cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куулар, Николай Шагдыр-оол оглу
Чогаал ажылы
Чогаал ажылын 1973 чылда эгелээн. Ооң чогаалдары алтай, армян, башкир, болгар, кыргыс, моол, орус, татар, узбек, украин, хакас дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, И. Бунинниң, С. Есенинниң, Б. Пастернактың, Бо-Цзюиниң, Омар Хайямның, Р. Тагорнуң, Исикава Такубокунуң, В. Соколовтуң, А. Блоктуң, Н. Рубцовтуң, Ю. Кузнецовтуң, моол, бурят, алтай, хакас, кыргыс, казах, украин, татар болгаш өске-даа шүлүкчүлерниң шүлүктерин, шүлүглелдерин, Э. Лабиштиң, Д. Мягмарның (В. Серен-оол-биле кады) шиилерин, Библияның номнарының хөй кезиин, Чаа Дугуржулга-чагыг деп кезээн, өске-даа номнарын, Х. Саддхатиссаның «Будданың амыдыралы» деп номун, Р. Акутагаваның новелларын («Эрлик оранының хилинчээ» деп ат-биле), эрте-бурунгу буддийжи литератураның чамдык тураскаалдарын («Эрткен төрүмелдер төөгүлери» деп ат-биле) очулдурган.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Молдурга сарлык
Молдурга сарлык – назыны бир харлыг азы ийи чедир элээди сарлык, эр молдурга, кыс молдурга дижир.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Дзюдога Россия Чемпионады 2017
Дзюдога Россия Чемпионады 2017 чылда сентябрь 16-дан сентябрь 19-ка чедир Нальчикке эрткен.
Мунзук, Максим Монгужук-оглу
Максим Монгужукович Мунзук (сентябрь 15, 1912 (өске барымдааларда май 2, 1910) - июль 28, 1999) — тыва-совет шии болгаш кино артизи, режиссер, ыраажы, хөгжүмчү, фольклор чыыкчызы, Тыва АССР-ниң болгаш ССРЭ-ниң Улустуң артизи, «Улустарның найыралы» Орденниң эдилекчизи. Тыва Национал театрның үндезилекчилериниң бирээзи. Акира Куросаваның Дерсу Узала деп кинозунга кол рольду ойнаан.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Уран чүүл
Шупашкар
Чурттакчы кижи саны — 484 469 кижи (2015).
Шупашкар — Россияның экономика, уран-чүүл, спорт, эртем болгаш чүдүлге талазы-биле улуг салдарлыг хоорайларның бирээзи база орук-харылзааның чугула адыры.
Аңгылал:Хоорай
Мак-Клинток, Барбара
Ба́рбара Мак-Кли́нток (Barbara McClintock; 16 июнь 1902, Хартфорд, Коннектикут — 2 сентябрь 1992, Хантингтон, Нью-Йорк) — американ цитогенетик-эртемден, физиология болгаш эмнелгеде Нобель шаңналының эдилекчизи. Бүгү назынында Мак-Клинток кукурузаның цитогенетиказын шинчилеп чораан.
== Намдары == Барбара Мак-Клинток (төрүттүнгенде Элеонора) Американың Коннектикут штаттың Хартфордка төрүттунген.
1918 чылда школа дооскан. Корнелл университединче кирип аар деп сагыштаалап турган.
Өөредилгези база шинчилел ажылы
1919 чылда Корнеллдиң көдээ ажыл-агый колледжинче кирип алган. 1923 чылда ботаниканың бакалавры апарган. Колледжке эртип турган генетика кичээлдери Гарвардта курстардан улуг ылгал чок турган.
Ол үеде генетикада эртем чадазын кыл улуска тывыспас турганы-биле ооң магистр база доктор чадалары ботаникада турган.
Кол кылып чораан ажылы
Барбара Мак-Клинток кукурузаның клетказының хромосомаларын хевирлеп чуруур арганы чогааткан база кукурузаның тургузуун шичилеп тургаш, цитогенетикада дыка хөй үндезин ажыдыышкыннарны кылган. Кукурузаның генетиктиг картазын кылган. Кукурузаның чижээнге салгалдан салгалче дамчып чоруур шынарларның дамчыыр системазын чогааткан. 1951 чылда Мак-Клинток транспозоннарны ажыткан. 1983 чылда Мак-Клинток Нобель шаңналын алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Митяева, Валентина Евгеньевна
Митяева Валентина Евгеньевна (4 сентябрь 1936 — 16 апрель 1996) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, колхозница колхоза «Память Ленина» Бахчисарайского района Крымской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1973).
Намдары
1936 чылда Москва область девискээрге төрүттүнген.
Крым девискээрин оккупациядан хостаан соонда база депортации местного населения (крымских татар) Ортаа Азияже депортация, отправилась в числе переселенцев на полуостров Крым, Терновке Бахчисарайский районга чурттап база ажылдап эгелээн. Тус черниң колхоз "Память Ленина" кирген, хову ажылы бригадазынга ажылдап турган.
«За большие успехи достигнутые во Всесоюзном социалистическом соревновании, и проявленную трудовую доблесть в выполнении принятых обязательств по увеличению производства и продажи государству зерна и других продуктов земледелия в 1973 году», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 декабрь 1973 чылдың Чарлыы-биле Валентина Евгеньевна Митяевага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени база «Серп биле Молот» медальдар.
Көдээ суур Терновка Бахчисарайского район чурттап турган. 16 апрель 1996 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Чик
Чик — шаандагы аймак азы сөөк ады.
Ат-сывы
ČIK. Орхон-Енисей бижиинде аймак адын дыл шинчилекчилери Чик кылдыр номчуп турар.
Дылы
Эрги түрк дыл, чик диалект. Ол улус Орхон-Енисей бижиктиг чораан.
Чурту
Улуг-Хем. Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. Чик дээрге сөөк ады база дыр. Чик деп аймак аразынга өске сөөктүң улустары база турган.
Үези
VIII век. Чик деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Улуг-Хем улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис. И. В. Кормушин болза: "Чик деп сөс-биле Улуг-Хем улузу боттарын адавайн турган, ындыг сөс-биле оларны Калганың аймактары адап турган" деп турар. Ол шын боор оң, чүге дизе Таңды Тываның көжээлеринде чик деп сөс тывылбаан.
Орхон-Енисей бижии
Билге хаанның бижии (кирилл транскрипция) Алты отуз йашымда Чик бодун Қырқыз бирле йағы болты. Кем кече Чик тапа сӱледим. Ӧрпенте сӱңӱшдим, сӱсин санчдым, аз бодунығ алтым, ... ичгиртим.
Дорт очулга. Алды одус чажымда Чик чон Кыргыс биле дайзын болду. Хем кешкеш Чик талаже халдадым. Үрбүнге чаалаштым, шериин шиштедим, бичии чону алдым, ... чагыртты.
Литературлуг очулга. Чээрби алды харлыымда Чик биле Кыргыс чону дайзынывыс апарды. Улуг-Хемни кешкеш Чик чонунче шериим-биле бардым. Үрбүнге чаалаштым, ооң шериин тииледим, бичии чон меңээ чагырты берди.
Салгалдары
Улуг-Хем улузу. Алдайларда Чыгат биле Чыгандык деп сөөктүң улузу бар. Ол улус Улуг-Хемден көжүп келген бе азы черле Алдайга чуртап чораан бе? Оозу арай билдинмес.
Үндезини
Ч Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Шажынның ыдыктыг демдектери
Буддизм шажынның ыдыктыг демдектери (अष्टमंगल Aṣṭamaṅgala; བཀྲ་ཤིས་རྟགས་བརྒྱད་, bkra shis rtags brgyad, Zhaxi Dag'gyä;  Jíxiáng bā bǎo) - буддизмге хамаарышкан тускай уткалыг демдектер.
