cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дубровский, Николай Григорьевич
Намдары
Дубровский Николай Григорьевич 1949 чылдың апрель 29-та Красноярск крайның Шушенское районунуң Нижний-Суэтук суурунга төрүттүнген. 1967 чылда Кызылдың №11 ортумак школазын дооскан. 1971 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң биология-химия факультединче кирип алган, 1976 чылда эки дооскаш, «Биология болгаш химия башкызы» деп эртемниг болган. Томуйлаашкын соонда институтка «Агробиостанцияның» директору кылдыр артып калган. 1978 чылда "Ниити биология" кафедразының ассистентизи кылдыр ажылдай берген. 1981 чылда Н. К. Крупской аттыг Москва облазының педагогика институдунуң "Ботаника" кафедразының аспирантуразынче кирип алгаш, 1984 чылда оозун доозуп алган. 1999 чылдың ноябрьдан 2009 чылдың августка чедир Тываның күрүне университединиң ректору чораан. 2000 чылдан Тыва Республиканың Дээди хуралының (парламент) депутады. 2002 чылдан 2006 чылдарда Тыва Республиканың Дээди хуралының төлээлекчилер палатазының депутады чораан. 2010 чылдан Тываның күрүне университединиң чанынга ботаниктиг сад тургузар дээш ажылдап турган, Тываның күрүне университединиң ботаниктиг садының директору, Биология болгаш экология кафедразының профессору.
Эртем ажыл-ижи
1986 чылда биология эртемнеринге кандидат эртем ажылын камгаланып алган.
2009 чылда биология эртемнериниң доктору деп эртем чадазын чедип алган.
6 монографияның автору, 100 ажыг эртем болгаш эртем-өөредиглиг ажылдарның автору.
Дөс
http://www.centerasia.ru/issue/2003/11/5198-dubrovskiy.html
Шөлүлгелер
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Аксы-Барлык
Аксы-Барлык — Тыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунда суур.
Географиязы
Барлык хемниң Хемчик хемче киир аккан черинде.
Культура куд., Малчын куд., Найырал куд., Сай-Хонаш куд., Херел куд., Хову куд., Шивээлиг куд., Эрик куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Бригада, Даг-Дөзү, Доора-Буга, Кара-Даш, Кара-Хая, Кужурлуг-Хову, Кызыл-Шаараш, Сайыр, Тар-Үзүк, Тевелдир, Тей-Дөзү, Улуг-Хову, Хараганныг-Даг, Хөнделең-Аксы, Чаа-Барлык, Чик, Шол, Шөлдээ-Мажалык, Ыргактыг-Хову,
Кожуун төвү Кызыл-Мажалыкка чедир: 13 км.
Барлык 9 км, Кызыл-Мажалык 12 км, Дөң-Терек 14 км, Ак-Довурак 15 км, Хөнделең 16 км, Бижиктиг-Хая 16 км, Тээли (Бай-Тайга) 18 км, Эрги-Барлык
Сендлерова, Ирена
Ире́на Сендлерова (польск. Irena Sendlerowa ), делегейде Ире́на Се́ндлер деп билдингир, Долу ады Ире́на Станисла́ва Сендлерова (польск. Irena Stanisława Sendlerowa ), өглерин бертинде фамилиязы Кшижано́вская (польск. Krzyżanowska ); 1910 чылдың февраль 15, Варшава, Польша — 2008 чылдың май 12, Варшава, Польша) — поляк Удурланыышкын агымының идепкейжизи, Варшава геттозундан 2500 еврей төлдү камгалап каан.
Чаш үези
Станислав Кшижановскийниң (1877—1917) база Янина Каролина Гжибовскаяның (1885—1944) өг-бүлезинге төрүттүнген.
Ийи дугаар делегей дайыны
Ийи дугаар делегей дайынының үезинде Ирена Сендлерова Кадык камгалал эргелелинде ажылдакчы база Еврейлерге дузалажыр Чөвүлелдиң кежигүнү (Иоланта деп шолалыг турган). Варшаваның геттозунга аарыг ажы-төлге дуза кадып үргүлчү барып турган. Аңаа сылдап алгаш, ол болгаш ооң өңнүктери 2 500 ажы-төлдү геттодан үндүргеннер, оларны Польшаның уруглар бажыңынче, өг-бүлелерже база хүрээлерже киирип турганнар.
Чаш улуска удудар эм ижирткеш, оларны агаар чедер болзун дээш, үттерлиг бичии коробкаларга суккаш, лагерьже арыглаар бүдүмелдер дажып турар машиналарга үндүр сөөртүп турганнар. Чамдык чаштарны геттога чыпшыр турар бажыңнарның подвалдарын таварыштыр үндүрүп турганнар. Кезектерин суг чоруп турар трубаларның люктарын ажыглап, а өскелерин шоодайларга, корзиналарга, картон коробкаларга үндүрген.
Ирена Сендлерова үндүр сөөрткен ажы-төлүнүң ат-сывын саазынга бижээш, шилдерге суккаш, эжиниң садынга яыш адаанга хөөп каап турган. Оларның дузазы-биле дайын соонда оларның дөргүл-төрелин тып аар деп бодап турган.
1943 чылдың октябрь 21-де туттурган хеп чуур черниң ээзиниң хоп медээзиниң дузазы-биле хоругдаттырган. Домзакка чыткан соонда, ону эрии-хилинчектээшкин соонда өлүмге шииткен, ынчалза-даа ол дириг арткан. Ону өлүрер дээш апар чыткан таңныылдарны садып каан турган. 1943 чылдың ноябрь 13-те чажырып үндүрген. Саазын кырында ол өлген кылдыр санаттырган. Дайын соонга чедир Ирена Сендлерова чаштынып чораан, ынчалза-даа еврей чаштарга дузалажыырын кагбаан. 1945 чылдың мартта Варшава хостаттынган.
Дайын соонда
Дайын соонда Сендлерова чажырып каан шилдерин ужулгаш, Польшаның еврейлериниң төп комитединиң даргазы Адольф Берманга дамчыткан. Ол даңзыларның дузазы-биле комитеттиң ажылдакчылары ол ажы-төлдү тыпкаш, дөргүл-төрелдеринге чедирип бергеннер. Дөргүл-төрел чоктарын еврейлерниң уруглар бажыңнарынче берипкеннер. Сөөлзүредир оларның хөй кезиин Израильче чоргузупкан.
Дайын соонда 1950 чылдың мартка чедир ол Социалдыг дуза килдизиниң начальнигиниң оралакчызы кылдыр ажылдаан, ооң соонда Инвалидтер чөвүлелиниң опека килдизинге удуртукчулап турган, ооң соонда Варшаваның кадык болгаш социалдыг хандырылга департаментизинге инструкторлаан (1953-1954). Ооң соонда Күрүнениң божудар эмчилер школазының директорунуң оралакчызы (1954—1955) база Күрүнениң күш-ажыл школазының генералдыг директорунуң оралакчызы (1955—1958).
1958—1962 чылдарда Кадык камгалал болгаш социалдыг хандырылга яамызының эмнелгениң ортумак школаларының департаментизиниң директору турган. 1962 чылдан Күрүнениң диш техниктериниң школазының генералдыг директорунуң оралакчызы кылдыр ажылдаан. 1967 чылда пенсияжеүнген, ынчалза-даа 1984 чылга чедир Эмчи колледжинге библиотекага ажылдаан.
