cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Согун
Молдурук
Ча-биле маргылдаа чорударда, "баг адар согуннуң бажынга бистиг сыйда ок кадавас, анаа те мыйызының хаваандан кезип тургаш кылган, азы каът-каът хөмден кылган молдурук-биле баштап алыр". <p style="text-align:right;">Иргит Самбуу.
Аңчы кижиниң согуннары кандыг-даа болур. Шиш согун дииңни өттүр шаппазын дээш, согунуң бажынга бичежек борбак хөм кескилерни борбайтыр тырый суп каар. Мугур, калбак, борбак молдуруктуг согун-биле кежи үнелиг бичии амытанарже аңнаар. Ындыг согун бичии аңнынң бажынга деггеш, ону моорадыр шаап каар. Үнелиг амытанның кежи үрелбес, өлүкке үт артпас. Демир октуг согунну улуг аңче шишпээш салып үндүрүптер турган. Куштарже ийи бистиг согун салып бадырар, кундусче адар согуннуң молдуруу тевенелиг болур.
Хоош согун азы сырыглык ок
Сыгырар ок-тур. Ындыг согун ужарга сыылаан-мылаан дааш дыңналып кээр.
«Сыры» азы «сырыглык» деп сөстер-биле Тожу улузу сыынны адаар чораан. Чижээ: чудай сырыглык — ийи харлыг сыын, чиңге сырыглык — үш харлыг сыын. «Сырыглык ок» дээрге «сыгырар молдуруу сыын мыйызындан кылган согун» дээн уткалыг сөс-түр. Хоош согуннуң молдуруун мыйыстан азы сөөктен кылыр. Боп-борбак чүве, шөйбек болза узуну 5 см-ден ашпас, доора дургаар 2-3 см. хире болур, кыдыгларында үттерлиг. Согун ужарга, ооң үттеринден агаар киргеш үнерге, сыгырган азы сыылаан үн дыңналыр. Хоош согунга каң ок кедирери албан эвес.
Ок, сыйда, хожуула
«Ок», «сыйда», «хожуула» деп сөстер ийи уткалыг. Бо сөстер-биле согуннуң молдуруун-даа айтыр, молдуруктуг, чүглеп каан бүдүн согунну-даа айтпышаан чугаалаар. Ол дээрге шаандагы сөстер-дир. Тоолдарны номчуп көөр болзуңарза «хожуула» биле «сыйда» деп сөстер-биле тоолчу кижи бирде согунну айтпышаан ыдып турар, бир чамдыкта согуннуң молдуруун-даа айтпышаан ыдып турар. Чижээлээрге, «согун огу» диген болза ол дээрге согуннуң молдуруу-дур. «Ок» дээрге эрте-бурунгу түрк сөс-түр, ол сөс «согун» кылдыр очулдуртунар. Шаанда Төп Азияга түрк дылдыг улус чурттап чораан. Ол, шаандагы улустуң чамдык сөстери тыва чугааже сиңе берген. “Үш аданың дужундан тура улуга кара хожуулазын ажыр артып ап-даа турган иргин”. Мында, «кара хожуула» дээрге каң октуг, чүглүг бүдүн согун-дур.
Арга болган аргай-хоргай саадаан, Карыш бистиг каң хожуула огун азынгаш Кадыг кара чазын хоюндуруктааш, Аъдынга кылаштап чедип келгеш, Аъттаныр деп барып-тыр. Мында болза, «каң хожуула огун» деп сөс каттыжыышкынында «каң» деп сөс дээрге дарган кижиниң кадыра соктаан демири-дир; «хожуула» дээрге согуннуң молдуруу-дур; «огун» деп сөс дээрге «согунун» диген сөс-түр.
Шаанда Тывага аңчы кижи бүрүзү согунун боду кылып алыр турган. Албан-на, мергежилдиг, хамык улуска чүгле согун-на кылыр бээр улус турбаан.
Спорт согуннары
Спортка ажыглаа согун кезектрин бүдүрүлге черинге кылыр.
Тихомиров, Николай Иванович
Николай Иванович Тихомиров (1859 — 1930) — совет эртемден, чогаадыкчы, ракета техниказының специализи.
Согун
Спорт согуннары
Амгы үеде спорт согуннарын алюминий, карбон, азы карбон-алюминий холумактыг материалдан кылыр. Согун боду чиңге узун хос хоолай-дыр.
Согун молдуруун демирден кылыр. Ол боонуң огу ышкаш көстүр. Молдурукту термоклей-биле чаапкаш согуннуң хоолайынче кедириптер, оон ону изиг отка тудуптар. Изий берген, чаап каан хырба эсти бээр, шак ынчаар согун биле молдурук так кылдыр тутчу бээр. Анаа-ла чыткан уш-башак молдурукту согунга кедирип болбас, согун бүрүзүнүң молдуруу тускай болур.
Эриил ышкаш молдуруктар база турар. Ындыг молдурук ийи кезектиг, бир кезээ дээрге согуннуң ужунче чыпшырып каан ишти араалыг хоолай-дыр, ийи дугаар кезээ дээрге адаккы бир ужу ээриилдиг ок-тур. Ындыг согуннуң молдуруун солуп аап болур. Бир молдурукту ушта ээргеш, өске моолдурукту киир ээрип каар. Эптиг-дир.
Согун чүү резин, азы пластик плёнкадан бүткен болур. Согуннуң соңгу ужунга ийи азы үш чүгнү хырбалап чыпшырып каар. Чүгнү хол быле чыпшырбас, согун чүүн чыпшырар тускай станок турар.
Согунну тудары
Кириш тыртарының үш аргазы бар. Мында бижээн аргалар аттары болза тускайланган термин сөстери эвес-тир. Номчукчу кириш тыртарының янзыларын белен ылгапсын дээш ону ынчалган. Чижээ, англи дылда Европа улузунуң кириш тыртар янзызын «Mediterranean Draw» ону ам „Ортаа далай чуртакчыларының кириш тыртар янзызы“ деп очулдуруп болур. Азы, японнар Азия чоннарынга хамааржыр-даа болза, чаларының кирижин “эптиг арга-биле” тыртар-дыр олар.
Ол, кириш тыртар үш арганы сайгарып көөр болза, улуг эргек-биле тыртар янзызы «эптиг аргадан» укталып тывылган хевирлиг. Чүге-дизе кадыг дошкун чаның кирижин тырпышаан, согунну ийи салаазы-биле тудуп алгаш турза, согун тая берип, кижи-даа холу салдына берип болур. Адыгжы чаңгыс улуг дагыр эргээ-биле киришти илбектеп алгаш, чудуруктанып алгаш тыртар болза, ол арга черле эптиг боор ужурлуг. Мооң ужурунда япон адыгжылар «эптиг арга» ажыглавышаан, хол-хаптарын кедип алгаш адып турар боор оң.
Э. Р. Тенишевтиң сөстүү
Э. Р. Тенишев дээр эртемден бодунуң Тыва-орус словарын чыып тура «сыйда» биле «хожуула» деп сөстерге онза тайылбыр киирген. Сыйданы ол, шиш молдурук деп айыткан. Хожууланы, тускай кадырып каан каң молдурук деп айыткан. Чижээ: «каң хожуула ок». Арай-ла, тыва тоолдарда “сыйда октуң бажы албан мындыг, хожууланың бажы албан ындыг боор чүве-дир” деп чүве биживээн. Ол ийи сөс чаңгыс чүве айыткан диалект сөстер хевирлиг.