Өөредиг хүртүзү
Өөредиг хүртүзү(санскрит:дхармачакра, төвүт дылда: ཆོས་འཁོར། чөкор) Өөредигниң хүртүзү-дээрге өөредиг болгаш хүртүнү катай чижеглей салган демдек. Ооң ханы утказын тайылбырлаар болза арга-дуржулгага мерген, энерел-сеткилдиг Будда башкы өөреникчилеринге сансараның човулаңындан хосталып алзын дээш үш арыктың өөредиин чоруткан. Будда башкы өөредиг хүртүзүн тырыкылаан соонда, ооң өөредиин өөреникчилери боттарының өөреникчилеринге дамчыдып бээри хүртүнүң чаңгыс салаазындан өске салааларынче дамчып чеде бээри ышкаш утка сиңген. Хүртүнүң тускай тайылбыры шаандакы үелерде ону чеспек кылдыр ажыглап турган. Хүртүнүң даштынче сес уштунуп келген черинге бижектер турган болгаш, ол тырыкыланырга мурнунга таварышкан бүгү моондактар хеглип-кырлып турган. Ол орукту изеп бээрге, ол орук биле дүрген чорутунгур турган. Буддистерниң моондактары-дээрге мугулай чорук, кылык-килең, хандыкшыл олар болганда, ол моондактырны чок кылырынга өөредиг хүртүзүн долгандырып тургаш чок кылыр утка бар. Тываларның эрткен үеде туктарында өөредиг хүртүзү турган. Ол хүртүнү "Хүн-Хүртү" деп адап турган. Хүнге дөмейлеп турган утказы хүн херелдери саарлып келирге-ле караңгы чиде бээри биле дөмей хүн-хүртү каяа чедип келирге кижилерниң угаан-медерелинге мугулайы эвээжеп турганын илередип турар. Өөредиг хүртүзүнүң иштики сес адыр салаалары Будда Шакьямуни башкының "Ачы-буянның сес оруун" илередип турар:
Дөс
Ш Ш Ш
Төрүүр сарлык
Төрүүр сарлык – кыс сарлык.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Тыва (бөлүк)
"Тыва" – улустуң аас-чогаал ансамбли. Ансамбльды эртемден Кыргыс Зоя болгаш Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Тумат Геннадий 1988 чылда тургусткан. Ооң тывылган сорулгазы: тыва национал культураны хөгжүдери, тыва хөөмейниң күүседир тускай ёзулдарын шыгжаары.
Бөлүктүң утказы
Тываларның өгбелери хөөмейни "тып алгаш", ооң шупту хевирлерин шыгжап алган. Тыва дээрге гуннар, скифтер, сарматтар, кирзигтер, уйгурлар, тюрктар чурттап чораан чер. Ол бүгү "Тыва" ансамблиниң репертуарында көстүп турар.
Репертуарында хөөмейниң 5 хевирин чаңгы (соло) болгаш коллективтиг күүселде, тыва национал хөгжүм херекселдеринге ойнаары, эпостуг шүлүк күүселдези, тыва чоннуң ырларын болгаш авторлуг ырылар күүседиири.
"Тыва" ансамбльди тываның бүгү фолк-бөлүктериң фундаментизи деп болур.
Тыва иштинге, бүгү Россияга болгаш соңгаар үргүлчү гастрольдаар тыва бөлүктерниң бирээзи.
2003 чылда ол "Чөөн-Чүктүң Аялгазы" деп ЮНЕСКО-нуң эрттирип турар делегей чергелиг хөгжүм фестивалиниң Гран-Призин алган.
2007 чылда "Саянское кольцо" деп этниктиг хөгжүм фестивалиниг ажылынга киришкеш, "Ёзу-чаңчыл" болгаш "Ыры ансамбли" деп адырларынга дипломнарны алган.
2008 чылда Турцияның национал телекомпаниязы Анкара хоорайга тыва хөөмей дугайында документалдыг дириг чурукту тыттырган. Аңаа "Тыва" анмамблиниң хөгжүмчүлери киришкен.
Дөс
??
Т Т Т
Девис
Девис азы Кара девис (адаары: [Деъвис]) (Чернозёмный) - "шуут кара довурактыг" дээн шынар.
Дөс
Д
Байрон Дэвид
Дэвид Байрон (David Byron, Дэвид Гаррик, David Garrick; январь 29, 1947, Эппинг, Эссекс — февраль 28, 1985, Рединг, Беркшир, Великобритания) — британың рок-хөгжүмчүзү.
Альбомдар
Аңгылал:Ыраажы
Чавага
Чавага – кыс кижиниң чажынга каасталга.
Хевирлери
" Бо сөстерни ап каавыткаш, орнунга хевирлер дугайында бижиңер "
Дөзү
" маңаа үндезин номнар азы сайтар адын бижиир силер "
Ч
Сарлык бугазы
Сарлык бугазы – сарлыктың бүдүрүкчү малы, үрелиг мал.
Лам Филипп
Фи́липп Лам (Philipp Lahm) – немец футболист.
Сарлык бугазы
Дөзү
С С С С
Лам Филипп
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Девээ
Девээ (адаары: [Деъвээ]) (Тенистое место, укрытие от солнца) – изигде мал азы кижи турар хөлегелиг чер.
Мал изиг дүъште хөлеге арагазынга дыштанып эгелээрге, ону "мал девээлеп турар" дээр.
Сарлык шарызы
Дөзү
С С С С
Сарлык бызаазы
Сарлык бызаазы – сарлыктың чаш төлүнүң ниити ады, назыны бир хар чедир, сарлыктың эр бызаазы аза сарлыктың кыс бызаазы деп чугаалаар.
Дөзү
С С С С
Б
Б, б (B) кириллицаның ийиги үжүү. [Б] деп үнге дугжур.
Эге парлап бижиирге Б - 6 (алды) деп санга дөмей.
А
A, a (A) кириллицаның бирги үжүү. [a] деп адатынар.
Грек Α|α (альфа) деп үжүктен уткалган латин A үжүктер үндезилеттинген.
Аңгылал:Үжүк
Кызыл хоорайның национал парыгының куштары
бичии куштар
бора-хөкпеш - бичии куш.
А.С. Пушкин аттыг национал библиотека
Тывада А.С. Пушкин аттыг национал библиотека (ном саңы) – Тыва Республиканың улуг библиотеказы.
Кызыл хоорайның национал парыгының куштары
Дөзү
Аңгылал:Тываның географиязы
А.С. Пушкин аттыг национал библиотека
Төөгүзү
1931 чылдың сентябрьда ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң шиитпири-биле эң баштайгы хоорай ном саңы тургустунган. Ол чылдарда ном саңынга янзы-бүрү темаларга лекцияларны, ажык чугааларны чорудуп, чонну медицина талазы-биле чырыдып, бижик билбес чорукту узуткаарын сайзырадып, "Шын", "Реванэ шыны","Хостуг арат" деп солуннарның өткүт номчулгазын эрттирип, номнарны номчуп, сайгарып турганнар. Дыка хөй байырлалдар, бот-тывынгыр салым-чаянныглар концертери ном саңынга үргүлчү болур турган. 1937 чылда ном саңының ажылдакчылары биле хөй-ниити чон дугурушкаш, "Пушкинниң хүннери" деп кежээни организастаан. Ол кежээге тыва дылче очулдурган "Капитан уруу" деп тоожуну, тоолдарны, өске-даа улуг орус чогаалчыларның шүлүктерин номчуп, сайгарып, чугаалажып турганнар. 1941 чылда ТАР-ның Күрүнениң ном саңы деп эде организастаан. 1942 чылдың март 26-да ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң Чарлыы-биле ном саңын Александр Сергеевич Пушкинниң ады-биле адаан. 1944 чылдың октябрьда Тываның можу ном саңы деп чаарттынган. 1957 чылда ном шыгжаар килдис болзун дээш чаа бажың туттунган.
