cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарак
Кыштың соогу намдап, час щинчи кирип орда, шээр мал оолдап эгелээр. Хой хураганнап, өшкү анайлап турар апаарга, шай сүттээр сүт бар апарганы ол. Чер карарып, хек-даван үнүп, чоогалар иштинден шончалайлар үнүп тура өйде, инектер бызаалап эгелээр. Анай-хаактар сыргаланып, суг кыдыындан үнген талдар чулукталып турар өйде черден үнген талдың картын бир тудумдан картап алгаш, ону борбактай шарыптар. Хайындырып каан инек сүдүн чылыг бүлээн кылдыр чылыткаш, дүвү бүдүн хууңга куткаш, ынаар бир моондак тал картын суп киириптер. Сүттүг болгаш шылбалыг хууңну кидис-биле ораагаш, өг иштиниң бир шөлээн черинге тургузуп каар. Бир хонгаш азы улуг-ла дизе үш хонгаш тарак болу бээр.
Башкы таракты өгнүң эр ээзинге амзадыр азы кырган-ачазынга амзадыр чаңчыл турган. Ылаңгыя тараазы төнүп келген өрегелерниң уруг-дарыы тарак үнген соонда, чеми тывылганы ол болур. Таракты баштай оолдарга бир-бир аякты иштирер. Кыс уруглар өйлеп ижер. Тарак ижерге ижин чазалыр.
Шаандагы тываларның чугаазын езугаар алырга, тарак ижип өскен уругларның иштиниң хоочузу чок болур. Тарак ижип чораан уругларның, азы оолдарның өкпези, баары, шөйүндүлери, улуг хырны, бүүректери болгаш сыңыйы кончуг арыг-чаагай болгаш каң-кадык болур.
Тарактың хөреңгизин үзүп болбас. Хууң дүвүнге тарак бичиилей бээрге, хайындырган сүттү кырындыва кудар. Тыва кижиге тарак дээрге тарааны солуп шыдаар чем болур.
Т
Итпек
Итпек — Доскаардыва хойтпактыва хайындырып каан сүттү кудар. Бир чамдыкта доскаарда хойтпак хоюлдур итпектелзин дээш, чиг сүттү база кудар. Бир хонган соонда, доскаарда хойтпак кырынга ийи илиг хире кылын итпек туруптар.итпекти аякка шүүреп куткаш, чаш уругларга чиртир. Итпекти улуг улус база чем кылдыр чиир. Хүндүлүг кижи өгге келгенде, баштай аякка изиг шайны куткаш, тавакка долдур урган саржаглыг далганны салыр, ооң хүндүлүг шаалдазы кылдыр бир дашкага итпектибаза салып каар. Хүндүлүг аалчы езу барымдаалапитпекти амзап каар. Хойтпактың ажыы ханзын дээш, бышкы-биле бир хүн каш-даа катап быжар. Доскаарда хойтпактың бышканын азы ажаанын итпээнден билип алыр.Бир эвес итпек чуга болза, хойтпак бышкан болур,ындыг хойтпакты тигерге арагазы кончуг ажыг болур. Итпек болза хоолулуг болгаш эм чем болур.
Дөс
И
Топонимика
Аттар – чурттуң каасталгазы-дыр. Олар чоннуң төөгүзүн, амыдырал–чуртталгазын, Аажы-чаңын, онзагайын Уран-чечен аргалар-биле Көргүзүп чоруурлар. (К.Паустовский).
Топонимика – дылдың лексиказының бир кезээ болур.
Дыл эртеминде географтыг черлер аттарын өөренир тускай адыр–дыр. Ол ономастика–дыр. Оон кезектери элээн хѳй. Топонимика (Топос - чер) черлер аттарын, Гидронимика (Гидро – суг дээн), хем, суг аттарын, антропонимнер кижилернин хуу аттарын, зоономика – дириг амытаннарнын шола аттарын, этнонимика – тѳрел аттар ѳѳренип кѳѳр. Тюркологияда (түрк-билим) башкорт, казак, татар, кыргыз, өзбек дылдарнын, топоминиязы багай эвес шинчилеттинген. Тыва топонимия кончуг бай, солун. Черлер аттарында тыва чоннун эрткен оруу, амыдыралы, тѳѳгүзү дылдын онзагай чүүлдери синниккен.
Шинчилекчилерден ап кѳѳрге, тыва топонимикада түрк, моол, чиңгине тыва, орус база оон–даа ѳске уктуг аттар бар бооп турар.
Чижектер
Тарлаг. Бии–Хемде суурнуң ады онзагай. Бо сѳс тюркологияда азербайджан «Торпа», кумык «Тарпа», кумык «Тарпав», скиф ((сак) «Тарыг», татар «тарлан», хакас «Тарлан» база тыва дылга таваржып турар. Бүгү дылдарда ниити утказы «Тараан шөл» дээн.
Улуг–Хем районда казанак деп топоним бар. Бо сѳс киргизтерде алдын, мѳңгүн шыгжаар чер, узбектерде «Казанак» калган чер, алтайларда «Улуг эвес паш» дээн уткалыг.
Профессор Ш.Ч Сат Тываның улуг хеми – Бии–Хемниң адын база түрк уктуг деп санап турар. Казах, киргиз дылдарда Бий – «Дээрги» дээн уткалыг. Бий–Хем (казах, киргиз дылдарда) дээрге «Дээрги-Хем» азы хемчээл талазы – биле «Улуг» деп турар.
Моол уктуг чер аттары Тываның девискээринде кайы хѳй. Ында кирген:
Чагытай хѳл
Таңды–сынга эргеленген Даңгына дег Чагытайым. Балык–байлаң чаржып ойнаан Байлак хөлүм Чагытайым.
Бо чараш хѳлдун моол уктуг «Загастай» балыктыг дээн. Тывада Баян –Кол аттыг хемчигештер хой. Ам база – ла моол уктуг «Бай - Хем», «Ѳлзей - Мѳнгун» тывалап ону «Оорушкунун хеми» деп болур. Моол тыва сѳстерден тургустунган хемнер аттары бары солун («Сагаан-Суг», «Ак-Суг»). Чоннун торээн черинге ынакшылы аттардан иле кѳстΥп турар. Чараш аттыг черлер Тывада эмгежок. Хилин – Хол, Эртине-Булак, Хопус – Хем,Мерген, Эдер-Хол. Бойдустун каас-чаражын, элбек байлаан кѳргсΥкен черлер аттарынга республиканын кайы-даа булуннарга таваржып болур бис. Хадын, Артыштыг, Теректиг, Чодураа, Чечектиг – Аян, Дыт – Хем, Айлыг. Чоннун чудуг-сузуглелин илередип коргускен черлер аттары тыва топонимияда онзагай черни ээлеп турар. Терктиг – Хем, Сесерлиг – Хем, Хам – Сыра, Оваа, Чалама.
Каа–Хемни шаанда Хаа–Хем деп турган. Хаа дээрге, ылангыя аас чогаалынга, «Дузалакчы, биче» дээн уткалыг турган, ынчангаш Каа-Хемнин эң баштай Бичии Дузалакчы Хем уткалыг адаан.
Дѳге – бо сѳстүң утказы орта билдинмес. Ынчалза–даа бадан кѳѳрге, дагнын хΥтче кѳрΥнген мээс талазын езугаар «дѳгээр хунге дѳгээр» деп сѳсен укталып Υнген чадавас. Кызыл хоорайнын сѳнгу талазында ол дагда «Ленин» деп ат бижип каан. Дагнын мурнунда ховуну Дѳге - Баары дээр.
Чангыс – Терек ховузу деп амгы элеваторнун черин ынчаар адаар турган. Тывада черле ындыг хевирлиг черлер аттары хѳй. Чангыс – Хады, Уш – Хады дээш оон – даа хѳй. Хербис – чонум боду ниити сѳс, «кадыр, бедик чер деп уткалыг. Ынчалза – даа хуу чер ады апарган. Хербис – даа хоорайнын устуу чарыында турар».