Гректер
Гректер (боттарын — эллиннер деп адаарлар Έλληνες, адаары э́линес) – Грецияның кол чурттакчылары болур улус.
Дөс
Г
Атлант океан
Атлант океан — Черде Оожум океанның соонда ийи дугаар улуу. Соңгу талада Гренландия биле Исландия, чөөн талада Европа биле Африка, барыын талада Соңгу болгаш Мурнуу Америкалар, мурнуу талада Антарктида аразында чаттылып чыдар.
Этимология
Океанның ады бир дугаар бистиң эрага чедир 5-ки векте бурунгу грек төөгүчү Геродоттуң ажылынга кирген. Ол болза мынча деп бижээн: "Гераклдың чагылары-биле тургустунган далайны Атландис деп адаар."Бо океанның ады Бурунгу Грецияда эң билдингир Атланта деп титанның адындан үнген.
Хемчээлдер
Шөлү – 91,6 сая км², ооң улдуңун диптер иштинде далайлар тургузуп турар. Диптер эриин шаптап турар далайларның шөлү улуг эвес, океанның 1 %-зундан көвүдевес. Сугнуң хемчээлиниң делгеми 329,7 сая км³, ол дээрге делегей чергелиг океанның улдуңу. Ортумак ханызы — 3736 м, эң улуг ханызы — 8742 м (Пуэрто-Рико ховулу). Ортумак чыл дусчулу хөлү-биле 35 ‰. Атлант океан шыырак керттинген эрик шыйыглыг, оларны янзы-бүрү далайлар, ээтпектер эжелеп турар.
Грек мифологияда күчүлүг Атлас (Атланта) деп начынның адындан укталган.
Дөзү
А А А
Шуулган
Шуулган (Форум, Forum) — чоннуң чыылганы, азы хөйнүң чыылганы, мөөңнээшкини.
Пиң далган
Дөзүк
П П
Пальмбах, Александр Адольфович
Александр Адольфович Пальмбах (сентябрь 11, 1897 - октябрь 20, 1963) — совет эртемден, прозаик, очулдурукчу, түрк-тыва дылдың шинчилекчизи, тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, тыва алфавиттиң болгаш тыва дылдың баштайгы грамматика эртеминиң тургузукчуларының бирээзи, орус-тыва (1953) болгаш тыва-орус (1955) cөстүктер төлевилекчизи, редактору.
Намдары
1897 чылдың сентябрь 11-де Белоруссияның Витебск облазының Дрисса деп суурунга төрүттүнген. Школа дооскаш, Москваның археолог-комплекстиг институдунуң орус дыл салбырынга өөренген.
Витебск биле Москваның школаларынга орус дыл башкылаан. 1925 чылдан эгелеп Чөөн чүк улустарының коммунистиг университединиң дыл кафедразының башкызы апарган, аңаа түрк дыларны, оларның аразында тыва дылды база өөренип эгелээн. 1930 чылдан бээр Тывага чурттап эгелээш, баштай Тыва Арат Республиканың эртем комитединге, оон Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга ажылдаан.
1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылда ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнүнге кирген.
ТАР-ның Республика Ордени-биле, Тываның Чазааның хүндүлел бижиктери-биле, КУТВ-дан «Шылгараңгай шалыпчы», «Бижик билбес чорукту чок кылыр» деп, Бүгү Россияның Төп Чөвүлелинден «Культурлуг революцияның дайынчызы» дээн Бижиктер-биле шаңнаткан. ТАР-ның Биче Хурал кежигүнүнге соңгудуп чораан. Тыва АССР-ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы.
Дөзү
П П
Куулар, Доржу Сеңгил оглу
Доржу Сеңгилович Куулар (август 1, 1932 – октябрь, 2007) — тыва эртемден, профессор, литература төөгүчүзү, критик болгаш филология эртемнериниң доктору. Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини. «Күш-ажылга алдар-хавыяазы дээш», «Росияның профэвилелдериниң 100 чылдааны», «М.А.Шолоховтуң төрүттүнгенинден бээр 100 чылы» болгаш К.Д.Ушинский аттыг медальдар-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва Республиканың «ХХ вектиң тергиин кижилери» деп хүндүлүг номунче кирген.
Намдары
Д.С.Куулар 1932 чылдың август 1-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергейге төрүттүнген. Ол ортумак өөредилгени Хөндергей эге школазынга, Чадаананың чеди чыл, Кызылдың 2 дугаар школаларынга алган. 1951–1955 чылдарда Абаканда күрүнениң башкы институдунуң төөгү, дыл факультединге өөренип турган. 1969 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының М.Горький аттыг Делегей литературазының институдунуң аспирантуразын дооскан.
1955-1971 чылдарда Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунга аас чогаалы-биле болгаш чечен чогаал секторунга эртем ажылдакчызындан эргелекчиге чедир ажылдаан. 1971 чылдан тура Кызылда күрүнениң башкы институдунга башкылап, тыва дыл, чогаал кафедразын эргелекчилеп, институттуң эртем талазы-биле проректору бооп ажылдан. 1995-2007 чылдарда Тываның Күрүне Университетидиниң тыва филология кафедразынга профессор башкы болуп ажылдаан.
Доржу Сеңгилович тыва улустуң аас чогаалын, тыва чогаалдың төөгүзүн, ооң теориязының дугайында ажылдарны бижээн. Оон аңгыда, эртем-шинчилел болгаш чогаал ажылынга хамаарышкан хөй-хөй номнарны үндүрген, оларның иштинде «Ачыты Кезер-Мерген», «Кыс-Халыыр», «Тыва улустуң тоолдары» 4-7 дугаар үндүрүлгези, «Тыва поэзия», «Тыва чогаал», «Тыва улустуң аас чогаалы», «Төөгү болгаш амгы үе» дээш оон-даа өске номнары парлаттынган. Ооң ажылдары тыва, орус, моол, поляк дылдарда үнген.
Дөс
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Тыва
Титаник (кино, 1997)
«Тита́ник» (Titanic) — Джеймс Кэмероннуң, шын төөгүге болган, «Титаник» аттыг лайнерниң Атлантиктиг Океанга дүшкениниң дугайында 1997 чылда үнген кинозу. Кол рольдарны дараазында актёрлар ойнаан: Кейт Винслетт (Роза Дьюит) биле Леонардо ДиКаприо (Джек). Кинода, ийи аңгы, бай-ядыызы өске, эр-кыс улустуң «Титаник» аттыг лайнерге ужуражый бергеш, ынакшып бергениниң дугайында көргүскен.
Кинонуң делегейге премьеразы 1997 чылдың декабрьның 16-да эгелээн, а Россияга ол-ла чылдың февральдың 20-де. Бодунуң үезинде эң-не аар өртектиг кино турган, а ооң соонда ол рекордту ол-ла режиссернуң «Аватар» деп кинозу чаалаан.
2012 чылддың апрель 5-те кинонуң өскерилге чок 3D хевири үнген.
Сюжеди
«Титаник» деп лайнер Атлантиктиг океанга рейс эртип турар. Джек – ядыы тояанчы, Роза – бай хережээнниң уруу. Олар ол-ла хемеге (корабльга) ужуражый бергеш, ынакшый бээр. Ынчалза-даа оларның ынакшылынга удур болуп, корабль далай меңгизиниң (айсбергтиң) тоглаңчызынга үскеш, океанга дүжүп эгелээр.
