cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моргачёва, Мария Ивановна
Намдары
6 январь 1995 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылдың чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Малчыннар
Устинова, Матрёна Андреевна
Матрёна Андреевна Устинова (1922 чыл — 2015 чыл) — совет көдээ ажыл-агыйның ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
20 март 1922 чылда Совет Россия амгы Орловская областың девискээринге төрүттүнген.
1939 чылда өг-бүле Кубаньче көже берген база Тихорецкий районга чурттай берген. Матрёна тус черниң колхоз «Красное знамя» трактор бригадазынче ажылдап кирген тракторист-стаханов Карп Мухинниң кожукчузу.
Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээрге ол боду трактористтеп ажылдап эгелээн, а ону дооскан соонда хову ажылы звенозунуң тараа культуралар өстүрер удурткан. 1948 чылдың ажылдарының түңнелдери-биле Матрёна Устинованың звенозу гектардан 20 гектар шөлге кызыл-тас дүжүдүн алган.
ССРЭ-ниң Дээди Совет Президиуму 16 апрель 1949 чылдың Чарлыы-биле бедик дүжүт кызыл-тас база таакпы алганы дээш 1948 чылда Устинова Матрёна Андреевнага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
Дараазында чылдарда М. А. Устинованың звенозу бедик дүжүт зерновых уламчылап алган.
Алдарлыг дыштанылгаже үнген соонда ол район төвүнге — Тихорецк хоорайга чурттап турган. ССРЭ-ниң колхоз буурап дүшкен соонда чиде берген, ынчалза-даа маадырны сактып чораан. Байырлар бүрүзүнде база төрүттүнген хүнде ол приветственный адрестер алган, байыр чедирген чагаалар база Тихорецк хоорайның база Тихорецкий районнуң баштыңчыларындан ажык чагаалар, Краснодарның Заксобрание база край губернаторундан. Өг-бүлеге уруу Зинаида база оглу Анатолий өзүп турган.
2 июнь 2015 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Оразакын, Аскар
Аскар Оразакын (Асқар Оразақын; 1935 чылдың май 16 – 2019 чылдың январь 24) – казах болгаш совет шүлүкчү, филолог, фольклорист. Улустар аразының «Алаш» деп литература шаңналының, Казахстанның Чогаалчылар эвилелиниң Мукагали Мактаев аттыг литература шаңналының лауреады.
Намдары
Аскар Оразакын 1935 чылдың май 16-да Кыдат Улус Республиказының Синьцзян-Уйгур автомнуг районунуң Или-Казах автономнуг округунуң Мукей-Каратас суурга төрүттүнген. Суан сөөктүг.
Кульджа хоорайга өөренгеш, 1951 чылда Урумчи хоорайда Нациялар институдунуң филология факультединче кирип алган.
1955 чылда Казахстанче көже берген.
1961 чылда Казах күрүне университединиң филология факультедин дооскан.
Казах ССР-ниң Эртемнер Академиязының Валиханов аттыг Төөгү, этнография болгаш археология институдунуң биче эртем ажылдакчызы, Казахстанның Чогаалчылар эвилелиниң чечен чогаал хөгжүдер бюрозунуң инструктору, Республиканың ном палатазының килдис эргелекчизи, «Жалын» деп ном үндүрер черниң улуг редактору болуп ажылдап турган.
Казахстанның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң кежигүнү (1996 чылдан эгелеп).
Чогаадылга ажылы
Ол дебюдун 1950 чылдарның эгезинде, шүлүктери солун-сеткүүлдерге үнүп эгелээрге кылган. Элээн каш шүлүктер (ооң иштинде уругларга база) чыындызының автору.
Казах эротикага хамаарышкан улустуң аас чогаалын, казах дылдың ааска сыңмас лексиказын, бак сөстерин өөренип, шиничилел ажылын кылып турган. Казах дылда ааска сыңмас шүлүк чогаалын чыггаш, ийи том үндүрген.
Испан грипп
Испа́н грипп азы «испа́нка» (grippe espagnole азы gripe española) кижи төрелгетенниң төөгүзүнде аараан-даа кижилерниң саны-биле, өлген-даа кижилерниң саны-биле эң-не хөй массалыг грипп пандемиязы болуп турар. Эпидемия 1918 чылдың январь айдан 1920 чылга чедир үргүлчүлээн; бүгү делегейге испанкадан 550 миллион кижи (планетаның 30 % чурттакчы чону) аараан. Өлген кижилерниң саны 17 млн  [тода айытпаан] кижиден 50—100 млн кижи чедир азы 0,9—5,3 % Черниң чурттакчы чону аараан. Ынчангаш ук эпидемияны эң-не улуг когаралдыг хай-халапка деңнеп турар. Аараан улустуң аразындан өлген таварылгалар 3—20 % болган. Бирги делегей дайынының сөөлгү айларында эгелээн эпидемия чидирген кижилер санын дүргени-биле долдурупкан. Пандемияның дүрген тарап эгелээн чылдагааны дээрге, дайынның уржуу болган деп санап турар — багай санитар байдал, шынар чок эъш-чем, дайынчы лагерьлерде болгаш дескеннер лагерлеринде бөкперлежип сыңмарлашкан кижилер.
Бир дугаар аарыг кижилер 1918 чылдың эгезинде АКШ -ка твылган хирезинде, грипп "испан" деп аттыг болган. Чылдагаанын Бир дугаар делегей дайынынга киржип турган чурттар дайынның хоруг-цензуразының байдалы-биле шериглер болгаш чурттакчы чон аразында тарап эгелээн эридемияны дыңнатпаан. Түңнелинде дайынга киришпээн Испания 1918 чылдың май-июнь айларында европейа чурттарындан бир-ле дугаарында аарыгның пандемиязының дугайында хөйге чарлаан.
1918—1919 чч. пандемияның төөгүзү хөй-ле үнелиг медээлерни арттырган. Ол дээрге, эпидемиктиг хамаарылгалар болгаш грипп аарыгларын таратпазының база социал-экономиктиг чурумнуң байдалдарының аразында харылзааларны билиндирип турар.
Аарыгның ниити чуруу
1918 чылдың май айда Испанияга 8 миллион кижи азы ооң чурттакчы чонунуң 39 % («испанкадан» аараан болгаш Альфонсо XIII хаан база). Грипптиң аспаанче хөй 20—40 хар-назылыг аныяк, кадык кижилер кирген (колдуунда бедик айыылга чаш ажы-төл болгаш улуг назылыглар, иштиг херээженнер, хоочураан аарыглыг улус хамааржып турар).
Аарыгның симптомнуг демдектери: арын көк өңнүг апаар — цианоз, пневмония,ханныг чөдүл. Оон сөөлгү чадазында вирус өкпе иштинге хан аттыгыышкынын тывылдырар, түңнелинде аарыг кижи бодунуң-на ханынга харып өлүр. Хөй кезиинде аарыг симптом-демдектер чок эрттип турган.
Бо аарыгдан аараан улустуң хөй кезии өлүп-хораан кол чылдагааны болза, вирустуң штаммы гиперцитокинемия тывылдырыптар болган. Ол дээрге, өкпени дүргени-биле дегдириишкин ириңнелдирип, үреп, суук чүүлду чыып долдуруптарга, кандыг-даа аныяк, шыырак иммунитеттиг  организм күш четпейн баар болган.
