cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Классиктиг механика
Энергияның кадагалаттынарының хоойлузу
Энергияның кадагалаттынарының хоойлузу Ньютоннуң хоойлуларының түңнели болур.
Салчак, Людмила Монгушевна
Салчак Людмила Монгушевна (1954 чылдың август 31, Кызыл, Тыва АО) – Тываның музей ажылының хоочуну, хам чүдүлгезиниң көскү шинчилекчилериниң бирээзи.
Намдары
Людмила Монгушевна Салчак 1954 чылдың август 31-де Тыва Автономнуг облазының төвү – Кызыл хоорайга төрүттүнген.
Кызылда күрүнениң педагогика иснтитудунуң филология факультедин дооскан.
Тываның Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейинге 1981 чылда ажылдап чедип келген. Баштай ол музейниң чурук тырттырыкчызы кылдыр ажылдаан, оон Тыва Арат Республиканың (ТАР) төөгү килдизиниң биче эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдаан.
1985 чылда Людмила Монгушевна музейниң директорунуң эртем талазы-биле оралакчызы апарган. Соонда Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг Национал музейиниң Хам чүдүлге шинчилээр төвүнүң эргелекчизи апарган. Хүндүлүг дыштанылгаже үнериниң бертинде Тываның төөгүзү килдизиниң улуг эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чораан.
Щербак, Александр Михайлович
Александр Михайлович Щербак (1926 чылдың декабрь 18, Летняя Ставка суур — 2008 чылдың январь 28, Санкт-Петербург) — совет база российжи түрколог база алтаист, филология эртемнериниң доктору, профессор.
Салчак, Людмила Монгушевна
Ажыл чорудулгазы
Людмила Монгушевна Салчак Кочетовода төөгү-мемориалдыг комплексиниң, Хову-Аксында «Күш-ажылдың Алдарының музейиниң» делгелгелерин тургузарынга идепкейлиг киржип турган. База ол ышкаш Чадаананың Буян-Бадыргы аттыг музейиниң, Алдан-Маадыр суурда музейниң, Шагонарда А. Д. Грач аттыг музейниң делгелгелерин тургузарын удуртуп турган.
Щербак, Александр Михайлович
Допчу намдары
1944—1945 чылдарда 3-кү Украин фронтузунуң шерииниң составынга турган.
1948 чылда Ставрополь педагогика институдунуң филология факультедин дооскан, ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Дыл эртеминиң институдунуң аспирантуразынче кирип алган.
1951 чылда «Сказание об Огузе. Уйгурский вариант» деп темалыг кандидат диссертациязын камгалаан, а 1968 чылда филология эртемнериниң доктору апарган. «Древнетюркский словарьын» (Л., 1969) тургузарынга киришкен.
Салчак, Людмила Монгушевна
Ажыл чорудулгазы
1994 чылда Р. П. Сумба база Н. Б. Чаш-биле «Надя Рушеваның графиказы» деп делгелгени Берлин хоорайга Россияның культура бажыңынга организаастап эрттирген.
Щербак, Александр Михайлович
Шөлүлгелер
Аңгылал:Январьның 28 мөчээн Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Декабрьның 18 төрүттүнген Аңгылал:Түркологтар Аңгылал:Ставропольдуң күрүне университединиң доозукчулары
Салчак, Людмила Монгушевна
Ажыл чорудулгазы
1997 чылда Красноярскының чурт-шинчилел музейи-биле кады М.Б. Кенин-Лопсан-биле катчып алгаш «Төп Азияның хам чүдүлгези» деп делгелгени Бельгияның Антверпен хоорайга кылган. Ол-ла делгелгени Австрияның Венага база Германияның Бремен хоорайларга делгээн.
Австрияның Хам чүдүлге шинчилээр фондузу-биле кады Тываже ийи удаа делегей чергелиг экспедициялар кылганнар.
Ол Тыва Республиканың национал музейниң хам чүдүлгезинге хамаарышкан шупту экспонаттарының эртем тайылбырын кылган.
Бижээн чүүлдери
''Салчак, Л. М.'' Археологические материалы Тувинского музея в экспозиции выставки "Шаманы в Центре Азии" // История и современность Тувы. Кызыл, 2007. Ар. 114-117.
''Салчак, Л. М.'' Полёт шамана в другие миры // Культура Тувы. Кызыл, 2006. Ар. 225-229.
''Салчак, Л. М.'' Роль ээренов – духов-помощников в ритуалах тувинских шаманов // Экология и традиционные религиозно-магические знания. Москва, 2001. Ар. 225-229.
''Салчак, Л. М.'' Шаманство и экспозиции Тувинского республиканского краеведческого музея // Музеи России : поиски, исследования, опыт работы. Санкт-Петербург, 2002. Вып. 7. Ар. 81-86.
Шаңналдары
Россия Федерациязының Культура яамызының «Культурада чедиишкиннери дээш» деп хөрек демдээ (1999).
Белина, Анна Васильевна
Анна Васильевна Белина (1941 чыл—2019 чыл) — совет база россий педагог база хөй-ниити ажылдакчызы.
Намдары
1941 чылда Тыарасинский наслег Таттинский районга төрүттүнген, якут.
Якутскунуң күрүне университедин (бо үеде Соңгу-Чөөн чүк федералдыг университеди дооскаш), дээди эртемни алган.
Жиганской район Кыстатыамской школазынга өөредилге-кижизидилге ажылының директорнуң оралакчызылап ажылдап турган. Ооң соонда Черкехский ортумак школага орус дыл биле чогаал башкызы турган; Ытык-Кюельский ортумак школага башкы биле завуч. Ооң бот-идепкейлии-биле Алдар музейин чогааткан.
Ол соонда инспекторлап ажылдап турган Таттинский район килдизи улус өөредилгези Якутск АССР. Үш дептержигештерниң автору, 8-10 класстарга орус чогаал база спецкурстар программазы.
Хары угда хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган — ССРЭ Мегино-Кангаласский национал-девискээр соңгулда Якутск АССР улусчу депутады турган. Совет Национал Дээди Совет ССРЭ XII чыыжы кежигүнү турган.
Якутскуга 5 август 2019 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Башкылар Аңгылал:Якутскунуң күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Таттинский улустуң хүндүлүг хамаатылары Аңгылал:ССРЭ-ниң улусчу депутаттары
Что значит быть летучей мышью?