Актерлар
Кинонуң төнчүзүнде элээн хөй персонажтар өлген:
Критиктерниң бодалдары
Кино колдуунда эки бодалдар алган. Rotten Tomatoes деп арында кинонуң хуузу 82. Роберт Эджер, эң-не алдарлыг кинокритик, кинога 4/4-биле мактааш, ону 10 эң тергиин киноларның аразынче шаңнаан.
Кинонуң рекордтары:
Шаңналдары
Кино амгы үеде 87 шаңналдыг болгаш 48 номинациялыг. «Титаник» — бир дугаар эң-не хөй «Оскар» деп шаңнал алган, «Бен-Гур» деп кинонуң соонда кино. Ооң шупту Оскарының саны — 14. Шак-ла мындыг чедиишкинни чүгле «Властелин Колец. Хаанның эглиишкини (Властелин Колец. Возвращение Короля)» деп кино катаптаан.
Дөзү
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал: Кино
Гүнгөр Менги
Гүнгөр Менги (Чанаккале ; 1951 - ) - турк Колумнист, журналист. Чанаккале кожуунунгa хамaажыр Байрамич районгa төрүттүнген.
Намдары
1940 чыл январ 19'тa Анкарa хоорайгa төрүттүнген. Ватан (чурт) солунгa ажылдап чорaан.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
Бийир
Дөзүк
Б Б Б
Киев
Киев (Київ) — Украин Республиканың найыслалы болгаш эң улуг хоорайы. База бир Хоорай-Маадыр деп аттыг. Аңгы административтиг чер, Украин күрүнениң культурлуг, политиктиг, саң-хөө, эртем болгаш шажын төвү болуп турар. Киев хоорай чурттакчы чонунуң саны-биле Европа да 7 дугаар черде турар: Стамбул, Москва, Лондон, Санкт-Петербург, Берлин болгаш Мадрид хоорайларның соонда.
Чурттакчы чону — 2 929 муң кижи (2017 чылда).
Хоорайның девискээри — 847.66 км².
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Хуужуур
Хуужуур - далган иштинге эът аймаан (азы ногаа-биле холаан боор) суккаш, үске хаарган далган. Чебурек ышкаш чем, ынчалза-даа оон биче болур.
Грейдер
Грейдер (бирги е узадыр адаттынар) (grader, угу: grade — деңнештирери, дескилээри) – орук тудуунга хереглээр, чер казар дугуйлуг кожар азы мунар машина. Ол орукта азы шөлдерде довурактың, харның азы урар тудуг материалдарның шимчеп каапканын аайлап дескилээр.
Дөс
Г
Карадаг
Карадаг (карадаг Црна Гора, Crna Gora) — Европада күрүне.
Төп хоорайы — Подгорица.
Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Никшич, Плевля, Херцег-Нови, Биело-Поле, Цетине, Бар, Котор, Беране, Будва, Улцинь.
Акшазы — Евро (EUR)
Интернет-домен — .me Уруң ISO — ME
Дөс
Аңгылал:Европа Аңгылал:Чурт
Динклэйдж, Питер
Питер Хэйден Динклэйдж (Peter Hayden Dinklage, 1969ч. июнь 11 төр, Морристаун, Нью Джерси штат) – американ театр болгаш кино актёру.
Намдары
Динклэйдж 1969 чылдың июнь 11-де Нью-Джерси штаттың Морристаун деп хоорайынга школада хөгжүм башкызының өг-бүлезинге төрүттүнген. 1987 чылда ортумак школаны дооскаш, Вермонт штаттың Беннингтонда уран-чүүл школазынче кирип алган, ону 1991 чылда дооскан.
Дөзүк
Д
Грач
Грач - каарган аймаанга хамааржыр кылагар кара чүглерлиг куш.
Дөс
Г
Англи дыл
Англи дыл (English, the English language) — бүгү делегейде нептерээн болгаш хөй-хөй чурттарда күрүне дылы. (Англияның үндезин дылы), АКШ-тың чурттакчыларының дылы (31 штаттың күр дылы), Ирландия, Канада, Мальта чурттарның ийи үндезин дылдарының бирээзи, Австралияның, Чаа Зеландияның күрүне дылы, Азияның болгаш Африканың чамдык чурттарында күрүне дылы кылдыр ажыглап турар (Индия, Пакистан д.о.ө.).
Англи дыл бүгү делегейниң чоннарының харылзажырынга, садыг-саарылга талазында болгаш катай ажылдажылга чорударынга эң ажыктыг дыл бооп турар.
Прото-герман дылдан эрги англи дылче
Эң эрте хевирин эрги англи азы англо-саксон дыл дээр (чылдары 550 — 1066). Эрги англи дылга Фризиа, Куду Саксони болгаш Мурнуу Джутланд деп черлер эриктери дургаар англ (ангел, энгел), саксон биле джут деп герман чоннар чугааланып чораан. 7-ги чүс чылдарга чедир англо-саксоннарның герман дылы Роман эжелээшкинниң эккелген дылдарын — ниити бриттон, келт, латин дылдарны солуп, Британга кол дыл апарган. Англия биле Англи деп аттар ангелдерден тывылган.
Дөрт диалектиге чарлыр: англи диалектилер (меркиа биле нортумбриа) болгаш саксон диалектилер (кент биле барыын саксон). Барыын саксон диалектизи 9-ку чүс чылдың өөредилге реформалары болгаш Вессекс хаанының салдары-биле стандарт бижимел янзызы апарган.
Делегейде нептерээни
2016 чыл-биле алырга, 400 сая кижи англи дылды төрээн дылы кылдыр, 1,1 миллиард кижи ийи дугаар дылы кылдыр ажыглап турар. Чугааланып турар кижилериниң саны-биле алырга делегейде эң улуг дыл. Чурттарны англи дылды канчаар ажыглап турары-биле аңгы бөлүктерге чарып болур. Индий лингвис Брадж Качру англи дыл ажыглаар чурттарны үш төгерик модели-биле аңгылаан:
Графика дизайны
Графика дизайны (графический дизайн; азы графиктиг дизайн) — аяннашкак болгаш үре-түңнелдиг визуал-коммуникативтиг чурумалдар кылыр уран-төлевилелчи ажыл-чорудулга. Өскээр чугаалаарга, янзы-бүрү объектилер дөзевилээр чогаадыкчы уран чүүл, графиктиг элементилер дузазы-биле бердинген объектиниң эстетиктиг, визуалдыг болгаш функционалдыг шынарларын экижидер ажыл. Культура болгаш социал-экономика адырларының сайзыраарынга графиктиг дизайн инновацияга салыышкынын киирип турар.
Тайылбыр
Аңгылал:Уран чүүл
IX-ку Далай-Лама
Тос дугаар Далай-Лама Чалбаа Луңток Чамзы азы Гьялва Луңток Гьяцо (Лундонжамц) 1805 чылда төрүттүнгеш 1815 чылда Дээрже чайылган. Кончуг сонуургаачал ол оол аарыгдан мөчээн деп чугаа бар. Бир эвес бо оол үр чурттаан болза, ооң мурнундагы Далай ламаларның кылган ажылын чааскаан кылып шыдаптар деп көрүп, Төвүт чуртунга улуг кажыыдал эрттирген. Далай-Ламаларның аразындан чаш назынында мөчээн дың чаңгызы болуп турар, база оларның аразындан 22 хар четпейн чыткаш мөчээн дөрдүнүң бирээзи.
