cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Серекей Сергей Агван оглу
Серекей Сергей Агван оглу (Серекей Кол Агбанович) (1913 ч. - 1958 ч.) – Тыва Арат Республиканың бир дугаар эртемдээн эмчилерниң бирээзи.
Намдары
Серекей Сергей Агван оглу 1913 чылда январь 1-де Тыва Арат Республиканың Тожу кожуунунга төрүттүнген.
Сергей 3 харлыг турда авазы чок апарган, ооң соонда ону соңгу иезиниң угбазы азырап өстүрүп каан.
1921 чылда 8 харлыг Сергейни Кызыл хоорайже школа-интернатче өөредип чоруткан. Школачы уелерде ол бодун угааныг, кичээнгейлиг, салымныг өөреникчи болуп школа-интернатты өөренип дооскан.
Ол уеде чаа тургустунган Тыва республикага эртемниг национал каадыржаан ажылчыннар чедишпейн турган. 1927 чылда Тыва Арат Республиканың Чазааның негелдези-биле Серекей Сергейни Ленинградтың Чөөн чүк институдунуң ажылчы факультединче өөренип чоргускан. Ажылчан факультетти дооскаш ол С.М. Киров аттыг Ленинградтың эмнелге академиязынга 4 чыл иштинде дыңнакчылып турган. 1938 чылда кадык талазы-биле бергеде бергеш Тываже чанып келген. Тываның кадык камгалалы ону Барыын-Хемчиктиң кожуун эмнелгзинче ажылдадып чоргускан. Ол эмнелгеге түр када ажылдааш, Ленинградче улаштыр өөрениили-биле чорупкан. 1941 чылда Ленинградтың 2-гм эмнелге институдун чедиишкиниг дооскаш, төөрээн Тывазынга эглип келген.
1941-1943 чылдарда Кызыл хоорайга аъттыг шериг кезээниң санитарлыг албаның даргазы болуп ажылдай берген. 1943 чылда май 13-те Тыва Арат Республиканың Чазаа ону Тыванын кадык камгалалының сайыды кылдыр томуйлаан.
Тыва Арат Республика ССРЭ-ге катышканда, 1948 чылга чедир Тываның областың кадык камгалалының эргелекчизи болуп ажылдап чораан. Дараазында чылдарда Серекей С.А. удуртукчу албан-дужаал ажылдарынга даа, бөдүүн эмчи даа болуп ажылдап чораан. Ол дээрезинде боду идекпейлиг хөй-ниитилел ажылдарын чорудуп, Тыва АССР-ның Дээди Совединиң депутады кылдыр бир удаа эвес соңгутуруп турган.
Сергей Агван оглу кончуг дээн угааныг, эртемниг, сонуургак кижи чораан, ол тергиин 4 дыл билир турган: моол, немец, орус, тыва.
Дөзү
Аңгылал: эртемден Аңгылал: Эмчи Аңгылал: Эмнелге
Барыын-Хемчик кожууну
Барыын-Хемчик кожууну — Тыва Республиканың барыын талазында муниципалдыг кезек.
Административтиг төвү — Кызыл-Мажалык суур.
Кызыл-Мажалыктан 4 км ыракта Ак-Довурак хоорай бар.
2002 чылда болган чурттакчы чоннуң бүгү ниити чизези ёзугаар кожуунда 5 муң хире кижи чурттап турар.
2017 чылда чурттакчы чон саны: 12 401 кижи.
Национал тургузуу хөй кезии тывалар.
Шөлү – 6259,66 км2.
Шажынчы тургузуу – буддистер.
Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).
Кожуун республиканың барыын чүгүнде турар. Кол хеми — Хемчик (Барлык хем адырлыг).
Сумулар чизези
Хакасияже, Бай-Тайгаже, Мөңгүн-Тайгаже, Чөөн-Хемчикче хап чедер автооруктарлыг.
Ада-чурттуң Улуг Дайынынга кожуундан үнген эки-турачылар
Кожууннуң Шекпээр сумузундан 8 эки-турачыларны фронтуже үдээн.
Солун чүүл
Орустар "Барыын" деп сөстү адай албас боор улус чүве. Мооң ужурунда олар ол сөстү бодунуң славян дылынга таарыштыр "Барум" кылдыр арай өскерти адап алган. Совет үеде Ак-Довурактың асбест комбинады ажылдап турар үеде, аңаа орустар база чурттап чораан. «Барум» деп сөс «Барыын» деп тыва сөстүң үрелик хевири деп чүвени аныяк улус билбес боор чүве. Чамдык тывалар «Барум» деп жаргон сөс-биле төрээн «Кызыл-Мажалык» суурун адап турар.
Үндезини
Б
Чөкпек
Чөкпек — сүт аймаандан кылган ак чем.
Кылыры
Турнуккан өреме хайындырарга, баштай саржаа тускайланып аңгыланыр, ону хырынга кудуп алыр. Адактың сөөлүнде саваның дүвүнге чөкпек артар, ол чөкпекти база-ла хой азы өшкү хырнынга долдур куткаш, шөлээн черге шыгжаар. Саржаг-биле чөкпекти калбак ыяш кырынга салып шыгжаар.
Тайга черниң аалдары айлыг чөкпек кылыр, бестиг, үүргенелиг чөкпек кылыр чораан. Бести каскаш, арыглап кургаткаш, бир хап долдур чыып алыр. Айны каскаш, база-ла арыглап кургаткаш, хапка чыып алыр. Үүргенени чыггаш, арыглап аштагылааш, таарыштыр хооргаш, тускай хапка долдур уруп алыр. Хайындырган чөкпекке белеткеп алган айын, безин, үүргенезин таарыштыр холуй ургулаптар. Амыдыралдың берге үезинде, частың кадыында бестиг, айлыг, болгаш үүргенелиг чөкпекти бускаш, уруг-дарыг чемгерер.
Дөс
Ч
Таженова, Милана Еламановна
Намдары
1999 чылда Астрахань хоорайга төрүттүнген. Дебютировала за ГК «Астраханочкe» в 2014 году. В составе этой команды в 2015 чылда выиграла бронзовые медали чемпионата, а в 2016 году стала чемпионкой России.
2018 чылдан амгы үеге чедир согласно контракта играет за ростовский гандбольный клуб "Ростов-Дон". 2019 чылда Россияның чемпиону апарган база обладателем Кубка России в составе клуба с берегов Дона. Чемпионнар лигазының мөңгүн призёру. Август 2019 чылда получила серьёзную травму - разрыв крестообразных связок. К весне 2020 чылда восстановилась и возобновила игровую карьеру.
Чыындыга карьеразы
Выступала за юниорскую сборную России, 2016 чылда юниорлар аразанга делегей чемпиону.
Амгы үеде – игрок молодежной база первой сборной. Россияның аныяктар чыындызының капитаны.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Гандболистки Аңгылал:ГК «Астраханочка» ойнакчылары Аңгылал:ГК «Ростов-Дон» ойнакчылары
Бирштейн, Татьяна Максимовна
Татьяна Максимовна Бирштейн (декабрь 20 1928, Ленинград) — совет болгаш российжи физик, физика-математика эртемнерниң доктору, статистиктиг физиканың полиерлер дугайында адырынга үнелиг салыышкын кылганы дээш алдаржаан.
