуң чажынга улай өрээштиң, өрүп бадырып каан кара хендир болур. Кара хендирни курлакты эртир өрүп бадырыпкан. Адаан эрттир салбактап каар. Ынчангаш ол кара хендирлиг салбактыг чажын хэрээжен кижи куру-биле каттай куржанып алыр. Ол ажыл херээнге шаптыктавазы-биле кады куржанып алыр. Ол чашты хүннүң болза өөрүп турбас. Ынчангаш дүне-даа болза, ол чалаа-каразы сыртыкка кады хонар. Ооң соонда улустар дөртен хар ажып улгады бергенде, ам бажын ажаап, чалаа-каразын кылыр үези эртип, арай кырый берген үезинде, улустуң, харын ам чамдык улус элээн чоруур. Чамдык улус чажын болза кыскаладыр кулактың адаандан кылдыр кыргып каааптар чажын. Кыргып каан чажының чалаа каразын ам эң-не ынак уругларынга болза белекке бээр. А кыргып каапкан чажының дүгү-биле, тыва улустар ол дүктү болза октавас. Өгнуң кырынга азы базырыынга болза каттай эжип алырга, кончуг чараш кара болуп, кижиниң чажының дыка оңмазын болза тывалар эскерип чораан.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Багай сеткилдерин болгаш багай кылган чүүлдерин деткиир.
Тыва кыстың чажы
А ооң сөөлүнде ол кижиниң бажының дүгүн узатпайн кыргып чорааш ажаап чорда, улуг апаргаш алдан хар ажа бергенде, ам шуваганчы апарган узун баш эдилей албас, бажын ажаай албас болуп кырый, азыралга кире берген үеде, аал ишти чыглып алгаштың шай хайындырып шайлааштың, кырган кижиниң бажын ам дөңгүрертир кыргыыр. Ынчан ам дөңгүр баштыгтан эгелээш херээжен кижи шуваганчы деп атты эдилей бээр. База-ла алгап йөрээп тургаш кыргып каар. Ол кижиниң бажын ынчангаш бичии уруглар көргештиң, ада-иезин кырган-авам кырган-ачам ийилээн, ийи ашак кижи-даа ышкаш деп бичии уруглар эскерип чугаалажып чорааннар. Ынчангаш тыва улустар бо-ла езулалдарны эрте бурунгу шагдан тура сагып чорааны солун-тур.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Эки сеткилдерин болгаш эки кылган чүүлдерин деткивес.
Тыва кыстың чажы
Кескен чаш дүгүн өртедиир азы кижи тыппас черлерге чажырар чаңчыл бар.
Пюрбю, Сергей Бакизович
Намдары
Бичиизинде хөлечиктеп чоруп турган. Ол ТАР-ның культура яамызынга, ном үндүрер черге, Тываның революстуг партиязының Төп Комитединиң аппарадынга, ТАР-ның Чазааның чанында уран-чүүл талазы-биле комитеттиң даргазынга, 1942 чылда тургустунган ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазынга ажылдаан. 1948 чылда сталинчи репрессияга таварышкаш, актыг черге 1954 чылга чедир хоругдаттырган. Дараазында чылдарда Шагаан-Арыг школазынга директорлап, өөредилге номнарының очулдурукчузу, Улусчу чогаадылга бажыңының директору болуп, Тываның хөгжүм-шии театрының чогаал килдизин эргелекчилеп ажылдаан.
Тыва кыстың чажы
Дөс
Т Т
Нүгүлдүг эш-өөр
- Бодунуң караанга мактаар.
"Ок чүгүртүрү"
О О О
Пор-Бажың
Дөзү
Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыы"
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1952 ч, апрель 2 (1996 ч.к.д.) Михаил Монгушевич Дуюнгар – чогаалчы, 60 хар.
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)
Ырының сөзүглели
Иштикиниң эзергээнге Эзергэдип чораан арат, Эзергэктен чарып алган Энерелдиг Интернационал.
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Кыйгырыгның сөзүглели
2010 чыл, декабрь 6. Дхарамсала, Индия.
Пор-Бажың
Дөзү
П
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)
Ырының сөзүглели
Бөмбүрзектиң кырынайга Бүдүүлүкке чораан арат, Бүрүн эрге тыпсып берген Бүзүрелдиг Интернационал.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1927 ч, апрель14 (1974 ч.к.д.) Биче-оол Лопсан-Серенович Ондар – чогаалчы, 80 хар.
Ыдыктыг Ачыты Башкы 14 Далай-Лама Тензин Гьятцонуң Тываның чонунга кыйгырыы
Дөс
Ы Ы
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)
Ырының сөзүглели
Үлетпүрчин тараачынның Үнүп турар хувускаалын Үргүлчү-ле баштап турар Үш-ле дугаар Интернационал.
К К
Нүгүлдүг эш-өөр
- Артынга бактаар.
21 Дөрт ай
21 Дөрт ай - часкы үениң ортаа хүннериниң бирээзи.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1947 ч, апрель 30 Маадыр-оол Бартыштанович Ховалыг – чогаалчы, альпинист, 60 хар.
21 Дөрт ай
Дараазында хүн
Аңгылал:!Main category
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1932 ч, май 7 Бригад Санчаевич Дупчур – РФ-тиң литература болгаш уран-чүүлдүң Күрүне шаңналының лауреады (1972), сураглыг даш чонукчузу (Мелодия в камне: Библиогр. указ. – Кызыл, 1998. – с. 24-28), 75 хар.
1937 ч, май 9 (1995 ч.к.д.) Делгер-оол Айдын-Хооевич Ооржак – башкы, бичии уруглар чогаалчызы, 70 хар.
1917 ч, май 10 (1990 ч.к.д.) Феликс Шаажан-Хооевич Сегленмей – чогаалчы, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, 90 хар.
1932 ч, май 19 Дандар-оол Дыртыкович Сарыкай – чогаалчы, РФ-тиң ЧЭ кежигүнү, 80 хар.
1922 ч, июль 15 (1993 ч.к.д.) Куулар Мунзукович Аракчаа – чогаалчы, журналист, 90 хар.
Рибера, Хосе де
Демдеглелдер
Р