Намдары
Чалбаа Луңтоктуң төрүмелин буянныг тускай демдектер илередип турган. 1805 чылдың декабрь 1-де Төвүттүң Кам можузунда Дан Чохор (азы Денчокор) хүрээзинден ырак эвеске ол төрүттүнген. Кезек дөзүктер келир Далай-Ламаны өскүс деп, а өске дөзүктер ооң ада-иезиниң ат-сывын айтып турар: Тензин Чокйоң и Дондруб Долума. Чалбаа Луңтокту дараазында Далай-Лама хевирлиг деп даап бодааш, ол бичии турда-ла ону Лхаса кавызында Гаңтең хүрээзинге экелгеннер. Аңаа Чалбаа Луңтокту Төвүт Чазак төлээлери база ооң аразында Бежиңден Цин династияның (?) төлээлери, амбыннары шылгалдалааннар. VIII-ки Далай-Ламаның өөрлериниң күзенчиг шилилгези турган. Төнчүзүнде ону Далай-Лама кылдыр шилээн, VII-ги Панчен-Лама, Балдаң Тенпай Ньима, 1808 чылда ооң чажын байыр-езулал-биле кескеш, чаа Далай-Ламага Лопсаң Тенпай Ваңчук Луңток Чамзы деп ат берген.
Дөзү
Т Т Т Т
Боттаң
Боттаң – чаңгыс боду, бот, өг-бүле чок кижи. Өгленмээн кижини ынча дээр.
Өске уткалары
Наречие кылдыр: өске кижи чокка, чааскаан.
Көжүрен утказы база бар: херим, аңмаар, кладовка чок.
Дөзүк
Б Б
Чернигов
Чернигив (Чернігів) — Украинаның соңгу девискээринде хоорай.
Чурттакчы чону — 291 641 (01.01.2017) кижи.
Хоорайның девискээри — 79 км².
Самохвалова, Лидия Прохоровна
Лидия Прохоровна Самохвалова (төр. 1928) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Чкалова аттыг колхозтуң звено удуртукчузу Курдайского района Джамбулской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1928 чылда көдээ суур Чёрная Речка Алма-Атинского округа Казах АССР орус тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Трудовую деятельность начала по окончанию восьми классов школы, дайын чылдарында, устроившись на работу Чкалова аттыг тус черниң колхозунче. Хову ажылы бригадазынга ажылдап эгелээн. 1945 чылдан возглавляла комсомольско-молодёжное звено по выращиванию табака, которое было одним из лучших в колхозе.
1948 чылда по результатам работы, звено сумело получить урожай табака сорт "Тык-кулак" 25,2 центнера с гектара на площади 3 гектара.
ССРЭ-ниң Дээди СовединиңПрезидиум 11 апрель 1949 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в растениеводстве Лидия Прохоровна Самохваловага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Получала по 29 центнеров табака с гектара посевной площади. 1963 чылда по состоянию здоровья перешла в садоводческую бригаду и работала в ней до выхода на заслуженный отдых.
Төрээн көдээ суурунга чурттап турган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Ланнистер, Тирион
Ланнистер, Тирион Тайвин оглу (Tyrion Lannister, "Чартык кижи") – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонажы.
Дөзүк
Л Л Л
Италия
Соңгу-барыын талада Франция-биле кызыгаарлыг (488 км), Швейцария (740 км) база Австрия-биле (430) - соңгу талада, Словения-биле соңгу-чөөн талада (232 км). Оон аңгыда Ватикан (3,2) км болгаш Сан-Марино-биле (39 км) иштики кызыгаарларлыг. Аппенин чартык ортулукту, Балкан чартык ортулукту (бичии кезиин), Падан оргуну, Альпының мурнуу ийин, Сицилия ортулуктар, Сардиния болгаш кезек биче ортулуктарны эжелеп турар.
Төре деңнел
Тургустунганы —	1946 чылдың июнь 2.
Ёзу аайы-биле дылы — итальян
Найысылал — Рим
Улуг хоорайлар — Рим, Милан, Неаполь, Турин, Палермо, Генуя, Болонья, Флоренция, Бари, Катания, Венеция
Чызааның хевири —	Парламент республика
Удуртукчу — Джорджо Наполитано
Девискээр — 71 дугаар делегейде.
Чурттакчылары
Акшазы — евро (EUR, уруң 978) Интернет-домен     - .it Уруң ISO           -  IT Телефон уруңу       - +39 Шак куржаа         - +1
Демдеглелдер
И И
Забегина, Нина Аветиковна
Нина Аветиковна Забегина (21 ноябрь 1946) — совет электронной промышленности мурнакчызы, испытатель полупроводниковых приборов завода имени 50-летия СССР Министерства электронной промышленности СССР, Александров хоорай Владимирской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1946 чылда Александров хоорай Владимирской областька төрүттүнген. Завершила обучение в восьми классах школы база трудоустроилась на работу в 1962 чылда. Өөредилгезин кежээки школага уламчылаан.
1965 чылда перешла работать на завод имени 50-летия СССР Министерства электронной промышленности СССР. Приобрела навыки профессии сборщицы и оператора микросварки. В этой работе важной составляющей является точность исполнения. Работала Нина Аветиковна всегда без брака, производственные планы перевыполняла постоянно.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 25 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 10 март 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
"За успехи, достигнутые в выполнении заданий одиннадцатой пятилетки и социалистических обязательств" ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 8 август 1986 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Выполняла большую общественную нагрузку. Работала председателем профсоюзного комитета, являлась членом городского и областного комитетов партии.
2010 чылдар
2010 чылдар — 2010 тура 2019 чедир 10 чылдар.
Хөгжүм
Россияда — рост популярности хип-хопа и в особенности рэп-баттлов в интернете. «Новая русская волна» групп в жанре пост-панк и поп-рок.
Ишкин
Ишкин – Сүт-Хөл кожуунда суур. Алдыы-Ишкин деп хемниң унунда чыдар болгаш шак ындыг аттыг суур.
Суурнуң тургузуу
4 кудумчулуг: Ишкин, Лопсан-Дондуп, Мурзууна, Шык.
Чоок кавыг
Хемнер: Алдыы-Ишкин, Хемчик, Алдыы-Каргал...
Дөс
И И И
Бөдүрээ
Дөзүк
Б Б Б
Графит
Графит (и узадыр адаттынар) (γράφω — бижиир) – карандаш өзээ болгаш өске-даа чүүлдер кылыр кара-бора азы кара өңнүг минерал. Углеродтуң аллотроптуг бир хевири-дир. Тургузуу картталчак. Карттары шала чалгынналчак, калбак чыгыы, углерод атомундан тургустунган 6 булуңнуг карттардан тургустунган.
Дөс
Г Г
Юпитер
Юпитер (демдээ: ) — Хүн системазының 5-ки планетазы.
Ниити характеристиказы
Юпитер – Марстың ындында планета. Ол Хүн системазының планеталарының эң улуу. Хүнден ыраа 777,6 млн км, 12 чылда Хүннү чаңгыс катап долганыр, диаметри Черниинден 11 катап улуг. Объем талазы-биле алыр болза, оон 1312 Чер ышкаш шарларны кылып болур, ынчалза-даа массазы-биле Черден чүгле 317 катап улуг. Ол дээрге Юпитерниң тургустунган бүдүмелдери Черниинден дыка чиик болуп турарының барымдаазы-дыр.
