cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сундуй, Михаил Белекпен оглу
Өөнүң ишти
М. Сундуйну Ийме чурттуг дээр. Ынчангаш аңаа эки турачылар музейин ажыдар дээн дилег суурдан аңаа кээп турган. Ынчалза-даа ол айтырыгны шиитпирлеп четтикпээн, хенертен аарааш чок апарган. Ол музейни кылырынга ооң орнунга өөнүң ишти-биле ооң уруу Юлия — ийилээ улуг үлүүн кииргеннер. Олар Иймениң чагырга черинче фронтучуларга хамаарышкан материалдарны, Кечил-оол, Байыскылаңның, взвод командирлериниң, 20 ажыг фронтучуларның чуруктарын, тыва эки турачыларның даңзызын, өске-даа үнелиг чүүлдерни чоруткан. Иймениң чону хүндүлүг фронтучузунга тураскаадып бир кудумчуну, шахмат клубун, ол школа музейин М. Сундуйнуң ады-биле адаан. Иймениң «Карл Маркс» аттыг совхозунга М. Сундуй нам-чазактың даалгазы-биле ийи чыл иштинде механиктеп база ажылдап турган.
Тыва эки турачыларның даңзызы
Эртемден Юрий Аранчын: «Тыва эки турачы аъттыг шериглерниң дугайында солуннарга, журналдарга, номнарга хөй янзы материалдар парлаттынган. Оларның аразында эки турачыларның даңзызы эң кол документ деп көөр херек. Чүл дизе, шак ындыг даңзы эки шүгдүнген, ылап шынынга дүгжүр болган тудум, шериг-патриотчу ажылга сөглээн сөс бүрүзү чигечи, маадырларның тураскаалын арыг кадагалап чоруурувус ол болур. Кедизинде барып, эки турачы дайынчы кижи бүрүзүнүң адын мөңгежидер херекке ындыг документ магадылал апаар».
Ам-даа даңзы айтырыы чидиг, маргыштыг болуп турар. Кызыл хоорайның "Гастелло" аттыг сесерлик аксында тураскаалда бижиттинген фронтучуларның даңзызынга хамаарышкан айтырыглар харыылардан көвей деп демдеглеттинип турар.
Дайын соонда ажыл-ижи
М. Сундуйнуң күш-ажыл дептери аайы-биле, дайындан келген хүнүнден-не эгелээш, 1944 чылдын август 17-ден Тыва Арат Республиканың прокуратуразының хүрээлеңинде ажылга томуйлаттынган кижи чорду. Ол шугумга үре-түңнелдиг Тес-Хем кожууннуң улусчу истекчизинге, Эрзин кожууннуң прокурорунга, Улуг-Хем кожууннуң прокурорунга ажылдап турган. 1950 чылда Барыын-Хемчик кожууннуң прокурор дужаалынга ажылдап тургаш репрессияга таварышкан. Прокуратура органнарындан, партиядан үндүрткен. Мээң билирим ол 5 чылдың дургузунда Москва аразынга чоруп келгеш, партияга катап тургустунуп алган кижи бо. 50 чылдарның төнчүзүнде нам-чазактың көдээ ажыл-агыйны шыырак партийжилер-биле күштелдирер дугайында доктаал ёзугаар, Кызылдың механизация училищезин доозуп алгаш, ол хевээр-ле 65 харынга чедир көдээ ажыл-агый шугумунга механиктеп, комбайнерлап, мотористеп-ле чораан кижи.
Өөнүң ишти Светлана Даржаа уруу 2001 ч. март 8-те чок апаарга, ол өг-бүлениң шупту документилери-архиви оглунуң холунга барган. Ында оларның допчу-намдары, шаңналдары, М. Сундуйнуң үндүрген номунуң хол-биле бижээн үндезини, номну канчаар бижээниниң төөгүзүнүң тодаралдары, хөй-ле улус-биле чагаалажылгазы бар.
«Тыва эки турачы фронтучуларның салгалы» деп ниитилел тургузар дээш, арга-сүмени алыр сорулга-биле, Вера Чүлдүмовна Байлак маадыр кырган ава-биле ужуражып четкен болгай силер. Ол ужуражылга дугайында чүнү онзалап демдеглексээр-дир силер?
- Бо айтырыгга харыы кылдыр баштай чугаалаксап каар чүвем болза – Бүгү Россияда бир дугаар фронтучулар салгалдары деп хөй ниити организациязы Тывада тургустунуп турары бо чүве-дир. Ынчангаш кымдан-даа, кандыг-даа үлегер алыр дээрге опыттыг кижи-даа, организация-даа чок болуп турар. Мындыг байдалда бистиң хүндүткелдиг Байлак В.Ч.-биле ужуражылганы шагда-ла планнап турган бис. Ону организастап кылырынга дыка улуг деткимчени Тывада «Чаңгыс демниг Россияның» салбыры дузалаан.
Шынын чугаалаарга, бис ниитилелди биллиард ойнаар, балыкчылар, бойдуска ынактарның ниитилелдери ышкаш кады чыглып алгаш ойнап, бойдуска агаарлаар дээш тургузуп алган эвес-ле болгай бис. Бистиң мурнувуста дыка улуг, делгем-ханы хемчээлдиг сорулгалар бар болгай. Ынчангаш ол хире улуг ажылды эгелээриниң мурнунда улуг өгбевис-биле ужуражып-сүмележири, оон йөрээл сөстерин, чугаазын дыңнаары биске чугула херек, мурнунче шимчээриниң бирги чадазы апарган. Вера Чулдумовна назы-хары дөгүй-даа берген болза, угаан-медерели дыка сергек-чидиг хевээр артып калган деп эскердим. Харын-даа, бистиң тургускан ниитилелдиң сорулгазын, кылыр ужурлуг ажылдарын тайылбырлаарымга мынча дидир: «Ындыг янзылыг ниитилелди шагда-ла чуртталга негей берген болдур ийин. Мен шыдаар турган болзумза шупту дузаны силерниң буянныг үүлеңерге кадар ийик мен - деп хараадап-даа олурар чорду. – Мээң карактарым херечилер-дир – тыва эки турачылар ылап-ла дайын шөлүнге онза маадыржы чоннуң оолдар-кыстары бис деп көргүзүп кааннар. Ону совет шериг командирлери демдеглеп, Тока даргаже, Совет Армияның чогуур штабтарынче чаңгыс удаа-эвес дыңнадып турдулар. Тыва эки турачылар дугайында Т.И. Кузнецов, В.П. Пивоваров, П.П. Филиппов, Я.Е. Войцешко, Н.И. Пшеничный дээш дыка хөй шериг командирлери, чогаалчылар онзаланып, мындыг тыва маадырлар-биле дайынга кады киржип турган бис деп чоргаарланып, номнарында бижип турганнар болгай. Бөгүнгү үениң мурнунда чылдарда, фронтучу эштерим көвей, дириг турда Ровно облазы-биле (мээң сактып турарым) харылзаа дыка чоок турган болгай».
Алдарлыг дириг арткан фронтучувус-биле 4-шак үргүлчүлээн чугаавыс чаңгыс минута ышкаш дүрген эрте берген. Чоруур апарган бис. Хомудаан бис. Ындыг-даа болза май-9 байырлалының мурнунда база бир катап чедер аргавыс бар.
- Хөй-ниити организацияның тургузукчу хуралынга фронтучуларның салгалдары хөй кижи чыылган бэ, ук кым-кымнарның салгалдары ирги?