Тарааны, өлүп-хораар чоруктуң масштабтыг чуруу
Амгы үеге чедир 1918 чылдың пандемиязы каяа бир дугаарында тывылганыл деп чүве билдинмес. Аарыгның «испан аарыг» деп ады безин грипптиң тывылган черин тодаратпайн турар, а чүгле грипптиң өөскээн байдалын чарлап тараткан чурт болган деп айыткан. чылдың эгезинде грипп Кыдатка хөй нептерээн болганда, француз авторлар пандемияның тывылган дөзү ында деп санап турарлар. А январь болгаш февраль айларда эпидемия Америкага өөскээн, апрель айда бүгү Францияга, майда — Швейцария, Испания, Италия, Сербия база Англия, а соонда Мурнуу Африкага нептереп тараан. Июнь айда — Польша, Румыния, Швеция база Германия, оон өске Индияга база. Июль айда аарыг Бельгия, Голландия болгаш Данияны хөме алган. Ооң-биле бир дугаар чалгыг төнген; аараан кижилер саны эвээжеп эгелээш, түр када оожургай берген. Ындыг-даа болза август болгаш сентябрь айларда катап база чер бүрүзүнге кижилер массалыы-биле аарып эгелээн. Грипптен аараан кижилер бо чылдарда Черниң шупту континентилерин (Антарктиданы санаваска) шыва апкан. Японияга 1919 чылдың январь айда 20 млн. чедир аарыг кижилер саны көвүдээн (чурттакчы чоннуң 35 %) болгаш 250 муң кижи өлүп-хораан. Чамдык чурттарга аарыг 20-ден 80 % чедир өөскээн (В.М. Берман, А.М. Левитов, И.И. Рогозин, "Курс частной эпидемиологии", ОГИЗ 1936 г.).
Садыгжылар магазиннерже садып алыкчыларны киирбейн — кудумчуга хүлээп ап турганнар. Прескотка (Аризона, АКШ) хол тутчуп мендилежирин хораан Чамдык чурттарга [кандыг?<sup class="" style="white-space: nowrap">] дайынчы чурум киирген. Баштайгы 25 неделяда грипп 25 миллион кижилерни кыргып-хыдаан. Бир дугаар делегей дайынында киришкен чурттарның шериглерин массалыы-биле көжүргенинден грипптиң дүрген тараарынга салдарын чедирген.
Вымирали целые деревни от Аляскадан Мурнуу Африкага чедир бүдүн суурлар калбаа-биле өлүп-хораан. Чаңгыс-даа кадык эмчилер артпаан хоорайлар безин турган. Кейптаунга поездиниң чолаачызы машинист 5 км дургузунда 6 пассажир өлүп-хорап турарын дыңнаткан. Барселонага хүннүң-не 1200 кижи өлүп-хорап турган.Австралияга эмчи бир шак дургузунда чүгле чаңгыс кудумчуга безин 26 кижини сөөлгү орукче үдеп турганын санап демдеглээн.
Өлүп-хораан кижилерни орнукшудар кижилер артпаан: бус-биле ажылдаар экскаватор дузазы-биле массалыг хөөрлер каскаш, кижилерни он-ону-биле хааржакка-даа сукпайн, сөөлгү оруунче-даа үделге чок хөөп турган.
Пандемияның бирги чалгыы 1918 чылдың чазы-чайынында болуп турган үеде өлүп-хораар чорук чүгээр чавырылган. 1918 чылдың август айда аараан кижилер саны хенертен бада берген, ынчангаш пандемия төнген деп санаан.
Ындыг-даа болза 1918 чылдың күзүн пандемияның ийиги чалгыы эгелээш, кээргел чокка хөй кижилерни кыргып-хыдаан.
Амгы үениң эртемденнериниң санап турары-биле алырга, аарыгның ийиги чалгыында хенертен хөй кылдыр өлүп-хораар чоруктуң өзүп-көвүдээни дээрге, Бирги делегей дайынының тускай байдалы салдарны чедирген бооп турар: аарыгны чиик эртип турар кижилер бажыңнарындан үнмээн, а аар-шыңгыы аараан кижилер эмнелгелер болгаш шериг лагерьлерге мөөңнежип, тырлып турганнар. Ынчангаш вирус дүрген тарап эгелээн. Дайын уржуу-биле чыылган массалыг кижилер база санитар чуруму кошкак болганындан вирус тускай каржы-хажагай хевирлиг штаммнарже шилчип, бүгү делегейге тарай берген.
Россияга эпидемия Хамааты дайын үезинде, нептерээн болгаш ооң-биле кады кеш аарыының тиф болгаш өске-даа инфекция аарыгларын тараткан. Наркомздрав РСФСР-ниң чыл отчедундан алырга, 1918 чылдың август айдан 1919 чылдың чазынынга чедир Совет Россияга «испанкадан» 1,09 млн. кижи аараан болуп турар. Ындыг-даа болза ында көргүзүг-саннар эвээш кылдыр бижиттинген, чүге дизе грипптен аараан кижилерниң диагнозун «тиф» кылдыр салып турган. 1951 чылда Йохан Халтин 1918 чылдың грипп вирузун пандемиядан хораан Аляска штаттың Бревиг-Мишн деп мөңге доштуг хоорайда хөөржүткен кижилерниң мөчүзүнден алырын оралдашкан. Ук пандемия үезинде ол хоорайга 80 кижиден 72 чурттакчы чон грипптен өлген. Халтин бодунуң дилээшкиннеринден бүдүн вирустуң херек ужурлуг кезекчигештерин өлген мөчүлерден тып чадаан.
Барык 50 чыл эрткенде, 1997 чылдың июль айда, Халтин Джеффри Таубенбергерниң (англ.  <span title="Версия статьи «Таубенбергер, Джеффри» на английском языке">Jeffery Taubenberger  ) Science журналга парлаан статьязындан өлген кижилер мөчүзүнден вирустуң генетиктиг медээ-информациязын канчаар уштуп болурунуң чаа арга-хевирлерин номчуп билип каан. Ол Таубенбергер-биле чугаалажып, харылзашкан түңнелинде, демгизи база 1918 чылдың грипп үлегерлерин дилеп турарын тодараткаш, бодунуң 73 харлаарының бетинде Бревигче катап база чедип келген. Ол база-ла «испанкадан» когараан кижилер хөөрүн казар чөпшээрелди алгаш, бо удаада кускун-хаай дузазы-биле ажылдап кирипкен. Түңнелинде семис херээжен кижиниң бүдүн-бүрүн мөчүзүн тып алган. Чаглыг чуга каъды иштики органнарны камгалап, үрелиишкинден чайладыпкан болган. Эртемден камныы-биле тускай, агаар кирбес байдалга өкпени суккаш, Сан-Францискоже ээп чанып келген. Почта-биле Джеффри Таубенбергерже тывыжын чорудупкан. Ол үеде бетиндээзи АКШ-тың шериг-армиязының молекулярлыг патология Институдунга (AFIP) ажылдап турган. Ук үлегерниң ачызында американ эртемденнер 2002 чылдың октябрь айда 1918 чылдың вирузунуң генетиктиг структура-тургузуун катап тургузар аргалыг болганнар. А 2007 чылдың январь 18-те япон эртемден Кобаса бодунуң авторлары-биле кады чаа ажылды парлап үндүргеннер. Ында инфекциялыг сарбашкыннар (Macaca fascicularis) 1918 чылдың пандемиязындан өлүп-когараан кижилерниң классиктиг симптомнарын көргүскеннер. Чылдагааны цитокиновтуг шторм — иммуннитет системазының шын эвес ажылдай бээри.