ССРЭ-ниң Культура яамызының 1958 чылдың январь 7-де  үнген 15 дугаар  дужаалын ёзугаар библиотекага  ном палатазының ажыл-чорудулгазын дааскан. 1960 чылда ном саңынга библиографтыг арга-сүме килдизи, дараазында, 1961 чылда курлавыр-солчулга фондузу ажыттынган. 1962 чылда Республиканың ном саңы деп чаарткан. Ол үеде Тывага эртем баазазы тургустунуп, бойдус, экономика, культура, төөгү эртемнерин  ханы шинчилеп өөренир эртем-шинчилел албан черлери  ажыттынып эгелээни-биле,  ном саңының библиографтыг болгаш методиктиг материалдары эртем ажылдакчыларынга улуг ужур-дузалыг бооп турган. 1960 чылдарда Москваның, Ленинградтың ном саңының дээди өөредилге черлеринден доозукчулар (Д.Д. Өндүр, Т.Д. Эртине, А.С.Калга-оол, К.В. Тагба, Ч.И. Маадыр-оол, М.И. Мартай(Оюн) республикага кээп, ном саңының кадрларын тургускан. Оларның аразында Д.Д.Өндүрнү (бир дугаар чурт шинчилекчизи) онзагайлап демдеглевестиң аргазы чок. Чүге дизе ол  төөгүлүг хүннер календарының (Календарь знаменательных дат) бирги тургузукчузу. Ооң соонда календарьның үндүрүлгези-биле дыка хөй чылдар иштинде А.С. Калга-оол ажылдап турган. Ол "Тыва АССР-ниң парлалгазының чылдар даңзызын" (Летописи печати Тувинской АССР) бир дугаар чырыдарынче  белеткээн.
Библиографтыг арга-сүме килдизиниң эргелекчизи Ариадна Валентиновна Степанова библиографияны хөгжүдүп, сайзырадырынга улуг рольду ойнаан. Ооң кызымак ажылының түңнелинде, А.С. Пушкин аттыг ном саңы Республиканың библиографтыг төвү апарган.
1980 чылда чуртка чаартылгалар эгелээнинден, ном саңының херээниң дүрүмнерин хүлээп алганындан, ном саңынга дыка чугула өскерлиишкиннер болган: ном саңының практиказынга чаа билиглер, терминнер тыптып, номчукчуларга хандырылганың шынары экижип, ном саңының хүрээлеңи сагышка таарымчалыг, эптиг бооп, ажыл-чорудулгазынга чаа-чаа аргаларны ажыглап, кииргеннер.
1984 чылда каталогтар болгаш фондулар библиотеканың библиографтыг бөлүктээшкининче (ББК) шилчиттинген. 1986 чылда Республиканың ном саңынга директор албан-дужаалынга  Фенцель Ольга Васильевнаны, ооң оралакчызынга Кошкар-оол Вера Александровнаны томуйлаан. 1990 чылда Күрүне банкызының эрги бажыңын (амгы үеде Ленин аттыг кудумчуда 21 дугаар бажың) ном саңынга дамчыдып берген. 1991 чылда ниитилел эртемнериниң килдизи, эртем-шинчилел ажылының сектору ажыттынган. 1993 чылда ном саңынга  Тыва Республиканың  А.С. Пушкин аттыг Национал библиотеказы деп статусту тывыскан.
Тургузуу
Демдеглелдер
Аңгылал:Кызыл Аңгылал:Тудуг
Балыкесир (ил)
Балыкесир (тур.Balıkesir) — Турцияның муниципалдыг кезээ азы кожууну. Ол Турцияның Барыын талазында турар.
Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны — 1 076 347 кижи (2009)
Чизези
Балыкесир азы 19 кожуунунуң чизези:
Чаа-Хөл кожууну
Чаа-Хөл кожуун — Тываның төп кожууннарының бирээзи. Девискээри 2,9 муң км². Мурнуу-чөөн чүкте Улуг-Хем кожуун-биле, мурнуу чүкте Өвүр кожууну-биле, барыын чүкте Чөөн-Хемчик кожууну-биле, соңгу-барыын чүкте Сүт-Хөл кожууну-биле, соңгу чүкте Красноярск крайы-биле кызыгаарлажып турар.
Төөгүзү
1941 чылда тургустунган. 1961 чылда Улуг-Хем кожуунга катыштырган турган. 1992 чылда катап аңгы кожуун кылдыр тургустунган.
XIX–XX-ги чүс чылдарда официалдыг документилерге Чаа-Хөлдү "Джакуль" кылдыр демдеглеп турган болуп турар. Ол үелерде чон-биле садыг-саарылга кылып турган кыдаттар ынчаар адааны чадавас.
XX-ги чүс чылдың эртемдээннериниң болгаш шинчилекчилериниң бижиктеринде "Чжакуль" болгаш "Ча-Куль" деп деңге демдеглеп турган.
Чүве билбес улус кожуун адын Саян-Шушенски суг шыгжамырындан адаттынып тывылган деп чугаалаар боор дур. Ындыг чугаа шын эвес. "Чаа-Хөл далайы" дээрге, чоокта чаа 1970 чылдарда тывылган чүве-дир. Саян-Шушенски суг шыгжамыры турбаанда-даа ол черниң улузу чуртун Чаа-Хөл деп адаар турган. "Чаа-Хөл" дээрге шаандагы ат-тыр! Ол ийи сөс шаандагы түрк сөстерден укталган. "Чаа-Хөл" дээрге "Дайын-Шөлү" дээн уткалыг сөс-түр. Шаанда ол черге түрлүг маадырлар күжүн шенеп, хан-чин төп демисежип турган. Ынчангаш "Чаа-Хөл" деп сөстүң ёзулуг утказы коргунчуг боор-дур!
Чадаана
Чадаана (орус. Чадан) - 1945 чылда Россияның ниитизинге кирген, Тыва Республиканың иштинде Чөөн-Хемчик кожууннуң төп хоорайы.
Чаа-Хөл кожууну
Төөгүзү
Кожуун девискээринге бирги суур 1887 чылда туттунган, ол суурну чер ады-биле олчаан Чаа-Хөл кылдыр адаан.
Суур-балгат
Кожуунда суурлар: Чаа-Хөл — кожуун төвү.
Чадаана
Дөзү
Ч Ч
Чаа-Хөл кожууну
Суур-балгат
Сумулар.
Ол кожуунда аржааннар: Ажыг-Суг - Үүр-Сайыр, Кара-Суг,...
Хөлдери: кылымал далай Чаа-Хөл,...
Хемнери: Чаа-Хөл хем, Бай-Булуң, Коош-Ой (Коош-Ой тайгазындан агып баткан, чамдыкта эдээнге келгеш соглуп чыдар), Хемчик (аксы), Улуг-Хем (аксы), Улуг-Кара-Суг, Бидилиг, Чиңге, Ортаа-Хем, Куйлуг-Хем.
Агаар-бойдузу
Чаа-Хөл кожууну Кыдык Соңгу-чүк черлерге деңнетинген.
Дөс
Ч Ч Ч Ч Ч
Дегдириишкин
Дегдириишкин (Воспаление, inflammatio) - дегдирери, кандыг-бир чери дегдирип аарыыры.
Дөс
Д Д
Хунан сарлык
Хунан сарлык — назыны ийи харлыг азы үш хар чедир аныяк сарлык, эр хунан азы кыс хунан дижир.
Дөзү
С С С С
Оюннар кожууну
Оюннар кожууну — шаанда Таңды Тывазынга турган кожуун ады.
