cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хорлуу Тумат
Туматтар кымнарыл?
6. Чүвем-не четчир дээш, алдын-мөңгүннү эмин эрттир эңдере-чаза каастанырындан ажы-төлүңнү оваарындырып чор. Ол - адааргалды тывылдырар. Салаа-сайгыдынга чораан алдын билзек черже барып дүшкеш тывылбаза, аңаа хомудава. Алдын аар, дашты кылагар-даа болза, чырык көрбес эдилел-дир. Алдын, мөңгүн дээш карак-кулак чок, мурнун көрбейн чүткүүр болзуңза, чуртталгаң тайлы берип болурун уттуп болбас.
7. Уранхай-тумат чоннуң аажы-чаңы отка кагган сиир-биле дөмей-ле. Тумат чонуң-биле чугаалажырда, оваарымчалыг бол.
8. Сарыг өртемчейде бүгү-ле чүве орун-долаалыг, халас, хилис чүве чок болдур эвеспе. Чаныңда эжиң частырыг кылыпса, ону эмин эрттир балдырлава. Частырыын чон мурнунга миннири дег эки чүве кажан-даа турбас.
9. Чонуңну ашка-чутка, думаа-халаага таварыштырба. Аспас дизе, хая көрүн, часпас дизе, айтырып чор. Туматтарның эртип келген оруун хая көрнүп көрүп, шинчилеп чор, оглум. Мээң йөрээлимни кажан-даа утпайн чору, оглум!"
Дөс
/Медээлелдиң дөзү/
Бред Питт (актёр)
Брэдли Уильям "Брэд" Питт (William Bradley "Brad" Pitt; 1963 чылдың 12 айның 18-те төрүттүнген, Шауни, Оклахома, АКШ) – Голливудтуң сураглыг актёру болгаш продюсери. 1995 чылда ("Он ийи сарбашкын" деп фильм дээш) "Алдын бөмбүрзек" премиязының лауреады. 4 катап "Оскар" шаңналынче идип үндүрттүнген (1996, 2009 богаш 2012 чч. ийи катап).
Анжелина Джоли кадайы
Бир катап "Мистер и Миссис Смит" деп кино тыттырып тургаш Бред Анджелинаны сонуургай берген, а ол уруг база удур харыылап, сонуургажып эгелээн. Көвей үе эртпээнде, олар кады чурттаар деп шиитпирлээш, өгленип алганнар.
Амгы үеде олар 6 ажы-төлдүг. Оолдары: Мэддокс Шиван (англ. Maddox Chivan), Пакс Тьен (англ. Pax Thien) болгаш Нокс Леон (англ. Knox Leon); уруглары: Захара Марли (англ. Zahara Marley), Шайло Нувель (англ. Shiloh Nouvel) болгаш Вивьен Маршелин (англ. Vivienne Marcheline). Шупту Джоли-Питт (Jolie-Pitt) деп фамилияны эдилеп турар. Оларның аразында чүгле үжү Анджелина биле Бредтиң боттарының төрээн ажы-төлү, артканнарын олар азырап алганнар. Амгы үеде чарлы бергеннер.
Голливуд
Бред ам болза Голливудтуң үндүрүп турар киноларынга бо-ла үнер.
Кинолары
(долу эвес даңзы)
Дөзү
П П П Б
Сүрүң, Омак Семён-оглу
Чедиишкинниг Маргылдаалары
Турнирлер:
Дөзүк
С С С С
Хураган,Иван Иванович
Иван Иван оглу Хураган (Иван Иванович Хураган)
Тес-Хемниң Самагалдайга 1956 чылда төрүттүнген. Тыва АССР-ниң бирги чери дээш 1979, 1983 чылдарда болгулаан маргылдааларга шүглүп үнген. 1984 ч. юбилейлиг 128 мөге салган республика спартакиадазынга шүүлген. "Шын" солуннуң шаңналы дээш болуп турар республика чергелиг маргылдаага 1978, 1982, 1987 чылдарда тиилекчи болган. Самбо, дзюдо болгаш хостуг хүрештерге ССРЭ-ниң спорт мастери, спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери. Самбо хүрешке хоочуннар аразынга ийи дакпыр делегей чемпиону.
Тыва Республиканың күш-культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Дөс
Х Х Х Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Альбинос
Альбинос - дүгү (чүү) пигмент деп өң киирер бүдүмел чок ак амытан.
Дөзүк
А
Джаз
Джаз (джаз; jazz) — Европа болгаш Африка аялгаларының онзагайларын сиңирип алган дең эвес ритмниг болгаш темпилиг аялга. Ындыг аялгалар ойнаар оркестрны база ынчалдыр адаар.
Дөс
Д Д
Фёдорова, Клавдия Николаевна
Клавдия Николаевна Фёдорова (18 февраль 1913 — 22 январь 2005) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Псков облазының Остров районунуң «Остров» куш заводунуң куш ажаакчызы. Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
1913 чылда көдээ суур Феньковога, бо үеде Псков облазының Остров району, тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
1929 чылдан Псков облазының Остров районунуң «Остров» куш заводунуң куш ажаакчызы. Ол бүдүрүлге черинге 40 ажыг чыл ажылдаан. Чүгле Ада-Чурттуң Улуг дайынының чылдарында, оккупастаан девискээрге турганы-биле ажылдаваан.
Социалистиг чарыштарга үргүлчү киржип, тиилелгени чедип ап чораан. 1964 чылда бедик түңнелди алган – 421 муң чуурганы 2500 дагаадан алган, ынчап кээрге чаңгыс дагаадан 169 чуурга алган болуп турар. 1965 чылда бодунуң түңнелдерин экижиткен – 2700 дагаадан 454 муң дагаа чуургазы алган.
«Мал ажылының сайзыралы дээш кылган ажылы, эът, сүт, чуурга, дүк бүдүрүлгезин улгаттырганы дээш», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 22 март 1966 чылдың Чарлыы-биле Клавдия Николаевна Фёдоровага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры деп атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1973 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнеринге чедир ол ажылынга ажылдаан.
2005 чылдың январь 22-де чок болган. Хоорайның чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Дая кады
Дая кады (жимолость) улуг эвес чадаң үнүш, кузумаар өңңүг бүрүлери чолдак сыптыг, төгериксимээр. Чечээ сарыгзымаар өңнүг, чимизи эш-эш, каттың дөзүнде чыпшынчак, кады шөйбек, ак-көк өңнүг. Тывада тайга эдээнде, арыг ишти шыктыг черлерде хөй үнүп турар. Кады ажыгзымаар амданныг, оон кисель, варенье хайындырып, шайга каап, ижип ажыглап турар.
Дая кадының тургузуунда чигир, глюкоза, фруктоза, сахароза, галактоза база лимон, яблок, щавель кислоталары болгаш аскорбинниг кислота бар.
Дая кадында хөй витаминнар, өске-даа холуксаалар бар болганда, ону ниити мага-ботту быжыглаарынга, витамин четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Дая кадын улус хан базыышкыны кудуладырынга, ижин-шөйүнду аарыгларынга ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Ташкент
Ташкент - Узбекистан күрүнениң найысылалы. Чурттакчы чонунуң саны — 2 352 900. (2014) кижи.
Дөзүк
Аңгылал:!Main category
Булут
Булут — бедик дээрде чыылган суг бузу.
Б Б
Кыдырааш
Кыдырааш — кижиниң бижиттинер херексели, колдуунда ону саазындан бүдүрген болур.
