cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Санчы Кызыл-оол Донгакович
Салым-чаяан, ажылдар
Имиртиңде ойнай бээрим Ийи-ле хылдыг игилимни Иштик хемге үнү үнер Ийге, катка сыңышпайн баар
Караңгыда ойнай бээрим Каң-на хылдыг допшулуурум Кашпал хемге ыры дола Хая-дашка чаңгыланыр
Хараганныг Дус-ла-Дагга Карбап чеддер Кара-Хүрең Хаяа-дашты Өвүр черже Каңзы-ла ойнаар сыгыт ырым
Ховужуктуг Дус-ла-Дагга Колдамнадыыр Челер-Хүрең Хорум-даштыг Өвүр черге Хостуг эдер хөөннүг боостаам
Өг-бүле
Кызыл-оол Доңгакович – 6 уругларның ачазы. Оглу Беженбил адазының салым чаяанын дөзеп алган, лауреат атка четкен. «Тыва» ансамблинге ажылдап чораан. Кызыл-оол Доңгаковичиниң аян-хөөнү-биле хөөмейлээр сыгыртыр оолдар: Сергей Куулар (Гран-При, Венгрия, 1974ч.), Улустуң хөөмейжизи Герман Куулар, Геннадий Тумат, Геннадий Чаш, Николай база Валерий Монгуш алышкылар.
Хөгжүм, ыр
Хөөмей, сыгытты үдээр дериглиг херекселдерни – игилди, бызаанчы, лимбини, чадаганны Кызыл-оол Доңгакович боду чогаадып, каастап кылып алыр чораан. Дошпулуур, гитара, мандолинага база эки ойнаар. «Кара-Дуруяа ужуп-ла келгеш» деп ырлап тургаш, сыгыдын ол дошпулуурга күүсеткен. Игилди ол хаая-хаая сагыш-сеткили дүвүреп, сарыналы берген үезинде тудуп алгаш, ындынналдыр хөөмейлеп, сыгыртыр чораан. Ооң ындыг үелерин авазы эндевес чораан. «Игил үнү» деп игилге тураскааткан сагыш-сеткилди уяарадып келир хөөмейи тыва радионуң «алдын» фондузунуң шыгжамырында бар.
Санчы Кызыл-оолдуң чырык адынга тураскаадып, чогаалчылар Олег Сувакпит, Владимир Серен-оол, Николай Куулар, Николай Ооржак, Владимир Донгак, Мадон Монгуш, Эдуард Доңгак болгаш өскелер-даа шүлүктерни бижип, радиорепортажтарны кылгылаан. 1989 чылдың чайынында 60 харлаар юбилейин уткуштур республика чергелиг «Чоза хемниң ыраажызы» деп хөөмей-сыгыт көрүлдезин эрттирген. Байырлалга Тыванын ангы-ангы булуннары Бай-Тайга, Сүт-Хол, Чөөн-Хемчик, Эрзин, Улуг-Хем кожууннардан, Кызыл хоорайдан уран-талантылыг, ат-алдарлыг хөөмейжи-мастерлер Маржымал Ондар, Геннадий Чаш дээш, ансамбльдерден “Тыва”, “Мөнгүлектиң сыры”, “Буланныгның эдискизи”, “Кара-Дуруяа”, “Чадаананың аялгазы” өскелери киришкен.
Дөс
С
Будда чүнү өөредип турганыл?
Будда чүнү өөредип турганыл?
Будданың суртаалдап турганы чүдүлге-сүзүглелдиг кыйгырыының чүрээнде Ыдыктыгларның Дөрт Ачылыг Чаагай Шыннары туруп турар. Оларда мынчап бижээн:
Будда чылдагаанның болгаш түңнелдиң (үүлениң, карманың) хоойлузун онзалап айыткан. Мага-боттуң, чугаа – домактың болгаш угаан-медерелдиң бүгү хөделиишкиннери тодаргай түңнелдерлиг болурун ол хоойлу онзалап, демдеглеп турар. Буянныг үүлениң соонда чаагай, тааланчыг түңнелдер келир азы кижи аас-кежикти медереп, билип каар. Нүгүлдүг хөделиишкин човулаңны тывылдырар. Кылдынган үүлелерниң түңнелдери бо амыдыралдында дораан-на илереп келбейн барып болур, оларның түңнелдери келир чуртталгаларының кайы-бирээзинде илереп кээп болур. Буддизмни хүн-бүрүде амыдыралга ажыглап тура, ораннарда бүгү амылыг амытаннар човулаң көрүп турар, амытан бүрүзү човулаң күзевейн турар болгаш аас-кежикти чедип алыксап турар деп чүвени угаап-медереп турары кижиге дыка чугула болур. Будданың бойдустан чаяаттынган байдалы бүгү амылыг амытаннарга дөмей болуп турар болгаш амытаннар шуптузу Будда ышкаш Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыр аргалыг болуп турарлар деп Будда өөредип турган. Боду ыдыктыг байдалды чедип апкан болгаш бодунуң арга-дуржулгазының үндезининге Арыг Угаанның Чырык Байдалын канчаар чедип ап болурунга өөредип турган. Өөредигни шын шиңгээдип апкан кижи бүрүзү Будда байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип аптар.
Чамбы-дипте янзы-бүрү човулаңнар бар. Ону дыка делгереңгей тарай берген “Очалаңның хүртүзү” деп чурук көргүзүп, тайылбырлап турар. Ол мынчаар көстүр: ортузунда турар төгерик катап-катап чаяаттынып турар чуртталганың дескинчээн көргүзүп турар;ол төгерик дугуйну коргунчуг амытан - Өлүмнүң Ээзи аажок күштүг кылдыр так тудуп алган турар. Төгерик беш (чамдыкта беш кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын кадып каан болур) азы алды (чамдыкта алды кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын ийи чарган болур) кезектерге чардынган болур, олар күзелдер ораннары болур алды делегейлерни демдеглеп турар.
Дөс
Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012
Эмчи
Эмчи - эрте-буруңгунуң мергежили. Оларның эртемин Медицина (Эмнээшкин) дээр. Медицинаның төөгүзү - эмчилерниң төөгүзү болур.
Эртеминиң төөгүзү
Медицинаның төөгүзү буруңгу Египет, Рим, Индия, Кыдат, Япониядан укталган. Римге ол эртем дүрген сайзыраан. Медицинаның адазы Гиппократ медицина эртемин "философчу ёзу-биле Бурганга" деңнеп көрген. Анатомияның эң баштайгы өөредилге ному 1326 чылда чырыкче көстүп келген, ону Болонск университединиң магистр башкызы Мондильо де Луцца бижээн. Ону кайгамчыктыг чедиишкин деп санап турар.
Эмчиниң салымы
Эмчилерниң мергежили белен эвес, кандыг-даа байдалга тургаш, акша-шалыңы чеже-даа куду болза, олар ажылын соксадырын бодавас, дүжүнге безин кирбейн чоруур. ынчы, ачы-буянныг, сагыш човаачал, кичээңгейлиг, кээргек болурунуң дугайында Гиппократтынң даңгыраа ийи чүс ажыг чылдар иштинде өскерилбээн. XX чүс чылдың төнчүзүнде бүгү делегейниң эмчилер конгрезинге чаңгыс домак немешкен:  "Бүгү чуртталгам иштинде өөрениримни даңгыраглап тур мен" .