2009 чылда ол-ла вирустуң серотип H1N1 деп хевири «хаван грипп» аттыг пандемияны тывылдырып өөскүткен.
«Испанка» уран чүүлде
Чайгыс эвес удаа эпидемия дугайында уран чечен чогаалдарда бижиттинген, чижээ:
Тайылбырлар
Аңгылал: Аарыг
Тищенко, Алексей Викторович
Тищенко, Алексей Викторович – 1984 чылдың май 29-та, Омск, ССРЭ — российжи боксёр, ийи дакпыр олимп чемпиону (2004 болгаш 2008), Делегей, Европа болгаш Россия чемпиону, чалыылар аразынга делегей чемпиону. Хүндүлүг спорт мастери. (2004). Февраль 11-те 2011 чылда спортчу карьеразын дооскан.
Характеристиказы
Сибирниң күрүне университединиң күш-культура болгаш спорт салбырын дооскан. «Единая Россия» партиянын кежигүүнү. 2007 чылдың марта 22-харлыг Тищенко Омск облазының Хоойлужудулга палатазынын депутады апарган.
Спортчу допчу-намдары
Чаш чылдарында спортчу танцы, бадминтон биле эдержип турган.
Бокс биле 1993 чылдан тура ачазы Виктор Геннадьевич Тищенконуң удуртулгазы биле эгелээн. Дараазында тренери: Владимир Игнатьевич Ивасенкога келген.
2000 чылда 54 кг Европанын бирги чери дээш мөңгүн медальды чалыылар аразынга чаалап алган. Рубцовскадан Омскче көшкен соонда, спортчу карьеразын уланчылаан. 2002 чылда делегейнин бирги чери дээш Кубага болган элээдилер аразынга маргылдаага тиилеп алган. 2003 чылда Россиянын бирги чери дээш маргылдаага 57 кг-га тиилеп каан. А 2007 чылда 60 кг. 2004 чылда 20 харлыг тургаш Афинага болган Олимпий оюннарынга 57 кг тиилелгени чедип алган. 2005 чылда Маньянга любительдер аразынга Делегей чемпиону атты чаалап алган. Ола чылын Москвага Делегей кубогун чаалап алган.
2011 чылдың февральда кадыының аайы-биле карьеразын доозар шиитпир үндүрген. 2011 чылда Владимир Головневтуң документалдыг кинозу "Анатомия чемпиона", – деп кинога тыттыргаш, кинофестивальдар лауреады атты алган.
Шөлүглер
Аңгылал:Сибирниң күрүне университединиң күш-культура болгаш спорт салбырынын доозукчузу
Дустар
Дустар — металлдар катионнарындан болгаш кислоталыг артынчылардан тургустунган химиктиг каттыжыышкыннар. ИЮПАК дустарны катионнар биле анионнардан тургустунган каттыжыышкыннар деп тодарадып турар. Дустар дээрге кислоталар биле основаниелерниң аразында реакция дузазы-биле үнер бүдүмелдер. Металлдар катионнарындан аңгыда дустарга аммоний NH4+, фосфоний PH4+ болгаш олардан укталган органиктиг катионнар, база комплекстиг катионнар туруп болур.
Литература
Аңгылал:Химия
Менделеев, Дмитрий Иванович
Дми́трий Ива́нович Менделе́ев (1834 чылдың январь 27-де [февраль 8-те] Тобольск хоорайга төрүттүнген — 1907 чылдың январь 20-де [февраль 2-де] Санкт-Петербург хоорайга мөчээн) — орус энциклопедист-эртемден: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, нефтяник, башкы, ужудукчу. Санкт-Петербургтуң император университединиң профессору; Санкт-Петербургтуң эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи. Эң билдингир ажыдыышкыны — бойдустуң химиктиг бүдүмелдериниң аай-чурумнуг хоойлузун ажыткан.
Ук-төөгүзү
Дмитрий Иванович Менделеев 1834 чылдың январь 27-де Тобольск хоорайга ол үеде Тобольсктуң гимназиязының база Тобольск округунуң училищелериниң директору турган Иван Павлович Менделеевтиң база Мария Дмитриевна Менделееваның (Корнильева). Дмитрий өг-бүлезинге 17 ажы-төлдүң хеймери кылдыр төрүттүнген.
Чогум боду ол уениң бичии оолдары ышкаш өзүп келген. [[Файл:MendeleevaMD.jpg|солагай|мини|280x280пкс|Мария Дмитриевна Менделеева (төрүттүнгенде Корнильева), авазы.
Чаш үези
Д. И. Менделеев чаш турар үезинде Сибирьге шөлүттүрген декабристер А.&nbsp;М.&nbsp;Муравьёв, П.&nbsp;Н.&nbsp;Свистунов, М.&nbsp;А.&nbsp;Фонвизин Тобольск губерниязынга чурттап турганнар. Дмитрий Ивановичтиң улуг угбазы Ольга Мурнуу ниитилелдиң кежигүнү Н.&nbsp;В.&nbsp;Басаргин-биле өгленип алган. Дмитрий Ивановичтиң адазы чок болганда олар Менделеевтерниң өг-булезинге улуг дузаны чедирип турганнар.
База ол ышкаш ооң кижи кылдыр тургустунарынга улуг салдарны ооң даайы В. Д. Корнильев чедирген. Ооң өөнге дыка хөй чогаалчылар литературлуг кежээлерге киржип кээп турганнар. Оларның аразында: Ф.&nbsp;Н.&nbsp;Глинка, С.&nbsp;П.&nbsp;Шевырёв, И.&nbsp;И.&nbsp;Дмитриев, М.&nbsp;П.&nbsp;Погодин, Е.&nbsp;А.&nbsp;Баратынский, Н.&nbsp;В.&nbsp;Гоголь, Сергей Львович Пушкин, күчүлүг шүлүкчүнүң адазы, чурукчулар П.&nbsp;А.&nbsp;Федотов, Н.&nbsp;А.&nbsp;Рамазанов; эртемденнер Н.&nbsp;Ф.&nbsp;Павлов, И.&nbsp;М.&nbsp;Снегирёв, П.&nbsp;Н.&nbsp;Кудрявцев. 1826 чылда Корнильевтерниң өг-бүлезинге Александр Пушкин боду база кээп чораан.
Корнильевтерниң бажыңынга Д. И. Менделеев бир катап Н.&nbsp;В.&nbsp;Гогольду база көрген.
"Бүдүмелдерниң атомнуг деңзизи база химиктиг дөмейинге үндезилээн системазының дуржулгазы" деп ажылыны Менделеев "Химияның үндезини" деп номун бижип турда бажынга кирген химиктиг будүмелдерниң бойдузунга хамаарышкан бодалдарындан эгелээн. 1869 чылдың март 1-де дооскан ол ажылы химиктиг бүдүмелдерниң периодиктиг таблицазын тургузарының эгези, ажыдыышкыны болган.
