cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жуань-жуань
Жуань-жуань төрезиниң читкени
552 чылда Анахуаньның ордузунче хеп-хенертен түрктер халдаан, Анахуань түрктерге алыспас дээш бодунуң амы-тынынга четкен. Анахуаньның оглу Яньлочень, Анахуаньның улуг акызы Дынчжу Сыли, Куди дээр оглу биле, хамык чонун чыгаш Ци күрүнениң кызыгаарынче көже берген. Эрги чуртунга артып каан бүдүн чон Дынчжу Сылиның Тйефу деп оглунга хаан деп атты берген.
553 чылда, Ци төрениң Вынь-сюань деп хааны Дынчжу биле ооң Куди деп оглун соңгу чүкче үдеп чортупкан. Үр-даа болбаанда Тйефаны кидань аймактың улузу өлүрүп каан. Хамык беглер Дынчжуну хаан ширтээнге олурткан. Дынчжу үр-даа хаан болбаанда Афути деп кижиге хамык улузу-биле өлүрткен. Хамык беглер ам Кудини хаан кижи деп чарлаан. Ол-ла чылын түрктер жуань-жуань аймааның улузунче халдап кирген. Куди хамык улузу-биле Ци күрүнениң чуртунче дезипкен. Ци күрүнениң хааны Вынь-сюань шерии-биле жужаннарны уткуп хүлээп алган. Кудини хаан дүжүлгезинден ойтур октапкаш Анахуаньның оглу Яньлоченьни хаан кылып каан. Яньлочен улузу-биле Ма-и-чуань хоорайга чурттап олуруп алган, кыдат хаан оларга аъш-чем биле торгу пөстер берген. Оон Вынь-сюань боду түрктерни сүрүп шерии-биле Шо-фанга четкен. Ци күрүнезинге хоргадал алган жужаннар Вынь-сюаньның албатызы апарган.
554 чылдың үш айда Яньлочень кыдаттарга чагыртпайн барган. Вынь-сюань албан-на боду шерии-биле жужаннарже үнүпкен, ынчан жужаннар чылча шаптырган. Яньлочен оглу-биле кады соңгу чүкче көже берген. Ол-ла чылын дөрт айда Яньлочень шерии-биле  Сы-чжеу можуже халдап кирген. Ци төрениң хааны Цзинь-яндан үнгеш Хын-чжеу можуда  Хуан-гуа-дуй хоорайга четкен. Ол үеде жужаннар тарай берген боорга ол кижи шериин-биле дедир ээпкен.
Дараазында, 555 чылда жужаннар түрктер-биле элээн каш катап чаалашкан, түрктерге чылча шаптыргаш олар бичии када Барыын Вэй күрүнениң чуртунга кыстынып алган турган. Ол-ла чылын муң өреге Барыын Вэй күрүнеден дезип үнгеш Гуань-чжунче дезип көже берген. Жуань-жуаньнарның ол чурттан дезип үнер чылдагааны турган. Түрктер жужаннардан коргар турган. Бир эвес Барыын Вэй күрүнезинче дескен жужаннар кыдаттар-биле сүлчежип алыр болза, жуань-жуань аймактың улузунга күш кирер, оларның сүлдези бедий бээр. Мындыг чүве болганда түрктер кыдаттардан: “чуртуңарда бар жужаннарны биске беривиттиңер” деп дилээн. Барыын Вэй күрүнениң Вынь-ди деп хааны түрктерниң аайынга турган. Ынчангаш чурт иштинге турган жужаннарны тудуп, хүлүп алырга 3 муң хире кижи болган. Туттурган улусту Чанъянь хоорайга түрктерниң элчининге хүлээдип берген. Түрктер ол хамык улусту хоорайның Барыын Эжиинден үндүргеш, үнгелек-ле доп-дораан дөгере улустуң баштарын үзе кезип шаажылаан. Назы-хар четпээн улуска хол дегбээн, беглерниң паштанчыларынга болгаш чалчаларынга база хол дегбээн.
Шак ынчалдыр жуань-жуань төрези кырлып читкен.
Үндезини
Аңгылал:Төөгү
Бокска Россия чемпионады 1997
Бокска Россия чемпионады 1997 чылда Пермьге август 4-ден август 10-га чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 1997 году Аңгылал:1997 год в боксе Аңгылал:Август 1997 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Перми
Рембрандт
Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606—1669) — голланд чурукчу, сииликчи, өңнер ылгаарының улуг мастери, голланд живописьтиң алдын чүс чылының шылгараңгай төлээлекчизи. Ол бодунуң чогаалдарында кижиниң сагышсыраарының бүгү спектрын тулган сагыш-сеткил хайныышкыны-биле үндүр сиилбип, ооң мурнунда чурулга уран чүүлүнге турбаан чүүлдү ол боттандырып шыдапкан. Рембрандтың ажылдары, жанр талазы-биле онза янзы-бүрү, көрүкчүге кижиниң сагышсыраарының болгаш минниишкиннериниң үе чок сагыш-сеткилиниң делегейин ажыдып турар.
Өөреникчи чылдары
Рембрандт Харменсзон («Хармен оглу») ван Рейн 1606 чылдың июль 15-те шыдалдыг дээрбе ээзи Хармен Герритсзон ван Рейниң хөй уруглуг өг-бүлезинге Лейденге төрүттүнген. Авазының өг-бүлези Нидерланд революцияның соонда безин католик чүдүлгеге шынчызын кадагалап турган. Лейденге Рембрандт университеттиң латин школазынче барып турган, ынчалза-даа ооң эң-не улуг сонуургалы - живопись турган. Ол 13 харлыг турда, чурулга уран чүүлүнге өөренип алзын дээш, католик чүдүлгелиг лейден төөгү живописези Якоб ван Сваненбюрхче чортупкан. Сваненбюрх чурулгазының хевири-биле Рембрандтың чогаадылгазынга улуг салдар чедирбээн.
1623 чылда Рембрандт Амстердамга Италияга төөгү, мифология, библей угланыышкыннарлыг стажировканы эрткен Питер Ластманга өөренип турган. 1627 чылда Лейденче эглип келгеш, Рембрандт эжи Ян Ливенс-биле хууда ажылдаар черин ажыткаш, өөреникчилер чыып эгелээн. Каш чылдар дургузунда ол ат-алдарлыг апарган.
Ластманның болгаш караваджистерниң салдары
Ластманның чуруттунарда шокарга база үрмектээринге хандыкшылы аныяк чурукчунуң чогаадылгазынга улуг салдарны чедирген. Ластманның салдары ооң бирги кадагалаттынып арткан чогаалдарында илдең — «Побиении камнями св. Стефана» (1629), «Сцене из древней истории» (1626) болгаш «Крещении евнуха» (1626). Ооң бышкан ажылдары-биле деңнээрге, олар кайгамчык өңгүр,ында чурукчу боттуг делегейниң үүрмек кезектерин кызымаа-биле ушта бижиирин оралдашкан. Библей төөгүнүң экзотиктиг байдалын болдунары-биле ылаптыг кылдыр дамчыткан. Аянныг хөөннүг байырлал байдалын тургузар колдуу шупту маадырлар көрүкчүнүң мурнунда нарын, аар өртектиг кылаңнааш чүүлдерлиг каас хептиг турарлар («Аллегория музыки», 1626; «Давид перед Саулом», 1627).