«Часкы болуру кайы хирел?» («Каково быть летучей мышью?») («What is it like to be a bat?») — статья американского философа Томаса Нагеля, опубликованная в 1974 году в журнале 1974 чылда «Philosophical Review» деп журналга үнген, соонда барып медерелди шинчилээринге үндезинниг чүүл апарган, американ философ Томас Нагельдиң чүүлү. Бо чүүлде Томас Нагель ол үеде эртемде болгаш аналитиктиг философияда психофизиктиг айтырыгларны шиитпирлээр сураглыг физикалистиг редукционизмни шүгүмчүлеп бижээн. Нагельдии-биле, бир эвес "бир-ле чүүл" амытан болуп турар болза, ол амытан медерелдиг болуп болур, тодаргайлаарга, ол амытан делегейни субъектилиг талазындан билип турар болза. . Медерелдиң субъектилиг характериниң уламы-биле, психиканың болуушкуннарын мээде физиктиг чорудулгаларны деңнээри болдунмайн турар. Нагельдии-биле, субъектилиг характер мээниң алыс ужуру болуп турар. Ынчангаш кандыг-даа кижи часкы болуру кайы хирезин билип шыдавас. Эртем чүгле объектилиг барымдааларны ажыглап турар. Эртем методун ажыглап тургаш, медерелди шинчилээри болдунмас деп турар философтар, Нагельдиң бо чүүлүн боттарының үзелдериниң манифези кылдыр аэыглаан. .
Бо бодалдарның соонда Нагель дараазында түңнел үндүрген. Эртем кажан-даа оларга салдынган айтырыгга хамаарыштыр харыы берип шыдавас. .
Полынцева, Нина Фёдоровна
Нина Фёдоровна Полынцева (Полынцева-Дурыкина) (төр. 1928 чыл) — совет көдээ ажыл-агыйның ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың маадыры, Фрунзе аттыг свёкла совхозунуң звеночузу, Киргиз ССР Кантский район.
Намдары
25 август 1928 чылда Муромцевской район Омск областка төрүттүүнген.
Президиум Дээди Совет ССРЭ 8 май 1948 чылда Чарлыы-биле күш-ажылга чедиишкиннери дээш Нина Фёдоровна Полынцевага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры ат Ленин орденин тыпсыр база «Серп и Молот» алдын медаль-биле шаңнаткан турган.
Рейнеке-Черняковская, Екатерина Георгиевна
Екатерина Георгиевна Рейнеке-Черняковская (1892 чыл—1942 чыл) — совет эртемден-ботаник, дээди үнүштерниң систематиги.
Намдары
15 октябрь (өске барымдаалар-биле 15 ноябрь) 1892 чылда Конин хоорайга Калишской губерния Россия империязынга төрүттүнген, бо үеде Польшаның девискээринде.
Дээди херээжен бойдус-эртем курстарын дооскан. 1913 чылдан Императорнуң ботаника садының (бо үеде Пётр Улугнуң ботаника сады ажылдакчылап ажылдап турган).
1924 чылда Туркмен областың экспедициязынга киржип турган, 1924—1924 чылдарда Персияга экспедицияга турган.
Ленинградка 11 дугаар шугумга Васильевский ортулукка чурттап турган, бажың 42, а оон аңгыда Песочная кудумчуга, бажың 1/2.
1942 чылда Ленинград бүзээлээшкининиң үезинде дисторфиядан чок болган. Серафимовском чевегге орнукшуткан турган.
Санкт-Петербургтң филиала РАН филиалының архивинде документилер бар болуп турар, Екатерина Георгиевна Рейнеке-Черняковскаяга хамааржып турар.
Чамдык ажылдары:
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн эртемденнер Аңгылал:Серафимовский чевегде орнукшутканнар
Ичо, Каори
Каори Ичо (伊調 馨 Итё: Каори, 13 июнь 1984 чыл, Хатинохе, Аомори) — япон херээжен спортсмен, хостуг хүрештиң мөгези. Делегейде мөгелер аразында төөгүде бир дугаар Олимпиаданың 4 дакпыр чемпиону.
Намдары
Каори Ичо 1984 чылдың июнь 13-те Японияның Аомориде Хатинохеге төрүттүнген.
Бичии тургаш-ла, хүреш секциязынче барып эгелээн. Баштайгы барган 2002 чылдың хостуг хүрешке уруглар аразынга делегей чемпионадынга-ла 63 килге чедир мөгелер аразынга шүген.
Оон эгелээш-ле 2007 чылга чедир чер-ле чарыны черге дээп көрбээн мөге. Ынчан ол Азия чемпионадынга кыдат уругга октаткаш, 8 дугаар чер алган.
2004 чылдан эгелээш, 2004, 2008, 2012 база 2016 чылдарда Олимпиадаларга чүгле алдын медальдар ап турган. Хүрештиң төөгүзүнде бир дугаар (херээжен-даа, эр-даа спортсменнер аразынга) Олимпиаданың дөрт дакпыр чемпиону.
Делегейниң 10 дакпыр чемпиону. Азияның 4 дакпыр чемпиону.
2014 чылдан тура 58 килге хүрежи берген, колдуу тиилелгелерин 63 килге чедип ап чораан.
2016 чылда Иван Ярыгин аттыг Гран-при турнирге Красноярскыга финалга моол кыс мөге Пурэвдорджийн Орхонга 10:0 кылдыр октадыпкан. Төөгүлүг болуушкун деп чоннуң сеткилинде артып калган.
Каори Ичонуң улуг угбазы Тихару Ичо база хостуг хүреш хүрежип чораан. 2 катап 2004 база 2008 чылдарда Олимпиадаларның мөңгүн шаңналының эдилекчизи.
Демдеглелдер
Аңгылал:Июньнуң 13 төрүттүнген
Узбекистанда херээжен улустуң социал туружу
Узбекистанда чурттап чоруур херээжен улустуң социал туружу, эргези узбек чоннуң иштики өг-бүлезиниң чаңчылдарындан, шажын-чүдүлгезинден, совет режимден болгаш аңгы бот-тускайлаң күрүне апарганындан хамааржып турар.