Ланнистер, Джейме
Дөзүк
Л Л Л
Юпитер
Юпитерниң дүрзүзү
Юпитерни телескоптан көөрге ооң чоогунда дөрт сылдыстар ышкаш телолар бар. Ол сылдыстар бооп көстүп турар телолар ооң эдеринчилери-дир. Телескопка ол өске планеталар дег төгерик эвес полюстарындан чыыра идип каан чүве дег, кашпыксымаар болуп көстүр. Тургузуу, химиктиг болгаш физиктиг байдалы Черге дөмей планеталардан улуг ылгалдыг. Ооң кыры онзагай. Ында өскерлип турар дилиндек-дилиндек булуттар барын телескоп-биле көрүп болур. Үр үениң дургузунда өскерилге чок олчаан-на артып турар улуг кызыл "долбан" ышкаш чүве булуттарның составында кирип турар. Ол долбанның өңү чамдыкта кызыл, чамдыкта кара-кызыл-даа болу бергилээр болгаш хемчээли, чырыы, өңү үргүлчү хуулуп өскерлир. Ол долбан янзы-бүрү газтардан тургустунган болуп турар магатчок. Ооң дугайында тодаргай тайылбыр ам-даа чок. Юпитерниң чырып болгаш карарып көстүп турар булуттарының даштыкы каъттары доң аммиак үүрмектеринден бүткенин шинчилелдер бадыткаан. Булуттарның кырының температуразы -145 °С. Спектрин барымдаалап алырга, Юпитерге газ байдалда турар көвей эвес метан болгаш аммиак бар. Атмосфераның кол нургулайы водород, гелийден тургустунган болгаш ооң составында өске-даа полимерлер бар.
Юпитерниң хемчээлдери
Булуттарының шимчээшкинин барымдаалап, ооң өзээн дүн-хүн иштинде эргилерин тодарадырга, Черниинден 2,5 катап дүрген болган. Ол өзээн кончуг дүрген долганып турар болганындан, полюстары кашпык болуп көстүр. Дүн-хүннүң уламчылаары 9 шак 55 минута, бир чылдың иштинде аңаа 10 муң ажыг дүн-хүннер болуп эртер. Юпитерниң булуттары водород-гелийден тургустунган, кончуг кылын. Ол кадыг телолар дег, өзээн бир аай хары угда дескинмес. Ооң бүткен бүдүмели дыгый эвес, шүүлең болуп турары база ук эргилиишкинниң чаңгыс аай эвезин чылдагааны-дыр. Юпитерниң бүдүмелиниң дыгыйы Черниинден 4 катап эвээш.
Юпитерниң атмосферазы болгаш геофизиктиг хемчеглери
Юпитерниң кырынга тыртыжыышкын күжүнүң дүргедээшкини секундадан секундаже 26,6 метр. Атмосфераның химиктиг составын молекулярлыг деңзизин барымдаалааш, ооң водород-гелийден тургустунган "океаннарының" бүгү каъттарының базыышкынын, дыгыйын санап, тып болур. Булуттарының иштинде Юпитерниң радиузунуң 0,2 хире хемчээлдиг ханызында базыышкын 5 млн атмосфера. Ындыг улуг базыышкынга водород молекулаларының тургузуу бусту берип, олар бот-шынарын чидиргеш, металл водородче шилчий бээр. Ынчаар тургустунган водород суук, газ азы кадыг бүдүмелдерниң хоойлуларынга чагыртыыр бе азы кандыг-бир онза, чаа байдалда турар бе дээрзи амдыызында билдинмес. Юпитерниң булуттарының иштинче оон-даа ыңай ханылап кирер болза, базыышкын улам улуг – 100 млн атмосфера, температура +20 муң °С чедер.
Ооң булуттарының адаанда кончуг күштүг энергияның тыптып турары билдинген болгаш ооң кайыын үнүп турары билдинмес. Термоядролуг каттыжылга (синтез) Юпитерниң кырынга тывылбас. Ындыг каттыжылга ооң массазындан 80 катап улуг октаргай делгемнеринде турар телоларга туруп болурун эртем бадыткаан. Ындыг күштүг энергияның тыптып болур аргаларын теория талазы-биле эртем янзы-бүрү тайылбырлап турар: үр үениң (миллион чылдарның) иштинде планетаның радиузу 1 км хире чыырлы бээр болза, ынчан ол хире күштүг энергия үнүп болур. Ындыг таварылга планетаның металл водородтан бүткен ядрозунуң чоогунга, анаа водород металл водородче шилчип турда тыптып болур. Оон ыңай холушкак аар бүдүмелдер тыртыжыышкын күжү-биле планетаның атмосферазының дүвүнче дүжүп бадарга база ындыг энергия тыптып болур. Юпитерниң изиг каъттары сооп сериидээрге оон база ындыг күштүг энергия үнүп болур. Чамдык эртемденнерниң шинчилеп турары-биле алырга, Юпитер шаанда оон-даа артык изиг турган болгаш чоок-кавызында октаргай делгеминде телоларны база аажок изидип турган болгу дег. Ол чорук ооң эдеринчилериниң химиктиг составының тургустунарынга ужур-дузалыг болган дижир.
Юпитерниң эдеринчилери
Юпитерниң Ганимед биле Каллисто дээр эдеринчилери ук планетадан оранчок ырак. Ол эдеринчилерниң бүдүмелдериниң составында чиик доштар холуксаазы бар болгаш оларның дыгыйы 1,5 - 2 г/см3 хире. Ооң Ио биле Европа дээр чоок, улуг хемчээлдиг эдеринчилериниң дыгыйы 4 г/см3 болгаш оларның бүдүмелдери даш хевирлиг бүдүмелдерден тургустунган. Юпитерни дескинип чоруп турар 12 эдеринчилер бар, оларның дөртүн дуран-биле безин көрүп болур. Ганимед дээр эдеринчи Хүн системазында планеталарның эдеринчилериниң эң-не улуу болур. Юпитерниң болгаш чамдык планеталарның эдеринчилериниң тургузуун, оларның даштыкы талазы доштан бүткен чуга каъттардан, а иштики талазы аммиак холуксаалыг сугдан, төп ядрозу – порлуг малгашталчак холумактан тургустунган деп эртем тайылбырлаар.
Дөзү:
Ю
Бурят дыл
Бурят дыл (бурят-моол дыл; дылга адаары буряад-монгол хэлэн, 1956 чылдан тура – буряад хэлэн) – буряттарның база оон-даа өске моол бөлүкке хамааржыр чоннарның дылы. Бурят Республиканың ийи күрүне (орус дыл-биле катай) дылдарының бирээзи. Моол дылдарның соңгу-моол бөлүктеринге хамааржыр.
Ооң мурнунда бурят-моол дыл деп адап турган. Бурят-Моол АССР-ни (1923) Бурят АССР (1956) деп эде адай бергенинде бурят дыл деп адай берген.
Бурят дыл колдуунда Бурятияда, Иркутск облазында база Забайкальск крайында нептерээн.
Буряттар соңгу Моолдың тайга болгаш тайга адаа черлеринде Россия кызыгаарын дургаар Дөрнөд, Хэнтий, Сэлэнгэ болгаш Хүвсгел аймактарында чурттап турарлар.
Тайылбыр
Аңгылал:Дылдар
Графин
Графин (и узадыр адаттынар) (шаанда карафин; баштай Karaffine азы carafine деп caraffina, caraffa сөстен дамчып адаан, а ол болза араб ызыгуурлуг: garafa — узар) – суг, суксун кудар, боску узун чиңге, адаа алгыг шил сава. Ишкири 1-2 литр, шил аастыг. Колдуунда кувшиннерден аңгыда тудазы биле думчуу чок.