- Тургузукчу хурал март 24-те парлалга бажыңының хуралдаар залынга болган. Мурнунда-ла шупту солуннарга чарлаан кижи мен. Бир дугаар базымнарны бистиң билдингир чогаалчывыс Бадыраа Игорь Иргитовичи-биле кылдывыс. Бүдүрер деп турар үүлем дугайында Тываның кандыг-даа алдарлыг, билдингир улустарынче четтим, кирдим, партияларның төлээлери-биле чугаалаштым. Чүгле «Чаңгыс демниг Россия» партиязының Тывада салбыры менче ээ көрнүп, огулуг дузаны каткан, тургузукчу хуралды дээди деңнелге эрттиришкен. Хуралдың бүдүүзүнде дыка хөй салгалдар Тываның шупту булуңнарындан мээң телефонумче долгаан. Саны 100 кижи ажа берген боор. Бодунуң кээп шыдавазын-даа хомудап турар улус бар. «Чаңгыс демниг Россия» партиязының аныяк кыстары кожууннардан келген төлээлерни бүрүткеп турдулар. Ол бүрүткел ёзугаар алыр болза - дараазында тыва эки турачыларның салгалдары келген: Түлүш Кечил-оол, Алексей Адыгбай, Кыргыс Чамзырың, Доржукай Донгак, Аракчаа Ховалыг Хая, Соктай Оюн, Быштак-оол Кыргыс, Дарья Куулар, Мурзууна Ооржак, Монгуш Сундуй, Маадыр-оол Кыргыс, Калдын Монгуш, Ак-оол Оюн, Шет Монгуш, Базыр Монгуш, Очур Ховалыг, Оюу Ховалыг, Оюн Бортуй-оол, Часыдак Сарыглар, Биче-оол Монгуш, Суваң-оол Оюн, Имажап Оюн, Хүрең-оол Оюн, Адыг-оол Салчак дээш, өскелерниң-даа. Чамдык салгалдар бүрүткээшкин шагда соксай бергенде келгеннер. Ындыг изиг-түлүк, чонзургай, бодунуң сеткилин чугаалаксаар дээш үзе киришкен улустарлыг хуралды чурталгамда көрүп көрбээн мен. Чижээлээрге, Чөөн-Хемчиктиң Хөндергейден келген эки турачы Биче-оол Монгуш Дагбаевичиниң дуңмазы улгады берген угбай Монгуш Тастан Дагбаевна дыка белеткенип алган болган. Ол чүгле акызы дугайында эвес, ооң фронтучу эштери дугайында, ол үениң чуртталгазының дугайында бүдүн лекция номчаан. Чыылган улус тыныжын дыртып алгаш дыңнап олурганнар. Телевидение оператору безин сонуургааш, хурал соонда аңгы интервьюну Монгуш Т.Б.-ден алган болгай. А Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала чурттуг салгал Сарыг-оол Санчы төрээн суурундан дайынче чоруткан эки турачылар дугайында делгереңгей медээ кылгаш, фронтучуларга тураскааткан бодунуң чогааткан шүлүүн бараалгаткан.
- Мурнуңарда кандыг сорулгаларлыг силер?
- Бир эвес Хөй-ниити организациязывыстың дугайында болза, ооң ыдыктыг 3 сорулгазы бар: Тыва эки турачыларның адын мөңгежидери. Ол нарын айтырыг. Бир дугаарында, бо айтырыгны күүседирде закон-хоойлуну эки шинчилеп, ыяк кылдыр шиңгээдип алыр болза эки (тус-чер болгаш Чазак деңнелинге). Ийиде, дайын киржикчилериниң салгалдарының боттарының хууда күзелдерин база көөр апаар. Чижелээрге, Кызыл хоорайда чүгле 2 тыва эки турачының ады-биле, оон ыңай Ровенская, Тувинских добровольцев - деп кудумчулар адаттынган. Мээң күзелим болза - эге дээрезинде фронтучуларның ажы-төлүнден айтыргаш, сүмелешкеш, баштай Тыва гвардейжи аъттыг эскадроннуң комиссары чораан Байыскылаң М.Д., взвод командирлерлиң база онза маадырлыг чорук кылган кавалеристер, танкистер, летчиктерниң ады-биле кудумчуларны, Кызыл хоорайның өске-даа черлерин адаар болза эки. Ол саналдарны «Тыва эки турачы фронтучуларның салгалы» ниитилелдиң өмүнээзинден Кызыл хоорайның Төлээлекчилер Хуралынче  хоойлу ёзугаар киирер ужурлуг бис. Ынчап кээрде – ол хире бистиң хосталгавыс, аас-кежиктиг чуртталгавыс дээш тынын харамнанмайн чораан маадырларның адын эки, көрүштүг, төп черлерде кудумчуларга бээр саналдыг бис. Чижелээрге, «Песочная» дээн ышкаш кудумчуларны эде адаксавайн тур бис. Ол хевээр ол кудумчу «Песочная» кылдыр артып каар болза хомудавас бис. Чүгле кудумчулар ады-биле маадырларның адын мөңгежидер деп ажылывыс кызыгаарланмас болдур ийин. Оларның ады-биле бистиң чаш өскеннеривис астрономия өөредилгезин доозуп алгаш дээрде бир-ле «чырык сылдыска» тыва маадырның адын бериптер чадавас…
Тыва эки турачылар дугайында билдинмес, балалчак шупту арыннарны дүргени-биле тодарадыр. Ол дээрге дыка улуг ажыл-дыр. Ындыг-даа болза ол ажылга республикада Тывада эки турачыларның муң-муң салгалдарының энергия-күжү ол хамаанчок ажылды ууптар боор. «Тыва эки турачылар дугайында шупту чүве билдине берген!» - дээр дарга-башкы бар болза - шупту Тыва чоннуң мурнунга дыка улуг частырыгны кылып турар кижи-дир. А сөөлгү 25 чыл иштинде ол айтырыг талазы-биле улуг эртем ажылдары кылдынмаан, ынаар ашкаландырыышкын көрдүнмээн, ашка хораттынмаан болгай, мээң билип турарым болза (азы көрдүнүп, хораттынып турган ирги бе?). Ол улуг айтырыг…Бис эскерип турарывыска улуг байырлалдар үезинде чүгле ТНР үезиниң музей-архивте чуруктарын делгелгелерге салыр-ла, ол-ла. Чаа чүүлдер немешпейн турар. Тыва эки турачыларның фронтуже чоруп турда база фронтудан ээп келгенде тырттырган дыка эки, тода чуруктары бар. Ол чуруктарда улустуң арынннары дыка онза көскү. Кижи бүрүзүнүң ол чуруктарда тодаргайы-биле кымыл деп – ону харыылап шыдаар кижи бар бе? Музей, ТГУ, ТИГИ ол фоточуруктарны тодараткан болза, эки-ле чүве.