«Товит биле Анна», «Валаам биле ослица» — ол үениң түңнел чогаалдары  чурукчунуң бай чогаадыкчы бодалын көргүзеринден аңгыда, ооң маадырларының дүшкүүрлүг сагышсыраарын болдунары-биле тода кылдыр дамчыдарынче чүткүлүн көргүскен. Барокконуң өске мергежээн улузунга дөмейлежип, ол сагыш-сеткил дамчыдарда, өңнерниң күштүг аңгылалының утказын билип эгелээн. Ооң чырык талазы-биле ажылдаар башкылары утрехт караваджистер артпышаан, ынчалза-даа ол хөй кезиинде Италияда ажылдап турар немец Адам Эльсхаймерниң чогаалдарынга даянып турган. Рембрандтың эң-не караваджист хөөн-биле күүсеттинген пөсте чуруктары— «Притча о неразумном богаче» (1627), «Симеон и Анна в Храме» (1628), «Христос в Эммаусе» (1629).
Чурукчу бодун бодунуң ажылдаар черинде чогаалын чуруп турар үезин чуруп көргүскен  «Художник в своей мастерской» (1628; автопортрет хире) деп чуруу база бо бөлүкче хамааржып турар. Чуруктуң хемчээли ооң бирги планынче салдынган; ажыл чоруттунуп турар пөсте чураан чурук чанынга автор карлик дег көстүр.
Лейденде чурукчунуң ажылдаар чери
Рембрандтың чогаадыкчы допчу-намдарының шиитпирлеттинмээн айтырыгларының бирээзи - ооң Ливенс-биле уран дөмейлешкээ. Кады ажылдавышаан, олар чаңгыс удаа эвес чаңгыс ол-ла сюжетти ажылга ап турганнар, чижээ, «Самсон биле Далила» (1628/1629) азы «Воскрешение Лазаря» (1631). Чамдык кезээнде иелээн ол үеде бүдүн Европаның шылгараңгай чурукчузы Рубенсче тырттылып турганнар. Чамдыкта Рембрандт Ливенстиң уран тывыштарын үлегерлеп ап турган, бирде-бирде ол чүүл шуут дедир-даа турган. Шак ол чылдагаан-биле 1628—1632 чылдарда Рембрандт биле Ливенстиң ажылдарының ылгалы уран чүүлдүң эртемденнеринге билдингир бергелерни тургузуп турар. Ооң сураглыг ажылдарының бирээзи — «Валаамова ослица» (1626 г).
Бодунуң стилин бүдүргени
Амстердамче көшкени - Рембрандтың допчу-намдарынга арынның шимчээр мимиказын аңгы шинчилээн эр, кыс баштарның этюдтарының тывылганы болур. Ол улуг эвес чогаалдар, кедизинде шын эвес чурукчунуң ада-иези кылдыр билдинип турган, Рембрандт-портретистиң ёзулуг өөредии апарган. Шак Именно портреттиг живопись ол үеде чурукчуга заказтарны амстердам шыырак бюргердерден чыып, хөй ашка ажылдап аарын болдуруп турган.
Амстердамга турган чылдарында Рембрандтың чогаадылгазында көскү черни автопортрет жанры эжелеп турар. Ол бодун фантастиктиг хептер кеткен болгаш ужуру билдинмес  байдалдарга чуруп тургаш, ол бодунуң уран чүүлүнүң хөгжүлдезиниң чаа оруктарын ажыткан. Чамдыкта этюдтарның чурукчу-биле каас-коя чөөн хептер-биле кедиртинген улуг назылыг маадырлары ооң чогаадылгазы таварыштыр библей персонажтарже хуула берген; «Иеремия, оплакивающий разрушение Иерусалима» (1630) шак-ла ындыг бодалга алыскан. Фридрих-Генрих Оранның штатгальтеринге ол Рубенстиң хөй фигуралыг гравюралары-биле хөөн кирген «Воздвижение креста» (1633) болгаш «Снятие с креста» (1632/1633) деп ийи эжеш пөсте чурукту чуруп берген.
Амстердамга чедиишкини
Слава о Рембрандт - кайгамчык чурукчу деп сураг чугаа дугайында как о незаурядном мастере распространилась по Амстердамга ооң   кичээнгейлиг хирургтар көрүкчүже удур паралельдиг туруп албаан, ол үениң портрет живопизинге ол хүлээттинген турган, а бөлүк портредин «Урок анатомии доктора Тульпа» (1632) төндүрген соонда тарай бергеню на котором внимательные хирурги не были выстроены в параллельные ряды обращённых к зрителю голов, как то было принято в портретной живописи того времени, а пирамид тургузуунда, шупту киржикчилерни психологтуг тала-биле чаңгыс бөлүкче тудуштурганы, шыңгыызы-биле хувааттынган. Арын бүрүзүнүң мимиказының байы болгаш өңнер ылгаарының драматиктиг ажыглалы, чурукчунуң чогаадылгазының бышкан үезиниң дугайында херечилеп, чылдар дургузунда дуржулгазының түңнелин көргүскен.
Амстердамга бирги чылдары -  Рембрандтың чуртталгазында эң-не аас-кежиктиг болган. 1634 чылда Саския ван Эйленбюрх-биле өгленгеш, бай-шыдалдыг бюргерлерниң чаагайжыткан тускай бажыңнарынче эжикти ажыткан. Оларның санынче Саскияның ачазы - Леуварденниң бургомистр и база кирип турган. Заказтар олче бот-бодунуң соондан улаштыр дүжүп бадып турган; беженден эвээш эвес портреттерниң бижиттинген үези - Рембрандтың Амстердамга баштайгы үези. Ылаңгыя аңаа консервативтиг меннониттер хандыгып турган.меннонит сургаалчы Корнелис Анслонуң, безин Вондел боду шүлүктеп мактаан , ийи дакпыр портреди эвээш эвес чугаа-соотту үндүрген. Рембрандтың материалдыг байдалы хуу чаагайжыткан тускай бажыңны садып ап, антикварлардан уран чүүлдүң чүүлдерин садып, ону каастап долдурар арганы берген (см. Дом-музей Рембрандта). Ында чүгле итальян чурукчуларның чуруктары, гравюралары эвес, а антиктиг скульптура, боо-чепсек, хөгжүм херекселдери бар. Мурнундагы шылгараңгай чурукчуларны шинчилээрде, ооң Амстердамдан чорууру албан эвес турган, чүге дизе ол үеде хоорайга мындыг шедеврлерни:  Тицианның «Джероламо Барбаригонуң портреди»-н, Бальтазаре Кастильонениң портредин, Рафаэльдиң салбактарын көрүп ап болур турган.
Ол чылдарның эң-не чугула портреттеринге Саскияны чураан чуруктар — чамдакта бажыңда орунда чыдар, чамдыкта каас хептерлиг (кассель портрет, 1634) болгаш театрыжыткан хевирлердк («Саския в образе Флоры», 1634). 1641 чылда оларның оглу Титус төрүттүнген; база үш ажы-төлү чажында бүрлү берген. Чурукчунуң Саския-биле өгленген чылдарында чурттакчы күжү хөй болганы «Блудный сын в таверне» (1635) деп чурукта тодазы-биле илереттинген. Бо алдаржаан ажылдың иконографиязы библей притчада  улчумал оолдуң будалганының дугайында моралдыг чуруктарындан үнген.
Саския оглу төрүттүнгенинден бээр бир чыл болганда, чок болган. Оон Рембрандтың чуртталгазында үзүктел чок хуу когаралдар үези эгелээн.