Сөөлгү чылдарында Ирена Сендлер Варшавага чаңгыс өрээл бажыңга чурттап турган. 99 харлап чорааш, 2008 чылдың май 12-де Варшавага чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Февральдың 15 төрүттүнген
Абант
Аба́нт, Аба́с (Ἄβας) — бурунгу грек мифологияда:
Топоним:
Мурад, Надия
Надя Мурад Басе Таха (курд. نادیە موراد, араб. نادية مراد‎, төр<span class="explain" title="родилась">. 1993, Кочо, Ирак) — ирак езид уктуг эрге-хоойлу дээш туржукчу, ООН-нуң наркотиктер болгаш кем-херекке удур төлээзи, Вацлав Гавелдиң шаңналының эдилекчизи база Андрей Сахаровтуң хостуг бодалы дээш эдилекчизи. 2018 чылда тайбыңның Нобель шаңналының эдилекчизи.
2016 чылдың делегейниң эң күчү-күштүг кижилери деп Time сеткүүлдүң даңзызынче кирген. Ирактың Чазаа 2016 чылда-ла Надия Мурад-тың делегейге езид херээжен улустуң Ислам күрүнениң салдары-биле кайы хире берге байдалда турарын чугаалап чедиргени дээш Нобель шаңналын алыр кылдыр саналдаан.
Чаш үези
Надя Мурад 1993 чылда езидтер сырый чурттап турар Ирактың соңгу чүгүнде Синджар деп хоорайдан ырак эвесте Кочо деп суурга төрүттүнген. Ооң өг-бүлези көдээ ажыл-агый кылып турган; Надиядан өске өг-бүлезинге ам-даа 10 ажы-төл турган: 8 оол база 2 кыс. 2003 чылда Надияниң ачазы чок болган.
Ол-ла суурга школа дооскан, бичиизинден төөгү сонуургаар, башкы боор күзелдиг чораан. Ортумак эртем чедип алгаш, улаштыр университетче дужаар деп планнап турган, ынчалза-даа ооң суурунче ИГИЛ-ден дайзыннар халдаан соонда, сөөлгү чылын дооспаан.
Кулданганы
Бир өг-булениң ачызы-биле Киркук хоорайда акызынче чеде берген, оон Дахук деп хоорай четкеш, улаштыр 1000 ажыг дескен улус-биле Германияже чорупкан, ам-даа ында бир угбазы-биле чурттап чоруур.
Өг-бүлези
2003 чылда адазы өлген соонда 8 эр база 2 кыс кады төрээннери-биле чурттап турган. Кочону исламистер эжелээн соонда ислам чүдүлгезин хүлээп албааны дээш авазын, алды кады төрээнин, беш төрел акыларын олар өлүрүп каан. Угбаларын база кыс дуңмаларын кул кылдыр садып чорудупкан турган.
Итигэлов, Даши-Доржо
Панди́то Хамбо́-ла́ма XII Даши́-Доржо́ Итигэ́лов (1852 чылдың май 13-те — 15 июня 1927 чылдың июнь 15-те) — бурят шажын ажылдакчызы. Чөөн Сибирниң буддистериниң баштаңчызы (1911—1917)
Допчу-намдары
Даши-Доржо Итигэлов 1852 чылдың май 13-те Бурятияның Улузу Добо (амгы Бурят Республиканың Иволга районунун Оронгой улузу) – деп черге төруттунген. Чажындан өскүс калгаш, беш харлыындан тура Ошор Булак – деп черге Ринчин биле Надмит Батобазаровтарның хоюн кадарып эгелээн. Бичиизинден тура соруккур, тускайлаң аажы-чанныг чораан. 15 харлыында чуртап турган черинден 300 хире километр черде Агинск хүрээзинге четкен. Дацанга ол 23 чыл буддизмни өөренген.
Эртем-билии
1880 чылдарның ийи дугаар кезиинде Иркутск биле Амур чоогунуң генерал-губернатор черлери шериг хүлээлгеже кызыгаарлыг келдиртир турган. Ынчалза-даа Итигэлов чуртап турган чериниң аайы-биле казактарның төрел-бөлүүнден үнген кылдыр санатынып турган. Ол чылдагаан дээш, шериге хүлээлгезин эттирер ужурлуг болган. Хүрээнин башкылары база Хойто-лама Ойбонтунуң чуртакчыларындан дилег кылган: Итигэлов дээш күрүнеже төлевирни шериг барбазы-биле төлежип бээрин. Төлевирни 15 чыл ишти кылып келген. Ол дузаның соонда Итигэлов өөредилгезин уланчылаар аргалыг болган. Богда башкының өөредиин чедиишкинниг шиңгээткеш, Итигэлов кэшпи, оон габжи деңнелди чедип алган. Улаштыр өөренген хүрээлери Цугол база Тамчин дацанары, ол хүрээлерге төвүт эмнелгениң кол билиглерин шиңгээдип алган. 1898 чылда төрээн черлеринче, Янгажин дацанынче, ээп келген. Хүрээже бөдүүн лама кылдыр кирген болгаш буддизмниң философиязын башкылап эгелээн (чойра).
Дайын үезинде
1904 чылда Итигэлов Янгажин дацанның ширээти дужаалга четкен (хурээ эргелекчизи). Ол үелерде ооң башталгазы-биле Чойра (өөредиг) база Дэважин (дываажан) дуганнары туттунган. Тудугже 15 муң чыып алган акша-төгериин башкы харам чок, орус-япон дайын шөлдеринде шериглерниң өршээлдиг болуру дээш, чарыгдаан болуп турар. Тудугларын доозары-биле чуртакчылардан база дуза дилээн. Ооң-биле чаржалаштыр чүдүкчүлерни эмнеп, ачы-буянын тарадыырын уланчылап турган. 1911 чылда Тамчин хүрээзинге он кордакчыларның аразындан Итигэлов Чөөн Сибирьниң он ийи дугаар Пандито-лама кылдыр соңгуттурган. Бирги Делегей дайыны эгелээрге Пандито Хамбы-лама Итигэлов Верхнеудинскиге «Общебурятское общество» – деп ниитилелди тургускан, ооң кежигүүннеринче 120 лама башкылар база миряннар (бөдүүн чүдүкчүлер) кирген. Ниитилел 130 муң акшаны чыган. Түңнелинде аъш-чем, идик-хеп, эм-таң, шериг эт-сеп саттынган болгаш дайын чоогу фронтуга 30 муң акшага госпиталь ажыдарын күүсеткен. 1915 чылда Итигэлов шупту хүрээлерни кезээш, акша-төгерик чыылдазын удурткан. Чыгдынган хөренги биле аъш-чем, эм-таң, идик-хепти саткаш, дайын чоогу фронтунуң госпитальдарже чоруткан. База ол ышкаш ол госпитальдарже эмчи-ламаларны чоруткан. Баштап чораан башкы Кенсур (Итигэловтун мурнунда Хамбы-лама Чойнзон Иролтуев).
1915 чылда Итигэлов Моолдуң күрүне шаңналын алган — «Орден Драгоценного жезла». 1916 чылда Россиянын шаңналы – «Орден Святой Анны» II чаданың.
1917 чылда бурятарның Тамчин дацанга болуп турган II дугаар ниити хуралынга ол чыыштың даргазы кылдыр соңгуткан. Ол улуг хуралдын соонда 1917 чылдың сентябрьда Итигэлов Пандито Хамбо-лама хүлээлгезин эгидип бергеш, Янгажин дацанынче ээп келген. 1927 чылдың июнь15-те Итигэлов бадма чечек хевири кылдыр олуруп алгаш өөреникчилеринге чагыг берген: «Силер мээң мага-бодумну 75 чыл болгаш кээп көрүңер!» Ооң соонда «hуга Намши» номчуурун олардан дилээн— ол мөчээн кижиге номчуур судур. Ѳөреникчилери башкызы дириг турда ол судурну номчуурундан ойталааннар – ынчаарга Итигэлов боду номчуп эгелээн, өөреникчилери каттыжыпканнар. Итигелов даян кылып олура нирванаже кире берген.