Кадык-камгалал, ие болуру
Контрацептиг камгалал болгаш ие-чаштың камгалалының талазы-биле чорудуп турар ажылдарның дугайында медээлер тода эвес. 2003 чылдың берген статистиказы-биле алырга херээжен чоннуң 62,3%-зу контрацептиг камгалды ажыглап турар деп демдеглеп турар. Ындыг-даа болза ООН 13,7% Узбекистанның херээжен чону ол контрацептилиг камгалалды ажык-чарлыг садып ап чадап турарын демдеглеп турар.
Күш-биле стерилизация
Күш-биле херээжен чонну ажы-төл чок болур кылдыр стерилизация кылып турган деп барымдаалар база бар. Шак ол чүүлдү Делегейниң Би-би-си аттыг шимчээшкини «Назначение» (12 апреля 2012 ч.) деп аттыг отчедунда демдеглээн.
Бодунуң амы-тынынга хора чедирери
Узбекистанда херээжен чоннуң аразында бодунуң амы-тынынга четтинер байдалдар хөйү-биле демдеглеттинип турар. Колдуунда боду бодун өртедиптер чорук нептереп турар. 2001 чылдың барымдаалары-биле алырга 500 херээжен кижи күштээшкин соонда бодунуң тынынга четкен.
Кулданыышкын
Узбекистанның чазаа кижилерни садып-саарарынга удур демисежип турарын ООН демдеглеп турар. Шак ындыг ажылдарның бирээзи бүзүрел телефоннарын садыглажылганың хайы-биле качыгдаан кижилерге ажытканы. Кижини оорлап, садып чорутканнарга дөрт чылдан сес чылга дээр кеземче херээн онаар кылдыр доктааткан. Ынчалза-даа ол чүүл улусту садып чорудуптарынга шаптараазын болбайн турар. Узбекистанда уругларны оор азы меге ёзу-биле садып чорудуп турар болуушкуннар хөй демдеглеттинип турар. Уругларны бир-ле черге башкылаар азы кижизидикилээр силер дээш мегелеп чоруткаш, самыын садар кылдыр күш-биле ажылдадып (кулдадып) каар бооп турар.
Экономикада херээжен чоннуң байдалы
Совет үе-биле чергелештир эр-херээжен улустуң аразында харылзаа өскерилген. Херээжен улуска дузалап турар хөй-хөй программаларны тургускан. Ындыг-даа болза Узбекистанда кыс кижи эр кижиге бодаарга эвээш шалың ап турар, квалификация чок садыг-саарылга ажылдарында колдуу чүгле херээжен чон ажылдап чоруур. Кыс кижи кежээ ажылдап болбас дээн чижектиг кыс кижиниң эргезин хажыдып турар байдалдар хөйү-биле көстүп турар барымдаалар бар.
Химиктиг элементилерниң периодтуг системазы
Химиктиг элементилерниң периодтуг (периодиктиг) системазы (хиимиктиг элемээнтилерниң перииодтуг (перииодиктиг) систээмазы) — химиктиг элементилерниң шынарларының биле оларның атомнуг ядрозунуң октааның аразында хамаарылганы тургузуп турар элементилер классификациязы. Менделеев Дмитрийниң, орус эртемденниң, 1869 чылда ажыткан, атомнуг массадан элементилерниң шынарларының хамаарылгазын тургускан периодтуг хоойлузунуң графиктиг илерээшкини.
Узбекистанда херээжен улустуң социал туружу
Херээжен чонну күш-биле өглээри, оорлаары
Узбекистанның кезек суурларында, ылаңгыя Каракалпактарның аразындан аныяк уругларны, оларның күзели чокка, күш-биле ооралап апаар чоруктар хөйү-биле демдеглеттинип турар. Ындыг чүүлдүң болуп турарының чылдагааны чуртта экономиктиг байдалдың турум эвезинде. Куданы эртирип байырлаарынга хөй түңнүг акша херек, ооң орнунга ооралап алгаш чурттай бергени дээре деп турарлар. Шак ындыг оор чорукту эртемденнерниң демдеглеп турары-биле алырга эртем-билиг чок, арагалаар азы чок болза наркоман улус кылып турар.
Химиктиг элементилерниң периодтуг системазы
Ажытканының төөгүзү
XIX-ку вектиң ортузунда 6 элемент билдингир турган. Элементилерни атомнуг деңзизиниң улгадыры дургаар салырының бирги шенелин 1862 чылда Александр Эмиль Шанкуртуа кылган, ынчалза-даа ооң моделдери эртемденнерни сонуургатпаан. Оон соонда элементилер системажыдырының өске шенелдери база турган. Юлиус Мейерниң (1864) вариантызы сөөлзүредир ажыттынар вариантыга эң чоок болган. Ынчалза-даа Мейер периодтуң үндезини кылдыр элементиниң валентизин ап алган. Элементиниң валентизи чаңгыс болгаш доктаамал болбас болгаш, ындыг таблица периодтуг хоойлу көргүспейн турган.
Узбекистанда херээжен улустуң социал туружу
Кызырылдалар
Аңгылал: Узбекистан Аңгылал: Херээженнер
Химиктиг элементилерниң периодтуг системазы
Ажытканының төөгүзү
Легенда ёзугаар, химиктиг элементилер системазының бодалы Менделеевке дүжүнге келген, ынчалза-даа периодиктиг системаны канчаар ажытканының дугайында айтырыгга эртемден тургаш: «Мен ооң дугайында та 20 чыл иштинде боданып келген кижи мен, а силер болза олуруп олуруп ол-ла... белен деп бодап турар силер » — деп харыылаан деп билдингир. «Я над ней, может быть, двадцать лет думал, а вы думаете: сидел и вдруг… готово»
Элементи бүрүзүнүң кол-кол шынарларын аңгы карточкаларга бижип алгаш, оларны аай-дедир салып, олардан шынарлары дөмей элементилер одуруглары тургузуп, ол одуругларны деңнеп эгелээн.
Ооң түңнелинде, 1869 чылда март 1-де Периодиктиг системаның бирги вариантызы доозулган турган. Элементилер 19 горизонталдыг одуруг (бөлүктерниң эгеки овуру) болгаш 6 вертикалдыг одуругга (периодтарның эгеки овуру) эде тургустунган.
Тайылбыр
Аңгылал:Химия
Ильхан, Мюфиде
Мюфиде Ильхан (19 февраль 1911, Мерсин — 2 февраль 1996, Бодрум) — турк педагог база күрүне албан ажылдакчызы. Турцияда бир дугаар херээжен хоорай чагырыкчызы.