Итальяннар-биле диалог
Рембрандт-биле улуг итальян чурукчуларның чогаадыкчы диалогунче чүгле портрет ажылдары айытпайн турар, а чурукчунуң даштыкы эффектилерже сагыш салыышкынын көргүскен база ол тала-биле Италияга барокко үезиниң мастерлериниң чогаалдары-биле бир дөмей мифологтуг болгаш библей темаларлыг хөй дүрзүлерлиг чуруктары айтып турар. Ат-сураглыг «Даная» (1636/1643) бүдүнү боду чайыннаан. «Похищение Европы» (1632) болгаш «Похищение Ганимеда» (1635) — база итальян живописьтиң анаа сюжеттери — Рембрандт-биле, бирээде, голланд пейзаж, ийиде - хажыышкынныг коргуштуг арнын дырыштырган чаш уруг кылдыр тоолчаан аныяк чараш оолдуң ирониктиг тайылбыры киирдинген кылдыр чаартынган.
Ластман-биле ажылдап чораан чылдарында ышкаш, Рембрандтың чогаадыкчы боданыышкыны чедир ажылдап кылдынмаан иконографиялыг библей сюжеттерни негеп турар. «Пир Валтасара» (1635) деп чурукта персонажтарның арнында   ёзулуг коргуушкун чуруттунган, сеткилге арткан дүвүрээзин сценада шииниң чырыдыы-биле күштелип турар. Оон чыда калбас  «Жертвоприношение Авраама» (1635) — агаарда көжүй берген бижек сценага тырттырган чуруктуң чайгаарын дыңзыдып турар. Мюнхенден ол композицияның шору орай версиязы — Рембрандтың чуруктарын ооң өөреникчилериниң шынарлыг хоолгалаанының чижээ.
Рембрандт чырык болгаш хөлегениң эффектилерин ооң хөй чуруктарынга көргүстүнген офортарга («Христос перед Пилатом», 1636) ажылдап кылып турган. Ооң дараазында чуртталгазының дургузунда офортар Рембрандтка живопиське бодаарга, эвээш эвес орулганы киирип турган. Офортист кылдыр ол кургаг ине, шимченгир штрих база узамдыгар техника ажыглалы-биле алдаржаан.
«Дүнеки хайгыыл»
Бөлүк портреттиң Нидерланд хувискаалдың шериг сактыышкыннары-биле ол хире дидим холбаазы чамдык чагыкчыларны коргуткан. Рембрандтың биографтары  «Дүнеки хайгыыл»-дың буураашкынының (ылаңгыя 1940 чылдарга чедир карарган лак-биле чажырттынган чаартылгазы алган чазыглыг ады) чурукчунуң дараазында ажыл-агыйынга кайы-хире салдарлыг болганын маргыжып турарлар. . «Дүнеки хайгыыл»-дың төөгүзүнүң конспирологтуг версиязы британ режиссёр - Питер Гринуэяның  «Ночной дозор» (2007) база «Рембрандт. Я обвиняю!» (2008) деп фильмнеринде кирген.
Амстердам чоннуң Рембрандтка соой бергениниң чылдагааннар кандыг-даа турган бол,  хөөннер өскерилгениниң түңнелинде, ооң алдарының читкени болгаш чоорту ядаралынга чедирген. «Дүнеки хайгыыл»-дың соонда  Рембрандтың ажылдаар черинге ийи-чаңгыс өөреникчилер арткан. Ооң эрги өөреникчилери,  биеэги Рембрандтың кандыг-бир талазын алгаш, сайзыраткаш, башкызынга бодаарга, элээн  чоруу чогунгур база херек чурукчулар апаргылаан. Бо хамаарылга талазы-биле Говерт Флинк көскү, 1630 чылдарның Рембрандтың чуруктарының даштыкы бравурлуун тергиин кылдыр өөренип алган Лейденец Герард Доу — Рембрандтың бирги өөреникчилериниң бирээзи — бүгү чуртталгазында Ластманның 1626 чылдың "Аллегории музыки" дээн ышкаш чуруктарының эстетиказының салдарынга алзы арткан. 1640 чылдан тура ажылдаар черге ажылдап келген Фабрициус көстүп чыдар делгем-биле туралыы-биле шенеп турган база Делфтеге улуг чедиишкин эккелген чырыткан кол өңнерни ажылдап кылып турган.
То, что в продолжение 1640 чылдардан тура Рембрандтан чагыкчылары хая көрнүп, өөреникчилери каапкаш чоруп турганы "Дүнеки хайгыыл"-ның чаңгыс аай эвес үнелээшкининден эвес, а ооң эге чылдарында элээн туралыг турганы - живопись модазының бичиилеп үүрмектээринче чайгылганы болган. Чогаадыкчы хөгжүлдезиниң логиказы чурукчуну дорт дедир талазынче чорудуп турган. Чылдар эрткен тудум ол кол өңнүң шупту детальдарында көстүп турар салбактың дидим өгээшкиннеринге болгаш чырык биле хөлегениң чидиг аңгылалынга хандыкшаан.
Шилчилге үези
1640 чылдарда Рембрандтың  хууда чуртталгазының дугайында медээлер эвээш кадагалаттынган. Ол үениң өөреникчилеринден чүгле Дордрехттен Николас Мас сураглыг. Чурукчу ооң мурнунда ышкаш бай чуртталгазын уламчылап турган хире. Калган Саскияның өг-бүлези ооң өнчүзүн Рембрандт канчаар чарыпканынга таарзынмайн, амыр-дыш бербейн турган. Титустуң ажаакчызы Гертье Диркс, ону өгленир деп аазаашкынын күүсетпээнинден судче берген; на него в суд за нарушение обещания жениться; ол херекти таарыштырар дээш, чурукчу бодунуң акша хавын кактаар ужурга таварышкан.
1640 чылдарның төнчүзүнде Рембрандт аныяк бажыңының ажылдакчызы Хендрикье Стоффелс-биле таваржы берген. Ооң овур-хевири ол үениң портрет ажылдарында көстүгүлээн: «Флора» (1654), «Купающаяся женщина» (1654), «Хендрикье у окна» (1655). 1654 чылда олар ийиден Корнелия деп уруг төрүттүнерге, Хендрикьени "бачыттыг өгленишпейн харылзажылга" дээш орулга чөвүлели судтаан. Бо чылдарда Рембрандт кайгамчык национал азы бүгү кижи төрелгетен дугайында дыңналыр  темалардан чайлаан. Ол үениң живопись ажылдары хөй эвес. Ян Сикс (1647) бургомистрниң база өске-даа эргелиг бюргерлерниң гравирлеттинген портреттери-биле чурукчу үр үе дургузунда ажылдап турган. Шупту аңаа билдингир гравировканың аргаларын, техникаларын «Христос, исцеляющий больных» азы 100 гульденге XVII векке эң улуг өртекке саттынган "Лист в сто гульденов» деп аттыг  хынамчалыг кылдынган офортуң бүдүрүлгезинге ажыглаан. Бо офорту-биле, чырык-биле хөлегениң магаданчыг оюнунуң нарыны-биле оө чеди чыл ажылдаан, 1643 чылдан 1649 чылга чедир. 1661 чылда 1653 чылда чогааттынган «Три креста» (төнмээн) деп офортунуң ажылы уламчылаан. Амыдыралының хилинчектиг чылдарында дүгдүнчек булуттарлыг, күштүг киткээшкинниг хаттыг база ол ышкаш Рубенс болгаш Сегерстиң чаңчылында романтика сиңниккен хөлзээн бойдустуң ындыг хевирлиг атрибутары чурукчунуң кичээнгейин хаара туткан. Рембрандтың реализминиң эртинелеринге 1646 чылдың «Зимний пейзаж» хамааржыр. Ынчалза-даа Рембрандт-пейзажистиң уран ажылының бедии кылдыр чүгле живопись ажылдары эвес, а  «Мельница» (1641) биле «Три дерева» (1643) дээн ышкаш чуруктар болгаш офортар хамааржыр. Ол бодунга өске чаа жанрларны шиңгээдип алгылаан — натюрморт (чер куштуг база бустунган эъттерлиг) болгаш аът портреди (харын, ниитизиниң саналы-биле, аъттар Рембрандтка кажан-даа бүтпейн турган).