Литературлуг ажылы
Даши-Доржо Итигэлов Богда Зонхабанның ажылы «Дэмбэрэл Додба» – деп ажылды ханы шинчилээн. Түңнелинде Хоозун чорукту (Пустота) чиңгине сайгарып шыдапкан болгаш бодунуң ажылдарында тайылбырлаан. Төвүт фармакологияның «Жор» ажылын кылган. 38 харлыындан «чоругуже» 50 ажыг ном-дептерни бижээш аттырган. .
Өлүм чок мага-ботка четкени
1973 чылда XIX Пандито Хамбо-лама Жамбал-Доржи Гомбоев баштаан башкылар база четкеш, ажыдып көргеннер. 2002 чылдың сентябрь 7-де сезен харлыг Амгалан Дабаевич Дабаев, Гильбира, улустун чуртакчызы, XXIV Пандито Хамбо-ламе Дамба Аюшеевке Хамбо-лама Итигэловтун олурар чери Хухэ-Зурхэнниң кайдазын айтып берген. Ола чылдың сентябрь 10-да Хамбо-лама Дамба Аюшеев бөлүк ламаларны баштап алгаш Итигэловтуң мага-бодун саркофогтан уштуп эккелгеш, Иволга хүрээзинче апарганнар. 2008 чылдың октябрь 30-де Итигэловтуң мага-бодунга тускай ордуну кылган.
Демдеглелдер
Аңгылал: Лама Аңгылал:Цугол база Тамчин дацанарынга ооредилгезин дооскан
Өвүр Моол оран
Өвүр Моол оран (чахар OvormonggolAR.svg Өвөр Моңголын өөртөө жасах орон; 内蒙古自治区 Нэй Мың-гу Зы-ӌы-чү) — Кыдаттың оран.
Мөөрейлер/Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019
{{WAM «Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019» ({{lang-ru|"Выпускники и наставники России 2019"}}) — Россияның дээди өөредилге черлеринге башкылап турган азы ону доозуп алган кижилерниң дугайында Википедияда бар чүүлдерни эдер азы аңаа чаа чүүл тургузары дээш тускай темалыг мөөрей-дир. «Россияның дээди өөредилге черлери» деп мөөрейге хамаарыштыр Россия Федерациязының, база ССРЭ-ниң, Россия Империязының болгаш/азы Орус хаанналганың үезинде турган ДӨЧ-терни санаар.
Мөөрейниң үндезин арыны дараазында шөлүгде: Мөөрей дугайында.
Шаңнал ат #1 — «Доозукчулар болгаш башкылар (орус дыл кырынга)»
Шаңнал ат #2 — «Доозукчулар болгаш башкылар (Россия чоннарының дылдарынга)»
Шаңнал ат #3 — «Чаа киржикчи» — Википедияга 2019 чылда бүрүткенип алган википедийжи киржип болур.
Кырындан немелде баллдарны дараазында кылдыныглар дээш бээр:
Дүрүмнери
Правила деп үлеште ниити дүрүмнерин бижип каан.
Баллдар санаары:
Үндезин мөөрей
Үндезин мөөрей шаңналдарның акшазы – 201 муң рубль.
Үш шаңнал ат бүрүзүнге 10 тиилекчи турар:
Тыва Википедияга
Мөөрейниң арыны: Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019 (Тыва дылга)
Тыва Википедияга шаңнал акшазының ниити түңү – 50 муң рубль.
"Доозукчулар болгаш башкылар (Тыва дыл кырынга)" деп шаңнал атка 3 тиилекчи турар:
"Тыва дыл кырынга эң хөй сөзүглел бижээчизи" деп шаңнал атка 3 тиилекчи турар:
Түңнелдерин санаары
https://ru.wikimedia.org/wiki/Конкурсы/Выпускники_и_наставники_России_2019#Подведение итогов деп үлеште түңнелдер санаар дүрүмнерин бижип каан.
}}
Мөөрейге киржир чүүлдер
Кандыг-бир чүүлдү чаяап/тургузуп ажыткан азы бар чүүлдү сайзырадып эткен соонда, ону тускай даңзыже немээр (киржикчилер албан боттары ынаар немээр ужурлуг). Мөөрейге чүгле тускай даңзыже кирген чүүлдер киржип болур.
Стрикленд, Донна
Донна Стрикленд (Donna Strickland; 27 май 1959 чылда төрүттүнген, Гуэлф, Онтарио, Канада) — канад физик, лазерлиг физика база дорт эвес оптика талазы-биле эртемден. Жерар Муру-биле кады чирпирлеттинген импульстар күштелдирер арга тыпкан. 2018 чылда физикада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Мөөрейлер/Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019
Мөөрейге киржир чүүлдер
Мөөрей киржикчилери тускай Сөстер чыындызындан тааржыр чүүлдерни тып ап болур.
Шаңнал аттары (Номинациялары)
Мөөрейге бүрүткээн чүүлдерни шаңнал аттарынга дүүштүр чарып каан. Мөөрейде 3 шаңнал аттары бар.
Тыва Викииедияга тускай шаңналдар
Ук мөөрейге немештир (дүрүмнери хевээр арттар) Тыва Википедияга шаңналдар база тургускан:
Стрикленд, Донна
Шөлүглер
Аңгылал:Майның 29 төрүттүнген
Акйол, Тюркан
Тюркан Акйол (тур. Türkân Akyol ; 1928 чылдың октябрь 12, — 2017 чылдың сентябрь 7) — турк политик, эмчи база эртемден. Ол турк чазактың бир дугаар херээжен-сайыды база Турцияда бир дугаар херээжен университет ректору.
Чаш чылдары
Тюркан Акйол 1928 чылдың октябрь 12-де Стамбулга төрүттүнген. Эге школаны ол Турцияның аңгы-аңгы хоорайларынга дооскан, чүге дизе ооң ачазы офицер турган. 1947 чылда Стамбулга Эренкөй деп уруглар школазын дооскан.
Эртем болгаш политикага ажылы
Акйол 1953 чылда Анкараның университединге эмчи эртеми чедип алган. Ол пульмонолог-эмчи апарган болгаш академиктиг ажылын дооскан университединге улаштырган. 1965 чылда доцент ат четкен, а 1970 чылда — профессор болган. 1959 база 1965 чылдарда Акйол эртем шинчилел ажылдарын Американың каттышкан штаттарынга, Францияга база Нидерландыга кылып турган.
1971 чылда март 25-те Турцияның президентизи Нихат Эримениң үезинде кадык камгалал болгаш социал хандырылга сайыды кылдыр томуйлаттырган. Ынчан ол Турцияда бир дугаар херээжен-сайыт болган. Ол-ла чылдың декабрь 13-те оон үнгеш, катап университетке ажылдап келген.
1980 чылда Акйол Анкара университединиң ректору кылдыр соңгуттурган. Ынчан ол Турцияда бир дугаар херээжен ректор апарган. Ректор кылдыр ол 1982 чылга чедир ажылдааш, Дээди өөредилгениң чөвүлели-биле маргышкаш, ажылындан үне берген. Айкол университетке 1983 чылга чедир башкылап турган. Ол үеде, Эрдал Инёню аңаа чаа тургустунуп турган социал-демократтыг намның тургузукчу боорунче чалаан. Акйол ол намның даргазының оралакчызы апарган.
