cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мак
Мак — чаңгыс чылдыг үнүштерге хамааржыр. Тывада база тарып, өстүрүп турар. Чечектелири июнь—июль айларда. Үрезини августа быжар. Үрезининден аңгыда, үнүш боду хоранныг.
Башкирлер
XX чүс чыл болгаш амгы үе
1917 чылдың хувискаалының соонда бүгү башкир курултайлар (хуралдар) Россияның бир республиказы кылдыр үндезин республиканы тургузарын шиитпирлээн.
Мак
Мактың үрезининиң тургузуунда үстер — 44—55% чедир үрезининиң хавында опий дээр бүдүмел бар. Опийниң тургузуунда алкалоидтер — 20%, белоктар — 10—20% чедир болгаш минералдыг бүдүмелдер дээш оон өске-даа чүүлдер бар Алкалоидтерниң хөй кезиинде морфин, наркотин — 10% чедир папаверин — 10% хире, котеин—1,5% хире дээш өске-даа бүдүмелдер бар.
Башкирлер
XX чүс чыл болгаш амгы үе
Он айның 11-де 1990 чылда Россия Федерациязында Башкортостан Республика тургустунган.
Мак
Мактан кылган эмнерни янзы-бүрү кезиишкиннер үезинде билиңместедир болгаш удудар оорулга-биле ажыглап турар. Ындыг болганда, мактың эм чүүлдерин аҗыглаарда, эмчилер-биле сүмележир, оларның айтыышкыны-биле ажыглаары чугула.
Башкирлер
Этногенез
Этнология материалдары үндезини-биле археографияда, археологияда, антропологияда, деңнелге-төөгүлүг дыл эртемиинде финно-угор, түрк база иран теорияларга башкирлерниң ызыгууру тургустунган.
Домбра
Дөзүк
Д Д
Мак
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Башкирлер
Этногенез
Башкирлерниң тургустунган төөгүзүнде чеди төөгү-этнография каъттар онзалап демдеглеп турар:
Этнографияның бөлүктери
Аңгылай көжер чорулгазында база этниктиг төөгүзүнде башкирлерде үндезин этнография бөлүктери бар апарган:
Оран-савазы болгаш амыдыралы
XVII—XIX чүс чылдарда башкирлер көшкүн амыдыралдан чер ажылы болгаш сууржуң чуртталгаже кире бергеннер. Ооң чылдагааны төп Россия болгаш Поволжье черлеринден көжүп келген чон-биле хөй черлерни ээлээни болуп турар. Чөөн чүкте башкирлер аразында чартык көшкүн амыдырал болуп турган. Сөөлгү чайлагларже көжерин 1920 чылдарда хоруп каан. Ол үениң башкирлери бажыңнарын ыяш болгаш кызыл дойдан кылып турган.Чөөн башкирлер чайлагларга өгнү (башкирлеп тирмә дээр) амыдыраар оран-сава кылдыр ажыглап турган.
Аъш-чеми
Чартык көшкүн амыдырал башкирлерниң культуразынче, ёзу-чаңчылдарынче болгаш аъш-чеминче хөй салдарны киирген. Суурга кыштагга чайын чайлагга амыдырал чемнерниң янзы-бүрү болуруңга идигни берип турган. Башкир чоннуң үндезин чеминиң бирээзин бешбармак дээр. Ол хайындырган эът биле халмадан кылыр, кырындан ногаа болгаш согунаны хөй немээр. Башкир чемнер хөйү-биле ак чемнерден тургустунган (курут, катык дээн оон-даа көвей).
Байырлалдары, ёзулалдары болгаш чаңчылдары
Башкирлерниң туй деп куда байырлалындан аңгыда мусульман ураза-байрам, курбан-байрам, мавлид дээш оон-даа хөй. Часкы даштыкы ажыл төнчүзүн демдеглээр сабантуй база каргатуй деп байырлалдар бар.
Үндезин спорт
Күреш, ча адары, копье болгаш аңнаар бижек октаары, аът чарыжы, канат тыртары башкирлерниң үндезин спордунче кирип турар. Башкортостанда аът-биле холбашкан спорт нептереңгей болуп турар, ылаңгыя байга, джигитовка, аът чарыжы. Кырында бижиттинген спорттар башкир чоннуң шаг шаандан ойнап турган үндезин оюннары болуп турар.
Башкир үндезин сам, ырылар болгаш хөгжүм
Башкир үндезин культура элбек-бай. Эрги шагның аас-чогаалдан кубаир деп поэзия хевири билдингир турган. Башкирлер аразынга ыраажы-импровизаторлар көвей турган, оларны сэсэннер дээр турган. Олар чаңгыс ууда чогаал бижээш аялганы база чогаадыптар турган.
Чоннуң ырыларын йырҙар дээр. Аялгазының хевиринден узун-кюй  база кыска-кюй деп ылгаар. Башкир чонда хөөмей база бар.
Дылы
Башки́р дыл (бот ады башҡорт теле дээр) — алтай дылдар бөлүүнүң түрк дылдар адырының кыпчак бөлгүмнүң волга-кыпчак дылдарның бөлүүнге хамааржыр. Башкир дылдың кол диалектилери : чөөн, соңгу-барыын болгаш мурнуу.
Башкортостан Республиказының күрүне дылы болуп турар. Март 24-те 1920 чылда Башревкомнуң (Башкир республиканың хувискаал комитеди) айтыышкыны-биле орус дыл-биле дең эргелиг күрүне дылы кылдыр доктааттынган. Амгы үеде Башкортостанның Конституциязында шак ындыг хевээр эргелиг.
Саны база аңгылай көжери
Башкирлерниң саны делегейде 2 хире млн кижи. Россияда 2010 чылдың чизе-бүрүткели-биле 1 584 554 башкир чурттап турар, оларның 1 172 287 кижи Башкортостанда. Башкирлер Башкортостан Республикада 29,5 % чон тургузуп турар.
Башкирлер Казахстанда чурттап турар — 17 263 кижи (2009), Украинада — 4 253 (2001) , Туркменистанда — 3 820 (1995) , Узбекистанда — 3 707 (2000) , Кыргызстанда — 1 111 (2009) , Белоруссияда — 607 (2009) , Латвияда — 264 (2013) , Таджикистанда — 143 (2010) , Эстонияда — 112 (2011) , Литвада — 84 (2011) , Венгрияда, Германияда, Кыдатта, Турцияда, Японияда база өске чурттарда.
Башкирлерниң саны 100 муңдан ажыг кижи чизе-бүрүткел түңнел-биле регионнарны көргүскен.
Дөзү
Аңгылал:География Аңгылал:Чон Аңгылал:Башкирлер
Йоо
Йоо:
Дөс
Й
Антон Үержаа
Үержаа Антон (Күжүгет Антон Үержаа оглу) – Тываның комсомол шаңналының лауреады, Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, ховар дээн салым-чаяанныг шүлүкчү Антон Үержаа 1957 чылдың декабрь 2-де понедельник хүнүнде Барыын-Хемчик кожууннуң Хөнделең сумузунга малчын өг-бүлеге төрүттүнген.
Намдары
Антон Үержаа 1975 чылда Аксы-Барлык ортумак школазын дооскаш, улаштыр шериг албанын эрттирген. Шериг албанындан халашкаш, Кызылда Күрүнениң башкы институдунуң дыл, литература факульдединче кирип алгаш, беш чыл эрткенде, ук дээди өөредилге черин чедиишкинниг дооскан.
Антон Үержаа институтту дооскаш, “Тываның аныяктары” солуннуң харыысаалгалыг секретарынга, комсомол обкомунуң килдис эргелекчизинге, Тываның но үндүрер чериниң редакторунга, кол редакторунга билдилиг, ак сеткилдиг ажылдап чораан.