Намдары
Эмчи улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген - ачазы терапевт Макс (Мордуха) Миронович Бирштейн (1885 ч., Брест-Литовска төр. — 1949 ч., Ленинградка чок болган), Юрьев университединиң эмчи факультедин дооскан (1913), база авазы фтизиатра Мария Израилевна Бабина (1897, Могилёв — 1987, Ленинград).
Санкт-Петербургтуң күрүне университединиң физика факультединиң молекулярлыг физика болгаш полимерлер физиказы кафедразының профессору, Россияның Эртемнер Академиязының Бедик-молекулярлыг каттыжыышкыннар институдунуң кол эртем ажылдакчызы (1986 чылдан).
Кунаа Александр Чайбарович
Кунаа Александр Чайбарович (1928 чыл, Тес-Хем, У-Шынаа) - билдингир дыл эртемдени, Тывада баштайгы эртем доктору, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң ректору (1958-1964 чылдар), тывалар аразында бир дугаар дээди өөредилге чериниң ректору.
Намдары
Кунаа Александр Чайбарович 1928 чылда Тыва Арат Республиканың Тес-Хем кожуунунуң У-Шынаа деп черге төрүттүнген. Ортумак школаны дооскаш, ол 1948 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединге өөренип кирип алгаш, ону 1953 чылда чедиишкинниг дооскан. Ол чылдарда ол-ла факультетке Тываның келир үедеги шинчээчилери, гуманитарлыг эртемденнери, сөөлзүредир аттары билдингир апарган хөй студент - төөгүчүлер Л.В. Гребнев, Ю.Л. Аранчын, М.Б. Кенин-Лопсан, В.Ч. Очур, дыл эртемденнери Ш.Ч. Сат, З.Б. Чадамба болгаш өскелер-даа турган.
Университетти дооскаш, А.Ч. Кунаа ЛКУ-нуң аспирантуразынга өөредилгезин уламчылап, эксперименталдыг фонетикага специалист база "Амгы тыва дылдың үн системазы" деп монографияның (1958) автору апарган. 1958 чылда ол төрээн тес-хем чугаазының үн составының талазы-биле кандидат диссертациязын чедиишкинниг камгалааш, Тывада гуманитарлыг угланыышкынныг баштайгы эртем кандидады болган.
Ол-ла чылдарда А.Ч. Кунаа Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга (1956 чылда ажыттынган) баштай улуг башкы, оон доцент, проректор болгаш ректор бооп ажылдаан. Тывага дээди школаның тургустунуп турган үези ол. Александр Чайбаровичтиң эрестиг удуртулгазы-биле Тывада баштайгы дээди өөредилге чериниң башкылал коллективи тургустунуп, пединституттуң кол бажыңы (Ленин кудумчузунда) туттунуп, хөй санныг организастыг, ажыл-агыйжы айтырыглар шиитпирлеттинип турган. Чаңгыс угда ол баштайгы эртем программаларын, тыва дыл болгаш чогаал талазы-биле методиктиг ажылдарны редакторлап четтиккен. Ынчан ол Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң бирги чыыжының депутадынга соңгуткан.
1950-60 чылдарда А.Ч. Кунааның эртем сонуургалдарының кавызынче руниктиг бижиктиң эрте-бурунгу түрк тураскаалдары кирген. Ол Тываның девискээринден тывылган тураскаалдарның чыынды үндүрүлгелериниң бир автору болуп, боду-биле кады автор болган академик И.А. Батманов-биле шөлдерге шинчилелдерге база музейге шак ындыг элээн хөй тураскаалдарны чыып бээринге киришкен. Ооң-биле кады 60 чылдарда эртемден амгы тыва дылды, ооң синтаксизин идепкейлиг шинчилеп, түңнелинде 1971 чылда "Амгы тыва дылдың бөдүүн домаа" деп доктор диссертациязын чедиишкинниг камгалаан. Алма-Атага бооп эрткен ол камгалал Тываның эртем амыдыралынга көскү болуушкун болуп, аңаа бодунуң баштайгы эртем доктору көстүп келген.
Амыдыралының сөөлгү чылдарында А.Ч. Кунаа тыва сөс чогаадылгазын шинчилээрин сонуургап, бирги тому 2003 чылда үнген "Тыва дылдың тайылбырлыг словарын" тургузарының белеткел ажылынга идепкейлиг киришкен.
Ниитизи-биле салым-чаяанныг эртемден тыва эртемге көскү изин арттырып каан.
Самгалтайның №1 ортумак школазын А.Ч. Кунааның ады-биле адаан.
Дөс
1. Александр Чайбарович Кунаа // XX чүс чылдың алдарлыг кижилери.
2. Кафедра тувинской филологии за полвека
3. Өөреникчизи - Галина Маспык-оолдуң сактыышкыннары
Демдеглел
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары
Хымыс
Хымыс (Кумыс) – бе сүдүнден кылган чемнерниң бир янзызы. Шаг төөгүден бээр тывалар чылгы малды өстүрүп чораан. Бениң сүдүнден хымыс кылыр. Бени бир хүнде каш-даа катап саар.
Бе сүдүн саггаш, ол-ла дораан тускай доскаарга кудуптар. Ол доскаарда бе сүдү бир хонгаш, хымыс апаар. Тыва кижилер хымысты суксун кылдыр база эм кылдыр ажыглап чораан. Арган-дорган уругларга бениң хымызын ижиртир. Оон ыңай көску-хөрек аарыг кижилер база бе хымызын ижер. Ишти-баары хоочулуг кижилерге база бе хымызын ижиртир.
Чаш уругларның ишти чазалзын дээш, чаа сагган бе сүдүн бичиилеп ижиртир. Бурун шагда тыва кижилер он үш хар чедир уруг-дарыынга бе хымызын чай санында ижиртир чаңчыл турган. Саар бези чок улустуң ажы-төлү бе саап турар аалга баргаш, бе хыызын албан ижер турган.
Дөс
Х Х
Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институду (ТГТШИ)
Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институду (ТГТШИ) – тыва чоннуң төөгүзүн, төрээн дылын, чаңчылчаан үндезин культуразын база социал-экономиктиг сайзыралын шинчилээр сорулгалыг Тываның баштайгы эртем төвү, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң бүрүн эргелиг салгакчызы.
Институттуң төөгүзү
1945 чылдың октябрь 1-де Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдуну (ТДЛТЭШИ) бооп тургустунган. 1930 чылда ажылдап эгелээн Тыва Арат Республиканың Эртем Комитединиң дуржулгазын ажыглап үндезилеттинген.
