cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Он муң шериглиг Соңгу Чжоу күрүнениң чанчыны Ян Чжун деп кижи
Ву-ди хаан ооң сүмезин херекке албаан.
Барыын тала
"Улуг торгу оруун" хайгаараан күрүне хамык аян-чорук кылган садыгжылардан үндүрүг ап турган. Барыын чүктен ол үелерде колдуунда согдак чоннуң садыгжылары аян-чорук кылып турган. "Улуг торгу оруунга" чорук кылган садыгжылардан үндүрүг алгаш түрктер кончуг байып турган. Истеминиң үезинде Барыын Тянь-Шаньда демир-даш уургайлары база турган. Ол демир уургайлардан кастынган даштарны эзилдиргеш, түрктер кожа чоннарга белен кудуп каан демир-дести садып турган.
Хааннар допчузу
Таблицага хамаарыштыр онза тайылбыр. Согдак биле Кыдат дылдар түрк сөстерни шын адап шыдавас. Ылаңгыя кыдат дылдан дамчаан сөстерни албан эде номчуур болза эки.
Чижек 1. Кыдаттап "кэхань" деп сөстү қаған кылдыр эде номчуур.
Чижек 2. Түрктерниң 2 дугаар хаанын кыдаттар "Коло" деп бижээн, Колонуң хаан адын "Исиги кэхань" деп бижээн. Шыныда болза ооң түрк ады: Кара; хаан ады: Изиг хаан.
Чижек 3. Түрктерниң 1 дугаар хааны: кыдаттар ону "Тумынь" деп бижип турган, Тумыньның хаан адын болза олар "Или кэхань" деп бижип турган. Шынында ол кижини "Бумын" дээр, ооң хаан ады "Ил хаан" болур. История Сибири деп номда түрктеринң 1 дугаар хаанын "Тумен" деп бижип каан, тывалаар болза ооң адын "Түмен" кылдыр адап болур ышкаш. Кыдат дыл шинчилекчизи С. Е. Яхонтов ол кижиниң адын "Тумын" (tumyn) кылдыр эде номчуп турар. Япон шинчилекчи — Масао Мори ооң адын "Илиг қаған" кылдыр номчуп турар.
Чижек 4. Бугут бижиинде Караны айытпаан, ол кижини анаа "Мухан хааның акызы" деп бижээн.
База көр
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Түрктер
Бораан
Бораан – чаашкынныг бүргег агаар.
Кулча
Кулча (Лук дикий) дээрге хөй кезиинде аяннарга, делгем ховуларга үнер үнүш. Чайның ортаа үезинде кулчаның чемижин чыггаш, кургадып алыр. Ону кургадырга, янзы-бүрү курттар дезип чоруй баар, а ол турда соктап алырга, ол куртчугаштар көзүлбейн кады чуурлуп болур. Ынчангаш кургадыры чугула. Кургадып каан кулчаны өл-ааржыга холуй туткаш, төгерик-төгерик хевирлиг кылгаш, хүнге кадырар. Шала кадып чорда, чоон ине, тевене-биле ортузундан үттей иткеш, хендирни шургуткаш, өг ханазының бажынга азып каар. Чоорту када бээр. Өл-ааржыга кады тудуп каан кулча шыннарын чидирбес, үр ажыглаттынар. Кулчаны өл-ааржыга кады тутпайн, соктааш, хаптап ап база болур. Кулчаны манчыга, тыртканга, мүнге холуур.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Чодураа
Чодураа (Черёмуха) дээрге хемнер унунга, арга-арыг иштинге үнер чадаң үнүш. Ону чыггаш, кургадып алыр. кургаг чодурааны дээрбелээр. Чодураа далганын чөкпекке холуур. Ону чөкпекке холуурундан аңгыда, тывалар эм кылдыр ажыглап чораан. Ижин-шөюндү аараанда, чодурааның хандызы эки эм болур. Бир улуг омааш бүдүн кат кырынче стакан ишти хайнып турар сугну кудуптар. 20 хире минут хайындыргаш, шүүреп кааптар. Стаканның дөрттүң бир кезии хирелеп хүнде 3-4 катап ижер.
Чодураа — Тывада база хөй үнүп турар. Тал хевирлиг кара карттыг ыяш болур. Май — июнь айларда чечектелир. Чечээ ак өңнүг, бөкпек, сырга хевирлиг, чидиг, чаагай чыттыг, кады борбак кылагар кара, сөөктүг, чигирзит амданныг.
Чодурааның кадында чигир, яблоктуг, лимоннуг кислоталар болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде, чечээнде, бүрүлеринде болгаш картында амигдалин деп гликозид бар. Чодурааның тургузуунда фитонцидтер деп бүдүмелдер хөй. Чижаэ: чодурааның картын сугга чедингир кылдыр хайындыргаш, ымыраа,сээк болгаш быт дээн ышкаш насекомнарны өлүрүп болур. Ынчангаш чодураа болза, хоранныг дээрзин база билзе чугула. Чодурааның кадын чууруп кургаткаш, янзы-бүрү чемге холуп, ол хевээр-даа чип болур.
Чодурааның суу-биле карактың чамдык аарыгларын чуп, чиңнеп эмнээр. Кадындан ижер суксун, кисель, шай кылгаш, ижин аарыгларының үезинде ажыглап турар. Чодурааның кадын шай кылдыр ижин, баар аарыг кижилер ижип болур. Улуста база шаг үеден бээр ону аъш-чемге холуп, аарыгларга шак ынчаар ажыглап чораан.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Өң утказы
Тыва культурада өңнерниң утказы
Эң нептергей өңнер - ак, кара, кызыл, сарыг, көк, ногаан, хүрең. Олар болуушкуннарның, херекселдерниң, кижилерниң, чаңнарның болгаш оон-даа өске чүүлдерниң характеристиказы бооп турган.
Кол өң - ак - "ие-өң". Эң ыдыктыг өң. Буянныг, ишти ханы, бай мөзү-бүдүш демдээ. Ак чем, ак мал маган, ак өг, ак сеткилдиг кижи, ак хеп эң бедик турушта.
Кара өң тываларда бир талазында - каржы, бактар, түрег, а бир талазында - санап четпес байлакшыл, санатынмас хөй чүүл, бойдус болуушкуннарының арыы болгаш чоннуң бир шаанда адырылган соңгу талада чурттап чоруур кезээн илередип турар. Хепке ол өңнү ажыглаарда күш, кежик кыйгырарда азы соңгу чүкке бодун хамаарыштырып көргүзерде кедер.
Арткан кол өңнер "ада-өңнер": кызыл, көк, ногаан, сарыг, олардан бүдер "төл-өңнер" (ягаан, ак-көк дээн чижектиг).
Ак биле кара ышкаш культурада ол өңнерде хөй утка чок.
Кызыл - өөрушкү, аас-кежик демдээ;
көк - мөрүг, олча, тиилелге;
Даа ноян
Даа ноян — кожууннуң чагырыкчызы, баштыңы, чижээ: Тываның сөөлгү нояны: Даа кожууннуң нояны Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Хайдып Үгер-Даа оглу.
Өң утказы
алдын, сарыг - ыдык, богда демдээ дээш оон-даа өске.
Даа ноян
Дөзү
Ондар Ө. Ч. "БОРЬБА ХУРЕШ" (История современность и будущее). 196 арын. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери. 2014.
Өң утказы
Ө Ө
Даа ноян
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Ноян Аңгылал:Тыва
Боралгак
Боралгак (орус. водоворот, пучина) - ээрем дүвүнче ээрлип кирип турар агым, суг ээргиижи.
Калчан-Шилги
Калчан-Шилги аът (1985ч Бажың-Алаак (Искра) сумузу, Бестиг-Ажык тайгазынга төр.) – Тываның ийи дакпыр Наадым чемпиону.