Намдары
Мюфиде Ильхан 1911 чылдың февраль 11-де Мерсинге төруттүнген. Ооң адазы Мустафа Назиф шеригге офицер турган, авазы Эмине — бажың ажылы кылып турган. Мюфиде дөрт харлыг турда, ооң ачазы дайынга чок болган. Бирги делегей дайыны доозулган соонда Мерсинни француз шериг эжелеп алган турган, ынчангаш Мюфиде Ильхан эге өөредиин Анкарага дооскан. Стамбул хосталган соонда Мюфиде аңаа уруглар школазын дооскан. 1928 чылда педагогиктиг лицейге өөренгеш, ону дооскан. Ооң соонда Стамбулга башкылап ажылдай берген.
Мюфиде Ильхан эмчи Фарук Ильхан-биле өгленип алган. Өгленген соонда оларның 7 уруглары төрүттүнген. Турцияның аңгы-аңгы хоорайларынга аай-дедир чоруп-чоруп, Берлинге база өөренип турган. 1937 чылда Мюфиде биле Фарук Ильханнар Турцияга эглип келгеннер, ынчалза-даа удатпаанда база катап оон чорупканнар. Фарук Ильхан Афганистанның Кабул университединиң чанында эмчи школазынга башкылаар кылдыр чалаарга, олар ынаар чорупканнар. База ол ышкаш Мюфиде база Фарук Ильхан Иракка аян-чоруктап чорааннар. 1945 чылда Турцияже чанар дээрге далай-биле чоруур орук дайын дээш хагдына берген болган. Иран таварыштыр машиналыг чанып келгеннер. 1946 чылда Турцияга чанып келгеш, 1946 чылда олар политикаже шымнып киргеннер.
1950 чылда ниити соңгулдага Турцияның Демократтыг партиязы уткан, а 27 чылдар иштинде тергиидеп келген Респуликаның улустуң намы уттурган. Мюфиде Ильхан Демократтыг намдан Мерсин хоорайның чагырыкчызы кылдыр кандидатуразын бергеш, тиилеп үнген. Ынчан ол Турцияда бир дугаар херээжен хоорай баштыңы болган. Ооң ачызында ол Турцияда улуг алдарлыг, сураглыг апарган.
1951 чылда Мюфиде Ильхан ол ажылындан үнгеш, нам кежигүнү база эвес апарган.
1968—1981 чылдарда Мюфиде Ильхан Германияга Турциядан көжүп келген улуска башкылап турган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Февральдың 2 мөчээн Аңгылал:Февральдың 11 төрүттүнген
Якут аът
Якут аът азы саха аът (сылгы азы саха ата) — Якутияга тыптып нептерээн аът.
Даштыкы хевири
Якут породалыг аъттар соокка эң шыдамык. Оларның дүгүнүң узуну 8 — 15 сантиметр хире узун. Кыжын безин черге оъттап, чемни мурнуку холдары-биле харны чара тепсеп тургаш тып чиир. Бир аскыр өөр чылгыда 18-тен 24-ке чедир белер болгаш, кулун-богба чоруур. Чоок төрели болур моол малдар-биле деңнээрге, оларның мага-боду улуг. Якут малдар колдуу хүрең, доруг, бора болур.
Якут аъттың мага-боду улуг-даа болза, буттары чоак, бажы улуг болур.
Якут аъттарның колдуу Лена хемниң ортаа агымында, Яна, Колыма база Индигирки деп хемнер ыйгылааштарында нептерээн. Бир хире муң якут аъттар француз порода-биле холушкаш, черлик кылдыр Канадада немтерээн.
Ажыглалы
Чаңчыл ёзугаар якут аъттарны ийи угланыышкынныг ажыглап чораан:
Шөлүглер
Аңгылал: Саха Аңгылал: Аъттар Аңгылал: Дириг-амытаннар
Капустина, Надежда Алексеевна
Надежда Алексеевна Капустина (шын фамилиязы Ерганджиева; 1907 чыл—1987 чыл) — совет балет артизи база педагог, РСФСР-ниң алдарлыг артизи (1947).
Намдары
17 сентябрь (чаа стиль-биле 30 сентябрь) 1907 чылда Москвага аажок хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы эрте чок апарган, иези-биле чеди уругларын арттырып каан.
Москваның уран чүүл училищезин дооскан (бо үеде Москваның күрүне академия уран чүүл училище памяти 1905 чылда), ооң башкызы балетмейстер В. Д. Тихомиров турган, 1927 чылдан 1959 чылга чедир Улуг театрга ажылдап турган. Труппаның эң эки бир ылгавырлыг танцычызы турган. Бир дугаар партия, Тихомиров аңаа дагзаан, «Лебедином озере» испан танцылар турган.
Бежен ажыг танцылар балеттерге база операларга Надежда Капустина Улуг театрга чылдар тургаш күүседип турган. Бир дугаар Тереза партияның күүседикчизи болуп турар («Пламя Парижа», балетмейстер В. И. Вайнонен, 1933 чыл). Өске партиялар аразында: Мерседес («Дон Кихот»), Андалузка («Золушка»), Испанка («Мирандолина»), балеттерге ылгавырлыг танцылар күүседип турган: «Конек-Горбунок», «Лебединое озеро», «Дон Кихот», «Иван Сусанин» операга. Чаңгыс удаа эвес балерина даштыкыда совет уран чүүлдү чедиишкинниг көргүзүп турган: 1945 чылда Венага, 1949 чылда — Финляндияга, 1955 чылда — Герман Демократия Республикага ойнап турган.
Танцычы карьераны дооскаш, 1961—1965 чылдарда Надежда Алексеевна төрээн училищезинге башкылап турган.
Чогаадыкчы ажылдан чергелештир, хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган. Шериг-шеф ажылынга киржип турган — чаңгыс удаа эвес Ыраккы Чөөн чүк театр бригадалар тургузуунга кызыл шериг кезектерин хандырылгазынга чоруп турган, Белорусс ССР, Черноморск Шериг-Далай Флоду корабльдары. Будучи СЭКП кежигүн, марксизм-ленинизм Университедин дооскан.
Надежда Алексеевна Капустина совет балерина Елены Стефановны Ванке даай-авазы болуп турар.