Тыва эки турачыларның маадырлыг чоруун үлегерлээш аныяк өскеннерге кижизидилге ажылын чорудары. Тургустунган ниитилелдиң планнарында болза школа бүрүзүнге, өөредилге черлеринге, шериг кезектеринге Тываның маадырларының дугайында делгереңгей лекция-беседалар кылып, маадырларның чурттап, ажылдап, тулчуушкуннарга киржип чораан черлеринче экскурсиялар кылыр хемчеглер көрдүнген. Ол айтырыгны шинчилеп, улус-биле сүмележип көөрүмге, өөредилге яамызы-даа, Тываның күрүне университединиң төөгү факультединиң башкылары-даа: «Бо чоокку ийи чылда бүтпес айтырыг-дыр, өөредилге планнары чыл-чыл бурунгаар бижиттинип-томуйлаттына берген-не чүве болгай»- деп ажыы-биле чугаалаар чорду. Шын харын. Ындыг-даа болза тыва патриотизм, тыва маадырларывыстың салгалдары болгай бис - деп чоргаарал турар-ла ужурлуг чүве ыйнаан? Бир угаанныг кижи мынча дээн болгай: «Дайзыннардан эвес, а тоомча чок кижилерден сестип чоруңар». Ынчангаш ол патриоттуг кижидизилге айтырыы талазы-биле хөй шинчилге, белеткел ажылын кылгаш, чогуур ёзулуг саналдарны үстүкү органнарже бээрин оралдажыр бис. Ол бистиң ажылывыс-дыр. Меңээ бурган ам чеже чыл чурттаарын бергенил, ол хире үени чүгле бо чаа тургустунган Хөй-ниити организацияның сорулгаларын күүседиринче киирер, тураскаадыр мен. Ол мээң хууда ыдык сорулгам-дыр.
- Силерниң ниитилелдиң ыдыктыг сорулгаларының аразында эң кол черни тыва эки турачылар дугайында билдинмес, балалчак шупту арыннарны дүргени-биле ажыдар
– деп сорулга бар болгай. Ындыг болза силерниң ниитилелде истекчи-шинчилел ажылы колдап турар шежил. Ол ажыл силерге чаа ажыл боор чадавас, ону канчаар организастап алыр аргалар бар деп бодап тур силер?
Бис чүге кожуун бүрүзүнде ниитителдиң салбырын ажыдар деп турар бис? Ол-ла сорулга дээш. Мээң даап бодап олурарым-биле, бүдүн республиканың школа бүрүзүнге истелге отрядтарын тургузар болза эки. Мындаа чаа апрель 10-да Шагонарга салбыр ажыдып турувуста Улуг-Хем кожууннуң чагырга чери-даа, башкылары-даа ол идеяны деткип турар чордулар. А херек кырында ол ажылды организастап кылыры ындыг белен эвес. Шаптараазыннар эңдерик. Чуртталга көргүзе бээр.
Дөзүк
Аңгылал: Эки-турачы
Воронцова, Людмила Сергеевна
Людми́ла Серге́евна Воронцо́ва (1999 чылдың февраль 22) — российжи боксёр. 2019 чылда Делегей чемпионадынның финализи. 2019 чылда Россия чемпиону, Россиянның чынды командазынның кежигүүнү.
Допчу намдары.
1999 чылдың февраль 22-де Бурят Республиканның, Петропавловкага тѳрүттүнген. Башатй чиик атлетика болгаш спортчу ориентирование биле эдержип турган. 13 харлыында бодун камгалап ѳѳрениири-биле бокс секциязынга келген. Бир дугаар тренери Жаргал Тасарунов. СФО бирги чери дээш маргылдаага тиилелгени алгаш, дараазында Россиянның бирги чери дээш маргылдаага белени биле тиилеп алган. Хар четпези биле баштай шилиндек командаже кирбейн барган. 2016 чыылда Россиянның бирги чери дээш элээди уруглар аразынга тиилээш, спорт мастери атты чаалап алган. 2017 год чылда Россияга үшкү, а Европага - бирги черни алган. 2018 чылда Россиянның бирги чери дээш, Улан-Удэ алган. Ола чылда Делегей чергелиг спорт мастери атты чедип алган, а сентябрьда делегей чергелиг Польшага болган турнирге бир дугаар черни алган болгаш эң эки техника - дээш шаңналга тѳлептиг болган. В апреле 2019 чылдың апрельде, Кемеровога болган Россия чемпионадынга тиилээш, Делегей чемпионадынга киришкен. 2019 чылдң октябрь 3-те Улан-Удеге уруг ийиги черни алган. Финалга удурланыкчызы филиппин Нести Петесиога судьяларның аңгылашкан шиитпири-биле аштырыпкан. Амгы тренери Бадма Бадмаев, уруг спортчу клуб «Номто» кежигүүн.
Гаврильева, Валентина Николаевна
Гаврильева, Валентина Николаевна
Допчу намдары.
Мегино-Кангалас району ЯАССР-ниң, Майя суурга тѳрүттүнген. Школа дооскан соонда чаштар солуну «Бэлэм буол» («Будь готов») редакциязынга ажылдап турган. 1971 чылда Горький аттыг Литературлуг институтту Москвага дооскан.
Чогаалдары.
ЯАССР-ге 1966 чылда бир дугаар чогаалдары чырыкче үнген. 1968 чылда бир дугаар чогаалдар чыындызы «Хатыҥчааным барахсан» кѳстүп келген. Чогаалдары амгы үенниң моралдыг болгаш кижизиг болурунга хамаарыштыр айтырыгларны шиитпирлеп турар. Чечен чугаалары, тоожулары дээштиг, кыска уткалыг. Чогаалдарын сценага Нюрбинниң драматиктиг театртры тургузуп турган. Сценажыткан тоожузу «Страна Уот-Джулустана», а Якутиянның академиктиг драматиктиг П. А. Ойунский аттыг театры «О великом путешествии оранжевого Серёги, мудрейшего Ибрагима и хитроумного охотника Сэмэна Большая голова» - деп тоожуну шиижиткен. Сѳѳлгү чогаалдарында шѳлүттүрген азы ажыдыышкын кылган орус кижилер дугайында бижип эгелээн. Чогаалдары орус, белорус, поляк дылдарже очулдуртунган.
Мудрак, Олег Алексеевич
Олег Алексеевич Мудрак (1962 чылдың январь 14-те төрүттүнген) — российжи лингвист, дыл эртеминин доктору, алтай болгаш палеоазиат дылдарга эртем ажылдарының автору. Сибирь, Ыраккы Чөөн болгаш Соңгу Америка чоннарының дылдарының деңнелге-төөгүлүг дыл эртеминиң специализи. 1995 чылдан РГГУ-нуң Чөөн культуралар институдунуң компаративистика төвүнүң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, РГГУ-нуң профессору. Москваның компаративистика школазының төлээзи.
Намдары
1983 чылда МГУ-нуң Филология факультединиң теоретиктиг болгаш ажыглалдыг лингвистиказының салбырын дооскан. 1994 чылда «Аңгылаттынган дыл болгаш ундезин дылды катап тургузарының проблемазы (Төөгүлүг фонетика, морфонология болгаш тайылбыр)» деп доктор ат чедер диссертациязы чуваш дылдың өске түрк дылдар аразында ээлеп турар чериниң дугайында. «Алтай дылдарының этимологтуг словарының» автору (2003).
Шөлүглер
Публичные лекции на «Полит.ру»:
Ооң дугайында:
Аңгылал:Январьның 14 төрүттүнген Аңгылал:Түркологтар
Набатов, Александр Владимирович
Набатов, Александр Владимирович (1939—2018) — россия эртемдени, физик , Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң ректору (Тываның күрүне университеди (1987—1994) , профессор , Россия Федерациязынын дээди школазынын алдарлыг ажылдакчызы, физика-математиктиг эртемнериниң кандидады , ССРЭ-нин улусчу ооредилгезинин ажылчыннарынын Бугу эвилел чыыжынын делегады (1988) , Тыва АССР –нин хоорай совединин депутады (1989), Тыванын дээди ооредилгезинин хоочуну.
Намдары
1961 чылда Кызылда куруненин башкы институдунун физика-математика факультедин чедиишкинниг дооскан.