Намдары
1985чылда Бажың-Алаак (Искра) сумузунуң Бестиг-Ажык тайгазынга төрүттүнген. Калчан аът болза Моңгуш Андрейниң (Чаа малчын) хөй-хөй чылдар тургузунда бүзүрелдиг малы болуп чораан.
Калчан-Шилгиниң баштайгы байзазы: Искра сумуга болган "Алдын Баглааш" найырынга 1-ги черни чаалап алган, база ол-ла чылын Май 1-де эрттип келген. Дараазында чылдарда,амгы үеде алыр болза кожууннар аразында шилчип чоруур кубоктуг чазын Апрель 12–де эрттип турар чарыш эгелеп чорда, база-ла 1-ги черни алгаш, мөңгүн чүген-чулар-биле шаңнаткан.
Калчан-Шилги удаа-дараа чарыштарга каш чыл ишти черле байзадан дүшпейн турган. 1994 чылда болуп эртткен Тываның Чазааның Шериг-оол Дизижикович Ооржактың бирги улуг машина ГАЗ-53 шаңналдыг Наадымынга 45км чарыжынга эрттип келген. Дараазында 1997 чылда Наадымга база-ла "45км-ге" чемпион болуп халып кирип келген. Наадымда эрттип турганындан өскеде – 3, 4, 6,12-де кирип турган. Олардан өскеде чарыштарга черле ап чораан байзазы база хөй. Ынчангаш тыва чоннуң мындыг үлегер-домаа бар болгай: "Маадыр өлзе-даа, Мактал ады олбес"
Ээзи Андрей Моңгуштуң ачазы Адександр Моңгуш (шолазы "Прокурор") ол аътты Искра совхозтуң чылгызындан шилип ап турар уеде, ол аъттың байдалы багай турган: хөрээ бузук ышкаш, ышкыштаар. Чылгычылар шуут кайгап ханмайн аразында чугаалажып турганнар: "Мынча көвей мал аразындан барып-барып чудаңгы кулун шилип аар, бо-даа арай аът-мал сайгарбас кижи-дир аа". Ашак тургаш: "Каш чыл болгаш, боттарыңар көре бээр силер", – диген. Чүгүрүк аътты шилип билир, чаңгыс көргеш эндевес кижи болган.
Дөзү
Аңгылал: Спорт Аңгылал: Дириг амытан
Мыйырак
Кырлыг тараа, Мыйырак дээрге үүргене дазылы болур. Ону хөй кезиинде күзүн күске уургайларындан казып алыр турган. Кургадыр, хоорар. Бышкан мыйыракты оожум соктааш, челбип кааптар. Ону далганнааш, саржаг азы чөкпек холааш чиир.
Дөс
Аңгылал:Үнүштер
Расизм
Дөзүк
Аңгылал:Ниитилел
Геральдика
Геральдика (бирги а узадыр адаттынар) (сүлде эргелели, heraldus «чарлакчы») – сүлделер, оларның ёзу-чаңчылдарын база төөгүзүн шинчилээр тускай төөгү эртеминиң салбыры. Эмблематиканың (эмблемалар шинчилээр харылзаалыг чурумнар) кезээ болур.
Геральдиканы эки билир кижи – геральдист, геральдик, сүлде эргелекчизи азы арморист.
Дөс
Г Г
Хады
Хады (сосна) – үргүлчү ногаан турар, узуну 40 м бедип өзер ыяш. Уну дорт, борбак, куу кара-хүрең өңнүг. Бүрүлери эш-эш, чиңге, кадыг, ногаан, узуну 5—7 см. Үрезини 2—3 харлыында быжар.
Хадының чулуунда эфирлиг үстер, ооң тургузуунда пинен, карен, дипентен, терпенеол дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Оон ыңай левопимировая, палюстровая, абиентиновая болгаш неоабиентиновая кислоталар бар. Чечек, бүрү частып үнер мөчектеринде эфирлиг үс, дубильдиг бүдүмелдер, ажыг пиницикрин дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Бүрүзүнде — аскорбинниг кислота, дубильдиг бүдүмелдер, алкалоидтер, эфирлиг үстер бар. Үрезининде үскүр үстер болгаш өске-даа чүүлдер бар.
Хадының мөчектеринден алдынган эмнерни чөдүртүр, сидик үңдүрер, өл-шык, соокка кагысканда, «грипптээн» хевирлиг аарыгларга ажыглап турар. Бүрүзүнде хөй С витамин бар болганда, ону цинганы эмнээринге ажыглап турар. Бүрүлерин чунар-бажыңга мага-ботту чиңнениринге, ол ышкаш ревматизм, чүстер аарыынга, радикулит дээш өске-даа аарыгларга удур ажыглап турар. Вилькинсон, Вишневский дээр эртемден эмчилерниң ады-биле адаан хадыдан алган үс эмнерни кештиң янзы-бүрү аарыгларынга чаары-биле хереглеп турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Кол арын
<templatestyles src="Main Page/minerva.css" /> Аңгылал:Кол арын
Герань
Герань (а узадыр адаттынар) — каасталга кылдыр азы эфир үзү алыры-биле өстүрер чаагай чыттыг бүрүлерлиг сиген хевирлиг үнүш.
Дөс
Г Г
Борбаана
Борбаана [ъ] - кегженир азырал дириг амытаннарның дүк чылгаарга иштинге тыптып келир дүктүг борбак чүүл. Орустап болза - катыш, комок шерсти.
Дөзүк
Б
Мурасаки Шикибу
Мурасаки Шикибу (яп. 紫式部;т. 973 чыл, Киото, Япония - ө. 1014 чыл, Киото ) — япон чогaалчы.
Дөс
Аңгылал:Япон
Хүн системазы
Шаанда тывалар Хүн системазының 7 планеталарының дугайында элээн хөй чүүлдерни билир турганнар. Тывага билдингир турган планеталарның аттары бо-дур:
1. Нима - Адыя - Хүн (Хүннү планета кылдыр санап турган).
2. Даваа - Сумуя - Ай (база планета деп санаар турган).
3. Мягмар - Ангараг - Аңгырак (амгы үеде Марс).
4. Лагба - Буд - Лакпа (амгы үеде Меркурий).
5. Баазан - Сугар - Баазаң (Венера).
6. Пурэв - Барсвадь - Бүрбү (Юпитер).
7. Бямба - Санчир - Бумба (Сатурн).
Планеталар биле Хүннүң харылзаазы
Дээрде сылдыстарның барымдаалап агаар-бойдустуң өскерлирин билип, ону амыдырал, ажыл-агыйга ажыглаар турган. Сылдыстар болгаш планеталар дугайында кончуг хөй материалды улустуң аас чогаалындан чыып ап болур.
Сылдыстар биле планеталарның аразында улуг ылгал барын демдеглезе чугула. Сылдыстар дээрге хөлчок изиг, боду чырып, херелденип турар газтардан бүткен, аажок улуг шар хевирлиг телолар-дыр. Оларның изии он-он, чүс-чүс, а харын каш муң-даа градустар чедип тургулаар. Азы өскээр чугаалаарга, сылдыстар кончуг ыракта турар хүннер-дир.
Планеталар борбак хевирлиг, соок, боду чырывас телолар-дыр. Олар боттарының өзээн эргилбишаан, Хүннү долгандыр дескинип турарлар. Хүннүң херелдери планетага барып дээрге, планеталар биске чырып турар кылдыр көстүр.
Хүн системаның төвү
Хүн системазының төвү - Хүн. Ону долгандыр Меркурий, Венера, Чер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран болгаш Нептун деп планеталар долганып чоруп турар. Болгаш Церера, Плутон, Эрида.