Бо чылдарда бажың чуртталгазының хүн-бүрүде болуушкуннары поэтиктиг тайылбырны алгано, 1645 биле 1646 чылдарда ийи «Святых семейства» кандыын көргүскен. Ооң-биле кады «Поклонение пастухов» (1646) болгаш «Отдых на пути в Египет» (1647) чуруктар Рембрандтың өг-бүле чуртталганың бүдүүлүк тургузуун идеализастаарынга тыптып келген угланыышкынының дугайында чугаалап болур. Бо ажылдар төрелдер аразында чоогунуң чылыг минниишкиннер, ынакшыл, кээргел-биле чылыттынган. Ында чырык, хөлегелер өңнери ооң мурнунда турбаан янзылары-биле байаан. Колорит тускай чылыг, имистелчек кызыл болгаш алдын-хүрең өңнер-биле колдаан.
Рембрандтың орай үези
1653 чылда эт-хөреңги талазы-биле бергелерге ьаваржып, чурукчу колдуу шупту бодунуң хөреңгизин оглунга берипкен, ооң соонда 1656 чылда бодунуң хоозуралының дугайында чарлаан. 1657—1658 чылдарда бажың болгаш хөреңгизиниң дегере садыышкынының соонда,(Рембрандтың чогаадыкчы чыындызының солун каталогу кадагалаттынган) чурукчу Амстердамның кыдыы, еврей кварталче көшкен, аңаа амыдыралының арткан кезээн эрттирген. Ол чылдарда аңаа чоок кижи Титус болуп турган хевирлиг: чүгле ооң чуруктары эң хөй санныг. Чамдыктарында ол тоолчургу тоолдан тажы-даа болу бээр, өскелеринде - хүн херелдеринден аргыттынган ангел. Смерть Титуса в 1668 чылда Титустуң өлүмү чурукчуга салым-чолунуң сөөлгү согуушкуннарының бирээзи болган; бир чыл эрткенде ол боду чырык өртемчейден чарылган. 1650 чылдарда чогаадылгазының ылгавыр демдээ — улуг хевир-дүрзүлүг чуруктарының тода болгаш ханы уткалыы. Аңаа хамааржыр чурук 1653 чылда сицилий Антонио Руффо аристократка чуруттунган «Аристотель с бюстом Гомера», 1653 чылда ооң салгакчылары-биле Метрополитен-музейниң аукционунга ол үеде рекордтуг ийи чартык миллион долларларга саттынган. Аристотель ханы боданып турар; бодаарга, иштики чырык ооң арнындан база ооң холун салган Гомерниң хөрээниң дүрзүзүнден үнүп турар.
Бир эвес 1650 чылдарның чуруктарында хевир-дүрзүлерниң саны үштен көвүдевес турган болза, Рембрандт чуртталгазының сөөлгү он чылында хөй хевир-дүрзүлүг чуруктарже эглип келген. Ийи таварылгада ол улуг болгаш ат-алдарлыг чагыглар болган. Ханы уткалыг маадырлыг чурук «Заговор Юлия Цивилиса» (1661) чаа Амстердам ратушка дээш чогааттынып турган, ынчалза-даа кандыг-бир чылдагаан-биле чагыгчылар таарзынмаан болгаш төлеттинмээн. Стокгольмда кадагалаттынган чуруктуң кезээ кадыг-дошкун реализими болгаш долгандыр турар караңгының  кол өңүнге чырык будуктарның хенертен кывыышкыны-биле кайгадып турар. Бөлүк портретте «Синдики» (1662) хевир-дүрзүлер анаа турар-даа болза, оларның арыннарының шимчээшкининиң дирии база тургузугнуң шиитпириниң каттыжыышкыны компромисс чок натурализмниг «Дүнеки таңныыл»-га деңнээрге, базым аткаарлап турар. Ынчалза-даа чагыгчыларның шупту негелделери күүсеттинген.
Рембрандтың чуртталгазында сөөлгү ийи он чылы ооң портретист кылдыр чогаадылгазында эң бажы болган. Хевирлер кылдыр чүгле чурукчунуң эштери эвес (Николас Брейнинг, 1652; Герард де Лересс, 1665; Йеремиас де Деккер, 1666), а кижи билбес солдаттар, ашактар, кадай, автор ышкаш хилинчектиг моондактарлыг чылдарны эрткен улус. Оон арыннары болгаш холдары иштики сагыш-сеткилдиң чырыы-биле чайыннаан. Ян Сикстиң (1654) холунче перчатка кедип бар чыдар парад портреди өңнерниң ховар аяннашкаа база чаап каан паста хевирлиг будуктарның калбаа-биле ылгалып турар. Чурукчунуң иштики хөгжүлдезин, көрүкчүге ооң чажыт сагышсыраарының ажыдып турар автопортреттерниң дес-дараалашкаа көргүзүп турар. К серии Автопортреттерниң сериязынга чуртталга-биле мергежээн апостолдарның дистинчек чуруктары катчып турар; хөй удаа апостолдуң арнында чурукчунуң бодунуң демдектери тыптып турар.
Сөөлгү ажылдары
Рембрандтың чурукчу шылгараңгай угаанныг кижизи хөгжүп турган. Ооң собой ажылдары өңнүг чурулганың төөгүзүнде эң ховар дээн болуушкун болуп турар. Пөсте каттышкаш, агып бадып турар ышкаш, чышпынчак өңнерниң  чажыды амга дээр тывылбаан. Хевирлер улуг чаагай болгаш чурук чураан пөстүң мурнунче өжегерээн чоокшулаттынган. Чурукчу, Библияда дөмей чүүлдериниң тывыышкынын ооң чогаадылгазының шинчээчилери ам-даа тып турар, ховар библей сюжеттерни шилип турар. Чурукчуну кижиниң эң күштүг сагышсыраанының илерээшкининиң үези сонуургадып турар.
1662 чылда кёльн автопортретте авторнуң хевирлери ажыг шоодуг-биле илерээн, а 1669 чылдың сөөлгү автопортреттерде (галерея Уффици, Лондонская Национальная галерея болгаш Маурицхёйс) ол күжү чок-даа болза, салым-чаяанның арнынче коргуш чок көрүп турар. Рембрандт 1669 чылдың октябрь 4-те Амстердамга чок болган. Ол Вестеркерк деп амстердам церковька хөөржүттүнген. Чуртталгазының дургузунда Рембрандт 350 хире чуруктарны, 100 ажыг рисуноктарны болгаш 300 хире офортарны чураан. Рисунок чуруур Рембрандтың чедиишкиннери ооң өңнеп чуруур чедиишкиннеринге дүжүп бербейн чоруур; ылаңгыя ооң сөөлзүреди тростник чүг-биле чуруктары онза үнелеттинип турар.
Тодарадылганың айтырыглары
Рембрандтың чогаадылгазының шинчээчилериниң амдыга дээр шиитпирлеттинмээн айтврыгларның бирээзи кылдыр шаандан тура каталогтарда кирген кончуг хөй чуруктарының хоолгалааны. Чижээ, «Иуда возвращает тридцать серебреников» деп чуруктуң, тодаргай чурукчуга хамаарыштырып болдунмас, он версиязы билдингир.