ТДЛТЭШИ-ниң эге чылдарында Л.Б. Чадамба (институттуң бирги директору), Х.М. Сейфулин, А.А. Пальмбах, С.А. Сарыг-оол, С.С. Лопсан, М.Д. Биче-оол, А.М. Белек-Баир, А.Ч. Кызыл-оол, С.А. Сарыг-оол, О.К. Саган-оол, П.И. Калиничева, Н.З. Бакеева, В.М. Чистяков олар ажылды үре-түңнелдиг эгелээннер. Ынчан 3 сектор ажыттынган: дыл болгаш бижик сектору, аас чогаал болгаш чечен чогаал сектору, төөгү болгаш этнография сектору. 1950 чылда институтка Москва, Ленинград болгаш Одесса хоорайларның дээди өөредилге черлериниң доозукчулары, аныяк тускай эртемниглер Ю.Л. Аранчын, А.Ч. Кунаа, Ш.Ч. Сат, А.К. Калзан, В.Ч. Очур, С.И. Вайнштейн, Л.В. Гребнев, В.В. Осипова немежип келгеш, тыва эртемниң таваан салчып, шудургу ажылдаан.
Тыва эртемниң хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирген шылгараңгай эртемденнер: А.А. Пальмбах, В.И. Дулов, Л.П. Потапов, С.И. Вайнштейн, Сердобов Н.А., М.П. Грязнов, А.П. Окладников, Э.В. Севортян, Е.И. Убрятова, В.М. Наделяев А.Д. Грач, М.А. Дэвлет, Л.Р. Кызласов, В.П. Дьяконова, С.Г. Кляшторный, Ф.Г. Исхаков, Г.Ф. Бабушкин, И.А. Батманов болгаш өскелер-даа.
Эртем төвүнүң ажыл-чорудулгазын чедиишкинниг удуртуп, эртем-билии, арга-дуржулгазы-биле улуг үлүг-хуузун институттуң янзы-бүрү чылдарда директорлары: Л.Б. Чадамба, Ю.Л. Аранчын, Ч.М. Доржу, В.Д. Март-оол, К.А. Бичелдей олар киирген. 2012 чылдан бээр институту М.М.-Б. Харунова удуртуп баштап турар.
Эртем ажылдары
70 чыл дургузунда институттуң эртем ажылдакчылары (12 эртем докторлары, 40 ажыг эртем кандидаттары) 400 ажыг эртем шинчилелдерин, словарьларны, чыындыларны чырыкче үндүрген.
Оларның санында: Институттуң 2000 чылдан бээр үнген улуг шинчилелдери: Янзы-бүрү чылдарда үнген номнар: Институттуң Эртем библиотеказында 100000 ажыг ном-дептер чыгдынган. Оларның санынче эң-не ховар дээн 400 хире ном, 1930 чылдардан бээр парлаттынган 30000 экземпляр солун-сетүүл кирип турар. Эртем архивинде ТАР үезиниң эрги бижиктери, судурлар, номнар, дептерлер, сеткүүлдер, солуннар, карталар болгаш чуруктар; этнографтыг материалдар, оларның аразында хамнарның болгаш сарыг шажынның дериг-херекселдери кадагалаттынган.
Институттуң амгы үези
Амгы үеде институт Тывада гуманитарлыг эртемнерниң кол төвү болуп турар.
Институтта 15 килдис ажылдап турар:
Айтыглар
Аңгылал: Эртем Аңгылал: Өөредилге Аңгылал: Тыва
Сагыш сеткилди сериин тударынын 6 байдалы
Сагыш-сеткилди сериин тударынның 6 байдалы - буддизмниң талазындан сагыш-сеткил шинчилелиниң сүме-демдеглели.
Кижи бурузунун угаанында багай сеткилдер бар. (Таңмалары) шак ол багай сеткилдерге алзыр болза сагыш сеткилди изидиптер, сагыш сеткилди дувуредиптер, сагыш сеткилди маажың байдалдан ундуруптер, сагыш сеткилди хөлзедиптер сеткилдерни багай сеткилдер деп турар. Багай сеткил төрүттүнүп кээрге-ле чугаалаар болза, "сагыш-сеткил хөлзей бээр, сагыш сеткил хөлзей бергенинден уйгу-дыш чиде бээр, кылык килең төрүттүнер, хандыкшыл дээн хевирлиг сеткилдер көдүрүлгенинден кижи уйгу дыжын-даа чидир аар, дүн-хүн дивейн сагыш сеткили изээш туруптар бооп турар". Ынчангаш ындыг сагыш-сеткилдиң ындыг изиир байдалы турбазы-биле, сагыш сеткил сериин турзун деп бодаар болза, шак ол угааннының агымында багай сеткилдин таңмаларын илеревезин деп бодаар че болза ам сагыыр байдалдар бар бооп турар.
Бирги байдал
Бир дугаар байдал дээрге болза" Бөдүүн кижи бүрүзүнүң угаанында багай сеткилдерниң таңмазы бар деп турар. Ол багай сеткилдиң таңмазы чүнү кылып турар чүвел? Ол багай сеткилдиң болгаш багай сеткилдиң таңмазы чүнү кылып турар чувел? дээр чүве болза; Бистиң сагыш сеткиливисти дүвүредип турар, бистииң сагыш сеткиливисти хөлзедип турар, бистиң сагыш сеткиливисти болза аас кежик чок кылып турар. Багай сеткил төрүттүнерге-ле, багай сеткилдиң таңмазы илерээрге-ле уйгу дыш чиде бээр...
Ийиги байдал
Ийи дугаар сагыыр ужурлуг байдал дээрге болза; Шак ол угаан хириниң болза объекттилеринче болза чоокшулавас деп турар. Чижек кылдыр салыр болза: Холда болза дежик балыг бар че болза изиг чер че чоокшулаарга ол балыг дериткенинден кижип туруп бээр, шак ол-биле дөмей чугаалаар чуве болза, шак ол угаан хириниң объектилеринче чоокшулаар чуве болза сагыш сеткил кижээш изий бээр деп турар, чижелээрге: Чуу чувел ол? - дээрже болза кылык килең отурар объектилерче чоокшулавас ужурлуг деп турар, кылык килең отурар объектилерче чоокшулаар че болза, чижээ: кылык килең көдүрүлгенинден сагыш сеткил изий бээр деп турар. ""ам силерге сагыш сеткил изий бээрге эки чуве бе? азы багай чуве бе? дан бажында кылыктаныптарга бүдүн хүн үрелип каар болгай, кылыктаныптым аас-кежиктиг дир мен дээр ындыг кижи чок болгай, кылыктаныпкан логой мен дээш хомудап хараадап чугаалаар. Угааны дойулдуруптар объектилер чанынче чоокшулавас деп турар. Чижелээрге: Хандыкшыл отуруптар объектилерче чоокшулавас деп турар, хандыкшыл отуп кээрге-ле уйгу дыш чиде бээр хинчектени дээр бооп турар.
Үшкү байдал
Үш дугаар сагыыр ужурлуг байдал дээрге болза: Эмин эртир багай эш-өөр че чоокшулавас деп турар, эмин эртир багай эш-өөрче чоокшулаар че болза сагыш сеткил изий бээр, сагыш сеткил изий бээр че болза аас-кежик чиде бээр бооп турар, аас-кежик чиде бээр че болза ам кижилерниң кол-ла сорулгазы ол болгай аас-кежик дилеп чоруур.