Дөс
К К
Чак-чак
Чак-ча́к (сәк-сәк, чәк-чәк, шақ-шақ азы шек-шек  — ) — далган-биле ары чигиринден кылдынган чүүл, тюрк чоннарның кухнязынга хамааржыыр; башкирлерниң, татарларның база казахтарның национал чеми.
Белеткээри
Чак-чакты чымчак далгандан белеткээр, кызыл-тас далганындан кылган дээди сорт база чиг чуургалардан. Далган чымчак болган тудум, улам хоюг база шүүлең чак-чак боор. Дараазында чиңге чолдак даянгыышчыгаштарга хевир киирер, хевири вермишель сагындырар, азы пөш тоорукчугаш хемчээлдиг шаржыгаштар, фритюрга (казанга) хаарар, ооң соонда изиг митпек чүүл-биле чаар, ары чигириниң үндезининге белеткээн.
Чемге чугула хевир киирер (часто в виде горки). Соой берген соонда долузу-биле белен. Чамдыкта ары чигирин кудар мурнунда холуксаага кадырган чимистер немээр.
Чак-чакты тооруктар, кылагар конфеталар база татар пастила-биле каастаар.
Ажыглаттынары
Чак-чак — чигирзиг чем, шай азы кофе-биле ажыглаар. Бүдүнү-биле азы кезектерге кескеш салыр. Чак-чактың хуусаазы — 90 хонук.
Чак-чакты ажыглаарын,сидик көвүдээр аарыглыг азы арының ары чигири база анорексияга аллергиялыг аарыг улуска сүмелевейн турар. База, продуктының кезек тургузугларындан шыдап эрттип шыдавас улуска.
Шөлүглер
Аңгылал:Мучные восточные изделия Аңгылал:Башкир кухня Аңгылал:Татар кухня Аңгылал:Узбек кухня Аңгылал:Киргиз кухня Аңгылал:Казах кухня Аңгылал:Крым татар кухня
Тыва Республиканың Дээди Хуралы (парламентизи)
Тыва Республиканың Дээди Хурал (парламент) (Верховный Хурал (парламент) Республики Тыва) — хоойлу чогаадыр (төлээлекчилер) Тыва Республиканың чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагырга органы.
Действует на основании Тыва Республиканың Конституциязы.
Удуртукчулар
Социал политика комитеди Комитет Даргазы Самойленко Ирина Петровна Комитет по безопасности, правопорядку и приграничным вопросам Комитет даргазы Бартына-Сады Виталий Монгушевич Комитет по конституционно-правовой политике и государственному строительству
Комитет даргазы Глухов Виктор Григорьевич. Комитет по взаимодействию с федеральными органами власти, органами местного самоуправления, институтами гражданского общества и информационной политике
Комитет даргазы Конгар Алдын-Кыс Темир-ооловна Комитет по финансовой, экономической, инвестиционной политике и предпринимательству
Комитет даргазы Донгак Александра Хаяаевна Комитет по аграрной политике, земельным и имущественным отношениям и экологии
Комитет даргазы Наважап Радислав Николаевич
Комитеттер
Депутаттар санындан тургустунар. Дээди Хуралда сес Комитет тургускан:
Гвоздика
Гвоздика (и узадыр адаттынар) — өңгүр чечектерлиг черлик азы тарымал сиген хевирлиг үнүш.
Дөс
Г Г
Чурукчу
Чурукчу — чурулга таварыштыр акша ажылдаар мергежилге
Электрон художник-тиде еҥ, нуным цифровой сымыктышын произведенийже, варажым нуным ужалыме блокчейн да пазарыште ужала.
Тидын деч моло, кажне сӱретче шке пашажым мучаш марте пашадарым налыныт илен кертеш. Очыни, тиде лӱм - гонорар. Коллекционер-влак налме але налаш гын, то тиде процент деч тӱлаш манын художник. Суредась тужгес но азинлыко NFT: Beetle, Giant Swan, Дельбо Хоса, Xcopy, Блэкын Кэтрин, Dog Jones Mad, Тревор Джонс, майк грег, sunday Slime, Ferocious, Пак Мурат.
Сөстүң утказы
Чурук чуруур, чонар-даш чазаар, ыяш ояр кижини чурукчу дээр.
Мергежилдер
Даш вектиң бертинде-ле чурукчулар тывылган, олар баштай даштарга чуруп турганнар. Сайзырал аайындан чурукчулар чевеглер болгаш даш бажыңнарны каастап турганнар. Ук мергежилдиң негелдези – будуктар кылыры база чогаадыры. Бурун Египетке чурулга ажылын хуулгаазын деп санап турганнар, а чурукчуларны хамнар (жрецтер) дег хүндүлээр чораан. Ол үеде чуруктарны чүдүүрүнге ажыглаар болганындан, чурукчулар ыдык чурук чуруур дүрүмнерни болгаш пропорцияларны сагыыр турган. Төөгүге арткан бир дугаар чурукчулар кылдыр б.э. чедир V векте гректерни демдеглеп турар (Агатарх болгаш Полигнот). Бирги мифтер чурукчузун Дедал деп турар, а ол боду скульптор-даа, инженер-даа турган.
Ортаа чүс чылдарда чурукчулар иконалар чуруп (чижээ, икона чурукчузу Андрей Рублёв ), фрескалар, мозаикалар болгаш номнар бичелерин кылып турганнар, оларның ажылдарын тускай дүрүмнер чагырып турган. Италияга Ренессанс үезинде амгы үениң кижи чурукчузунуң овуру-хевири тывылган. Оларның чогаадылгалары ишкирлиг, ёзулуг шынчы болгаш хуу-тускайлаан (Джотто).
Примечания
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Кижи
Шерпалар
Шерпалар, чаңгыстың саны - шерпа (ཤར་བ་, вайли shar pa ‘чөөн чүктүң кижилери’ дээн уткалыг ) – чөөн Непалдың Джомолунгма дааның эдээнде болгаш Индияда чурттап чоруур чон. Боттарын шаркхомбо деп адаар.
Сөөлгү 30 чыл тургузунда шерпаларның саны элээн көвүдээн. 1975 чылда 25 муң кижи турган болза, 2001 чылда 154 622 кижи бүрүткеттинген. Шерпалар 93% сарыг шажынга чүдүп чоруур, 6,26% индуизм чүдүлгеге, 0,63% христиан чүдүлгеге, а 0,20% Бон деп шажынга чүдүп чоруур.
Шерпаларның хөй кезии Непалдың чөөн чүгүнде чурттап чоруур, ынчалза-даа чурттуң өске булуңнарында база бар. Шерпаларның Непалда эң эрги сууру Тенгбоче болуп турар.
Шерпаларның дылын кангпо дээр, ол төвүт-бирман дылдарга хамааржыр. Кангпо дыл өске төрел төвүт дылдардан шуут аңгы, шерпаларның дылын Лхасадан төвүттер билип шыдавас.
Шерпалар дээрге төвүттерниң ортаакы чүс чылдарда Гималай дааның мурнуу чүгүнче көжүп келген салгалдары болуп турар. Шерпалар болгаш төвүттерни ниити "бедик даг" гени каттыштырып турар.
Непалда шерпалар колдуунда чер ажылы кылып амыдырап чоруур (картофель, сула), азы малчыннап чоруур, колдуу сарлыктар азырап турар. Индияда шерпалар садыг-саарылга болгаш альпинистерге дузалажып бедик дагларже дузалакчылар бооп үнүп турар. Альпинистерге дузалажып тургаш хөй шерпалар соок, аарыг-ажык, кемдээшкин болгаш оон-даа өске чылдагааннар-биле чок болган.