Черден улуг ылгашпас боорга Меркурийни, Венераны, Марсты Черге дөмейлешкек планеталар дээр.
Дыгыйы шоолуг эвес кончуг улуг планеталар бар. Оларга Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун хамааржыр.
Х Х
Доңгак, Комбу
Доңгак Комбу (шолазы "Араазай Комбу") (Тыва, Барыын-Хемчик кожууну, Аяңгаты, 1923 ч. төр.) - Барыын-Хемчик кожуундан Тываның алдырлыг Хүреш мөгези, Тыва Автономнуг Облазының ийи дакпыр чемпиону. Шолазының утказы болза: "Туруп кээрге - узун-калбак, а тутканда - тудары ёзулуг маадырныы".
Алдары
Тыва Автономнуг Областьтың ийи дакпыр чемпиону.
Улуг-Хөндергей хемниң үстүнде, Бестиг-Кара деп черде, 300 хире кил "Көдүрер-Даш" бар - ону Комбу амыр көдүрер турган.
Гербарий
Гербарий (а узадыр адатгынар) — кургадып каан үнүштер чыыжы.
Дөс
Г Г
Национализм
Дөзүк
Аңгылал:Ниитилел
Википедия
Википе́дия (Wikipedia; [wɪkɨˈpiːdiə] азы [ˌwɪkiˈpiːdiə] деп адаттынар ) — Викиниң эгелеринге тургустунган хостуг ниити-чедимниг (общедоступная) хөй дылдыг универсалдыг интернет четкизинде энциклопедия. http://www.wikipedia.org деп интернет-сайтыда тургускан.
Википедияның кол онзагайы болза, (сайтының ажылын тургузуп турар wiki деп арганын ачызында) ооң дүрүмүн эки билир болгаш Интернетти ажыглап турар кижи бүрүзү, безин бүрүткетпейн-даа, энциклопедияны бижип база эдип болур бооп турар. Энциклопедияны бижип турар эки турачыларның эдип база бижип каан чүүлдери ол-ла дораан сайтының эдилекчилеринге көстүп кээр.
Бүгү-Википедияда ниитизи-биле 30 ажыг сая түңнүг (миллион) чүүл бижиттинген бооп турар. Ол чүүлдерни эки турачылар делегейниң 276 аңгы дылдарынга бижип турар, оон аңгыда инкубатор иштинде 493 дылдарга база. Википедияның сайтызы интернетте ажыглакчыларның кирген талазы-биле (по посещаемости) 5-ки черде турар.
Дөзүк
в Аңгылал:Википедия
Чечен Республиканың Парламентизи
Чечен Республиканың Парламентизи — Чечен Республиканың дээди хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагырга органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар. Даргазы — М. Х. Даудов.
Тургузуу
Чечен Республиканың Парламентизи — Чечен Республиканың дээди хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы, 41 депутаттан база үргүлчү ажыглаттынып турар 10 комитеттен тургустунган.
Бо үеде парламентиде 3 фракция : «Чаңгыс демниг Россия» (37 олут), «Чөптүг Россия» (2 олут) биле РФКП (2 олут).
Шөлүглер
Аңгылал:Чечня Чечня
Гербицид
Гербицид (сөөлгү и узадыр адаттынар) — бок үнүштер узуткаар химиктиг бүдүмел.
Дөс
Г
Боржаң
Боржаң - араганы тиккенинден үнген хоранныг арага.
Дөзүк
Б Б
Королев, Сергей Павлович
Сергей Павлович Королев (1906 — 1966) — совет эртемден, ракета техниказының конструктору, Совет Эвилелде ракета техниказының болгаш ракета чепсектиң бүдүрериниң организатору, практиктиг космонавтиканың үндезилекчизи.
Ак-тал
Ак-тал ("белый тальник", "ива белая") кижи бүрүзүнге билдингир ыяш, хөй адырларлыг, будуктары эглиичел, узун бүрүлерлиг, бичии сырга хевирлиг чечектерлиг, үрезини бичии хавыкчыгаштарының иштинде. Апрель — майда чечектелир. Үрезини май — июньда быжар. Ак-тал өске талдардан шоолуг ылгалбас, карты ак. Тывада хемнер кыдыында, шык, шынаа черлерде хөй звес үнүп турар. Ол чер болганда үнмейн турар.
Эм шынарлары
Ак-талдың картында дубильдиг бүдүмелдер, флавоноидтер, гликозид салицин, витамин С бар. Аныяк ыяштарның азы будуктарының картын чулуктаныр үезинде апрельден июнь эгезинге чедир картап алыр. Ынчангаш ооң картын хүнге кургаткаш, ону дөрт чыл чедир шыгжап болур.
Ак-талдың картындан кылган эмнерни эът изиир, шыырныгып, халыыдаар аарыглар үезинде, малярия, ол ышкаш хан төктүүшкүннериниң үезинде подагра болгаш ревматизм аарыглардан аараан үеде ажыглап турар. Оон ыңай дегдириишкиннерге удур, аас ишти, боостаа чаярынга ажыглап турар. Кургаткан 10—15 г ак-тал картын кескилеп алгаш, бир стакан сугга хайындыргаш, бир улуг омааштап бир хүн 3—4 катап ажыглаар болгаш ону шай кылдыр, хайындыргаш, аас ишти, боостаа чайып эмнээринге ажыглап болур.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Хүндүткел төрел аттары
Адазының болгаш иезиниң ажы-төлүнге, дөргүл-төрелинге база ха-дуңмазынга хамаарышкан хүндүткел аттары.
Дөс
Кенин-Лопсаң М.Б. "Тыва улустуң бурунгу ужурлары"
Х Х
Волонтер
Волонтёр (эки турачы) – кандыг-ла бир мөөрей, шуулган азы улуг байырлалдарга акша-шалың дээш эвес, а эки туразы-биле дузалажып чоруур кижи.
Хемчик кожууну
Хемчик кожууну — Хемчиктиң Даа кожууну. Амгы үеде ындыг кожуун чок.
Төөгүзү
XVIII чүс чылда Арабдан дээр ноян чуртап чораан. Ол кижи – моол кижи-дир, Сайын-ноян аймактың ваң эргелиг нояны турган. Улуг-Хемде биле Хемчикте тывалар Арабдан-ваңның албатызы турган. Арабдан-ваң чорта бээрге ооң ийи оглу Улуг-Хем биле Хемчик улузун чарып алыр деп бодап алган. Бир оглун Дамби дээр ол кижи ваң эргелиг, өскезиниң ады Цэрэб ооң дужаалы бэйсэ.
Манчжурларда Цогбадарху деп кижи чанчын апаргаш Шадарба-бээли дээр оглун Хемчикче чортупкан. Ол кижи Хемчиктиң чонун калган Арабданның ийи оглунга үлеп берген. Ынчалдыр Хемчиктиң Даа биле Бээзи ийи кожуун тывылган. Хемчиктиң Даа кожуун 10 сумулуг турган. Цэрэб Шыдар-ваңның манчжурларга удур үймээниге киржип турган боорга, 1764 чылда ону ваң дужаалындан халаткаш, Хемчик кожуунун база хынаап апарган. Бичии када Цэрэбтиң талазындан бир-ле моол даргага үгер-даа деп эрге тывыскаш, кожуун таңмазын берип кааш, кожуунну удуртуп каан.
Оон тускай илеткел соонда Хемчик кожуунун Хомдунуң хэбэй-амбынынга чагыртып каан. Ол-ла үеде, база-ла тускай илеткел соонда Шараб дээр чейзең кижини үгер-даа кылгаш, аңаа 10 сумулуг Хемчик кожуунун чагыртып каан. Шараб дээрге тыва кижи-дир, ооң шын адын Шыырап дээр. 1765 чылдан эгелеп Хемчик кожуунун тыва нояннар чагырып эгелээн. Ол болза колдуунда Ак-Моңгуш сөөгүнден укталган улус бооп турар, Хомушкулардан укталган чаңгыс үгер-даа Хемчикти 1876-1878 чылдарда чагырып турган.