1971 чылда Красноярскда куруненин башкы институдунун аспирантуразын дооскан.
1971 — 1979 чылдарда Кызылда куруненин башкы институдунун физика кафедразынга ассистент, улуг башкы, доцент, эргелекчи кылдыр ажылдап чораан.
1974 чылда кандидат чадалыг эртемден атты камгалаан. 1984 чылда «Доцент» деп эртем адын алган.
1979 —1984 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун ооредилге болгаш эртем талазы-биле проректору.
1987 —1994 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун ректору (ТКУ).
1994 — 2006 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун физика кафедразынын профессору, Тыва Республиканын куруне лицейинин физика башкызы
Эртем талазы–биле ажыл чорудулгазы
1974 чылда кандидат чадалыг эртемден атты камгалаан.
Диссертация
Влияние условий изготовления пленок NiFe и Mn-NiFe на их магнитные свойства : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.04.11. — Красноярск, 1972. — 178 с. : ил.
Влияние условий изготовления пленок NiFe и Mn-NiFe на их магнитные свойства [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук. (01.04.11) / АН СССР. Сиб. отд-ние. Ин-т физики им. Л. В. Киренского. - Красноярск : [б. и.], 1973. - 18 с.
Хой ниитичи ажыл чорудулгазы
1980 чыл - Дээди ооредилге черлеринин ажылдакчыларынын Бугу эвилел чыыжынын делегады;
1988 чыл - ССРЭ-нин улусчу ооредилгезинин ажылчыннарынын Бугу эвилел чыыжынын делегады;
1989 чыл - Тыва АССР – нин хоорай совединин депутады;
Тыва Республиканын куруне лицейинин тургузукчуларынын бирээзи.
Шаңнал-макталдары
·        ССРЭ-нин Чырыдыышкын яамызының хүндүлүг бижии.
·        РСФСР-нын улусчу ооредилге яамызының хүндүлүг бижии
·        «Социалистиг чарыштын тиилекчизи» (1978).
·        Медаль «Куш-ажылдын хоочуну».
·        Тыва Республиканын Президентизинин хундулуг бижии.
Дөс
1.СЛОВНИК «Урянхайско-тувинской энциклопедии»/ТРОО «Мир тувинцев». – Кызыл, 2019. – 388 с.
Шөлүлгелер
Аңгылал:1939 чылда төрүттүнген Аңгылал:Википедия:Викибердингеннерден уткаларын эде тодараткан чүүлдер Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Алфавиттээн эртемденнер Аңгылал:Википедия:Чурук чок чүүлдер Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Франк, Анна
Аннели́з Мари́я (А́нна) Франк (Anneliese Marie «Anne» Frank; 1929 чылдың июнь 12 — 1945 чылдың февраль) — еврей бичии уруг, Германияга төрүттүнген, Гитлер чазак баштай берген үеде Нидерландыларга чаштынып турганнар. Ынчалза-даа соонда барып дөмей-ле туттургаш, еврейлер хоругдаар Освенцимже шөлүттүрген, оон Берген-Бельзен деп черге барган. Аңаа дайынның сөөлүнде тиф деп аарыгдан чок болган. Нацизмниң бүгү-ле караңгы талазын тодаргай бижээн «Анна Франктың демдеглелдери» деп номнуң автору.
Чаш үези
Анна Франк 1929 чылдың июнь 12-де Франкфурт-на-Майнга еврей өг-бүлеге төрүттүнген. Аннаның ачазы Отто Франк курлавырда офицер турган, ол үеде хуу сайгарлыкчы. Авазы Эдит Холлендер Франк — бажыңга өг-бүлезин ажаанзырап турган. Аннаның улуг угбазын Марго Франк дээр турган. Франктарның өг-бүлези иудаизмниң чаңчылдарын хандыр сагывас чораан. Оларның чанынга католиктер база протестант чүдүлгелиг христианнар чурттап турган. Ындыг черге Анна Франк өзүп келген.
1933 чылда соңгулдаларга тиилээш, Гитлер чазак баштай бергенде олар Амстердамче көжүп чорупканнар.
Алды харлыынга чедир Анна Мнтессори школаның чанынга уруглар сады барып турган, оон ол-ла школага өөрени берген, алды класс соонда Еврей лицейже өөренип чорупкан.
1940 чылдың майда Германия Нидерландыларны эжелеп алганы-биле чазак еврейлерни сүрүп эгелээн. 1938 база 1941 чылдарда Аннаның ачазы Каттышкан Штаттарже азы Кубаже чоруур дээш виза чедип аарын оралдашкан. Ынчалза-даа АКШ-ка Германия биле Италия дайын чарлааны-биле виза алыры болдунмаан.
Чаштынар черге чуртталга
1942 чылдың июнь 12-де Анна 13 харлап турган, төрүттүнген хүнүнүң бертинде каш хонукта ол ачазынга садыгга демдеглелдер бижиир пөс даштыг кыдырааш көргүскен турган. Ачазы садып бээрге, бирги демдеглелди ол-ла хүн бижээн.
1942 чылдың июль 6-да олар чаштынар кылдыр тускай эртежик белеткеп турганы черже далаштыг көже бергеннер. Ол черге аңгы-аңгы өг-бүлелерден 8 кижи чаштынып турганнар.
Чаштынар черге Анна нидерланд дыл кырыынга чогаадып алганы Китти дээр эжинге чагаалар хевирлиг кылдыр демдеглелдерин бижип чоруп турган. Киттиге оларның-биле болуп турар бүгү болуушкуннарны тодаргайы-биле бижип турган. Демдеглелдиг кыдыраажын ол «Het Achterhuis» («В заднем доме / Артыкы бажыңда») деп адап алган. Эгезинде Анна ол демдеглелдерин чүгле бодунга дээш бижип турган. 1944 чылдың чазынында Англияже көже берген турган нидерлады радиога Нидерландының өөредилге сайыды Херрита Болкештейнниң дайын соонда чоннуң хилинчек-човулаңын барымдаалапкы дег бүгү-ле документилерни кадагалап чоруурун, оларның аразында демдеглелдер онза черни ээлеп турар деп чугаазын дыңнап каан.
Ону дыңнааш, Анна демдеглелдеринге даянып, роман бижип каар деп шиитпирлеп алган. Ол-ла дораан демдеглелдерин эде бижип эгелээн. Ооң-биле чергелештир баштайгы демдеглелдерлиг кыдыраажын чаа бижиктер-биле долдуруп чоруп олурган.
Чаштынар черниң чурттакчыларынга ол шола аттар тыпсып турган. Бодун баштай Анна Аулис, оон Анна Робин деп адап аар деп боданып турган. Аннаның сөөлгү бижии 1944 чылдың август 1-де.
Туттурганы болгаш шөлүттүргени
Чаштынар черге олар 25 ай ишти камгаланганнар. 1944 чылда чазакка бир-ле билдинмес бооп артып калган кижи чаштынып турар еврейлер барын хоптапкан болган. Август 4-те чаштып турган бажыңынга голланд шагдаа ажылдакчылары база гестапчылар чедип келген. Шупту 8 кижини хоругдааш, домзакка дөрт хондургаш, Вестерборк деп лагерьже чоруткан. Аңаа аар-берге ажылды кылып, хилинчекти көрүп тургаш, сентябрь 3-те Освенцимже шөлүттүргеннер. 1944 чылдың ийиги чартыында Освенцимге немецтер еврейлерни дыка хөйү-биле чок кылып турар үеде олар аңаа чеде бергеннер.