Девискээр
Чөөн Таңды-Ууланың соңгу, мурнуу эдээнче чаттылган. Улуг-Хемниң солагай эрии, Бай-Булуңдан эгелээш амгы үеде турар Кызыл хоорайга чедер-четпес, оон ыңай мурнуу чүкче чаттылган. Чагытай биле Чедер хөл, Шуурмак хеми эжелей Оюннар кожуунунуң чери турган. Таңды-Ууланың мурнуу эдээнден Теректиг-Хем дургаар, Тес биле Нарын хемни эжелей Оюннар кожуунунуң чурту турган.
Төөгүзү
Кожууну эң баштай Тесингол кожууну деп адап турган. Шала сөөлзүредир ооң адын Оюннар кожууну кылдыр эде адаан. 4 сумулуг кожуун турган, 147 өрегелиг.
Таблицага онза тайылбыр
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.
Таблицаның адаанда Оюннар кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн. Чүге-дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга, кайы сумуга чуртап турганын.
Нояннар
Амбын-ноян 4 кожууннуң бүгүде-даргазы турган. Ол болза Тожу, Салчак, Оюн биле Хаазыт кожуунарын хайгаарап удуртуп турган.
Амбын ноянның чызааны Самагалдай биле Эрзин хараалдарының чоогунга турган. Амбын ноянның чызааны ол черлерге 1912-1915 чылдарга чедир турган.
Оюннар кожуунундан Таңды-Тываның амбын нояннары укталган-даа болза, Оюннар кожуунун олар албаны-биле, боттары чагырбайн чораан. Оюннар кожуунун үгер-даа эргелиг кижи удуртур чораан. Колдуунда амбын ноянның дуңмалары азы оолдары үгер-даа деп дужаалды эдилээр чораан.
Солун чүүл
Дажының долу ноян адын: "Таңды Урянхайның бүгүдениң даргазы тогус одагалыг мээрең-чаңгы амбын ноян" дээр турган.
Өлзей-Очурнуң долу ноян адын: "Таңды Урянхайның тос кожуунунуң бүгүдениң даргазы, мээрең-чаңгы тогус одагалыг амбын ноян бэйли" дээр турган.
Амбын ноянның тугу болза ыяш сыптыг кызыл тук тур. Ол кызыл туктуң чанынга 8 бичии тук шанчып каар турган. Ол бичии туктарны "хиирлер" дээр турган.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Клозе, Мирослав
Мирослов Клозе (Miroslav Josef Klose, Mirosław Marian Klose) – немец футболист. Немец-поляк уктуг, футболга халдакчы кылдыр ойнап турар. Германияның футболга чыынды командазы дээш ойнап турган. 2004 чылда делегей чергелиг маргылдааның тиилекчизи, 2002 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазының 2 дугаар черниң эдилекчизи болгаш Евро-2008 чылдың 2 дугаар черниң эдилекчизи. Оон аңгыда 2006 чылдың болгаш 2010 чылдың футболга делегей чергелиг маргылдаазы болгаш Евро-2012 чылдың мөңгүн медальдың эдилекчизи.
Делегей чергелиг маргылдааларга 16 гол киир теккеш делегей чергелиг маргылдааларның төөгүзүнче эң тергиин халдакчы деп аттыг болган. 4 делегей чергелиг маргылдааларның 4 медалының эдилекчизи. Германияның чыынды командазы дээш 71 гол киир теккен. Чурттуң командазы дээш 137 оюн ойнаан (Лотар Маттуес 150 оюн ойнаан).
Чашкы үези. Ойнап эгелээни. Ук-дөзү
Мирослав 1978 чылдың алды айның 9-та Польшаның Ополе деп хоорайынга төрүттүнген. Мирославтың адазы немец, а авазы поляк. Мирославтың авазы Барбара Еж Польшаның гадбол чыынды командазының вратарь кылдыр ойнап турган. А адазы Йозеф Клозе футбол ойнап чораан. Мирославты колдуунда поляк дээр, ынчалза-даа ол бодун европей деп адаарынга ынак. Ынчалза-даа боду поляк дылга чугаалажырга эптиг деп айтып турар. Өг-бүлезинде ол поляк дылды ажыглап турар, оон аңгыда 2 ажы-төлү чаштар садиинде немец дылды база өөренип турар.
1981 чылда Клозениң ачазы Францияга ойнап эгелээрге өг-бүле ынаар көже берген. А 1987 чылда фольксдойче деп эргезин ажыглап Барыын Германияның Кузель деп хоорайынче көшкеннер. Чаа чуртка Мирославка чаңчыгарга белен эвес болган. Эң берге айтырыы немец дыл турган, ол дээш ону 4-кү класстан 2 классче бадырыпкан. Дыл айтырыын болгаш өскелер-биле эп-найырал тударынга футбол аңаа кончуг улуг дузаны чедирген. Боду ону мынча деп чугаалап турар:"Германияже көже бээривиске меңээ ынчан сес хар чартык турган. Футболга мен кончуг ынак турган мен. Футбол меңээ өске улус-биле эп-найырал тударынга дыка дузалаан. Ойнаар бертинде мени черле бир дугаар шилип алыр турган, чүге дизе өскелерге бодаарга мээң ойнаарым дыка эки турган. Маңаа мен хөй чедиишкинни четкен болгаш хөй эш-өөрнү тып алган мен. Бир катап Германия дээш ойнаар магатты алыр мен деп билир турган мен, ол бодал меңээ кончуг улуг идигни берип турган."Ада-иезиниң сүмелээни-биле Мирослав школаны дооскаш ортумак өөредилге черинче кирип алган. Чазаныкчы мергежилди шилип алган. Чаа мергежилди өөренип тургаш-даа Мирослав футбол дугайынд кажан-даа утпайн турган. Ооң бир дугаар командазы 7 дугаар лиганың Кайзерслаутерн хоорайның чоогунга турган Блаубаха-Диделькопф деп команда болган. 5 дугаар лигага ойнап турган «Хомбург» деп команда салымның халдакчыны ап алганнар. Бир сезон тургузунда чаа клубка Миро 11 гол киир теккен. Ооң эки оюнун «Кайзерслаутерн» клубтуң ойнакчылары эскерип бодунче чалаксап турган. Сөөлүнде Мирослав «Кайзерслаутерн»-биле керээни чарып алган.
1999/2000
Мирослав эгезинде «Кайзерслаутерн»-ниң ийи дугаар командазынга ойнап тургаш 36 оюнга 11 гол киир теккен. Клубтуң кол тренери Отто Рехагель аныяк оолдуң салым-чаянын эскергеш кол команда-биле ойнаарынче чалаан. 2000 чылдың 4 айның 15-те «Кайзерслаутерн» дээш бир дугаар оюнун Айнтрахт деп команда удур Мирослав 75 дугаар минутада үнгеш ойнаан. Ийи дугаар оюнун Вольфсбург удур 89 дугаар минутада үнгеш ойнаан. Олар ынчан 3:2 кылдыр уттуруп алганнар, ынчалза-даа чурттуң чемпионадынга 5-ки черни ээлээш УЕФА кубогунга киржир эргени чаалап алганнар.
2000/01
2000/01 сезонунда Мирослав кол команданың тургузуунче киргеш «Кайзерслаутерн»-ниң шупту ойюннарынга киржип эгелээн. Ынчалза-даа Отто Рехагель Мирославты мырнынче эвес, а шөл ортузунче салып салып турган. Ол черге ойнаары халдакчыга арай-ла таарышпас турган. «Кайзерслаутерн»-ге ол сезон чедимче чок болган, чүге дизе олар 7 оюндан чүгле 2 оюн уткаш 3 оюнну уттуруп алганнар. 10 айның 1-де «Кайзерслаутерн»-ниң кол тренери Отто Рехагель тренер эргезин казыттырган.