Демдеглелдер
Аңгылал:География Аңгылал:Шерпалар
Төлес
Төлес — шаандыгы аймак азы сөөк ады-дыр.
Чурту
Төлес аймактың улузу каяа чурттап чорааныл, ону даштарның тиккен черинден билип ап шыдаар бис. Амдызында «төлес» деп аймак дугайында 3 даш төөгүлеп турар.
Енисей бижик
Е-147. Ээрбек I, бо үеде Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар.
Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.
(1) jiti jägirmi jašïmda män täŋri elimkä qara boldïm bökmädim ajïta äsni
(2) quida qunčujum-a bökmädim buŋa özdä oγlïmka bökmädim ajïta buŋa
(3) oγlan atïm järlig čor täŋri elimdä tägzinmišim toläs alp tarqan atïmqä bökmädim
(4) kök täŋridä äsiz kün aj ärmiš jaγïz järdä äsiz el qan ärmiš bökmädim ajït-a äsizä
(5) bodunma boqunma bökmädim ajïta äsizimä uluγïm kičigimä bökmädim ajït-a äsizlärimä
Дорт очулгазы
(1) чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын
(2) куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым
(3) оглан адым Йерлиг-чор дээр элимде эгилзимзе төлес Алып Таркан адымга пөкпедим
(4) көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым
Бижикке тайылбыр
Салгалдары
"Төлес" аймактың салгалдары болза тывалар аразында чуртап чоруур хевирлиг. "Улуг-Түлүш" деп сөөктүң улузу Төлес аймаандан укталып тывылган боор.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Киш-кулаа
Киш-кулаа ("брусника") үргүлчү ногаан турар, 8—25 см бедик, кылынзымаар, шөйбек бүрүлерлиг, бичии үүрмек, ак-кызылзымаар, бөкпек чечектерлиг чадаң үнүш. Кады борбак, кызыл-хүрең, ажыгзымаар амданныг. Май—июнь айларда чечектелир. Кады август—сентябрь айларда быжар. Киш-кулаа тайгада, холушкак арга-ыяштыг шык, чиңгистиг черлерде хөй үнүп турар. Тываның тайгалары ооң-биле байдак.
Ооң кадында чигир — 7%, органиктиг кислоталар — 2,3%, витамин С, А, дээш өске-даа ажыктыт бүдүмелдер бар. Кадында бензойлуг кислота дээр чүүл бар болганы-биле, киш-кулаа үрелиичел эвес, үр шыгжаарынга таарымчалыг. Кадын колдуунда-ла ол хевээр чииринге ажыглап турар. Киш-кулааның кадындан варенье, джем, повидло, квас, кисель, дээш өске-даа чем чүүлдерин кылып ап болур.
Витамин четпестээр, халыыдап суксаар, улуг-хырынның,(гастрит), кара-бүүрек, хан базыышкыны улгадыр аарыглар үезинде киш-кулааның кадын ол хевээрзин, кисель, компот азы чедингир шай ышкаш кылдыр хайындыргаш-даа ижип, ажыглап болур. Бүрүзүн хайындыргаш, бир хүн үш катап бир стаканнап ижерин сүмелеп турар.
Буга-шыдыраа
Буга-шыдыраа, ыт-шыдыраа, тугул-шыдыраа дээн чергелиг шыйыглыг ыяштарга даштар-биле ойнаар оюннар хөл-шыдырааның оранчок эгезинде тывылган. Олар болза шыдыраа оюнуң эгези болур.
Буга-шыдырааның хөлүн аптыра аксынга, анаа калбак ыяшка-даа аңгы хөл кылдыр чуруп алыр.
Оюн ийи бугадан болгаш чээрби дөрт оолдардан тургустунар. Бугаларны арай улуг-улуг, а оолдарны бичежэк даштардан тургузуп алыр. Бир ойнакчы ийи буга-биле ойнаар, а өскези чээрби дөрт оолдар-биле ойнаар. Оларның сезин иштики дөрбелчинниң белдирлеринге салып аар, он алдызын холга тудуп алыр (16 сан даштыкы дөрбелчинниң карышкактарының санынга дең, а ниитизи-биле шыдыраа хөлүнде 24 карышкак белдир бар, ынчангаш аңаа 24 даш херек ужуру ында).
Оюннуң сорулгазы болза, оолдарлыг кижи холда оолдарын салып тургаш, "буганың" оруун муңгаштаар, а бугалыг кижи эптиг үени ажыглап тургаш, пешка көжүлештир, арта халып чип тургаш, оолдарның дөгерезин чиири болур.
Баштайгы көштү бугалыг кижи эгелээр. Бугаларның кайы-бирээзи-биле дужунда турган оолду чивишаан, төпче көжер. Ийиги кижи дараазында оолдарның чиште турар чоруун эвээжедир сорулга-биле буганың дараазында чижин дуй салырын оралдажыр.
Оолдар-биле ойнап турар кижи холда оолдары төңгүже салып кээр, а оолдары төне бээрге, хөлде оолдарын пешка көжүү-биле бир белдирден бир белдирже көжүп тургаш, буганы дуглаарын оралдажыр. Чиште турар оолдар чок апарганда буга оолдар көжүгүлештир көжүп тургаш, "чиш" дилевишаан, муңгашче кирбезин оралдажыр. Бугаларны каяа-даа муңгаштап болур, ынчалза-даа ийи шивээге (берт шивээ, чадагай шивээ) муңгаштап тудар болза ону тергиин эки удук деп санаар.
Ук оюнну мырыңай баштайгы амыдыралдың кижилери чогааткан деп санап болур. Оюннуң ылап утказы болза, чепсек чок хол даян улус бөлүглежип алгаш, каскан тамы оңгарже азы ая, дузаанче улуг аңны киир сывыртап турарын илереткен. Черле ынчаш, бурунгу кижилер боттарының амыдырал-чуртталгазын оюн-тоглаазынга илередип, хая-дашка шыйып көргүзүп чораанын төөгү материалдарындан билир болгай бис.
Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар" Б
Тос дээр
Тос дээр – дээрге тываларның ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен "тос ыдыктыг чүүл" деп билиишкиннериниң бирээзи.
Чижээ: эрги шагның чүдүлге чалбарыында мындыг сөстер бар: Тос дээрим, өршээ!
Утка
Тываларның ада-өгбелери тос дээрге чүдүп чорааннар, ол чүл дээрге агаар-бойдустуң хай-халавы болгаш магалыг-чаагайы ол-ла тос дээрниң уундан келир деп билир чорааннар. Ол дээрлерниң аттары болгаш өң-чүзүнү аңгы-аңгы.
Тос Дээрим, өршээ! Долаан бурганым,өршээ! Довурактыг черим,өршээ! Тос таңдым,өршээ!
Дээрге чүдүүрүнүң кол утказы болза тос дээрлерниң ээлери чер кырында чурттап турар кижилерге кадыг-дошкун болбаңар, хай-халап болдурбаңар деп чүдүп турары болур. Тываларның бурунгу өгбелери дээрниң өңүн көрүп тургаш, кажан, кандыг агаар болурун баш бурунгаар билип ап чорааннар.