Ачазы Оттону олардан аңгылап каапкан. Дыка аар-берге байдалга аарып, хилинчектенип түрегделдиң сөөлгү чадаларын көргеннер.
1944 чылдың октябрь 30-де Берген-Бельзен деп лагерьже оларны көжүрүпкен.
1945 чылдың февральда лагерьге тиф аары кедерээнде, Марго биле Анна санитарлыг блокка барганнар.
Чок болганы
1945 чылдың февраль эгезинде Марго аар аарааш, чок болган. Ооң соонда Аннаның шуут чурттаар күзели чидип калган. Марго чок болган соонда каш хонганда Аннаның өлген мөчүзүн ооң эштери даштыыттан тыпкаш, арай деп угбазы Маргонуң болгаш хөй улустуң чыдар чевээнге аппарып кааннар.
1945 чылдың апрель 15-те Берген-Бельзенни англичаннар хостаан.
Франктарның өг-бүлезинде чаңгыс дириг арткан кижи - ачазы Отт Франк болган. Дайын соонда ол Амстердамче эглип келген, а 1953 чылда Швейцарияның Базельче көже берген. 1980 чылда чок болган.
Демдеглелди кыдыраашты парлап үндүргени
Бир дугаар 1947 чылда Нидерландыларга парлаттынган. АКШ болгаш Англияга демдеглелдерни 1952 чылда «The Diary of a Young Girl» (Бичии уругнуң демдеглелдери) деп аттыг үндурген. Демдеглелдерге даянып, каш-даа чогаал үндүрттүнген.
Тыва дылче ам-даа очулдурттунмаан.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Марттың 31 мөчээн Аңгылал:Июньнуң 12 төрүттүнген
Ганиева, Алиса Аркадьевна
Ганиева, Алиса Аркадьевна
Допчу намдары.
Алиса Ганиева Дагестанга ѳскен, аварка. 2002 чылдан тура Москвада чуртап турар. А.М. Горький аттыг Литературлуг институттуң шүгүмчүлел салбырын дооскан. «Независимой газете»солунда редакторлап ажылдап турар. «НГ-ExLibris»-де болгаш «Совершенно секретно» каналда чарлакчы. Тагандада театрның шенелде чѳвүлелинде. Бир дугаар 2004 чылда «Московский вестникжурналга чогаалчылар-постмодернистер дугайында статьязы биле парлаткан. Янзы-бүрү журналдарга шүгүмчүлелдерлиг парладып турган. 2010 чылда Россияның XXI векте литературазынның дугайында статьяларынның чыындызын чырыкче үндүрген. 2009 чылда аныяк критиктер Алиса Ганиева, Елена Погорелая и Валерия Пустовая «литературно-критическая группа»«ПоПуГан»-же каттыжып алганнар. 2009 чылда Алиса Ганиева литературлуг хуулгаазыдыышкынның автору болган, аныяк чогаалчылар аразынга болган «Дебют» мѳѳрейиге «Салам тебе, Далгат!»- деп тоожузу дээш, мѳѳрейниң шаңналынга тѳлептиг болган. Аңаа киржиирде ажыглаан шолазы «Гулла Хирачев». «Салам тебе, Далгат!» болгаш роман «Праздничная гора» (2013) автору «Ясная Поляна» шаңналынның шорт-листче кирген. Ийиги роман «Жених и невеста» (2015) — Ола мѳѳрейге «Русский Букер» болгаш «Студенческий Букер» - деп романнары дээш. Ийиги шаңналды роман «Русский Букерге» алган. Бодуннуң антиклерикализми дээш, чуртунда ислам фундаменталистерден шүгүмчүлел алган. Чогаалчы «Сноб», «Октябрь», «Conde Nast Traveller», «Вокруг света» болгаш ѳске-даа журналдарга парлаткан. 2014 чылда интеллектуалдыг реалити-шоуга телеканал «Культура»-га «Полиглот. Хинди с нуля за 16 часов» - деп темага тыттырган. 2015 чылда «The Guardian» солун Ганиеваны 30 ат-сураглыг аныяк москважылар аразынче киирген. 2019 чылдың май 30-тен радио "Эхо Москвы"-да Сергей Шаргунов биле. а сѳѳлзүредир Максим Курников биле "Страсти" дамчыдылганы эттирип турар.
Дзержинская, Софья Сигизмундовна
Дзержинская, Софья Сигизмундовна
Допчу намдары
Поляк-еврей ѳг-бүлеге тѳрүттүнген. Чеди харлыындан тура рояльга ойнап ѳѳренип алган. Хууда угбазы Юлия Уншлихт ажыткан ясли-садка кижизидилгени алган. Тос харлыында ава чок арткан. Варшаваның консерваториязын дооскан. РСДРП(б)-ниң 1905 чылдан тура кежигүнү. Партийжи шолазы — Чарна. Ол-ла чылын Варшавага Ф. Э. Дзержинский-биле таныжып алган. Польшаның аңгы-аңгы хоорайларынга партийжи ажылын чорудуп турган. 1906 чылда туттургаш, Варшаваның кара-бажыңынче суктурган. 1908 чылда — делегат 6-го съезда Социал-демократия Королевства Польского и Литвы 6 дугаар чыыжынның делегады. СДКПиЛ кол баштаар черинге ажылдап турган. 1909 чылда катап туттургаш, шѳлүттүрген.. 1910 чылда Феликс Дзержинский биле ѳг-бүле туткан. Ола чылдың декабрьда катап туттурган. 1911 чылда оглу Янны «Сербия» кара-бажыңынга божаан. 1911 чылда шупту эргезин казыткаш, чѳѳн Сибирьже кезээ мѳңгеде шѳлүттүрген. Сибирьже шѳлүтүрер мурнунда оглун соңгу авазынга дамчыдып берген. Yш чыл иштинде Орлинга хоорайга чуртаан. 1912 чылда шѳлүлгеден дескеш, даштыкыже чоруй барган. Краковка СДКПиЛ-ниң даштыкы секциялар бюрозуннуң секретары турган. Бирги Делегй дайынынның эгезинде Венаже чоруй барган. Аңаа ажыл тыппайн, Швейцарияже чорупкан. Октябрь революциязынның (1917) соонда Швейцариягаа эмигрантылар кассазынның сектретары кылдыр ажылдаан. 1918 чылда Бернге Совет тѳлээлекчилер черинге ажылдаан. 1919 чылда Совет Россияже ээп келгеш, ЦК РКП (б) Наркомпростуң Польша бюрозунга, оон Мархлев аттыг Коммунистиг университеттиң националдыг Барыын эвээш черинге. 1924 чылдан — ЦК РКП-ниң агитпропотделинниң Польша бюрозуннуң секретары. 1929 — Маркс—Энгельс—Ленин аттыг институттуң эртем ажылдакчызы база харысаалгалыг редактору. 1937 чылдан Коминтерниң күүсекчи аппарадынга ажылдаан. 1941 чылда — руководитель польскоязычных передач на радиостанции Т. Костюшко аттыг радиостанциянның поляк дылга дамчыдылгаларынның удуртукчузу. 1946 чылдан пенсияда, Кремльге 1961 чылга чедир чуртаан. «В годы великих боев» (1964 г.) чогаалдың автору. Софья Сигизмундовна Дзержинская ашаан 42 чыл ажыр чуртаан. Оглун 8 ажыр (1911—1960). 85 харлыында Москвага чок болган. 1968 чылда Новодевичье хѳѳрүнде ажааган.