Антон Үержаа өг-бүлелиг, кыстыг база оолдуг чораан.
Төрүмелинден салым-чаяанныг чогаалчы Антон Үержаа шүлүктерни, чечен чугааларны сески классчы тургаш-ла бижип эгелээн. Шүлүкчү дириг чорааш, “Хээлер”, “Саарыг ыры”, “Ногаан аът” деп шүлүк номнарын үндүрген. Ооң дөрткү ному “Ынак-тыр мен” шүлүкчүвүстүң чогаалдарының чыындызы кылдыр 1997 чылда чырыкче үнген. Ында шүлүктер, шүлүглелдер база чечен чугаалар парлаттынган.
Шаңналдары
Тываның комсомол шаңналының лауреады.
Ак-Довурак хоорайның библиотеказы ооӊ ады-биле адаттынган.
Дөзү
Ү Ү
Домзак
Домзак – херектеннер турар чер. Адының тывылганы: "Домзак" = "ДОМ" + "ЗАКлючения" деп орус дылдан кызырып үлегерлээн. Чон бо сөс-биле шупту хоойлу хажыткан кижилер хоругдап суп каан черни ынчалдыр адаар.
Дөзүк
Д Д
Танова, Екатерина Түктүг-оол кызы
Екатерина Түктүг-оол уруу Танова (Екатерина Түктүг-ооловна Танова — тыва шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. 1930 чылдың март 27-де Сүт-Хөлдүң Кара-Чыраа кавызынга төрүттүнген.
Чогаал ажылын 1951 чылда эгелээн. Тыва уруглар чогаалының үндезилекчилериниң бирээзи. ССРЭ-ниң Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү. Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. Тыва Республиканың Чазак Даргазының Л.Б. Чадамба аттыг уруглар чогаалдары дээш шаңналының лауреады. Төөгү эртемнериниң кандидады. Ооң чогаалдары орус, украин, моол, немец, якут, кыргыс, алтай, хакас дылдарже очулдуртунган.
Тыва дылче С. Михалковтуң, С. Маршактың, А. Бартонуң, Т. Шевченконуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын, И. Тургеневтиң «Бүдүүзүнде» деп романын очулдурган. 20 ажыг номну үндүрген, «Илбилиг согун», «Туттурбайн чорза-чорза», «Дүжүметке тураскаал», «Балыкчы Багай-оол» болгаш өске-даа, шупту он ажыг шиини бижээн.
Тыва школаның өөреникчилеринге ийи номну бижип, үндүрген.
Медээниң дөзү
Т
Йод (уткалары)
Дөс
Й Й
Тургут Өзакман
Тургут Өзакман сентябрьның 1, 1930 чыл - сентябрьның 28, 2013 чыл) — Турк депутат, чогaалчы болгаш   юрист.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист Аңгылал:Турк драматургдар
Монотеизм
Монотеизм (өскээр чугаалаарга – чаңгыс бурган) – чаңгыс бурганныг чүдүлгени ынча дээр.
Кижи-төрелгеттенниң төөгүзүнде монотеизм политеизмниң соонда чоруур. Монотеистиктиг шажыннарның аразынче чүгле бурганны чаңгыс деп турар шажыннарны киирер. Бурганны чаңгыс деп турар чурттарның бирээзи – Египет, ол аңгы-аңгы үелерде ынчалдыр санап турган. Ынчалза-даа Египет политеистиктиг болуп артып калган. Эрте-бурунгу монотеистиктиг шажынны – зороастризм деп турар. Ол шажында Ахура Маздының культузу чораан. Оон-даа улуг монотизм авраамистиг шажыннарда хевирлеттинген - иудаизмде, христианствода, исламда.
Доминион
Доминион (сөөлгү о узадыр адаттынар) (dominion, от dominium — эргээлде чер) - Британия империя турар үеде ооң составынга кирип, иштики болгаш даштыкы политиказы оон хамаарылгалыг турган күрүне, а ол күрүне Британ монархты баштыңы деп хүлевишаан, монархтың адындан ол чуртту генерал-губернаторга удуртур.
Дөзүк
Д Д
Хөгжүмнүг аас чогаалы
Хөгжүмнүг аас чогаалы - тыва улустуң аас чогаалының хөгжүм, аялга-биле холбашкан хевири. Ону хөгжүмнүг аас чогаал (орус. музыкальный фольклор) дээр. Ук аас чогаалы Азия чоннарының, ооң иштинде тыва чоннуң, эрте-бурунгу чогаалы болуп турар. Ооң иштинде чугула черни тыва сыгыт, хөөмей ээлеп турар.
Тыва улустуң хөгжүмнүг аас чогаалының дугайында хөй-хөй эртем ажылдары үнүп келген ам-даа үнүп турар. Тыва чоннуң ыры-хөгжүмүнүң дугайында сураглыг эртемден Алексей Николаевич Аксеновтуң «Тувинская народная музыка» (Тыва чоннуң хөгжүмү) (1964 ч.) деп номунда делгереңгейи-биле сайгарып көрген. Ол номда тыва хөгжүмнү шинчилеп келгениниң төөгүзүн тодаргайы-биле бижээн болгаш тыва чоннуң ырларын, кожамыктарындан аңгыда, тыва тоолдарны база хөөмей, сыгыт дээр аялгаларның ноталарын чыып бижээн.
Сыгыт-хөөмей
Тыва улустуң хөгжүм уран чүүлүнде чугула черни сыгыт-хөөмей; хөөмей-сыгыт (орустап горловое пение) азы хөөмей ээлеп турар. Сыгыт биле хөөмей деп сөстер хөөмейниң 2 аңгы янзызы азы стили болур. Ынчалза-даа ол 2 сөстүң каттышканындан тургустунган сыгыт-хөөмей азы хөөмей-сыгыт деп терминнер (эжеш сөстер) хөөмей деп сөстүң синонимнери болбушаан, ооң ниити адын база илередип турар. Хөөмей 5 аңгы стильдиг: сыгыт, хөөмей, каргыраа, борбаңнадыр болгаш эзеңгилээр.
2010-2011 чылдарда Тывага чарлаттынган турган «Тос эртине» деп төлевилелдиң түңнелинде Тываның ховар дээн эртинелериниң бирээзинче хөөмей-сыгытты база киирген. Ук номда хөөмейге тураскааткан арында ооң дугайында бижээн чүүлдү номчуп көрээлиңер: «Удивительный природный дар – умение одновременно воспроизводить звуки разной высоты: основного и наложенного на него второго, третьего мелодического тона, что даёт эффект человека-оркестра. Всё тело исполнителя работает как музыкальный инструмент... .
''«Горловое пение - это универсальный язык, которым кочевники центра Азии разговаривают с окружающей природой, передающее музыкально-поэтическое мышление народа. Разделяется оно на пять стилей и сопровождается игрой на смычковых и щипковых музыкальных инструментах различного вида – игил, бызаанчы, допшулуур, лимби, чадаган. С древних времён горловое пение являлось одной из традиционных форм музыкальных искусства тувинцев, неотъемлемой частью праздников, обрядов быта»'' [Тос эртине 2011 : 79].
Тыва аас чогаалының база бир аңгылаттынмас, бурунгу уран чүүлү, онзагай кезээ - сыгыт, хөөмей деп чүүл дыка хөй тыва маадырлыг тоолдарның сөзүглелдеринден-не бадыткаттынып турар. Тоолдарда «кадынны бир талазындан 30 хомус ойнакчылары, өске талазындан 30 боостаа ырызының күүседикчилери ойнап хөгледип турган» деп тайылбырлап турганы ук уран чүүлдүң бурунгузун бадыткап турар.