Клубтуң чаа тренери Андреас Бреме Мирославты халдакчы черинче салып эгелээрге Милославтың ойнаары экижий берген. Он айның 20-де Вердер удур оюнга Мирослав Кайзерслаутерн дээш бир дугаар голун киир теккен. Ол үеден гол киир теккеш Мирославтың мырныкы сальтону кылыры тыптып келген. 3 хүн болгаш УЕФА кубогунуң маргылдаазынга 7 дугаар минутада грек команда Ираклис удур киир теккен (1:3 кылдыр удуп алганнар). Дараазында оюнда Миро Гамбург деп клуб удур ойнааш 2 гол киир теккен, ол ынчан оюн 2:1 кылдыр Мирославтың командазы уткан. 6 хүн болгаш Кайзерслаутерн УЕФА кубогунуң 1/16 оюнунга Шотландиядан Рейнджерс деп команда удур ойнаан. Ол оюнда Мирослав чааскаан шөл ортузундан киргеш 8-ки минутада голду киир теккен. Кайзерслаутерн Рейнджерс-ти 3:0-ке тиилээн. Дараазында Германияның лигазынга Берлинден Герта удур ойнааш Мирослав 2 гол киир теккен (оюнну 2:4 кылдыр Герта удуп алган). Ол чылдың сөөлгү оюнун Кайзерслаутерн Бохум удур ойнаан. Ол оюнда Мирослав бир гол киир теккен.
Дараазында чылда Кайзерслаутерн болгаш Мирославтың ажыл-херээ болгаш чедиишкиннери көвүдеп сайзырап эгелээн. УЕФА кубогунга Славия биле ПСВ-ни тиилеп алганнар. 3 ай ортан үезинде Бундеслиганың оюннарынга 3 дугаар черге келгеш алдын медальдарны чаалап алыр аргалары база турган. 4 айдан тура чедиишкиннер чок үе эгелей берген, олар Боруссияга (1:4) кылдыр уттургаш дараазында оюнда Шальке 04-ке (5:1) кылдыр уттурганнар.
УЕФА кубогунуң Депортиво Алавес деп команда удур Кайзерслаутерн 2:9 кылдыр уттуруп алганнар. Ниитизи-биле ол сезон төнерге Кайзерслаутерн 8-ки черни ээлээн. Команда дээш Мирослав 11 гол киир теккен (9 гол Бундеслигага, 2 гол УЕФА кубогунга). Мирославтың ат-алдары көвүдеп фанаттар болгаш клубтуң чагыргазы аңаа хөлчок ынак апарган. Ол сезон тургузунда Мирославтың шалыңы болгаш трансфер өртээ ыяк 10 катап өзе берген.
Германияның чыынды командазы дээш ойнап эгелээни
Салым-чаянныг халдакчыны ийи чурттуң командалары сонуургай берген. 2001 чылда Мирославты Польшаның чыынды командазының тренери Ежи Энгель Германияже келгеш аныяк оолду Польша дээш ойнаарынче кыйгырып турган. Ынчалза-даа Мирослав чөпшээрешпээн, ол Руди Фёллерни манап турган. Мирослав часпаан, 2001 чылдың 3 айның 24-те делегей чергелиг футбол маргылдаазынче кирер эргени алыр шилилге оюнунга Албания удур үнүп ойнаан. Ол оюнда Мирослав оюннуң төнеринге дээр 2 минут артып каарга бажы-биле голду киир теккеш бодунуң командазынга тиилелгени эккелген (оюн 2:1 кылдыр төнген). Дараазында оюнда Германияның командазы Грецияның командазы удур ойнаан, ол оюнда база Мирослав гол киир теккеш база катап командазын тиилелгеже үндүрген (оюн 2:4 кылдыр төнген). Руди Фёллер Мирославты 2002 чылда болур делегей чергелиг футбол маргылдаазынга ойнаар кылдыр дораан бүрүткеп каан. Гректер удур оюнга Германияның чыынды командазының берге үези эгелээн: олар финнер удур 2:2 кылдыр арай бооп хайым кылдыр ойнааш Мюнхенге англичаннар удур 5:1 кылдыр уттуруп алганнар. Дараазында Финляндияның чыынды командазы-биле оюн база катап хайым-биле төнген.
2001/02
2001-02 сезонун Кайзерслаутерн клуб аажок чедимчелиг эгелээн, олар 7 оюнга 7 катап тиилээш Бундеслиганың бажынга келген. Ол хире оюн улай кым-даа Бундеслиганың төөгүзүнде тиилеп шыдаваан. Кайзерслаутерниң улай тиилеп турар оюнун Вольфсбург үзе берген, ынчан олар 2:0 тиилээннер. Ооң соонда Миронуң командазы Ганзаны 3:1 кылдыр удуп алганнар. Дараазында оюнда Кайзерсаутерн Мюнхен хоорайга Баварияга уттургаш Бундеслиганың бажында дүшкеннер. Кышкы 2001 чылдың сезонунда Кайзерслаутерн 4 дугаар черни ээлеп алганнар. Мирослав Клозе 31 оюнга 16 гол киир теккен.
2002 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазы
2002 чылда делегей чергелиг футбол маргылдаазы Мурнуу Көрея болгаш Японияга болуп эрткен. Аңаа Германияның чыынды командазы бир дугаар оюнунда Саудовская Аравияның командазын 8:0 кылдыр уткан. Ол оюнга Мирослав 3 гол киир теккеш бир чедимчелиг дамчыдыг берген. Дараазында оюннарда Ирландия болгаш Камерун командаларынга голду киир теккен. Бир ийи дээш оюнда Германияның командазы Бразилияның командазынга 2:0 кылдыр уттуруп алганнар. Сөөлгү оюнга Миро киир текпээн, ынчалза-даа аңаа болгаш командазынга аажок чедимчелиг маргылдаа болган. Делегей чергелиг маргылдааның сөөлүнде Мирослав Клозени Герд Мюллер-биле деңнеп турган.
2002/03
2002 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазының соонда хөй-ле Европаның шыырак клубтары Мирославты сонуургап эгелээн, чижээ: Ювентус , Манчестер Юнайтед , Бавария , Боруссия Дортмунд. Акша талазы-биле бергедеп турган Кайзерслаутерн Мирославты садарын база бодап турган, ынчалза-даа Мирослав артып калган. Мирославтың шиитпири бо чылдарда чедимче чок болган, клуву 2002/03 болгаш 2003/04 сезоннарда Бундеслигага 12-14 дугаар черден ыравас, а Германияның кубогунга эгезинде-ле уттуруп алган. Чүгле клубтуң чедиишкиннери эвес, а Мирославтың ойнаары база баксырап эгелээн, ол 2 сезон тургузунда чүгле 10 гол киир теккен.
Чеже-даа клувунда байдал берге болза, Мирославты чурттуң чыынды командазы дээш кыйгырып турган. Евро-2004-че 8 шилилге оюннарынга ойнаан. Шилилге оюннарын эрткеш Германияның чыынды командазы кол маргылдаага ойнаар эргени чаалап алганнар. Ынчалза-даа Португалияга болуп эрткен Европа чергелиг футбол маргылдаазынга чедимче чок болганнар. Олар бодунуң ойнаар бөлүүнге чаңгыс-даа тиилелге чок, а Мирослав чаңгыс-даа гол киирип чадап каан.
Вердер (2004—2007). 2006 чылдың делегей чергелиг маргылдаазы
2004 чылдың үш айның 2-де Мирослав «Вердер»-биле 4 чылдың керээзин чарып алган. Керээзинде түң саны 5 сая евро, а чылда шалыңы 2,5 сая евро болган. Мирослав Вердер дээш 8 айның 6-да «Шальке-04» удур ойнап үнген, ынчан олар 1:0 кылдыр удуп алганнар.