Ампула
Ампула - (лат.: ampulla - амфора деп грек сөстү бичеледир адааны; тыва: идижик) - амгы үениӊ утказы-биле алырга эмнээр азы кандыг-бир өске бүдүмелдер шыгжаар так дуглай дуӊзаалап каан шил сава.
Эмнээр сорулга-биле ону эмнээр белеткемнерни (препараттарны) арыткан байдалга шыгжаар дээш ажыглаар. Ампула (идижик) узаткан чиӊге аастыг болур.
Чамдыкта ампуланыӊ үстүкү бажында кертиглиг сыяр чери бар бооп болур. Ажыдарда ампуланыӊ бажын өрү көрүндүр тудар ужурлуг. Бир эвес ампула аксында кертиг чок болза, ындыг ампуларныӊ хавында черле ампула бижээн азы кескизин (скарификаторун) кожупкаан турар.
Дорт-чүдүлгелиг (ортодоксу азы православ) биле бүгүдениӊ (католик) хиристиян шажыннарда – ыдык үс (миро), ыдыктыг суг болгаш оон-даа өске ыдыктыг суук чүүлдер шыгжаар бичии сава.
Дөзүк
А А А
Круглова, Клавдия Егоровна
Клавдия Егоровна Круглова (1908 — 1986) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Прохорыча аттыг колхозтуң саанчызы Раменского района Московской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1908 чылда көдээ суур Клишева Раменская волости Бронницкого уезд орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Обучившись в начальной школе, 1927 чылда трудоустроилась на текстильную фабрику "Красная Звезда" в Раменском. 1930 чылда төрээн көдээ суурже ээп келген база тус черниң колхозунга ажылдап эгелээн. 1936 чылдан Прхорыча аттыг колхозка фермага саанчылап ажылдап турган.
По результатам работ 1948 чылда сумела получить от 8 закреплённых за ней коров по 5599 килограммов молока в среднем на одну корову за год, с содержанием 201 килограмма молочного жира.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 апрель 1949 годдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Клавдия Егоровна Кругловага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. 1956 чылдан работала на свиноводческой ферме, затем стала трудиться телятницей. После реорганизации колхоза 1959 чылда перешла на работы в полеводческой бригаде. Неоднократно принимала участие в выставках достижений народного хозяйства, завоёвывала медали. 1964 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.
Төрээн көдээ суур Клишева чурттап турган. 1986 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Ийиги Делегей дайыны
Ийиги Делегей дайыны (World War II, Вторая мировая война; сентябрь 1, 1939 чыл – сентябрь 2, 1945) — кижи төрелгетенниң төөгүзүнде болган эң улуг дайын-чаа, делегейниң ийи аңгы шериг-политиктиг коалицияның (коалиция, күрүнелер эвилели) дайылдашканы. Аңаа 61 күрүнелер киришкен (Черниң чурттакчыларының барык 80 %). Дайынчы чорудуушкуннар 3 аңгы диптиң девискээринге база 4 аңгы океанның кырынга болган.
Киржикчилер
Дайынның болуп турган үезинде киржип турган чурттар өскерлип турган. Оларның чамдыктары идепкейлиг дайынчылар болуп турган, өскелери боттарының эвилелдеринге аъш-чем талазы-биле дузалап турган, а элээн хөй чурттар дайынга чүгле анаа ынчаар (номинально) киржип турган.
Осьтуң чурттарынга удур дараазында күрүнелер база турган: Панама, Коста-Рика, Доминикан республика, Сальвадор, Гаити, Гондурас, Никарагуа, Гватемала, Куба, Непал, Аргентина, Чили, Перу, Колумбия, Иран, Албания, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Турция, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауд Аравия, Либерия, Боливия.
Дайын үезинде нацист блоктан үнген чамдык чурттар коалицияга база каттыжып кээп турган:
Дайынга өске талазындан нацист блоктуң чурттары («осьтуң» күрүнелери) киржип турган:
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Төөгү
Амперметр
Амперметр – электри тогунуң күжүн хемчээр херексел.
Дөзүк
А
Амфибрахий
Амфибрахий (ἀμφίβραχυς — ийи талазындан кыска) - ийигизи ударениелиг үш слогка үндезилеттинген шүлүк одуруу.
Чижээ
Орус шүлүкке болза:
Дөзүк
А А
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Эрес Доржу оглу Кара-Сал (1988 чылдың июль 11-де Сүт-Хөл кожуунга төр.) — Тываның хүндүткелдиг болгаш хөй чедиишкинниг мөгези. «Тыва Республиканың Кучутен Мөгези», Россия болгаш Делегей чергелиг сумо хүрештиң тиилекчизи база шаңналдыг черлерниң эдилекчизи.
Очуду
Очуду Бурганның мөргүлү аажок күштүг болгаш берге аарыгларга кончуг дузалыг, чорук-херек бүдүнгүр болзун дээш база номчудар.
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Тренерлери
Баштайгы тренер башкызы "Тываның Арзылаң мөгези" Моңгуш, Амир Өлзей-оол-оглу.
Очуду
Тариназы
ТЕЯТА ОМ БИГАНЦЕ БИГАНЦЕ МАХА БИГАНЦЕ БИГАНЦЕ РАНЗА САМА ГАДИЕ СОХА
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Тренерлери
Хостуг-хүрешке башкызы - Түлүш, Владимир Хуурак-оглу.
Очуду
Шажынчы салдары
Эмчи-ламалар эмнерни кылган соонда, оларны Очуду Бурганның чудурун болгаш тариналарын номчуп тургаш, айызын сиңирип каар. Ынчаарга эмниң күжү улгады бээр, чүге дээрге эмниң тургузуунче кирип турар эм-оъттар база өске-даа бүдүмелдерниң кырындан угаанның кадык болгаш арыг болурунга дузалаар шажын күжү немежип турар. Тарина номчулгазы бистиң блдувустуң ижип азы өске кижиге берип турарывыс эмниң аарыгдан сегидер күжүн улгаттырып турар. Эминиң күжү улгажып, дээштиг апаар, кара күштерниң хоралыг салдарын чайладыптар, аарыгның чылдагааннарын - нүгүлдүг үүлени болгаш угаанның кем-хирин арыглаптар болу бээр. Бүзүрелиңер кайы хире хөй номчуур силер, эмниң күжү ол хире улгадыр.
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Тренерлери
Сумо хүреш башкылары: Куулар, Каң-Демир Каң-оол-оглу, Куулар, Адар Начын-оглу.
Очуду
Дөзүк
О О О
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Дурт-сыны
Узуну: 1м. 85 см.
Деңзизи: 112 кил.
Хууда чуртталгазы
Өг - бүле байдалы: өг - бүлелиг, чаңгыс оолдуг.
Хобби
Сонуургалы (хобби): Хол – бөмбүү (волейбол), аът чарыжы.
Ынак спортсмени: йокодзуна АСАШЕРИ (сумо).
Ынак чеми: манты - бууза.
Эртеми: Моолдуң «Олимп» аттыг дээди өөредилге чери.
Чаан мөге
Чаан мөгениң чедиишкиннери:
7 харлыында хүрежип эгелээн, июнь 1 - де уруглар хүнүнде 128 бичии мөге салган ам болза "Тываның начын мөгези" Моңгуш Начынны ынчан октааш, шүүлген.
2009 ч. Сүт-Хөл, Наадымга шүүлгеш «Тываның Арзылаң мөгези» атты чаалап алган.
Сумо хүрешке Россияның аныяктар аразынга 2 дакпыр тиилекчизи, 3 катап шаңналдыг черже кирген.