Өг-бүлези база ажы-төлү
Дмитрий Иванович ийи катап өгленген. 1862 чылда Феозва Никитична Лещева-биле өгленген. Бо өг-бүлеге үш ажы-төл төрүттүнген: дочь Мария (1863),чажында чок болган, оглу Владимир (1865—1898) база уруу Ольга (1868—1950). 1876 чылдың төнчүзүнде 42 харлыг Дмитрий Менделеев 16 харлыг Анна Ивановна Попова-биле (1860—1942) таныжып алгаш, ынакшып каар. Ийиги кадайындан Д. И. Менделеевтиң дөрт ажы-төлү төрүттүнген: Любовь (1881—1939), Иван (1883—1936) база ийистер Мария (1886—1952) база Василий (1886—1922).
Д. И. Менделеев орус шүлукчү Александр Блоктуң кудээзи чораан, ол ооң уруу Любовьту кадай кылдыр алган.
Дыка хөй эртемнер академияларының база эртем ниитилелдериниң кежигүнү. Орус физик-химиктиг ниитилелиниң тургузукчузу база үшкү президентизи (амгы — Д.&nbsp;И.&nbsp;Менделеев аттыг Орус химиктиг ниитилели).
1860—1907
Д. И. Менделеев Санкт-Петербургка 1907 чылдың январь 20-де 72 харлыында өкпези аарааш чок болган.
Менделеевтиң ады-биле 101-ги химиктиг бүдүмелди адаан — менделевий.
Эртем ажылы
Д. И. Менделеев — химия, физика, метрология, метеорология, экономика, ужудуушкун, көдээ ажыл-агый, улусчу чырыдылга, химиктиг технологияларга хамаарышкан үндезин ажылдарның автору. автор фундаментальных исследований по химии, физике, метрологии, метеорологии, экономике, основополагающих трудов по воздухоплаванию, сельскому хозяйству, химической технологии, народному просвещению и других работ, тесно связанных с потребностями развития производительных сил России.
Сконструировал в 1859 году — прибор для определения плотности жидкости. Создал в 1865—1887 годах гидратную теорию растворов. Развил идеи о существовании соединений переменного состава.
Менделеев 431 үндезин эртем ажылдарын бижээн, оларның аразында 40 — химияга тураскааттынган, 106 — физиктиг химияга, 99 — физикага, 22 — географияга, 99 — техника база үлетпүрге, 36 — экономикага база ниитилелдиң айтырыгларынга, 29 — көдээ ажыл-агыйга, кижизидилгег тураскааттынган ажылдарны бижээн.
Периодиктиг хоойлу
1999 чылда Менделеевтиң периодиктиг системазының амгы вариантызы тургустунган.
Химиктиг бүдүмелдерниң периодиктиг таблицазын кылганындан өске химияга оон-даа хөй улуг ажыктыг ажыдыышкыннарны кылган.
Педагогика болгаш чырыдыышкын ажылы
Д. И. Менделеев чүгле эртемден эвес, база ол ышкаш салым-чаяанныг башкы, педагог чораан. Бодунуң ада-чуртунга ынакшылының демдээ кылдыр башкылаар ажылды көрүп чораан. 35 чыл иштинде башкылап келген.
Менделеев өөредилгениң үзүк чок боорун улуг ужур-уткалыг деп санап чораан. Бир өөредилге черин дооскаш, дораан оон бедик чаданың өөредилге черинче кирер деп санап чораан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Февральдың 2 мөчээн Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Февральдың 8 төрүттүнген Аңгылал:Орус эртемденнер Аңгылал:Кол педагогиктиг институттуң доозукчулары
Туснолобова-Марченко, Зинаида Михайловна
Зинаида Михайловна Туснолобова-Марченко (төрүмелинден Морозова; 1920 чылдын ноябрь 23 — 1980 чылдын май 20) — совет шериг эмчи, Ада-чуртуң Улуг Дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң маадыры (1957). Фронтуга 8 иштинде 123 балыгланган дайынчыларны камгалап алган. 1943 чылдың февраль 2-де, Курск облазының Горшечное өртээлиниң чоогу дайын шөлүнге балыгладыпкаш, кыштың соогунда өлген улус аразынга хондур чыткаш, доңгаш, хол-бут чок арткан. Старшина З. М. Туснолобова бүдүн 1 дугаар Прибалт фронтунуң дайынчылары Кызыл Шеригжилерден дилег кылган: «Зина Туснолобова дээш!» – деп кыйгыны салырын. Уругнуң дилээн чүс-чүс Кызыл Шеригжилер дыннап кааш, күүседип турганнар: танкылар, ужар-хемелер, үгер-бооларга «Зина Туснолобова дээш!» - деп бижиктер тыптып келген.
Допчу-намдары
Белоруссияның Витебск губерниязынның Полоцк уездизинге Шевцово суурга 1920 чылдың ноябрь 23-те, тараачын кижинин өг-бүлезинге төрүттүнген. Акызы – Морозов Семён Михайлович (1890—1937), бир дугаар Делегей дайынының инвалиди, Георгий крестизиниң кавалери, колхоз «Вторая пятилетка» даргазы.
Эртем-билии долу эвес, Кемерованың трест «Ленинскуголь» лаборантызы кылдыр ажылдап турган. РККА-да 1942 чылдан тура, 1942 чылдан тура ВКП (б) КПСС кежигүүнү. Эмчи сестразы курстар дооскан. 1942 чылдын ноябрьдан - 26 дайнчының амы-тынын алган. 19 - 23 июльда - 849 дугаар адыгжы полугунун 303 дугаар дивизиянын. Дайынчызы-санитарка З. М. Туснолобова полк командиринин дужаалы-биле «Ада-Чуртун дайыны» орденин 1 чадазы-биле, Кызыл Тук ордени биле шаннаан. 8 ай иштинде тулчуушкун шолунден 123 балыгланган дайынчыларны камгалап алган. 1943 чылдын февральда Курск облазынын Горшечное ортээли дээш тулчуушкунга З.М Туснолобова балыгланган командиринге дуза кадар дээш кзп чыткан, оозунче союп бар чыдырда, уругнун буттарынче балглапкан. Ол үеде немецтер шавар халдаашкынче кирипкеннер, Туснолобованы раведбүлук чүгле даң адып турда тып алган. Уругнун ийи буду сооктан донуп калган болган. Уруг ийи бут, ийи хол чок артып калган. Туснолобованын «За Зину Туснолобову!» - деп дилег-кыйгызын 3000 хире дайынчылар дыңнап кааннар, ынчангаш удаваанда ужар-хемелерге, танкыларга, угер-бооларга «За Зину Туснолобову!» - деп лозунг коступ келген. Ындыг кыйгы Совет Эвилелинин маадыры Петра Андреевтин ужар-хемезинге база бижип каан турган. Дайын соонда З.М. Туснолобова Полоцка чуртап турган. Хой-ниити ажылын хоорай КПСС коситединге чорудуп турган. 1965 чылдын кузунунде Делегейнин Кызыл крест комитеди З. М. Туснолобова-Марченкону Флоренс Найтингейл медали биле шаннаан. Ынчап кээрге уруг 3 дугаар ындыг шанналды алган эмич сестразы болуп турар. 1980 чылда май 20-де чок болган.
Киирилде
1.↑ Перейти обратно:1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Уфаркин Н. В. Туснолобова-Марченко, Зинаида Михайловна. Сайт «Герои страны». 2.↑ Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Расонскага раёна / Беларуская Энцыклапедыя; Гал. рэд. Беларускай Энцыклапедыі: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 558 с.: іл. — С. 195. 3.↑ Наградной лист З. М. Туснолобовой с представлением к ордену Отечественной войны I степени. На сайте ОБД «Подвиг Народа». 4.↑ Перейти обратно:1 2 Кузьмин, 1970.