Дөрткү байдал
Дөрт дугаар сагыыр ужурлуг байдал: Угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй чугаалашпас. Угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй чугаалашпазы дээрге, чижелээрге: үшелээн азы дөртелээн олурупкаш "ол кижи мындыг частырыг кылыпкан логой, дээн хевирлиг кылдыр чугаалажып орар болза бир минип кээрге кылыктаныпкаан, эттеп-согар, өлүреринниң кырында келген дээн хевирлиг". Сериин байдалды тудуп өөренип аар деп бодаар болза, Бурган башкы чугаалаан шээй "Аас-кежик болгаш хилинчек човулаң бодуңарда чедин, сагыш-сеткилди сериин тудуп алырыңарга-ла чедер чедин" деп чугаалап каан болгай. Сагыш сеткилдиң сериин байдалын садып аап болдунмас ашка-төгерик, ат-алдар-биле чедип аары болдунмас, ону чугле деңнетинмес айтыкчының өөредии-биле чедип аары дээн башка сагыш сеткилдиң сериин байдалын чедип аары ашка-төгерик-биле болдунмас бооп турар. Мага-бот эрте кырывазын деп бодаар че болза, сагыш сеткилди сериидедир тудуп чоруур болза эки.
Бешки байдал
Беш дугаар сагыыр ужурлуг байдал: Угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй бодавас деп турар. Угаан хириниң объктилери торуттунуп кээрге-ле одура шаап чоргузуптар! -Чүге одурашааптар? деп айтырар болза -"Меңээ сериин байдал херек бооп тур ин" деп харыылап каарга чедер, угаан хириниң объектилерин бодавайн сагыш cеткилди сериин тудуп алгаш чорууйн деп харыылап, угааның ол 6 байдалды чагырып-ла чоруур болза 6 байдалды бодап-ла чоруур болза сериин байдал турар, ынчангаш угаан хириниң объектилериниң дугайында бодавас-ла че болза сагыш сеткил изивес, одура шаапкааптар бооп турар.Чижелээрге: Интернете "подслушано" деп бөлүкте көөр че болза хамык улус бергедээн, ыглашкан, сыкташкан, бодун өлүрер четкен дээн хевирлиг, ол чүүлдер кайыын чедип кээн чувел дээр че болза угаан хириниң объектилерин хөй бодап турар. Чижелээрге бир уругну бодап-ла бодап-ла турар болза сагыш сеткил изий байдал че кире бээр, ынчангаш бодун боду олүрер деп баар, арагалаар деп баар... бир эвес ол уругну бодап турар бодал төрүттүнүп кээрге-ле одура шааптар че болза ол кижиге ындыг байдал турбас, таваар сериин олуруп турар эштери биле катыржып каап шайлап каап олуруп турар. Моңнуйн деп ындыг чугаа турбас ужурлуг.
Алдыгы байдал
Ол чаңчыгыышкынны канчалдыр аңдара октап болур чүвел? Канчалдыр ол чаңчыгыышкынны тиилеп аап болур чувел? - айтырыглар бар бооп турар. Ону тиилеп алырында чаңгыс арга бар бооп турар. Багай сеткилдерни канчалдыр тиилеп алыр чүвел? Кылык-килеңниң күжүн канчалдыр тиилеп алыр чувел, шыдамыкай чорукту канчалдыр чедип алыр чүвел?, - дээн хевирлиг ол чүүлдерни сайзырадып алыр деп бодаар чүве болза, угаан хириниң багай талаларын хөйү-биле бодаар деп турар. "Ол багай сеткилди тиилеп аар болзумза, эки талалары мындыг боор", эки талаларын хөй бодаан тудум - кижи эки талазынче өскерли бээр. Бодунда ол багай чүүлдү тиилеп аар че болза, тиилелгеден кандыг эки ойнаштыг талалары чедип кээр чувел? - деп чүвени бодуңга катап-катап рекламалааштың болза, багай чүүлдүң багай талазын бодап, катап-катап хөйү-биле багай деп бодаанындан кижи ала-чайгаар "ол чүүлдү тиилеп кааптайн" дээштиң кызып эгелээр деп турар. "Тиилээр ужурлуг мен, тиилээр ужурлуг мен!" - дээрге тиилетирбес деп турар, шак бо арганы ажыглаар болза, кандыг-даа чедиишкинни чедип аап болур.
Ынчангаштың бо 6 байдал дээрге сагыш сеткилди сериин тударының болза кайгамчыктыг дээн аргазы бооп турар. Богдо Геген (Богда Геген) башкының берген 2500 чыл бурунгаар чугаалап каан шак бо өөредиг амгы үеде безин үнелиг (актуальный) бооп турар, чүге дизе сагыш-сеткилди сериин тудуксап турар кижилер элээн бооп турар.
Дөзүк
С С С
Гараж
Гараж (ийиги а узадыр адаттынар) — автомашиналар тургузар чер.
Гаражывыс чоогунда оду чырык соңгадыва... (Ю. Күнзегеш).
Дөс
Г
Шериг ат-дужаал
Шериг ат-дужаал дээрге шериг албанныгның азы курлавырда (халажылгада) шериг хүлээлгелигниң өске шериг албанныгларга туружун тодарадып турар ат-дужаалы. Ону чеспектиг күштерге шериг албанын эрттирип турар (азы шериг албанын эрттирер дээш шериг өөредилге черлеринге болгаш оларга деңнештирген черлерге өөренип турарларга) хамааты бүрүзүнге ооң албан туружу-биле, шериг азы тускай белеткели-биле, чеспектиг күштерниң хевиринге, чеспектиг күштер хевириниң шериглер төрелинге азы албанның хевиринге (төрелинге) дүүштүрүп хууда тыпсып турар болгаш хууда күрүнениң азы албанның ачы-хавыяазын барымдаалап тыпсып турар.
Шериг ат-дужаалдың тыпсыр чуруму күрүне бүрүзүнде ук күрүнениң хоойлунуң ёзу-чуруму-биле тодараттынып турар.
Шериг албанныгларны аңгы-аңгы күрүнелерниң чеспектиг күштеринде шериг ат-шолазы ёзугаар ылгаарда шериг ат-шоланың ылгавыр демдектерин ажыглап турар. Ол демдектерге – эгиндектер (погоннар), чең биле хөрек демдектери: белги-демдектер (эмблема, символ), каас-кожаалар (галуннар), үшкүлдер (шевроннар) болгаш оон-даа өске шериг хептиң кезектери хамааржыр.
Чамдык шериг ат-дужаалдарны күрүнелерниң хөй кезиинде дөмей адап турар. Чижээлээрге: лейтенант, капитан, майор, генерал, маршал деп шериг ат-дужаалдар.
Турк шериг ат-шолалар
Осман шеригде (1878-1920 чч.) ажыглап турган шериг ат-дужаалдар:
Амгы турк шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:
Моол шериг ат-шолалар
Амгы моол шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:
Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
Ш Ш
Философия (тыва ужуктер киирер херек)
Филосо́фия  (эрги грек дылда φιλοσοφία, ол олчаан — «ханы угаанга ынакшыл», «мерген угаанга ынакшыл») — эн-не ниити тайылбырлар,  кызыгаарлыг кыска туннеттинген билиишкиннер база  боттуг чуулдун, билип алыышкыннын кол принциптеринин, кижинин боттуг чуулунун, кижи-биле делегейнин хамаарылгазынын дугайында билиглер системазын будуруп турар делегейни билип алыр тускай хевир. Делегей болгаш ниитилелдин хогжулдезинин бугу-ниити хоойлуларын шинчилээри,  билип алыышкын болгаш угаазылал процезин бодун шинчилээри, анаа немей мозу-будуш билиглерин болгаш унелелдерин шинчилээри философиянын сорулгаларынга бугу оон тоогузунун дургузунда хамааржып турган. Философиянын эн-не кызыгаарлыг айтырыгларынын санынга хамааржыр чижек айтырыглар: "Делегей билип шыдаттынгыр бе?", "Бурган бар бе?", " Алыс шын деп чул?", "Эки деп чул?", "Кижи деп чул?", "Чуу шаг-шаандан  турганыл - кижиниң медерелинден хамаарышпас боттуг чүүл азы медерел бе?" база оон-даа оске..