Хөөмей – чүгле тыва чоннуң уран чүүлү деп делегейде билдинип турар-даа бол, ону өске чоннар база бистии деп санап турар бадыткалдар бар. Хөөмейниң онзагай шынарын, ооё чүгле тыва чоннуң культуразы, уран чүүлүнүң бир адыры деп бодалды ТР-ниң өөредилге болгаш эртем яамызының сайыды, филология эртемнериниң доктору, академик К.А.Бичелдейниң «Сай дашта сагыш сеткил хонаштары» деп номунда тодазы-биле бижип турар. Оон чамдык домактарны киирээли: «Чүгле түрк уктуг чоннар эвес, а делегейниң өске чоннарындан ылгалып онзаланып чоруур эртиневис бар – ол болза хөөмей-сыгыдывыс-тыр. Таптыг шинчилеп, сайгара бээрге, бүгү делегейде хөөмейлеп, сыгыртып чоруур кижилер чүгле тывалар, тыва уктуг кижилер боор чүве. …Моолда хөөмей-сыгыт күүседип чоруур кижилер моол тывалары болур чораан… Кыдатта база хөөмей-сыгыт бар деп алгаш, улуг кыдат күрүне ол уран чүүлдүң хөөмей-сыгыт деп онзагай бир хевирин шуут-ла кыдат чоннуң эртинези кылдыр бүгү делегейге чарлап турар болгай. Херек кырында Кыдатта хөөмейлеп, сыгыртып, кыдаттарның боттарын безин кайгадып чоруур кижилер ураанхай, тыва уктуг кижилер болдур ийин. Ынчангаш хөөмей-сыгыт чүгле тываларның тывыы, тываларның эртинези дээри черле кончуг үндезинниг, езулуг хөөмей-сыгытты делегейде чүгле тывалар күүседип, эдилеп шыдаар болдур ийин.
''«Хөөмей-сыгыт тыва дылдың өк-биле адаар ажык үннери-биле адаттынары болгаш дыңналырының аайы-биле чаңгыс аай, дөмей уктуг адалга болгаш аялга болурунда. өк-биле адаар аялгалыг ажык үннер чүгле тыва дылда бар, а олар-биле төрелдеш хөөмей-сыгыт тыва дылга өк-биле адаар аялгалыг ажык үннер чок турган болза, тыптып кээп шыдавас турган: ук үннер өске дылдарда чок бооп турарының чылдагааны-биле ол чоннарда хөөмей-сыгыт база чок бооп турар... »'' [Бичелдей 2011 : 256-257].
Тыва хөгжүмнүг аас чогаалынга айтырыглар болгаш онаалгалар:
Тыва хөөмейжилер
Тывага шагдан тура хөөмей болгаш ооң күүседикчилери хөөмейжилер эң хүндүткелдиг турган. Тыва улустуң байлак аас чогаалында хөөмейжиниң овур-хевири база кол черни ээлеп турар. Оларның уран чүүлүнүң болгаш ажыл-амыдыралының дугайында хөй-хөй тоолчургу чугаалар бары оларның ажыл-ижинге чоннуң сонуургалын херечилеп турар.
У.О.Монгуштуң «Хүн-Хүртүнүң» хүртүзү» деп номунда хөөмей дугайында мынча деп бижээн: «Тыва хөөмейниң ындынныг сырыны кандыг-даа омак-сөөк кижиниң ишти-хөңнүн уярадыптар, сеткил-сагыжын сергедиптер күштүг. Тоол шагдан алгап-йөрээткен арзылаң, начын мөгелер дег, ыраажылар, хөөмейжилер чон аразында хүндүткелдиг. Биске билдингир, чоокку үениң сураглыг хөөмейжилери – хөөмейлээр Комбу Ондарның, каргыраалаар Сорукту Кыргыстың салгакчыларының тускайлаң аян-хөөннерин мынчаар ылгап: «Манчакайның аяны», «Хунаштаар-оолдуу ышкаш», «Дакпайныы-биле» деп үнелеп, көрүп, биле берген бис.
''«Тыва кижи төрээн черинге, төрел чонунга, эргелиг аъдынга, эргим душтук кызынга ынакшылын хөөмей-биле илередип, угаан-бодалының дээжизин сөңнеп чораан. Ыраажынын, хөгжүмчүнүң, хөөмейжиниң ындынныг ырызының, көксү-хөрээнден үнген хөөмейиниң сарынналы авазынга мөгейиг кылдыр ховар эвес таваржып турар. Бойдустуң үннеринге таалал болгаш чааскаанзырал, түрегдел, кударал-муңгарал сиңген аян-хөөннер хөөмейжиниң үнүн дыңзыдып, ону уран чүүл делегейиниң шыпшыынче үндүрүп кээр»'' [Монгуш 2008 : 7].
Тываларның ук онзагай уран чүүлүн өске чоннар магадап, элдепсинип, ооң чажыттарын тып чадап, тыва хөөмейжилерниң ховар күүселдезин үн бижидер техникага мөңгежидери-биле ажылды хөй удаа чорудуп келген.
1934 чылда тыва хөөмейжилер Сорукту Кыргыс болгаш Комбу Ондарның хөөмейин бижиткен грампластинкаларны Москвага үндүрген. Максим Дакпай, Сат Манчакай, Ак-оол Кара-Сал, Маржымал Ондар, Сундукай Монгуш, Хунаштаар-оол Ооржак, Идамчап Монгуш, Кызыл-оол Санчы болгаш өске-даа сураглыг хөөмейжилериниң аттары хөөмейниң алдын шыгжамырында кирген.
1957 чылда Москвага болган Бүгү делегейниң аныяктар болгаш студентилерниң шуулганы фестивальга Тываларның ол бурунгу уран чүүлүн Максим Дакпай бараалгаткан болгаш ол хөөмейжиге аңаа Алдын медальды тывысканы хөөмейни бир дугаар эң бедии-биле үнелээни болур.
1974 чылда Будапешт хоорайга (Венгр Социалистиг республика) Бүгү делегейниң аас чогаал фестивалынга хөөмейжи Сергей Куулар киришкеш, «Алдын-Доос» деп шаңналды алган.
Оон бээр-ле тыва хөөмейжилер делегей чергелиг-даа, Совет Эвилелиниң иштинге-даа организастаттынган чыыштар, мөөрейлерге удаа-дараа шаңналдыг черлерни ап, ат-сывы алгып эгелээн.
1992 чылдың чайынында «Хоомей – культурный феномен народов Центральной Азии» (Хөөмей – Төп Азия чоннарының культуразының ховар эртинези) деп делегей чергелиг бирги симпозиум болган. Аңаа Тываның бир дугаар президентизи Ш.Д.Ооржактың чарлыы-биле «Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи» деп атты тыпсыр дугайында доктаалды хүлээп алган. Ук симпозиумунга Тываның алды хөөмейжилеринге ол хүндүлүг атты тывыскан: Максим Дакпай, Маржымал Ондар, Сундукай Монгуш, Хунаштаар-оол Ооржак, Кайгал-оол Ховалыг болгаш Коңгар-оол Ондар.
Ооң сөөлүнде чылдарда «Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи» атты Геннадий Туматка (1993 ч), Мөңгүн-оол Ондарга (2003 ч.), Игорь
Көшкендейге (2007 ч.), Бады-Доржу Ондарга (2007 ч.), Андрей Монгушка (2008 ч.) тывыскылаан.
1992 чылдан тура Хөөмей фестивалын 3 чыл (2003 чылдан эгелеп 5 чыл) болгаш-ла доктаамал эрттирер деп доктааткан болгаш ооң тиилекчилеринге Гран-при (Дээди шаңнал) тыпсыр деп доктааткан. Гран-при шаңналын бир дугаар Ондар Мөңгүн-оол алган (1992 ч.), дараазында чылдарда Радион Мунзук (1995 ч.), Игорь Көшкендей (1998 ч.), Алдын-оол Севек (2003 ч.), Бады-Доржу Ондар (2008 ч.)  алгылаан.