Шөлүг
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Турк дыл
Турк дыл (бодун адаары: Türk dili (кысказы: Türkçe ) — Турцияның күрүне дылы, түрк дылдар өг-бүлезинче кирип турар. Тюркология эртеминде Türkiye Türkçesi Турцияның турк дылы деп база ылгап адаар.
Амгы турк дыл мурнуу-барыын (азы барыын-огуз) дылдар өг-бүлезиниң бир адыры. Турк дылга лексикстиг (сөс курлавыры), фонетика (адалга) болгаш домак тургузуу-биле элээн чоок дылдарга балкан-тюрк гагаузтарның дылы хамааржыр, амгы үеде Молдавияда, Румынияда болгаш Болгарияда болгаш мурнуу диалектизи крым-татарларының дылы болуп турар. Литературлуг турк дылдан бичии ырак дыл -  азербайджан архаиктиг, персид үлегерлеттинген сөстер болгаш турк дылдың чөөн-анатолий диалектизиниң үлегери турецкого языка ол ышкаш туркмен дыл болуп турар. Турк дылдың соңгу-барыын диалектилери балгаш гагауз дыл — печенег дылга чоок болуп турар : g/k деп үнерниң солчууру > сөстүң төнчүзүнде y (beg > bey), k/g >  үн ортузунда v (чижээ, ажык үннер аразында, kökerçi > küverçi), t > d сөс эгезинде (tağ > dağ), турк болгаш гагауз дылдарда: bey, güvercin, dağ/daa.
Нептерээн девискээри
Турцияның турк дылы 60 сая кижилерниң төрээн дылы болуп турар, ол дээрге 80% чону. Кипрде 177 муң кижи (1995 ч.) болгаш Грецияда 128 муң кижи (1976 ч.). Ол ышкаш турк дыл месхетинец-турктарның төрээн дылы болуп турар.
740 муң кижи Болгарияның турк дылын эдилеп чоруур (2001), 37 муң Туркменистанда, Узбекистанда, Казахстанда, Киргизияда, Таджикистанда болгаш Азербайджанда (1979 чыл). 64 муң хире эдилекчилер 1984 чылда Бельгияга, 170 муң хире кижи Австрияда (2000 чыл) чурттап турган.
Германияда  2 миллион 800 муң турк (2009) чурттап турар, оларның чартыы Турцияга төрүттүнмээн, турк дылды төрээн дылы деп санавайн турар.
1982 чылда Румынияга 14 муң, Югославияга 250 муң кижи турктап чугааланныр турган. 1990 чылда Иракка 3000 хире турк дылдың эдилекчилери чурттап турган, а в Иранга — 2500 хире. 1970 чылда АКШ-га 24 муң турк дылдың эдилекчилери, а Канадага 1974 чылда 8 муңдан хөй кижи төрээн дылым турк деп демдеглээн.
Францияга 1984 чылда турк дылды 135 муң кижи төрээн дылы деп санап турган, Нидерландыга — 150 муң кижи. 1988 чылда Швецияга  5000 хире кижи турк дылдың эдилекчилери деп демдеглеттинген.
2009 чылда бүдүн делегейде 61—63 сая болгаш  73 сая турк дылдың эдилекчилери бар деп санаар, ол дээрге  тюрк дылдыр аразында турк дыл эдилекчилериниң 40 % хуузу, турк дылды бирги черде турарын көргүзүп турар. .
Диалектилериниң ылгалы
Үн болгаш сөс тургузуу
Турк дылда 8 ажык үн: a, ı, u, o (артыкы одуругнуң), e, i, ü, ö (мурнуку одуругнуң).
21 (24 чымчак хевирлери-биле) ажык эвес: p, b, f, v, t, d, s, ş, z, j, ç, c, m, n, l, (l'), r, y, k, (k'), g, (g'), h, ğ. Ударениези аянныг-күштүг. Сөстүң дазылы тюрк уктуг болгаш эрги үлегерлеттинген сөстерде колдуунда сөөлгү слокка күштелир; хөй слогтуг сөстерге ийи полюстуг болур. Чамдык таварылгаларда күштүг ударение өске сөсче азы слогче база шилчип болур болгаш домактың утка-шынарын өскертип турар.
Сөс турагузуу
Түрк дыл агглютинативтиг дылдарга хамааржыр.Ол дээрге сөстүң дазылы тодаргай уткалыг, аркан кожумактар оң талазындан сүруштүр коштунуп немежир. Кожумактар грамматиктиг хевирлерин тодаргай илередир, турар туружу тодаргай.
Ажык үннерниң аяннажылгазы
Кожумактар сүруштүр коштунуп турар байдалда кол-ла чүүл - үн аяннажыыры болур - сингармонизм: мурнуку сөстүң слогунуң ажык үннеринге дараазында слогтарның ажык үннериниң кадыг-чымчааның, чамдыкта эрин-биле адаар-адавазының аайы-биле аяннажыры. Улуг үн аяннажыры болгаш бичии үн аяннажыры деп ылгаар: улуг аяннажылга дээрге кожумак иштинге 4 янзы ажык үн таваржыры (ı, i, u или ü), бичии аяннажылга дээрге чүгле 2 ажык үн таваржыры a азы e.
Чүве ады
Турк дылда чүве аттарында род/ аймак деп грамматиктиг хевир чок. Чүгле кезек араб үндезинниг сөстерде -a азы -e как показатель женского рода.
Турк дылда хамаарылга кожумактары кымга чүү хамааржырын тодарадып турар: сөстүң дазылы + хөйнүң саны + хамаарылга кожумаа. Хамаарылга кожумаа иерархия ёзугаар ийи дугаар черни падеж кожумактарының мурнунда эжелеп турар; бир эвес сөсте хөйнүң саны чок болза дораан сөстүң дазылы соонда немежиир.
Кылыг сөзү
Турк дылда 5 наклонение бар: күзел,дыңнадыг,дужаал, даар, эргежок чугула.
Оон аңгыда наклонение хевирлериниң нарын 7 үези база немежи бээр:
Өске наклоненияларда бирээ эркен болгаш келир үе бар. Ол ышкаш 6 даар модал/хөөн хевири бар.
5 залог хевирин ылгарр: кол (дорт), эгидиишкин, болуушкун, качыгдаашкын, болдуруушкун.
Турк дылда тодаргай эвес артикль bir «бир».
Домак тургузуу база тодаргай чурумнуг: Кол сөс - дорт тодарадылга - сөглекчи (S-O-V).
Сан ады
Турк дылда  — түң сан, дугаар, үүрмек, аңгылаар болгаш хөйнүң сан аттары бар.
Падежтер системазы
Дылчылар турк дылда падежтерге хамаарыштыр 2 көрүштүг: бир чамдыызы 6 падеж деп турар, бир чамдыызы 8 падеж деп турар. Ол падежтерни адаанда көруп таныжыңар:
Лексика
IX—X чүс чылдардан сельджук аймактарның ислам чүдүлгезин хүлээп алгандан бээр, барык 1928 чылга чедир араб алфавит ажыглаттынып турган (осман бижик الفبا elifbâ). Ынчангаш сөс курлавырында болгаш грамматиктиг үлегерлээшкиннер араб дылдан бар болуп турар. Сельждуктарның Персияны чаалап алганы соонда официал болгаш литературлуг дылы араб сөстерден бүткен персид дыл турган. Үр үе иштинде эртем-билиглиг турк улустуң дылы тюрк, араб болгаш персид сөстерден бүткен холумак дыл турган. Осман империязы тургустунган соонда ол холумак дыл османнарның официалдыг болу берген.