Дөс
Г
Бөксе
Бөксе, бөске (адаары бөъксе, бөъске) - аң боозунуң ужазын болгаш тонаан дуй кедирип алыр хавы.
Ажыглаарынның чижээ
Ооң мурнунда бо сөстү боога хамаарыштыр ажыглаар турган: "Бөскелиг боо", "Араптаң ачазының морзук кежи бөкселиг чактыр боозун чүктеп алган...". (Кудажы К.-Э.)
Дөзүк
Б Б Б
Графика
Графика (бирги а узадыр адаттынар):
Дөс
Г
Физиктиг терминнер тайылбыры
Физиктиг терминнер – физика эртеминге хамаарышкан терминнер, оларның тайылбыры.
Архимед күжү
Сила Архимеда – Архимед күжү. Хей (газ) болгаш өске-даа суук чүүлдерже кандыг бир чүвени киир сугарга, дедир үндүр идип турар күш: кайда \rho — сууктуң (хейниң) дыгыйы, g доктаамал коэффициент = 9,8 (чамдыкта 10 деп мугурлаар), а V — суккан чүүлдүң хемчээли (азы чүүлдүң суккан кезээ).
Нaил Aббaс Сaяр
Наил Аббас Саяр (Бозок ; 1923 - 1999 ), турк чогаалчы, романчы, шүлүкчү.
Физиктиг терминнер тайылбыры
Ампер күжү
Сила Ампера – Ампер күжү. Сорунзалыг(магниттиг) шөлдүң талазындан, ток дамчыдып эртип турар сывырындакче, кылдынныг берип турар күш:
Лоренц күжү
Сила Лоренца – Лоренц күжү. Сорунзалыг шөлдүң талазындан, шимчеп чоруур октагже(зарядче) кылдыныг күжү:
Стокс күжү
Сила Стокса - Стокс күжү. Хей (газ) азы өске-даа суук чүүлдерниң талазындан салдап азы эштип чоруур чүүлдерге шаптык кадар, оларның шимчээшкининге удур күжү:
Нaил Aббaс Сaяр
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы
Физиктиг терминнер тайылбыры
Стокс күжү
кайда
Ньютон дээрбектери
Кольца Ньютона – Ньютон дээрбектери. Калбак, чыыра тыртар линзаны дески шил кырынга салыптарга, линзадан болгаш шилден чайыннаан чырыктың интерференциязының түңнелинде тыптып келир өңнүг дээрбектер.
Броун шимчээшкини
Броуновское движение – Броун шимчээшкини. Суук чүүлдүң (сугнуң) молекулаларының кайы-хамаан чок, ол-бо талаларындан согуушкунунга таварышкаш, кандыг-бир бүдүмелдиң сугга эзилбес кезекчигежиниң уш-баш чок, соксаал чок шимчээшкини. Ону микроскоп дузазы-биле көрүп болур болгаш, сугнуң молеклалрының кайы-хамаан чок, чылыглыг шимчээшкининиң бадыткап турар дуржулга болур.
Үттер
Дырки – үттер. Чартык эртирикчилер деп адаар бүдүмелдерде ( кварц, германий...) бир электрону боштунуп чоруй барган атомнарны “үттер” дээр. Олар кадар октарлыг кезекчигештер ышкаш, электрилиг шөлге шимчээр. Оон укталган “Дырочная проводимость полупроводников - чартык эртирикчилерниң үттүг хевирлери” деп термин база бар.
Ажылдың дузалакчылары
Бо ажылды кылырынга Тываның Күрүне Университединиң физика-математика салбырының бешки курузунуң студентилери Алена Достай, Мирослав Манзырыкчы, Ирина Ооржак идекпейлиг киришкен.
Дөзү
Ф
Ланнистер, Серсея
Ланнистер, Серсея Тайвин уруу (Cersei Lannister, "Регент-Кадын") - Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонаж.
Дөзүк
Л Л Л
Иштики Шериглер
Россия Федерациязының Иштики Херектер Яамызының Иштики Шериглери
Иштики Шериглер (ИШ) (Внутренние Войска, ВВ) – Күрүне иштинге айыыл чогун, ниитилелге ёзу-чурум болгаш чурттакчыларның хосталгазын болгаш эргелерин үрегдеп турар чүүлдерден камгалаарынга тускай тургустунган шериглер.
Сорулгалары
Иштики шериглерниң тургузуу шериг ышкаш-даа болза, олар шериглерге хамаарышпас. Кол соруглазы күрүне иштин тайбыңга тудары болгаш ниитилелди айыылдыг чүүлдерден камгалаары (чижээ: терроризм).Ынчалза-даа Россия Федерациязының кызыгаарын өске күрүне азы айыылдыг дайынчы бөлүктер кээр болза иштики шериглер Кызыгаар Шериглеринге дуза бооп катчыыр ужурлуг.
И И
График
Дөс
Г
Таргариен, Дейенерис
Таргариен, Дейенерис Эйгон уруу (Dayeneris Targaryen, "Улулар Иези", "Андалдар кадыны") – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол маадыр.
Диис
Дөс
Д Д
Йозгат, Турция
Йозгат, Турция'ның  Ишти Анатолу бөлүүнде кожуун.
Администралыг бөлүктери
Йозгат ил (кожуун) 14 району бар.
кижи саны
кижи саны— 682 919 кижи  (2009).
2015 чыл
Аңгылал:Үе Аңгылал:Чылдар
Instagram
Instagram — чуруктар болгаш биидеңнер үлежир халас капсырылга, чурук болгаш биидеңнерни бодунга-ла тыттырып болур, оларга фильтрлерни ажыглап база оларны өске-даа социал четкилерже тарадып болур онзагайлыг. Instagram-га ооң мурнунда дөрбелчин хевирлиг чуруктарны кылып болур турган, оон 2015 чылдың август 26-дан тура Instagram ландшафт болгаш портрет хевирлиг чуруктарны болгаш биидеңнерни кылып болур арганы чогааткан.
Капсырылга iOS 4.3-тен өрү iPhone, iPad, iPod Touch-тарга база Android 2.2-ден өрү системалыг биле OpenGL ES 2-тиг смартфоннарга тааржыр. App Store болгаш Google Play таварыштыр тарадып турар. 2013 чылдың ноябрь 21-де Windows Phone 8-ке Instagram Beta деп хевири үнүп келген.
Instagram-ны 2010 чылда Сан-Франциско хоорайга Кевин Систром биле Майк Кригер кылып эгелээн. Олар боттарының Burbn деп төлевилелин өскерткеш, мобильдиг телефоннар таварыштыр чуруктар үлежир капсырылга кылыр деп шиитпирлеп алганнар.
2012 чылдың апрель айда Instagram-ны Facebook компаниязы 300 сая доллар акшага база компанияның 23 сая акциязы-биле боттарынга алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Интернет Аңгылал:Социал четки
Күлтегин, ном
Күлтегин, ном — Бо номда бурунгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң чечен-чогаал тураскаалдарының сөзүглелдери кирген. Амгы тыва чоннуң ада-өгбелериниң амыдыралын, маадырлыг херектерин бижээн көжээ-даштарның бижимелдерин тыва дылче амгы тыва шүлүк дүрүмү-биле уран-чечен очулгазын Тыва Республиканың күрүне шаңналының лауреады А. А. Даржай болгаш Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Ю. Ш. Күнзегеш кылганнар.
Дөс
К К К
Албания
Албания (Shqipëri/Shqipëria) – Европада күрүне.
Найысылал хоорайы — Тирана.
Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Дуррес, Влёра, Эльбасан, Шкодер, Фиери, Корча, Берат, Люшня, Поградец, Кавая, Гирокастра, Лежа.
Чурттакчылары
Демдеглелдер
Аңгылал:Европа Аңгылал:Чурт
Apple Inc.
Apple Inc. — американың корпорациязы, хууда (ПК) болгаш биче (планшет) компьютерлер, ааадың ойнадыкчылары (ауидоплеер), телефоннар, программа херекселдериниң болгаш оон-даа өске амыдыралга ажыктыг чүүлдерниң бүдүрүлгези. Персоналдыг компьютерлерниң болгаш амгы үениң хөй функционалдыг техникаларының чогаадыкчызы. Эң кол ээлекчизи Калифорния штаттың Купертино хоорайында турар.
Удаа-дараа чаартыкчы технологияларының болгаш аянныг дизайның дузазында Apple кайгамчык дээн алдар-атты чаалап алган. Apple-дың бүдүрүлгезин электрониктиг хереглелдерниң бурганы дег улустар ажыглап турар. Делегейниң капитал рыногунда компания бирги черни ээлеп турар.
Компанияны 1976 чылдың апрель 1-де Стив Джобс, Стив Возняк биле Рональд Уэйн тургускан.
Ят
Фирма ячӗ англирен пулса иртет. apple ("панулми"), ҫавӑн пекех панулмипе логотипра усӑ курнӑ.
2007 ҫулхи январӗн 9-мӗшӗччен официаллӑ корпораци ячӗ 30 ҫул ытла Ӗнтӗ Apple Computer, Inc пулнӑ.. Computer сӑмахсӑрах килӗшменни вӑл кулленхи электроника рынокне компьютер техникин рынокне традиционнӑй корпораци фокусне улӑштарать.
Вайнштейн Севьян Израилович
Севьян Израилевич Вайнштейн (1926 чылдың апрель 12, Москва — 2008 чылдың октябрь 16, Москва) — совет база российжи этнограф, археолог, востоковед-тюрколог, Тываның төөгү, этнография база археологиязының чидиг айтырыгларының талазы-биле база Евразияның көшкүн чоннарының төөгү болгаш культура талазы-биле тускай эртемниг кижи. Төөгү эртемнериниң доктору, профессор.
Apple Inc.
Дөзү
4. Служба поддержки Apple MacBook в Алматы
Аңгылал:АКШ Аңгылал:Корпорация
Вайнштейн Севьян Израилович
Чеди монографияның база 300 хире эртем чүүлдериниң автору. 15 эртем кандидаттарын база докторларын белеткээн.
Намдары
Репрессиялаткан совет эртемден-философ И.Я. Вайнштейнниң (1885—1938) оглу. Ол дээш Севьянны МКУ-же дыка үр киирбейн турган.
1950 чылда Москваның күрүне университединиң төөгү факультединиң этнография кафедразын дооскан.
1950—1955 чылдарда Тываның чурт-шинчилел музейинге директорлап, эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап турган.
1954 чылдан Тываның эртем-шинчилелдиг дыл, чогаал болгаш төөгү институдунуң ажылдакчызы.
1959—2008 чылдарда Этнография институдунга (амгы Россияның эртемнер академиязының Этнология болгаш андропология институду).
1950—1980 чылдарда Тываже чаңгыс эвес удаа археолог-этнографтыг экспедицияларны удуртуп, киржип турган.
2008 чылдың октябрь 16-да Москвага чүрээ турупканындан чок болган.
Сургуул чылдары
МКУ-га сургуулдап турар үезинде-ле, 1947 чылда "Религиозно-философское учение секты исмаилитов" деп ажылы дээш С. Вайнштейн университеттиң шаңналынга төлептиг болган.
Аныяандан хамааты туружу быжыг, сеткилинден өзек күштүг кижи бооп чораан. 1948 чылда Б.О. Долгихтиң удуртулгазы-биле ССРЭ-ниң ЭА Этнография институдунуң (амгы Россияның эртемнер академиязының Этнология болгаш андропология институду) Подкаменная Тунгуска деп черге болган экспедициязынга кеттерни ол шинчилээн. Ол чоннуң ядыы-түремик деп чүвезин кайгап көргеш, ол экспедициядан келгеш-ле, кеттерни чиде бээринден камгалаары-биле кезек шиитпирлиг шимчээшкиннерни кылган. Ол МКУ-нуң этнография кафедразынга ол темага хамаарыштыр дыңнадыг кылгаш, Г.М. Маленковче чагаа бижээн. "Советтиң национал политиказынга нүгүлү дээш" ону комсомолдан болгаш университеттен үндүрүпкен. Ынчалза-даа Бүгү эвилелчи большевиктерниң коммунистиг партиязының Төп Комитединиң комиссиязы С Вайнштейнниң Маленковка бижээн чагаазында барымдааларны бадыткаан. Ол комиссияның шиитпири-биле харыысалгалыг органнар кеттерге дуза кадары-биле хемчеглерни кылган. Вайнштейнни университече катап киирген, а 1949 чылда Этнография институду ону катап база кеттерже экспедициялап чоргускан.
Тываның чурт-шинчилел музейинде
1951 чылда ол бир дугаар Тываның Тожу кожуунче барган. Ынчан ол дыка үнелиг этнографтыг материалды чыып эккелген турган. Ол экспедиция үезинде С.И. Вайнштейн Ий хемниң шынаазының археологтуг туракскаалдарын шинчилээн. Оон аңгыда Тожу хөлдүң эриинге археологтуг казыышкыннар кылгаш, эжеш кылдыр хөөржүткен орнукшудулга тыпкан. Азас биле Кужурлуг деп ийи хөлдүң аразынга неолиттиг үезиниң бурунгу кижилериниң туружун база тыпкан. Ооң соонда чылдарда ол Тожуже каш-даа катап эгелип кээп, ол шинчилелдерин уламчылаан.
Тываларның этнографиязындан аңгыда С.И. Вайнштейн чылдың-на археологтуг разведкаларны база казыышкыннарны чорудуп турган. 1952 чылда Тываның Мурнуу-Чөөн чүгүнге казыышкыннар кылып турган. 1953 чылда Уюк хемниң шынаазынга чевеглерниң казыышкынын кылып, хүлер шагның тураскаалдарын тыпкан, а Хендерге хемниң даглыг шынаазынга ортаа чүс чылдарның элээн каш чевеглерин тупкан.
Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң ажылдакчызы
1954 чылда Севьян Израилович Сүт-Хөл кожууннуң Казылган деп черинге скиф үезиниң чевээн каскан, ооң түңнелинде Кызылган археологтуг культураны ажыткан.
1955 чылда Вайнштейнниң удуртуп турган экспедициязы Хемчик хемниң эриинден Тываның баштайгы палеолиттиг турлагларының бирээзи - Иймени тодараткан.
1956 чылда «Тожунуң тывалары» деп темага кандидат эртем чадазын камгалап алган.
1957 чылда эртемденивис Куңгуртуг суурнуң чанында Тере-Хөл хөлдүң ортузунда турар бурунгу уйгур шивээ Пор-Бажыңның казылдазын эгелээн. С.И. Вайнштейн ол тураскаалдың шинчилелин 1952 чылда-ла кылган турган, ынчан шивээниң топографтыг планын тургускан.