Тыва сыгыт-хөөмейни сонуургап, ону өөренип алыры-биле даштыкыдан хөй санныг аалчылар Тывага кээп, турумчуп турар. Олар ук уран чүүлдү шиңгээдип алырда, тыва дылдың ужур-дузазын медереп билгеш, ону өөренип, тыва дылда чугаалап турарлар. Олар тыва хөөмей-сыгытты ооң эдилекчилери, ээлеринден дудак чокка күүседип турар апарганы бирде эки, өөрүнчүг, а бирде муңгаранчыг хөөннү база тывылдырып турарында ужур бар.
2008 чылда тыва хөөмейжилерниң 300 киржикчилиг хору болганы делегейниң хөгжүм-музыка уран чүүлүнге туруп көрбээн болуушкун азы сенсация болган деп болур. Ону Тываның Улустуң хөөмейжизи Конгар-оол Ондар организастап эрттирген. Эң бичии хөөмейжиден эгелээш, эң хоочунунга чедир ынча хөөмейжи шупту сыгыртып, хөөмейлээни ол уран чүүлдүң дөзү, дазылы чүгле Тывада деп чүвени бадыткап турары ол. 2009 чылды Тыва Республикага Игил чылы кылдыр санааны тыва хөөмейниң сайзыралынга дыка улуг деткимчени берген. Игил дээрге-ле хөөмейжиниң үдеп ора, сыгыртыр, хөөмейлээр хөгжүм херексели.
Ол чылын Алдар Тамдынның «Оваа» деп аттыг тыва национал хөгжүм кылыр бүдүрүлгени ажыдып алганы тыва хөөмейниң сайзыралынга улуг салдарлыг болган. 2009 чылда Национал музейниң делгелге залынга Алдар Тамдынның «Оваа» аттыг мастерскаязынга кылган игилдерден тургустунган Игил оваазының байырлалы болган. Даштан бүткен ол овааның кырынга 9 аңгы хевирлиг игилди тургуза салгаш, ак кадактар-биле ыдыктап каан. Ону долгандыр ханаларда база тыва хөгжүм херекселдерин делгээн. Ол чүгле Тывага эвес, а бүдүн делегейге бир дугаар онзагай оваа дагылгазы кылдыр төөгүге арткан.
2010 чылда ТР-ниң Чазааның шаңналын (грантызын) алгаш, «Алдын-Булак» деп этнокультурлуг комплекстиң эң ыдыкдыг черинде Хөөмей оваазын тургускан. Ооң дугайында А.К. Тамдынның «Центр Азии» солунга интервьюзунда мынчаар тайылбырлаан: ''«Овааны тыва хөөмейни мөңгежидер база ыдыкшыдар сорулга-биле тургускан бис. Ону кылыр дээн мээң бодалымны коллегаларым-хөөмейжилер база деткээн чүве»''. [Ондур 2012].
Хөөмей-сыгытты шинчилеп келгени
Тыва чоннуң ховар эртинелериниң бирээзи хөөмей-сыгыттың тывызыын, чажыттарын тывары-биле хөй-ле эртемденнер күженип, иженип келген. Оларның чамдыктарынга доктаай кааптаалы.
Зоя Кыргыстың үндүргени «Хоомей – жемчужина Тувы» (Хөөмей – Тываның ховар эртинези) (1992 ч.), «Тувинское горловое пение» (Тываларның сыгыт-хөөмейи) (2002 ч.) деп номнары тыва уран чүүлге улуг сайзыралды болгаш деткимчени берген. Оларда тываларның бо бурунгу уран чүүлүнүң хөгжүлдезиниң болгаш тыва хөөмейжилерниң дугайында эртем езугаар тайылбырлап бижээн.
1998 чылда филология эртемнериниң доктору, профессор Б.И. Татаринцевтиң «Тувинское горловое пение. Проблемы происхождения» деп монографиязы үнген. Ында хөөмейниң тыптып, сайзырап эгелээнинден эгелээш, ооң-биле холбашкан эртем ажылдарынга, оларда көдүртүнген проблемаларга доктаап, элээн ханы шинчилелди кылган. Ол ажылда хөөмей болгаш ооң стильдерин илередир сөстерниң тывылган угун (этимологиязы) база илередир уткаларын тодазы-биле сайгарып көрген [Татаринцев 1998].
Тыва чоннуң ыры-хөгжүм (этниктиг музыка) талазы-биле шинчилеп турар специалистерниң бирээзинге ТР-ниң Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы, уран чүүл эртемнериниң кандидады, культурология доктору Валентина Юрьевна Сүзүкейни хамаарыштырар. Ооң үндүргени тыва чоннуң хөгжүм культуразының дугайында хөй санныг ажылдарының аразында «Тувинские традиционные музыкальные инструменты» (Тываларның чаңчылчаан хөгжүм херекселдери) (1989 ч), «Традиционная культура коренных народов Сибири» (Сибирьниң үндезин чоннарының чаңчылчаан культуразы) деп серияже кирип турар «Тувинцы. Музыкальная культура Сибири» (Тывалар. Сибирьниң хөгжүм культуразы) (1997 ч) база «Музыкальная культура Тувы в ХХ столетии» (ХХ векте Тываның хөгжүм культуразы) деп номнары көскү черлерни ээлеп турар.
Хөөмейге тураскааткан I симпозиумнуң шиитпири-биле 1993 чылда «Хөөмей» аттыг делегей чергелиг эртем-шинчилел төвү ажыттынган. Ук төптү удуртуру-биле Төп Азияның чоннарының хөгжүм талазы-биле шинчилекчизи, ТР-ниң чанында Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы, уран чүүл эртемнериниң доктору Зоя Кыргысовна Кыргыс томуйлаткан.
«Хөөмей» эртем төвүнүң ажылдакчылары Тываның Улустуң Хөөмейжизи деп аттың эдилекчилериниң дугайында номнарны база үндүрүп эгелээн. Оларга амгы үеде ТР-ниң Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы У.О. Монгуштуң «Хүн-Хүртү» бөлүүнүң солизи Кайгал-оол Ховалыгның чогаадыкчы ижинге тураскааткан «Хүн-Хүртүнүң хүртүзү» (2008 ч.) деп, Конгар-оол Ондарның ажыл-чорудулгазының дугайында В.Ю. Сүзүкейниң «Искусством хоомея своего раскрою душу свою» (2011 ч.), О.Ооржактың «Чоннуң хөөмейжизи Геннадий Тумат Хайдып оглу» (2012 ч.) деп чыындылары үнгүлээни тыва хөөмейжилерниң чогаадыкчы ажыл-ижин кичээнгейге ап, ону эртем ёзугаар шинчилеп эгелээни бадыткап турар.