Амгы турк дылда үлегерлээшкиннер чаңгыс сөстүң синонимнери ышкаш ажыглаттынып турар. Чижээ, турк göz («глаз»), араб ayn болгаш персид çeşm («око»), турк ak («белый»; «чистый») болгаш арабское beyaz («белый»).
2005 чылда үнген Чаа хүн бүрүнүң ажыглалының турк словарында Güncel Türkçe Sözlük 104481 сөстер кирген, ук словарьда 14 % чүүлдер даштыкы дылдан үлегелээшкиннерге хамааржыр. Даштыка дылдан үлегерлээшкиннер:
Бир талазында турцизм сөстерниң хөй кезии балкан чоннар-биле харылзаалар соонда тывылган.
Ниитизи-биле хуу, географтыг аттар, эртем терминнери-биле кады амгы турк дылда 616,5 муңдан көвей сөстер бар болуп турар ( Турк дылдың улуг словары "Большого словаря турецкого языка" ёзугаар.
Литература
Аңгылал:Түрк дылдар Аңгылал:Страницы с непроверенными переводами
Бояровка
Бояровка (тыв. Копту-Аксы) — Тыва Республиканың Каа-Хем кожуунунда суур. Бояровка сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чонунуң саны 631 кижи (2017 ч.)
Төөгүзү
1905 чылда көжүп келген орус чон үндезилээн.
Географиязы
Каа-Хемниң эриинде, Копту хем аксында турар.
Кожуун төвү Сарыг-Сепке чедир: 15 км.
Республика төвү Кызыл хоорайга чедир: 66 км.
Көк-Хаак 9 км, Мерген (Сарыг-Сеп) 15 км, Сарыг-Сеп 15 км, Усть-Бурен (Грязнуха) 24 км, Бурен-Аксы 27 км, Авыйган 29 км
Шөлүлгелер
Бояровка на Викимапии
Байков, Виталий Анварович
Виталий Анварович Байков (Байков Виталий Әнүәр улы; 24 февраль 1955 төр., Серафимовка, ССРЭ) — эртемден-математик, дээди школаның башкызы. Физика-математика эртеминиң доктору (1991), профессор (1992), Башкортостан Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы (1997), Башкортостан Республиканың комсомол шаңналының лауреады.
Намдары
24 февраль 1955 чылда Серафимовка суурга Туймазинский район Башкир АССР төрүттүнген (бо үеде Башкортостан Республика).
1977 чылда Башкир күрүне университет дооскан. Уфим ужар чүүлдүң институдунга (бо үеде Уфим күрүне ужар чүүлдүң техниктиг университет) ажылдап турган. 1982 чылдан янзы-бүрү албан-дужаалдар ээлеп турган — инженер, аспирант, ассистент, улуг эртем ажылдакчызы, профессор, 1998 чылдан — математика кафедра эргелекчизи. 2005 чылдан хары угда «РН—УфаНИПИнефть» кол директорнуң оралакчылап ажылдап турган (бо үеде «РН-БашНИПИнефть»).
Эртем ажылдары
150 ажыг эртем ажылдарның автору база «Вестник УГАТУ» редакция журналдың кежигүнү болуп турар.
Эртем шинчилелдери шөл теориязы, волновой чорулгаларның бөлүктүң анализи база дорт эвес механикада дифференциалдыг деңнелгелер биле холбашкан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Персоналии по алфавиту Аңгылал:Туймазинский районга төрүттүнгеннер Аңгылал:Башкир күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Башкортостан Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчылары Аңгылал:Уфим күрүне ужар чүүлдүң техниктиг университединиң башкылары
Кочетово
Кочетово — Тыва Республиканың Таңды кожуунунда суур. Межегей сумузунуң административтиг төвү болгаш чурттакчылыг чаңгыс чери.
Төөгүзү
1909 чылда орус көжүп келген чону ону Атамановка деп аттыг тургускан. 1921 чылдың август 13-16 хүннеринде Тываның бүгү чонунуң хуралы эрткен, аңаа Таңды-Тыва Улус деп бот догунаан күрүнени тургускан. 1940 чылдарда Атамановканы Кочетово суур деп кызыл партизан шериглериниң удуртукчузу Сергей Кузьмич Кочетовтуң ады-биле адаан.
Суурда Тываның национал музейиниң салбыры, Кочетово суурнуң төөгү-сактыышкын музейи бар.
Суур-биле холбаалыг сургалыг кижилер
Бадыраа Сергей Иванович (26 февраль 1950, Тоора-Хем Тожу кожуун) — композитор, башкы, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, 1984-тен 1987 чылдарга чедир Кочетово суурга Бай-Хаактың уругларның хөгжүм школазынга башкылап турган, «Конгургай» деп фольклор ансаблиниң тургузукчузу апарган.
Остроумова, Ольга Михайловна
Ольга Михайловна Остроумова (1947 чылдыӊ сентябрь 21-де Оренбург облазыныӊ Бугурусланга тѳрүттүнген, РСФСР, СССР) — совет болгаш российжи артист. РФ чоннуӊ артизи.(1993) ССРЭ-ниӊ Күруне шаӊналыныӊ лауреады. (1979).
Межегей
Географиязы
Суур Тыва ыйгылаашта, Межегей (Межегейниң оң талакы адыры) биле Дүрген (Межегейниң адыры) деп хемнер эриинде турар.
Остроумова, Ольга Михайловна
Допчу-намдары.
Ольга Михайловна Остроумова Оренбург облазыныӊ Бугурусланга 1947 чылдыӊ сентябрь 21-де тѳрүттүнген. Чаш чылдары бичии бажыӊга, хүрээден ырак эвеске эрткен. Кырган-ачазы ол хүрээге ажылдап турган. Уругнуӊ ачазы школага физика башкызы, а авазы бажыӊ ээзи. Кады тѳрээннери ийи кыс, база бир оол. Кыстар: Раиса инженер, амгы үеде пенсияда, Людмила - сайгарлыкчы, амгы үеде Самарада чурттап чоруур. Оол - Георгий, кѳвүрүглер кылыр фирмада ажылдап турар. Чылда Луначарский аттыг ГИТИС-тиӊ сургуулу апарган. (мастерская В.А.Вронской) 1970 чылда уругну Москваныӊ элээдилер театрынче хүлээп алган. Ажылдап турган режиссеру П.О.Хомский, М.З.Левитиным, сѳѳлгүзү Остроумованыӊ ашаа апарган. 1973—1983 чылдарда артист малый бронныйда театрга ажылдап турган. 1983 чылдан тура Моссовет аттыг театр, 1993 чылда Остроумова биле Левитин чарлы бергеннер. Ооӊ соонда артист Валентин Гафтка дужа берген. 1996 чылда бадыланчып алганнар. С.И.Ростоцкийниӊ «Доживём до понедельника» деп кинозунга тыттырган соонда Остроумованыӊ ат-алдары алгый берген. Дараазында «А зори здесь тихие» деп кинога Комелькованыӊ ролюн ойнаан. «Василий и Василиса» деп кинода Василисаныӊ ролюн артист дыка үнелээр. Артист амгы үеде Москвада чурттап чоруур.