Сумо хүрешке Европа диптиң аныяктар аразынга тиилекчизи.
Сумо хүрешке Россияның чемпионадынга шаңналдыг черже кирген.
Сумо хүрешке Европа диптиң чемпионадынга шаңналче киир хүрешкен.
Моолга Говь-Сүмбер аймак, 18 харга чедир 242 мөгелер аразынга долгандырыг хүрешке 8-ки черни алган. Хүреш 3 хонук улаштыр болган.
Моолга Университетке 256 мөгелер хүрежинге 4 мөгеже киир хүрешкен.
Өөренип турган бөлүүнге шүглүп турган.
2008 ч. Тывада бир-ле дугаар мөге «Каа-Хемден (15 соток) участок чер» шаңналдың эдилекчизи.
“Алдан-Маадырларның тура халыышкынындан бээр 125 чыл оюнга тураскааткан хүрешке шүүлген.
2014ч. Тываның Наадым-2014 Хүрежинге үжүүрлешкен. Түлүш Сайын-Белек шүүлген.
Дөзү
К
Караң көрнүр Ванга эне
"Караң көрнүр" Ванга эне
1911 чылдың январь 31-де Болгарияның Петрич хоорайга төрүттүнген уругнуң адын Вангелия Пандева деп адаан. Шаа барып бичии уруг бүгү делегейге билдингир ат-сураглыг Ванга эне апаар дээрзин ада-иези кайыын билген боор. Эш-өөрүнүң аразынга ойнап-хөглеп, өзүп кел чораан. Бир катап Ванга улуг казыргы хатка таварткан: черден каш-каш метр бедикче улуг хат уругну бөөлдеп алгаш, ырадыыр апарган. Ачазы уруун арай боорда тып алган. Ванганың карактарынче довурак-доозун хөйү-биле киргенинден, уруг чүнү-даа көрбестээн. Ол эрткен хай-халап Вангага чүвени өттүр көрүп, баш удур билир салым-чаяанны хайырлаан. Эгезинде он хар чаа ажып турар бичии уруг чоок кижилерингеазы кожаларынга оларның-биле чүү болурун чугаалап берип эгелээн. Чогум ооң өттүр көөр салым-чаяаны үжен харлыында четчип бышкаш, чүгле төрээн хоорайы-биле кызыгаарлаттынмайн, Болгарияга, Россияга, харын-даа бүгү делегейге чүү болурун баш удур чугаалап, кичээндирип турар болу берген.
Кижилер, болуушкуннар дугайында медээлерни Ванга кайыын ап турарын билип алыксаар улус-ла хөй. Караа көрбес энениң чугаазы-биле алырга, улустуң эккелген чигирин суйбааш, ол кижи дугайында эки-багай чүүлдерни билип каар,а ооң салган айтырыынга харыыны кандыг-ла бир көзүлбес күштер ооң кулаанга чугаалап берип турарын ол үргүлчү айтып чораан. Бо-ла бүгү бүзүрексенчиг эвес хуулгаазыннар чүгле бурганның ачызында болуп турарын онзагайлавышаан, улус хүлээп алырындан шылай бергеш, сагыш-сеткил арыглаарда, бурганга чүдүп, хүрээ баар хүннү черле эртирбес турган.
Чурттуң удуртукчузунуң доктаалы-биле Вангага ай санында шалың акшазын бээр, доктаамал кады чоруур камгалакчыларны база ону сөөртүүр чычаанны быжыглаан. Ооң кайгамчык салым-чаяанынга бүзүревес, харын-даа хартаачы шивишкин деп санап турар улус база турган.
Дөзү
К В
Гегемон
Дөс
Г Г
Гегемония
Гегемония (о узадыр адаттынар) — бир күрүнениң өске күрүнеге, бир аңгының өске аңгыга хамаарыштыр удуртукчу болуру.
Дөс
Г Г
Буян Сеткил
Буян Сеткил (шын ады Буян Владимирович Сарыглар) — ыраажы, шүлүкчү, аныяк политик. 1986 чылдың декабрь 30-де Ак-Довурак хоорайга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. 2005 чылда Кызыл-Мажалыктың ортумак школазын, 2010 чылда Новосибирск хоорайның башкы университедин дооскан. Амгы үеде Тываның Күрүне университединиң аспирантызы.
Б
Чүве ады
Чүве ады, азы субстантив (substantivus – тускай). Чүве ады дээрге чугааның бир-ле чүве көргүзер кол кезээ-дир.
Катанов, Николай Фёдорович
Катанов Николай Фёдор-оглу (орус. Катанов Николай Фёдорович) (1862 чылдың Май 6 - 10. 3. 1922) - шылгараңгай эртемден, түрк болгаш чөөн чүк дылдарының шинчилекчизи, тыва дыл эртеминиң үндезилекчизи.
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чолаачы бичии бажыңга машиназын доктаадыпкан. (М. Кенин-Лопсаң. Тениң самы.) Ыржым дүннүң сыгыргазы Ырак черде эдип туру. (К. Тоюң) Баштайгы чижекте чолаачы – кижи ады, бажың – чуртаар чер ады, машина – чепсек ады; ийи дугаар чижекте дүн – бойдус болуушкунунуң ады, сыгырга – куш ады, чер – оран ады. Өскээр чугаалаарга, ЧҮВЕ дээрге чүве адының граматиктиг утказы болур. “Тодаргай чүве аттары” янзы-бүрү аттар болур: кижилер аттары (ажылчын, оол, тараачын, башкы, чолаачы), бүдүмелдер болгаш чүвелер аттары (суг, коргулчун, демир, даш, дээр, бижик), амытаннар аттары (кодан, чаан, сыын, киш), үнүштер аттары (дыт, кызыл-кат, кадар, чашпан), насекомнар аттары (сээк, шерги, ээремчик, ымыраа, ховаган), бойдус болуушкуннарының  аттары (хат, хар, чаъс, чаңнык, дүн, күс), кижиниң амыдыралынга, угаан бодалынга хамаарышкан болуушкуннар аттары (көъш, өөредилге, сеткил, хомудал, каткы, ырым, кээргел, хоп, дайын, тайбың), география аттары (даг, чер, суг, өзен, аяң, боралгак, хавак. чоога), болгаш оон-даа ыңай.
Катанов, Николай Фёдорович
Тывага 2012 чылдың май 6-да ооң 150 харлаан доюн демдеглээн.
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Хамаарышкан сөстериниң хөйү-биле база грамматиктиг категорияларының саны болгаш нарыны-биле-даа чүве ады эң улуг чугаа кезээ. Чүве адындан өске чугаа кезээниң сөстери тыптыр. Кылыг сөстериниң хөй кезии чүве аттарындан укталып тыввылган-дыр.
Катанов, Николай Фёдорович
Тыва дылдың синтаксизин шинчилээри тыва дыл эртеминиң тывылганы-биле кады эгелээн. 19 вектиң ийиги чартыында,1889 чылда,тыва дылды баштайгы хакас эртемден Н.Ф.Катанов шинчилеп эгелээн. 1903 чылда Казань хоорайга парлаттынып үнген "Опыт исследования урянхайского языка" деп кедилиг ажылы ооң хөй чылда чорудуп келген шинчилелиниң түңнели болур. Ында тыва улустуң дылын эң-не баштай эртем ёзу-биле бүгү талалыг шинчилээн. Ол ажылда чугула черни тыва дылдың синтаксизинге тураскааткан.