1968 чылда Амстердамга стартовал исследовательский проект «Рембрандт» аттыг шинчилел төлевилели эгелээн. Ооң сорулгазы - Рембрандтың чогаалдарының реестрин чаа тодарадылга методтарының дузазы-биле тургузары болган. 2014 чылда үнген төлевилелдиң сөөлгү каталогунда 346 чуруктан тургустунган даңзы илереттинген, ол үеде XX вектиң эгезинде Рембрандтың салбаанга 800 хире чурук хамааржып турган деп санаттынып турган. Чижээ, Собрание Уоллесага чурукчунуң адындан делгеттинип турган 12 чуруктан төлевилел эгезинде чүгле чаңгызынга Рембрандтың деп бадыткалды берген, харын оон саны бешке дээр көвүде берген. Орус музейлерде салдынган Рембрандтың чуруктары дээр болза,  А. С. Пушкин аттыг музейде, каталог ёзугаар чүгле үш чогаалы бар, а Эрмитажта — 14.
Мөчээн соонда алдар
Рембрандтың чогаадылгазын үнелээринге, улуска ийи чүс чыл херек болган. Харын Джованни Кастильоне база Джованни Баттиста Тьеполо ооң офортары-биле хөөн кирип турганнар, өңнеп чуруур Рембрандтың дидими болгаш рисовальщик кылдыр ооң часпазы бир дугаар үнелээшкинин XIX векте алган. Ынчан Курбтуң реалистиг школазының чурукчулары (а Россияда — шимчедикчилер) ооң хөлеге биле чырыктың поэзиязын ханы минниишкинин француз академизмниң чугаа чокка тода болгаш ылаптыынга деңнеп турган.
Чүс чыл бурунгаар Рембрандтың чуруктарының эң-не хөй чыындызы-биле Императорский Эрмитаж мактанып болур турган , ынчалза-даа XX векте ол чыындының чартыы саттына берген. Чамдык чуруктар А. С. Пушкин аттыг музейже дамчыттынган, а чамдыының автор эргези маргыштыг апарган. Бүдүн XX чылдың дургузунда голландтар Рембрандтың чуруктарын дедир садып, чуртунче эгидер шүүттүг ажылды чоргускан. Ооң түңнелинде, элээн хөй Рембрандтың чуруктарын  амстердам Рейксмюсеумга көрүп болур. Амстердамның төп шөлдериниң бирээзи Botermarkt, 1876 чылда Рембрандтың шөлү деп чурукчуга тураскааткан чаа атты алган. Шөлдүң ортузунда Рембрандтка тураскааткан тураскаал бар. Амстердамда чурукчу бажыңында 1911 чылдан тура ооң офортары салдынган музей ажылдавышаан. 2009 чылда хүн системазында Меркурийде эң-не улуг кратер чурукчунуң ады-биле адаттынган.
Амстердамның күрүне музейиниң ажылдакчылары Рембрандтың уран чүүлүн улусче чоокшуладыр деп шиитпирлээннер. 2013 чылдың апрельде олар бүдүн шии үндүргеш "Дүнеки хайгыыл" деп чурукту диргискеннер, оон ооң болуушкуннарын улуг садыг төвүнүң  девискээринче шилчиткен.
31 октября 2013 чылдың октябрь 31-де Йошкар-Ола хоорайга (Республика Марий Эл) Рембрандтка хүлер тураскаал тургустунган (скульптор — Андрей Ковальчук).
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июльдуң 15 төрүттүнген
В
Грек Ββ бета үжүктен укталган. Латин V деп үжүкке дугжур.
В (е узадыр адаттынар) (В) - тыва алфавиттиң үшкү үжүү.
Дөс
Аңгылал:Үжүк
Кабардин-Балкар Республиканың Парламентизи
Кабардин-Балкар Республиканың Парламентизи — Кабардин-Балкар Республиканың хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Фракциялар
VI ажыглаттынып турар чыыш (2019—2024):
V-й дугаар чыыш (2014—2019):
IV дугаар чыыш (2009—2014):
Турар чери
Нальчик, Ленин проспектизи, 55.
Демдеглелдер
Аңгылал:Кабардино-Балкария Кабардино-Балкария
Деге
Дөс
Д Д
Сувай сарлык
Сувай сарлык – бир чылын төрүвейн барган кыс сарлык. Бир чамдыкта үш-дөрт чыл чедир төрүвейн баар азы сувайлыга бээр сарлыктар турар.
Дөзү
С С С С
Нам, Людмила Валентиновна
Людмила Валентиновна Нам (1 февраль 1947 — 4 апрель 2007) — совет база россий опера ыраажызы (меццо-сопрано), Россияның улусчу артизи, солистка Государственного академического Большого театра (1977-1997) база Москваның күрүне филармониязының солистказы.
Намдары
1 февраль 1947 чылда Макинск хоорай Казах ССР-ге төрүттүнген.
Завершив обучение в педагогическом училище 1965 чылда стала работать учительницей в средних школах Балхаша и Уштобе. 1973 чылда окончила музыкальное училище в городе Хабаровске, позже завершила обучение в Московской государственной консерватории им. Чайковского по классу профессора И.К. Архиповой.
1977 чылдан 1997 чылдарга чедир солистка оперы Большого театра. Ей были доверены все ведущие партии меццо-сопрано.
1988 чылда отправляется на гастроли с концертами в Республику Корея, где проходят соревнования летних Олимпийских игр.
1991 чылда выступает с гастролями с Большим театром в США, солирует партию Няни в опере «Евгений Онегин» в Нью-Йорке и Вашингтоне, а также поёт партию меццо-сопрано в «Реквием» Моцарта.
1993 чылда гастроли с сольными программами по приглашению корейской общины в США (Филадельфия, Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Вашингтон, Балтимор).
В городе Тэгу в 1997 чылда работает профессором вокала в школе искусств.
1998 чылда начинает работать солисткой Московской государственной филармонии, концертно-камерная певица.
Капшагай хоорайга 4 апрель 2007 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Оперная труппа Большого театра
Чанаккале (ил)
Чанаккале (тур.Çanakkale) – — Турцияда или (кожууну),  муниципалдыг кезээ. Ол Турцияның Барыын талазында турар.
Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны – 464 975 кижи (2009).
Администраттыг төвү – Чанаккале хоорайы. (76 000. кижи 2000 ч.), Байрамич, Бига, Гелиболу, Чан хоорайлары базa бар.
административтиг чизези
Чанаккаледе 12 район бар.:
Манро, Элис
Э́лис Энн Манро́ (также Мунро, Alice Ann Munro; 10 июль 1931 чыл, Уингем, Онтарио, Канада) — канад херээжен чогаалчы, 2013 чылдың литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Намдары
Манро фермер Роберт Эрик Лейдлоу база школада башкы Энн Кларк Лейдлоуларның өг-бүлезинге 1931 чылдың июль 10-да төрүттүнген. Элээди назынында-ла бижип эгелээн. Баштайгы «Хөлегениң өскерлиишкиннери / Измерения Тени» деп чечен чугаазын 1950&nbsp;чылда Барыын Онтарио Университединге өөренип тургаш бижээн. Ол үеде ол официант кылдыр ажылдап турган. 1951&nbsp;чылда университедин каапкаш, Джеймса Манро-биле өгленип алгаш, Ванкуверже көжүп чоруй барган. Ооң уруглары — Шейла, Кэтрин база Дженни 1953, 1955, 1957 чылдарда төрүттүнген. 1966&nbsp;чылда уруу Андреа төрүттүнген. Элис Манро биле Джеймс 1972&nbsp;чылда чарлы бергеннер. Ооң соонда Онтариоже эглип келген. 1976&nbsp;чылда Джеральд Фремлин-биле өгленип алган.