Швитцер, Катрин
Катрин Вирджиния «Кэти» Швитцер (Kathrine Switzer; 1947 чылдың январь 5, Амберг, Германия) — америк чогаалчы, телечарлакчы база марафончу. Бостон марафонун бир дугаар халып эрткен херээжен кижи кылдыр делегейге билдингир.
Намдары
Швитцер Германияга 1947 чылдың январь 5-те американ шеригниң майорунуң өг-бүлезинге төрүттүнген. 1949 чылда ооң өг-бүлези АКШ эглип келген. Катрин Джордж Маршалл аттыг Дээди школаны дооскан, ооң соонда 1968 база 1972 чылдарда Сиракузы унивеситеттиң бакалавр биле магистратуразын дооскан.
1967 чылдың Бостон марафону
Швитцер Бостон марафонун бир дугаар 1967 чылда студентилеп тургаш халаан. Ооң соонда чүгле 5 чыл болгаш херээжен улуска марафон халып болур деп чөпшээрелди берген. Ооң үези 4 шак 20 минут хире болган. Катрин марафонче К. В. Швитцер деп аттыг бижиттирип алган. Ындыг ат чүгле херээжен эвес, эр-даа улуска туруп болур. Катринниң чугаазындан алырга организаторларны будалдырар дээш эвес, ооң мурнунда-ла адын ынчаар бижип турган болгаш бижээн. Марафоннуң организаторларының төлээзи Джок Семпл ону трассадан күш-биле үндүр идип тургаш, «дугаарын дужаапкаш, ооң марафонундан ырап чоруурун негээн». Швитцерниң кады халып чораан эжи — Том Миллер — Семплди идипкеш, Катринге шаптыктап каарындан камгалаан. Ол болган чүүлдүң чуруктары делегейниң бүгү-ле мурнакчы журналдар болгаш солуннарының арыннарында парлаттынган. Ооң марафонга киришкениниң түңнелинде херээженнерни эр улус аразынга маргылдааларга киржирин долузу-биле хоруп каан. Бир эвес кандыг-бир уруг ону хажыдар болза, кажан-даа маргылдаага киржир эргезин казып кааптар деп кыжанып турганнар. Швитцер өске-даа маңнаар ууглар-биле марафонга херээжен улус маңнап болурун чедип алыр дээш дыка кысканнар. 1972 чылда херээжен улус Бостоннуң марафонунга киржип болур эргени чаалап алганнар.
Спортчу чедиишкиннери
Швитцер 1974 чылда Нью-Йорк марафонунга херээжен улус аразынга 3:07:29 (шупту улус аразынга 59-ку чер). Ол эң эки үезин — 2:51:37, 1975 чылдың Бостон марафонунга херээженнер аразынга 2 дугаарлааш көргүскен.
1997 чылда «Бег и ходьба для женщин, кому за 40» деп ном бижээн. А 2007 чылдың апрельде, Бостон марафонунга бир дугаар халаанындан бээр таптыг-ла 40 чыл эрткенде ол «Марафонка» деп сактыышкыннарын чырыкче үндүрген.
Хууда чуртталгазы
Швитцер 1967 чылда Бостон марафонунга ону камгалап каан Том Миллер-биле өгленип алган. Ооң соонда олар чарлы бергенде, ол катап база өске ашак алган - чүгүрүк чогаалчы эр Роджер Робинсонга өгленген.
Шөлүглер
Аңгылал:Январьның 5 төрүттүнген
Самойлович, Александр Николаевич
Александр Николаевич Самойлович (1880 чылдың декабрь 17-де Нижний Новгород хоорайга төрүттүнген,  — 1938 чылдың февраль 13-те мөчээн) — российжи болгаш совет востоковед, ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының академиги (1929), XX чүс чылдың бирги чартыының улуг тюркологтарының бирээзи. «Ислам энциклопедиязының» бирги үндүрүлгезиниң авторларының бирээзи.
Өг-бүлези болгаш эртеми
Нижний Новгородка украин шажынчы Нижегород губерниязының гимназиязының директору Николай Яковлевич Самойловичтиң болгаш Скоробогатых төрел-аймактан үнген шериг эмчизи Александр Штейгманның уруу Евгения Александровнаның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Нижегородтуң дворяннар институдун, Санкт-Петербург университединиң чөөн чүк дылдарының факультединге араб-персид-түрк-татар талазын дооскан.
Эртем болгаш башкы талазы-биле ажыл-чорудулгазы
1920 чылда — РККА-ның Генералдыг Штабының чөөн чүк салбырының башкызы. Оон — Ленинградтың чөөн чүк институдунуң ректору (1922—1925), ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Гуманитарлыг эртемнер салбырының академик-секретары (1934—1937). Крым, Поволжье, Соңгу Кавказ, Закавказье, Ортаа Азия, Казахстан, Алтай чоннарының дыл, фольклор болгаш амыдыралының эртем-шинчилелдерин кылып чораан. ССРЭ-ниң чоннарының дылдарының бижиин тургузуп кылырынга киришкен. Самойловичтиң эртем ажылдары түрктерниң дыл, чогаал, аас чогаал болгаш этнографиязынга, тюркологияның ниити айтырыгларынга, түрк дылдарның генетиктиг бөлүктээшкининге тураскааттынган. Ооң эртем ажылы ону тудуп хоругдааны-биле үзүлген.
Репрессиялааны болгаш актааны
1937 чылдың октябрь 27-де Японияга дуза кадып шивишкиннээн база «террористиг организация» тургускан деп меге херек оттургаш, ону хоругдап каан. Самойловичтиң херээниң буруудадыг түңнел бижиинде пантюркизмниң идеяларын тарадып турган деп база айыткан. 1938 чылдың февраль 13-те ону ССРЭ-ниң Иштики херектериниң улусчу комиссариадының (НКВД) ажылдакчылары адып шииткен. 1956 чылдың август 25-те актыг адын катап тургускан. Эртемнер Академиязының кежигүнүнден ниити хуралының шиитпири-биле 1938 чылдың апрель 29-та үндүрткен, 1956 чылдың декабрь 14-те Эртемнер Академиязының Президиумунуң №7 шиитпири-биле база 1957 чылдың Ниити хуралдың №9 доктаалы-биле кежигүн катап тургустунган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных Аңгылал:Февральдың 13 мөчээн Аңгылал:Декабрьның 29 төрүттүнген Аңгылал:Түркологтар
Успенский, Эдуард Николаевич
Эдуард Николаевич Успенский (22 декабрь 1937, Егорьевск, Москва область — 14 август 2018, Москва) — орус чогаалчы, шии чогаадыкчызы база сценарий бижикчизи, уруглар номунуң автору, теле башкарыкчы.
Сураглыг персонажтарның аразында, чогааткан придуманных им, — крокодил Гена база Чебурашка, ыт Шарик база диис Матроскин, Фёдор акый, почтачы Печкин, Тр-тр Митя, братья Колобки, гарантийные человечки.
Намдары
Эдуард Успенский 22 декабрь 1937 чылда Егорьевск хоорай Москва областька төрүттүнген.
Адазы — Николай Михайлович Успенский (1903—1947), ЦК ВКП(б) аппараттың ажылдакчызы.
Иези — Наталья Алексеевна Успенская (1907—1982), инженер-машина тудугжузу.
Москваның ужар чүүл институдунга (МУЧИ) эртемни чедип алгаш база инженер апаргаш,
1965 чылда А. Лившиц база А. Левенбук артистерниң саналы-биле олар профессионал эстрада-биле кады ажылдап эгелээн. Интермедиялар, юморескалар, шүлүк фельетоннары бижип турган.