Тюркан Акйол Парламентче Измир провинциязыныдан депутат кылдыр 1987 чылдың соңгулдаларының соонда кирген. 1991 чылда депутаттаар хуусаазы төнерге дедир башкылаар ажылынче эглип келген. 1992 чылда Турцияның чазааның херээженнер болгаш өг-бүле херектериниң талазы-биле сайыды апарган. 1993 чылда база катап сайыт кылдыр кирген.
Сактыышкын
Турцияда Бурса хоорайда эмнелгениң адын ооң ады-биле адаан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Октябрьның 12 төрүттүнген
Аяңгаты
Аяңгаты (Сарыг-Бел) — сТыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунда суур.
Төөгүзү
2016 чылдан тура эң кыйыкы соңгу чүкке хамааржыр апарган.
Географиязы
Улуг-Аяңгаты хемниң эриинде турар.
Комсомольская куд., Культура куд., М.Чыргал куд., Степная куд., Урожайная куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Агылыг-Шат, Ак-Даш, Ак-Мажалык, Ак-Хем, Алаңгыыш, Алдыы-Хадыңныг, Ачалыг-Тей, Аът-Баштыг-Үзүк, Бай-Каът, Баян-Булак, Беш-Чалыг, Биче-Аяңгаты, Борбак-Тал, Даялыг, Доора-Даг, Доргун, Кара-Адыр, Кара-Суг, Кара-Үзүк, Кезек-Каът, Кужурлуг-Мажалык, Кургаг-Адыр, Кызыл-Даш, Кылбыштыг, Малгаштыг, Оваалыг, Оруктуг-Кара-Суг, Оруктуг-Өзен, Остуг,  Оттук-Даш, Сарыг-Кырлар, Сукпак, Сыынныг-Кара-Суг, Узун-Кара-Суг, Узун-Өзен, Үстүү-Хадынныг, Ховаганныг, Чаагай-Каът, Чайлаг-Кара-Суг, Чайлаг-Өзен, Чиңге, Чыдыг, Шаңгыр-Өзен, Шивилиг, Ыйгылак.
Кожуун төвү Кызыл-Мажалыкка чедир: 25 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 264 км.
Бижиктиг-Хая 18 км, Чыргакы 18 км, Чыраа-Бажы 24 км, Кызыл-Мажалык 25 км
Билдингир чурттакчылары
Буян-Бадыргы, Моңгуш (1892 чылдың апрель 25 — 1932 чылдың апрель 22) — тыва сураглыг ниитичи болгаш күрүне ажылдакчызы, тыва күрүнелдиң тургузукчузу. Аяңгаты чоогунда Оваалыг деп черге чылгычы Моңгуш Номчула деп кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген.
Сыдым
Сыдым — көшкүн амыдыралдыг, мал ажыл-агыйлыг чоннуң ажык одарга мал тудар эң-не эптиг, быжыг, хөмден (кештен) кылган аъттың дериг-херекселиниң бирээзи.
Ол кандыг хевирлигил
Узуну: 7-9 кулаш (12 метр) болур. Бүткен материалы: бирээде, черлик улуг аңнар кежи (эң-не быжыг, шынарлыг болур), ийиде, мыйыстыг бода малдың кежи.
Бир каът сыдымны кылырда:
1. Беш хар ажа берген буганың мойнунуң кежин кончуг таптыг аңдара сояр;
3. Кештен дүктерни арыглааш, долгандыр (спираль хевирлиг кылдыр) кештиң кылынынга деңней чиңгеледир кезер.
4. Дүне ыжык черге кургадыр азар, хүндүс хөлегелиг, сырын чок черге салып кургадыр.
6. Куйга үзүн сиңир чаар;
7. Сыдымны шилбиир.
9. Сыдымның бир ужун 1 метр хире черин 4 чара кескеш өрүүр.
10. Өрээн кезээнге өшкү мыйызындан кылган дээкти кылыр.
Ийи каът сыдымны кылырда:
1. Күзүн 4-5 харлыг шарыны чаа соккан соонда, дораан кежин сойгаш, оорга кежиниң ортузундан эгелеп долгандыр кештиң калбаа 5 см кылдыр кезер. (1 улуг кештен 2 улуг шыырак сыдым үнүп кээп болур).
2. Кеш кургаваанда, кештиң чуга картын дүгү-биле соя тырттар.
3. Диле кескен кештерни 2 ыяш аразынга кышты өттүр хере азар.
4. Чазын ону дүжүргеш, оңгача иштинге 40 литр хойтпакка улуг хува аяк ишти кызыл дусту холааш, кырынче чымчадыр кудар.
7. Сыдымның бир ужун 1 метр хире черин 4 чара кескеш өрүүр.
Дөзү
Материалды 2016 чылдың апрель 1-де Тес-Хем кожуунга болуп эрткен Сыдым байырлалындан алган // “Шын” солундан.
Нюслайн-Фольхард, Христиана
Христиана Нюслайн-Фольхард (Christiane Nüsslein-Volhard; 20 октябрь 1942 чылда төрүттүнген, Магдебург, Германия) — немец биолог, 1995 чылда (Э. Льюис база Э. Вишаус-биле кады) эмбрионнуң сайзыралының генетиктиг хыналдазын ажытканы дээш физиология болгаш эмнелгеде Нобель шаңналынга төлептиг болганнар.
Намдары
Бичии тургаш-ла ол өзүп келгеш, биолог боор мен деп шиитпирлеп алган. Школаны чеже-даа шоолуг эвес дооскан болза, башкылары ону черле салым-чаянныг уруг деп көрүп турган. Школа соонда Тюбингенче биохимия өөренип чорупкан. Аңаа ДНК шинчилеп тургаш, философия эртемнериниң доктору деп ат чедип алган. Дээди эртемин молекулярлыг биолог кылдыр дооскан. 1975 чылдан Базельге лабораторияга ажылдап тургаш, Э. Вишауска душкан. 1978 чылда Гейдельбергке Европаның молекулярлыг биология лабораториязынга ажыл алгаш, аңаа кады ажылдап турганнар. 1980 чылда «Nature» деп сеткүүлге олар боттарының үндезин чүүлүн парлап үндүргеннер. 1981 чылда Нюслайн-Фольхард Тюбингенде лабораторияже ажылдап чорупкан. 1985 чылдан Макс планктың Ниитилелиниң составында Сайзырал биологиязының институдунда директорлап турар.
Хөй-ниити ажылы
2004 чылда бодунуң ады-биле адаан немец эртемден херээжен улуска ашка-биле дуза кадар дээш фонд ажыдып алган (Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung).
2016 чылда Гринпис, ООН база бүгү делегейниң чазактарынче ГМО-биле дайылдажыр чорукту соксадыр кылдыр чагаага ат салган.
Шаңналдары
Ооң ады-биле астероидады адаан.
Шөлүглер
Аңгылал:Октябрьның 20 төрүттүнген
Барлык
Барлык — Тыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунда суур.
Төөгүзү
1949 чылда Барлык суурга Тывада баштайгы школаларның бирээзи ажыттынган.
Географиязы
Хемчик хемниң эриинде турар суур, кожуун төвү Кызыл-Мажалык суурнуң барыын талазында турар.