Элис Манронуң баштайгы «Аас-кежиктиг хөлегелерниң самы / Танец счастливых теней» (1968) деп чыыжы бедик үнелелди алган.
1971 чылда үнген «Кыстарның болгаш херээженнерниң чуртталгазы / Жизни девочек и женщин» деп харылзаалыг чечен чугаалар чыындызы роман кылдыр үнген.
1978&nbsp;чылда «Бодуңну чүү мен деп бодап тур сен? / Ты кем себя воображаешь?» («Who do you think you are?» деп чыыжы үнген. 1979 - 1982 чылдарда ол Австралия, Кыдат база Скандинавия чурттарын кезээн.
1980-1990 чылдар аразында ол 4 чыл болгаш-ла бир чыыш үндүрүп турган.
2013 чылда Элис Манро Нобель шаңналын алган. Ынчан ол шаңналга төлептиг болган бир дугаар канад кижи болган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июльдуң 10 төрүттүнген
Улуг сарлык
Улуг сарлык – төрүүр сарлыктар, шарылар. Оларның назыны беш-алды харлыг болгулаар. Ол назын үезиниң сарлыктарын кара чугаада бештиг дээр – ол болза беш харлаан сарлык-тыр. Оон ыңай чедилиг, тостуг, оннуг, он бирлиг, он ийилиг суг дээр.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Шишигин, Николай Петрович
Николай Петрович Шишигин (1932 чылдың декабрь 19, Баян-Кол, 2014 чылдың декабрь 9, Кызыл) — тыва билдингир шыдыраачы, Тыва Республиканың 17 дакпыр чемпиону, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның күш культуразының база спордунуң тергиини, Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы,Тыва Республиканың Ордениниң эдилекчизи.
Намдары
Ооң чашкы чылдары төрээн суурунга, а школачы чылдары - Шагаан-арыг биле Кызылга эрткен. Солун чүве чүл дээрге, Коля чүгле тоску класска шыдыыра ойнап өөренип алган, Ынчалза-даа аңаа аажок хандыкшып, теорияны боду шинчилеп, делегейниң шыырак дээн спортчуларының салыгларын сайгарып эгелээн. Бо бурунгу оюнга ынакшылын ол бүгү назынында кадагалаан.
Абаканда педагогика институдунга физика-математика эртемин дооскан соонда, ол Совет Шеригниң хүрээлеңинге албан эрттирген. Ындыг-даа болза, сургуул чылдарында-даа, шеригге тургаш-даа, шыдырааны утпайн, ону кызымак шиңгээдирин уламчылап, бодунуң эге көштерин шинчилеп, нарын композицияларны, оюннуң төнчүлерин сайгарып турган. Ол бүгү үре түңнелди эккелген.
Шыдыраачы амыдырал
Кызылче 1958 чылда ээп келгеш, ол Кызылыдң 3 дугаар школазынга школага физика башкылап ажылдап, янзы-бүрү маргылдааларга доктаамал киржип турган.
Республиканың чемпионадынга бир дугаар киришкеш, ол хөй улусту кайгадып, улуг чедиишкинни чедип ап, тиилекчи апарган. Чемпион адын ол 17 чылда кымга-даа дужүп бербээн. Уезинде Николай Петрович гроссмейстер Виталий Гришковскийни удуп чораан.
1979 чылда николай Петрович бодунуң билиин, мергежилин, байлак дуржулгазын, амдыгаа чедир ында ажылдап турары Пионерлер бажыңының тренери бооп, аныяк салгалга дамчыдып эгелээн. Янзы-бүрү маргылдаалар, хөй чылдыг спортчу педагогика аңаа ном үндүреринге четчир материалды чыып аар арганы берген: 1982 чылда ооң "Шыдыраа горизонтузу" дээр, бурунгу оюнга ынак улуска онзагай дузалыг апарган өөредилге ному үнүп келген. Сөөлүнде Н. Шишигин шыдыраа теориязы, практиказының янзы-бүрү айтырыгларының талазы-биле номнарны, брошюраларны бижээн. Ол дээрге "Шыдыраа курузу", "Дебют кругозору", "1000 шыдыраа стереотиви", "Дебют банкызы" болгаш оон-даа хөй номнар-дыр. Ниитизи-биле Николай Петровичиниң ажылдары чээрби ажыг аттыг - бүдүн библиотека деп болур.
База-ла Николай Петрович Шишигинниң организастааны комсомол үелеринден бээр билдингир "Ак терге" дээр өске маргылдаа база уттундурбаан. Чүс-чүс спортчулар аңаа киржип турган, оларның дыка хөйү бирги разрядчылар, мастерге кандидаттар апарган. Чижээ, Адыг-оол Монгуш, Чыртак-оол Оюн, Орлан Донгак, Аяна Дамбиева,Валерия Куулар болгаш өскелер-даа. Олар шупту башкызының оларга кылган чүүлү дээш аңаа өөрүп четтирип турар.
Дөс
1. Николай Петрович Шишигин // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери (Заслуженные люди Тувы XX века). Тыва Республиканың күрүне ному. Кызыл. 2004. Тываның ном үндүрер чери. С. 327
Хайнак сарлык
Хайнак сарлык – сарлыктың бугазы инекти ойладып каан болза, оон төрүттүнген бызааны эр хайнак бызаа, кыс хайнак бызаа дээр.
Хайнак молдурга, хайнак хунан, хайнак дөнен дижир.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Куулар, Сергей Оолакай оглу
Куулар Сергей Оолакаевич 1956 чылдың март 1-де, Өвүр кожуунунуң Хандагайты суурга төрүттүнген. Ооң хөөмей-сыгыдының аянынга улуг идигни сураглыг сыгытчы, чогаалчы Кызыл-оол Санчы берген. Хылдыг хөгжүм-биле ойнаарынга дыка сонуургалдыг. Нота билбес, танывас, тускай мергежили-даа чок хирезинде, анаа кулак-биле дыңнап, өөренип, илип ап чораан.
Уран-чүүлге сундулуг, хөөмейлээрин оралдажып турар оолду төрелдери база киноже билет база чигирзиг конфеталар-биле шаңнап турган. Ол деткимче бичии кижиниң бодунга бүзүрелин оттуруп, улуг-улуг бедиктерже чүткүдүп үнеринге «дузаламчы» бооп турганы чадапчок. Чажындан тура хөөмейлээр, тыва национал хылдыг хөгжүмге ойнаар болгаш шаптараазын чокка Тываның Күрүне ансамбли «Саянга» школа дооскаштың, ажылдай берген.
Аныяанда Сергей Оолакаевич Россияның янзы-бүрү хоорайларын кезип, Тывадан бир дугаар бүгү делегейниң салым-чаяанныгларының аразынга тыва хөөмей-сыгытты бараалгадып көргүскен.
1973 чылда Москвага болган эвилелдешкен бүгү республикалар аразынга фестивальга келир чылда Будапешт хоорайга болур делегей чергелиг конкурска ССРЭ-ниң адын камгалап киржир эргени Сергей Оолакаевич чаалап алган.
1974 чыл. Сергей Оолакаевичниң хөөмейинге канчап-даа аажок дүжүткүр чыл болган. Венгрияга, Будапешт хоорайга, болган «Золотой павлин» («Алдын-доос») деп делегей чергелиг аас чогаал фестивалинге киришкеш, эң улуг шаңнал «Алдын-Доосту» чаалап алган.