Харын чамдыкта философияны элээн кызаа,  тодаргай шинчилээр чуулдуг эртем  кылдыр тодарадып турарын амгы уенин философтары удур саналдап турар. Амгы уенин философтары философия дээрге делегей коруушкуну деп саналдап турар. Ол дээрге бугу бар чуулду билип алырынче ниити критиктиг подход бооп турар, ону кандыг-даа объектиге азы концепцияга ажыглап болур. . Бо уткада кижи бурузу оода ында-хаая философияны шинчилеп турар.. <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn  ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Craig    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc">  2005     <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn   ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Audi    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc"> 2006     <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление коротких сносок на источники, уже перечисленные в списке примечаний. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Sfn">Sfn  ref-ссылка <span data-key="1" title="Ссылка на ref-якорь (параметр ref из шаблона-ссылки  и т. п.)" class="cx-template-editor-param-desc">  Craig    год <span data-key="2" title="Если в шаблоне  или  указан параметр год=, то для отсылки к нему в шаблоне  должен быть указан тот же год, иначе отсылка через  не будет работать. Например: 1985" class="cx-template-editor-param-desc"> 2005    Философия херек кырында хой ангы философ бот-боттарынга удурланышкак, ындыг болза-даа бот-боттарын немеп турар ооредиглер хевиринде тургустунуп турар..
Тода болгаш ажыл кылып шыдаар методологтуг парадигманы кылып ап шыдапкан эртем талалары  философиядан тускай эртем дисциплиналары кылдыр ангыланып чорупкан, чижээ, физика, биология болгаш психология бодунун уезинде ангыланы бергеннер..
Философиянын утказы
Ниитинин ончузунче шилчиттинген кижи ортемчей дугайында нормага дуушкек чурттакчы-практиктиг билиишкинниг болур. Дурум ёзугаар ол эрткен салгалдын опыт-дуржулгазынга даянмышаан, организас чок куш-биле тургустунар. Ынчалзажок кижи  чуртталгазында кижинин бодунун делегей коруушкуну куш чедип шыдавас чидиг берге айтырыгларга таваржы берип болур. Оларны шиитпирлээри кижинин-даа деннелинде, база ниитилелдин-даа деннелинде, элээн бедик, критик-рефлексивтиг делегейже хамаарылгалыг деннел херек. Ол деннелде философия туруп турар.
Философиянын ылап тодарадылгазы ажык философтуг айтырыг бооп турар.Чуге дизе оон шинчилээр чуулу  тода илереттинмээн - философия шупту берге тургустунган чидиг айтырыгларны шинчилеп, сайгарып турар, оон иштинде билип алыышкыннын бодун чидиг айтырыглар аразынче база киирип турар (эпистемиология талазы-биле).Философиянын бар турарындан бээр,тыптып турган ангы-ангы философчу школаларнын ооредиглеринин кызыгаарын барымдаалап, "философия деп чул" деп айтырыгга янзы-буру тодардылгалар берип болур. Ынчангаш тодаргай уткада философиянын тодарадылгазы эпохадан хамааржыр.
Оске талазындан коорге, философия кол каттыштырып турар принциптиг - кандыг-даа философчу бодал бир-ле боданыышкын принцивинге дуушкен турар ужурлуг, чижээ, логикага. Философчу угаазылалды супранатурализм болгаш хуулгаазын чуул дээрге-ле бодал чок чуул даап бодаттынган мифологтуг биле шажынчы угаазылалдан чоптуг угаап-боданыышкын ангылап турар. Ындыг болза-даа философияны олар-биле кады,чижээ, шажын-чудулге-биле амыдырап шыдавазын айытпайн турар. Харын кандыг-бир шажын-чудулге философчу системанын ундезини кылдыр хулээттинип турган байдалдар нептеренгей турган. Оон рационалдыг философчу аппарат ол шажын-чудулгенин дурумнеринге чагыртпаан билиглернин чаа адырларынын дараазында хогжулдезинге ажыглаттынып турган. Чижээ, Ведаларны эрте-бурунгу индий философия тайылбырлап турган, а Библияны ортаа вектин философтары (Блаженный Августин, Фома Аквинский база оскелер) тайылбырлап турганнар. База философчу угаазылал кандыг-бир шажын-чудулгенин чоптуун шынзыдар азы, ниитизи-биле алырга, Бурганнын барын шынзыдар оралдажыышкыннарга ажыглаттынып турган байдалдар нептеренгей. Чижээлээрге, апологеттер христиан шажыны медерелдиг кылдыр ундезилээрин кызып турганнар.
Логикадан ангыда,  философиянын будунун философчу угаазылалдын база бир аргазы хандырып турар. Философияда чаа агым, чаа идея азы чаа философчу школа бурузу мурнундагы философчу концепциялар-биле  бодунун чаа парадигмазынын кызыгаарында критиктиг анализти бербишаан, бодун хамаарыштырып турар. Чижээ, "Критика чистого разума" деп Иммануил Кантын алдарлыг ажылы рационализм болгаш эмпиризм концепцияларынын критиктиг анализин тургузуп турар. Мынчангаш, логика биле критиктиг анализ философчу угаазылалдын баганалары бооп турар база философиянын будун болурун хандырып турар.
Оон-биле катай философиянын тодарадылгазынын тода эвези оон онзагай чуулу бооп турар болгаш философияны оске эртемнерден ангылап турар. Бир эвес философтар кандыг-бир уре-туннелдиг билип-алыышкын методологиязын тыпкаш, философия чокка шинчилеттине бээр адыр кылдыр  улуг депшилге кылып шыдаптар болза, ол адыр анаада философиядан ангыланып ангы дисциплина апаар. Ынчалдыр, билип-алыышкыннын эртем методунун бойдустун объектилеринин ангы класстарга чедиишкинниг хереглээни, тончузунде дистинчек бойдус эртемнеринче узулген, натурфилософиянын чартыы шуут философиядан ангыланы берген. Чижээ, Исаак Ньютон "Математические начала натуральной философии" деп фундаменталдыг ажылын, оон бодалы-биле, ол уеде философ тургаш бижээн, а амгы уеде физик, математик кылдыр алдаржаан. Бугу англи дылдыг эртем амгы уеге дээр философия-биле торел истерин кадагалап чоруур, чижээлээрге, шупту оон эртемнеринде дээди эртем чадазы "Доктор философии" (Ph.D.) деп атты эдилеп чоруур.