Камов биле Успенскийниң юморескаларын Б. Брунов. Р. Романов база өскелер күүседип турган. Эстрадага 60 чылдарның төнчүзүнге чедир кады бижип турган.
Успенскийниң Акый Фёдор дугайында бир дугаар ному «Дядя Фёдор, пёс и кот» 1974 чылда парлап үндүрген турган.
акый Фёдор бажыңдан чорупкан. Матроскин база ыт Шарик –биле кады олар көдээ суур Простоквашинога чурттай бергеннер. Үнелиг шыгжагны тыпкаш
Ном-биле шоолуг билдинмес мультфильм «Дядя Фёдор, пёс и кот» тырттырган турган, а оон аңгыда үш популярлыг мультипликация фильмнер: «Трое из Простоквашино», «Каникулы в Простоквашино» база «Зима в Простоквашино».
Успенскийниң чогаал дылы — эклектиктиг стиль холуксаа, лексиктиг чаңгыс аай эвес база массалыг хоорай культура дылы сагындырар. Юмор — эксцентричный, перевертышка, элдеп бодалга, алогизмге үндезилеттинген.
«Заветная мечта» шаңналдың жюри даргазы болуп турган. Оон аңгыда 1986 чылда катап тургускан Дээди лига КВН бир дугаар оюннарынга жюри кежигүнү турган.
Эдуард Успенский «Спокойной ночи, малыши!» дамчыдылганың бир дугаар тургузукчузу турган, «АБВГДейка», «Радионяня», а оон аңгыда автор ырылар дугайында программалар «В нашу гавань заходили корабли», которая в 2000 году была отмечена премией ТЭФИ.
2007—2008 чылдарда Дээди Совет политиктиг партия «Гражданская сила» кирип турган.
Сөөлгү чылдары база өлүм
2011 чылда хырын рак тиилээн, 5 чыл ол бодун кадыын эки болган, а 2017 чылда аңаа простата ракты илереткен, сөөлгү чылында инвалид коляскагазынга шимчеп турган, Баден-Баденге эмненип турган, дөрт дугаар курс химиотерапия соонда Германиядан ээп келген, 9 август 2018 чылда меделин ышкынган, эмчи аңаа эмнелгеге чыдарын саналдаан, ынчалза-даа ол ынаваан база бажыңга артып каан.
Эдуард Успенский четвергтиң кежээзинде чок болган, 14 август 2018 чылда, чуртталгазының 81 дугаар чылында, көдээ суур Пучково хуу бажыңга, Москваның Троицкий административтиг округче кирип турар. Чогаалчы-биле чарлып байырлажыр ёзулал 18 август 2018 чылда Центральном доме литераторов Москвага эрткен. Троекуровское чевегге орнукшуткан (уч. 21).
Шүгүмчүлел
Кажан чазын 2020 чылда Россий күрүне уруглар библиотека объявила о проведении конкурса на логотип премии Эдуард Успенский аттыг «Большая сказка», ооң уруу Татьяна ооң адазының адынга чаа литература шаңналын тыпсып бербезин кыйгырган, медээлээн, что ол не достоин такой чести, база ажык чагаа-биле чүве чугаалаан. Уруунуң чугаазы-биле, ооң адазы араганы шын эвес ажыглап турган, уругларга домашнее насилие ажыглап турган, база элээн каш он чыл материалдыг парамедика Виктора Столбуна сектаны деткип турган, практиковавшего изуверские методики воспитания детей своих сторонников. Успенский дириг чорааш Татьянаны салгал алырын хавырган наследства база уруун харамга чемелеп турган.
Амы-хуу чуртталгазы
Адазы — Николай Михайлович Успенский (1903—1947), ЦК ВКП(б) аппараттың ажылдакчызы. Иези — Наталья Алексеевна Успенская (ашакка баарынга чедир — Дзюрова, 1907—1982), инженер-машина тудуушкуну. Улуг акызы Игорь, бичии Юрий (?—2020).
Ийи дугаар (1980—2003) база дөрт дугаар кадайы — Елена Борисовна Успенская (1960 чылда төр.), тудуг институдун дооскан, телевидениеге ажылдап турган, бажың эксплуатация килдизинге, а Успенский мультипликация студиязынга ажылдап турган. Кажан аңаа чээрби харлыг турган, аңаа дөртен харлыг таныжып алганнар. Чарылган соонда Успенский бир дугаар өгленишкен он ийи харлыг уруу Татьянаны бодунче ап алган. Азыраан ийис уруглары Ирина биле Светлана (25 ноябрь 1991 чылда төр.) — бүүректер-биле айтырыглыг ужурунда инвалидтер, мал эмчизинге өөренип турганнар.
Хөй-ниити бодалы
2014 чылда телеканал «Дождь» интервьюга российскую внешнюю политику Украина биле антиукраин пропаганда дугайында төп каналдарга буруу шапкан :
Шөлүглер
Аңгылал:Москваның ужар чүүл институдунуң доозукчулары Аңгылал:XX вектиң орус чогаалчылары Аңгылал:XXI вектиң орус чогаалчылары Аңгылал:Тоолчулар  Аңгылал:«Гражданской силы» кежигүннери Аңгылал:Россияның радио башкарыкчылары Аңгылал:«Радио России» радиостанцияның башкарыкчылары Аңгылал:Умершие от рака предстательной железы Аңгылал:«Спокойной ночи, малыши» башкарыкчылары Аңгылал:Троекуровское чевегге орнукшутканнар Аңгылал:Лев Копелев аттыг шаңналдың лауреаттары
Удазын
Удазын (электриктиг удазын) — электри токтуң дөзү биле электриктиг схеманың кезектериниң база электри энергияның хереглекчизиниң аразынга коштунуушкун тургузарынга ажыглаар электротехниктиг херексел.
Кабельден ангыда удазынны чер азы суг адаанга салып тургуспас.
Колесова, Елена Фёдоровна
Елена Фёдоровна Колесова (1920—1942) — разведчик, тускай партизан отрядыныӊ диверсия кылыр бѳлүктүн командири. (шериг кезээ № 9903), Совет Эвилелинин маадыры.
Удазын
Тургузуг
Удазын дараазында кезектерден тургустунган:
Колесова, Елена Фёдоровна
Шаӊналдары.
 ССРЭ-нин Дээди Човулелинин Президиумунун дужаалы-биле 1944 чылдын ноябрь 21-де «командованиенин берген даалгазын улегерлиг куусеткени, немец-фашистиг эжелекчилерге удур маадырлыг чоруу дээш» Совет Эвилелинин маадыры атты тывскан. Ленин болгаш Кызыл Тук, Кызыл Сылдыс орденнери.  Крупки хоорайда № 2 школада база Ярослав районуннун Мордвиново суурда тураскаалдар Балгланган черинде тураскаал демдектери.  № 2 Башкы училищезинде (амгы МГПУ) (2-й Сельскохозяйственный проезд, 4) № 47 школада (1-й Неопалимовский переулок, 10) Москванныын МГК бажынында ВЛКСМ (Колпачный переулок, 5), Москванын энергетика институдунда (Красноказарменная улица, 14) — меморилдыг самбыралар.  Крупкиде №2 школаны, Волгоградта, Москвада, Ярославльда болгаш Крупкиде кудумчу аттарын уругнун ады биле адаан. Е. Ф. Колесованын ады биле Ярослав угланыышкынныг Москваннын демир оруунда электрилиг поездини адаан.