Цэрэбтиң кожуунун хынаап апаарга, манчжурлар Хемчиктиң 10 сумузун бир моол ноянга хүлээдип каар деп бодаан. Арай-ла чоогунда чаңгыс-даа моол кожуун турбаан, оларның дөгерези кызыгаар өртээлдеринден мурнуу талаже, ыңай турган. Хемчикке хамык улустан, "Таңды-урянхайның мээрең-чаңгы" Манажаптың чызааны чоок болган. Ол дугайында тускай илеткел кылган, ынчангаш доктаал ёзугаар Хемчик кожуунун Манажаптың чызаан черинге хүлээдип каан.
Кожуун 2209 өрегелиг турган.
Таблицага онза тайылбыр
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эң эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн суму адын адап каар". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын база адап каар. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.
Адай дээр сөөктүң улузу Ак-Моңгуш сумузунда тускай арбанныг турган. Ол сөстү адаарда [аъдай] дээр, бижиирде "адай" дээр.
Таблицаның адаанда Хемчик кожуунунга чуртап чораан улус сөөгүнүң аттарын бөле бижээн. Чүге-дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга, кайы сумуга чуртап чораанын.
Нояннар
Моолдар кижи адын чамдыкта чартыктай адай бээр чаңныг. Мооң ужурунда Дамби-ваңның ады анаа-ла Да кылдыр кызырлып калган. Ол кызырлып калган Да деп ат-биле Хемчик кожуунун адаан. Шаанда чамдык улус бодунуң ноянын кожуун ады-биле Даа-ноян деп база адаар чораан.
Хемчиктиң нояны үгер-даа деп эрге-дужаалдыг болур.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Тываның Күрүне Лицейи
Тыва Республиканың Күрүне Лицейи – 1991 чылдың сентябрь 1-ден тура тургустунуп келген Тываның салым-чаяанныг болгаш өөредилгеге сундулуг школачыларын өөредир өөредилге чери. Лицей техника биле экономика талазында дээди мергежилдиг кадрларның база Республиканың даштыкы чурттар-биле харылзаазын хөгжүдер сорулга-биле даштыкы дылдарны билир гуманитарлыг өөредилгелиг кадрларның эгеки белеткелин тургузары-биле Тыва Республиканың Чазааның социал чагылдазы ёзугаар ажылдап турар. Лицей Тываның болгаш Россияның тергиин дээн өөредилге черлериниң бирээзи, ол «Россияның эң эки школалары» деп энциклопедияже кирип турар.
Үндезин ады — Тыва Республиканың Күрүнениң Автономнуг Өөредилге Чери (ТР КАӨЧ) «Тываның Күрүне Лицейи». Азы өскээр КүрЛицей (Гослицей) дээр.
Лицейниң директорлары:
Шөлүглер
Аңгылал:Өөредилге черлери Аңгылал:Тываның Өөредилге черлери
Татарстан
Редактировать. Татарстан. Имксуся иемксся массы иемксся Никакая зерксся гемкмв  семкчя иемксся зтниемксчя  ониемксся  земксуся 20201 иемксся это  дниемксчя. Иемксся  земксуся киксся  тксучя  зерксся)))))иемксся тканапрвпв Ксемуся никакая дниемксчя  земксуся иемксся никакая ниемсвек.
Чон
Татарстан Республиказында 115 национал төлээлекчилери чурттап турар. Численность экономически активного населения в Республике Татарстан на январь 1-де 2008 чыла составила 1790,1 муң кижи, азы 47,0 % от общей численности населения республики.
Национал тургузуу: Санап адаан чоннар саны 5 муң ажыг кижи
Экономика
Татарстан является 6 дугаар по объёмам производства и одним из наиболее экономически развитых регионов России. 2013 чылда республиканың ВРП 1,52 трлн акша тургустунган. Татарстан Республиканың кезээ бүгү россия бүдүрүлгезинде (%ларда) тургустунган: полиэтилен — 51,9; кылымал каучук — 41,9; дугуйлар — 33,6; чүък автомобили — 30,5; синтетические моющие средства — 12,1; нефть тывары — 6,6; картон — 4,5.
Күрүне дылдары
Татарстан Республиканың Конституциязында 8 дугаар статья ёзугаар, күрүне дылдары Татарстан Республиказында татар биле орус дылдар дең эргелиг бооп турар.
Шажын
Конституция ёзугаар Татарстан — светское күрүне.
Шажынчы каттыжылгалар күрүнеден аңгылаттынган база хоойлу мурнунга дең.
Республиканың девискээринде 1428 мечетьтер биле 319 хүрээ-хииттер бүрүткеттинген. Эң хөй распространение в Республике Татарстан получили ийи шажын: ислам биле православ христиан шажын.
Христиан шажын (православие) появилось в середине XVI векте после присоединения Казанского ханства к Русскому государству в результате завоевания Иван Грозный. Бо шажынның талалакчылары орустар, чуваштар, марийлер, мордвалар, удмурттар база кряшеннер бооп турар. Имеются общины база өске угланыышкын христиан шажынның: старообрядцы, католиктер, Иегованың херечилери, лютераннар, баптисттер, адвентисты Седьмого дня, евангельские христиане, христиане веры евангельской база өскелер.
Чурттакчылыг черлер
Татарстанның эң чурттакчылыг району — Зеленодольск ( кижи Зеленодольск-биле), эң-не эвээш чурттакчылыг — Елабужск ( кижи Елабуга-биле).
Дөс
Аңгылал:Россия Аңгылал:География
Даңзы-бүрүткел
Даңзы-бүрүткел азы Чизе (Учёт, перепись) - кандыг-бир чүвениң бар, чогун азы санын тодарадыры; бүрүткел, чизе.
Дөс
Д
Геркулес
Дөс
Г
Коммунизм
Коммунизм — марксисчи өөредиг ёзугаар бүдүрүлгениң чепсек-херекселдериниң ниитиниң өнчүзү болурунга үндезилеттинген болгаш аңгы чок, бүгү кежигүннериниң социал байдалы дең ниитилелди тургузар сорулгалыг ниитилел хөгжүлдезиниң үе-чадазы.
К
Корсарлар
Корсарлар (каперлер, приватирлер) (corsaire, Kaper, privateer) — дайын үезинде дайзыннарның бараан хемелеринче халдаар чазактан эргелиг бот далайжылар.
Дөзү
К
Борщ
Борщ – свёкладан болгаш өске-даа ногаадан кылган кызыл өңнүг быдаа. Орус чоннуң ынак чеми.
Дөзүк
Б
Героин
Героин (и узадыр адаттынар) — мак деп үнүштүң бир хевиринден кылыр күштүг наркотик.
Дөс
Г Г
Луцик, Анастасия Николаевна
Анастасия Николаевна Луцик (10 январь 1935 — 8 август 1973) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Правда» колхозтуң саанчызы Зборовского района Тернопольской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
1935 чылда көдээ суур Мильно Зборовского повета Тернопольского воеводства Польши тараачын украин өг-бүлеге төрүттүнген. 1939 чылдан после объединения территорий являлась жительницей Тернопольской области Украинской ССР. 1941 чылдан 1944 чылдарга чедир оккупастаан девискээрге турган.
Ортумак общеобразовательной школага өөредилгезин дооскаш, 1954 чылда трудоустроилась на животноводческую ферму местного колхоза свинаркой. 1959 чылда перешла работать секретарём исполкома сельского Совета.