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чижектер:
Катанов, Николай Фёдорович
Н.Ф.Катанов тыва дылдың бөдүүн болгаш нарын домактарын,домак кежигүннерин болгаш оларның илереттинерин тодараткан.
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Өске дылдардан сөстерни үлегерлеп алырда база-ла хөй кезиинде адаарының падежинде чүве ады кылдыр үлегерлеп алыр. Ооң соонда база-ла ындыг сөстүң бирээзинден чаа сөстүң дөзү тыптыр бээр (школа – школачы, школазыг, парк – парктаар, парктыг, парксыг).
Катанов, Николай Фёдорович
Дөзү
Аңгылал: Түркологтар
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чүве аттары домакка кол сөс болгаш немелде бооп чоруур. Ол болза оларның кол функциязы. Ынчангаш домак тургузарының, ооң предикаттыг төвүнүң кол элеменитилериниң бирээзи болур. Чижектер. Хүн дургузу узап часкы хүннер улам чылыг бооп кел чыткан. Бир-ле катап чаа келген партизаннарга хөй-ле октар куттурган. (Д. Бегзи. Октябрьның үрезини.) Кирген чижектерде хүн дургузу, хүннер – кол сөс, партизаннарга, октар – немелде. База бир чижек. Столда хола доңгууда сүттээн сарыг шайны таваар ижип олурганнар. Бо чижекте чүве ады хола – тодарадылга, доңгууда – немелде, столда – байдал, шайны – немелде. Ынчангаш кол функциялары кол сөс-биле немелде-даа болза, чүве ады домактың өске-даа кежигүннери болгулаар. Чүве аттары чугаага эң хөй хереглеттинер сөстер дээрзин ара көргеш безин, биле бээр бис.
Катанов, Николай Фёдорович
Дөзү
Катанов
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чүве аттарын ийи бөлүкке чарар: «ниити чүве ады», «хуу чүве ады». Ниити чүве ады-биле чаңгыс эвес, хөй чүве адаар: арыг, кижи, хек, торгу, балык, хөл, өрген, терге.
Хуу чүве ады дээрге чүгле чаңгыс чүвениң тускай ады болур. Хуу чүве аттарынга антропонимнер (Ак-оол, Ай-кыс, Чечекмаа, Терге-Кара, Комбужап, Маадыр, Тоолдаар, Салчак), топонимнер (оронимнер – Берт-Даг, Оргу-Шөл, Көк-Тей, Шаңчы; гидронимнер – Улуг-Хем, Каък, Кундустуг, Кара далай), зоонимнер (Чүрекпен, Эзирек, Челер-Доруг, Ала-Инек, Чалбай-Ак), космонимнер (Чер, Дээр тии, Чеди-Хаан, Шолбан, Венера), бүдүрүлгелер, албан-организациялары, ажыл-агый, солуннар аттары («Тываның аныяктары» деп солун, «Билиг» ниитилели) болгаш оон-даа өске хуу аттар хамааржыр.
Кижилерниң болгаш дириг амытаннарның эр, кыс ылгавырын көргүзери-биле чамдык чүве аттарын «эр чүве аттары»,«кыс чүве аттары» кылдыр бөлүктеп болур: ада, ача – ие, ава, оол – кыс, ашак – кадай, хаан – кадын, эр – херээжен, акы – угба, кырган-ача – кырган-ава, каты – кат ие, даай – күүй; аскыр – бе, хуна – өшкү, буура – эңгин, буга – инек, кошкар – хой, сыын – мыйгак, элик – хүлбүс, те – чуңма, даг-иргек – дижи адыг.
Чүвелерниң биологтуг ылгалын илередирде синтаксистиг арганы ажыглаар – чүве адының мурнунга ылгал көргүзер эр, оол, база кыс, херээжен деп сөстерни киирер: эр кижи – херээжен (кыс) кижи, эр бөрү – кыс бөрү (чамдыкта: эр бөрү – дижи бөрү), эр балык – кыс балык.
Бурунгу үеде эр улус-биле херээжен улустуң хуу аттары база ылгалдыг чораан: Сарыг-оол – Сарыг-кыс, Ак-оол – Ак-кыс, Сүрүң-оол – Сүрүңмаа, Белек-оол – Белек-кыс азы Белекмаа, Кызыл-оол – Кызыл-уруг чижектиг аттар тускай көргүзүкчүлерлиг. Чамдык ат-биле чүгле эр улусту адаар чораан: Даш, Доржу, Комбу, Сүрүң, Оюндук, Достук, Байыр. Бир чамдыызы чүгле херээжен аттар бооп чораан: Чыспың, Уйнук, Опуштай, Долгар, Часкалбаа, Чечек. Чамдык аттарны эр-даа, херээжен-даа улус эдилээр чораан: Анай-Хаак, Айдыс, Сылдыс, Чойган.
Оон ыңай, чүве адын утка аайы-биле кижилер аттары база чүвелер аттары кылдыр чарып болур. Кижилер аттары ''кым? кымнар?'' деп айтырыгларга харыылаттынар: кым? – малчын, ажылчын, удуртукчу, машинакчы, студент, космонавт, матрос, кадарчы, аңчы. Кижиниң профессия, албан-дужаал адынга хамаарыштыр домакка чүү? деп айтырыг салып болур: ол чүү кижил? – директор кижи; ол колхозтуң чүзүл? – колхозтуң агроному. Чүвелер аттары ''чүл? чүү? чүлер? деп айтырыгга харыылаттынар: хар, бажың, теве, сыгырга, хөөрүк, инээлик, байлаң''. Кижилер аттары биле чүвелер аттары утка болгаш айтырыглар талазы-биле ылгалдыг боордан башка, оларның грамматиктиг хевирлери дөмей.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Спорт гимнастиказынга Россия Чемпионады
Спорт гимнастиказынга Россия Чемпионады — спорт гимнастиказынга маргылдаа Россияның эң күштүг спорсменнерниң аразынга. Чыл санында эрттип турар. Министерством спорта Российской Федерации база Федерацией спортивной гимнастики России организастап турар. Федералдыг бюджеттен акша-биле хандырып турар. 2008 чылдан чемпионатты Пенза хоорай доктаамал хүлээп турар. База (под названием «Первенство России по спортивной гимнастике») юниорлар аразынга маргылдаа эрттип турар.
Ранее Чемпионат совмещался с Кубком России. При этом «Кубком России» назывались состязания в многоборье, а «Чемпионатом России» — в отдельных видах многоборья.
Ампер
Ампер - электри тогунуң күжүнүң эге хемчээли (дың - эге хемчээл).
Дөзүк
А
Тофалария
Тофалария – Чөөн Саян, Иркутск девискээри, Нижнеудинск аймак талазында төөгүлүг болгаш культуралыг чер.
Тофалар чон – тофалар - биче чон, оларның саны - 762 кижи.
Тофалар үш көдээ суурларда: Аллыгчер, Нерха, үстүкү Тээри.
Кол хемнери: Бирюса, Тээри, Казыр, Ия, Агул.
Демдеглелдер
Аңгылал: Чер Аңгылал: Чон
Хворостянова, Раиса Васильевна
Раиса Васильевна Хворостянова (11 апрель 1939 — 27 июль 2009) — совет нефтяной үлетпүрнүң мурнакчызы, оператор по добыче нефти и газа газопромыслового управления № 1 Уренгойского производственного объединения по добыче газа имени С. А. Оруджева Министерства газовой промышленности СССР, Ямало-Ненецкий автономный округ, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1985).