Дөзүк
Э Э
Чочак-тараа
Чочак-тарааның чемижиниң тургузуунда, крахмал — 77—83%, үс — 8—10%, витаминнер — В1, В2, В6, Д, С, Е, К, эфирлиг үс болгаш никотинниг, пантогенниг, уксустуг кислоталар, виноградтыг чигир, спирт болгаш оон-даа өске чүүлдер бар. Чочак-тарааның далганын хлеб аймаа, булочкалар кылырынга хөй-хөй чурттарда ажыглап турар. Ооң үрезинин хөй нуруузунда мал чемгереринге хереглеп турар. Чочак-тараа организмде ханның холестеринин эвээжедир шынарлыг. Чеми быжа бергенде ооң ортузунда өзээн кургаткаш, янзы-бүрү аарыгларга ажыглап турар. Ол өзектиң тургузуунда ситостерин, стигмастерин, үс, эфирлиг үс, ажыг гликозидтиг оон-даа өске бүдүмелдер база С болгаш К витаминнер бар. Өзээнден алдынган эм чүүлдерни сидик элбедиринге, баарның, өттүң, сыңыйның дегдириишкининге болгаш бүүрек дашталыышкынын эмнээринге хереглеп турар. Хайындырган суун (10 г өзек кескиндизин чартык стакан соок сугга ургаш, баалыңныг азы шил савага аксын дуглааш, кошкак отка 30 мин. хайындыргаш, соодар) бир хүн 3—4 шак болгаш-ла улуг омааштап 2— 3 катап ижер.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Төре-Хөл
Төре-Хөл (моолдап Төре-Нуур) - «Убса - Нур ыйгылаажынын» «Цугээр элс» деп кластерлиг девискээринде, даш - кожээлер, базырыктар, «сыын даштары» - биле байлак, улустун дыштаныр чери. Эрзин. Төөгүзү Улустуң чугаазы-биле алырга шаанда бир тыва малчын чораан, ол черниң черинге чоруп чорааш мунуп чоруур аъдын чидирип алган, даң хаязы адып турда ол оттуп келгеш хөлдүң баарынга баргаш кыйгырган- "төрээ", "төрээ" деп.
Төре-Хөл – Тываның кайгамчык чараш, улуг хөлдериниң бирээзи. Ол «Убса-Нур ыйгылаажы» заповеднигинге хамааржып турар. Төре-Хөл республиканың мурнуу чүгүнде, Эрзин суурдан 19 км черде, кожавыс Моолдуң кызыгаарында чыдар. Хөлдүң узуну 16 км чедип турар, калбаа – 3 - 4 км, а ханызы – 4 - 5 км. Далай деңнелинден бедии – 1148 метр.
Ооң чоок - кавызын долгандыр алдынналып чыдар элезинниг хову ону онза хевир киирип чыдар. А Эрзин суурдан Төре - Хөлче чоокшулап олурарга, тоолзуг болгаш кайгамчык чараш даглар чурумалдыг бойдузун улам каастаан ышкаш бир тускай хевирлиг апарган чыдар. Келген аалчылар ол дагларның чаражын магадап, бойдус­туң чаяаганы катаптаттынмас хевирлерин кайгап ханмастар.
Чайның кончуг изиг агаарының температуразы 32 градус чедип турда, хөлдүң суу 21 градус чедир чылый бээр. Төре - Хөлге чаңгыс катап дыштанып барган улус ону сонуургап база катап аңаа келир күзели чайгаар-ла тыптып келир. Ол келген аалчыларының сонуургалын каас - чараш чурумалы - биле хаара тудуп, оттуруптар сорунза күштүг.
Т Т
Выключатель
Выключатель (а узадыр адаттынар) – электри тогун кыпсыр болгаш өжүрер херексел, өжүрүкчү.
Дөс
В
Сат
Сат - тыва аймактарның бирээзи.
С С С
Болчукчу
Тодарадылга
РФ КХЧД-ниң (Россия Федерациязының Кеземче херээ чорудулгазының дүрүмү) 49-ку чүүлүнүң 1-ги кезээ-биле:
Төөгү
Болчукчу — бурун шагда тывылган мергежил.
Болчукчу дугайында фильмнер
Дараазында фильмнер болчукчу дугайында тырттырган.
Б Б Б
Сарыглар, Семис-оол Борбак-Хүрең оглу
Сарыглар Борбак-Хүрең оглу Семис-оол. — Сүт-Хөлдүң Биче-Ажыкка 1927 чылда төрүттүнген.
Соңгу Америка
Соңгу Америка (North America, Amérique du Nord, América del Norte, Norteamérica, Ixachitlān Mictlāmpa) – Чер деп планетаның бир диви.
Сарыглар, Семис-оол Борбак-Хүрең оглу
Чуртталгазы
Семис-оолдуң адазы чаа төрүттүнген оглун, шагдан бээр ыдыктап чорааны Сүт-Хөлүнге аппарып чуггаш: «Мээң оглум мөге болзун!» — деп йөрээген. 1949-1459 чылдарны улус «мөге Сарыглар Семис-оолдуң чылдары» деп турар, чоннуң чугаазында ужур-ла бар. Ол үеде Тыва автономнуг областың бирги чери дээш маргылдааларга ол, шынап-ла, тергиидеп: 1949, 1950, 1955, 1957, 1958, 1959 чылдарда шүүлген. Ол бичии-даа күш-шыдал үндүрбейн туруп турган ышкаш, чииги аттыг, кандыг-даа арганы ажыглап, аянныг хүрежип билир чораан кижи. Хүрежир дээш эвес, албан-на октаар дээш ол, девип үнүп кээр турган. «Онаан Семис-оол ышкаш чиик октап чораан мөге чок» — деп, ол шагның мөгелери, көрүкчүлери ам-даа чугаалажыр. Ооң адын «Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген.
Соңгу Америка
Соңгу Американың ортулуктар чок шөлү – 20 360 000 км², ортулуктар-биле – 24 365 000 км².
Соңгу Америкада кижи саны – 500 саядан хөй.
Сарыглар, Семис-оол Борбак-Хүрең оглу
Дөзү
С С С
Соңгу Америка
Турар чери (туружу)
Соңгу Американы барыын талазында - Оожум океан, чөөн талазында - Атланта океан бар.
Геология
Соңгу Американың кыдыкы точкалары:
АКШ геологтуг провинциялары
АКШ 48 штаттары каттышкаш, Канаданың мурнуу чүгүнде чыдар, беш хире физик-географтыг провинцияга чарлып болур: Алясканың геологиязы Кордильерлерге хамааржып турар, ол үеде мындыг улуг ортулук Гавайи штат неоген вулканнар-биле тургустунган, изиг точка кырында турар.
Чер кырының тургузуу
Лаврентийская возвышенность соответствует материковой части Канадского щита. Особенности её рельефа связаны с длительной денудацией и ледниковой обработкой. Полого-волнистая поверхность возвышенности имеет бедии 1537—6100 метр.
Центральные равнины соответствуют части плиты Соңгу-Американ платформа. Бедии 200—500 м. Чер кырының тургузуу эрозионнуг база слабоволнистый, а соңгу кезекте чер кырының тургузуу ледниковый с моренными грядами и зандровыми полями. Мурнуу кезекте этого чер кырының тургузуу находятся лесовые покровы. К таким возвышенностям относится бедигээш Озарк (бедии 760 м хире) и низкогорье Уошито (884 м чедир), представляющее собой складчатое основание эпигерцинской платформы.