Межегей
Географиязы
Суурның чанында суур статузу четпес черлер бар: Баг-Баары, Болото Межегейское, Каък-Бажы, Летник, Полевой стан бывшей бригады 1, Узун Кара Суг, Узун Кара Суг 2, Улуг, Эртине-Булак.
Остроумова, Ольга Михайловна
Өг-бүлези.
oуруу: Ольга (р. 1975), Михаил (р. 1983); oуйнуктары: Полина, Захар, Фаина (р. 2012);
Межегей
Географиязы
Суур чанында чаңгыс почта салбырынга хамаарылгалыг кезек черлер база бар: Адыр-Тей деп чер, Ак-Тал деп чер, Аксы-Булуң деп чер, Аргыз-Узун деп чер, Арыг-Бажы деп чер, Золотая Чаша деп чер, Кара-Суг деп чер, Курга-Хөлчүк деп чер, Кызыл-Тей деп чер, Малые Шеми деп чер, Хайырлыг-Хем деп чер, Хөлчүк деп чер, Чодураа деп чер, Шоолтер деп чер; Дус-Хөл девискээри, Хадың хөл девискээри.
Остроумова, Ольга Михайловна
Театрга ажылдары
Москваныӊ Элээдилер театры. Малая Броннаяда театр Театр «Эрмитаж» Моссовет аттыг театр Продюсер тову Империал Арт-Партнёр XXI
Межегей
Географиязы
Гагарина куд., Заречная куд., Карл Маркс куд., Ленин куд., Лесная куд., Молодежная куд., Новая Зелёная куд., Октябрьская куд., Оюн Данчай куд., Пролетарская куд., Степная куд.
Кожуун төвү Бай-Хаакка чедир: 14 км.
Республиканың найысылалы Кызылга хоорайга чедир: 52 км.
Успенка 5 км, Уургайлыг (Арголик) 10 км, Шанган 14 км, Бай-Хаак 14 км, Дүрген 17 км, Сосновка 18 км, Кочетово 20 км, Чал-Кежиг (Элегест) 27 км, Элегес 27 км
Чурттакчы чону
2002 чылдың чизези-биле суурнуң 91% чурттакчылары - тывалар
Сураглыг кижилери
Максим Монгужукович Мунзук (15 сентябрь 1912 (өске медээлер-биле — 2 мая 1910 года) — совет тыва актёр, тыва национал театрның тургузукчуларының бирээзи. "Дерсу Узала" деп Акира Куросаваның кинозунда Дерзу-Узаланы ойнаан.
Чырык
Чырык — физиктиг оптикада кижиниң караа көрүп каар электромагниттиг херелдениишкин. Чырыктың ээлеп турар спектралдыг диапазонунуң чолдак чалгыглыг кызыгаары кылдыр вакуумга 380−400 нм (750−790 ТГц) кезек алдынган, а узун чалгыглыг кызыгаары кылдыр — 760−780 нм (385−395 ТГц).
Физиктиг оптикадан өске калбак утказында чырык дээрге кандыг-даа оптиктиг херелдениишкин болур, тодаргайлаарга чалгыының узуну чижеглей 1 нанометрден миллиметрниң ончуктуг кезээнге чедир кызыгаарлыг диапазонда чыдар электромагниттиг херелдениишкин болур. Бо таварылгада «чырык» деп билигниң иштинче көскү херелдениишкинден өске инфракызыл, база ол ышкаш ультрафиолеттиг херелдениишкиннер кирип турар.
Чырык дугайында шинчилелдер кылып турар физиканың адырын оптика дээр.
Ылаңгыя теоретиктиг физикада чырык деп термин электромагниттиг херелдениишкин деп термин-биле синонимнер ышкаш ажыглаттынып турар.
Чырыктын характеристикалары
Чырыктың субъективтиг бир характеристикаларының бирээзи кижиниң караа-биле көрүп каар өңү болур.
Чырык вакуумга база тарап болур. Ынчан бүдүмел чок болганы чырыктың тарап чоруурунуң дүргенинга салдарлыг болур.
Чырыктың дүргени вакуумга 299 792 458 м/с дең болур.
Көскү чырык — ≈ 380—760 нм (фиолеттигден кызылга чедир) узун чалгыгларлыг электромагниттиг херелдениишкин.
Чырыктың дүргени
Фиксированное значение скорости света в Интернационалдыг хемчеглер системазында чырыктың вакуумда дүрени тодаргай болганы 1983 чылда метр дээрге-ле чырыктың секунданың 1/299 792 458 кезээниң иштинде эртер хемчээли кылдыр тодараттынганы-биле харылзаалыг. Электромагниттиг херелдениишкинниң шупту хевирлери вакуумга чаңгыс ол-ла хемчээлдиг дүрген эртер деп санаттынып турар.
Аңгы-аңгы физиктер бүдүн төөгүнүң тургузунда чырыктың дүргенин хемчээрин оралдажып турган. Галилей чырыктың дүргенин 1607 чылда хемчээрин оралдашкаш, чадашкан. 1676 чылда дат физик Оле Рёмер база чырыктың дүргенин хемчээр экспериментини кылган. Телескоп дузазы-биле Рёмер Юпитерниң база ооң бир Ио деп эдеринчизиниң шимчээшкинин хайгаарап турган. Ионуң туттуруушкунун хайгаарап тура, ол болуушкун Черниң орбитазында туружундан хамааржырын эскерип каан. Ындыг чүүл чүгле чырыктың дүргени төнчүлүг болур болза болдунарын даап бодап кааш, чырыкка Черниң орбитазының диаметри хире хемчээлдиг чер эртерде 22 минут херек деп тодараткан. Ынчалзажок, ол үеде Черниң орбитазының диаметриниң хемчээли билдинмес турган. Бир эвес Рёмер Черниң орбитазының диаметрин билир турган болза, чырыктың дүргени 227 000 000 м/с-ке дең деп тодарадыр турган.
Эң ылаптыг чырыктың дүргенин 1970 чылдарның эгезинде тыпкан. 1975 чылда XV-ки Хемчеглер болгаш деңзилер талазы-биле ниити конференция чырыктың дүргениниң хемчээлин 299 792 458 м/с-ке дең деп тодараткаш, олчаан тургускан.
Алфёрова, Евдокия Саввична
Евдокия Саввична Алфёрова (в девичестве - Заозёрная, бир дугаар браке - Савельева) (8 сентябрь 1925 — 15 апрель 2014) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Ильич аттыг колхозтуң звено удуртукчузу Перещепинской район Днепропетровская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1925 чылда көдээ суур Кулебовка, Новомосковской район Днепропетровская область, украин тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. 1941 чылда чеди чыл школага өөредилгезин дооскан база Шевченко аттыг колхозка учётчиктеп ажылдап кирген.
1941 чылдан 1943 чылдарга чедир оккупастаан девискээрге чурттап турган. Көдээ суурну 1943 чылда хостаан соонда Ильич аттыг колхозка база катап учётчиктеп ажылдап эгелээн, а сөөлзүреди звено удуртукчузулап ажылдап шилчээн. 1948 чылда бедик тараа дүжүдүн алган - 41 центнер кызыл-тас гектардан 20 гектар шөлге.