Оргу – шѳл ховузу – амгы Кызыл аэропортунун турар чери. Ол хову Куруже (БООМ) даанга четкен. Чамдык улус ону Бурен Ховузу дээр …… Бүрен-Бай-Хаак баар эрги орукта суг ΥнΥп чыдар чер. Сѳс боду моол дылдан улегерлеттинген. Мѳрен деп ат база моол уктуг.
Кѳк-Тей амгы Каа-Хем ѳрΥ ѳскээрге кежер паром чоогунда ынчаар адаар турган. Сѳѳлгү үеде Кѳк-Тей деп аттын нептерээн чери элээн кудулап келген. Чогум Кѳк-Тей дээрге Каа-Хемнин солагай эриинде тей адаанын ады болур. Тей деп чер ады кижинин тейи деп сѳс уктуг. Даштыг Хавак, бо сѳстΥн утказы билдингир: даштыг хавак. Амгы эмнелге хоорайжыгажы, телерадио тѳвΥ болгар ѳске – даа кварталдарын турар черлеринин шаандакы ады-дыр. Черле даштыг чер-ле болгай. Хавак деп сѳс кижи хаваа деп сѳстен укталган.
Баян-Кол дилги фермазынын адаанда Улуг-Хемче кирген хемчигеш. Баян – «Бай», көл, «Хем» деп ийи моол сѳстен тывылган ат. Баян азы бай ниити тюрк (түрк) моол сѳстен тывылган ат. Баян-Колдуң бажы делгем адырларлыг. Орта бурун шагдан бээр кижилер чурттап чораанынын демдектери бар.
Ээрбек Улуг-Хемче кирген хем ады. Ол хемнин уну ээр-буур боорга ынчаар адааны чугаажок. Ээрбектин устунде су урну база-ла оон ады – биле адаан. Сесерлиг – Кызылдын чоогунда, сонгу талазында, Бии-Хемче кирген хем ады, оон ады – биле су урну база ынчаар адаан. Хову, кургаг даглар аразы-биле баткан хемнин, уну оът-сигенниг, ΥнΥштерлиг, чечектерлиг, сериин болгаш шык боорга ынчаар адаан деп болур, Сесерлигнин бажында орустарга «Веселый» деп чер бар. Оон чингине ады тыва Кадыр-Мээс дээр.
Кара-Хаак – чер болгаш суур ады. Кара-кара хаактарлыг боорга, ол черни Кара-Хаак деп адааны чугаажок.
Шоол (Улуг-Шоол, Биче-Шоол) – Бүренниң бажында. Куруже шѳйлуп бады барган даг кырынын адын Шоол деп адаар. Ол–бо черлерде хуу аттар апарган.
Боом дугайында. Бо сѳс ук шаланда богум (боой дээр) деп сѳстен укталган: богум-боом. Чогум боом дээрге дагнын хемче кирген ужунда эртинмес кадыр хаялыг чер деп уткалыг. Ынчаарга амгы Боом дагны чон Куруже деп адап чораан деп Х.В. Ензак бижээн: «Хадын хѳл – Алгый эвес бе? Боом даг Куруже эвес бе?» деп чΥΥлΥнге бижээн. Дагны Боом деп адай бергенин автор шугумчулеп турар. Ол ышкаш Тандыда «Хадын» деп адап турар хѳлдун чингине ады Алгыйт Хѳл турганын айыткан.
Шамбалыг – бо солун ат. Демдек кѳргүзер кожумактыг (-лыг), ынчалза-даа чогум Шамба деп сѳс билдинмейн турар. Ол чер бойдус талазы – биле дыка чурумалдыг, ногаан аргаларлыг, одар – белчиирлерлиг, шолдерлиг оан. Шамбалыг деп ат тѳвүт дылда Шамбала деп сѳстен укталып тывылган. Тыва дылга үннери чоок, тыва дылга таарыштыр Шамбалыг апарган хире.
Даспы (Даъспы) – хем ады. Орустап ону Таспа деп-даа адап турар. Шаанда тыва улустун бижек, балды чидидерде хереглээр, кѳк ѳннΥг, чымчак дажын даъспы дээр. Ынчаарга ол хем чаныы кылыр ындыг даштарлыг боорга, ону ынчаар адаан хевирлиг.
Дус-Хѳл – Бай-Хаак баар эрги оруктун кыдыында дустуг хѳл. Ол хѳл, шынап-ла, дустуг, эмнээр шынарлыг малгаштыг. Дайын уезинде чамдык улус ол хѳлдΥн дузун хайындырып болбаазырадырып, садып-даа турган. Дус-Хѳлге чон кадыын экиртир чери апарган.
Оңгар-Хову – Дус-ХѳлдΥн ындында тараа тарыыр хову. Онгар-Хову деп ат чоокта тывылган. Оон ук-ла чингине тыва ады, Кѳжээлиг-Хову чуве-дир.
Доңмас-Суг – телевидение болгаш радио тѳвүнүң баарында черден үнүп чыдар суг ады - доңмас суг. Ол суг кыжын доңмас.
Дөс
Т Т
Турма
Улус шаг-шаандан бээр турманы ажыглап келген. Эң ылаңгыяда уругларның өө-тынып чөдүрер — албыгар думаа (коклюш) аарыының үезинде, өл, шык, соокка каксып, чөдүргенде, турманың чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, улуг омааштап, бир хүн 3-4 катап ижер. Турманың чулуун бүүрек болгаш баарның дашталыр аарыгларынга, куяңга (ревматизм), ыстаң (подагра), шыңганнар аарыы (миозит), неврит болгаш бел арыы (радикулит) үезинде ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Шак куржаа
Үени хемчээри дээрге физикада болгаш өске эртемнерде кезек чугула кылдыныгларның бирээзи.
Хемчээр чуруму
Кандыг-бир черге чедир хемчээлди тодарадырда ыяап-ла үени ажыглаарын шагдан тура билир бис. Амгы үениң пассажир самолеттарының расписаниези безин, ол хоорайдан ындыг хоорайга чедир ынча шак ужар деп бижип, а астрономнар сылдыстарга чедир хемчээлдерни чырыктың эртер чылдары-биле санап турар.
Кандыг-бир чүвениң узунун метр-биле, деңзизин – килограмм-биле (ол хемчеглерни оон улуг хемчеглерге илергейлеп азы бичии хемчеглерже шилчидип болур) хемчээп турар. Ол кижиниң таарыштыр чогаадып алган хемчеглери-дир. Оларны оон өске эге хемчеглер-биле солуп кааптып база болур.
Үениң шынары
Үениң кол хемчээ бистиң сагыш-сеткиливистен хамаарышпас, ону бойдус чайгаар чаяаган. Хонук дургузунда Чер бодунуң өзээн долузу-биле бир дескинер, бүдүн чылдың дургузунда ол Хүннү бир долганыр. Ынчангаш үениң эге хемчээ кылдыр Черниң өзээ долузу-биле бир дескинер үезин хүлээп алгаш ону хонук деп адаан. Физикага үениң эге хемчээ кылдыр секунданы хүлээп алган. 1 секунда Черниң 1900 чылда Хүннү долганган үезиниң 1/31 556 925, 9747 кезиинге чоокшулашканы-биле дең. Бо эге хемчеглер астрономия талазы-биле ындыг чиге эвес болгаш оларны улам тодаргайлаза чугула.
Бирээде, Черниң шимчээшкинин кандыг-бир санаашкын системазынга хамаарыштыр көөрү эргежок чугула. Бир эвес, Черниң шимчээшкинин Хүнге хамаарыштыр көөр болза, ынчан үени Хүн үезиниң эге хемчеглери-биле хечээр. Бир эвес Черниң шимчээшкинин сылдыстарга хамаарыштыр көөр болза, ынчан үени сылдыстар үезиниң эге хемчеглери-биле хемчээр апаар. Ийиде, Чер бодунуң өзээн бир дески эвес дескинип турары илерээн. Ол бичии карышкакты херекке албайн барып болур.