«Тыва улустуң хөгжүмнүг аас чогаалы, ооң иштинде сыгыт-хөөмей, ыры-кожамык болгаш өске-даа жанрларның күүседикчилери чүгле тыва болгаш орус эртемденнерни эвес, а Азия, Европа, Американың хөгжүм талазы-биле база тус-тус чоннарның хөгжүмүн шинчилеп турар эртемденнерниң (музыковед, этномузыковед, фольклорист) кичээнгейиниң төвүнче кирип, оларның эртем-шинчилел ажылдарының объектилери болу бергилээн. Азия чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын ССРЭ-ниң, Россияның болгаш Тываның эртемденнеринден аңгыда, даштыкы эртемденнер шинчилеп турар. Азия чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын Американың Дармут Колледжизиниң профессору, Россияның чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын элээн хөй чылдар иштинде шинчилеп келген шылгараңгай американ эртемден (этномузыковед) Теодор Крейг Левинниң англи дылга хөй санныг эртем статьяларны үндүрген. Ооң 1987 чылдан тура амгы үеге чедир чаныш-сыныш чок шинчилеп келгени Төп Азияның көшкүн чоннарының хөгжүмүнге тураскааткан «Музыка новых номадов. Горловое пение в Туве и за ее пределами» (Амгы үениң көшкүн чоннарының хөгжүмү. Хөөмей-сыгыт Тывада болгаш оон дашкаар) деп монографиязы орус дыл кырынга Илья Куннуң очулгазы-биле 2012 чылда Москвага үнгени тыва чонга база улуг байырлал, чедиишкин болган. Ол номнуң чырыкче үнүп келиринге В.Ю. Сүзүкей киришкен. Ук ном баштай Америкага «Где горы и реки поют: звук, музыка и кочевничество в Туве и за её пределами» деп ат-биле англи дылга 2006 чылда үнген [Татаринцева 2012].
Ында ол номнуң редактору, улусчу хөгжүм талазы-биле сураглыг специалист, фольклорист Эдуард Алексеевтиң «Теодор Левин и тувинское горловое пение» деп эге чүүлү бар. Ол мындыг сөстер-биле эгелеп турар: ''«В истории музыки найдется немного явлений, имевших столь ошеломляющий и повсеместный успех. Разве что североамериканский джаз или итальянское бельканто. Негромкое, хрипловатое пение тувинских горловиков – едва ли не самая резонансная сенсация современной world music (мировой музыки). И у этой сенсации есть крестный отец – Тед Левин, американский музыковед и продюсер, стоящий у истоков взрывоподобной славы тувинского горлового пения на Западе. Во многом именно благодаря ему маленькая республика, затерявшаяся в самом центре огромного Азиатского континента, стала известна сегодня любителям музыкальной экзотики далеко за пределами России»'' [Левин 2012 : 5].
Ук номда даштыкы чурттарда, эң ылаңгыя Европада эң-не нептереңгей апарган сыгыт-хөөмей дугайында авторнуң каш-каш чылдар иштинде чорудуп келгени шинчилел ажылдарының түңнелдерин чырыдып турар. Ол-ла бүгү хөгжүм дугайында тоожулалды тыва чоннуң тоолчургу чугаалары, тоолдары болгаш ыры, кожамыктары, чечен сөстерин дамчыштыр байлаа-биле киирип, каас-чараш кылдыр чуруп көргүскен. Ында Тываның Улустуң Хөөмейжилери Кайгал-оол Ховалыг, Конгар-оол Ондар, Геннадий Туматтың портреттерин оларның делегей музыка-хөгжүмүнге үлүг-хуузун онзагайлап демдеглевишаан, тодаргайы-биле чуруп көргүскен.
Тыва хөөмейни шинчилеп келгенинге хамаарышкан онаалгалар: Хөөмейни шинчилеп келген эртемденнер болгаш оларның ажылдары-биле чүгле бо кыска чүүлден эвес, ол номнарның боттарын тыпкылап алгаш, номчуп, сайгарыңар. Интернеттен оларның авторларының аттарын тып ап, оларны чагыдып азы номчуп болур силер.
Тыва хөгжүмнүг аас чогаал күүседир бөлүктер
Тыва улустуң хөөмей-сыгыдын болгаш ыры, кожамыктарын күүседир аас чогаал бөлүктери болгаш ансамбльдер чоорту тургустунуп эгелээни тыва уран чүүлдү улам сайзырадып, тыва культураның чечектелиишкининге улуг салдарлыг болган.
Тываның аңгы-аңгы булуңнарындан хөөмейжилерни чыып, олар-биле хөй катап сүмележип тургаш, аас чогаал бөлүү тургузар деп шиитпирни хүлээп алганнар. Ынчангаш Зоя Кыргысовнаның удуртулгазы-биле «Тыва» ансамбли (1987 ч.) тургустунган, ооң баштайгы репертуарын Геннадий Тумат тургускан. Эң баштай чыглып келген хөөмейжилер Геннадий Тумат, Вячеслав Данмаа, Конгар-оол Ондар, Кайгал-оол Ховалыг, Борис Херлии, Иван Сарыглар, Сергей Ондар, Анатолий Куулар ансамбльдиң өзээ болган. Ооң составы чылдар аайы-биле өскерлип турза-даа, кол өзээ артып калган. Оларның күүселдези-биле тываларның уттундуруп бар чытканы ырылар, кожамыктар катап чон аразынга куттулуп, кижилерниң хей аъдын көдүрүп, оларның уяранчыг, шөйдүнчек аялгалары чүректерге чаңгыланып эгелээн.
Ол ансамбьлдиң үлегери-биле талантылыг тыва аныяктар, хөөмейжилер, ыраажылардан тургустунган аас чогаал бөлүктери тургустунуп эгелээн. Оларның бирээзинге 1992 чылда Кайгал-оол Ховалыгның удуртулгазы-биле тургустунган «Хүн-хүртү» бөлүү хамааржыр. Ооң баштайгы өзек составынче Кайгал-оол Ховалыг, Саян Бапа, Анатолий Куулар, Алексей Сарыглар кирип турган. Ол бөлүктүң өзек тургузуу (составы) амгы үеге чедир хевээр артпышаан, Тываның болгаш Россияның аңгы-аңгы булуңнарынга чедип, аян ыры-шоорун бараалгадырындан аңгыда, бүдүн делегейни эргип каапкан.
Тыва херээжен улус шагдан тура хөөмейни күүседип, сагыш-сеткилин ооң-биле илередип чораан. ХХ вектиң 90 чылдарында Тывага Валентина Чүлдүм деп чаңгыс херээжен хөөмейжи уран чүүлүн чонга бараалгадып, Азия, Америка болгаш Азия чурттарын кезип каапкан. Тываның Улустуң хөөмейжизи Хунаштаар-оол Ооржак тыва хөөмейлеп, сыгыртыр уруглардан база аас чогаал бөлүү тургузар деп бодап турган-даа бол, ол күзелинге четпейн, 1993 чылда чок апарган. Сураглыг хөөмейжиниң ол күзелин боттандырып, 4 талантылыг уруг «Тыва кызы» деп херээжен хөөмейжилерден тургустунган ансамбльди тургузуп алган. Ооң удуртукчузу Чодураа Тумат Кызылдың уран чүүл училищезинге ХХ вектиң 90 чылдарында чаа ажыттынган турган тыва национал хөгжүм салбырын дооскан эштери Айлаңмаа Дамыраң, Айлаң Ондар, Шораана Куулар оларны эвилелдеп ап, ансамбльдиң составынче киирип алган. Ол бөлүк база амга чедир чер-делегейни эргип, улус-чонну хөөмей-сыгыды-биле магададып чоруур.
Сөөлгү үеде тыва хөгжүм аас чогаалын күүседир хөөмейжилер, ыраажылардан база чаа-чаа бөлүктер тургустунуп турар.
Дөс
Х Х Х
Узуткаашкын лагерьлери
Өлүм лагерьлери (нем. Vernichtungslager, узуткаашкын лагерьлери) — Ийиги Делегей дайынының үезинде янзы-бүрү чурттакчыларны узуткаар черлер. Мындыг лагерьлерниң сорулгазы болза, Германияның еврей чурттакчыларын узуткаары болгаш күш-биле ажылдадыры.