27 февраль 1987 чылда Москвага чок болган. Введенское чевегге орнукшуткан.
Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле шаңнаткан турган база медальдар, иштинде «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
Шөлүглер
Аңгылал:МАХУ-нуң доозукчулары Аңгылал:МАХУ-нуң башкылары Аңгылал:Введенское чевегге орнукшутканнар Аңгылал:СЭКП кежигүннери
Самбыла, Чойган Николай кызы
Самбыла (Кара-Сал) Чойган Николаевна (1974 чылдың 7 айның 28-те Тываның Чөөн-Хемчик кожуунунуң Чадаана хоорайга төрүттүнген) - эртемден-биолог; биология эртемнериниң доктору; ТывКУ-нуң доцентизи; Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң директору; Россияның географтыг ниитилелиниң Тыва Республикада салбырының экспертизи.
Чойган Николаевна Самбыла Николай Бады-Белекович биле Полина Борисовна Кара-Салдарның өг-бүлезинге эң улуг уруу кылдыр төрүттүнген. Чадаананың №1 школазынга өөренип эгелээн, Кызыл хоорайның №9 школазын 1991 чылда дооскан. Тываның күрүне университедин 1996 чылда тергиин дооскан.
Эртем ажылы
Биология эртемнериниң кандидады болгаш доктору деп чадаларны 2007 база 2018 чылдарда Новосибирск хоорайга чедип алган.
88 ажыг эртем ажылдарының автору, ооң иштинде 66 эртем чүүлдери, 4 монографияның автору.
Башкы ажылы
1996 чылда 2003 чылга чедир ТывКУ-нуң Бойдус-географтыг факультединге ажылдап турган. Амгы үеде Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң директору кылдыр ажылдап чоруур.
Ажыл-агыйы
1996 чылдан 2003 чылга дээр - ТывКУ-нуң Бойдус-география факультединиң экология болгаш зоология каферазының ассистентизи;
Севек, Вячеслав Кыргыс оглу
Севек Вячеслав Кыргысович (төр., Элегест суур, Таңды кожуун (бо үеде Чеди-Хөл кожуун), Тыва АССР) – эртемден-экономист, инженер-тудугжу, «Снежный барс» Республики Тыва (2017 чылдан).
Самбыла, Чойган Николай кызы
Ажыл-агыйы
2003 чылда - Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң эртем ажылдакчызы;
2004 чылда - Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң улуг эртем ажылдакчызы;
2005 чылда - Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң эртем секретары;
2006 чылдан - Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң директорунуң эртем-организастыг айтырыглар талазы-биле оралакчызы;
Севек, Вячеслав Кыргыс оглу
Намдары
чылда Элегест суурга Таңды кожуун Тыва АССР-ге хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген – Кыргыс Севек Бегзиевич биле Севек (Оюн) Самбыл Калбакбаштыговна алды дугаар уруг чеди уруглардан. Ада-иези бүгү күш-ажылчы амыдыралын Элегест көдээ суурга хой кадарчылап ажылдап турган.
Самбыла, Чойган Николай кызы
Ажыл-агыйы
2008 чылдан амгы үеге дээр - ТывКУ-нуң Кызылда педагогика институдунуң Школа назыны четпээн база эге школа өөредилгезиниң педагогика база методика кафедразының доцентизи;
2018 - Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг төвүнүң директору.
Севек, Вячеслав Кыргыс оглу
Намдары
Тикден беш класска чедир Элегестиң ортумак школазынга өөренип турган (1971-1975 чч.).
Самбыла, Чойган Николай кызы
Демдеглелдер
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Севек, Вячеслав Кыргыс оглу
Намдары
4 класстан 8 класса чедир № 3 Чадан хоорайның сес чыл школага өөренип турган (1975-1981 чч.).
Самбыла, Чойган Николай кызы
Демдеглелдер
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Севек, Вячеслав Кыргыс оглу
Намдары
1981 чылда 8 класс дооскан соонда СПТУ-1 кирген Кызыл хоорайның база 1984 чылда успешно его закончил с получением диплома с присвоением квалификации «Тракторист-машинист широкого профиля».
1984 чылдан 1985 чылга чедир С.К. Тока аттыг совхозка (Элегест көдээ суур) Таңды кожууннуң II дугаар класстың трактористеп ажылдап турган.
1985 чылдан 1987 чылга чедир Совет Шериг рядынга албанын эрттирип турган.
1987 чылдан 1988 чылга чедир С.К.Тока аттыг совхоз (Элегест көдээ суур) Таңды кожуун бызаңчы-бригадир тудуг цехке ажылдап турган, чергелешкек белеткел килдиске өөренип турган Кызылдың филиалы Красноярскының политехниктиг институду (КфКПИ).
1988 чылда 1 курсче кирген КфКПИ. 1993 чылда дипломну алган мергежили «Промышленное и гражданское строительство» инженер-тудугжу квалификация.
1994 чылда бир чылдың стажировказын стажёр-шинчилекчи кылдыр Санкт-Петербургтуң күрүне архитектура-тудуг университеди (СПбГАСУ) эртккен.
1995 чылда СПбГАСУ аспирантураже очно кирген.
Аспирантурага өөренмишаан, 1996 чылда прошел чаа квалификация бээрин на экономиста Санкт-Петербургтуң күрүне университете экономика база саң-хөө мергежили “Финансы и кредит”. Февраль 1999 чылда эртем чадазы алыры-биле киирген диссертация кандидат диссертациязын чедиишкинниг камгалаан на соискание ученой степени экономика эртеминиң кандидады, диссертацияның темазы «Экономические особенности применения лизинга для строительных предприятий (на примере Республики Тыва)». Мергежил 08.00.05 – Экономика и управление народным хозяйством: строительство.
Апрель 1999 чылдан апрель 2008 чылга чедир Тываның күрүне университединиң экономика биле менеджмент кафедраны эргелекчилеп ажылдап турган.
Апрель 2008 чылдан июнь 2009 чылга чедир ажылдап турган начальником Управления капитального строительства Правительства Республики Тыва .Во время работы в УКС Республики Тыва под его непосредственным руководством были введены в эксплуатацию 20 ажыг объектов промышленного и гражданского строительства в Республике Тыва.