Сылдыс шагын хүн бүрүнүң ажыл-амыдыралынга ажыглаары таарымча чок. Ону чүгле чамдык астрономия хайгааралдарын кылырынга ажыглаар. Ынчангаш хонук иштинде Хүннүң көстүп чоруп турар шимчээшкининге дүгжүр үе хемчээн тургузары негеттинген. Хүннүң төвү дээр меридианының мурнуу чартыын кежилип эртер эң бедик точказын (кульминациязын) чогум хүн дүжү дээр. Дараалашкак ийи ындыг дүъштерниң болуп эртер үезин чогум шын хүн хонуу дээр.
Херек кырында хүн хонуунуң эгези кылдыр чогум хүн дүжүн санааш, хүн шагы Хүннүң херек кырында шак булуңунга дең деп чугаалап болур. Ынчаар хүлээп алган хүн шагында частырыг чок ышкаш болур, а шынында ындыг эвес, Хүннүң эклиптика-биле шимчээшкини чаңгыс аай эвес. Оон аңгыда, эклиптика (Хүн оруу) экваторга 23,5º ийленчек болганы шак булуңун шын тыварынга дыка таарымча чок. Бо-ла бүгүнүң түңнелинде, херек кырында хүн хонуу чылдың янзы-бүрү үезинге хамаарыштыр чаңгыс аай эвес – узун, кыска болуп турар.
Ортумак хүн
Амыдыралга ажыглаар эптиг хүн үези хемчээр чаа-чаа аргаларны астрономнар дилеп тыпканнар. Хүн үезин хемчээри-биле херек кырында Хүннүң орнунга “ортумак хүннү” киирерин сүмелээннер. “Ортумак хүннү” Дээр экватор-биле барыын чүктен чөөн чүкче углуг шимчээр кылдыр хүлээп алган. Хонуктуң дургузунда “ортумак хүннүң” дорт үнүүшкүнүн санап болур. Ону тыварда 30 градусту чылдың иштинде 365,2422 хонуктарга үлептер. Үнүп келир онаашкын 0,98564 градуска дең, азы дорт үнүүшкүннүң үезиниң ылгалы 3 минута 56,55 секундага дең.
“Ортумак хүннү” ажыглааш, ортумак хүн шагын астрономнар илередип турарлар. “Ортумак хүннүң” бедик кульминациязының үезин ортумак дүъш дээр.
Ол үеде “ортумак хүннүң” ак булуңу 0 шак 0 минутага болгаш 0 секундага дең. “Ортумак хүннүң” дараалашкак үстүкү кульминациялары эртер үени ортумак хүн хонуу дээр. Ортумак хүн хонуунуң уламчылаары шуут доктаамал. Оларны дең кезектерге үлеп болур. Ортумак хүн шагы – хонукту 24 дең кезекке үлээш, ооң бир кезиин алганынга дең. Ортумак шак – 60 ортумак минуталарга, ортумак минута – 60 ортумак секундаларга чарлыр. Үе хемчээр херекселди шак дээр. Олар янзы-бүрү хевирлерлиг болгулаар.
Ортумак хүн хонуунуң эгези кылдыр дүн ортузун санаар. Тус-тус черлерге үе саналгазын чүгле ол черлерге дүүштүр чорудар болза, ынчан ук черлерниң географтыг долготазы бот-боттарындан ылгалып турар ужурунда, ол черлерге үелер база аңгы-аңгы болу бээр. Ынчангаш ындыг таарымча чок чорукту болдурбазы-биле үени куржаглап (пояс) санаар кылдыр хүлээп алган.
Чер бөмбүрзээниң кырын меридианнар-биле 24 куржагларга чарган, оларның аразы бот-боттарынан 15º азы бир шакка ыраттынган. Ынчангаш куржагларның кыдыында турар черлерниң тус шагы куржагның ортузундан чартык шак ылгалдыг. Баштайгы куржагның ортузунда меридианны тик меридиан деп адаар болгаш ол гринвичини таварып эрткен. Оон дараазында чөөн талаже куржагларны бирээ, ийи, үш дээш, оон-даа ыңай ынчаар санап чоруй баар.
Куржаг бүрүзүнүң иштинде тус черниң шагын тргузар кылдыр хүлээп алган. Чижээ: Красноярск, Кызыл, Игарка алды дугаар шак куржааның төвүнде эвес, кыдыг-кызыгаарында, соо-мурнунда турза-даа, оларның тус черлерде көргүзүп турар шактары куржагның шагы-биле бир дөмей.
Куржаларга хамаарыштыр санаар шакты куржаг шагы дээр.
Дөзү
Ү Ү
Джампа Тинлей Вангчен
Джампа Тинлей Вангчен (1962 июнь 5-те төр.) — геше, сарыг шажынның (буддизмниң) төвүт лама башкызы, Далай-Ламаның Россияда шажын төлээлекчилериниң бирээзи.
Намдары
Джампа Тинлей геше Индияның Майсур хоорайга төвүт дескен өг-бүлеге төрүттүнген. Школаны дооскаш Варанаси хоорайда Төп төвүт институтче (Центральный тибетский институт) кирип алган. Институтту дооскан соонда англи дылдың, төвүт дылдың, санскриттиң, философияның шастри (бакалавр) деп чадазын алган. Чаа Зеландияда « Дорчже Чанг» деп буддизм институтунга төвүт лама башкыларга очулдурукчу болуп 1984 чылдан тура беш чыл ишти ажылдаан. 25 харлыында шажын дужаалын хүлээнип алгаш гелоң (гелонг) апарган. 1993 чылда үш чыл ишти Дхарамсаланың дагларынга затворниктээн соонда, Далай-Ламаның күзели-биле, ооң шажынчы төлээлекчизи болуру-биле, Россияже чорупкан. 1994 чылдың февральда Сэра деп индияның хүрээзинге геше (буддизм философиязының доктору) деп ат алыр дээш шылгалда дужааган.
Россияда ажыл-чорудулгазы
Геше Тинлей Далай-Ламаның шажынчы төлээлекчизи болуп Россияга ажылдаан чылдарында буддизм нептергей регионнарга (Тыва, Калмыкия, Бурятия) ооң катап тургустунарынга болгаш сайзыраарынга үлүг-хууузун, дузазын хөйү-биле көргүскен. Чылдар дургузунда ооң өөреникчилери чер-черлерден көвүдеп келген болгаш түңнелинде буддизм төптери база ажыттынгылаан. 2004 чылда XIV-кү Далай-Лама Калмыкияже аалдап чорда Геше Джампа Тинлей 25 харлыында хүлээнип алганы гелоң лама сагылын дедир хүлээткен. Ол үеден эгелээш геше Тинлей бодунуң ажыл-чорудулгазын тайбың-суртаалчы болуп уламчылап турар. Өг-бүлелиг. Уруглуг.
Геше Тинлей сарыг шажынның буддизм төптериниң шажынчы удуртукчузу болуп турар, оларның иштинде Москвада Лама Цоңкапаның буддизм төвүнүң, Улан-Удэде «Ногаан Дарийги» төвүнүң, Элистада «Ченрези» төвүнүң, Кызылда «Манджушри» төвүнүң, Санкт-Петербургта «Асанга» төвүнүң, Екатеринбургта «Ваджрапани» төвүнүң, Иркутскуда «Атиша» төвүнүң, Новосибирскиде «Майтрейя» төвүнүң, Уфада «Тушита» төвүнүң, Ростов-на-Донуда «Пунцог Чопел Линг» төвүнүң, Красноярскта «Чакрасамвара» төвүнүң база Сочиде «Амитабха» төвүнүң.
Шөлүглер
Аңгылал:Шажын
Кори, Герти Тереза
Ге́рти Тере́за Ко́ри, төрүттүнгенде Ра́дниц (Gerty Theresa Cori, Ге́рти Тере́за Ра́дниц-Ко́ри, 15 август 1896, Прага, Австро-Венгрия (амгы Чехия) — 26 октябрь 1957) — американ биохимик. АКШ-тың Национал эртемнер академиязының кежигүнү (1948).