Тайылбыр
Нацистиг Германия-биле тургустунган янзылыг төлевилелдер чеже санныг кижилерни узуткаарынга херек турган. Аңаа нация азы социал байдалы-биле янзы-бүрү чонну узуткап турган. Лагерьге, чону хаара өлүрер, аңгы-аңгы өргээлер тудуп кааш турган. Эң-не хөйү-биле кырган, бичии назылыг улустар чок болуп турган. .
Чурттакчыларны өлүрер аргазы аңгы-аңгы турган, чижээ: чамдык улусту душче чунар кылдыр меге ыдыпкаш, чон душче кире бээрге оларже газты үндүрүптер.
Колдуунда лагерьлер дараазында хоорайларга турган: Хелмно, Треблинка, Белжец, Собибор.
Өлүрер аргалары
Хөй кезии орук аразында, вагонга, аштааш азы изиргенгеш өлүп каар турган. Лагерьге чедип кээрге, хережээннерни, кырган болгаш бичии назынныг улустарны газтыг камераже чоргузуптар. Арткан, дириг артып калган кижилер (эр хиндиктиг, ажылдап билир улустар) берге ажылды кызыдыр кылыр ужурлуг турган. Олар аштап азы аарааш өлүпкаарга, мөчүнүн узуткап кааптар турган. Бир эвес кандыг-бир узник бичии-ле аарый бээрге, ону газтыг камераже чоргузупкаш, өлүрүп кааптар.
Треблинка, Хелмно, Белжец, Собибор деп хоорайларга чүгле өлген улустарның мөчүзүн газтыг камерадан арыглап, оон оларны өртедииринге дузалажып турган улустарны, дириг артырар турган. Арткан улустарны өлүрүп кааптар.
Удурланыышкын
Еврейлерниң удурланып турган чижектери база бар:
Шөлүлгелер
У У У
Пантеизм
Пантеизм дээрге баштайгы амыдыралдың чүдүлгезинче эглип келири. Грек дылдан очулдурарга - "Шупту чүве бурган".
Пантеизмде - бойдус болгаш октаргай бурганга дең деп турар. Пантеизмниң эрте-бурунгу культулардан салгаан кезектери индуизмде, даосизмде болгаш оон-даа өске шажыннарда көстүп турар, ол дээрге чүгле кезектери болуп турар. Христианство пантеизмни шажын өөредиин хажыдарып турар чүүл деп санап турар. А неоязычествода болгаш өске славян шажыннарда онза шинчилгелиг.
Дөзү:
Аңгылал:Чүдүлге
Египет
Египет – Африкада ханы төөгүлүг чурт, күрүне. База Бурун Делегейниң дыка күштүг цивилизациязы.
Географтыг туружу
Египет Африканың соңгу талазында Чер ортузунда далай (лат. Mare Mediterranea) далай чанында чыдар. Шөлү...
Кыска төөгүзү
Төөгүде Египет бурун эраның 8000 чылдарынан тура эскертинип турар...
Хоорайлары
№ 1
№ 2
Чуртакчылары
Чуртакчыларының саны...
Аңгылал:Чурт
Европа
Европа — чырык черниң кезии, шөлү - 10 сая км², чурттакчылары 740 сая кижи (Черниң чурттакчыларының 10 хуузу). Азия дип-биле кады Евразия дипти тургузуп турар.
Этимология
Европа деп ат бурунгу грек төөгүлерниң маадыры, Зевске оорлаттыргаш Крит ортулуунче аппартынган, Европа даңгынага тураскааттынган.
География
____  — тундра, ____  — альпийская тундра, ____  — тайга, ____  — горные леса, ____  — широколиственный лес, ____  — средиземноморские леса, ____  — настоящие степи, ____  — пустынные степи. ]] Европа Атлант болгаш Соңгу Доштуг океаннарга база оларның далайларынга шаптаттырып турар.
Ортулуктарның шөлү - 730 муң км². Чартык ортулуктарже Европаның девискээриниң улдуңу кирип турар (Кол, Скандин, Пиреней, Аппенин, Балкан д.о.ө.).
Ортумак бедии 300 м, эң бедии (Европаның кызыгаарын Кумо-Маныч дүжүлгекке чоргузар болза) — 4808 м, Монблан даг, азы (Европаның кызыгаарын Кавказ сыннарынга чоргузар болза) — 5642 м, Эльбрус даг, эң чавыс чер −27 метр (Каспий далай).
Оргулар колдап турар (улуглары — Чөөн Европей, Ортаа европей, Ортаа и Алдыы дунай, Париж бассейн), даглар девискээрниң 17 хуузун эжелеп турар (кол сыннары — Альпы, Кавказ, Карпат, Крым, Пиренеи, Апеннин, Урал, Скандинав даглар, Балкан чартык ортулуктуң даглары). Дириг оттуг даглар Исландияда болгаш Ортаа далайжылда бар.
Кол хемнер: Волга, Дунай, Урал, Днепр, Барыын Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман.
Улуг хөлдер: Ладож, Онеж, Чуд, Венерн, Балатон, Женев.
Европаның күрүнелери
43 күрүне Европага хамааржыр деп ООН-нуң кежигүүннеринге хөй кезии-биле хүлээтинген, 7 күрүне (девискээри) чедир бадыткатынмаан азы шуут хүлээтинмээн. 5 күрүне чүгле чамдык кезээ-биле Европаже кирип турар.
Европаның Эвилели
Также в рамках Европы существуют следующие объединения:
Гүн
Гүн азы Гүң шаандагы Моолга, Тывага ноян дужаалдарның бирээзи, хүн ноян.
Дөс
Г Г
Домкрат
Дөзүк
Д Д
Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү "Хөөмей"
«Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү "Хөөмей"» - 1993 чылдың январь 27-де Тыва Республиканың Чазааның №31 дугаар айтыышкыны ёзугаар «Хөөмей» аттыг делегей чергелиг эртем шинчилел төвүн үндезилээн.
Төөгүзү
Хөөмей-сыгыт талазы-биле бирги мөөрейлер 1987 чылдан тура эгелээн. А 1993 чылда I-ги Делегей чергелиг уран-чүүл эртемнерниң талазы биле «Хөөмей - Төп Азияның чоннарының онзагай уран чүүлү» деп аттыг симпозиумну эттиргеннер. Ол Симпозиумнуң ажылының түңнелинде хөөмей талазы биле эртем-шинчилел ажылының негеттинип келгенин демдеглеп, тускай албан черин тургузарын шиитпирлээн. Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле регионнар аразының чоннуң хөгжүмүнүң үн шинчилелдерин чорударынга болгаш чиңгине аас чогаалын, материалдыг эвес культураны  кадагалап арттырарынга деткимче болгу дег, амыдыралдың чаңчылчаан овур-хевириниң улусчу бот-тускай чоруун өөренип көргеш,  тыва чоннуң ыры уран чүүлүн кадагалап арттырар талазы-биле хоойлужудулгаларны экижидери-биле   «Хөөмей» деп  чурттар аразының эртем төвүн тургузарын сүмелээн. 1993 чылдан амгы үеге дээр директору Кыргыс Зоя Кыргысовна, Россия Федерациязының уран чүүлдүң алдарлыг ажылдакчызы, уран-чүүл эртемнериниң доктору.
Алматы
Алматы — Казахстанның эң хөй чурттакчылыг хоорайы.
Чурттакчы чону – 1 800 500 кижи (2018 чыл).
Демдеглелдер
Аңгылал:Казахстан Аңгылал:Хоорай
Азербайджан
— Азияда чурт. Найысылал хоорайы – Баку.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чурт Аңгылал:Азия
Апогей
Апогейниң точказы биле перигейниң точказы удурланчак турар, чүге дизе олар — аспидтер шыйыының төнчүлеринде болур, ынчангаш оларның туруштары аспидтер шыйыы-биле кады шимчээр. Ынчангаш, чижек кылдыр, Айның апогейиниң угланыын өскертир дизе, ооң орбитазының перигейиниң туружун шимчедир апаар. Апогейниң точказының ыраа ай орбитазының эксцентриситединден болгаш улуг өзээнден хамааржыр.