Лениннин "Материализм и эмпириокритицизм" деп ажылында саналдааны, «...за гносеологической схоластикой эмпириокритицизма нельзя не видеть борьбы партий в философии, борьбы, которая в последнем счёте выражает тенденции и идеологию враждебных классов современного общества. Новейшая философия так же партийна, как и две тысячи лет тому назад. Борющимися партиями по сути дела… являются материализм и идеализм».
Разделы философии
Дараазында философиянын тодарадылгазын тодаргайлаары оон ангы кезектерин шинчилеп бижииринче шилчип турар. Философия ийи кол хемчээлдерге чарлып турар: шинчилээр чуулдеринге болгаш "хевирлеринге"-биле дээрге-ле ангы школаларга болгаш концепцияларга.
Бир дугаар хемчээл философиянын ажыглаттынар адырларын барымдаалап ангылап турар. Черле билдингир, шак-ла мындыг хуваашкынны ангы кылдыр чоргузуп болур. Ындыг улуг хуваашкыннарнын бирээзи философияны метафизикага (амыдырал, боттуг чуул дугайында айтырыглар), эпистемологияга (билип-алыышкыннын дугайында айтырыглар) болгаш аксиологияга (унелиг чуулдер база мораль дугайында айтырыглар) чарып турар. Биригээр чугаалаарга, шору классиктиг вариантыда, кырында бижиттинген уш адырлардан ангыда, тускай эртемнерже логика ( медерелдиг философчу аппараттын сайзырангайжыыры) биле философиянын тоогузу (эрткен философтуг концепцияларнын критиктиг анализи) база хамааржып турар. Аристотель философияны теоретиктиг, практиктиг болгаш поэтиктиг кезектерге чарып эгелээн.
Ийиги хемчээл янзы-буру философчу школаларны болгаш методологияларны тускайлап турар. Эн-не улуг ындыг хуваашкын, чижээ, бугу барыын  философиянын тускай сегмент кылдыр ангыланганы. Бугу барыын философия дээрге-ле антиктиг (бурунгу грек болгаш римнин) база шупту философчу школаларнын, угланыышкыннарнын каттыжылгазы, соонда барып Барыын Европага, США-га тывылган, чижээлээрге, немец классиктиг философия, француз философия дээш оон-даа оске. Тоогу-биле алырга, дыл болгаш девискээр моондактарынын салдары-биле ангы-ангы философчу школалар тодаргай чурттар болгаш чоннар иштинге турумчуп арткан, чижээ, бурунгу грек философия, кыдат философия азы немец философия. XVII вектен тура чоорту глобализациянын хогжулдези-биле национал болгаш чер-девискээр ылгалдары эвээш рольду ойнап эгелээнинден, ангы философчу агымнар интернационал апаргаш, география, культурага хамаарышпайн, чаа аттарлыг апаргылаан, чижээ, марксизм, экзистенциализм база оон-даа оске. Оон-биле катай амгы хунге дээр янзы-буру философчу угланыышкыннарны тургузуп турар чамдык дыл болгаш культура ылгалдары артпышаан. Мындыг чугула хуваашкыннарнын бирээзи -  амгы философиянын континенталдыг философияга - колдуунда амгы француз болгаш немец философтарнын ажылдарын киирип турар, база аналитиктиг философияга - англи дылдыг чурттарда хогжуп турар, чарып турар.
Антик уеден бээр, онза амыдырал оруктуг философия  бугу талалыг утканы  алган. Ангы философчу школаларга хамааржыр болганындан, янзы-буру чуртталганын  стильдеринге сундулуун адепттерни философия негеп турар.
Логика
Бир-тээ философия чоптуг бодалдардан турустунган болганда, логика философиянын баштайгы атрибуду (доктаамал бот-шынары) бооп турар. Ангы-ангы философчу концепцияларны анализтээрде азы бот-боттарын деннештирип коорде, янзы-буру философчу саналдарнын, теорияларнын критиктиг анализин эрттирери  - эргежок чугула. Кижинин боданыры текстуалдыг болганда, логика созуглелдер, дылдар анализи-биле сырый харылзаалыг. Логика текстуалдыг угааны илереткеш,  анализке таарымчалыг хевирлерни тодарадып турар. Логиктиг бодалдын илереттинеринге, бирги базым кылдыр силлогизмнернин (бодалдарнын хевиринин)  тывыжы болган: (1) бугу дириг амытаннар олумнуг; (2) чаан дээрге дириг амытан ; ындыг толээде (3) чаан олумнуг. Силлогизмнернин эптиг ажыглалы философияда, математикада, бойдус эртемнеринде азы дедуктивтиг угаазылал илередирде бадыткаар бодалдарны шынзыдарынче орукту ажыдып турар.
Кижи бодаарга, анаа кижинин чугаазындан силлогизмнерни тывары белен ышкаш, ындыг болза-даа ол хары угда, чер-черде кылдыр тыптып келбээн. Шынзыдылганын аргазы кылдыр силлогизмнернин тыптырынга, Бурунгу Грецияга нептерээн турган, философия-биле математиканы холбаштырганы салдар чедирген. Аристотель силлогизм база эн бодуун логиктиг система дугайында билигни бир дугаар бижип илереткен. Логика Аристотеля оставалась неизменной две тысячи лет, до начала XX века, когда исследования в математике и аналитической философии открыли дорогу для развития логики. Была формализована «логика первого порядка» или «логика предикатов», которая к настоящему моменту хорошо изучена. Однако, как оказалось, для полноценного анализа философской аргументации, а тем более естественной человеческой речи требуется применение модальной логики и логик более высоких порядков, в частности логики второго порядка. Кроме этого взаимосвязь формального символического языка и естественной речи исследуют логическая семантика и семиотика. Эти дисциплины в совокупности с модальной логикой более высоких порядков продолжают оставаться областью активных междисциплинарных исследований. Современная логика состоит из нетривиальных, глубоко математических концепций, которые изучаются философами, математиками, лингвистами, а в последнее время ещё и программистами и специалистами в области теории решений и искусственного интеллекта. Логика, таким образом, является как одной из самых древних, так и одной из самых современных дисциплин. Аңгылал:Философия
Гардероб
Гардероб (о узадыр адаттынар) — хеп азар шкаф азы хөй-ниити черинде тон азар чер.
Гардеробчу (о узадыр адаттынар) — тон азар кижи.
Дөс
Г
Араганын тывылганынын дугайында судур
Араганың тывылганынын дугайында судур.
Бир катап Кудука тажы Падмасамбхава Башкыдан айтырган:
- Арага деп адаар суук бүдүмел чогум кайыын тывылганыл, харыылап берип көрүңерем?
Падмасамбхава Башкы харыылаан:
- Шаг шаанда 4386 кальпа бурунгаар бүгү-ле амылыг амытаннар (дээр-денгерлер, азарлар, кижилер, шулбустар, чер, суг ээлери) Будда Башкының Өөредиин дыңнап органнар. Ол үеде шулбустарның хааны ханы мунгаралга алзып: "Чуге бүгү-ле амылыглар мени эвес, Будданың өөредиин дыңнап турарыл?" деп боданып чыткаш, удуй берген. Ынчан ооң камгалакчызы Кара-денгер дүжүнге кирип, чугаалаан: "Сен, шулбустарның хааны, мунгарава. Ам сеңээ "арага" деп адаар суксунну кылырын айтып берейн. Ону кылырда херек чүүлдер:
Бо тос хораннны чыып алгаш, номчуур ужурлуг сымыраныг-сөстерни номчуптарыңга, арага деп адаар хем ага бээр".