Береговая куд., Мажалык куд., Малчын куд., Мира куд., Октябрьская куд., Рабочая куд., Сайзырал куд., Сарыг-Дөң куд., Степная куд., Трактовая куд., Үнүкпен куд., Цветочная куд., Чүргүй-оол куд., Шивилиг куд., Юбилейная куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Ак, Алаш, Бедик-Дөң Дылаан-Кара, Ийи-Кажаа, Калбак-Тей, Каңгылыг, Картон, Коңгаргай, Огород, Полевой Стан, Үстүү-Ак-Ой, Хөнделең-Аксы, Шөл.
Бойдузу
Барлыка чанындан Смолевка (Silene) деп ховар үнүш тывылган
Терлиг-Хая
Терлиг-Хая, Кара-Тал — Тыва Республиканың Кызыл кожуунунда суур. Терлиг-Хая сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери.
Географиязы
Суур Терлиг-Хая хемниң чанында турар. Өөк сыннарының чөөн талакы арга-эзимниг черинде турар.
Чоогунда «Чалама» деп 9 метр бедик даш турар.
Аэропортная куд., Баянкольская куд., Геологическая куд., Горная куд., Луговая куд., Механизаторов куд., Новая куд., Рабочая куд., Степная куд., Энтузиастов куд.
Шөлүлгелер
Терлиг-Хая на Викимапии
Язовских, Иван Семёнович
Язовских, Иван Семёнович (Шаңнаткан документилеринде — Язовский; 1923 чылдың сентябрь 1, Язовка, Екатеринбур губерниязы — 1979 чылдың декабрь 14, Свердловск) — Ада-чуртуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң маадыры (1944). 1972 чылдың январь 1-де милициядан хналашкан, майор эргелиг.
Допчу-намдары
1923 чылдың сентябрь 1-де Екатеринбург губерниязының Язовка суурга (амгы Курган облазының Вознесенский көдээ чөвүлели) Топорищева чеди чыл школазын дооскаш колхозка ажылдаан. 1942 чылдың март 28-тен тура Кызыл шеригде. Келдирткен чери – Ольховтуң РВК. Полктуң танкыга удур хол үгер боозунуң башкарыкчызынга өөренген. Отделение командири. 2 дугаар Украин болгаш Волхов фронтуларынга дайылдажып турган. Аар балыглаткан. Маадырлыг чоруу дээш куяк өттур адар үгер боонуң башкарыкчызы (ПТР) Иван Язовских ийи-ийи медальдар биле шаңнаткан «За отвагу», «За боевые заслуги». 1943 чылдың марта Черкассы хоорайның чоогунга тулчуушкунга Язовских ПТР-биле ротаның солагай талакы камгалалын харыылап турган. Ол үеде фашистерниң ийи танкыгы үдеттирген бөлүү отделениениң камгалалынче халдаан. Бир дугаар боолаашкыны-биле Язовских бирээ танкыны өртендир боолаан. Ийи дугаар боолаашкыны-биле ийи дугаар танкының кырын ээлбес кылдыр адып каан. Дараазында болган тулчуушкунга Язовских фашистерниң октаан гранаталарын дедир боттарынче октап шыдап турган. Язовскийни балыгланган чыдырда келген дуза тып алган. Дайынчы төнчүзүнге чедир, чааскаан артса-даа, удурланган болган.
ССРЭ-ниң Дээди Чөвүлелиниң айтыышкыны-биле 1944 чылдың сентябрь 13-те Язовскиге Совет Эвилелинин маадыры атты тывыскан. Катай берген шаңналдары: Ленин ордени болгаш «Золотая Звезда» (№ 4297) медали.
1948 чылдың октябрьда шеригден халашкан, 1949 чылда милицияже Ольховтун райком ВЛКСМ-ден чоруттурган. Коммунистиг партияда 1952 чылдан тура. ССРЭ-ниң Иштики херектер министерствозунуң Омскиде милиция школазаның баштаар кадрлар талазын дооскан. Свердловскиниң ОБХСС УВД-зинге оперуполномоченный дужаалга ажылдап турган.
1972 чылдың январь 1-ден тура хүндүлүг дышталгада. Свердловскиге чуртап турган. Майор эргелиг. Иван Семёнович Язовских 1979 чылдын декабрь 14-те чок болган. Свердловск облазының Екатеринбургта ажааган.
Ѳг-бүлези
Кадайы — Клавдия Никифоровна (1928 — 1992); оглу.
Демдеглелдер
Аңгылал:Иштики херектер министерствозунуң Омскиде милиция школазаның баштаар кадрлар талазын дооскан
Дөң-Терезин
Дөң-Терезин Тыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунда суур. Ак сумузунда чаңгыс чурттакчылыг чер.
Географиязы
Эдегей хемниң Хемчикче кирип чыдар черинде турар суур.
25 лет Советской Тувы куд., Байыр-оол Кандан куд., Дүжүт куд., Набережная куд., Сайда-Өдек куд., Сеновал куд., Үстүү-Ак-Ой, Хову, Эдегей, Эрик, Ээр-Терек.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Ак-Аскыр, Ак-Даш, Ак-Суг, Алаш, Алдыы-Каңгылыг, Алдыы-Кара-Суг, Алдыы-Сайыр-Бажы, Аржаанныг-Хем, Артыы-Белеңгииш, Арыг-Хем, Арысканныг-Арыг, Бел-Орук, Боом, Бүүре, м. Бук-Арыы, Даялыг-Ой, Дедир-Аккан, Дорт-Тал, Доруг-Аскыр, Дулаан-Кара, Дунчу, Дыттыг-Ой, Идик-Хончу, Инек-Кудуруу, Каңгылыг, Кара-Даг, Кара-Шин, Кодур-Чүрек, Көк-Даг, Кужур, Кызыл-Шин, Мойналык, Муңгаш-Ак, Одуруг, Одуруг-Аксы, Передовая, Сайыр-Аксы, Сайыр-Бажы, Сарыг-Даш, Сарыг-Оймак, Соруг, Тей, Теректиг, Теректиг-Арыг, Ужар-Бажы, Улуг-Ак, Үстүү-Ак-Ой, Үстүү-Каңгылыг, Үстүү-Кара-Суг, Үстүү-Сайыр, Үстүү-Сайыр-Бажы, Чадыр-Аксы, Чаңгыс-Терек, Чыланныг, Чыраалыг-Ой, Шат-Аразы, Шолбанак, Шуулуг-Ой, Эдегей, Эмиг-Тей.
Кожуун төвү Кызыл-Мажалыкка чедир: 12 км.
Республика төвү Кызылга чедир: 266 км.
Ак-Довурак 8 км, Кызыл-Мажалык 11 км, Бижиктиг-Хая 13 км, Барлык 14 км, Алдан-Маадыр 21 км, Чыргакы 22 км, Арысканныг-Арыг 22 км, Аксы-Барлык (Алдын-Булак) 23 км, Чыраа-Бажы 24 км, Аяңгаты (Сарыг-Бель) 26 км, Хөнделең 28 км.
Мөөрейлер/Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019 (Тыва дылга)
Мөөрейниң эртер хуусаазы: 2019 чылдың ноябрь 6-ның 00:00 шактан тура январь 9-туң 23:59 шакка чедир (MSK).
Ук мөөрей дараазында үндезин мөөрейге коштунган: Россияның доозукчулары болгаш башкылары 2019.
Шаңнал ат #1 — «Доозукчулар болгаш башкылар (Тыва дыл кырынга)»
Дүрүмнери
Ук мөөрейниң дүрүмнери үстүкү мөөрейниң дүрүмнери-биле дөмей. Правила деп үлеште ниити дүрүмнерин бижип каан.
Бирги шаңнал атка хамаарыштыр эң хөй балдыг улустарны чыскаапкаш, үстүнден тура 5 төлептиглерни шилип алыр бис.