Намдары
Герти Тереза Радниц 1896 чылдың август 8-те Прагага еврей өг-бүлеге төрүттүнген. Отто Радниц, ооң ачазы, Богемияга чигир заводунуң даргазы. 10 харлыынга чедир Герти бажыңынга өөренип турган, ооң соонда 1912 чылда уругларга белеткел школазын дооскан. 1914 чылда Карл Фердинанд аттыг университеттиң (Carl Ferdinand University) эмчи талазынче кирип алган. Аңаа келир үеде өөнүң ишти Карл Кориге дужа берген. Венага 1920 чылда олар өгленип алганнар.
Ол берге үелер турган. Чиир чем безин чедишпес. Ооң кадында еврейлерни Европага көрбестеп эгелээн үелер. Ынчангаш-ла боор олар өг-бүлези-биле Американың каттышкан штаттарынче көже бергеннер.
Америкада шинчилел ажылы
1922 чылда олар Америкага көжүп келгеннер. Нью-Йорктуң Күрүнениң Институдунга ажылдай бергеннер. Аңаа келгеш, кижиниң гормоннарын шинчилеп, глюкоза, гликоген база сүттүг кислотаны шинчилеп, эртем ажылдарын бижип эгелээннер.
Гликогенниң өзүлдезин шинчилээр ажылче кол күжүн угландырып, ханда гликогенниң улгадыры сүттүг кислотадан хамааржыр деп түңнеп турган. А сүттүг кислота кижиниң болгаш дириг амытаннарның шыңганнарындан кээр. Ол чедиишкинни олар боттары «цикл углеводов», деп адаан, а соонда барып, «цикл Кори» деп адай берген.
Сактыышкын
1979 чылда Герта Тереза Кориниң ады-биле Айның ындыкы талазында кратер адын адаан.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Августтуң 15 төрүттүнген
Дүжер-меде
Дүжер-меде (Люцерна, Medicágo) - Бобтар (Fabaceae) өгбезиниң чаңгыс азы көвей чылдыг оъду азы чартык-чадаң-ыяжы, ооң 83 хевири бар. Ооң янзылары колдуунда Ортаадалай кавызында черлерге өзер. Тывада дүжер-медениң 3 хевири бар. Төвүт медицинада эм чүүл кылдыр дүжер-медениң шупту хевирлерин ажыглап турар.
Адының тывылганы
Аймааның латин ады Medicágo болза грек μηδική (πόα) сөстен келген, утказы болза: «мидий (оът)» - Мидиядан Грецияже келген болгаш. Орус адының тывылганы: латин "lucere" — "светить" деп сөс болза чадапчок.
Өзүп үнүп турар черлери
Кургаг шыктарлыг ийлер, кужурларлыг шыктар, элезиннер, чыдымнар, ховулар, даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар.
Белеткээр үелери: июнь-август.
Ажыглаары
Кургадып каан чечектерлиг сывын нерви аарыгларында мага-бот оожургадыр чүүл кылдыр ажыглап турар. Сугга хандылап алгаш, ижип эмненир.
Төвүт медицинада
Төвүт ады: "Бу-су-хаң" - Кадыырзыг дүжер-меде.
Хереглеттинер чүүлдери: сигени.
Ажыглаары: өкпе аарыгларында ижер, а оон ыңай балыгларны экиртир эмнээрде, примочкалар кылыр.
Дөзүк
Аңгылал:Үнүштер
Ирхина, Валентина Васильевна
Валентина Васильевна Ирхина (1928 — 8 апрель 2015) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, звеньевая совхоза «Верхнебузиновский» Клетского района Волгоградской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1976).
Туран
Географтыг туружу
Туран-Өөк ыйгылаажында, Туран хемниң чоогунда. Хоорайның баарында М54 федералдыг орук узайган. Кызылдан соңгу-барыын чүк талазынче 74 км ыракта. Амгы үеде чурттакчы чон - 5 муң кижи.
Ирхина, Валентина Васильевна
Намдары
1928 чылда Клетского район девискээринге Волгоградской области орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Туран
Төөгү
Туран хоорайның төөгүзү 1885 чылдан эгелээн. 1885 чылда Тываже чурттап келген орустар "Туран" деп черге чер аңдаргаш бажыңнар туткан. Чоорту чер-суг ады-биле орустар бодунуң суурун "Туран" деп адап алган. Эгезин салып үндезилээн бай садыгжы Сафьянов Георгийге улажып, Устан тараачыннар Н.Бьяков, Г.Фунтиков суглар немешкен.
Ирхина, Валентина Васильевна
Намдары
Работать начала в полеводческой бригаде Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында. 1957 чылдан работала трактористкой в 1-м отделении совхоза "Верхнебузиновский". 1965 чылда стала членом хозрасчётного звена. Сөөлзүреди сама стала возглавлять звено по выращиванию картофеля. На протяжении ряда лет её звено выходило победителем социалистического соревнования.
По итогам восьмой пятилетки была премирована автомобилем Москвич база Күш-ажылдың Кызыл Тук орденин тывыскан.
Туран
Төөгү
Бистиң эрага чедир, тодаргайлаарга, IX-VIII вектерде Ортаакы Азияда Тянь-Шань-Туран оргулаажындан хөй аймактар Мурнуу-Сибирьже болгаш Азия төвүнче шургуп кирип эгелээн. Тываның амгы девискээринче кирип, Бий-Хем биле Каа-Хем уннарынга баштарынга чурттай берген аймактарны хаса азы моолдап хасуттар дээр турган. Ол аймактар Туран-Өөк ыйгылаажын Тянь-Шань-Туран оргулаажынга дөмейлеп тус черни Туран деп адай берген чадавас. Ында турар дагның, оолап аккан хемниң аттары база Туран ийик чоп. Сөөлүнде барып аңаа чурттакчылыг чер тыпты бээрге, ооң ады Туран болуру чугаажок.
Ирхина, Валентина Васильевна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 23 декабрь 1976 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в растениеводстве Валентина Васильевна Ирхинага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот»медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Избиралась делегатом XXVI съезда КПСС.
Туран
Төөгү
Оон ыңай, Тываның амгы девискээри бистиң эрага чедир VII-V чүс чылдарда Түрк, Уйгур, Кыргыс каганаттарның составынга кирип турган. Уйгурлар, кыргыстар амдыгаа дээр Ортаакы Азияда чурттап чорлар ышкажыл. Ынчангаш Туран деп сөс Ортаакы Азиядан үндезилеттинип тывылган дизе, мында кандыг бир утка бар боор.
Ирхина, Валентина Васильевна
Намдары
Пенсияже үнген соонда Суровикино хоорай Волгоградской области чурттап эгелээн. 8 апрель 2015 чылда чок болган.
Туран
Төөгү
Өөк-Туран ыйгылаажынга кижилер үе-дүптен бээр чурттап келген. А скиф үезинден эгелээш, Туранга тергиидекчи, кол аймактарның хааннары турумчуп чурттап, ону боттарының турлаа кылып чорааннар. Ол дугайын "Хааннар шынаазындан" казып шинчилээн базырыглар - Аржаан-1, Аржаан-2 бадыткаан. Үе-дүптүң кыдат медээлеринге үндезилээш, улуг эртемден Н.В. Бичуринниң бижээни мындыг: "Түрктерниң хааны доктаамал Дугин дагның баарынга чурттап чораан". Эртемден Б.Д. Бузур-оолдуң тайылбырлааны-биле алырга, дуган дээрге Туран дээни ол. Кыдаттар "Р" деп үжүктү адай албас улус чүве-дир. "Р"-ни адаарга "Л" азы "Г" кылдыр дыңналыр, дүлей "Т" ыыткыр "Д" апаар. Мынчап кээрге, Туран деп сөс Дугин болу бергени ол.
Хей-аът тугу
Хей-аът тугу (, хийморь) — Төвүт бурган шажынында чиндимин чүктээн аът хевирлиг белги-демдекти (символну) чуруп, тариналар бижип каан дөрбелчин өӊнүг ама пөс.