Март 2015 чылда в СПбГАСУ диссертация камгалаан эртем чадазы алыры-биле киирген экономика эртеминиң доктору темазы «Формирование организационно-экономического механизма развития жилищного строительства в регионах» (Мергежил 08.00.05 — Экономика и управление народным хозяйством: экономика, организация и управление предприятиями, отраслями, комплексами (строительство) . Научный консультант — заслуженный деятель науки РФ,доктор экономических наук, профессор А.Н. Асаул . Официальные оппоненты — РФ алдарлыг эртем ажылдакчызы,экономика эртеминиң доктору, профессор В.В. Бузырев, экономика эртеминиң доктору, профессор Ю.А. Левин, экономика эртеминиң доктору, профессор О.В. Максимчук. Кол организация — ФГАОУ ВПО «Уральдың федералдыг университеди имени первого Президента России Б.Н. Ельцина», г. Екатеринбург.
2015–2016 чылдарда Национал университеди Улан-Батор хоорай Монголия моол дыл өөредилге эрткен.
Өг-бүлези
Кадайы – Руслана Монгушовна Севек, э.э.к., доцент, Тываның күрүне университединиң экономика биле менеджмент кафедразының доцентизи.
Уруу – Шончалай, Санкт-Петербургтуң күрүне архитектура-тудуг университединиң доозукчузу, ашактыг, ашаа биле уруу-биле Кызылда чурттап турар.
Оглу – Айдыс, Кызыл хоорайның ортумак школа өөреникчизи.
Хөй-ниити ажылы
• Россияның Чагырга Хостуг экономика ниитилелдиң кежигүнү (2015 чылдан) ;
• Россияның Хостуг экономика ниитилелдиң Тываның регионалдыг килдизиниң даргазы (2013 чылдан) ;
• Даргазы Хөй-ниити чөвүлел Службы саң-хөө-бюджеттиң харагалзал Республики Тыва (2017 чылдан) ;
• Кежигүн хөй-ниити-делового чөвүлел по управлению приоритет проектилер по направлениям ажыл-чорудулга Министерства экономики Республики Тыва (2018 чылдан) ;
• Кежигүн ажылчын комиссии по оценке полноты и своевременности проведения органами исполнительной власти Республики Тыва сезонных видов работ на территории Республики Тыва (2017 чылдан) ;
• Кежигүн ажылчын бөлүк по оценке эффективности деятельности организаций среднего профессионального образования Республики Тыва (2017 чылдан) ;
• Кежигүн Коллегии Министерства саң-хөө Республики Тыва (2016 чылдан) ;
• Кежигүн эртем-методиктиг чөвүлел по направлению ВО 27.03.05 и 27.04.05 – Инноватика федерального учебно-методического объединения (ФУМО) по УГСН 27.00.00 (2016 чылдан);
• Дээди инженер чөвүлел «Ассоциация инженеров Республики Тыва» кежигүнү (2016 чылдан);
• Кежигүн Хөй-ниити Чөвүлел при Уполномоченном по защите прав предпринимателей в Республике Тыва (2015 чылдан) ;
• Кежигүн Эксперт чөвүлел по оценке регулирующего воздействия действующих нормативных актов Министерства экономика Республики Тыва (2013 чылдан) ;
• Тыва республиканың килдиси «Орус география ниитилели» кежигүнү (2011 чылдан);
• Тываның күрүне университединиң Эртем чөвүлелиниң кежигүнү (1999 чылдан);
• Тываның күрүне университединиң Эртем-техниктиг чөвүлелиниң кежигүнү (1999 чылдан).
Эртем сонуургалдары
Теория база практика регионалдыг инвестиция-тудуг комплекс, экономика база менеджмент тудугда, демдек эффективности инвестиция ажыл-чорудулга (658); Регионалдыг (девискээрниң) экономика (332); Предпринимательство (08-157); Саң-хөө. Күрүне саң-хөөзү. Күрүне секторнуң саң-хөөзү (336);Туризм экономиказы (338.48).
Ниити саны опубликованных учебных изданий база эртем ажылдары составляет 200 ажыг ажылдар дүгжүрү-биле с вышеотмеченными эртем база профессионалдыг сонуургалар. Оларның: 28 – өөредилге үндүрүлгелери, оон иштинде 4 өөредилге ному; 13 өөредилге номнары; 3 электроннуг билиг бээр курлавырлар; методиктиг дагдынылгалар. 155 – эртем ажылдары: 16 монографиялар; 154 эртем чүүлдери, оларның: 3 чүүлдер, входящие улустар аразының база данных; 47 чүүлдер рецензилээн журналдар ДАК; 2 херечилелдер на базе данных.
Кол эртем ажылдары В.К. Севека можно ознакомиться по разделу «Авторский указатель» Электроннуг эртем библиотеказының айтыг https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=431579&pubrole=100&show_refs=1&show_option=0
Саналдар
Маадыр-оол Ховалыг бодунуң номунда Тываның Дээди спортчу чедиишкиннер база рекордтары демдеглеп турар, что во время руководства Вячеслав Севектиң республика велотуристическим клуб «Хараачыгайлар» эң узун чадаг-терге маршрудунуң дизии Кызыл – Барнаул – Усть-Каменогорск (Казахстан) – Рахмановск дүлгүүрлери (Казахстан) – Белуха, 4506 м – Джазатор (Даглыг Алтай) – Кош-Агач (Даглыг Алтай) – Монгун-Тайга, 3976 м – Мугур-Аксы – Кызыл пройден членами велоклуба в составе команды: Мерген Кончук (удуртукчу), Вячеслав Севек, Орлан Ооржак, Александр Иргит.
Время суток
Хонуктуң үези - бир хонуктуң дургузунда хүннүң дээрде турар туружун өскерлип турарынга үндезилеттинген Черде делгереңгей ажыглаттынып турар үени санаар арга.
Чамдыкта хонуктуң үезин анаа "үе" деп адаар.
Хову-Аксы
Хову-Аксы — Тыва Республиканың Чеди-Хөл кожуунунуң төвү болур суур (ооң мурнунда хоорай хевирлиг суур турган).
Географиязы
Элегес хемниң эриинде Кызылдан мурнуу-барыын чүкче 115 км черде турар.
Төөгүзү
1956—2005 чылдарда — хоорай хевирлиг суур турган.
1970 чылдан 1991 чылга чедир Хову-Аксынга «Тувакобальт» деп чес-никель-кобальт холумаа үндүрүп турган улуг үлетпүр бүдүрүлге чери ажылдап турган.