«Вердер»-ге Мирославтың ойнаары оон-даа экижип келген. «Шальке-04» удур ойнаанының соонда ооң командазы «Вольфсбург» удур үнүп ойнааннар. Ынчан Мирослав бир голду киир теккен, ынчалза-даа олар 1:2 кылдыр уттуруп алганнар. 9 айның 25-те «Бохум» удур Мирослав бир дугаар Бундеслигага хет-трик кылган (чаңгыс оюнга үш гол киир тегери). Ол клубка Мирослав Жоан Мику болгаш Иван Класничев суглар-биле таарыштыр ойнап эгелээн. Ол сезонда Мирослав 18 гол киир теккен, оон аңгыда 3 голду Лига Чемпионов маргылдаазынга киир теккен. «Вердер» Бундеслигага 3 дугаар черни ээлээн. Германияның Кубогунга база чедиишкинниг болган, дөрт команда артарга олар «Шальке-04»-ке пенальтиге уттуруп алганнар.
2005/06 чылдың сезонунда Мирослав Бундеслигада эң тергиин халдакчы болган, ол 27 гол киир теккен. Ооң ойнап турган клуву Бундеслигага 2 дугаар чер ээлээш немец лиганың к убогу дээш Баварияны уткаш 1-ги черни алганнар. Ынчалза-даа Лига Чемпионов маргылдаазынга олар чедиишкин чок болганнар. Маргылдааның 1/8 дээш оюннарында Ювентуска уттургаш маргылдаадан үне бергеннер.
2006 чылдың делегей чергелиг маргылдаазынга 6 айның 9-та Германияның чыынды командазы Коста-Рика удур ойнааш 2 гол киир теккен. Ынчан немецтер 4:2 кылдыр удуп алганнар. Дараазында оюнда Мирославтың командазы поляктар удур ойнап үнгеш 1:0 кылдыр удуп алганнар, ол оюнда Оливер Нёвилль гол киир теккеш командазынга тиилелгени эккелген. Сөөлгү бөлүк иштинге оюнунга Мирославтың командазы Эквадорнуң чыынды командазы удур ойнааш 0:3 кылдыр удуп алганнар. Ол оюнда Мирослав 2 гол киир теккеш маргылдааның эң тергиин халдакчызы кылдыр демдеглеттинген. Бөлүктүң оюннарындан үнгеш 1/8 дээш оюнга Германияның командазы Швецияның чыынды командазы-биле ойнаан, ол оюнда Мирослав киир текпээн-даа болза, тергиин дамчыдыгларны берип тургаш оюннуң эң эки ойнакчызы кылдыр санаттынган. Дараазында 1/4 оюнунда Аргентинаның командазы-биле ойнап тургаш Миро бодунуң командазын ойнадып тургаш оюннуң 80 дугаар минутазында гол киир теккеш деңнепкен. Германияның командазы оюнну пенальтиге чедиргеш тиилеп алганнар. Дараазында оюнда Миронуң командазы Италияның чыынды командазы удур ойнааш уттуруп алганнар, олар 3-кү чер дээш Португалияның командазы удур ойнааш удуп алганнар. Ол делегей чергелиг футбол маргылдаазынга эң тергиин халдакчы кылдыр санаттыргаш "Алдын Бутса" деп шаңналдың эдилекчизи база болган.
2006 чылдың делегей чергелиг маргылдаазының соонда делегейниң эң шыырак футбол командалары Мирославты чалап эгелээн. Ол командаларның аразында Манчестер Юнайтед, Милан, Реал Мадрид болгаш Арсенал. Мирослав бодун даштыкы клубка шенексээн-даа болза, ол Вердер-биле керээлиг мен деп сагындырган. Вердерниң төлээлери Миро кандыг-даа акша-биле саттынмас деп чугаалааннар. 2006/2007 чылдың сезонунда Миро Вердерге ойнап эгелепкен.
2007—2011 чылдарда
Ынчан 2008 чылдың Европа чергелиг, 2010 чылдың делегей чергелиг маргылдааларынга идепкейлиг киришкен.
2007 чылдың 7 айның 26-да Баварияның башкарыкчызы Карл-Хайнц Румменигге Вердер-биле Мирославтың Баварияже шилчиириниң дугайында дугуржуп алганын чарлаан. Мирослав дөрт чыл тургузунда Баварияга ойнаар керээни чарып алган, ооң өртээ 15 сая евро болган. Мирославты чалап алырынче Бавария испан Барселона болгаш итальян Ювентусту мурнаан.
Бир дугаар оюнун Миро 7 айның 23-те немец лиганың кубогу дээш 1/4 оюнунче Вердер удур ойнап үнген. Ынчан оюн 4:1 кылдыр Бавария уткан. Дараазында 1/2 дээш оюнну эрттиргеш ол бир ийи дээш оюнга Штуттгарт удур үнгеш тиилелгени эккелген.
Бундеслиганың оюннарынга Мирослав Бавария дээш 8 айның 11-де Ганза удур ойнаан. Ынчан оюн 3:0 кылдыр Баварияның тиилелгези-биле төнген. 9 айның 27-де Миро бир дугаар 3 гол (хет-трик)-ти Энерги удур киир теккен, оюн 5:0 кылдыр төнген. 2007—2008 сезонунда Мирослав 20 гол киир теккен.
2007 чылдың 9 айда Мирослав Германияның чыынды командазы дээш Уэльс удур ойнап үнген, ол ынчан команданың капитаны кылдыр ойнап үнген. Ол оюнга Миро 2 гол киир теккеш командазынга тиилелгени эккелген. 2008 чылдың 9 айның 10-да делегей чергелиг футбол маргылдаазының шилилге оюннарынга Германияның чыынды командазы Финляндияның чыынды командазы удур ойнааш 3:3 кылдыр ойнаан. Ол үш голду Мирослав киир теккен. 2010 чылдың шилилге оюннарынга Миро ниитизи-биле 7 гол киир теккен.
2010 чылдың Мурнуу Африкага болган делегей чергелиг маргылдаага Германияның чыынды командазы бөлүк иштинге оюннарга бирги оюнну 4:0 кылдыр австралийлерни утканнар. Дараазында оюнда Сербияның чыынды командазы удур ойнааш 0:1 кылдыр уттуруп алганнар, а ол оюнда Миро кызыл карта база алган. Ооң соонда Мирославтың командазы Гананың чыынды командазы удур ойнааш 1:0 кылдыр удуп алганнар. Оюннарның ниити түңү-биле Германияның чыынды командазы 1/8-че үне бергеннер.
1/4-түң оюнунга Германияның чыынды командазы Аргентинаның чыынды командазын 4:0 кылдыр уткан. Мирослав ол оюнда 89 дугаар минутада 4 дугаар голду киир теккен. 1/2 дээш оюнга Мирославтың командазы Испанияның чыынды командазы удур ойнааш 0:1 кылдыр уттуруп алганнар, а 3 дугаар чер дээш ойнааш Уругвайның чыынды командазын тиилеп алганнар.
Делегей чергелиг маргылдааның төнчүзүнде Мирослав журналистерге 2014 чылда Бразилияга болур дараазында делегей чергелиг маргылдаага киржир деп планнап турарын чугаалаан. "'Мен ынча дыка кырган эвес мен, чаа-ла 32 харлыг мен. Бо 4 чыл тургузунда эки ойнап турар болзумза чүге киржип болбазыл'"деп бодалы-биле ол үлешкен
Лациоже шилчи бергени
2011 чылдың чайын Мирославтың Бавария-биле керээзи төнүп турган. Чаа керээниң негелделерин ийи тала дугуржуп чадааннар. 2011 чылда Мирослав Бавариядан чорупкан. Ол клубка бодунуң четтиргенин илередип мынча деп дамчыткан:"Бо 4 чыл тургузунда Баварияга солун болгаш чедиишкинниг ойнап турдум. Ол дээш клубка улуу-биле четтирдим!"6 айның 9-та Мирослав 2 чылдың керээзин Римден Лацио-биле чарып алган. Ооң шалыңы сезон тургузунда 2 сая евро болган. Лационуң тренери Эдоардо Рея керээни чедиишкинниг деп демдеглээн. Дараазында ол мынча деп чугаалаан:"Бистиң клуб дээш Мирослав ойнаар дээрге биске дыка улуг өөрүшкү. Бис делегей чергелиг ойнакчыны дилеп тургаш тып алдывыс. Бир ай бурунгаар Мирослав-биле клубка ойнаарының дугайында чугаалажып турган бис. Чугаалашканывыс түңнелдиг болган. Бистиң клубтуң ойнаар аянынче ол белени-биле кире бээр деп бодаар мен."