Кижи бүрүзү бо чуртталгада уштап-баштап чоруур хүндүлүг башкылыг, мерген угаанныг сүмелекчилиг база кезээде дузалап кээр эштиг болур дээр болза, чазыг чок боор. Хөөмейни күүседип, нептередип чоруур, аныяк салгалдарга боттарының уран дуржулгазын дамчыдып берип чоруур, бойдустан тускай чаяанныг, тыва чоннуң аразында ады-сураа алгаан хөөмейжилер өскелерден онзагайы-биле ылгалып чоруурлар. Аксының кежии-ле боор, Сергей Оолакаевич Тыва Улустуң алдарлыг хөөмейжизи Тумат Геннадий Хайдыповичиниң хары угда ооң эжи бооп, сүмелекчизи база башкызы чораан. Сыгыртыр Сергейниң хөөмей-сыгыт талазы-биле арга-дуржулгазын, кижизидилгезин демдеглевес арга чок.
Сергей Оолакаевич Геннадийниң даайы боор. Ол каяа-даа чорааш, чагааларында чээнинге сүме кадып, аас иштинде дылды кандыг байдалга салып алгаш сыгыртырын безин чурааш, өөрениринге эптиг аргаларны айтып берип чораан. Геннадий боду чажындан черле чүге-даа бол, ылаңгыя хөөмейге, өөрениичели кайгамчык.Сонуургак бирги классчы оол ышкаш, ол чуртталгазында эң кол кижизиниң бирээзи болур төрээн даайының илбилиг үннерниң үнер аянын, кончуг үнелиг кичээлдерин шиңгээдип алган.
Башкызы Сергейниң кижизидилгези Геннадийниң аажы-чаңынга, хевирлеттинеринге чугула рольду ойнаан. Гена хөөмей уран-чүүлүнүң тевиинче чаа-ла булганып кирип тура, тенексимээр аажы-чаңныг, бир-ле чүүлдү бодап азы чогаадып алган чоруур борбак кызыл чаактарлыг оолак турган. Дошкун сөстен доңган сеткил чөрүжүп дедирленир болгай, а Геннадийниң башкызы эптеп-чөптеп өөредип, тускай эвин тып алган.
Бир-ле күскээр, хайлыг иттириг-ле боор, бойдус-биле болчаглыг эвес, дээрниң диңмирээнинден өөредип турган эмдик аъдының хойганының соонда, эзерниң бош салганындан бе, азы аъттың килеңнээн аажы-чаңын, узун тынын быжыг тудуп шыдавайн барганындан бе, малдың кырындан Гена аңдарлып-ла баткан. Ол үеде бир буду эзеңгиге ораажы бергеш, элээн черге сөөрттүдүпкен. Бо таварылганың соонда барык бүдүн чартык чыл иштинге Кызыл хоорайның төп эмнелгезинге ийи будунуң кырынга турбайн, идер-орунга эрттирген. Чымыштыг ажыл кылып, бичии-даа халас үе эрттирбес кижиге ындыг чуртталга аактыг, берге болган. Чүнү-даа кылыр дээрге, кылдынмас, оода чадаарда, боду база албан бир кижиниң дузалажыптарын манаары эпчок болгаш түвектиг. Геннадий, чаш уруг дег, катап кылаштап өөренип эгелээн.
Чүнү канчаар боор, эмнелгеге хөөмейлээрин шенеп, чоорту шын сеткили-биле сонуургап, ханы өөренип, бар-ла бүгү бодун: угаан-медерели, күзел-соруу-биле хөөмейге бердинипкен. Сыгыртыр Сергей даайындан арга-сүме ап, Хандагайты биле Кызыл аразынга чагаалажып эгелээн. Хөөмейни даайларындан чыда калбайн өөрениринге эмдик аътка будун кемдедип алгаш, эмнелгеге дыка-ла үр чыткан үелери идиглиг болган. Бир чыл ишти кадыының аайы-биле өөренмээнинден, чаа өөредилге чылында катап база ол-ла класска өөренир ужурга таварышкан.
Геннадий эмчиде чыткан үелеринде сыгыртып эгелээриниң мурнунда даайынче чагаа бижээн, ооң утказы:
Даайы чагаазынга харыылап, дыка-ла тода, билдингир кылдыр бижээн: ''«Сыгыртыр кижи сыгыдым ыыткыр, даашкыр болзун дээш, бодун күш-биле албадап болбас, оон хамаарышпас болгай. Чүге дизе сыйылааш, кандыг-даа аян чок үн үнер. Менден аңгыда Санчы Кызыл-оолдуң, Ооржак Хунаштаар-оолдуң хөөмей-сыгыдын дыңнап көр даан, анаа хостуг, чоргаар кандыг-даа албадаашкын чок.
Сөөлүнде өөредиин Генаның бүрүнү-биле ажыглап чораанын Сергей Оолакаевич эскерген.
Сергей Оолакович бодунуң үлегери-биле Геннадийниң ук уран-чүүлге канчаар-даа аажок улуг сонуургалын оттуруп база ооң салым-чаяанын сайзырадырынга, ол ышкаш сөөлүнде бүдүн делегейге ады-сураа үнүп, билдингир кижи болурунга улуг идигни берген дээр болзувусса, хөөрем чок. Өвүрнүң кончуг салым-чаянныг хөөмейжизи-биле чүгле бодунуң чону эвес база даштыкы чурттарның кижилери чоргаарланып, онзагай үнелеп көөр турган. А күүседикчилер, боттарының талазында, шаг-шаандан өгбелерден дамчып келген уран чүүлүн чаа аныяк салгалга дамчыдып, бурун хөөмей ырызының ханы утказын өөредип, изин истээр чалыыларны кижизидер сорулгазын чедип алырын кызыдып чоруур.
Төрээн чери Хандагайты суурга келгеш-ле, башкызының өөн баккылап, көрген-билгенин хөөреп берип, база-ла даайындан сүме ап Геннадий бо-ла кирер чораан. Ийе! Геннадий бодунуң башкызын эртир ашкан. Ук башкыны бодунуң башкы хүлээлгезин ак сеткилдиг болгаш эчизинге чедир күүсеткен деп санаар. Ынчангаш Сергей Кууларны ёзулуг башкы деп санавышаан, ооң шыдамык чоруу база өөреникчизинге харам чокка дамчыткан билиглери дээш, аңаа мөгейип каар ужурлуг бис. Хөөмейживистиң езулуг мастер болурунга база амыдырал-чуртталгазынга даайы канчаар-даа аажок улуг үлүүн кииргенинге чигзиниг чок.
Куулар, Чамыяң Сегбеевич
Куулар Чамыяң Сегбей оглу (орус. Куулар Чамыян Сегбеевич).
Ооң мөге адын Арзылаң Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожуунунуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тываның улуг Наадымынга эң-не баштай шүглүп үнген, ооң соонда ол чедиишкиннернин 1937, 1938, 1939 чылдарда база бадыткап, ТАР-ның дөрт дапкыр чемпиону, ол үениң езулуг-ла Арзылаң мөгези бооп келген.
Ооң адын салгакчылар адап-сактып, "ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Дөзү
К К К К К
Калмык Республиканың Улусчу Хуралы (Парламентизи)
Калмык Республиканың Улусчу Хуралы (Парламентизи) — Калмык Республиканың хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы. Үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Совет Федерацияда төлээлекчи
Майоров Алексей Петрович 2013 чылдан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Калмыкия Калмыкия
Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович
Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович
Маргылдааларга Улуг-Хем кожуундан Дус-Даг сумузунуң мөгези бооп хүрежип турган. Тываның араттың революстуг шеринге албан-хүлээлге эрттирип тургаш, хөйге билдингир мөге апарган. 30-40 чылдарда эртип турган республика чергелиг маргылдааларга, ол үедешыырак мөгелер хүрежир тос кожуун маргылдааларынга шаңналдыг черлерни доктаамал ээлеп, чедиишкинниг хүрежип келген.