Намдары
Февраль 1978 чылдан 1 октябрь 1990 чылга чедир работала оператором по добыче нефти и газа газопромыслового управления № 1 Уренгойского производственного объединения по добыче газа имени С. А. Оруджева Министерства газовой промышленности СССР, Ямало-Ненецкий автономный округ.
Трудилась на месторождении Медвежье, участвовала в составе бригады в монтажных и пуско-наладочных работах. Приобрела отличный опыт работ с установками типа УКПГ-1. Инициатор движения за сэкономленные химические реагенты. Предложила досрочно добыть 1 миллиард кубометра газа в сутки по Тюменской области. Хороший наставник для молодых специалистов нефтегазовой отрасли.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 20 февраль 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 май 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 15 май 1985 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств по увеличению продукции нефтяной промышленности была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
1990 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген. Новый Уренгой хоорайга чурттап турган. 27 июль 2009 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Трудовой Славы ордениниң долу кавалерлери
Гейзер
Дөс
Г Г
Кежеге даа
Кежеге даа — Эрзин кожууннуң бир ыдыктыг черлериниң бирээзи, кирер аксында аржаан болгаш даг иштинче кирер куйланчак эжик бар, иштинге кире бээрге, дээр борбак ышкаш көстүр, дагның кырындан көөрге, өрүп каан кежеге ышкаш. Туружу Цагаан-Тологой заставазындан ырак эвесте. Кежеге даа республика чергелиг "Тос эртине" деп ыдыктыг чараш черлер аразында мөөрейниң даңзызынче кирип турар.
Хабар
Хабар — хөй уткалыг билиг:
Ибрахим Кафес-оглу
Ибрaхим Кафес оглу (бирги ай-1912 төр.; Тефенни Дистрикти, Бурдур - 18 август 1984, Истанбул), Түрк төөгүжү, төөгү башкызы. Түрк чогaал фондунуң базa үндезилекчизи.
Дөзүк
Аңгылал:Турк чогаалчы
Казах дыл
Казах дыл (qazaq tili, qazaqha; قازاق ٴتىلى، قازاقشا; [qɑzɑq tɘlɘ], [qɑzɑqʃɑ]) – казахтарның дылы, түрк дылдарның бирээзи. Ногай, каракалпак, карагаш дылдарга эң-не чоок болгаш кыпчак дыл бөлүүнүң иштинде кыпчак-ногай бөлүк кезээн тургузуп турар.
Алдын Ордунуң буурап дүжүп турар үезинде төрел түрк аймактарның дылы кылдыр XIV-XVII чүс чылдар дургузунда тургустунган. Казах-джуңгар дайын үезинде XVII чүс чылдың ортузунда кыпчак-ногай бөлүүнүң дылдарындан үзе аңгыланы берген.
Ам үениң байдалы
2009 чылда чурттакчы чон дизезиниң медээзи-биле алырга, 9 982 276 хире казахтар казах дылды бодунуң төрээн дылы кылдыр санап турар.
Казахстанда, Кыдатта, ХКК-ның чурттарында, Моолда, биче деңнелинде Афганистанда, Иранда болгаш Турцияда делгереңгей.
Россияның казахтары казах дылда (72%) биле орус дылда (98%) чугааланып турар.
Бижимели
Казахтар база шупту түрк чон ышкаш, XIII-X чүс чылдарда турган эрги түрк (орхон-енисей) бижиктиң салгакчылары. Эрги түрк алфавит сөс ылгавырлаар демдектен болгаш 24 үжүктерден тургустунган.
Ооң соонда Казахстан девискээри араб-мусульман салдарының адаанга араб бижимелди ажыглап эгелээн. Кыдатта чуртап турар казахтар ам-даа модификациялыг араб хевир-биле массалыг медээ чепсектеринде, өөредилге системазының чамдык кезээнде ажыглап турар.
1929-1940 чылдар үезинде латин хевирниң бижимелин ажыглап турган.
1940 чылдан эгелээш, амгы казах дыл кириллица хевирниң бижимелин ажыглап турар. Казах алфавит кириллица хевирлиг 42 үжүктерден тургустунган.
2017 чылда Казахстанда казах дылды латин алфавитче очулдурарының айтырыын хүлээп алган. Латиницаже очулга чорулгазын 2025 чылда айыткан.
казах дылды латин алфавит:
Фонетика
«в, ё, ф, ц, ч, ъ, ь, э» деп үжүктер үлегерлеп алган сөстерде ажыглатынып турар. «ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ, і» – орус алфавиттен хамаарыштыр тос тускай үжүктер.
Морфология
Казах дылда 9 чугаа кезээ бар:
Литературазы
• ''С.А. Аманжолов''. Диалектология болгаш казах дыл төөгүзүнүң айтырыглары, 1-ги кезээ. Абай аттыг Алматының күрүне башкы институду, 1959.
Шөлүглер
Аңгылал: Дылдар Аңгылал: Казах Аңгылал: Эртем
Эреге
Эреге — кандыг-даа чудулгелернин чугула хереглээр эди.
Кало, Фрида
Фри́да Ка́ло де Риве́ра (Frida Kahlo de Rivera), азы Магдале́на Ка́рмен Фри́да Ка́ло Кальдеро́н (Magdalena Carmen Frieda Kahlo Calderón; Мехиконуң Койоаканга  төрүттүнген, 1907ч 7а 6х — 1954ч 7а 13х) — хөй кезии автопортреттер-биле билдингир мексикан чурукчу.
Бүдүн чуртталгазының дургузунда ооң кадыы кошкак турган - алды харлыындан тура полиомиелиттиг турган база элээди үезинде берге автомобилдиг аварияга таварышкан. Ооң ужун ооң бүгү чуртталгазынга салдар чедирген хөй санныг операцияларны эрткен. 1929 чылда Диего Ривер чурукчу-биле өгленип алган, база ол ышкаш коммунистиг партияны деткип турган.
Биография
Фрида Кало 1907 чылдың июль 6-да Мехико хоорайның кыдыы Койоаканга төрүттүнген (сөөлзүреди ол төрүттүнген чылын 1910 чыл — Мексикан революция чылы  кылдыр солуп каапкан. Ооң ачазы немец уктуг Гильермо Кало фотограф турган. Фриданың саналдарынга даянган калбаа-биле билдингир чугаа-биле ооң ачазы еврей уктуг, ындыг болза-даа сөөлгү шинчилел ёзугаар XVI векке чедир дазылдары хайгаараттынган немец лютеран өг-бүледен үнген деп санап турар. Фриданың авазы, Матильда Кальдерон, мексикан, индей дазылдарлыг турган. Фрида Кало өг-бүлеге үшкү уруу турган. 6 харлыында полиомиелит-биле аарып турган, ол аарыг соонда бүгү назынында аскак арткан, а ооң оң талакы буду солагай талазындан чиңге апарган (ынчангаш Кало бүгү чуртталгазының дургузунда узун юбкалар кедер турган). Ындыг эрте бүрүн чуртталга дээш демисел дуржулгазы Фриданың аажы-чаңын каңнаан.