Ийиги шаңнал атка төлептиглерни шилиирде, киржикчилерниң мөөрейге хамаарыштыр киирген сөзүглелдериниң ниити санын кадыпкаш, тодарадыр.
Тыва Википедияга
Тыва Википедияга немелде акшаландырыышкыны – 50 муң рубль.
"Доозукчулар болгаш башкылар (Тыва дыл кырынга)" деп шаңнал атка 3 тиилекчи турар:
"Тыва дыл кырынга эң хөй сөзүглел бижээчизи" деп шаңнал атка 3 тиилекчи турар:
Үндезин мөөрей
Үндезин мөөрей шаңналдарның акшазы – 201 муң рубль.
Үш шаңнал ат бүрүзүнге 10 тиилекчи турар:
Түңнелдерин санаары
https://ru.wikimedia.org/wiki/Конкурсы/Выпускники_и_наставники_России_2019#Подведение итогов деп үлеште түңнелдер санаар дүрүмнерин бижип каан.
}}
Мөөрейге киржир чүүлдер
Кандыг-бир чүүлдү чаяап/тургузуп ажыткан азы бар чүүлдү сайзырадып эткен соонда, ону тускай даңзыже немээр (киржикчилер албан боттары ынаар немээр ужурлуг). Мөөрейге чүгле тускай даңзыже кирген чүүлдер киржип болур.
Мөөрей киржикчилери тускай Сөстер чыындызындан тааржыр чүүлдерни тып ап болур.
Шаңнал аттары (Номинациялары)
Үндезин мөөрейге немештир (дүрүмнери хевээр арттар) Тыва Википедияга шаңнал аттар:
Чимит, Чили Санчик оглу
Чили Санчик оглу Чимит (азы Чили Санчык оглу Чимит) (Чили Санчикович Чимит) (1914ч төр., Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа) – Тыва Республиканың баштайгы ужудукчуларының бирээзи, Тыва Авиацияның тургузарынга улуг хуузун киирген башкы.
Намдары
Чили Чимит 1914 чылда Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа деп черге арат өг-бүлеге төрүттүнген. Чаш назыны ада-иезиниң чанынга, мал-маган ажаап, ол чылдарның амыдырладың байдалдарын таварып эрткен: школалар ол черлерге турбаан, а номчур, бижиир мергежилди 14 харлыг апаргаш шиңгээдип алган. Шак ынчалдыр-ла 18 харга чедир өй-тап сайзырап келирге, Тыва Арат-Революстуг Шеригде ону кыйгырткан. Баштай ол кызыгаарга шериг эртип турган, ооң соонда авиа-салбырынга барган. Ужудукчу болур ооң шагдагы-ла күзели чоокшулап келген. 1943 чылда Пермьниң шериг-авиа училищезин дооскаш, фашистерни узуткаар күзели-биле ону фронтуже чорудар айытлкал-дилег (рапорт) бижээн – ынчалза-даа ону ойтаан-дыр, ынчангаш ол дедир Тываже чанып келген.
Оон аңгыда ол уран чугаалакчы база туган, улусту бүзүредиптер кайгамчыктыг шынарлыг болгаш, ужудукчулар база арат-революстуг шеригниң дайынчыларның аразынга билиглерниң халаг чок суртаалчызы турган.
Ада-Чурттуң Улуг Дайынының соонда хамааты авиацияже шилчээш, аныяктарны ужудукчу мергежилге өөредип уламчылаан – аңаа база ооң алган бедик биглери база дайынчы ужудукчу мергежили аргажок чугула болган. Кызылдың аэропортунга ону үнелээр турган: удуртулга, ужудукчулар база чер кырында ажылдарның ажылчыннары ооң дугайында чүгле экини хүндүткелдиг сөглээр турган, кичээңгейлиг болгаш хүлээчелдиг ону дыңнаар турганнар. Шак ынчалдыр ооң көвей чылдар ишти ажылы Тываның авиация салбырынга улуг салдарлыг болган.
Чили Санчик оглунуң Тывага буянныг ажылын Күрүнениң янзы-бүрү шаңналдары-биле демдеглээн: ТАР Ажыл ордени, "Хүндү Демдээ" ордени дээш одө.
Дөзүглел
Аңгылал: Тыва кижи Аңгылал: Ужудукчу
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Эртем ажыл-чорудулгазы
1.Проведено первое комплексное историко-лингвистическое исследование названий водных объектов в тувинском языкознании.
3. Определены способы гидронимообразования, выявлены структурные типы гидронимов.
4. Впервые раскрыта этимология ряда древних гидронимов, неясных с точки зрения современного тувинского языка.
5.Составлен «Топонимический словарь Тувы», который содержит 3200 топонимических единиц со всех районов Республики Тыва.
6.Определены основные аппелятивы, употребляющиеся в тувинской топонимии.
7.Проведен структурно-словообразовательный анализ тувинских топонимов, их лексико-семантическая классификация.
8.Определены стратиграфии топонимов, где выделены пять слоев: тюркский, монгольский, русский, кетский, самодийский
Токарчук, Ольга
Ольга Навоя Тока́рчук (польск. Olga Nawoja Tokarczuk ; 29 январь 1962 чылда, Сулехувка төрүттүнген) — поляк чогаалчы база шүлүкчү. Делегей чергелиг Букеров шаңналының (2018) база 2019 чылда литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Эртем ажыл-чорудулгазы
9.Изучены источники тувинской топонимики, начиная с древнетюркских, китайско-монгольских, русских и др.
Токарчук, Ольга
Намдары
Токарчук Сулехув деп хоорайга төрүттүнген. Ооң бир кырган-аваларының бирээзи украин уктуг. Токарчук Варшаваның университединиң психология факультедин дооскаш, Валбжихе психотерапевтилеп ажылдап турган. Амгы үеде Вроцлавада чурттап чоруур.
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Эртем ажыл-чорудулгазы
10 Выявлены аппелятивы в русской топонимии Тувы.
Токарчук, Ольга
Намдары
Баштай шүлүктер чыындызы үндүрген. 1993 чылда «Ном улузунуң оруу / Путь людей книги» деп романы чырыкче үнген. «Маңчылар / Бегуны» деп романы «Нике» (2008) деп эң алдарлыг литература талазында шаңналды эккелген. Токарчук кыска проза чогаалының база мастери. Ооң чогаалдары дыка хөй дылдарже очулдурттунган.
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Шаңналдары
1.Тыва Республиканың Өөредилге болгаш эртем яамазының Хүндүлүг бижии,
Токарчук, Ольга
Намдары
2018 чылдың майда Ольга Токарчук Делегей чергелиг Букеров шаңналын (2018) «Ма ңчылар / Бегуны» (польск. Bieguni, Flights Flights ) деп романы дээш алган. Бир дугаар поляк чогаалчылар аразындан ол шаңналга төлептиг болган.
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Шаңналдары
2.ТывКУ-ниң Хүндүлүг бижик,
3.«Башкы» журналдың редакция коллегияның Хүндүлүг бижии,
Токарчук, Ольга
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Январьның 29 төрүттүнген
Ондар, Бичен Кыргыс кызы
Шаңналдары
4. «За вклад в развитие ТувГУ» деп хөрек демдээ,
5.Россия Федерацияның ниити өөредилгениң Хүндүлүг ажылдакчызы.