1990 чылдың май-июньда Хову-Аксынга орустар-тывалар деп аңгылажыышкындан улуг чөрүлдээ үнген.
Атмосферные явления
Агаар болуушкуннары — атмосферада - Черниң агаарлыг каъдында болуп турар берге физик-химиктиг чорудулгаларының көскү илерээшкини.
Бөлүктээшкин
Агаар болуушкуннарының бөлүктээшкини:
Шупту санап адаан болуушкуннарга метеохайгааралдар бижиирде, тускай дугуржуп доктааткан демдектер бердинген.
Пулемёттар даңзызы
Пулемёттар даңзызы пулемёттар даңзызы турар, делегейде чогаадып кылган. Бээр холдуң, станоктуг, чаңгыс аай, улуг калибрлыг, ужар чүүлдер, дүндүүштей адар, танк база корабль пулемёттары хамаарыштырып турар. Чырык-куу эксперименталдыг демдектээн база серияже пулемёттар хевири кирбээн.
Мелиоранский, Платон Михайлович
Платон Михайлович Мелиоранский (1868 чылдың ноябрь 18 (30), Санкт-Петербург — 1906 чылдың май 16 (29), Санкт-Петербург) — российжи востоковед-түрколог. Б.М. Мелиоранский база В.М. Мелиоранскийниң кады төрээни.
Допчу намдары
1894 чылда университеттиң Чөөн чүк дылдарының факультединге лекциялар номчуп эгелээн. 1899 чылдан тура — магистр, 1901 чылдан — доктор, 1905 чылдан —  ординарлыг профессор.
Түрк дылдарның төөгүзүн, бурунгу түрк дылдарның бижиктерин («Об Орхонских и Енисейских надгробных памятниках с надписями», 1898; «Памятник в честь Кюль-Тегина», 1899; «О Кудатку Билике Чингиз хана», 1901 дээш оон-даа өке), орус дылда түрк дылдардан үлегерлээшкиннерни шинчилеп чораан.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Ноябрьның 30 төрүттүнген Аңгылал:Түркологтар Аңгылал:Санкт-Петербургтуң чөөн чүк факультединиң доозукчулары
Ушинский, Константин Дмитриевич
Ушинский, Константин Дмитриевич (19.2(2.3) 1823, Ту­ла – 22.12.1870 (3.1.1871), Одес­са; Киевте хөөржүтүнген) – Россияның пе­да­гогу, Россияның эртем педагогиказының үндезилекчизи.
Намдар
Москваның күрүне университединиң юридиктиг факультедин дооскан (1844). 1846–49 ч. Ярославльдың Де­ми­дов­ аттыг ли­цейиниң профессору. 1850–54 ч. даштыкы херектер Департаментизинге ажылдап турган. 1854 ч. тура Гатчинсктиң өскүстер институдунга башкылап турган. 1859 ч. тура Смольный ин-туң инспектору болуп ажылдап турган; ол аңаа улуг чаартыышкыннарны кылган: чаа өөредилге планын киирген, чогумчалыг педагогиктиг өөредир аргаларны айыткан, аңгы-аңгы эртем кичээлдерин эртирерин организастаан болгаш эртем шинчилел ажылдарын кылырының дуржулгазын белеткээн. 1862 ч. меге хоп чугаалар дээш кызыгаар кежип, 1867ч. чедир Швей­ца­рияга чуртаар ужурга таварышкаш ооң школа херектерин база херээжен улустуң өөредилге билиин шингээдип ап турган.
Ушинский педагогиктиг теориязында колдаан идея чоннуң кижизидиишкини – чоннуң чогаадыкчы күжүн төөгүнүң хөгжүлдезинден өөренип көрүп, хүлээп алыры база ону бүдүн-бүрүн өөредилгеже эргелиг кылдыр айтыры. Ооң чоннуң кижизидиишкини деп идеязының бодалы хөй ниитиниң үзел бодалын школаның организастыг херектеринге хөгжүдери. Ол-ла үзел бодалы-биле Ушинский бүгү ниитини ыяап боттарының төрээн дылының кырынга болгаш эр кыс дивейн дең эргелиг билиг ап өөренирин кыйгырып турган.
Кижизидилгени Ушинский "төөгүнү чаяары" кылдыр көрүп турган. Кижизидилгениң шинчилээр чүүлү кижи, бир эвес педагогика кижини кижизидер деп бодаар болза ол бир дугаарында кижини шупту талазындан өөренип көөр ужурлуг. Педагогика кижизидилге ажылын чорудуп тура кижи дугайында эртемнерни ажыглап турар, оларны Ушинский "антропологтуг" деп адап турган – философия, политэкономия, төөгү, чогаал, психология, анатомия, физиология дээш оон-даа өске эртемнер болуп турар. Ол эртемнерниң педагогика-биле харылзаазының дугайында "Кижи кижизидилгениң шинчилээр чүүлү. Педагогтуг антропологияның дуржулгазы" (1868-69) деп ажылында тода шинчилеттинген.
Кижиниң сайзыраарынга шиитпирлиг рольду салгалдан салгалче ук аймактарның дамчып келирин айыткан. Кижизидилгениң сорулгазы – идекпейжи база чогаадыкчы кижини өстүрери, а ол дээрге угаан-биле күш ажылынче кижини белеткээри болуп турар.
У. бүдүн дидактиктиг системаны тургускан. Ында өөредилгениң тургузуунуң дугайында айтырыглар шинчилеттинген. Кичээнгейниң, сонуургалдың, угаанның, бодаашкынның, сеткил-сагыштың, тура-соруктуң, угаазылалдың механизминиң дугайында психологтуг анализти болгаш өөредилге үезинде сайзырадыр аргаларын айыткан. У. дидактиказы дээрге ажы-төлдүң билип алыышкынның ажыл чорудуушкунунуң теориязы болуп турар. У. педагог кижиниң мурнунга "өөредип өөредир" деп сорулганы салгаш база өөреникчиниң амыдыралда уязын тып алырынга дузалажыры кылдыр айыткан.
Демдеглелдер
Аңгылал: Чогаалчы
Догилева, Татьяна Анатольевна.