Великие равнины являются предгорным шат Кордильер. Бедии 500—1500 м. ларамийской складчатости эпохазында тыптып келген, из-за накопления продуктов бустуру Кордильер и дараазындагы көдүрлүрү кыры. Геоморфологиктиг тургузуу элээн нарын, имеются коренные, моренные, флювиогляциальные и лёссовые четвертичные породы.
Береговые низменности соответствуют эпигерцин платформа на мурнуу дип. Бедии 200 метрден бедик эвес. Тылдагы кезектер дыка хөй эрозион форм, эрик чоогунуң зона — бары, лагуналар, элезинниг пляжтар, косы, калбак чавыс деспектер.
Соңгу Американың эң бедик точказы — даг Денали (2015 чылга чедир Мак-Кинли деп адап турган) — 6190 м, эң чавызы — Долина Смерти — 86 м куду уровня моря.
Гидрография
Соңгу Американың хемнери Оожум, Соңгу Доштуг база Атланты океаннарның бассейнеринге хамааржып турар; оларның чамдыызы иштики агарлыг болур. Хөй кезии Атланты океанче кирип чыдар.
Соңгу Американың хөй кезии хемнери чүък дажыыр база гидроэнергетиктиг ужур-уткалыг.
Фауна
Дириг амытаннар аймаа.
Моңгуш, Чечен-оол Алексей оглу
Чечен-оол Алексей оглу Моңгуш (Монгуш Чечен-оол Алексеевич, Mongush Chechen-ool Alekseevich), (1972 май 28, Хайыракан суур — 2013 июнь 9) — хостуг хүреште тыва мөге.
Намдары
Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурга 1972 чылдың май 28-те өг-улуг өг-бүлеге 3 дугаары бооп төрүтүнген - 7 кады-төрээн: 2 оол, 5 кыс.
1986 чылда Красноярскының дээди спортчу мергежил школазынче Дмитрий Миндиашвилиниң бөлүүнче кирген болган. 52 кг чедир деңзилиг аңгылалга киржип турган. 1984 чылда ол Россияның элээдилер аразынга шүүлгезинге тиилеп алган, 1989 чылда Европаның элээдилер чемпионадынга тиилээн. 1990 чылдан эгелеп Тыва Республиканың күш-культура, спорт болгаш туризм талазы-биле күрүне комитединиң инструктору.
Дооскан эртеми: Смоленскиниң күш-культура институду (Институт физической культуры, Смоленск), 1992 өөренип киргеш, 1996 чылда дооскан.
ССРЭ-ниң болгаш Европаның аныяктар аразынга чемпиону деп хүндүлүг атты 1991 чылда чаалап алган. Ол тыва спортчулардан эң-не баштай Олимпиада оюннарынга киришкен спортчу. Американың Атланта хоорайынга 1996 чылда болуп эрткен XXVI Олимпиада оюннарынга киришкеш, дөрткү черге төлептиг болган.
Делегей чергелиг спорт мастери, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медаль-биле шаңнаткан. Ооң адын «Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген.
Спортчу ажылын дооскаш Кызылдың спортшколазынга хостуг хүрештиң тренери болуп ажылдай берген.
2013 чылдың июнь 9-та тыва хүрешке шүүгүчүлээн (судьялаан) соонда хенертен читкен. Июнь 18-те ооң мөчүзүн Кызылдан 30 км черде аргадан тыпкан.
Өг-бүлези
2 оолдуг, 1 кыстыг.
Чечен-оолдуң дугайында
Сонуургалы (хобби): бойдуска тайгага дыштаныры, футбол.
Күзели: тыва мөгелерни Делегей деңнелинче үндүрүп хүрештирери.
Бедииниң турту 162 см, анаа деңзизи 54 кг, хүрежип чораан деңнзизи 52 кг.
Ынак чеми: аң эъди.
Спортчу чедиишкиннери
Оон-даа хөй аңгы-аңгы деңнелдерлиг маргылдааларны тиилеп шаңналдыг черже кирип хүрешкен.
Бодунуң дугайында харыылары
Хостуг хүреш талазы-биле бир дугаар Олимпий Оюннарынга Тывадан киришкеш келген, Европа чоннар аразының чемпиону, спорт мастери Чечен-оол Моңгуш бодунуң үезинде Россияның шыырак дээн мөгелериниң бирээзи чораан. 1986 чылда Александр Доржу Европага тиилээн соонда 17 чыл болганда Чечен-оол Моңгуш Европа чемпиону атты Тывазынга чаалап эккелген.
- Хүрешче канчап киргениңерни сонуургадып көрүңерем.
- Улуг спортче силерни кым чедиргенил?
'''- Улуг спортче чедирген улус хөй. Чадаанага мени өөредип турган башкыларым Куулар Мерген Хирлиг-оолович, мээң cуурумдан чок болган Чылбак-оол Александр, Доолан Доржукай Базыр-оолович база ол-бо маргылдааларже мени сөөртүп шаг болган. Бо бүгү башкыларымга четтиргенимни илеретпес аргам чок. Дөрт класс чеде бергенимде Ооржак Чадамба Шогжулдаевич бисти өөредип эгелээн чүве, колдуунда бо башкы мени улуг спортче чедирип каан. Ынчангаш бир дугаар тренерим кылдыр Ооржак Чадамба Шогжулдаевичини адап болур мен. Ооң спортка бердингени, делегей, олимпий чемпиону өөредир сорулгалыг турганы мени ол хиреге чедирип каан.'''
- Эрткен спортчу чуртталгаңарга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
'''- Хомудавас мен. Хостуг хүреш-биле тыва чонумну делегей кырынга шыдаар шаам-биле алдаржыдып каарымга, өөрүнчүг, эки чорду.'''
- Оон-даа көвейни чедип ап болур турган бе?
'''- Четпээн чүвезин ынчаар чугаалаарга арай эпчок апаар, шаам-биле четкеним ол-дур. Чогум Олимпиадага чедир бир чыл артканда делегей чемпионады чорааш, аңаа, Американың Атланта хоорайга ойнаткан турган кижи мен. Ынчан тренерим аарааш, чок болган. Ооң соонда Алаш-оол Радик-биле катчып алгаш, олимпиадаже кады чорааш, чедер шаамга четкеш келгеним ол-дур.''' - Ол үеде шыырак удурланыкчыларыңарны ам-даа сактыр боор силер аа?
'''- Ол үеде чогум бодумнуң кайы-даа удурланыкчыларымны ойнаптар чораан мен. Шупту удурланыкчыларым аразынга шыырак кылдыр саннадып турдум, ол хирезинде спортчу аас-кежик чок болганым ол ыйнаан, таптыг чедип апкан чедиишкиним чок деп санаар-дыр мен.'''
- Тывадан хостуг хүреш талазы-биле дээр болза ынча деп болур ыйнаан, а Тываның төөгүзүнде дээр болза, мээң-биле ча адарынга Елена Тутачикова база чораан болгай.
- Олимпий оюннарының делегей, европа маргылдааларындан ылгалы кандыгыл?