1961 чылда возвратилась на ферму колхоза "Правда", саанчылап ажылдап эгелээн. Очень быстро освоила профессию и выдвинулась в передовики молочного производства. Стала показывать высокие результаты по надою молока среди доярок Тернопольской области.
«За достигнутые успехи в развитии животноводства, увеличении производства и заготовок мяса, молока, яиц и шерсти и другой продукции», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле Анастасия Николаевна Луцикке Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Представляла свою отрасль и область в качестве депутата Верховного Совета СССР 6-го и 7-го созывов.
Төрээн көдээ суурунга чурттап турган. 8 август 1973 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 6 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 7 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Mөңге Эл — түрк аймактың күрүнези.
Ады
Түрктер күрүнезин тускай сөс-биле адавайн чораан.
Даңзычы
Даңзычы (Переписчик, учётчик, составитель списка) - даңзы, чизе тургузар кижи.
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Ады
Амгы үениң төөгү номнарында "Mөңге Түрк Эл" - деп сөстер бар. Ол болза амгы үениң төөгү эртеминде ажыглаттынып турар тускай сөс катыжыышкыны-дыр.
Даңзычы
Дөс
Д
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Ады
Күл-тигиниң бижиинде бир одуругну кирилл транскрипциязының дузазы-биле номчуур болза, мынча дээн:
Либерализм
Либерализм — демократтыг хосталгалар болгаш хостуг сайгарлыкчы чоруктуң талалакчыларын каттыштырып турар идеологтуг болгаш политигтиг агым.
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Үези
Күрүнениң тергиин күштүг турган үелери 682-742 чылдар болур.
Либерализм
Л
Тываның эң эртеги үези
Ол үеде чурттап турган кижилериниң чурталгазын археология материалдарындан билип аап болур бис. Алдай-Саян девискээринге дөрт аңгы кижи төрелгетени чуртап турган. Ол болза Эректус (лат. Homo erectus), Денисов кижи, Неандертал кижи (лат. Homo neanderthalensis), Амгы үенин кижизи (лат. Homo sapiens). Кижи төрелгеттен Африкадан үнген. Шаг шаанда аңгы-аңгы дүрзүлүг, хевирлиг кижилер чуртап чораан. Амгы үеде чүгле Homo sapiens деп хевири арткан.
Эң эртеги даш век (Палеолит)
Алдыы палеолит (700 - 100 хире муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн).
Ол үеде Африкага Homo erectus (Эректус) деп кижилер чуртап чораан. Хамык кижилерден эң баштай чүгле олар Евразия делгеминче көжүп үнген бооп турар. Кажан Мурнуу Сибирже Эректустар көжүп кээрге ынчан Тываның палеолиди эгелээн деп болур. Тывага хамаарыштыр Эректустуң Ашел культуразы илереттинер. Ол культура 700 - 100 муң чылдар иштинде үргүлчүлээн. Африкага ол үелерде 3 үш аңгы кижи төрелгеттени тыптып бодарап келген. Үжелээ Эректустан укталган. Кезек Эректус кижилери эволюцияның салдары биле өскерлип тургаш чаа кижи хевирлеринче шилчий берген. Чаа кижи төрелгеттениң тывылган ужуру Homo erectus (Эректустуң) организиминге бооп турган өскерлиишкиннерден, мутациядан хамааржыр. Чырык өртемчей кырынга эң баштай 640 хире чыл бурунгаар Денисов кижилери бодараан. Соонда 500 чыл бурунгаар Неандертал кижи аңгыланып тывылган. Ол-ла үеде чүгле арай орай, 200 чыл бурунгаар Амгы үениң кижизи тыптып келген.
Тывада даш вектиң үезинге хамаарышкан даш чеспектер бар. Homo erectus ажыл-агыйынга ажыглаар дашты тааржыр хевирлиг кылдыр чидиде шонуп аар. Ындыг даш-биле үнүштер дазылдарын казар, чүнү-даа үзе соп, кезип аап болур. Эң баштай Тывага Эректустар амыдырап турган. Ашел үезиниң бүдүүзүнде Неандертал кижилер база көжүп келген. Эректустуң ажыглап турган чеспектерин Таңды-Ууланың мурнуу эдээнде, Торгалыг суурнуң чанынга тыпкан. Ол болза 100 муң чыл бурунгаар кылдынган херекселдер дир.
Ортаа палеолит (100 - 45 муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн). Бо үеде Денисов биле Неандертал кижилери Евразияже көже бээрген. Сөөлзүредир 76 хире муң чыл бурунгаар Азия девискээринге Амгы үениң кижизи база тарап эгелээн. Ортаа палеолит үезинде Алдай-Саян девискээринге чурттап турган кижилерниң культуразын Леваллуа-мустьер деп адаар. Мустьер культуразын база-ла б. э. ч. 300 - ден 20 чылга чедир үргүлчүлээн. Амгы үениң кижилери Алдай-Саян девискээринче 50 хире муң чыл бурунгаар көстүп келген. Homo sapiens-тиң матералдыг культуразы Неандертал биле Денисов кижилеринден көңгүс ылгалбас. Олар шупту ажыл-агыйынга чаңгыс аай дөмей херекселдерни ажыглап турган. Неандертал кижизи Амгы үенинң кижизинден угаан медерели-биле, дыл домааның сайзыралы-биле база ылгалбас. Денисов биле Неандертал кижи төрелгетени бойдустуң балыы, аң-меңи биле амыдырап чуртап турган. Ол ийи аңгы кижи төрелгетени бот-боттары-биле аразында харылзашпас. Харын-даа бот-боттарын ойзур, сестир турган. Ынчалза-даа олар чүс-чүс муң чылдар иштинде чаңгыс улуг девискээрге кожа чурттап турган. Сибирьге Амгы үениң кижилери көстүп кээрге Денисов биле Неандертал кижилери чоорту чиде берген.
Төп Азияның калбак девискээринге чуртап турган кижилер чаңгыс аай дөмейлешкек даш чеспектер ажыглап турган, маңаа Алдай-Саян девискээри база хамааржыр. Улустар ажыглаар чеспектерин тускай леваллуа аргазы-биле шонуп аар турган. Леваллуа аргазы-биле кылырда дашты баштай чогуур хевирлиг кылдыр чонуп аар. Оон ол белеткеп алган дажындан херек чидиг кезектерни хоора соп аар. Хоора соктунган кезектерниң хевирин кижи боду чогаадып таарыштырар, даштан кандыг-даа чеспек кылдынып болур. Кылган чеспектер хевири аңгы: кески, сүргү, чыда огу ышкаш хевирлии база бар. Даштан чеспек кылыры берге, баштай таарышкан дашты тып шилип алыр херек, соонда ону кылырда мергежилдиг кижи херек. Даштан кылган херекселдерни ийи бөлүкке аңгылаштырып болур 1) Өвүрде бурунгуу аңчы-балыкчы кижилериниң кылып турган чеспектери. 2) Хемчик, Улуг-Хем улузунуң шонуп кылып турган чеспектери, олар колдуунда сай дажын буза шонуп турган. Тывада Мустье культуразы 25-18 муң чыл бурунгаар доозулган. 25-18 муң чыл бурунгаар Тывага дошкун соок агаар туруптарга кижи саны кызырылган, чамдык черлерге кижилер шуут чуртавайн барган. Неандертал кижилер куйларга, чадырларга чурттап турган. Улус аңнаар болгаш чаңгыс черге үр чуртавайн чорааннар. Аң-мең ол үеде сезик турбаан, аң кедээн аңчы чаштып союп чеде бергеш чыдазын октаптар хире турган. Аңнаар херекселдериниң аразында болас база турган. Боласты шывыдаарга ол аңның буттарын ораай кааптар азы чок болза бажын орта дээр болза аң азы куш моорап дүжер.