2011/12 сезону
2011/12 чылдың сезонун Мирослав 7 айның 16-да Ауронцо ди Кадоре деп профессионал эвес команда удур ойнап эгелээн. Ол оюнга 5 гол киир теккен, а ниити саны 16:0 кылдыр Лацио уткан. 9 айның 18-те Лига Европа оюннарының квалификастыг оюнунга Македониядан Работнички деп команда удур ойнааш бир голду киир теккен. А ниитизи-биле оюн 6:0 кылдыр төнген .9 айның 9-та Мирослав итальян чемпионаттың дээди дивизионунга Милан удур ойнааш бир голду киир теккен. Ол оюн 2:2 хайым-биле төнген. 9 айның 21-де Чезены удур ойнааш бир голду база киир теккен, ол оюнну 2:1 кылдыр Лацио удуп алган. 9 айның 29-та Лига Европаның бөлүк оюннарынга Португалиядан Спортинг удур ойнааш бир голду киир теккен, ынчалза-даа Лацио 1:2 кылдыр уттуруп алган. Дараазында итальян чемпионаттың иштинге 10 айның 2-де Фиорентина удур ойнааш бир гол база бир чедиишкинниг дамчыдылганы берген. Мирославтың ачызыда ол белен эвес оюн түңнелдиг болган, Лацио 2:1 кылдыр удуп алган. Дараазында Лационуң эң кол дайызыны Рома удур оюнга Мирославтың ойнаары кемдээшкин дээш айтырыг кырынга келген. Ынчалза-даа ол оюнга ойнаарынга белен болган. Лацио - Рома деп оюнга Мирослав немелде үеде голду киир теккеш Лациога тиилелгени эккелген. Ол берге оюннуң соонда ол Бразилияга болур делегей чергелиг футбол маргылдаазынга ойнааш карьеразын доозар деп чугаалаан:"Шупту чүве эки болур болза керээниң дүрүмүн сагып Лацио дээш 2014 чылга чедир ойнаар мен. Ооң соонда карьерам доозар мен. Мээң сорулгам Бразилияга болур делегей чергелиг футбол маргылдаазының финалынга ойнаары."Италияның иштики чемпионадынга Мирослав 27 оюн ойнаан, 12 гол киир теккеш 5 чедимчелиг дамчыдылга кылган. Италияның дээди чемпионадынга Лацио ынчан 4 дугаар черге төлептиг болган.
Шилилге оюннары
Евро-2012 деп маргылдааның шилилге оюннарынга Германияның чыынды командазы А деп бөлүкче кирген. Оон аңгыда ол бөлүкче Турция, Бельгия, Австрия, Азербайджан болгаш Казахстанның чыынды командалары кирген. Бир дугаар оюн Бельгияның чыынды командазы удур болган, ол оюнга Мирослав чаңгыс голду киир теккеш командазынга тиилелгени эккелген, оюн 0:1 кылдыр төнген. Дараазында оюн Азербайджанның чыынды командазы удур болган, ол оюн 6:1 кылдыр Германияның командазының тиилелгези-биле төнген. Ол оюнда Мирослав 2 гол киир теккен. 10 айның 8-те Германияның командазы Турцияның чыынды командазы удур ойнааш 3:0 кылдыр удуп алганнар. Ол оюнда Мирослав база катап 2 гол киир теккен. Дараазында Казахстанның чыынды командазы-биле ойнааш неместер база-ла 3:0 кылдыр удуп алганнар. Беш дугаар долгандырыг оюнга Германияның чыынды командазы Казахстанның чыынды командазы база катап уткан, ынчан оюн 4:0 кылдыр төнген. Ол оюнга Миро 2 голду киир теккен. Евро-2012 деп шилилге оюннарга Мирослав 6 оюн ойнааш 9 гол киир теккен. Евроже шилилге оюннарынга Германияның чыынды командазы 12 оюннуң 12-зинге тиилеп алган (36 очко).
Түңнел оюннары
Түңнел оюннарның бөлүктерже чарылгазын 2011 чылдың 12 айның 2-де кылган. Германияның чыынды командазы «өлүм бөлүүнче» кирген, ынаар Португалия, Дания болгаш Голландияның чыынды командалары кирген.
5 айның 7-де Германияның чыынды командазының кол тренери Йоахим Лёв маргылдаага киржир футболистерниң даңзызын берген. Ынаар Мирослав Клозе база кирген. Ол халдакчы кылдыр ойнаар болган (2 дугаар халдакчы - Марио Гомес)
Бөлүк иштиниң оюннарынга Мирослав Марио Гомести солуп үнүп турган. Германияның чыынды командазы бодунуң бөлүүнге бир дугаар черни ээлээн. Дараазында сес команда аразынче киргеш Грецияның чыынды командазы удур ойнаан. Ол оюнга Мирослав команданың кол составы-биле үнген. Ынчан Германияның чыынды командазы Грецияның чыынды командазын 4:2 кылдыр уткан. Мирослав дөрт голдуң бирээзин Месут Өзилдиң дамчыдылгазының ачызы-биле киир теккен. Бо гол Мирославтың чурт дээш 120 дугаар голу болган. Ол оюннуң соонда ол мынча деп бодалы-биле үлешкен:"Берге болду, ынчалза-даа амырап тур бис. Күзээн чүвевис чедип алдывыс, дыка хөй чедиишкинниг халдаашкыннарны кылдывыс. Гол киир теккенинге болгаш команданың эки ойнааныңга амырап тур мен. Дараазында удурланыкчылар белен эвес-тир. Англия-биле бис 2010 чылда ойнаан бис, а Италия-биле Дортмудка ойнап турган бис. Кым үне бээрин көөр бис, амдыызында бис кым бис-биле ойнаарын манап тур бис."Дараазында оюнда Германияның чыынды командазы удур Италияның чыынды командазы ойнаар болган. Ол оюнда Мирослав кол ойнакчы кылдыр кирбээн, ынчалза-даа оюннуң ийи дугаар кезээнде үнүп келген.Ол оюн 2:1 кылдыр Италияның тиилелгези-биле төнген. Ниитизи-биле Мирослав Евро-2012-ге беш оюн ойнааш бир гол киир теккен. Европа чергелиг маргылаа төнерге Мирослав 2014 чылдың делегей чергелиг маргылдаазының соонда ойнавас деп чугаалаан.
Сезон 2012/13
2013 чылдың 5 айның 5-те Италияның чемпионадынга Мирославтың командазы "Лацио" Болонья удур ойнаан. Ол оюнда Мирослав 5 гол киир теккен. Оюн ниитизи-биле 6:0 кылдыр төнген. Дүжүттүг оюннуң соонда ол мынча деп чугаалаан:"Кайы-хире шыдаар ол хире ойнадым. Меңээ болгаш командамга дыка эки хүн болду. Команда меңээ ынчаан меңээ дузалаар болза гол киир тегери меңээ берге эвес. Командамның ойнакчыларынга четтиргеним илередир ужурлуг мен."Мирослав 27 чыл бурунгаар кылдынган чедиишкинни база катап катаптаан. Сөөлгү катап чаңгыс оюн тургузунда 5 гол киир теккен кижи Роберто Пруццо турган. Ооң аңгыда «Лацио»-га кым-даа 40 минут иштинде гол кым-даа киир текпейн турган.