'''- Европа, делегей маргылдаалары чылдың болуп турар болгай, а олимпийжи оюннар дөрт чыл болгаш болур. Ынчангаш олимпийжи чедиишкиннер чедип алыры эң берге, ол дээрге спорттуң эң улуг чадазы болур. Дыка хөй шыырак спортчуларның төөгүзүн көөр болза, олимпийжи чедиишкиннер-биле арай аскай берген болгулаар. Чижээлээрге, Енданов сес дакпыр делегей чемпиону кижи-дир, дөрт катап олимпиадага киришкеш, чаңгыс катап үш дугаар черни алган, сөөлүнде 38 харлыында харын 1996 чылда олимпиаданы ойнааш, спорттан байырлашканы ол-дур. Али Алиев база беш дакпыр делегей чемпиону хирезинде олимпийжи оюннардан чаңгыс-даа медаль чок артып калган. Шакмаратов база олимпиадага чер албаан.''' - Ынчан силерге үш дугаар черни чедип алыр арга база турган боор аа?
'''- Ийе, ол казак Маулен Мамыров эжимни ооң мурнунда үш-дөрт-даа катап ойнап ап турган кижи мен. Ынчангаш олимпиада үезинде арай улуг турам-биле ойнадып алган мен. Кижини тиилеп албайн чыткаш, сула салдынып болбас деп чүвени кежим-биле көргеним ол-дур.''' -Хүлер медаль албайн барганыңарга хомудап муңгарадыңар бе?
'''-Чээрби чылдар дургузунда хүрежип келгеш, олимпиадага үш дугаар чер алган турган болза черле эки-ле турду ыйнаан. Тыва кижиниң төөгүзүнге турбаан чүвени кылып каарга база өөрүнчүг болгай. Ол ышкаш олимпиадага бирден үшке чедир шаңналдыг черлерже кирерге Алдарлыг спортчу деп атты база алыр турган.'''
'''- Америкага болган делегей маргылдаазынга бистиң чаңгыс чер чуртуувус Коңгар-оол Борисович оглу-биле кады аарып чедип келген. «Олимпий оюннарыңга база албан кээр мен» дээш база чедип келген кижи. Ол чүүл меңээ дыка уттундурбас болган.'''
- Олимпий оюннарының киржикчизи болганыңар дээш, кымга черле четтиргениңер илередиксээр-дир силер?
- Бир-ле дугаарында кижиниң ада-иези кончуг, авам дыка уян сеткилдиг, чүгле экини бодап чоруур кижи чүве, ол ышкаш кижини кижи кылдыр өөредип каан школам башкыларынга, тренерлеримге Ооржак Чадамба Шогжал-Доржуевичиге, Долаан Доржукай Базыр-ооловичиге, Монгуш Радик Алаш-ооловичиге болгаш мени деткип чораан бүгү тыва чонумга четтиргенимни илередир-дир мен.
'''- Ынчан Якутияга дыка шыырак оолдар турган, ол улус бажың-балгат-биле база хандырар бис дээрге, оглум база төрүттүнүп келген турган болгаш, өг-бүлем, тренерим-биле сүмелешкеш, ынаар чорупкан турган бис. Оон харын Ооржак Шериг-оол Дизижикович дарга: «Чуртуң дээш хүрежир болзуңза эки боор, бажың-балгатты база бээр бис» дээрге, харын бээр чедип келдивис.'''
- Силер ССРЭ-ниң-даа, Россияның-даа чыынды командаларынга белеткенип турган-дыр силер, черле кайы школаны шыырак деп санаар-дыр силер?
'''- Бо үеде колдуу дагестаннар, осетиннер, оон Красноярскиде чеченнер бар бооп турар. Олимпийжи курлавырлар баазалары ол черлерге чоок болгаш белеткенири белен, делегей, олимпий чемпионнары ында хөй болгаш, арга-сүмени үргүлчү кадып турар, акша-биле-даа ол черлерниң спортчуларының хандырылгазы эки бооп турар.'''
- Амгы үеде Тыва иштинде хостуг хүрештиң сайзыралын канчаар көрүп турар силер?
'''- Арай кудургайлап турар дээр болза база меге апаар. Чүге дизе мээң соомда безин Европаны Делгер-оол Аяс, Сат Опан база, бичии оолдар аразынга Күжүгет Белек-оол база ойнап алды, чүге ынчаар санап турар дээрге, 1986 чылда Доржу Александр Хертекович Европаны ойнаан турган, ооң соонда 17 чыл болганда кээп мен ойнадым. Аразы ол хире ырак болган. А бо оолдарның аразы чоок, барык удаа-дараа ойнап турар деп болур. Опан Сат база бодунуң күжү-биле көргүзүп турар-дыр.'''
- Хостуг хүрешти Тывага моон-даа сайзырадыр дизе чүнү канчалза экил?
'''- Тыва чонну, аныяктарны спортче бөле-хаара тудар, башкылар эки ажылдаар. Чазактың-даа талазындан, чоннуң-даа талазындан деткимче херек.'''
- Спортчу эштериңерден кымнар-биле харылзаа тудуп чор силер?
'''- Ажылдың аайы-биле ол-бо маргылдааларга черле ужуражып чоруур бис. Эжим Хозебрат Магамедов 74 биле 85 деңзилерни харыылап турар, 62-ге хүрежип чораан Азизов база аныяктар хаара тудуп турар. 1996 чылда Тывага болуп турган Россияга 74 деп деңзиге чемпионаан кабардин эжим база бар. Москвада чечен Гараев бар, Красноярскиде Бувайсар, Адам алышкылар база үргүлчү аралажып чоруур бис.'''
- Бурунгаар сорулгаңар кандыгыл?
'''- Өөреникчилеримни мээң чедип чадап кааным бедик деңнелге чедирери мээң кол сорулгам болур. Амгы үеде Мартый-оол Меңги бар, ону Россияже белеткеп тур мен, аныяктар аразынга хүрежир, Россияны ойнаптар болза, делегей маргылдаазынче, ийиги черни алыр болза Европаже чоруур бооп турар.'''
- Бо үениң мөгелеринде силерниң үеңерниң мөгелеринден ылгал бар-дыр бе?
'''- Амгы үеде колдуу күш херек, күштүг кижи үндүр идип кааптар апарган, оозу-биле ылгалдыг деп болур-дур. Ол ышкаш белеткел үезинде ажыглаар белен өөредиглиг номнар, кинолар хөй апарган, ол талазы-биле дыка эки үе-дир бо.'''
- Чоокку келир үеде тыва чон кайы мөге дээш аарыыр апаар деп бодаар силер?
'''- Лорисавыс бар-дыр, бир дугаарында, ол хире кемдээшкин соонда катап тургустунуп кээр дээрге-ле, берге кыс-тыр. Сат Опанга база бүзүревес арга чок, чүгле: «кажан-даа сула салдынып болбас, эки белеткенир херек» деп чагыксаар-дыр мен. Олимпиада чоруур дээн самолетка олурупкаш, чүгле ынчан олимпиадаже чоруптум деп, бодаар херек. Чүү-даа турар, эртежик черле сула салдынган херээ чок.'''
- Чаа өзүп орар мөгелерге чүнү чагыыр силер?
- Ажы-төлүн хостуг хүрешке өөредиксеп турар ада-иелерге чүнү сүмелеп болур силер?
- Ажы-төлүнүң бир дугаарында аъш-чемин эки хандырар, ооң соонда хоорай иштинде аргыжылгазын база эки көөр, өөреникчилерниң херекчок чүүлден орук-чирикке кемдээшкин аптарындан коргар-дыр мен.