Топонимиктиг словари
Ондар, Бичен Кыргысовна. Краткий словарь гидронимов Тувы / Б. К. Ондар; Под ред. И. В. Кормушина; Ин-т усоверш. учителей Респ. Тыва. - Кызыл : Тувин. кн. изд-во, 1995. - 44,[2] с.; 20 см.; ISBN 5-7655-0430-2
Ондар, Биченмал Кыргысовна. Топонимический словарь Тувы / Б. К. Ондар ; М-во образования и науки Рос. Федерации, М-во общ. и проф. образования Респ. Тыва, Тыв. гос. ун-т. - Абакан : Изд-во Хакас. гос. ун-та им. Н. Ф. Катанова, 2004 (Тип. Хакасского гос. ун-та). - 255 с.; 27 cм.; ISBN 5-7810-0285-5
Ондар, Биченмал Кыргысовна. Топонимический словарь Тувы [Текст] / Б. К. Ондар. - 2-е изд., перераб. - Кызыл : Тувинское кн. изд-во, 2007. - 550 с.; 21 см.; ISBN 5-7655-0550-3
Монографиялар
1.Ондар Б. К. Тувинская топонимия. Сопоставительный анализ топонимии Тувы с топонимией Южной Сибири и других тюркоязычных территорий. Кызыл: Тувинск. кн. изд-во, 2008. 304 с.
2.Ондар Б. К. Тувинская топонимика: проблемы, поиски, решения. Проблемы преподавания русского языка в вузе и в школе. Кызыл: РИО ТувГУ, 2008.
3.Ондар, Б.К. Русская топонимия Тувы [Текст] : монография / Ондар Б. К. ; Гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования "Тувинский гос. ун-т". - Кызыл : Тувинский гос. ун-т, 2011. - 167 с.
Өөредилге номнары, өөредилге номнары
1.«Тыва дыл. 10-11 класс» (Ойдан-оол и др., 2007),
2. «Тувинский язык» для студентов педагогического училища (С. Бичелдей, Б.Ондар, 1993)
3.«Теория и методика обучения русскому языку» (учебно-методическое пособие) (Б.Ондар, 2007)
Чүүлдер
1.НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ ФОРМИРОВАНИЯ КОММУНИКАТИВНОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ – БУДУЩИХ ПЕДАГОГОВ – В ПРОЦЕССЕ ИЗУЧЕНИЯ ДИСЦИПЛИНЫ "РУССКИЙ ЯЗЫК И КУЛЬТУРА РЕЧИ" Ондар Б.К. Вестник Тувинского государственного университета. №4 Педагогические науки. 2010. № 4 (7). С. 22-27.
2.ВОЗМОЖНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СЛОВАРНЫХ СТАТЕЙ "ТОПОНИМИЧЕСКОГО СЛОВАРЯ ТУВЫ" НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА Ондар Б.К. Вестник Тувинского государственного университета. №4 Педагогические науки. 2011. № 4 (11). С. 76-79.
3.ПРОБЛЕМЫ ТЕХНОЛОГИИ ОБЩЕНИЯ НА ПРАКТИЧЕСКИХ ЗАНЯТИЯХ ПО "РИТОРИКЕ" Ондар Б.К. Вестник Тувинского государственного университета. №1 Социальные и гуманитарные науки. 2012. № 1 (12). С. 100-103.
4.ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ, ОБОЗНАЧАЮЩИХ"ХАРАКТЕР ЧЕЛОВЕКА" В РУССКОМ И ТУВИНСКОМ ЯЗЫКАХ Ондар Б.К. Вестник Тувинского государственного университета. №1 Социальные и гуманитарные науки. 2013. № 1 (16). С. 122-127.
Демдеглелдер
Аңгылал:Ноябрь 7-де төрүттүнгеннер Аңгылал:1948 чылда төрүттүнгеннер Аңгылал:Персоналии по алфавиту Аңгылал:Учёные по алфавиту Аңгылал:Россияның филологтары Аңгылал:Филологи по алфавиту Аңгылал:XXI вектиң филологтары Аңгылал:Филология эртеминиң кандидаттары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукулары Аңгылал:Улуг-Хем кожуунга төрүттүнгеннер Аңгылал:ССРЭ-ниң филологтар Аңгылал:Эртемден-херээженнер Аңгылал:Россия Федерацияның ниити өөредилгениң Хүндүлүг ажылдакчылары
Юсеин, Тайбе
Тайбе Мустафа Юсеин (болг. Тайбе Мустафа Юсеин, 4 май 1991 чыл) — болгар хостуг хүреш хүрежир кыс,2018 чылдың делегей чемпиону, 2018 болгаш 2019 чылдарның Европа чемпиону, делегей болгаш Европа чемпионаттарының шаңналының эдилекчизи.
Намдары
1991 чылда Болгарияның Разград облазының Кубрат общиназының Мыдрево суурунга төрүттүнген. 2010 база 2011 чылдарда Европаның мөңгүн медальдарының эдилекчизи. 2012 база 2013 чылдарда делегейниң мөңгүн медальдарының эдилекчизи. 2014 чылда делегейниң болгаш Европаның хүлер медальдарының эдилекчизи. 2015 чылда Бакуга I-ги Европа оюннарының хүлер медалының эдилекчизи.
2018 чылдың Каспийске болуп эрткен Европа чемпионадынга Тайбе бир дугаар Европа чемпиону атты чаалап алган.
Ол-ла чылдың будапештке болуп эрткен Делегей чемпионадынга шупту удурланыкчыларын октааш, 62 килге чедир чемпион болган.
Казахстанның Нур-Султанга 2019 чылда болуп эрткен Делегей чемпионадынга 62 килге чедир кыс мөгелер аразынга мөңгүн медальды алгаш, чуртунга Олимпий оюннарынга ол килге киржир эргени чаалап берген.
2020 чылдың февральда Италияның төвү Римге болуп эрткен Европа чемпионадынга 62 килге чедир кыс мөгелер аразынга хүлер медаль дээш хүреште Молдавиядан Мариану Чердивару деп херээжен мөгени октааш хүлер медальга төлептиг болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Майның 4 төрүттүнген
Хөнделең
Хөнделең — Тыва Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунда суур.
Географиязы
Хөнделең хемниң эриинде суур. Суур Бай-Тайга кожуун-биле кызыгаардан ырак эвесте турар.
Антон Үержаа куд., Зелёная куд., Малчын куд., Чүргүй-оол куд.
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Адыглыг-Сайыр, Ак-Даг, Ак-Ой, Алаш, Албык-Хая, Алдыы-Белдир-Хавак, Алдыы-Сайыр, Алдыы-Хову, Алдыы-Чоргал, Алдыы-Шыдаяк, Аңгалык, Арга-Адаа, Бел-Орук, Белдир-Каът, Белдир-Хавак, Биче-Хөнделең, Бүүрээ, Делег-Хөл, Доора-Даг, Доора-Шат, Ир-Ой-Алдыы, Казанактыг-Ой, Казылганныг-Чарык, Кара-Дыт, Кара-Суг-Аксы, Кара-Тал, Кара-Тей, Кара-Хая, Кара-Шаараш, Картон, Каът-Хавак, Көдүрер-Даш, Көк-Даш, Кудуктуг-Хову, Кургаг-Кара-Суг, Куу-Даг-Сайыр, Кызыл-Адаа, Кызыл-Аскыр, Кызыл-Тайга, Кызыл-Хая, Муңгаш-Адыр,  Муңгаш-Кыйыг, Ногаан-Хөл, Өдектиг-Ой-Аксы, Оңгулуг-Ой, Оорга, Орта-Хову, Оруктуг-Сайыр, Полевой Стан, Сайыр, Сайыр-Аксы, Суг-Бажы, Тайгылыг, Талдыг Кара-Суг, Талдыг-Адыр, Тарбаганныг-Ой, Тенниг-Кыйыг, Теректиг, Теректиг-Сайыр, Тулаан-Кара, Тура, Туруг-Баары, Тээй-Дөзү, Ужар-Бажы, Ужар-Шады, Улуг-Ак, Улуг-Үзүк, Улуг-Хову, Улуг-Хөнделең, Үстүү-Белдир-Хавак, Үстүү-Ир-Ой, Үстүү-Хову, Үстүү-Чоргал, Үстүү-Шыдаяк, Хадыңныг-Кара-Суг, Хову-Аксы, Хөлеге, Хөнделең-Аксы, Хорумнуг Кара-Суг, Чайлаг-Хавак, Чаңгыс-Хадың, Чечектиг, Чиңге-Сайыр, Чодураалыг-Ой, Чолалыг, Чолдак-Кара-Суг, Чолдак-Сайыр, Чыгаан-Сайыр-Аксы, Чыдыг, Шешкиш, Шөл, Шынныг-Ой, Эдегей, Эзим-Адаа.