Ажы-төлү
Ооң оолдары Даш-оол Сүрүң-оолович, Шагдыр-оол Сүрүң-оолович олар адазын дөзеп-салган, республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирген. Улуг уруу Кара-Кыс Сурун-ооловна ветеран труда, "Маадыр ие" "Хандагайтынын хундулуг чурттакчызы" болгаш Улуг хуралдын хундулел бижиин алган
Дөзү
К К К К
Үш арык
Үш арык - Буддизмде бир кол билиишкин.
Мында болза Арык (санскр: питака; корзина) - Бурган Башкының сөзү деп уткалыг.
Утка-шынарының аайы-биле үш кезекке чарлыр:
Оларның үжелдирзин Үш Арык (Трипитака) дээр. Биче Хөлгениң үш Арыгы биле Улуг Хөлгениң үш Арыгы деп ийи аңгы чарлыр. Төвүт дылче очулдурганы Улуг Хөлгениң үш Арыгы Канчыыр деп чүс ажыг томнуг номнар хамааржыр.
Ураза байрамы
Ураза байрам, азы Рамазан байрамы, Ид аль-Фитр (араб.عيد الفطر) — ислам байырлалы, Ураза (Саум) дээр шээрлээри айы доостураргa Рамадан байырлалы.Чыл санында Шеввал (азы Шаввал) айда болуп эртер. Шаввал айы эгелээрде үш xүн.
Үш арык
Дөс
ном «Бодхисаттвачарья-аватараның» делгереңгей тайылбыры.
Ү Ү
Тебриз
Тебриз (Табриз, Тавриз, (  تبریز), [tæbˈriːz] Tabriz,(تۆرکجه: азерб. Təbriz / تبریز ) — Ирандa хоорай. Чөөн Азербайджан чурттуң төвү.
Чурттакчы кижи саны — 1.545.491 кижи (2013).
Чурттакчы чону — Түрк (Огуздар). Турк болгаш Азербайджан чон ышкаш. Боттарын Түрк дылдыг (Турк эвес) кылдыр санап чоруурлар.
Бегзи, Донгак Одайсурун оглу
Бегзи Донгак Одайсүрүң оглу азы Бегзи Донгак Одайсурун (Одайсюрюн) оглу (1918-1972 чылдар) – тыва чоогалчы, журналист.
Намдары
Бегзи Донгак 1918 чылда Одай-Сүрүң аңчының өг-бүлезинге төрүттүнген. Төрүттүнген чери Өвүрнүң Торгалыг деп чер. 17 харынга чедир ада-иези-биле кады чурттап, оларның ажыл-агыйынга дузалап чораан. 1938 чылда Кызылдың өөредилге комбинадын дооскаш үш чыл тургузунда Улуг-Хемниң Хендерге, Эжим, Дус-Даг сумуларынга эге школа башкызы болуп ажылдап чораан. Аңгы-аңгы үелерде Москваның чөөн чүк институдун, Кызылдың партшколазын, СЭКП-ның Төп Комитединиң Дээди партия школазын дооскаш, "Сылдысчыгаш", "Тываның аныяктары", "Шын" солуннарның редакторунуң оралакчызы, редактору кылдыр ажылдап турган.
Бир дугаар бижээн чогаалдары 1940-1941 чылдарда "Революцияның хаяазы" деп сеткүүлге үнүп эгелээн. 1969 чылда хоочун журналистиң "Өңнүктер дугайында хоочун" деп ному үнген. Ук тоожу тыва чогаалга көскү черни ээлээн.
Өөренип дооскан чери:
Ажылдап чораан чери:
Дөзүглел
Аңгылал: Тыва кижи Аңгылал: Чогаалчы
Никитенко, Мария Николаевна
Мария Николаевна Никитенко (10 январь 1946 — 29 май 1988) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, доярка колхоза «За мир» кс. Оленёвка Магдалиновского района Днепропетровской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1985).
Намдары
1946 чылда көдээ суур Куропатники Бережанского района Тернопольской области төрүттүнген. 1964 чылда Магдалиновский район Днепропетровской области көже берген база стала трудиться на ферме дояркой колхоза "За мир" в селе Оленёвка.
Быстро освоила профессию и стала работать на высокий результат, включившись в социалистическое соревнование. Неоднократно участвовала во Всесоюзной выставке достижений народного хозяйства. 1975 чылда сумела надоить 4700 килограммов молока от каждой коровы в среднем за год, в 1980 - 5050 килограммов, а в 1985 - 5300 килограммов молока.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 10 март 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 5 декабрь 1985 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств по увеличению продукции животноводства была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Избиралась депутатом сельского Совета.
Магдалиновка Днепропетровская областька чурттап турган. 29 май 1988 чылда чок болган. Похоронена на поселковом чевегге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:ССРЭ-ниң көдээ суур совединиң депутаттары
Менчу, Ригоберта
Ригоберта Менчу́ Тум (Rigoberta Menchú Tum; 9 январь 1959, Чимель, Киче, Гватемала) — Гватемаланың үндезин чоннарының бирээзиниң төлээзи: майялардан киче деп чондан. Гватемаланың үндезин чоннарының эргелери дээш туржукчу, 1992 чылда тайбыңның Нобель шаңналының эдилекчизи. «Я, Ригоберта Менчу» (1983) база «Пересекая границы» деп бодунуң дугайында бижээн номнарның автору.
Намдары
Католик школаларга өөренип чораан. 1960-1996 чылдарда Гватемалага болуп турган хамааты дайынының үезинде улустуң эргезинге удур кылдынган хажыдыышкыннарга удур шимчээшкинниң идепкейжи киржикчизи.
1981 чылда Мексикаже дезип чоруткан.
1982 чылда «Меня зовут Ригоберта Менчу. Как родилась моя совесть» (Me llamo Rigoberta Menchú y así me nació la conciencia) деп номну оон алган интервьюга даянып бижээн болгаш англи дылче «I, Rigoberta Menchú» деп очулдурган. ол ном улуг чедиишкинниг болган.
1991 Менчу ООН-нуң үндезин чурттакчыларның эргелериниң дугайында декларациязын тургузарынга киришкен.
Гватемалаг болуп эрткен Хамааты дайыны төнген соонда, ооң кол киржикчилерин, эгелекчилерин геноцид кылып турган деп чарлааш, шиидер дээш Испанияның шүүгү черинче киирген.
2007 чылдың февраль 12-де Гватемаланың үндезин чонунуң партиязын тургускан.
Шөлүглер
Аңгылал:Январьның 9 төрүттүнген
Маре Жессика
Жессика Доминик Маре (англ. Jessica Dominique Marais, 1985 чылдың январь 29 төр.) - австралийның модель база актриса.
Лхаса
Лхас азы Лхаса (Төвүт.: ལྷ་ས་ - lha sa;) — Лхаса хоорай Төвүттүң төөгүлүг найысылалы болгаш Төвүт автономнуг районнуң административтиг төвү.
Чурттакчы кижи саны — 464 736 кижи (2007).
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Төвүт
Куулар, Черлиг-оол Чашкынмай оглу
Черлиг-оол Чашкынмаевич Куулар — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. 1940 чылдың декабрь 10-да Чөөн-Хемчиктиң Хорум-Даг сумузунуң Шеми-Аксынга төрүттүнген.