Үстүү палеолит (16 - 10 муң чыл бурунгаар) Бо үеде Сибирниң балыкчылары, аңчылары чоорту-чоорту Америка девискээринче сыстып эгелээн. Америка онзагай, кайгамчык оран. Ооң мурнунда Америкага кижи төрелгетени черле чуртап чорбаан. Америкаже Неандертал-даа, Денисов кижилери-даа, Эректус-даа көжүп четпээн, эң бир дугаар Амгы хевирниң кижизи ынаар көшкен. Американың ол үеде мегафауназы база кайгамчык болур, аңаа ол үеде Азияда чок дириг амыттыннар амыдырап, Азияда өспес үнүштер өзүп турган.
110 муң - 9600 чыл бурунгаар Сибирьниң соңгу чартыынга доштар калбаа биле чаттылып турган. Ол үени Сөөлгү дошталыышкын үези дээр. Ол үеде агаар сооп кээрге меңги доштар улгадып мурнуу чүкче сойлуп тураган, чылып кээрге доштар эрип каап соңгуу чүкче аткаарлай бээр. Соңгу чүктүң доштары улгатканда бедик таңдылар дургаар бадып турган. Алдай-Саян девискээринде таңдыларда аажок кылын меңги - доштар чаттылып турган. Чүгле кудургайда хову черлерде дош турбаан. 9700 - 9600 чылдарда ол меңги доштар шуптузу эрип калган. Эрээн доштар суу амгы үениң хөлдер биле хемнерин чайааган. Чүгле бедик таңдыларда Сөөлгү дошталыышкын үезиниң меңгилери артып каан. Тывада Мөңгүн-Тайга бажында чайын безин төндүр эривес дош чыдып чыдыр. Ол меңги дош Сөөлгү дошталыышкын үезинден бээр чыдып турар.
Ортаакы даш век (Мезолит)
Улуг дош эрип эстип каарга, мегафауна чидип арлы бээрге Мезолит эгелээн. Хурааңгайлаар болза Алдай-Саян чуртунга Мезолит 9 - 5 муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн. Улуг аң-мең чиде бээрге чыда биле аңнаары бергедей берген, ча-согун биле аңнаары нептерей берген. Мезолит үезинде кижи саны база кызырлы берген, эртеги үелерде ышкаш улус чаңгыс черге бөлүк чурттавас апарган. Оран-таңдыга өг-бүле бүрүзү аңгы көжүп амыдыраар апарган.
Плейстоцен мегафауназы. Алдай-Саян девискээринге мага-боду кончуг улуг амытыннар чуртап турган. Ол амытаннар 10 - 8 муң хире чыл бурунгаар чиде берген. Мегафаунаның читкен чылдагааны тодаргай билдинмес. Бо айтырыгга хамаарыштыр эртемдээнерде 2 бодал бар.
Мегафауна амытаннарының чижээ: Дүктүг мамонт (лат. Mammuthus primigenius) Тожу биле Каа-Хемге тывылган мамонт азыглары Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар. Улуг мыйыстыг сыын (лат. Megaloceros), Дүктүг носорог (лат. Coelodonta antiquitatis), Куй арзылаңы (лат. Panthera leo spelaea), Хову бизону (лат. Bison priscus), Куй адыы (лат. Ursus spelaeus), Азыглыг диис - Гомотерия (лат. Homotherium), Коргунчуг бөрү (лат. Canis dirus), Овцебык (лат. Ovibos moschatus), Черлик сарлык. Амгыы черлик сарлыктар чүгле Төвүттүң бедик сыннарында оъттап турар. Черлик аът Тарпан (лат. Equus ferus ferus). Черлик аът Евразияның делгем ховуларынга оъттап чораан. Амгы үеде черлик аъттар шуут артпаан. Пржевальскийниң аъды Equus ferus ferus - тан арай өске бооп турар.
Келир үениң шинчилелдери
Тываның палеолиди таптыг шинчилеттинмээн. Палеолит үезинде чурттап чораан кижи сөөктерин тывары аажок берге, археологтар чүгле даш чеспектер, азы бузундулар тып аап турар. Тааржыр сөөк, даш чеспектерни Мөренниң куйларындан тыпса чогуур болур, база-ла улаштыр Өвүр кожуунда бурунгуу улустуң турлагларын казып тып алза эки ле. Ортаакы палеолиттиң Үстүү палеолитче үе-шагның аайы-биле шилчи бергени таптыг илереттинмейн турар. Чүге дизе 23-20 муң чыл бурунгаар чер кырынга кончуг дошкун соок дүшкен.
Дөс
Эң эртеги үелер. Даш векке хамаарышкан материалдар. Т Төөгү
Мөңге Түрк Эл (2 дугаар күрүне)
Үези
745 чылдардан бээр аймактың улузу Он Уйгур күрүнезинге чагырты берген.
Эл
Кутлуг хаан апаарга ооң улузу 2000 хире кижи турган.
Түрк сир чоннуң тергиидээн үезинде кижи саны 2 муң хире кижи турган. Шериг кижи саны 200 хире кижи. Чааже аъттанырда 100 хире маадыр чоруптар, арткан 100 хире маадыр кижи хаан ордузун хайгаарап артып каар. Эл девискээрин түрктер ийи талага чарып алган, ол болза Оң биле Солагай тала дыр. Солагай талазынга Гоби ховузунуң соңгу чүкте черлер хувааттынган, Оң талазы дээрге Гоби ховузунуң мурнуу чартыында Ордос девискээри болур.Оң талазын Кутлугнуң дуңмазы Мочур ээлеп турган. Мочур шад дээр албан-дужаалдыг чораан. Илтериш боду Өдүгенге саадапкан.
Түрктерниң ёзу-чаңчылы-биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг, адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг.
Табгач хаандан адырлып алганы
682 чылда Кутлуг үймээн үндүрген. Баштай ол кижи кайгалдары-биле кыдат кызыгаарында улусту үптеп, оларның эт-хөреңгизин хынаап чоруп турган. Үе эркен тудум ооң эштери көвүдеп-ле турган. Кыдат шериглерден Кутлуг кайгалдары-биле бирде Чугай дагларының арга чартыынга чаштынып, бирде Кара-Кум ховузунга чаштынып чоруп турган. Кутлугнуң хей-аъды бедик боорга олче чоок кавының улузу сөктүп эгелээн. Кыдаттар Кутлугже Юань Чжень деп кижини чортупкан: "Сен барып Кутлуг биле эптиг-чөптүг чугаалаш, хаанывыска ол кижи буруузун миннип келзин" деп барып сургап көр дээш чортупкан. Юань Чжень дээрге Ашидэ сөөктен укталган кижи дир. Юань Чжень хамык чүвениң байдалын угаап көргеш Кутлуга катыжып алган. Бир-ле катап Юань Чжень хамык чыылган чон аразынга Кутлугну хаан кижи бол деп албадаан. Түрктер Юань Чженьни "Тоньукук" деп адаар турган. Шак ынчалдыр Түрк чоннуң ийи дугаар күрүнези тыптып келген. Тоньукук бодунга "Билге бойла дарган" деп дужаал алган. Кутлуг, хаан апаргаш бодунга "Илтериш" деп ат алган.