Апотөп чүгле эллипс орбиталарынга турар. Парабола болгаш гипербола орбиталары чүгле перитөптүг болур-дур.
Көжүрген утказы
Апогей — кандыг-бир чүүлдүң эң бедик точказы, эң бедик сайзыралы; чижээ, «алдарның апогейи».
Шөлүглер
А
Конфуцианство
Конфуцианство өөредии Кыдат чурттунуң төөгүзүнге, культуразынга болгаш ооң аңгыда социал-политиктиг төөгүзүнге эвээш эвес рольду ойнааан. Конфуцианство өөредигниң үндезилекчизи Эрте-бурунгу Кыдаттың угаакчы Кун-цзы деп санатынып турар, ооң өске ады – Конфуций (б.э.ч. 551-479 хире чч). Ол социал үндезин өскерилгелер болуп турар уеде чурттап турган, ол дээрге Чжоу династияның үези.
Баштайгы үелерде конфуцианство чаңгыс турган, ындыг-даа болза ол Эрте-бурунгу Кыдаттың ат-алдарлыг, эргелиг өөреди бооп, өске өөредиглер-биле каттай турган (даосизм, легизм болгаш оон-даа өске өөредиглер). Ынчалза-даа кажан Кыдат чурт катыжа бээрге, Хань деп хаан күрүнези тургустуна берген соонда, конфуцианство өөредии чурттуң кол идеологиязы деп санатынып турар апарган.
Конфуций ритуалды кол ужур-уткалыг деп турган. Ол ритуалда кижини төнмес иерархияның бөлүүнче киирериниң кол аргазы деп санап турган. Ёзулалдар хевириниң дузазы-биле кижилерниң аразынче үнелиг аяннажылга харылзаазын киирип, оларны буянныг болурунга өөредип турар. Ёзулалдарны шыңгыы сагыырын Конфуций - чуртталганың кол дүрүмү деп чугаалап турган.
Конфуцианствонуң кол идеязы дээрге кол чүүлдерниң мөзү-шынарын экижидериниң болгаш ажыл-чурумунуң аразынга аянныжылга бооп, чуртту экижидип, тергиин ниитилелди тургузарынга дузалап турар. Мөзү-шынарлыг экижидилге чедиишкинниг ажыл-чорудулгага баштайгы негелделер болуп турар. Ооң түңнелинде конфуцианствону пантеизмге хамаарылгалыг деп база санап болур.
Пантеизм дээрге шажынныг болгаш философтуг өөредиг, ол бурганны болгаш делегейни бурганчыдып, катыштырып турар.
Конфуцианствода күрүнени патриархалдыг өг-бүле деп көргүзүп турар,ында болза хаан кланның,бүрүн эрге-чагыргалыг баштыңчызы болуп турар. Бүдүнү биле алырга ниитилел ийи кол каъттан тургустунар ужурлуг - ол дээрге, башкарып турар кижилер болгаш чагыртып турар кижилер. Ниитилелди башкарыкчылар биле чагыртып турарларга чарарда үлелге барымдаазы чүгле бай-шыдалынче көөр эвес, а угаан-билиинче болгаш буянныынче база көөр. Ниитилел биле чуртту башкарарда кол сорулга кылдыр Конфуций чоннуң сонуургалы деп бижип турар.
Конфуцианствода кол черни ниитилелде социал корум-чурумну организаастаарында болуп турар. Ооң өзээ кылдыр хамаарылгалыг харылзаалар болгаш хаан биле чоннуң,адазы биле оглунуң, ашаа биле кадайының, улуг биле бичениң аразында чагыртырары кол рольду ойнап турар. Ол харылзаалар моральдыг чагырга кырында тургустунуп турар ужурлуг. Ынчалдыр ап келирге, бурганнарны ханы хүндүлээри кижилерни негелде чогунга өөредип турар, агаар-бойдусту хүндүлээри кижиге экини күзээринге өөредип турар, а төөгүнү хүндүлээри дээрге ада-өгбелеривистиң өөредиглерин утпайын оларның этирип турган ритуалдарын кылыры болуп турар.
Конфуцианствода эң-не кол социал корум-чурумну тудары дээрге улугларга чагыртыры деп Конфуций сагындырып турар. Кандыг-даа улуг кижи - дүжүмет, ада, хаан - ол дээрге бичии кижиге, чагыртып турар кижиге болгаш албатыга чугаа чок хүндүткел болур. Чаңчыл аайы-биле алырга кыдат өг-бүледе каржы иерархия турган - ында бичии кижи улуг кижиге чагыртып турган, ынчангаш конфуцианство өөредии иерархиктиг чагырылганы сагыыр деп бижип турар.Конфуцианство баштайгы хевиринде ышкаш артпаан. Ол кезээди социалдыг өскерилгелер аайы-биле өскерлип чораан.
Конфуцианстволуг эки чаңнар
Конфуцианствонуң иштинче кирип турар хөй хөй эрес дидим чорук күүседикчилерниң аразында дараазында 5 чүүл ылгатынып турар: кижизии (жэнь), чөптүү (и), мерген угаанныы(чжи), ак сеткилдии (ли), сеткилдиң чажыт чогу (синь). Оларның аразында- культурлуу, салым-чаянныы, улугларны хүндүлээри, коргуш-чогу, чөптүү, дыңнаңгыры, тайбыңга ынаа болгаш оон-даа өске. Кырында бижээн эки чаңнар кандыг-даа шажынның иштинде бар дээр болза частырыг эвес болур.
Хөй-ле шажыннарнын өөредиинде дараазында сөстер бар: эрге-чагырга - бургандан, а чуртталгада чедиишкиннер дээрге - бурганның биске хайыралдыы болуп турар.
Ынчалза-даа эрге-чагыргага мөгеери чүгле конфуцианство шажынында бар: ында кижилер буянныг кижилерге, ортун кижилерге, хирелиг кижилерге болгаш бөдүүн чонга чардынып турар. Кижиниң иштики сагыш сеткилиниң экижидилгези, кижи кайы-хире бедик чадаже үнүп шыдаанындан дорт хамааржыр деп санап турар.
Мында Конфуций биле Лао-цзының бодалдары чарлып турар.
Конфуцийниң бодалы биле алырга башкарыкчы кижи - кижилерниң кырында дээр дег бедик черде турар. Ындыг-даа болза чуртту башкарып турар кижилер ол-ла үеде эртемденнер, философтар болгаш чогаалчылар база болуп турарлар.
Өг-бүлени Конфуций бичии күрүне биле бичии ниитилел деп турар: адазы ажы-төлүнге сагыш човаап турар кижи, а оолдарының хүндүткелдии дээрге - эң-не кол чоруктарның бирээзи. Монотеситиктиг шажыннарда бурган дээрге дөмей, а Конфуций - баш удур сөглекчи деп санатынып турар. Ынчалза-даа конфуцианствону Европа чурттакчыларының бодалы-биле тайылбырлаары берге болуп турар.
Конфуцианство өске улуг шажыннар ышкаш баштайгы тыптып келген чурттунга таратынып турар, а бүдүн делегейге канчаар таратынып турар дээрге, кыдат эмигрантыларның дузазы биле тарап турар.
Дөзү
Конфуцийниң өөредии
Попова, Нина Михайловна (телеграфистка)
Нина Михайловна Попова (8 январь 1928 — 11 май 2016) — совет телеграфной отрасли мурнакчызы, Телеграфистка Астраханской телеграфно-телефонной станции Министерства связи СССР, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1971).