Фрида бокс база оон-даа өске спорттуң хевирлерин сонургаар турган. Он беш харлыында Мексиканың шылгараңгай дээн школаларның бирээзи «Препаратория»-же (Национал белеткел школазы) медицинаны өөренир сорулгалыг кирип алган. Ол школада 2000 сургуулдуң аразында чүгле 35 херээжен сургуул турган. Фрида өске сес сургуул-биле кады «Качучас» деп хааглыг бөлүктү ажыткаш, дораан өскелерниң хүндүткелин чаалап алган. Ооң аажы-чаңын бо-ла содаачы, чөңгээлиг дээр турган. Препараторияга ооң келир үеде өгленип алыр өөнүң ээзи, алдарлыг мексикан чурукчу Диего Ривер-биле, бир дугаар ужурашкан. Ол белеткел школазынга 1921 чылдан 1923 чылга чедир "Тургузуушкун" деп уран чурулга-биле ажылдап турган.
17 харлыында 1925 чылдың сентябрь 17-де Фрида берге аварияга таварышкан. Ооң чораан автобузу трамвай-биле үскүлешкен. Фрида нарын кемдээшкиннерни алган: ооргазының сөөгү үш дакпыр сыйылган, ооруу сыйылган, ээгилери кемдээн, тазы үш дакпыр сыйылган, оң талакы будунуң сөөктери он бир дакпыр сыйылган, оң талакы майыы чуурулган болгаш кадырылган, эгини булчу берген. Оон аңгыда, ооң хырны болгаш уруг савазы автобустуң сандайларының демир камгалал чаактары-биле үттей шанчыттынган. Бир чыл дургузунда ол орун кырындан дүшпээн, ындыг болза-даа кадыының айтырыглары ооң бүгү чуртталгазынга арткан. Кедизинде барып Фрида, эмчилерден айлар-биле үнмейн, хөй-хөй операциялар эртер ужурга таварышкан.
1928 чылда Мексикан коммунистиг партияже кирген. 1929 чылда Диего Ривера Фрида-биле өгленип алган. Фрида 22 харлыг турган, а Диего Ривера - 43. Ол ийини чүгле уран чүүл эвес, а база ниити политиктиг үзелдер - коммунистиг чоокшуладып турган. Оларның диңмиттиг кады чуртталгазы легенда апарган. Хөй чылдар эрткен соонда Фрида мындыг сөстер чугаалаан: " Мээң чуртталгамга ийи авария болган: бирээзи - кажан автобус трамвай-биле үскүлешкени, өскези дээрге Диего-дыр. " 1930 чылдарда Фрида кезек үе дургузунда Америкага чурттап турган, чүге дизе ооң ээзи аңаа ажылдап турган. Ол албадалдыг даштыкыга, сайзыраңгай индустриалдыг чуртка, үр турары националдыг ылгалдарны чидии-биле миннирин албадапкан.
Ол үеден бээр Фрида мексикан чоннуң культуразынга онзагай ынакшылдыг хамаарылгалыг апарган, эт-херексел кылыр уран чүүлдүң эрги чогаалдарын коллекциялап турган, безин национал хевин хүннүң-не кедип турган.
1939 чылда Фрида Парижче аян чорук кылгаш, мексикан уран чүүлдүң тематиктиг делгелгезиниң ёзулуг сенсациязы ( ооң чуруктарының бирээзин безин Лувр садып алган) болганы, ооң патриотчу сеткилин улам күштелдирген.
1940 чылдарда Фриданың чуруктары кезек билдингир делгелгелерге көстүп келген. Ол-ла үеде ооң кадыының деңнели баксырап эгелээн. Ооң аарыының хилинчээн бичеледир дээн эмнер болгаш наркотиктер, делгеми-биле алдаржаан хүн демдеглелинде тодазы-биле бижиттинген, ооң иштики сагыш-сеткилин өскерткен.
1953 чылда төрээн чуртунга ооң бирги бодунуң хуузунда делгелгези болган. Ол үеде Фрида шагда-ла орнундан туруп шыдавас турган, ынчангаш делгелгезиниң ажыдыышкынынче Фриданы эмчи орнунга эккелген. Удаваанда кедерээн гангрена ужун, ооң оң талакы будунуң дискээниң адаандан кезип каапкан.
Фрида Кало 1954 чылдың июль 13-те өкпезинге дегдиргеш болган. Чок болур бетин бодунуң хүн демдеглелинге сөөлгү бижикти арттырган: "Мээң чоруптарым чогумчалыг болурунга бүзүреп тур мен, оон мен эгилбес мен". Фрида Калонуң чамдык таныыр улузу Фриданы эмнерниң хемчээлин эрттир ижипкенинден чок болган деп турар, ынчангаш анаа эвес чок болган деп даап бодаашкын бар. Ындыг болза-даа ол бодалдың бадыткалы чок, мага-бодун кезип шинчилевээн.
Фрида Кало-биле байырлажыышкын чараш уран чүүлдер ордузунга эрткен. Ол ёзулалга Диего Риверадан аңгыда, Мексиканың президентизи Ласаро Карденас база хөй уран чүүлдүң ажылдакчылары келген.
1955 чылдан тура Фрида Калонуң "Ак-көк бажыңы" ооң тураскаал-музейи апарган.
Аажы-чаңы
Ооң чуртталгазы аарыг, хилинчектен долган-даа бол, Фрида Кало дириг болгаш хостуг, экстраверт бүдүштүг турган, ооң хүн-бүрүде чугаазы бак сөстер-биле шыптынган турган. Чалыы назынында дөскелчок турганындан, сөөлгү чылдарынга дээр ол чалбыыжын чидирбээн. Кало хөй таакпылаар, араганы (ылаңгыя текиланы) көвейи-биле ижиптер турган. Ол ажык бисексуал турган. Ааска сыңмас ырлар ырлаар база бодунуң кежээки шайлалгаларының аалчылары-биле ындыг-ла эпчок кылдыр баштактанчыр турган.
Чогаадылгазы
Фриды Калонуң чуруктарында мексикан чоннуң уран чүүлүнүң, Колумбтуң Американы ажыдар бетин үеде Американың чурттакчыларының культуразының күштүг салдары илдең. Ооң уран чүүлү демдектер болгаш ээреннер-биле долган. Ынчалза-даа ында европей живописьтиң салдары база көскү - Фриданың баштайгы ажылдарында ооң-биле сонуургалы билдингир, чижээ,  Боттичелли. Ооң чогаадылгазында чөгенчиг уран чүүлдүң стилистиказы бар. Фрида Калонуң чурулгазының стилинге, ооң өөнүң ээзи, чурукчу Диего Ривера улуг салдарны база чедирген.
Фрила Калонуң чогаадылгазында автопортрет жанры көскү черни ээлеп турар. Ол ажылдарда чурукчу бодунуң чуртталгазының болуушкуннарын метафоралап көргүскен. («Госпиталь Генри Форда», 1932, онзагай чыынды, Мехико; «Автопортрет с посвящением Льву Троцкому», 1937, Национал музей «Женщины в искусстве», Вашингтон; «Две Фриды», 1939, Амгы үениң уран чүүлүнүң музейи, Мехико; «Марксизм исцеляет больную», 1954, Фрида Калонуң бажың-музейи, Мехико).
Делгелгелери
2003 чылда Фрида Калонуң ажылдарының болгаш ооң чуруктарының делгелгези Москвага болуп эрткен.
2005 чылда «Дазылдар» деп чурук Лондоннуң «Tate» аттыг галереязынга делгеттинген, а ол музейге Калонуң персоналдыг делгелгези музейниң төөгүзүнүң дургузунда эң-не чедиишкинниг делгелгелериниң бирээзи болган - 370 муң хире кижи көрген.