2014 чылдың делегей чергелиг маргылдаазы
2014 чылдың делегей чергелиг маргылдаазынга Мирослав 2 гол киир теккен. Делегей чергелиг маргылдааларның финалдарынга хөй голдар киир теккени-биле Бразилиядан Роналдону ажа берген. Маргылдааның финалында Германияның чыынды командазы Аргентинаның чыынды командазы удур ойнааш тиилеп алганнар. Мирославтың командазы 2014 чылдың делегей чергелиг маргылдаазының тиилекчизи бооп үнген.
Маргылдааның соонда Мирослав футбол ажыл-депшилгенизиниң төнгенин чарлаан.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Бакы
Бакы азы Баку (Bakı) — Каспий далай кыдыындa хоорай, Азербайджан Республиканың төвү, Бакы хоорайның административтиг төвү болгаш Бакының муниципалдыг кожуун төвү.
Чурттакчы кижи саны — 2 181 80 кижи (2014).
Бакы — Азербайджанның экономика, уран-чүүл, спорт, эртем болгаш чүдүлге талазы-биле улуг салдарлыг хоорайларның бирээзи база орук-харылзааның чугула адыры.
Аңгылал:Хоорай
Текирдаг (ил)
Текирдаг (тур.Tekirdağ) – — Турцияда или (кожууну),  муниципалдыг кезээ. Ол Турцияың Барыын талазында турар.
Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны – 623 591 кижи (2009).
Администраттыг төвү – Текирдаг хоорайы. (107 000. кижи 2000 ч.), Малкара, Чорлу хоорайлары базa бар.
административтиг чизези
Текир-даг или 9 району бар.:
Дөнен сарлык
Дөнен сарлык – бир дугаар төрүүр сарлык, назыны үш харлыг азы дөрт хар чедир болур.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Самбога Россия Чемпионады 2007
Самбога Россия Чемпионады 2007 чылда эр кижилер аразынга март 15-тен март 18-ке чедир Кстово хоорайга эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2007 году Аңгылал:Март 2007 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Кстове Аңгылал:2007 год в самбо
Жуань-жуань
Жуань-жуань — шаандагы аймак.
Аймак ады
Аймактың ёзулуг адын билбес бис. “Жуань-жуань” деп сөс боду болза, шаандагы бир-ле түрк азы моол сөстүң үрелик хевири-дир. Моол азы түрк сөстү кыдат дылче шилчидер болза ол сөс өскээр дыңналыр апаар. Мындыг берге таварылга-дыр! Кыдат төөгү бижиктери аймак адының дугайында ийи аңгы чүүл бижээн. Кыдат төөгү ёзугаар аймактың долу ады “Жуань-жуань” болур. Ынчааарга шаанда-ла кыдаттар ол аймактың адын кыскаладыр адаар база чаңныг турган. XIX дуг. векте Иакинф (Бичурин) деп кижи кыдат төөгү бижиктерин очулдуруп тура, аймактың кыска адын “Жеужань” азы “Жужань” кылдыр очулдурган. Ынчангаш “Жеужань” биле "Жужань" дээрге ол аймактың кыдат төөгүде бижиттинген кыска ады-дыр.
Чурту
Ордос ховулары.
Дылы
Билдинмес. Эртемденнер маргыжып турар. Бирээлери оларны “түрк дылдыг чон турган-дыр” деп бодап турар, өскелери оларны “моол дылдыг чон турган-дыр” деп бодап турар.
Жуань-жуаньнар хааннары боттарынга ат алырда Вэй күрүнениң дылын сагыыр чораан. Вэй күрүнениң хааннары, беглери шаандагы Тоба аймааның улузундан укталып тывылган.
Төөгүзү
Шень-юань-ди хаанның үезинде шериглер кыдыг кызыгаар черге бир оолду тудуп алган. Ол оол кул кижи хевирлиг турган. Ону көөрге хавааның дүгү кирбииниң дүгүнге чедир узая өзе берген, адазының адаан адын билбес, иезиниң адаан шолазын сагынмас болган кижи-дир.
Бир-ле Мугулюй деп кижи ол оолду бодунга ап алган. Мугулюй дээрге “калчан баштыг” диген сөс-түр. Ол оолду, улус Югулюй кылдыр адап алган. Мугулюй биле Югулюй деп сөстерниң дыңналыры дөмей боорга; Югулюй деп оол сөөлзүредир ээзиниң адын ап алган. Ам, Мугулюй деп аттыг оол доругуп өзүп келген, ээзи ону аъттыг шериг кезээнче чортупкан. Мо-ди хаанның үезинде Мугулюй шериглерниң бир тускай чыглыр черинге үезинде келбейн озалдап калган. Ынчангаш улузу кеземче хоойлузу ёзугаар ооң бажын үзе кезер ужурлуг кылдыр шииткен.
Дэудай хаан
Ооң эр ады Шелунь болур. Жужаннардан соңгу-чөөн талада хуннуларның салгалдары чурттап турган, олар бай шыырак улус турган. Оларның Жибаеги дээр баштыңы Шелуньче удур шерии-биле барган. Йегинь хемниң унунга улуг тулчуушкун болган, аңаа жужаннар чылча шаптырган. Гаогюйлардан бир-ле Чилохэу деп кижи бодунуң аймаа-биле “Юань-вэй төрезинге чагыртапс мен” дээш Шелунь биле сүлчежип алган. Чилохэунуң дузазы-биле чамдык гаогюй аймактарын Шелунь холга ап, чагырып алган. Шелунь Чилохэуну мактап, улуг дарга кижи кылып каан. Дараазында долгандыр көжүп чурттап чораан бичии, хоорук аймактарже жужаннар халдап, оларны дээрбедеп турган. Мындыг халаптыг чүве болу бээрге ырмазыраан аймактар баштыңнары, "Шелуньга дүжүп бээри дээре болур боор оң" деп бодаан боор.
402 чылда Шелунь, Дэудай хаан деп ат алган. Вэй төрениң чугаазында “дэудай” деп сөс “шаап, халдып ора адар кижи” кылдыр очулдуртунар. Соонда чылдарда Шелунь соңгу талада гаогюй аймактарын чагырып тиилеп алгаш, бодунуң аймаан шериг ёзузу-биле чаартып алган. Хамык шериглерин Дэудай кезектерге чарып алган. 100 маадыр бир “тук” болур, “тук” тускай даргалыг. 10 “тук” чыглы берзе “түме” шериг деп санаттынар, түме шериг база чаңгыс баштыңныг болур. Баштай халдаан шериглерни бажын ажыр эт-хөреңги, албаты-чон-биле шаңнаар турган. Дайындан коргуп дескен кижилерни тудуп шиидер турган: баштарын даштар-биле буза согар, азы ыяштар туткаш өлүр эттээр турган. Үжүк-бижии чок. Даргалары шериглернин чижеглээрде хой мыя-биле шуптузун шүүштүрүп хынаар турган; соонда олар хендирге чазап каан ыяштар дизип өөренип алган. Жужаннар одар, суг четчири-биле көжүп амыдырап чораан.
Жужаннар хаанынга чөөн талада Карашар хоорайга чедир шупту аймактар чагырты берген, барыын талада Чаосяньга чедир шупту аймактар чагырткан. Соңгу талада Байкал хөлге чедир шупту аймактар жужан хаанның албатызы апарган.
Хаанар чизези
Жуань-жуань аймактың тергиидеп турган үезинде хаан кижи аттары. Бичуринниң транскрипциязы.