Дөс
М М
Алкалоидтер
Алкалоидтер дээрге, бодунуң тургузуунда азот бар органиктиг бүдүмелдер-дир.
Алкалоидтерниң хөй кезии үнүштерниң, эң ылаңгыя оларның чечектеринде органиктиг кислоталарның дустары хевирлиг болуп турар. Алкалоидтер эът-мага-ботка дээштииниң талазы-биле эң күштүг эмнерге хамааржыр, ынчангаш чамдык үнүштер дириг амытаннарга хоралыг болурунуң ужурун ооң-биле тайылбырлаар. Медицинада ажыглап турар эмнерниң дыка хөйүн, чижээлээрге,морфин, папаверин, кодеин, эфедрин, хинин, кофеин, никотин дээш өске-даа күштүг эмнерни алкалоидтер бар үнүштерден үндүрүп ап турар.
Дөзү
А
Өпей ырлары
Чижектери
Өпей, өпей, өпей, өпей, Өвей сарыым, өөвей. Капай, капай, капай, капай, Хава сарыым, өөвей. Кавайынга аадып өскен Өпейлеңим, өөвей.
Мында “хава сарыым”, “өпейлеңим” дээн чижектиг эргелелдиң сөстери кирген. Черле ынчаш шагдан ура тыва улус уруг эргелеткенде “эникпейим”, “ыдым”, “сарыым”, “кызыл-үгүм”, “саспыгырым”, “чүдек чүвем” дээн чижектиг сөстерни ажыглаар чораан. Бир чүүлүнде оларда эргеледиг чымчак сеткилди сиңирип киирген, оон аңгыда эмин эрттир чараш сөстер-биле чаш уругну мактаар болза аза-бук алгашбаар дээн бүдүүлүк бодалдың чылдаа база ында.
Өпей ырларында овур-хевирлер, колдуунда, уругну долгандыр турар амыдыралдан алдынган болгаш ие кижиниң эң-не чассыг сөстери-биле илереттинген. Ава бүрүзү ынак ырылыг: ында чаш төлүн янзы-бүрү чылыг сөстер-биле эргеледип, аңаа келир үеде аас-кежиин, эки чолду күзээн база чымыштыг ижин уруунга алгап ырлаан болур: Өпей, өпей, Өпей сарыым! Удуй берем, Өкпеживей! Аяк далдаар Өкпежимни.
Fllives
Адрези: fllives.ru
Өпей ырлары
Чижектери
Ыглаганмай Ыжык карак, Саңзарлыг-ла Сарыгбайым, Саспыгыр-ла Кызыл-үгүм, Өпей, өпей, Өпей, сарыым! Удуй берем, Уйнуң сарыым.
Fllives
Сайтың айыылжок талазы
Амдыызында билдимес
Өпей ырлары
Чижектери
Сарыг баштыг Ытчыгажым, кээргенчиг Хемекейим, Кылыр ижим Доозуп алыйн, Өпей, өпей, Өпей сарыым!
Fllives
Дөзү
F
Өпей ырлары
Чижектери
Чамдыкта ырның сөзүнде ханы амыдыралчы утка илереттинмээн, а колдуунда эргеледиг болуп турар: Өпей сарыым, оой-оой, Күжүр оглум, оой-оой, Удуй берем, оой-оой, Күжүр оглум, оой-оой!
Харын-даа чамдыкта, сөзү быжыгып доктаай берген ырлардан аңгыда, билдингир аялгага таарыштыр сөстер чогаадып ырлаар база аян турган. Ындыг таварылгада “өпей-өпей”, “увай-увай”, “оой” деп сөстер колдаан болур.
Увай-увай, увай дембил, Дембил-дембил, дембилдей.
Богба-даа бол, чаваа-даа бол, Төрепчилеп берейн шүве.
Увай дембил, увай дембил, Увай, увай, увай, увайаң.
Авторлуг өпей ырлары
Тыва бижик тургустунган соонда авторлуг өпей ырлары тыптып келген. Эң ылаңгыя С. Сарыг-оолдуң улустуң аялгаынга таарыштыр бижээни “Өпей ыры” чоннуң ынак ыры апарган. улустуң ырларынга бодаарга, авторлуг ырларның утказы, тургузуу лириктиг шүлүк чогаалы чоок, чаа амыдырал-биле ханы холбаалыг.
"Өпей, өпей, өпей, сарыым, Өрү көрем, айның чырыын, Оон артык хүннүң чырыы Оглум сеңээ эртен келир.
Шериг-далай флодунуң хүнү
Шериг-далай флодунуң хүнү - Россия Федерацияның 6 айның 1-де чылдың-на эрттирер Шериг-далай флодунуң мергежилдиг (профессионалдыг) байырлалы.
Өпей ырлары
Авторлуг өпей ырлары
Ачаң туткан чараш тудуун Алгыдар сен, хөгжүдер сен Аваңның мээң өпей ырым Амыр-дыштыг ыры болзун!"
Шериг-далай флодунуң хүнү
Төөгүзү
XV чүс чылда-ла соок Баренцево биле Аң далай таварыштыр Россияның садыг-саарылга флоду туруп келген. Германия биле Балтий далай аразынга аргыжылга чугула черни ээлеп турган. 1895 чылда Соңгу чүкке бир дугаар шериг баазазының (порт) тудуу эгелээн. Оон-даа орай, совет төре (эрге-чагырга) башкарылгазының соонда, 1933 чылда Заполярьеге Сталин чораан соонда, соңгу-чүктүң шериг-далай флоду тургустунган, оон 1937 чылда соңгу флот деп эде адаан.
Ада-чурттуң дайынының бүгү үезинде аныяк флот эң-не аар-берге амыдыралды чурттап эрткен. Соңгу флот кадыг-бергелерге ундаравайн күжүн ийи катап киирип шыдаан. Дайын эгезинде чүгле 15 суг адаанга эжиндирер хемелер турган болза, ооң саны 42 чеде берген.
Өпей ырлары
Авторлуг өпей ырлары
- "Кежээкиниң кызыл хүнү Хербис баштап ажа берди. Херим иштин дыргын ойнаан Кезек оолдар тарай берди.
Шериг-далай флодунуң хүнү
Амгы үе
Бөгүн Кызыл тук эдилекчизи Соңгу флот Шериг-далай флодунуң эң-не дүрген-стратегтиг каттышкан флоду болур. Россияда ол эң-не аныяк шериг флоду кылдыр санадып турар. Тывадан оолдар Мурманск хоорайның далай флодунга шериг хүлээлгезин эрттирип, чамдыктары керээ ёзугар ажылдап турар.
Өпей ырлары
Авторлуг өпей ырлары
Авайыңга эргелеткеш, Амыр удуй берем, оглум. Өзүп келгеш баар орууң Өөрүшкүлүг,чырык чаагай.
Шериг-далай флодунуң хүнү
Дөзүк
Ш Ш Ш
Өпей ырлары
Авторлуг өпей ырлары
Ада-чуртка дуза кадар Ачы-күжүң улам неме. Авайыңга эргеленгеш, Амыр удуй берем, оглум."
О. Сувакпит
Австралия
Австралия (англи дылда Australia, адатынары [əˈstreɪljə], латин дылда austrālis — «мурнуу»), официалдыг ады Австралия Эвилели (англи дылда Commonwealth of Australia, адатынары [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]) — Австралия деп аттыг дипти, Тасмания ортулуун болгаш оон өске Индий болгаш Оожум океаннарының ортулуктарын эжелеп турар мурнуу чүкте күрүне.