Туран
Хасуттар биле гуннар үези
Хасуттар Хубсугул хөлдүң чоок кавызынга чурттап чорааннар. Төөгүде хасуттарны гуннар дээр. Кажан кыдаттар Хубсугул кавызын эжелеп кирип кээрге, гуннар соңгу чүкче дезипкеннер. Оларның кол чүък-коъжу шарылар сөөрткен эмге-хаяжок тергелер турган. Гуннар хонар дээн черинге доктаап туруптарга, кандыг-даа хову-шөл сыңмастай бээр турган. Чорза-чорза, гуннар Өөк-Туран ыйгылаажынга чеде берген. Аңаа чурттап турган хаса аймакты оон кызып үндүрүпкеннер. Олар ам кол аймак апарган. Гуннар-биле чергелештир маады аймак база бодарап турган. Эртемден Б.Д. Бузур-оолдуң тайылбырлааны-биле алырга, маады деп сөс ийи гун сөстен укталган бооп турар. Моо - инек (шары), ди - терге. Ынчап кээрге, маады дээрге терге сөөрткен шарылыг кижи дээни ол. Маады аймааның салгалдары амдыгаа дээр Бии-Хем девискээринде чурттап чоруурлары ол ыйнаан.
Ирхина, Валентина Васильевна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Хей-аът тугу
Хей-аът
Хей-аът (төвүт: лунгта, моол: хийморь) - бо белги-демдекти (символду) кижиниӊ камгалакчы күжү азы амы-тынныӊ күжү деп санап турар. Бурган (Буддажы) шажынында Амы-тынныӊ күжүнүӊ белги-демдээ чиндимин (күзелдер боттандырып, аас-кежикти болгаш сайзыралды чедирип турар эртине) чүктээн аът болуп турар. Күштүг, бүрүн бүдүштүг хей-аът тугу турда бүгү херектер чедиишкинниг болгаш кижиниӊ кадыкшылы баксыравас.
Ирхина, Валентина Васильевна
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:СЭКП XXVI съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Туран
Дөзү
Т Т
Хей-аът тугу
Хей-аът
Хей-аът деп билигниӊ адынче кирип турар «хей» деп сөс агаар-биле харылзаалыг болгаш кижиниӊ тыныжын илередип турар, болгаш бурганчы билиглерде прана-биле (тын-биле) холбаап турар. Бурганчы (Буддажы) билиглерде кижиниӊ праназы амы-тын күжү-биле харылзаалыг.
Хей аътты беш кижиниӊ мага-бодунуӊ болгаш өртемчейниӊ магабуттарын (эге элементилерин) илередип көргүзүп турар беш кол өӊ-биле дарзыктарда (тукчугаштарда) чуруп турар. Ынчангаш ол дарзыктарда хат-салгынга таварышканда ажылдап салдар чедирер тариналарны бижип турар. Мындыг таварылгаларда азыпкаан кижиниӊ күчү-шыдалы көдүрлүп, көвүдеп эгелээр.
Дарзыктыӊ ортузунда аътты, булуӊнарында пар, арзылаӊ, хаан-херети биле улуну чуруп каан. Бо тынныг амытаннар бүрүзү беш кол магабуттарныӊ кайы-бирээзиниӊ тодаргай хемчээл-делгеминде чоруп турар.
Пар ыяштар аразынга арга-арыгда чуртап турар болгаш бурганчы чурагайда (буддажы астрологияда) агаар азы хейниӊ магабудун илередип турар. Төвүттүӊ харлыг арзылаӊы чер-довурак магабуттуӊ эӊ-не мөөӊнээн алыс ужурун илередип турар Делегейде эӊ бедик Хималай даглар кырында чурттап турар болгаш чер азы довурактыӊ белги-демдээ болуп турар. Хаан-Херети дээрге чер-суг ээлерин илередип турар, думчуунда чылан ызырып алган кылдыр сиилбип чуруп турар илби-шидилиг куш-дур. Ол от магабутту илередип турар. Ынчаарга улу ужуп турар-даа болза сугда чурттап турар болгаш суг магабутту илередип турар.
Дөзүк
http://dazan.spb.ru/buddhism/symbols/kon-vetra/
Х Х У У Х
2019 чыл
2019 чыл – бистиң эраның 2019 дугаар чылы. 365 хонуктуг хабан чылы.
2019 (две тысячи девятнадцатый) год по григорианскому календарю — невисокосный год, начинающийся во вторник. Это 2019 год нашей эры, 19 год 3 тысячелетия, 19 год XXI века, 9 год 2-го десятилетия XXI века, 10 год 2010-х годов.
Резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 2019 год объявлен Международным годом периодической таблицы химических элементов (International Year of the Periodic Table of Chemical Elements).
Год театра в России.
Смотрите также
Аңгылал:Үе Аңгылал:2019 чыл Аңгылал:Чылдар
Гагарка
Гагарка (ийиги а узадыр адаттынар) – соңгу чүкте улуг эвес өдүрек хире далай кужу.
Бай-Тал
Бай-Тал - Тываның Бай-Тайга кожууннуң бир сумузу. Ол Тээли суурдан мурнуу чүкте 16 км ыракта
Гагарка
Дөс
Г
Бай-Тал
Тус чер
Тус координаталары: 50°54'35"N  90°3'30"E
Чон
Чурттакчы чонунуң саны 2157 кижи (2015ч).
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Чиик атлетикага Россия Чемпионады — Бүрү Россияның чиик атлетика федерациязының (БРЧАФ) биле Россия Федерациязының спорт яамызының эрттирип турар маргылдаазы.
Бай-Тал
Төөгү
«Бай-Тал» деп ат кайыын тывылганыл?
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Российжи хаанныг күрүнениң Чемпионаттары
Бир дугаар Российжи хаанныг күрүнениң чиик атлетикага Чемпионады 1908 чылда Санкт-Петербургка болган. 1917 чылга чедир 9 чемпионат эрткен, сөөлгүзү 1916 чылда эрткен.
Бай-Тал
Төөгү
Онзагай чараш бойдус чурумалдыг ак-көк Хемчиктиң эң-не бажында суурунга Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал сууру хамааржыр.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
РСФСР Чемпионаттары
Чемпионаты РСФСР часто совмещались с Чемпионатами СССР.
Первый чемпионат страны (РСФСР) по лёгкой атлетике состоялся в 1922 году в Москве на стадионе ОЛЛС. В нем участвовало 200 спортсменов из 16 городов и районов страны. Второй — там же в 1927 (уже ОППВ).
Бай-Тал
Төөгү
Бай-Тал суур Бай-Тайга кожууннуң барыын талазында турар. Суур соңгу-чөөн талазындан Тээли, чөөн болгаш мурнуу-чөөн талазындан Шуй, соңгу чүгүнден Кызыл-Даг, соңгу-барыын талазындан Кара-Хөл суурлар база барыын талазындан Алтай Республика-биле кызыгаарлажып чыдар. Ооң девискээринде, Тывада бедии-биле ийи дугаар черде турар Мөңгүлек тайгазы  (3485м.), делегейде ат-сураа билдингир Шивилиг аржааны турар.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Россия Федерацияның Чемпионаттары
Чемпионат России по лёгкой атлетике проводится один раз в год летом на открытом стадионе кругом в 400 метров в городе, утвержденном Президиумом «Всероссийской федерации лёгкой атлетики». Соревнования являются отбором в сборную страны на Чемпионаты Мира, Европы, Олимпийские игры и другие международные соревнования.
Бай-Тал
Төөгү
Шаанда суурнуң девискээринге талдар дыка хөй болгаш шыргай турган. Кодан чылгы, хой киргеш тывылбайн баар. Мындыг кожамык бар: Хөй-ле чылгы изи киргеш, Чиде берген Бай-ла-Талды. Кодан чылгы оъттап киргеш, Көзүлбейн баар Бай-ла-Талды. Ынчангаш талдар хөй болганы-биле Бай-Тал деп адаан.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Оран-сава иштинге чиик атлетикага Россия Чемпионады
Чемпионат России по чиик атлетика в помещении проводится один раз в год зимой на закрытом стадионе (манеже) кругом в 200 метров в городе, утвержденном Президиумом «Всероссийской федерации лёгкой атлетики». Соревнования являются отбором в сборную страны на Чемпионаты Мира в помещении, Европы и другие международные соревнования.