Этнография институду
1959 чылда С.И. Вайнштейн Москваже дедир чанып кээп, ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Этнография институдунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдай берген. Бо эртем черинге ол чуртталгазының төнчүзүнге дээр ажылдаан. 1983 чылга чедир Тываның бүгү кожууннарын кезип каапкан. Тываларның өглеринге база тос чадырларынга хөй катап хонуп-дүжүп, көшкүн чоннуң амыдыралын, тываларның материалдыг болгаш сагыш-сеткил культуразын иштинден шинчилеп, дыка хөй ёзулалдарга киржип турган.
1957 С.И. Вайнштейнниң удуртулгазы-биле Улуг-Хем кожууннуң Сыын-Чүректе гун-сармат үениң чевээ кастынган. Ол бурунгу бистиң эрага чедир II чүс чылдан бистиң эраның 5 чүс чылынга чедир турган культураны С.И. Вайнштейн сыын-чүрек культуразы деп тодараткан.
1959-1960, 1962-1963 чылдарда Вайнштейнниң удуртулгазы-биле гун-сармат үезиниң эң улуг тураскаалы - Көк-Эль чевээ кастынган. Ол бир дугаар Тывага бурунгу уйгурларның культуразын аңгылаан, кезек хаяда бижиктерни болгаш бурунгу тюрк руниктиг тураскаалдарны ажыткан. Тываның археологтуг культураларын бир дугаар үелерге чарган.
1963 чылда С.И. Вайнштейн Пор-Бажың шивээниң казылдазын катап эгелээн. Ынчан ол шивээниң иштинге турган "ордунуң" арткан ханаларын тыпкан. Казыышкын соонда ол шивээни ынчан Тываның девискээринге чурттап турган тюрк "чиктер" деп турар чонче халдаашкын кылып турар үезинде уйгур хаан Баян-Чор тургузуп кылган деп даап бодаашкынын бижээн. Поход 750 чылда болган болгаш Баян-Чорга тураскааткан Селенгиде уйгур руниктиг бижимелде бижиттинген.
1969 чылда «Тыва чоннуң тывылганы болгаш төөгүлүг этнографиязы" деп темага доктор эртем чадазын чедип алган.
С.И. Вайнштейн Тывада бир дугаар чонар-даштан, кара чонар-даштан, ыяштан, сөөктен, демирден кылган чүүлдерни чыып эгелээн эртемденнерниң бирээзи. Ооң чыгган чүүлдери Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейиниң фондуларында шыгжаттынган. «История народного искусства Тувы»деп С.И. Вайнштейнниң бижээн ному эртемденниң ол талазы-биле хөй чылда чыып келген материалдарының, шинчилелдериниң түңнели болган.
Чылдың-на апрельдиң 12-де Тываның бурунгу төөгүзүнүң кайгамчык шинчилекчизиниң төрүттүнген хүнүнге тураскаадып, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчылары, Национал музейниң ажылдакчылары, шинчилекчилер, сургуулдар аңгы-аңгы конференцияларны, төгерик столдарны дээш оон-даа өке хемчеглерни эрттирип турарлар.
Дөс
Аңгылал: Москваның күрүне университединиң доозукчулары
Львив
Львив (Львів) — Украинада хоорай.
Чурттакчы чону — 727 968 (01.01.2017) кижи.
Хоорайның девискээри — 182,01 км².
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Эрзин кожууну
Эрзин кожууну – Россия Федерациязында Тыва Республиканың бир кожууну.
Кожуун төвү – Эрзин деп суур. Кызыл хоорай биле Эрзинниң аразы 216 км.
Шөлү – 10830,12 км2. Чурттакчы чонунуң саны – 8308 кижи (2017). Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары – 17. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).
Төөгүзү
Эрзин кожуун 1941 чылдың апрельде тургустунган. Кожуун Тываның мурнуу-чөөн чүгүнде чыдар. Каа-Хем, Кызыл, Тес-Хем кожууннар-биле болгаш мурнуу чүкте Моол күрүне-биле кызыгаарлажып турар.
Бичии Хуралдың Президиуму 1941 чылдың апрель айда айтыышкынының аайы-биле Тес-Хем кожууну ийи – Тес-Хем, Эрзин – кожууннарга чардынган. Эрзин кожуунга Бай-Даг (6 арбан), Эрзин (12 арбан), Нарын (10 арбан), Качык (5 арбан), Тес (6), Бай-Хөл (5 арбан) хамаарышкан. Ниити кожуун чурттакчыларының саны 2988 болгаш 750 өг-бүле болган.
1941 чылдың чурттакчы чонунуң чизелээни-биле Эрзин кожуунда 90 157 баш мал санаттынган: аът – 6717, инек – 10 794, хой – 44 827, өшкү – 27 567, теве – 195, сыын – 17, сарлык – 340.
Амгы үеде Эрзин кожуунуң төвү 1951 чылдың август 23-те төп хоорайы Сарыг-Булуң болуп тургустунган. Облисполкомнуң дужаалы-биле 1951 чылдың август 23-те Сарыг-Булуң Эрзин кылдыр эде адаттынган. 1963 чылдың февраль 7-де Эрзин кожууну Эрзин району Тес-Хем районунуң удуртулгазынче берипкен. 1965 чылдың январь 12-де Эрзин району катап тургустунган.
2011 чылдың ноябрь 1-де Тывага бир дугаар кургаг хоойлу чарлаан кожуун.
Дөс
Э Э Э
Хүреш-2014
Хүреш-2014 — Тыва Республиканың Наадым-2014 байырлалынга хамааржыр 2014 чылдың тос ай 6-да эрттирген Тыва хүреш маргылдаазы. "Хүреш" стадиону Тыва Республиканың тулган дээн 310 мөгелериниң аразындан Тиилекчини илередири-биле Наадымның аалчыларын чыган.
Солун барымдаалар
Бо чылын Наадым болза Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени-биле, Хүреш-2014 болза "100 чылдың Хүрежи" кылдыр база адатынып турар.
Түңнелдер
Ук Хүрештиң киржикчилери болза «Тыва Республиканың Күчүтен Мөгези» Моңгуш Аяс Семис-оол-оглу, «Тыва Республиканың Чаан Мөгези» аттыг Кара-Сал Эрес биле Хертек Андрей, «Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези» аттыг 7 мөге база «Тыва Республиканың Начын Мөгези» аттыг 19 мөгелер.
Маргылдааның таблицазы.
Дөзүк
Х Х Х
Кара-Сал, Бораа оглу Владимир
Күрүнениң көскү ажылдакчызы Кара-Сал Владимир Бораевич 1938 чылдың апрель 24-те Тыва Арат Республиканның Барыын-Хемчик кожууннуң Кара-Хөл сумузунга Арысканныг-Алаак деп черге ызыгууртан кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Өгбелери Моолдуң Чахар аймактан дөрбет моолдар. 1941 чылда ооң кырган-ачазы Бээзи ноян Үгер-Даа Базыр-Сады оглу Манчын-Мээреңни, «контрреволюстуг» феодал дээш, боолап шииткен. А 1963 чылда ону Тыва АССР-ниң Дээди шүүгүнүң доктаалы-биле бүрүн агарткан.
Намдар
В. Кара-Сал өскүс өскен. Ол 12 харлыг турда ачазы чок болган. Ооң ачазы ынчан 37 харлыг турган. В. Кара-Сал элээди чаш чылдарында төрээн чери Кара-Хөлге көшкүн амыдыралдың кадыг-бергезин көрүп, агнап, балыктап, хой кадарып өскен. Ол Кара-Хөлдүң эге база Тээлиниң ортумак школазынга өөренген.