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Бичии уруг чаа-ла бут кырынга туруп, ийи-бир базып өөренип турар үеде ону чемгерерде ийикпе идик-хевин кедирерде алаактырып, чөптээри-биле шүлүк аянныг чугааларны ажыглаар. Оларны көгүдүглер дээр.
Австралия
Географ туружу
Австралия эвилелинден соңгу чүкте Чөөн Тимор, Индонезия болгаш Папуа - Чаа Гвинея бар, сонгу-чөөн чукте — Вануату, Чаа Каледония болгаш Соломон Ортулуктары, мурнуу-чөөн чукте — Чаа Зеландия. Папуа — Чаа Гвинеяның кол ортулуу-биле Австралия Эвилелиниң дип кезээниң аразы 145 км, а австралий ортулук Боигудан Папуа — Чаа Гвинеяга чедир чүгле 5 километр. 2013 чылдың октябрь 18-тиң хүнүнүң саңы-биле, күрүне хамаатыларының саны 23 384 313 кижи, оларның колдук кезии диптиң чөөн талакы эриинде чуртап турар.
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Чаш уруг кылаштаар мурнунда баштай ийи бут кырынга туруп өөренир. Ада-иези азыулуг кижи ону тургузуп туткаш, сала каапкаш,. Көгүдүг-биле сорук киирер:
Чаш уругларга хамаарыштыр чаңчылдар
Чаңчылдар – кижи багай-даа бол, эки-даа бол, ооң аажы-чаңын, товун илередир мөзү-бүдүш хоойлулары. Олар үр хуусаалыг болгаш быжыг туруштуг. Черге кижилерниң тыптып келгенинден бээр чаңчылдар база тургустунуп келген, олар салгалдан салгалче дамчыттынып, кадагалыттынып чоруур. Чаңчылдар бижикке бодаарга үр-ле бурунгаар тывылган. Тывалар ажы-төлүн өгбелериниң чаагай чаңчылдарынга кижизидип чоруур. Төлүнге ынай чажындан чаагай сеткилдерни, аажы-чаңның шынарларын сиңниктиргеш, улгадый бергеш оозунга чоргаарланып, өөрүп, магап ханмастар.
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Че-че-че, тур! Бөп-бөп-бөп, эр хей!
Чаш уругларга хамаарыштыр чаңчылдар
Дөс
Чамдык медээлерни дараазында номнардан номчуп бижээн:
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Азы шүлүктей аарак:
Чаш уругларга хамаарыштыр чаңчылдар
Дөс
Ч Ч
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Бөөп-бөөп, Туттун, туттун, Бөөп-бөөп, Тур-тур, тур-тур!
Бөөп-бөөп, Бир бас, Бөөп-бөөй, Үш бас!
Көгүдүглер колдуунда дыл-домаа чаа үнүп чоруур чаш уругларга таарыштыр чогааткан болганда, ында үн өттүнген база чүвелерни бичииледир, чассыдыр адаан сөстер хөйү-биле таваржыр: бошук – “идик”, найнам – “чем”, мүүкей – “инек”, чичи – “анай” дээш оон-даа өске. Чижээ, чем далдаар азы өкпелээр бичии уругларны аргалаар көгүдүгнү көрээлиңер:
Найнам чип ал, шымда-шымда, Анайлар бис “чиили” деп турлар. Мүүкейлер келди шымда, Мүнүң “мээ” деп эдип турлар.
Идиин кедиреге ынавас уругларга дараазында шүлүкчүгешти чугаалап берип олургаш, эптен-чөптеп кедире кааптар:
Теп-теп тевенек, Теве саар идиктиг, Хап-хап хаванак, Кара саар идиктиг.
Көгүдүглер чассыг, чымчак болурунуң аңгыда, хөглүг болгаш ритмиктиг тургузуглуг болур. оларның кол сорулгазы – бичии уругну дыңнадыр, чазык-чаагай аажы-чаңга өөредир.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва
Чинчи (ат)
Чинчи – тыва кыс кижи ады. Өске дылдарда шак ындыг аттар база бар, чижээ марийлерде.
Угу болгаш утказы
Бир улус ооң угун кыдат дылда деп турар, өскелери - саян-алдай чоннарның ажыглаар шуру азы чинчи деп каасталгазында.
Бурун тываларның чинчиге сонуургалы бедиинден ол сөстү "жемчужина", "жемчуг" (англ. "pearl") деп орус дылче очулдуруп база болур, а бөдүүнү-биле "бусина" (англ. "bead").
Турк дылда
Турк дылда inci деп сөс бар, а ол сөстүң орус дылче очулгазы болза "жемчужина" (англ. "pearl") дээр, ынчангаш "Чинчи" деп сөс "Жемчужина" деп сөстү дорт солуп болур.
Латин дылда
"Alba" деп сөстү орус дылче "Белая жемчужина" деп очулдуруп болур. Ынчангаш Джессика Альбаны бис "Джессика Ак-Чинчи" деп адап болур бис.
Дөзү
Ч Ч Ч
Доора-Хем сумузу
Доора-Хем — Тожу кожууннуң административтиг төвү. Чурттакчы чонунуң саны 2233 (2002 чылдың чизе-биле)
Население
Кызыл хоорайдан 306 км ыракта турар.
Суг курлавырлар
Доора-Хемден 30 км ыракта Тываның эң-не чараш черлериниң бирээзи - Азас хөл бар.
Дөзү
Д Д Д Д
Кредо (ужур-утказы)
Кре́до (credo «сүзүглеп тур мен») — хууда үзел, кижиниң өртемчейге көрүүшкүнүнүң үндезини, оон өске илередип турар уткалары:
Шыдыраага Россия Чемпионады
Шыдыраага Россия Чемпионады 1920 чылдан эрттип турар.
Бүгү Россияның турнирлери
1—5 дугаар Бүгү Россияның турнилерин база "Бүгү Россияның мергеннер турнири" (дугаарлаттынмааннар) деп аттыг 2 турнирлерин Россияның чемпионаттары кылдыр санаар.
Ай-хүнүн эрги аай-биле айыткан.
РСФСР-ниң Чемпионаттары 1920 чылдан 1991 чыл
Москвичи и ленинградцы не имели права участвовать в первенствах РСФСР, так как у них были собственные чемпионаты. Иногда им разрешали играть, но только вне конкурса.
1992 чылдан Чемпионаттар
С 1992 года законное право играть в чемпионатах России получили москвичи и петербуржцы.
Сүзүк
Сүзүк - сарыг шажын-биле алыр болза, чырык мерген угаанның шинчилелээнининден чылдагаан болгаш түңнел, "ылап-ла шын" деп бүзүрелдии-биле билип алган, өскерилбес буянныг сеткил.
Хевирлери
Сарыг шажынның судурларындан сүзүктүң 2 хевирин ылгап турар:
Бир дугаары - дыңнаан азы билип алган Өөредиин чырык мерген угаан-биле катап-катап сайгарып, шинчилеп көргеш, чазыг чок деп шын түңнеп билгени-биле быжыг сүзүк. Чежелээрге, улуг хүрээ-хииттерниң эртемден улуг башкылары болгаш мергежилдиг улустуң шинчилээн сүзүү. Ындыг сүзүк кажан-даа ёзулуг болгаш быдыг болур.