Бай-Тал
Сураглыг кижилер
Николай Өскеевич Өлзей-оол - 1916 чылдың февраль 20-де Бай-Тал сумузунуң Шындазынга бөдүүн араттың өг-бүлезинге төрүттүнген. Тыва театрнын үндезилекчизи РСФСР-нин алдарлыг артизи, Тываның Улустуң артизи.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Даштыгаа Россия чемпионаттарының рекордтары
Дараазында түңнелдер төөгүде Россияның эң эки чайгы чемпионады болуп турар.
Оран-сава иштинге Россия чемпионаттарының рекордтары
Дараазында түңнелдер төөгүде Россияның эң эки кышкы чемпионады болуп турар.
Бай-Тал
Сураглыг кижилер
Дмитрий Энешович Очур - 1926 чылдың январь 20-де Хемчик-Бажының Кара-Чода деп черге малчын арат Энеш Иргиттиң өг-бүлезинге төрүттүнген. Талантылыг цирк артизи, Англияга «Чиңге демирниң хааны» бедик атты алган. Тываның, Якутияның алдарлыг артизи, тыва цирктиң тергиин үндезилекчизи.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Эр кижилер
* Дүжүрген дисциплиналар
Бай-Тал
Сураглыг кижилер
Хүргүлек Байсклаңовна Конгар - 1924 чылдың май 15-те Хөл сумузунуң Хөл-Бажы деп кыштагга төрүттүнген. Россияның, Тываның чонунуң алдарлыг артизи, «Күш-ажылдың шалыпчызы» орденниң эдилекчизи, «Тываның айлаң кужу» аттың эдилекчизи.
Борис Баадаңович Чюдюк - 1925 чылдың январь 7-де Бай-Тал сумузунга төрүттүнген. «Күш-ажылдың Кызыл Тук» ордениниң эдилекчизи, Улус өөредилгезиниң тергиини, чогаалчы, башкы.
Константин Чанзанович Тоюӊ - 1926 чылдың апрель 22-де Бай-Тайга кожууннуң Хөл сумузунуң девискээри Үстүү-Чиңге-Даг деп кыштагга төрүттүнген. Чогаалчы,шүлүкчү, композитор. Ооң адын мөңгежидип Бай-Тал сумузунуң бир кудумчузун адаан.
Куулар Дарыяа Намзырай уруу - 1924 чылда Бай-Тал сумузунуң Шивилиг деп каас-чараш бойдус чурумалдыг черге, бөдүүн арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкен эки турачы тыва он кыстарның бирээзи. «Ада-чурттуң дайынынга киржилгези дээш» деп орденниң, «Дидим чорук» деп медальдың, ТАР-ның Күш-ажыл ордениниң эдилекчизи.
Николай Салчакович Конгар - Бай-Тал сумузунуң Хемчик кыдыы Хыйыг деп черге, 1940 чылдың  сентябрь 10-да Салчак Доскааар оглу Конгар биле Салчак Чанзан уруу Сержиңниң өг-бүлезинге дун төлү болуп чаяаттынып төрүттүнген. ТР-ниӊ алдарлыг башкызы, дыка хөй өөредилге номнарыныӊ автору, Улус өөредилгезиниӊ тергиини, ТР-ниӊ Ордениниӊ эдилекчизи. Н.С.Конгарның ады-биле Бай-Тал ортумак школазын адаан.
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Херээженнер
* Дүжүрген дисциплиналар
Хей
Хей (Газ):
Чиик атлетикага Россия Чемпионады
Ссылки
Аңгылал:Чиик атлетикага Россияның Чемпионаттары
Бай-Тал
Сураглыг кижилер
Кима Биче-ооловна Март-оол - 1936 чылдың август 11-де Бай-Тал сумузунуң Мешкен-Хөлге төрүттүнген. Улустуӊ башкызы, педагогика эртемнериниӊ кандидады, доцент, ТР-ниӊ «XX вектиӊ кижилери» деп номда ады кирген.
Сайлыкмаа Салчаковна Комбу - 1960 чылдың декабрь 12-де Бай-Тайга кожууннун Бай-Тал суурга  төрүттүнген. Шүлүкчү, очулдурукчу, башкы, филология эртемнериниӊ кандидады, Тыва Республиканыӊ болгаш Россияныӊ Чогаалчылар Эвилелиниӊ кежигүнү, Россия Федерациязының Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Бүгү-россияның чогаалчыларының «Россияның литература фондузу» хөй-ниити организациязының Тыва регион салбырының  консультантызы.
Чоок кавыг
ШИВИЛИГ – чүгле Тывада эвес, а Россияда база талыгыр чурттарда билдингир аржаан. Ол Оргу-Ыяш тайгазының чүрээ. Ында Мугур-Шивилигниң, Дөргүн, Чүрек, Шарлан аржааннарындан аңгыда, Эзим-Бажында, Чылгы чайлааның чоогунда, эң соок аржааннар база бар. Шивилиг девискээри черден аттыгып үнүп чыдар кара суглар-биле  байлак ораннарның бирээзи. Ооң эзимнеринде кат, тоорук, аяңнарында болгаш чиримнеринде бөрү, хүлбүс оъттарындан эгелээш, ангина аарыын эмнээринге, хан базыышкынын чавырылдырарынга дузалаар эм-таң оъттар-ла долу. 2010 чылда Шивилиг аржаанында турисчи база ажыттынган.
Кара-Чода! Кайгамчык чараш хая. Хөй чылда бойдустуң туруп келген тураскаалы. Бо даг Бай-Тал суурдан 18-20 км ыракта, шапкын Хемчиктиң унунда турар. Шаг-шаанда, бо дагга аажок улуг, күштүг черлик кижи чурттап турган. Молдурганы колдуктапкаш, дагны өрү таваар кылаштап үне бээр, ол маннап чорда көөрге, чодазының дүгү хадып чоруур, ол кижиниң ады-биле бо дагны Кара-Чода деп адаан.
Мешкен-Хөл - Бай-Тал суурдан ырак эвесте, Шивилиг аржааны баар орукта, долгандыр даглар бүзээлээн, суу дусталчак, кужурланчак, кыдыын дургаар кулузуннар каастай үнген, адаанда кештинмес малгаштыг хөл.
ШЫНДАЗЫН аржааны Бай-Тал суурнуң элээн үстүнде, Хемчикче көрүнген чалым хаяларның аразындан сыстып үнүп чыдар аржаан болур. Сөөк-даяк аарыгларынга, нерви системазын быжыктырарынга таарымчалыг аржаан. Чартыктап аараан кижилер келгеш, буянныг аржаанның дузазында даянгыыштарын, колдуктааштарын каапкаш чанып турары хаая эвес.
Эр-Хиндии, Кыс-Хиндии. Шак мындыг онзагай аттыг черлер Бай-Тал суурнуң девискээринде турар, аттыг-сураглыг Шивилиг аржаанының чоогунда. Эр биле кыс кижиниң чаяалгазы ышкаш боду бүткен даштарны чанындан көрген улус элдепсинип магадаан турарлар. Ажы-төл чаяар чаяалгазы орайтап турар улуска кончуг-даа дузалаар. Улус ол ыдык даштарга чалбарып, тейлеп, аас-кежиин дилеп, буян-кежиин четтирип турарлар.
Дөзү
Б Б
Үн (Физика)
Өске бүдүмелдерге
Үн болза чүгле агаарга (хейге) эвес, а плазма, суук болгаш кадыг бүдүмелдерге чалгып болур. Чижээ: чаныңарда турар бар чүнү-даа болза соктаптыңар. Дыгыйы улуг бүдүмелдерге ооң дүргени улуг болур. Ынчангаш үн дыгыйы эвээш хейге оожум тараар.
Бистиң тынып турар агаарывыска ортумак хемчээлдиг турда үннүң дүргени – 340 м/с.
Йӱквесештмаш
Термин йӱк оҥартыш терминаций эре синонимлан шотлалтын лӱшкымаш. Тиде кечын йӱк-йӱан шижтарымашым пӧлемлаште лӱшкымӧ деч аралымашке, утларакшым автомобильлаште шургымо нерген мутланымаште кучылталтеш.