кожуун төвү Кызыл-Мажалыкка чедир: 22 км.
Республика төвү Кызылга чедир: 292 км.
Аксы-Барлык (Алдын-Булак) 16 км, Барлык 20 км, Дон-Терек 21 км, Ак-Довурак 22 км, Кызыл-Мажалык 22 км, Арысканныг-Арыг 24 км, Кызыл-Даг 27 км, Тээли (Бай-Тайга) 27 км, Дөң-Терезин 28 км, Бижиктиг-Хая 28 км
Сураглыг чурттакчылары
1918 чылда май 10-да Хөнделең суурга Чургуй-оол Намгаевич Хомушку (1918—1978) — тыва болгаш совет офицер, танкист, Ада-Чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры төрүттүнген.
Ту Юю
Ту Юю́ (1930 чылда төрүттүнген) — кыдат фармаколог, кыдат үндезин эмнелге талазында специалист. 2015 чылда физиология болгаш эмнелге талазында Нобель шаңналын малерияга удур эм чогаатканы дээш алган, база ол ышкаш Ласкер шаңналын алган (2011).
Намдары
1930 чылда Чжэцзян провинциязының Иньсянь деп черге төрүттүнген. 1951 чылда Бээжинниң университединиң эмчи факультединче кирип алган. 1955 чылда фармакология факультедин дооскан. Ооң соонда ол кыдат үндезин эмнелгени өөренип турган.
1955 чылдан Ту Юю Кыдат үндезин эмнелге институдунга 2,5 чыл дургузунда өөренген.
Эртемде чедиишкиннери
1969 чылда Ту Юю «523 проектиниң» иштинге малерияга удур эм кылыр шинчилел ажылын чорудуп турган. үш чыл иштинде ооң удуртуп турган бөлүү 2000 ажыг бурунгу кыдат номнарны шинчилеп келгенинде полынь деп эм оъттуң малерия эмнеп болур шынары тодараттынган. Ол малерияның плазмодийлерин эгелеп чыдырда-ла өлүрүп кааптар болган. Аңаа даянып, олар малерияга удур дээштиг эмни тыпканнар. 1979 чылда ол эмниң эмнээр шынарлары тодараттынган болгаш, кижиге кандыг-даа хора чок деп тургустунган. Оон бээр малерияга удур ажыглап, чыл санында 2 миллион кижиниң амы-тынын камгалап чоруур.
Шаңналдары
Малерияга удур артемизинин деп эмни үндүргени дээш Ту Юю 2011 чылда Ласкерниң шаңналын алган.2015 чылда физиология болгаш эмнелге талазында Нобель шаңналын база малерияга удур эм чогаатканы дээш алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Декабрьның 30 төрүттүнген
Кривчикова, Эмилия Семёновна
Эмилия Семёновна Кривчикова (чамдыкта Эмиль; 10 октябрь 1934 чыл, Ливны — 2014 чыл) — юрист, международное право база международный айыыл чок чорук айтырыгларның специализи; МГИМО МИД ССРЭ доозукчузу (1959); юридиктиг эртеминиң кандидады (1964) с диссертацией о вооруженных силах КНО, МГИМО-нуң международное право кафедразының профессору (1996); «Московского журнала международного права» редколлегияның кежигүнү.
Намдары
Эмилия (Эмиль) Кривчикова 10 октябрь 1934 чылда Ливны хоорайга төрүттүнген (Орловская область); 1959 чылда ол доозукчу апарган Москваның күрүне института международных отношений (МКИМО) МИД ССРЭ база ол-ла ДӨЧ аспирантуразынче кирген. 1964 чылда ол международное право кафедразынга аспирантураны дооскан база кандидат диссертациязын камгалаан, профессор Фёдор Кожевниковтуң удуртулгазы-биле күүсеттинген, темазы «Проблема создания международных вооруженных сил ООН (международно-правовые вопросы)» — юридиктиг эртеминиң кандидады апарган. Кривчикова МГИМО-га ажылдап турган, 1996 чылда международное право кафедразынга профессор позицияны ээлээн.
1997 чылда Кривчикова «В память 850-летия Москвы» медаль-биле шаңнаткан турган; 1987 чылда ол ССРЭ-ниң Министерства дээди база ортумак өөредилге Министерствозу «За отличные успехи в работе» хөрек демдээн алган, а до этого, 1978 чылда, Международный юристтер-демократтар ассоциациязындан тураскаал медальды алган. 2002 чылда ол «Министерство иностранных дел Российской Федерации — 200 лет» хөрек юбилейлиг демдек-биле шаңнаткан турган.
Ажылдары
Эмилия Кривчикова международное право айтырыгларынга специализастаттынар, международный организациялар ажыл-чорудулгазының правовой айтырыглары кирип турар (ооң иштинде — КНО); ол оон аңгыда правовой айтырыгларны өөренип турган, международный айыыл чок чорук айтырыгларга холбашкан:
Шөлүглер
Аңгылал:ССРЭ-ниң юристери Аңгылал:Россияның юристери Аңгылал:XX вектиң юристери Аңгылал:XXI вектиң юристери Аңгылал:МГИМО-нуң профессорлары Аңгылал:Юридиктиг эртеминиң кандидаттары Аңгылал:МГИМО доозукчулары
Крючкова, Валентина Александровна
Валентина Александровна Крючкова (1939 чыл — 26 февраль 2018 чыл, Москва) — уран чүүл эртемдени база уран чүүл төөгүчүзү, Франция база Италия XX—XXI вектерде уран чүүлдүң специализи; МКУ-нуң доозукчузу (1963); уран чүүл эртеминиң доктору, теория база чурумалдыг уран чүүл төөгүзүнүң ЭШИ РУЧА кол эртем ажылдакчызы (1974), хүндүлүг академик РАХ (2013).
Намдары
Валентина Крючкова ССРЭ 1939 чылда төрүттүнген; 1963 чылда ол М. В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединиң төөгү факультеди доозукчузу апарган — «искусствовед — историк искусства» мергежилди алган. 1970 чылдан 1973 чылга үеге чедир ол Москваның теория база чурумалдыг уран чүүл төөгүзүнүң ЭШИ ССРЭ УЧА аспирантуразынга өөренип турган: ооң эртем удуртукчузу философ, профессор Михаил Лифшиц болуп турган. 1975 чылда Крючкова кандидат диссертациязын камгалаан по теме «Графика иллюстрированных журналов АКШ и некоторые проблемы „массовой культуры“» — уран чүүл эртеминиң кандидады апарган.