Ийи дугаары - Өөредиг дыңнап көрбээн азы дыңнаан-даа болза, утказын бадап албаан, утказын билир-даа болза, мерген угаан-билешинчилеп, түңнел үндүрбээн, анаа бүзүрели-биле чедир өөренмээн болгаш таптыг сайгарып билбээн башкылар бөдүүн чылдагаан-биле сүзүглээр. Шак мындыг сүзүк бо амыдыралдың байдалы-биле аңгы-аңгы.
Чижээ,  '1. Өттүнер сүзүк'''. Үндезин Будда Шакьямуни Башкының төөгү-намдарын болгаш Ыдыктыг шажын Өөредиин-даа мерген угаан-биле сонуургап билбейн, төрели азы чоок улузунуң чүдүп турарын өттүнер сүзүк''. Ол сүзүк быжыг эвес. Кажан-бир төрели азы чоок кижизи-биле таарышпайн баарга, аңаа ол кидини өттүнүксевес бодал кээр. Ынчаарга ол кижи сүзүүн үскеш, өске черге бүзүрээр азы чүдүлге чок артып каар. Бот-боттарын өттүнер айдал кажан-даа быжыг болбас. Ылаңгыя шак ынчаар өттүнүп чораан чүдүкчү кижиниң сүзүү, чайгы булуттар дег, быжыг эвес болур.
'' 3. Ужур-утказын билбейн, "Чүгле мээң тааржыр башкым" дээш чүдүүр сүзүк. Чүгле номчуп берип чоруур башкының алдынарынга, аажы-чаңынга, чараш чугаазынга таарзынып турарының чылдагааны-биле сүзүглээр. Ындыг сүзүктүң күскү сарыг бүрү дег быжыг эвези чүдүкчүнүң бодандан билдингир апаар.''
Дөзүк
С С С
Моңгуш Буян-Бадыргы
Моңгуш Буян-Бадыргы азы Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Үгер-Даа (апрель 25, 1892 чыл – март 22, 1932 чыл) — Даа кожуунунуң нояны, Моңгуш Хайдып ноянның салгалы, хөй-ниитиниң болгаш күрүнениң ажылдакчызы, Тыва күрүнениң үндезилекчизи.
Буян-Бадыргының төрүттүнгени
Моңгуш Буян-Бадыргы 1892 чылдың апрель 25-те Барыын-Хемчик кожуунунуң Аяңгаты сумузунга Моңгуш Номчула деп чылгычы араттың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ооң ада-иези Буян-Бадыргыны Даа кожуунда Хайдып деп ноянга азырандыга берипкенннер.
1892 - Улу чылдың апрель 25-те часкаар Буруул ноянга бир дүне онзагайлыг дүш кирген. "Таңма өргээзиниң 4 талазындан 4 хүн үнүп келди. Чөөн, Барыын, Соңгу, Мурнуу чүктерниң 4 хүнү бедип келирге, көк дээрден мөңгүн багана саарлып баткаш, өөмнүң дүндүүнден дүжүп чаларады. Бичии болгаш ол мөңгүн багана алдын багана бооп хуула берди. Алдын багананың шыпшык бажынга меңги баштыг сыннардан ак аганак ужуп келгеш, хонуп алды. Бо дүне эр хиндиктиг үрен төрүттүнер болза, азырап аар мен, кедизинде мээң таңмам тудар оглум болур" - деп агайынга чугаалаан.
Эртениде Хайдып чагырыкчылар-биле орукче үнүпкен. Барыын-Хемчик кожуунуң Аяңгаты чоогунга, орук арыында Буруул ноян өгнүң кырында ыш үнүп турар аал эскерип калган. Ол бораң өгде түреңги амыдыралдыг чылгычы Номчуланың кадайы божаан, олчазы оол болган. Буруул ноян оолду ап, адын ламаларга Буян-Бадыргы деп, азы "Буян-Бодарадыр" дээн уткалыг ат-биле адаан дижир.
Буян-Бадыргының төрүттүнген чурту Улуг-Аяңгатының унунче кирген Оваалыг-Хемчигештиң чанында, Хам-Дыт чоогунда чазаг-күзег чурт.
Чаш назыны
Буруул ноян ийи оолдуг чораан, кайызы-даа азыранды. Улуун Севээн дээр оозун хүрээге киирип каан, сөөлүнде кешпи апарган.
Буян-Бадыргыны чаш турда Буян-Баа деп чассыдып адаар турган.
Кедизинде барып таңма тудар оглун Буян-Бадыргыны Буруул ноян шыырак башкылар холунга киирген. Моол бижикке Буян-Бадыргын эң-не баштай Шокар-Мээрең деп кижи өөреткен. Буян-Бадыргы сес харлап чорааш, моолдап номчуур, бижиир, чугаалаар апраган. Он харлап чорааш, "Үлегер Далай" деп судурну шээжи биле билир апарган.
Оон Моолдан төвүт дылды шыырак билир Үржүп Тогоону чаладып эккелген. Ол лама Буян-Бадыргыга төвүт дылда бижигилээн бойдус эртемин, философия эртемин номчуп билир кылдыр өөреткен бооп турар. Буян-Бадыргы "Доржу-чотпа" судурун долузу-биле шээжилеп алган турган. Ол кижи судурну моол, төвүт чугаа-биле бирден-бирээ чазыг чокка, допчузу-биле эдерти чугаалаптар турган.
Кедизинде баргаш, орнунга олурар оглу даштыкы чурттардан келген кижилер-биле төре херээн чугаалажы бээрин Буруул ноян баш удур билип турган, ынчангаш орус дыл башкызын база чалап эккелген. Ол кижиниң адын Рехлов дээр.
Адазы
Тываже орус чуртундан бодунуң туразы-биле кежүп эгелээн тараачыннар болгаш садыгжылар Буурул ноянны кончуг дүвүредир турган.
1905-1907 чылдарда Хайдып хамык бызаңчы, чазаныкчы болгаш тудугжу улусту чыггаш Үстүү-Хүрээ тутурган. Ол хүрээни хувискаалчы улус 1930 чылдарда үрегдээш өртедипкен. Ол хүрээге 1500 хире кижи Бурган башкының өөредиин шиңгээдип турган.
Үстүү-Хүрээ орду азы суур ышкаш чуртакчылыг чер турган. Улуг Хүрээниң бодундан аңгыда аңаа 6 дуган биле 60 өг турган.
Орустар кара туразында Тываже көжүп туруп бээрге, Хайдып бууктуг орустар тывадага турзун, буук чок орустар тывадан үндүр көшсүн деп негеп турган. Оон ыңай Хайдып Уска хараал тургузуп каан. Орустарга хамаарыштыр Хайдыптың негелдези шыңгыы боорга Уска турган орус чанчын Хемчиктиң дүжүметтерин Усче чалаан. Аңаа ол тывалар биле орустарның аразында тыптып келген айтырыгларны сайгарып көөрүн дилээн. Усче чорааш келген соонда Хайдып чоорту аарый берген. Чалатырган эмчи лама ону: "Узун хуусаалыг хоран ижипкен кижи-дир" дээн. Буян-Бадыргының азыраан адазы Хайдып ноян 1907 чылда таалал болган.