Дөс
Ү Ү
Аккорд
Аккорд - каттай алган 3 азы 3-тен ковей алган уннер.
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Хөгжүм
Казыргылыг кудуктуң кыйгызы
«Казыргылыг кудуктуң кыйгызы» — проза-шүлүктер чыындызы.
Сөөлгү үеде билдингир апарган чогаалчы: шүлүкчү, прозачы, шии бижикчизи, очулдурукчу — Эдуард Мижиттиң проза-шүлүктериниң чыындызы номчукчуну ханы угаашкынның, өскерлип, хуулуп турар онзагай бодалдар болгаш хөөннерниң, тывызык, дорт харыы тывылбас айтырыгларның делегейинче чалап турар. Авторнуң соондан эдерери номчукчу кижиге солун болгаш өөредиглиг, оттуруушкуннуг болгаш тывыштыг.
Дөс
К К
Горький аттыг автомобиль заводу
Горький аттыг автомобил заводу (кысказы-биле ГАЗ) — совет болгаш российжи автомобиль тудар бүдүрүлге, Россияда чиик, чүък сөөртүр чиик автомобильдерни, биче автобустарны болгаш дайынчы техниканы эң улуг бүдүрүкчүзү.
Чон чугаа кырынга газик деп орук далдавас чиик майнаны адаар.
Моол дыл
Моол дыл ( mongɣol xele, монгол хэл) – моолдарның дылы, Моолдуң күрүне дылы. Кол диалектизи-биле калга-моол азы калга дыл деп болганчок адаар. Моолдуң национал дылы кылдыр калга диалект үндезини-биле Моол арат хувискаал (1921) соонда тургустунуп эгелээн. 1943 чылдан эгелээш – кириллица бижиинге үндезилеттинип алган.
Моол дылдың шынарлары
Калга-моол диалект (азы дыл) литературлуг нормалыг база Моолдуң күрүне дылының статузун алган. Ол дылда чугааланып турар улустуң саны – 2,3 сая кижи (1995). Калга диалект моол дыл диалектилериниң төп бөлүүнче кирип турар. Ооң-биле чергелештир база чөөн биле барыын бөлүкке тускайлап турар. Диалектилер колдуунда фонетиктиг байдал-биле ылгалып турар.
Моол дылдарның бөлүү
Калга-моол дыл, моол бижимел дылы-биле катай моол дыл аймаанче кирип турар. Ол аймак дараазында бөлүктерге чардынып турар:
Моол дыл болгаш кириллица
Моол дылда 35 үжүк бар.
Дөзүглел
Аңгылал: Дылдар Аңгылал: Моол
Дүжер-меде хмель хевирлиг
Дүжер-меде мель хевирлиг (Люцерна хмелевидная, Medicágo lupulina) - Бобтар (Fabaceae) өгбезиниң дүжер-меде үнүштүң чаңгыс чылдыг 10-40 см бедик хевири. Эм кылдыр ажыглап турар.
Тодарадылгазы
Бедии 10-40 см. Чаңгыс чылдыг үнүш. Бүрүжүгештери чиңге, калбак-дедир чуурга хевирлиг. Чечектери бичии (тугу 2 мм хире узун). Бобтары бүүрекчигеш хевирлиг, чаңгыс үрезинниг.
Өзер черлери: Кургаг шыктарлыг ийлер, кужурларлыг шыктар, элезиннер, чыдымнар, ховулар, даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар.
Хереглеттинер чүүлдери: сигени.
Чечектелири: июнь-август.
Белеткээр үелери: июнь-август.
Ажыглаары
Кургадып каан чечектерлиг сывын нерви аарыгларында мага-бот оожургадыр чүүл кылдыр ажыглап турар. Сугга хандылап алгаш, ижип эмненир.
Дөзүк
Аңгылал:Үнүштер
Куб
Куб-шын хөй кызыгаарларлыг, кызыгаар бүрүзү дөрбелчин хевирлиг. Кубтуң шупту кыдыглары дең.
К
Быштак
Быштак – тыва улустуң база өске-даа чоннарның чиир чеми. Быштак болза ак чемнерге хамааржыр. Тыва чоннуң ёзузунда болза быштакты дагылганың сүзүктүг чеми деп адап турар. Тывалар кожуун бүрүзүнде быштакты кылып турар. Быштактың даштыкы хевири болгаш кылып алыр аргалары кожуун бүрүзүнде аңгы-аңгы болуп турар. Башкы сүттү хойтпактап алган соонда хойпакты кылыр аргалыг болур.
Буга бажы, ыяш бажы, бай ыяш, тел ыяш, хам ыяш, Таңды дагаан черлерге быштакты албан апаар. Бир калбак ыяш кырынга быштакты салгаш, дагылгалыг черге салып каар. Дагылга кылган черге хамнаан хамнар ол быштакты оран ээзи четтирип турар кылдыр алганырлар. Бурун шагда төрелдежип-аалдажырда, бир хап быштакты албан белеткеп алыр турган.
Быштакты кылыры
Быштак кылыр дээнде, пашка сүттү хайындырыптар. Колдуунда сагган сүттү дораан хайындырыптарга, тергиин амданныг быштак болур. Өремелеп каапкан сүттү хайындыргаш, быштак кылырга арай чорбалаң быштак болур. Пашта хайнып турган изиг сүттүң кырындыва таракты азы хойтпакты кудуптарга, дораан итпектели бээр. Ол итпекти тускай даарап алган кеден хапка сарыг-суун шүүреп алгаш, ийи калбак ыяш аразынга ол-ла хапка итпекти салыптар. Калбак ыяш кырынга улуг дашты базыргаш салыптарга итпектиң сарыг-суу сызылгаш, калбавыргай быштак апаар. Чаа сагган сүт-биле кылган быштак сүтсүг болгаш чаагай амданныг болур.
Дөс
Б
Ээжегей
Ээжегейни кылыры эң-не бурунгу арга болур. Пашта хайнып турган изиг сүтче таракты азы хойтпакты кудуптарга, сарыг-суглуг итпек апаар. Ол итпектиң сарыг-суун соолдур хайындыргаш, оортан ээжегей кылып алыр. Бир чамдык кижилер сарыг-суун аксып каапкан итпекти калбак-калбак кылдыр аңгылай-аңгылай үскүлээш, шары кежиниң кырынга чаткылааш, изиг хүнге кадырып алыр. Сүдүн чая сүттээн ээжегей ажывас боор.
Үнелиг кижи чуртталгазы
Үнелиг кижи чуртталгазы
Үнелиг кижи чуртталгазы 18 демдектиг болур ужурлуг: 8 хосталга болгаш 10 эптиг байдал.
8 хосталга
10 эптиг байдал
Дөзү
Ү Ү Ү
Лопсаң, Салчак Сотпа оглу
Лопсаң Салчак Сотпа оглу (Лопсан Салчак Сотпаевич) (1909-1965чч) – тыва дылдың, бижиктиң баштайгы эртем шинчээчилериниң аразында билдингир, сураглыг кижи.
Намдары
Лопсаң Салчак Сотпа оглу 1909 чылдың апрель 5-те Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Дагга ортумак шыдалдыг, хөй ажы-төлдүг араттың өөнге төрүттүнген.
Эртем-билии
Ол 12 харлыг турда бижикке өөредир дээш ада-иези Көөп-Сөөк хүрээзинге аппарып киирип каан. 3 чыл өөренгеш, оон чорупкан. Кызылга нам сургуулунга моол бижикти, санның дөрт бөдүүн аргазын, география, политбилигни өөренген.
1927 -1931 чылдарда Чөөн-Чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ) өөренген.
Ажыл-чорудулгазы
1929-1930 чылдарда Тыва национал бижиктң төлевилелин кылып турган комиссиянң ажылынга КУТВ-ниң бөлүк студентилери – Салчак Лопсан, Сат Бугажык, Николай Товарищтай, Даниил Данзын-оол идекпейлиг киржип турганнар. 1930 чылдың май айда төлевилел бижикти, чаа номнарны Тываже эккеп чораан экспедицияның хелемечизи кылдыр Лопсан Салчак ажылдаан. КУТВ-туң проректору Л.Д. Покровскийниң башталгазы-биле 1931 чылда КУТВ-ни дооскаш чанып келген.