Өдүген аргазы
Чугай даглары Кыдат чоогунда боорга Тоньукук чаа оран чурт дилеп эгелээн. Түрктерге эң таарымчалыг чер болза соңгу чүкте Өдүген аргазы болган. Аңаа чуртап чораан Токуз Огуз аймааның бир улузу-биле түрктер дайылдашкан. Токуз Огустарны башкарып чораан Баз хаан өлүрткен, дайзыннарын түрктер тарады сывырыпкан. Оон ам Илтериш хаан бодунуң ордузун Өдүгенче көжүрүп алган. Илтериш хаан чок апаарга ооң дуңмазы Мочур деп кижи хаан апарган. Мочур бодунга Капаган хаан деп атты алган. Капаган хаан Байырку деп аймактың улузу-биле чаалашкаш оларны чылча шаапкан. Тулчуушкун соонда ол кижи дедир халдып орунда, аңаа душ бооп хенертен аштырган Байырку аймактың кезек улузу таваржы берген. Байырку аймактың улузу Капаган хаанны туткаш боскун одура кескеш, ооң бажын Кыдаттар хаанынче чортупкан. Ол үеде түрк хаанның бажы дээш кыдаттар кончуг эки алдын-мөңгүн биле шаңнаар турган. Түрктер чүү боор, Капаган хаанның мөчүзүн орнукшуткаш, ооң оглун хаан кылып алган. Илтериш хаанның оолдары аңаа таарышпаан чүге-дизе түрктерниң ёзу-чаңчылы-биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг, адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг турган. Ордуга турган Күл-тигин үймээн үндүрген. Ол маадырлары-биле Капаган хаанның оглун, ооң төрелдерин туткаш шаажылаан. Күл-тигин боду хаан кижи болускавайн турган, ынчангаш ол дуңмазын Бөгүнү хаан бол деп албадаан. Бөгү боду база хаан болускавайн турган, ынчалза-даа ол акызының дилээнге чөпсүнген. Бөгү, хаан апаргаш Билге хаан деп атты алган.
Билге хаанның үезинде кыдаттар өске аймактың улузунче элчилер чоргускан. Кыдат хаанның элчилери Кыргыс, Он ок, Басмыл аймактың баштыңчылары-биле харылзаа тудуп алган. Түрк элдиң маадырлары кыдат күрүнениң шериглеринге күш четирбейн бааарга, кыдаттар түрктерни өске аймактар дузазы-биле узуткаар деп бодап алган. Мындыг берге таварылгада Тоньукук ол үш дайызынны чаңгыстап тургаш дүрген-дүрген базып тиилээрин бодап алган. Түрктер баштай Кыргыстарның хаанынче халдаар деп шиитпирлеп алган. Кыргыстарны ынчан Барыс хаан башкарып турган. Ооң мурнуда чылдарда Барыс анаа бег кижи турган. Барыс болза Билге хаанның кыс дуңмазынга өгленип алгаш бодунуң чуртунда мырыңай хаан кижи апарган турган. Кыргыстар ол үеде чааскан турбаан улус, оларны Улуг-Хемде Чик аймктың улузу, оон ыңай Бай-Тайгада Аз деп аймактың улузу камгалап турган. Черле ол шаандагы берге үелерде Улуг-Хемниң Чик дээр аймаа, Минусинскиниң Кыргыстары, Хемчиктиң Азтары даштыкы эжелекчилерден бир демниг камгаланыр турган хевирлиг.
Түрктер кыргыстар чуртунче чедип аарының бертинде Чик биле Аз деп аймактың улузу-биле чаалажыр ужурга таварышкан. 710 чылда Тоньукук, Билге хаан биле Күл-тигин үжелээ Улуг-Хемче аъттаныпкан. Түрк шериг Чиктер-биле Үрбүнге сегиришкен. Тоньукук Көгмен (Саян) дагларын ажар деп шиитпирлээн. Шөл Азтарындан түрктер орук айтыр кижи тып алган, ол кижи: "Аз дээрге мээң чуртум дур, ында бир турлаг бар, Аны хемнеп чоруур болза аъттыг кижи хүнзедир чоруур" дээн. Алаштың Ак-Сугга түрктер турлаг кылып алган. Түрктер Көгмен (Саян) дагларынче үнүпкен, Көгмен (Саян) дагларын ажары кончуг түренчиг болган. Маадыр кижи бүрүзү чадаг, бодунуң аъдын чедип алгаш чоруур турган, от база кыпсып болбас турган. Харның мөөнү чыда ышкаш боорга, хамык шеригниң бажында хар таптаар улус база чораан. Көгмен тайгазын ашкаш түрктер арай боорда куду баткан. Куду баткан орукту улуг хөртүк дуй шып алган турган. Азтардан орук айтыр кижи та өжегээр чүве, та шын чүве орук тыппайн аза берген, ырмазыраан түрктер ол кижини боосталап каапкан. Ол улуг хөртүктү түрктер 10 хүн иштинде эргий долганып кылаштааннар. Барыс хаанның ордузунга чедир түрк шериг дүн-хүн дивейн чораан. Барыс хаанның ордузунче түрктер дүне када, хамык улус удуп чыдырында халдаан. Чогум ол үеде Барыс хаан шериин чыып четтигипкен болган. Ынчалза-даа түрктер кыштагже халдааш Барыс хаанны өлүрүп каан. Барыс хаанның ордузун алгаш түрктер түр када Минсуг ховунуң ээлери апарган.
Барыын Тянь-Шаньга, Эрчис хемни дургаар Он ок дээр аймактың улузу чуртап чораан. Он ок деп аймак катыжыышкынында кижи бажын санаар болза түрктерден көвей турган. Түрк шериг Эрчис хемни кешкеш Болчу хем чанынга чоошкулап кээрге дайызын шериглерлериниң саны эңмечок болган. Түрк шеригни баштаан беглер: "дедир чанаалыңар, арыг нүүрлүг кижилерниң чанганы эки" деп хыйланып эгелээн. Тоньукук чааскаан, хамык сестип коргуп турган улусту оожургаткан. Түрктер Он ок аймактың маадырлары-биле 2 хүн чаалашкан. Он октуң хаанны туттурган, түрктер дайзынарын тарады сывырыпкан.
Дараазында түрктерниң дайызыннары Басмыл деп аймактың улузу болган. Басмыл деп аймактың улузу Моол Алдай сынның хүн ажар чүгүн эжелей чуртап чораан. Басмыл күрүнезиниң хоорайы "Беш балык" турган. Басмылдар шерии Эрчис хемниң унуга кээрге кыдаттар чок боорга, олар дедир чаныпкан.
Хаанар допчузу
Түрктерниң сөөлгү хааны Кулун бег бооп турар-дыр.
Кыдат дылда хааннар аттарын Бичуриниң транскрипциязы ёзугаар бижээн.
База көр
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Түрктер
Шолбан
Шолбан азы Венера (Venus, Венера; демдээ: ) – Хүн системазының ийиги планетазы. Даш планеталар бөлүүнге хамааржыр. Роман мифологияда ынакшыл дарийгизиниң ады-биле Venus азы Венера деп адаан. Дээрге өске планеталар болгаш сылдыстардан ылгалдыг, көскү, чидиг, чараш, чамдыкта Хүн ажып турда дээрниң барыын талазынга, Хүн үнериниң мурнунда чөөн талазынга көстүр. Дээрде чайыннап турар чырыының хемчээли-биле алыр болза, Шолбан Хүн биле Айның соонда үшкү черде. Ол чамдыкта хүндүс безин көстүп тургулаар, а дүне сылдыстар аразынга эң онзагай көскү. Ынчангаш тывалап ону кежээки азы эртенги шолбан деп адаар.
Орбитазы биле эргилери
Шолбан Хүннү долгандыр 225 чер хонуу иштинде дескинер. Бодунуң өзээн 243 чер хонуу дургузунда эргилир, өске планеталарга бодаарга дедир талаже. Телескопка борбак хевирлиг көстүр. Бир талазынга хүннеп турда, өске талазынга дүн дүжер. Хүн бүрүде хайгаарап көөрге, ол база Меркурий, Ай ышкаш, фазаларын өскертип турар. Ону дуран-биле безин эскерип каап болур. Ол бирде Черге чоокшулап, бирде оон ырап чоруй баргылаар. Черге эң чоок (40 млн. км) турар үеде Шолбанны хайгаарап шинчилээри кончуг эптиг. Улуг телескопка Венера аажок тода көстүр, Айны анаа карак-биле көргенинден улуг болур.