Даа кожуунунуң баштыңы апарганы
Хайдып дириг тургаш Улаастайга бижик шыгжадып каан турган. Хемчиктиң Даа кожуунунуң дүжүметтери Улаастайның чанчынынга чеде бергеш, "кым ноян болур ирги?" деп айтырарга.
Чанчын мынча диген: - Силериниң нояныңар дириг тургаш-ла, орнунга олурар кижини шагда-ла мында киирип каан-дыр. Силерниң араңарда Бадыргы деп кижи бар бе?
Шак ынчалдыр, адазы кызыл дустай бээрге 17 харлыг Буян-Бадыргы Хемчиктиң Даа кожуунунуң нояны апарган.
Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Үгер-Даа (1892-1932)
Моңгуш Хайдып оглу Буян-Бадыргы дээрге Тываның төөгүзүнде күрүне ажылынга болгаш политиктиг ажыл-чорудулгага хамаарыштыр ханы балалбас исти арттырган кижилерниң бирээзи-дир база бот-догуннаан Таңды-Тыва Улус Республиканың бир дугаар Баштыңы – Чазааның даргазы-дыр. Даа кожуунну 1765 чылда үндезилээн соонда ону тыва нояннар ызыгуур салгап баштап чораан. Сес дугаар баштыңы Дугар Үгер-Даа эрге-чагырганы бодунуң чээни Хайдыпка дамчыткан. Даа кожуунну 1909 чылдан 1921 чылга чедир Тос дугаар Үгер-Даа Хайдыптың оглу Буян-Бадыргы Угер-Даа баштаан. Тываның бот-догуннаан тускайлаң, хамаарышпас күрүнезин тургузарынга Он дугаар Үгер-Даа Буян-Бадыргы Ноянның киирген ачы-хавыяазы аажок улуг. Бүгү Тываның чаңгыс аай күрүнезин тургузары-биле чыылган төөгүлүг шуулганын уштап-баштап эрттирер даргазынга, а ол ышкаш чаа тургустунган Тыва Чазактың Төп Чөвүлелиниң кежигүнүнге база ол соңгуткан. Хүн Ноян Буян-Бадыргы 1921-1922 чылдарда Чазак Баштыңының албан-дужаалынга, 1923 чылда Таңды-Тыва Улус Республиканың Чазак даргазы болуп ажылдап чораан. 1927 чылга чедир, Намның даалгазын ёзугаар, чаа Тыва күрүнениң Үндезин болгаш өске-даа хоойлуларын ажылдап кылыр үүлеге онаашкан. 1927 чылда ол Тываның Саң-Хөө сайыдынга томуйлаткан. 1929 чылда күрүнеге удур контрреволюстуг ажыл-чорудулгага киришкен деп каразыттыргаш, меге, нүгүл хоп-чиптиң уржуундан хоругдаттырган болгаш 1932 чылда бооладып шииттирген.
Ноянның төре херээнге киирген үүлези
1913 чылда орустар хаанынче (Николай II) чагаа чоргускан. Ол чагаазынга Даа кожуунун орус күрүне бодунуң хайгааралынга алзын деп дилээн.
1917 чылда Сагаан хаанның эргези дүжерге Буян-Бадыргы Кыдаттар-биле харылзаа тудуп алган.
1921 чылдың 6 айда Чадаанага, Буян-Бадыргы биле И. Г. Сафьянов чугаалашкан. Аңаа И. Г. Сафьянов кымдан-даа хамаарышпас, бот-догунаан күрүне дугайында бодунуң бодалын илереткен. Тыва дүжүметтер ооң сөзүнге кончуг чөпсүнген.
1921-1922 чылдарда Таңды Тыва Улустуң Төп Хораазын баштап чораан.
1923 ч. 9 айның 20-ден - 1924 ч. 9 айның 18-ке чедир Таңды Тыва Арат Республиканың Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы турган.
1924 чылдың 6 айның 26 хүнүнде Кызыл хоорайга Орус, Моол биле Тыва күрүне төлээлериниң ужуражылгазы болган. ТАР-ның төлээзи М. Буян-Бадыргы. Моол биле СССР-ре төлээлери тускай медеглел кылган, ооң кол утказы болза тыва чоннуң күзел-соруун Улуг Шуулган шиитпирлээн дээнин база катап бадыткаанар.
1 айның 1926 - 2 айның 1927 чылдарда ТАРНамының 1 дугаар секретары турган.
1926 чылда - ТАР-ның Саң-Хөө сайыды кылдыр томуйлаткан.
Дүрүм-хоойлу чогаадыр ажылы дээрге - 1921, 1924, 1926 чылдарда хүлээтинип турган Үндезин хоойлу-дур. Өг-бүлеге хаммарышкан ТАР-ның хоойлузун Буян-Бадыргы боду бижээн. Тыва чон дээрге бичии чон дур, ынчангаш ава болур кыс, хережээн улуска хүндүткелдиг болур ужурлуг деп, Буян-Бадыргы чугаалап турган.
1930 чылда 5 айда Куу-Даг кыштаанга Кызылдан ийи боолуг кижи келгеш Буян-Бадыргыны аппарганнар.
1932 чылда 3 айның 22-де ТАРНамның Төп Комитединиң хуралынга 4 кижини боолап шиидер кылдыр бадылаан. Ол дөрт кижиниң аразында М. Буян-Бадыргы болган. Шииттирген улусту шүүгү шаажының 41 дугаар чүүлүнге онааштырган.
1930-32 чылдарда кара-бажыңга олургаш Буян-Бадыргы бодалдарын саазынга илередип бижип турган. Бижиктериниң аразынга төвүт дыл кырынга бижээн ыр азы шүлүк хевирлиг бижиктер база турган. Ол бижиктерни Лүндүп хелиң дыка үр үе иштинде шыгжап чораан. Лүндүп хелиң төвүт "ырларны" тыва дылче очулдургаш 1967 чылда Моңгуш Кенин-Лопсаңга номчуп берип турган. Шала-була сактып алган шүлүктерин М. Кенин-Лопсаң "Буян-Бадыргы" деп номунга парлааш чонга бараалгаткан. Ол болза "тос кударал ыры" -дыр.
Моңгуш Буян-Бадыргы — Хемчиктиң сөөлгү нояны, бир дугаар Тыва күрүнени тургузуп чаарткан кижи, төвүт ламаларның өөреникчизи дир. Буян-Бадыргыны кайы черге боолааныл, кайы черде ооң сөөгү чыдарыл? Ону билбес бис! Буян-Бадыргыны 2007 чылда агарткан. 1990 чылдарда "даргалар" ону агартыр дээш "аажок чадажып" турган, чылдагааны болза — "Буян-Бадыргыны хоругдадып, боолап турган дугайында документилер арай чедишпес" турган.
Буян-Бадыргының политиктиг агартканы
Ук ажылды көвей чылдар ишти тыва чон манап турган, ук ажылдың түңнелинде 2007 чылдың 7 айның 27-де 127 дугаар Тыва Республиканың Чазак Даргазының Чарлыы кылдыр Шолбан Кара-оол аңаа хол үжүүн салып үндүрген, ооң соонда ук Чарлыкче немелделерни база киирип турган. Ол үеде Тыва Республиканың Улуг Хуралының төлээлекчилер Палатазының Даргазы турган, экономика эртеминиң кандидады Хонук-оол Доржу оглу Моңгуш ук Чарлыктың белеткелинге улуг киржилгелиг болган.