1932 чылда баштайгы "Тыва-орус тойул бижии" (словарь) тургузуп, парлап үндүрген.
Тыва бижикти латинчиткен алфавиттен орус алфавитче шилчидер дугайында илеткелди эң баштай ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Ленинградта Дыл болгаш угаан-бодал институдунга 1941 чылдың июнь айда кылган.
Репрессияга таварышканы
1949 чылда ону СЭКП-ти кежүгүнүнден «буржуаз-националистиг болгаш намның ажылынга дүүшпес чугаалары дээш» үндүрген. Оон эгелээш ону кайнаар-даа ажылче киирбьейн турган. Реалбазага хлеб быжырар черге кирип ажылдай берген. Өг-бүлезинге халалыг улуг хилинчек-човулаң эгелээ, 1955 чылга чедир үргүлчүлээн. 1955 чылда ону катап СЭКП кежүгүнүнге киирген, Шын солуннуң литературлуг ажылдакчызы, очулдурукчу кылдыр хүлээп алган, ынчалза-даа эртем ажылынче ону ооң соонда чагдатпаан. ССРЭ-ниң журналистер чөвүлелиниң кежигүнү болган.
Дөзү
Аңгылал:Эртемден
Кубизм
Кубизм - уран чурулганың бир модернистиг талазы, ол бирги черже иштики дүрзүнү чогаадып кылырын болгаш ону дески черге чуруп, геометриктиг фигураларның дузазы-биле көргүзери (куб, конус, төгерик).
Кубизмниң тыптып келген чылын 1907 чыл деп санап турар. Ол чылын аныяк чурукчу Пабло Пикассо бодунуң кубистиктиг чуруун чураан - "Авиньонские девицы". Кубизмниң кол төлээлекчилери - П.Пикассо, Ж.Брак, Х.Грис болгаш оон-даа өске алдарлыг чурукчулар оларның санынче кирип турар. П. Сезаннаның 1907 чылда выставказынга дараазында сөстер кубизмниң тыптып келиринге улуг идигни берген - "Бүдүштү цилиндр, шар, конустуң дузазы-биле тайылбырлаңар".
Шинчилекчилер кубизмниң төөгүзүнде үш кол чаданы ылгап турарлар: Кубизм делегейниң болуушкуннарының бөдүүн делгем тургузуун тып алырынга сорулгалыг турган: чуртталганың хөй хевирлии бөдүүн тригонометриктиг болгаш геометриктиг үлегерлерге кээп турган.
Кубистер шын болуушкуннарны чурувайын турарлар, а өске боттуг чүүлдү көргүзүп, эт-херекселдиң даштыкы овур-хевирин эвес, а тургузуун,архитектониказын, алыс ужурун чуруп турар.
Чангыс чурукта бир эдилелге хамаарышкан аңгы-аңгы бодалдар бар болуп турар (фас, профиль, трехчетвертный разворот...), чангыс эдилелдиң янзы-бүрү талалары көстүп турар. Кубистиг ажылдарда эдилел биле делгемниң аразында харылзааны сагывайын турар. Сырый болгаш аар эдилелдер деңзи чок аппарып турар,
Дөзү
Аңгылал:Философия Аңгылал:Чурулга Аңгылал:Уран чүүл
Хомушку, Чүргүй-оол Намгай-оглу
Чүргүй-оол Намгай оглу Хомушку (май 10, 1918 чыл - июль 10, 1978 чыл) — совет-тыва офицер, танкист, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры.
Намдары
Чүргүй-оол Намгай оглу Хомушку 1918 чылдың май 10-да Таңды-Тываның амгы Барыын-Хемчик кожуунунуң Хөнделең сумузунга төрүттүнген.
1943 чылдың май 20-де ТАР-ның эки турачыларының баштайгы бөлүү-биле фронтуже аъттаныпкан. Кезек үе иштинде Горький хоорайга тыва эки турачылар дайынчы белеткелин эрттирип турганнар. 1944 чылдың февральда тыва эки турачылар 25-ки танк полкузунче кирген болганнар. Ч. Хомушку Украинаның 2-ги фронтузунуң 52-ги шериинче кирген, 1944 чылдың февраль 25-де фронтуже үнүпкен. 1944 чылдың мартта 25-ки полку Бугск-Днестр халдаашкынының операциязынга киришкеннер.
1944 чылдың март 5-те Рыжановка биле Кобыляки суурларның чанынга дайзыннарның камгалалы үзүктелгенде экипажтың механик-чолаачызы турган Чүргүй-оол Хомушку танкызы-биле дайзынның талазынче шургуп кирген. Ийи шак дургузунда Ч. Хомушку бодунуң экипажы-биле удурланыкчыларның 35 солдадын, 3 танкыга удур чепсээн, 3 пулемёдун, 2 миномёдун узуткап каан. Кажан танкының командири балыглаткан соонда, Чүргүй-оол команданы удуртурун хүлээп алган.
Каш хонук эрткенде, Умань адаанга, Чүргүй-оол Хомушкунуң экипажы 24 самолётту болгаш 80 машинаны хоругдааннар, чүс ажыг солдатты база удурланыкчыларның офицерлерин тутканнар, оон улаштыр дараазында аткаарлаашкынче орукту ажыдып алганнар.
1945 чылдың март 24-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң айтыышкыны ёзугаар Хомушку Намгай-оглу Чүргүй-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Эки-турачы Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Газировка
Тыва чогаалда
Сен канчап, бичииңде, газировка садып бер дээриңге, садып бээр ийик мен... (С. Сарыг-оол).
Дөс
Г
Газогенератор
Газогенератор (ийиги а узадыр адаттыңар) – кадыг одаар чүүлдү кывар хейже шилчидер тускай дериг.
Дөс
Г Г
Конус
Конус – дески черден эртип турар, чангыс точкадан үнген каттышкан херелдерлиг хевир.
К
ВКонтакте
' ' 'ВКонтакте деп сайт дугайында' ' '
ВКонтакте — үндүр чугаалаарынга болгаш дыңнакчыларын тып алырынга дуза кадар четкиде проект. Элбекшилдиг солун улус-биле чугаалажып болур силер азы өңнүктериңер-биле база чоок кижилериңер-биле харылзаа тудуп болур силер.
ВКонтактениң салган сорулгазы — четкиге чугаа кылырының үргүлчү тура дүшпейн амгы үеге ёзулуг дүүшкек, дүрген база эстетиктиг  аргазы болуп артары.
Чаа медээлер дугайын мынаар бижидип алгаш билип ап болур силер: |страницу Команды ВКонтакте.
Кымга кылганыл
ВКонтакте — Улуг четкиниң орус дыл кырында эң-не хөй улус кирип турар чери болуп турар. ({link_stats}LiveInternet{/link_stats}).
Харылзаа
Сайт-биле бергедээшкиннер тывылган болза, бээр | Деткимчеже дыңнадыңар» Бир эвес сайтче кирери база айтырыг салыры болдунмаза, бо адресче бижиптер силер: {link_tech}
Кады ажылдажылга талазы-биле айтырыгларда: {link_coop} Пресса төлээлеринге: {link_press} Реклама айтырыгларынга: {link_ads}
Юридиктиг адрес: ''ООО «В Контакте», Санкт-Петербург, Тверская куд., б. 8, лит. Б''
Эргеттеннерге
ВКонтактениң арыннарында Силерниң автор эргелериңер үреп турар чогаалдар бар болза, |тускай форма долдургаш, сайттың удуртулгазынче хомудал чоргузуп болур силер.
|Формаже шилчир »
Харылзаа операторлары
Боттарының садып алыкчыларынга ВКонтактеде трафик алыксап турар харылзаа операторларынга |бистиң пирингилиг политикавысты тайылбырлаан документ белеткеп каан бис.