Намдары
1928 чылда Астрахань хоорайга орус өг-бүлеге төрүттүнген.
Трудиться начало рано, Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында. 1943 чылда стала работать ученицей Астраханской телеграфной станции. Очень быстро познала профессию и стала высококвалифицированным специалистом. Возглавила бригаду телеграфистов аппаратного цеха. Бригадага 16 специалисттер ажылдап турган.
ССРЭ-ниң Дээди СовединиңПрезидиум 4 май 1971 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в работе и за выдающиеся заслуги по развитию средств связи, телевидения и радиовещания Нина Михайловна Поповага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Астрахань хоорайга чурттап турган. 11 май 2016 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Аранчын, Юрий Лудужап оглу
Аранчын Юрий Лудужапович (1926 чылдың декабрь 21 – 1997 чылдың сентябрь 27) – баштайгы тыва төөгү талазы-биле эртемденнерниң бирээзи, төөгү эртемнериниң доктору (1986), Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
Ю. Л. Аранчын 1926 чылдың декабрь 21-де Тес-Хемниң Чыргаланды суурга Иван Санаевич Луду биле өөнүң ишти Мапак Конгуловнаның өг-бүлезинге төрүттүнген. Өг-бүлезинге 5 ажы-төлдүң 2 дугаары кылдыр төрүттүнген. 1937−1941 чылдарда Самагалдайның эге школазынга өөренип турган.1942−1947 чылдарда Кызылдың №2 ортумак школазынга өөренип, ону мөңгүн медаль-биле дооскан.
1947 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединче кирип алган. Университетти кызыл диплом-биле дооскаш, 1952 чылда ТДЧШИ-же (амгы ТГСЭТШИ) биче эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап кирип алган. 1959 чылда Иркутсктуң күрүне университединиң эртем совединге «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» деп темага кандидат диссертациязын камгалап алган.
1959 чылдың июльдан 1961 чылдың октябрьга чедир Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-ниң директорунуң оралакчыщы турган. 1961 чылдың ктябрьдан 1967 чылдың октябрьга дээр Совет Эвилелиниң коммунисттиг партиязының Тыва бкомунуң идеология салбырының эргелекчизи кылдыр ажылдаан. 1967 чылда Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-же директор кылдыр эглип келгеш, 27 чыл ишти Институтту удурткан. 1986 чылда Новосибирск хоорайга «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» деп монографиязы-биле доктор диссертациязын камгалап алган.
Өөнүң ишти – Елизавета Боракаевна Салзынмаа, дыл шинчилекчизи, тыва дылдың специализи.
Ажыл-ижи
Ю. Л. Аранчын бодунуң бир дугаар эртем чүүлүн сургуулдап тура-ла парлап үндүрген. Ооң «Бургунгу тюрк бижиктиг Сайгында даш» деп чүүлү 1951 чылда ССРЭ-ниң Эртем академиязының «Чөөн чүктүң эпиграфиказы» деп эртем сеткүүлүнге үнген. Ол тураскаал ооң төрүттүнген чериниң чанынга тывылган.
Директорлап турар үеде ол бодун салым-чаяанныг эртемден, удуртукчу база эртем эргелекчизи кылдыр көргүскен. Ооң директорлап турар чылдарының иштинде Институт элээн хөгжүп өзүп келген, ооң материал-техниктиг курлавыры база быжыккан, Москваның, Ленинградтың, Новосибирсктиң база өске-даа улуг хоорайларның эртем-академиктиг институттары-биле харылзаалары калбарган. Ю. Л. Аранчын бодунуң бүгү күжүн база бар билиин Тывага эртемниң сайзыралынче берип, ооң материал-техниктиг курлавырын экижидеринче база аныяк эрдемденерниң декимчезинче үндүрүп турган. Ооң идепкейлиг киржилгези-биле тыва чоннуң төөгүзүнге, дыл эртеминге, экономиказынга, социал база культурлуг сайзыралынга хамаарышкан элээн хөй улуг ажылдар Москваның, Ленинградтың, Иркутсктуң база Новосибирсктиң шылгараңгай эртемденнериниң дузазы-биле белеткеттинип, парлап үндүрттүнген турган.
Дыка улуг ажыл словарьлар үндүрер талазы-биле кылдынган: орус-тыва, тыва-орус, орфографтыг, көдээ ажыл-агый, географтыг база ниитичи-политиктиг терминнер словарьлары. Бурунгу тюрк бижимелдерниң тураскаалдары, тыва дылдың диалектилери, ооң сайзыралының чадалары, база ол ышкаш тыва дылдың орус база моол болгаш өске тюрк дазылдыг дылдар-биле харылзааларының чидиг айтырыглары. Ю. Л. Аранчынның тургусканы культура сектору Тываның чоннарының чаңчыл болган культуразын шинчилээр даалгаларын шиитпирлеп турган.
Дыка улуг ажылды Ю. Л. Аранчын ССРЭ-ниң: Дыл шинчилээр, Этнография, Төөгү, Материалдыг культура төөгүзү, Делегей чогаалы институттары-биле база Россияның эртем академиязының Сибирьде салбырының база ол ышкаш Калмыкияның, Якутияның, Бурятияның, Даг Алтай база Хакасияның эртем албан черлери-биле эртем харылзааларын калбартыр талазы-биле кылып чорудуп турган. Ю. Л. Аранчын Институттуң улуг коллективтиг ажылдарын белеткээринге идепкейлиг киржип турган. Ол 1964 чылда Москвага үнген ийи томнуг «Тываның төөгүзүнүң» бирги үндүрүлгезиниң, «СЭКП-ниң тыва организациязының төөгүзү», «Тыва Республиканың садып алыкчылар бөлүглениишкининиң Экономиктиг төөгүзү» (Новосибирск, 1996), чаа өскертилгелерлиг, немелделерлиг кылдыр үндүрген «Тываның төөгүзүнүң» бирги томунуң (Новосибирск, 2004) редакциязының кежүгүнү, соавтору; ТДЧШИ-ниң дыка хөй «Эртемденнерниң демдеглелдериниң», эртем болгаш тематиктиг чыындыларның, кезек социалисттиг «Тыва АССР-ниң социалдыг хөгжүлдезиниң очерги», «Тываның аныяктары. Социалдыг хевири» дээш оон-даа өске ажылдарның харыысалгалыг редактору.
90 ажыг эртем чүүлдериниң база элээн каш монографияларның, коллективтиг ажылдарның кезектериниң база эгелериниң автору. Ю. Л. Аранчын – дыка хөй бистиң чурттуң болгаш делегей чергелиг конференцияларның, симпозиумнарның база конгресстерниң идепкейлиг киржикчизи, аңаа илеткелдери-биле кирип шаг болган. Кезек илеткелдери англи, испан, моол дылдарже очулдурттунган. Ол идепкейлиг эртем-организасчы ажылын хөй-ниитичи ажыл-биле каттыштырып чораан. Дыка хөй чылдар иштинде СЭКП-тиң Тыва обкомунуң кежигүнү, кезек созывтарның депутады, Тыва АССР-ниң Дээди совединиң удуртукчузу, Бүгү Россия чергелиг төөгүнүң болгаш культураның тураскаалдарын камгалаар ниитилелиниң Төп совединиң тывада салбырының удуртукчузу база кежигүнү, «Билиг» ниитилелиниң Тывада салбырының удуртукчузу дээш оон-даа өске хөй-ниитичи ажылды кылып чораан.
Демдеглелдер
Аңгылал: Төөгү Аңгылал: Эртемден Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары
Попова, Ирена Ольгердовна
Ирена Ольгердовна Попова (22 июнь 1912 — 3 май 2008) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Заветы Ильича» колхозтуң агроному Канский район Красноярский край, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).