Удазын
Тургузуг
Ток чорудар хылдар колдуунда чес болгаш алюминий хылдар болур. Удазынның хылы чоон болгаш чангыс азы чинге болгаш хөй санныг тудуштур ораап каан хылдар болур. Ток чорудар хылдарның кандыг хевирин ажыглаары техниктиг негелделер болгаш сорулгалар азы ажыглалдың байдалдарындан хамааржыр. Хөй хылдыг удазын чымчак, ээлгир болгаш, хүн бүрү ажыглалда делгеренгей. Хөй хылдыг удазынны аай-дедир көжүрерге эптиг. Чангыс хылдыг удазын кадыг болгаш ээлбес. Ындыг удазыннарны кижи холу четпес азы чангыс каттап салып калган соонда дегбес (чижээ, хана иштинге) черлерге салырда ажыглаар.
Колесова, Елена Фёдоровна
Киирилде.
1.↑ Фотоэнциклопедия железнодорожного транспорта — Электропоезд ЭД2Т-0044 «имени Героя Советского Союза Елены Федоровны Колесовой»
Удазын
Тургузуг
Хылдарының санындан хамаарыштыр удазыннар дараазында хевирлерге адырланып турар:
Изоляция кылдыр лак шывыг, полимерлер, саазын, удазынныг материалдар (хөвең, пөс) азы оларның каттыжыышкынын ажыглаар. Изоляция чок чанагаш удазыннар база турар.
Колесова, Елена Фёдоровна
Чогаалдар.
Колесова Е. Ф. Письма к родным // Сражалась за Родину. М., 1964.
Удазын
Классификация
Удазыннар материалга, диаметирге, доора кескен шөлге, изоляциязының хевиринге, чорудуушкунга болгаш оон-даа өске шынарга ангыланып турар.
Параметирлер
Удазынның электриктиг удурланыышкынын адаанда формула-биле үндүр санаар:
мында:
Колесова, Елена Фёдоровна
Литература.
Колесова Елена Фёдоровна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 698. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. Фролов Г. «Девичий фланг» // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — М.: Политиздат, 1969. — 447 с. Гусев А. Год за годом… Из пионерской летописи. М., 1961. Люди легенд. Вып. 1, М., 1965 Нехай Р. Алёшка-Атаман. Сорочий лес. Минск, 1968. Герои огненных лет (Очерки о москвичах — Героях Советского Союза). М., 1975. Пороженко Г. Б., Пороженко Л. Т. Их в разведку водила Лёля: о Герое Советского Союза Е. Ф. Колесовой. М.: Политиздат, 1986. 112 с.: ил. (Герои Советской Родины) Горбачёв А. Н. Колесова Елена Фёдоровна: Все письма к родным. М., 1998. Горбачёв А. Н. Герой Советского Союза Колесова Елена Фёдоровна. М., 2004. Горбачёв А. Н. Мои встречи с Леной Колесовой: воспоминания партизан. М., 2005. Горбачёв А. Н. Колесова Елена Фёдоровна: Библиография. М., 2007. Горбачёв А. Н. Герой Советского Союза Елена Фёдоровна Колесова // Шпаргалка (газета лицея № 1581), 2009, № 33. — С. 3-4 (редкие документы публикуются впервые из архива автора статьи). Олег Владимиров. До последнего патрона уничтожала немцев. Разведгруппа Лены Колесовой // Родина, № 10, октябрь 2012. стр. 65-67.
Шѳлүг
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Боргояков, Михаил Иванович
Михаил Иванович Боргояков (1930 чылдың 5 айның 5-те Хакас округтуң Аскиз районунуң Нижняя Тёя деп суурунга төрүттүнген — 1983 чылдың октябрь 15-те мөчээн) — хакас лингвист, филология эртемнериниң доктору.
Абакан хоорайның күрүнениң педагогика институдун дооскаш, Хаккнигиздатка ажылдап турган. Лениградтың күрүне институдунуң аспирантуразын дооскан. 1961 чылда «Прямое дополнение в хакасском языке» деп темалыг кандидат диссертациязын камгалап алган, ооң соонда ХакНИИЯЛИ-ниң дыл секторунга улуг эртем ажылдакчызы кылдыр, эргеликчилеп ажылдап турган. Эртем сонуургалдары хакас дылдын кайы-даа талазынга хамааржыр.
Кол ажылы — «Развитие падежных форм и их значений в хакасском языке» деп монография (1976-да Абакан хоорайга үнген). Монографияның иштинде падежтер категориязының тургустунуп турарынын төөгүзүн көрүп турар. «Источники и история изучения хакасского языка» деп монографияда хакас дылдың төөгүзүнүң дорт болгаш доора ундезиннерин тода көргүзүп турар (1981 чылда Абакан хоорайга үнген). Айыттынган монографияларынга даянып тургаш «Проблемы формирования и развития хакасского языка» деп доктор диссертациязын камгалап алган (1979).
Шинчилел ажылындан өске, Абакан хоорайның педагогика институдунга хакас дыл курстарын номчуп, хакас школаларга номнар бижииринге киржип турган. 1976 чылдан тура Сибирьниң тюркололгиязын Совет тюркологтар эвилелинге бараалгадып чораан.
Сактыышкын
Боргояковтуң номчулгалары деп эртем-практиктиг конференция чылдың эртип турар. Үр үеде ажылдап чорааны ХакНИИЯЛИ-ниң ханазында Боргояковка тураскааткан сактыышкын бижии бар.
Мавлютова, Мунавара Габдракиповна
Мунавара Габдракиповна Мавлютова (16 август 1923 чыл, Урзайбаш, Башкир АССР) — совет эмчи, уруглар. Медицина эртеминиң доктору (1979), профессор (1980). Башкир АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы (1989). ССРЭ-ниң кадык камгалал Тергиини (1963). С. Д. Терновского аттыг шаңналдың Лауреады (2008).
Намдары
Мунавара Габдракиповна Мавлютова 16 август 1923 чылда Башкир АССР-ге Урзайбашка тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң адазы Буздякской район Кызыл-елга көдээ суурну үндезилээн.
1940 чылда, Белебеевской педучилищени дооскан соонда, Андижанск областьче башкылап чоруткан турган, ынчалза-даа удаваанда төрээн чурттунче ээп келген. Ону Буздякский районнуң Арслановской чеди чыл школазынга башкылап томуйлаан турган. Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында, 1942—1944 чылдарда, школа директорлап ажылдап турган.
1944—1945 чылдарда ВЛКСМ Буздякской район комитединиң секретары турган. Ооң улуг эвес педагогика дуржулгазын өөренип көргеш, аңаа педагогика институдунче кирерин саналдап турган, ынчалза-даа Мунавара ыяк эмчи апаарын шиитпирлээн. Эмчи апаар күзели аңаа ам-даа бичии чораан үезинде тывылган.
1950—1953 чылдарда Ишимбайск кадык камгалал килдизинге эргелекчилеп ажылдап турган база Уфа хоорайның кадык камгалал килдизиниң эргелекчиниң оралакчызы.
1956 чылда Г. Г. Куватов аттыг Республиканың клиника эмнелгезинге эмчилеп ажылдап эгелээн.
1959—1964 чылдарда — Г. Г. Куватова аттыг РКБ килдистиң эргелекчизи.
1964—1966 чылдарда — Уфим кадык камгалалы килдис кол хирург, хары угда, 1964—1967 чылдарда, Уфа хоорайның 1 дугаар база 2 дугаар эмнелгелериниң эмчизи, 1966 чылдан — килдистиң эргелекчизи.