Шулбустар хааны оттуп келгеш, аажок амыраан. Ол тос хоранны чыггаш, бедик даг кырында даш пашты салгаш, араганы сава-санга сынмас кылдыр кылыпкан. Арага агып баткаш, тос хем болу берген. Ол үеде Будда Башкының өөредиин дыңнааш, чанып бар чораан кижилер суг деп бодааш, араганы ижипкеннер. Оон соонда шупту эзирээн. Үе эрткен, арага черже сиңип кирген, оон түңнелинде ийи ангы арага тыптып келген: үрезин-тараадан кылыр арага, хойтпактан хайындырган арага.
Эрткен чуртталгада чаяалгалар
Эзирик кижинин бодун алдынып турарындан эрткен чуртталгазында кандыг чаяалгалыг чораанын тодарадып болур:
Бистин үндезин Бурган Башкывыс Будда Шакьямуни чугаалаан:
А А А
Барыкаан, Донгак Хуралбаа уруу
Доңгак Хуралбаа уруу Барыкаан (сентябрь 23, 1898 чыл - июнь 12, 1975 чыл) — эң баштайгы тыва херээжен шүлүкчү.
Чаш назыны
Ада-иезиниң аалы Чадаана хемниң оң талазынга хонупкан. Барыкаан он ийи харлап чорда авазы бергедеп божааш чок апарган. Бичии Барыкаан өскγс амыдыралдың кадыг-бергезин көрүп, акыларының өглерин кезий чурттап чораан. Он γш харлыг Барыкаан улустуң айбызын кылгаш, эктинге кедер хепти, хырнын тоттуруптар чемни боду-ла тыптар апарган. Араалчы демчиниң хоюн, өшкүзүн, инээн саап, идээлээн алгыларын база эттеп берип турган.Кандыг-даа кижиниң кедер хевин боду оюп быжар, боду даараптар апарган. Барыкаанның чоок төрели Доңгак Араалчының оглу Балчын болза моол болгаш төвγт бижикти шыырак билир кижи чораан. Донгак Балчын чээрби чылдар төнчузунде Чадаана хоорайга сургакчылап келген бир бурят эртемденге хайырлапкан бооп турар. Барыкаан тыва чоннуң бурунгу төөгγзγн γжγк-бижиктиг акызындан билген бооп турар.
Барыкаан он чеди харлап чорааш, бодундан чээрби хар улуг моол кижи-биле таныжып алган. Ол шагда Орган деп черге өөлет деп улус Бээзи кожуунну чагырып турган. Бир чыл болгаш-ла, чеди кижи Органдан эргип келир. Барыкааның ол таныжып алган моол кижизи чеди өөлеттиң эштенчизи бооп келген. Ол эштенчи моол Хөндергейге келирин келгеш, салгадап аарый бээрге, кады келгени чеди өөлет оозун черниң черинге каапкаш чоруй барганнар. Бир өскγс тыва уруг, өскγс моол кижи чаңгыс черге чурттаар салым-чолга таваржып, куда безин дγжγрбейн, өгленчип алганнар.
Ажылчын намдары
Тыва литературага 1929 чылга чедир херээженнер билдинмес чораан. Ол болза Тывага 20 вектиң эгезинге чедир херээжен чоннуң эргези эвээш, амыдыралдың кайы-даа адырларынга киржир эргези чок турганын көргүзүп турар. 1911-12 чылдарның соонда, 1921 чылда Тыва Арат Республика тургустунган соонда кыс кижиниң эргезин эр улус-биле дөмейлеп, кижилерниң дең эргезин болдурган. Ону чогаалчы Степан Сарыг-оолдуң «Херээжен» деп шγлγγнде киирген. Барыкаан Донгактың «Марттың сези» 1929 чылдың марттың 30-де парлаттынганы болза тыва бижимел чогаалдың чырык хγнγ болгаш чылыг чазы бооп бодараан. Д. Барыкаан 1920 чылдарның ортан үезинден шүлүктерни чогаадып эгелээн болгаш 1929 чылдың март 30-де моол дыл кырынга үнүп турган «Үнэн» солунга ооң «Марттың сези» деп шүлүү парлаттынган. Тыва бижик тывылганда шүлүктерин «Шын» солунга болгаш «Революцияның херели» сеткүүлге парлаткылаан. Барыкаан Таңды -Тывазынга өөскээн хувискаалга идепкейлиг киришкен болгаш Хөндергейге херээженнер эвилелин даргалаан. Дараазында Тыва Арат Республиканың Намының Төп Хораазының чанында Бүгү-Тыва херээженнер килдизиниң бирги даргазы апарган. 1925 чылда Хувискаалчы Намның Төп Комитет кежигүнүнге соңгуткан. Хөндергейде «Кызыл тараачын» колхозту тургузушкан.
Моңгуш Кенин-Лопсанның сактыышкыны
1973 чылдың август 7 чаазында Хөндергей суурга чурттап орган кырган-авайның бажыңынга шайлап олурумда, мынчаар төөгγп орган:
— Бистиң чанывыска шыырак эртемниг Эмчи-Хелиң деп моол лама барылгаа бир өг алган. Мээң таныжып алганым моолдуң адын Элбек дээр, Улу чылында төрγттγнген кижи. Моол эжим чаңгыс бези-биле демги барылгаа келген өгнү садып алган. Шак-ла ынчаар ол өгге чурттай берген бис. Өнчувус чок турган. Саап ижер чаңгыс өшкγ-даа чок турган бис. Билир-ле чүвевис - иштениир-даараныыр. Кожа-хелбээ чурттап тургулаан байларның айбызын кылып турар апарган бис. Бир байның кадыг идиин улдургаш, угулзалап бээр бис. Бир байнын хураган кежи тонун даарап, аптаразын шокарлап бээр бис. Кылгылаан ажылывыс чажыңынга анай, хураганны база тыртар таакпыны тып аптар апарган бис. Улустуң чувезин кылып берип чорааш, балдырывыс дыңзаан. Кара шай ишпес апарган бис. «Барыкаан биле Элбек Хөндергей сумузунуң чеди дугаар арбанының база бир шыырак өрегези» дирти берген бис. Чалгааның мурнунда - кочу, кежээнин мурнунда - хүндү. Саар инектиг, мунар аъттыг апарган бис.
Барыкаан кара аныяандан тура тыва болгаш моол дылдарны суг билир турган. Улустуң тывызыктарын, үлегер чугааларын, ырыларын Барыкаан бирде тывалап, бирде моолдап чугаалаар чораан. Куда дүшкен черге Барыкаан Доңгакты албан чалаар, аңаа чеде бергеш, чап-чаа чаңгыс өгге одун салган аныяктарга алгыш-йөрээлин алганып, ыдар чораан. Үш харлаан уругнуң бажын кыргаан черге хамыкты мурнай Барыкаанны келдиртир. Хамнаан хамны, ламалаан ламаны Барыкаан бичии чажындан тура көрүп чораан, дыңнап чораан. От дагаанын, хам ыяш дагаанын, буга бажын дагаанын, оваа дагаанын, Таңды саңы кывысканын Барыкаан көрγп чораан, киржип чораан. Ашакка баар уругнуң ак энчээн Барыкаанга Хөндергей чону албан салдыртып аар чораан.