Президиум ССРЭ-ниң Дээди Соведи 6 июнь 1949 чылдың Чарлыы-биле бедик көргүзүглер алганы дээш көдээ ажыл-агыйга база рекордтуг тараа дүжүдү Евдокия Саввична Заозёрнаяга (ашактыг болуру Алфёрова) Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1950 чылда удуртукчулар белекээр школазынче өөренип кирген. 1953 чылда Маленков аттыг колхозка агрономнап ажылдап эгелээн, а ооң соонда Сталин аттыг колхозка Перещепинской район. 1960 чылда дээди эртмни алган, Днепропетровск көдээ ажыл-агый институдунга өөредилгезин дооскаш. Солонянской район Фрунзе аттыг колхозка агроном-экономисттеп ажылдап чоруткан. Сөөлзүреди көдээ ажыл-агый эргелелинге кол экономисттеп ажылдап турган.
Днепродзержинск хоорайга чурттап турган. 15 апрель 2014 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш тывыскан:
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Украинаның КП съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Ордабаев, Бакытжан
Бакытжан Ордабаев (Бақытжан Ордабаев; 1952 чылдың ноябрь 12-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.
Намдары
Бакытжан Ордабаев 1952 чылдың ноябрь 12-де Казах ССР-ниң Мурнуу-Казахстан облазының Отрар районунуң Шаульдер суурга төрүттүнген.
1975 чылда Москваның энергетика институдун дооскан.
1975–1978 чылдарда – Алматының энергетика институдунуң инженери, биче эртем ажылдакчызы, башкызы, стажёр-шинчилекчизи, комсомол комитединиң секретарының оралакчызы.
1978–1981 чылдарда – Москваның энергетика институдунуң аспирантызы.
1982–1986 чылдарда – Алматының энергетика институдунуң факультединиң улуг башкызы, профкомунуң даргазы.
1986–1990 чылдарда – Мозамбикте Э. Мондлане аттыг университеттиң профессору.
1992–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизи болгаш Сайыттар кабинединиң аппарады, Казахстан Республиказының Чазааның аппарадының даштыкы харылзаалар килдизиниң улуг референтизи, консультантызы, секторунуң эргелекчизи.
1996–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының күрүне секретарының чөвүлекчизи.
1999–2005 чылдарда – Казахстан Республиказының Турцияда Элчин чериниң чөвүлекчизи, төлээлекчизиниң чөвүлекчизи.
2005 чылдың май айдан 2008 чылдың сентябрь айга чедир – Казахстан Республиказының Румынияда херектеринге түр када бүзүреттирген кижи.
2012 чылдың июль 24-тен эгелеп – Казахстан Республиказының Федеративтиг Бразил Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
2013 чылдың сентябрь 12-ден эгелеп – Казахстан Республиказының хары угда Аргентин Республика, Чили Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.
Айтыглар
Аңгылал: Төречи
Ганачуева, Саният Ганачуевна
Саният Ганачуевна Ганачуева (март 7 1977, Шиназ суур, Рутульск район, Дагестан, Россия) — бир дугаар Россияда хостуг хүрештиң Делегей чергелиг чемпиону (1995), Россияның чемпиону (1995), Европаның юниорлар аразының бирги чери дээш мөңгүн алган (1995), 50 болгаш 53 харлыг уруглар аразынга хүрежип турган, рутул үндезиниг.
Намдары
Шиназ суурга (Дагестан) март 7 1977&nbsp;чылда төрүттүнген. 1989 чылда хостуг хүреш сонуургап эгелээн. 1994 чылда Махачкала хоорайның 39 дугаар школазын дооскан. Дагестаның күрүне башкылар университединиң Күш-культура институдун дооскан.
1995 чылда Москвага болуп турган Делегей чергелиг чемпионадынга хостуг хүреш чыынды уруглар командазы бир дугаар утканнар, база Саният Ганачуева Россияның бир дугаар делегей чемпиону апарган (кили 50). Саният Ганачуева Венесуэланың спортчузун Дживла Перести удуп алган. Ол үеде Саният 18 харлыг турган, ынчангаш эң аныяк делегей чемпионы херээжен хостуг хүреште. Ол чаңгыс картап болган чүве бооп турар Россия ишинде, кажан хостуг хүреш чыынды уруглар командазы Делегей чемпионадынга бир дугаарлап турганы.
Абаев, Николай Вячеславович
Николай Вячеслав оглу Абаев (төр. 7 октябрь 1949 чылда, Тоора-Хем суурга, Тожу кожуунга, Тыва АО, РСФСР, ССРЭ) — совет база россий чөөн чүк шинчилекчизи, буддолог, китаевед, чань-буддизмниң шинчилекчизи. Төөгү эртеминиң доктору, профессор. Тываның күрүне университединиң философия кафедразының профессору, ТывКУ-нуң көшкүн цивилизация лабораториязының эргелекчизи. Тыва Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы. Сарыг-шажын философияның сарыг-шажын Институдунуң Буддизмниң чаңчыл болган сангхи Россия хүндүлүг доктору. Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) эрги депутады. «Буддизм» словарьның бир автору база энциклопедия словары «Кыдат философия».
Намдары
1966 чылда Ыраккы чөөн күрүне университеди Чөөн чүктүң факультединче кирген, 1972 чылда дооскан, төөгү-чөөн чүктүң шинчилекчизиниң кыдат, япон база англи дылдар билир дипломун алган. Бодунуң шаандагы сарыг-шажын философия сонуургалын эдерип, 1974 чылда ЫЧЧКУ-ден Хөй-ниити эртем Бурят институдунуң буддология секторунче шилчээн, ооң соонда — ССРЭ-ниң ЭА чөөн чүк шинчилели Институдунуң аспирантуразынче. 1978 чылда эртем-чадазы алыры-биле киирген диссертация төөгү эртеминиң кандидадын камгалаан темазы «Чань-буддизмде теория биле практиканың деңзигүүрү (IX в. б. э. "Линь-цзи лу", материалынга)». 1992 чылда эртем-чадазы алыры-биле киирген диссертация төөгү эртеминиң докторун камгалаан темазы «Чань-буддизмниң чаңчыл төөгү ортаа вектерниң кыдат ниитилели».
Каттыштырар диссертация чөвүлелиниң Д 999.029.02 Сибир федералдыг университет биле Тываның күрүне университединиң кежигүнү.
«Улустар аразының шинчилел Тенгри фондузу» тургузукчуларның бирээзи база чагырга кежигүнү.
Эртем ажылдары
Николай Абаев үш чүс ажыг эртем парлаан чүүлдерин орус, англи, көрей, кыдат, моол, болгар база өске дылдарда парлап үндүрген.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның буддологтары Аңгылал:Төөгү эртеминиң докторлары Аңгылал:Энциклопедия биле словарьлар авторлары Аңгылал:ССРЭ-ниң синологтары Аңгылал:Востоковеды ССРЭ-ниң чөөн чүк шинчилекчилери Аңгылал:ССРЭ-ниң буддологтары Аңгылал:Россияның синологтары Аңгылал:Россияның чөөн чүк шинчилекчилери Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Ыраккы чөөн чүк күрүне университединиң доозукчулары
Скрипникова, Нина Васильевна
Нина Васильевна Скрипникова (1919 чыл—?) — совет көдээ ажыл-агый ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
1 апреля 1919 чылда озалааш сууржугаш Винсады, бо үеде Предгорный район Ставрополь край, тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.