Ынчалза-даа телескоптуң дузазы-биле Шолбанның кырында дагларын, хемнерин, далай сугларын көрүп чадап каан. Ону туман ышкаш ак чүве бүргеп алган, кырын көрүп, шинчилээринге шаптыктап турар.
Физиктиг характеристиктери
Хемчээл талазы-биле Шолбан Чер хире, ооң диаметири 12 100 км. Массазы Черниң массазындан 81,5% (4.87×1024 кг). Венера Хүн системазында 4 даш планетаның бирээзи (Меркурий, Чер, Марс биле кады). Ынчангаш Венера биле Черни чамдыкта "угбашкылар" деп адаар. Ынчалза-даа кырларының шынарлары улуг ылгалдыг — Венераның тырың атмосферазы барык бүрүнү-биле (96,5%) карбон диоксидинден тургустунган (артканы азот болгаш өске хейлер). Атмосферлиг базыышкыны 9,3 мегапаскал (Чер атмосферазының базыышкынындан 90 хире катап улуг), кырының ортун температуру 464 °C — ийи кол хейиниң критиктиг точкаларын ажып турар, ынчангаш ол атмосфера суперкритиктиг флюид деп тускай байдалда турар (суук биле хей аразында тода ылгал чок). Венераның Хүнге чоогу — 108 939 000 км (афелий) биле 107 477 000 км (перигелий). Ол чамдыкта Чер биле Хүннүң ийи аразы-биле дужаажып эртип болур, Черден көөрге Хүн дискизинге аңгыланып көстүп кээр (транзит болуушкуну). Сөөлгү ындыг таварылгалар 2004 биле 2012 чылдарда болган.
Атмосферазы
Венера аажок тырың атмосфералыг. Ийи кол хейи (карбон диоксиди биле азот) суперкритиктиг флюид деп, суук биле хей тода ылгалбас тускай байдалда. Тургузуунда өске хейлер — күгүр диоксиди 0,015%, аргон 0,007%, суг бузу 0,002% болгаш оон-даа. Атфосферазының базыышкыны 9,3 МПа — Чер далайының 1 хире км ханызында базыышкынга эквивалентилиг. Тырыңы 65 кг/м3, Черниинден 50 катап хөй (20 °C, далай деңнели). Хөй CO2-лиг атмосфера Хүн системазында эң күштүг чылыг-бажың эффектизи тывылдырып турар — Хүнден келген херелдер планета атмосферазын өткеш ооң кырын изидер, ынчалза-даа атмосфера оларны октаргайже дедир чайынналдырбас. Ынчангаш Венераның кырының температуру 462 °C, Меркурийден изиг бооп турар, Хүнге эң чоок, кыры хөй дизе-ле 427 °C болур планетадан.
Айтыг
В В В
Бөгүн
Бөгүн - бо, чугаа бооп турар хүн, азы "бо хүнде" дээн.
Дөзүк
Б Б
Герцог
Дөс
Г Г
Тыва Хүреш Федерациязы
Тыва Хүреш Федерациязы (Тувинская Федерация борьбы Хүреш) – тываларның хүреш оюнун сайзырадыр болгаш чурумчудар сорулгалыг федерация.
Мөгелер рейтингизин илередир даңзы
Тыва хүрешке "Федерация Кубогу" деп мөгелер рейтингизин санаарда, дараазында саннар даңзызы дуза болур. Ук саннар даңзыны Кара-Моңгуш Владимир Комуй-оол оглу биле Куулар Шулуу Даваа оглу (идейниң автору) кылганнар. Шак мынчалдыр мөгелер рейнтингизин тургузар деп бодалды "Хүреш ассоциациязының" I-ги президентизи Куулар Шулуу Даваа аңаа даргалап тургаш-ла чуугаалажып турган.
Демдеглел
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Хүреш Аңгылал:Наадым
Наполеон I
Аңгылал:Политика
Валериана
Валериана (азы Валерьяна) - дазылдан эм болур ханды белеткээр ак-кызыл чечектерлиг шык сиген хевирлиг үнүш.
Ол (оожуктурар) эмнерге бромдан болгаш валерианадан кылган эмнер киржип турар. Нерв аарыындан чүрек дүргедээрин эмнээрде, валерианныг дамды-биле холааш бээр.
Дөзүк
В В
Сарыглар, Сергештей
Сарыглар, Сергештей (Тыва, Барыын-Хемчик кожууну, Барлык суур, 1924 төр. ) - Тыва Хүрешке алдарлыг мөге, Тыва Автономнуг Облазының Чемпиону (1954 ч).
Сергештей дугайында
Хүрешче үнерде девиири онза - импровизаастаап девип үнер. Чон болза: "Ооң девиин көрген кижи - ону кажан-даа утпас болур". Сергештейниң девии болза бирде хостуг кылыйтып турар эзирге дөмей, бирде - калчаараан арзылаңның кылыктанып турарынга дөмей.
Хүреш үезинде ол дыка баштак болза тывыңгыр солун - хүрешке тускай хамаарылгалыг болгаш, Сергештей удурланыкчылары-биле хөглээн дег баштактанып хүрежир. Ооң девии болгаш тутчуру кажан-даа чалгааранчыг болбас, а шуут дыка сонуурганчыг чадапчок.
Чойган
Чойган (пихта) чиңге бүрүлүг улуг ыяштарга хамааржыр. Тываның бедик тайгаларында хөй үнүп турар. Чойган үргүлчү ногаан турар. Унунуң узуну 30—40 м чедир, дорт, чиңгезимээр, адырларлыг, карты кара-куузумаар, тас, доора бичии сыгыгларлыг, будуктары сарыгзымаар, куу өннүг, бүрүлери чиңге, сырый, чымчак, тайгыр, аксымаар шыйыглыг. Чочагайы шиви чочагайындан узун шөйбек хевирлиг, өрү угланган, узуну 5—9 см, чаа үнген чочагайы кызыл-бора өңнүг, сөөлүнде өңгүр-хүрең апаар. Үрезини хавык иштинде чоруур, ооң чүзүнү өңгүр кызыл-куу өңнүг. Май сөөлзүредир июнь айның эгезинде чечектелир, үрезини августа быжар, а сентябрь—октябрь айларда төктүп бадар.
Чойганның бүрүзүнде болгаш аныяк будуунда эфирлиг үс — 3,09—3,27%, ооң тургузуунда: борнилацетат, борнеол, камфен, чойганның чөвүрээзинден скипидар алыр, оон аңгыда дитериен, спирт, абиенол, абиетин болгаш неоабиетин кислоталары бар. Чойганның чаа бүрүзүнде аскорбинниг кислота—0,32% чедир бар. Ооң бүрүзүн, картын болгаш аныяк адырларындан эфирлиг үстү үндүрүп ап болур.
Чойгандан алдынган эмнерни төп нерви системазының ажылын экижидеринге, чүректиң ажылын күштелдиреринге, ол ышкаш далар аарыглар үезинде, чүректиң суларап, баксыраарынга, хораннанганда дээш өске-даа аарыглар үезинде медицинада калбаа-биле ажыглап турар. Ол ышкаш миозит, чүс, неврит аарыгларынга чаар эм кылдыр ажыглап турар. Чаа бүрүлерин хайындыргаш, витамин четпестээр үеде хереглээр.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Азарх, Моисей Рафаилович
Моисей Рафаилович Азарх (1895—?) — совет эртемден-экономист, профессор.