1921 чылда Таңды Тыва Арат Республика бодарап догуннаан соонда Барыкаан хөй-ниитиниң ажылынга киржи берген. Хөндергейге азы чоннуң алдаржыдып адааны Ыраажы-Хемге ие кижи албанның ажыл-херээнге идепкейлиг киржирин Барыкаан көргүзе берген. Барыкаанның албан ажылын кылып чораан черлери болза Хөндергей сумузу, Чөөн-Хемчик кожууннуң төвγ Чадаана хоорай, Тыва Арат Республиканың найысылалы Кызыл хоорай болгулаар. Барыкаан угбай Хөндергей сумузунга херээженнер дазыын даргалап чораан, пионер вожаатыйлап чораан, дерги садыын садыглап турган, ТАРН-ның Төп Комитединиң чанында бγгγ Тываның херээженнер килдизин даргалап чораан.
1925 чылын Барыкаан Донгакты найысылал хоорайдыва келдирти берген. Хөндергейден аъттыг γнгеш, Кызылга чедип келген. 250 ажыг километр черни чγгγгγк аъттың маңы-биле халдып эрткен. Барыкаан угбайның сактып чугаалааны болза Кызыл хоорайга чедип келгеш, Тываның Араттың Революстуг Намының Төп хораазының херээженнер килдизин даргалай берген. Ол уениң хуралдарының доктаалын моол дылга бижип турган, ынчангаш Барыкаанның удуртукчу ажылга ажылдап турганын документ ёзугаар бадыткап болур. 1925 чылдың 8 айның 7-де болган хувискаалчы намның Υстγкγ чөвүлелиниң хуралынга ам болур намның съездизинге Төп Комитет кежигγннеринге кирер улустарның кандидаттарын төлевилээн. Ол документиде Чөөн-Хемчик кожуунундан аттары кирген кижилер болза Содунам, Дондук, Санчай, Буян-Бадыргы, Маңнай-Байыр, Нарамандыгы, Шыырап, Сандык болгаш херээжен эш Барыкаан олар бооп турар. Ынчаарга Тес-Хемден аттары кирген кижилер болза Токуй-Кадай, Саңмаа олар болур. Хувискаалчы намның Төп Комитединиң кежигγннеринге γш угбайны депшиткени болза тыва херээженнерниң эр кижилер-биле бир дең эргелиин бадыткап турар. Чγс-чγс чылдарда өгден үнмейн чораан херээженнер ам кγрγнениң ажыл-херээн башкарып турар апарган.
1925 чылдың он айнын 14-тен 19-ка чедир ТАРН-ның IV съездизи болуп эрткен, аңаа Коминтерниң төлээзи база олурушкан. Ол съезд намның чаа Программазын болгаш Дγрγмγн хγлээп алган, херээженнер ортузунга чорудар ажылдың чугула айтырыын чугаалашкан болгаш тыва бижикти чогаадып кылыры албан херек деп көрген.
Барыкаанның амыдыралында бир онзагай болуушкун болза 1929 чылдың март 30-де моол дыл кырынга γнγп турган «Тываның шыны» солунга «Марттың сези» деп шγлγγнγң парлаттынганы болур. «Тываның шыны» деп адап турган солун болза, амгы γеде бистиң бир кол солунувус «Шын» ол-дур. Тываның шокар-γжγγн сомалап чогаадырынга болгаш бижимел чогаалды делгередип сайзырадырынга ийи солун дыка ужур-дузалыг болган. Олар болза 1924 чылдың июль 24-те баштайгы дугаары γнген «Красный пахарь», болза «Тувинская правда» солун болгаш 1925 чылдың август 31-де баштайгы дугаары моол дылга унген «Эрхе чөлөөей бγх Тува», очулдурарга «Эрге-шөлээлиг бγгγ Тыва» азы амгы «Шын» солун болгулаар.
Тыва шγлγктγң кырган-авазы Барыкаан Донгактың «Марттың сези» 1929 чылдың марттың 30-де парлаттынганы болза бистиң бижимел чогаалывыстың чырык хγнγ болгаш чылыг чазы бооп бодараан.
Орлан-эрес болгаш угаан-сарыылдыг оолдар, кыстарны тыва чуртундан орус чуртундува – Москва, Ленинград, Улан-Уде, Барнаулче болгаш Моолдуң Улан-Баадыр азы Улан-Батор хоорайларже сургуулдадып чоруткулаан. 1921-1928 чылдарда ТАР Чаазының база ТАРН ТК-ның удуртукчу баштыңнары келир γеде даргалар болгаш эртемниг болур кижилерни баш бурунгаар белеткеп дурган. Оларның аразындан Таня Камова найысылал Москвага дээди сургуул дооскаш, Тывага чедип келген, Барыкаан угбайның орнунга ажылдай берген. Барыкааның кады-кожа чурттап чорааны Саттар уктуг аңчы Базыр-оолдуң оглу Сат Лопсаң биле Таня Камова өг-бγле тутканнар, бир оолдуг-даа болганнар. Барыкаан угбайның орнунга Тыва херээженнер удуртукчу даргазы турган Таня Камованы «Контр идегеттиң кадайы» дээш ажылындан γндγрген, бактың багын көре берген. Ада-өгбе бурун чурту Ыраажы-Хемниң чалы, чараш болгаш эртемниг оглу Сат Лопсаңны актыг черге боолап кааны шγлγкчγ Барыкаанның сагыш-сеткилинге коргунчуг балыг бооп арткан.
Хөндергейге школа, садыг, клуб, эмнелге бажыңнарын туттурарынга Барыкаан хоор чонну эвилелдеп турган. Хөндергей «Кызыл тараачын» колхозту тургузарынга болгаш чечектелип сайзырадырынга Барыкаан эң идекпейлиг киришкен. Хөндергейге бир-ле дугаар тургустунган хаван фермазының эргелекчизи Барыкаан угбай болган, ол чылдардан эгелээш, Ыраажы-Хемниң чону хаван азыраар апарган. Хөндергейге картыышка болгаш капыыс тарып өстγрерин саналдап γндγрген кижи база Барыкаан болур.
Чуртталгазының сөөлгγ чылдарын Барыкаан Донгак хоозураан суур Хөндергейге чурттап эрткен. Аныяк ыраажыларның бөлγγн эвилелдеп алгаш, эрги клубка чыглып келген кижилерге бараалгадыр турган. Моолдан аалчылар келирге, Хөндергей суурнуң артып калган чурттакчылары клубка чыглып келир, Барыкаан хелемечилеп бээр турган, улуг концерттиң тγңнели кылдыр тывалап, моолдап ырлар ырлагылап бараалгаар турган. Чыылган кижилерни хөгледир дээш, даап чогаатканы каттырынчыг чугааларны төөгγп бээр турган.