Татьяна Анатольевна Догилева (1957 чылдың февраль 27, Москва) — совет болгаш российжи артист, режиссёр, чогаалчы, телеведущая. РФ Чоннуң артизи. (2000)
Допчу намдары.
1957 чылдың февраль 27-де Ново-Михайловское суур, Рузск району Москва облазы. Ада-иези, Анатолий Михайлович биле Анна Афанасьевна, далган бүдүрер комбинаттың ажылчыннары, улуг акызы - Владимир, чажындан тура бертик-бежел, 90 чылдарда чок болган. Педагогика эртемнеринниң Академиязынның школазынга ѳѳренип турган. Он дѳрт харлыында Тѳп телевидениянның чалыы актёрлар студиязынче кирген. 1974 чылда ГИТИС, 1978 чылда дооскан. году (курс В.П. Остальскийниң курзу). Кады ѳѳренип турган эштери Виктор Сухоруков болгаш Юрий Стоянов 1978—1985 чылдарда Москванның Ленин комсомол аттыг театрынның артизи. 1985 чылдан Москванның драматиктиг Ермолова аттыг театрынның артизи. 2012 чылдың августа М. Н. Ермолова аттыг театрдан чоруткан. Оон 20 чыл сценаже үнмээн. 1998 чылда режиссёр кылдыр ажылдап эгелээн, бир дугаар тургускан шиизи «Лунный свет, медовый месяц». 2006 чылдың сентябрдан 2007 чылдың июньга чедир телевидениеге чарлакчыла ажылдаан. Хүндүскү психологтуг ток-шоу «Две правды», канал НТВ. Трёхпруднй переулок, Патриаршие пруды районунда чуртап турар.
Хѳй-ниитиге ажылы.
1991 чылда РСФСР- ниң Дээди чѳвүлелинге КПСС талазынга турган, Ельцин сугларның ажылынга удурланган. 2010 чылда «ТриТэ» аалчыл бажыңын Н.С. Михлковка Малый Козихин переулока тударынга удурланган. 2010 чылда «Левый фронт» баштаңчызы Сергей Удальцов биле база журналист Андрей Новичков суглар биле каттыжып алгаш чоруп турган. «В защиту Москвы» удуртукчузу Роман Ткачёв биле база. Михалков Догилеваны «Кинематогрфистер эвилелинден» үндүрүптер мен, - деп кыжанган. 2011 чылда Догилева Химкинниң аргаларын камгалаан улуска база каттышкан. 2013 чылда Догилева Интернетке Егор Гайдарны база шүгүмчүлээн. 2014 чылдың марта Украинага болган болуушкуннар дээш Путинни база буруу шапкан.
Ажылы.
Москванның күрүне театры «Ленком»
Москванның М.Н. Ермолова аттыг драматиктиг театры
Театр Антона Чехова. Театр имени Моссовета. Антреприза Михаила Козакова.
Московский театр-студия под руководством Олега Табакова. Режиссёр ажылы
Лексико-семантиктиг бөлүк
Лексико-семантиктиг бөлүк — чаңгыс чугаа кезээниң ниити уткалыг сөстерниң каттыжары. ЛСБ семантиктиг шөлдер иштинге чарлыр. Чижээ: ЛСБ (температураның демдек аттары): чылыг, соок холодный, дош, изиг, серинн, ажыг д.о.ө.
ЛСБ-түң чижээ
Ынчаарга, чер лексеманың деп лексика-семантиктиг бөлүүнге хамааржыр сөстер:
Ойунская, Сардана Платоновна
Намдары
Ойунская Сардана Платоновна Москвага төрүттүнген, якут литература шинчилекчизи Платон Алексеевич Оюнскийниң өг-бүлезинге. 1962 чылда Якутск күрүне университедин дооскан база ол-ла университеттиң дыл, төөгү база литература Институдунга ажылдап эгелээн. Якут улустуң тоолдарын база улутуң ырыларын чыып турган. 1962-2007 чылдарда РС (Я) эртемнер Академиязының гуманитарлыг шинчилелдер институдунга ажылдап турган, лаборантыдан эртем ажылдакчызынга чедир орукту эрткен. 1989 чылда филология эртем чадазы алыры-биле киирген диссертацияны камгалаан темазы «Якутские народные загадки».
П. Ойунский аттыг ниитилелдиң даргазы база Чазак комиссияның кежигүнү турган.
Кандан, Үрүле Шыыраповна
Кандан Үрүле Шыыраповна (1918-1975) – тыва хойжу малчын, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры деп атка төлептиг болган бир дугаар тыва херээжен кижи, Маадыр-ие.
Намдары
Үрүле Шыыраповна Кандан 1918 чылда Бай-Тайга кожууннуң Дахы деп черге ядыы араттар Шыырап болгаш Мыйдок Канданнарның өг-бүлезинге төрүттүнген. Эртем-билиг чедирип каар харыы-даа чок болганнар.
1936 чылдың чазында Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Тайганың МЧАЭ-ге кирип алгаш, сакмаанчылап ажылдай берген. Оон хойжуларга дузалажып, кадарчылап ажылдаан.
1949 чылда Бай-Тайганың "Тиилелге" колхозунуң ажыттынганы-биле ону хойжу кылдыр хүлээп алган. Ынчаарда аныяк херээжен колхозчунуң кол хүлээлгези – мал ажылы, тодаргайлаарга, хойжу болган. Амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедр шээр малды азырап, өстүрүп келген. Эгезинде дузалакчы кадарчы кылдыр ажылдаан. Ооң ажылга кызымаан, малга ынаан, сагыш човангырын, дуржулгазын, мергежилин ак сеткилдиин барымдаалап көргеш, хойжу кылдыр томуйлаан: бир кодан хойну хүлээдип берген. Хөй чылдар дургузунда бедик көргүзүгнү чедип ап келген. Ийи чыл дакпыр 100 төрүүр хойдан чыл бүрүде 160 хураганнарны менди доруктуруп ап турган.
Үрүле Канданның он беш чыл дургузунда хойжулап келгеш, чедип алган түңнелдерин републиканың Көдээ ажыл-агый яамызының ажылдакчылары санап көргеш, пат-ла магадаан: алды муң хире хураганнарны улуг хойлар кылдыр трээн колхознга өстүрүп берген.
Ооң кадында ол 11 ажы-төлдү доруктуруп, кижизидип өстүрген. 1975 чылда чок болган.
Литература
Үрүле Шыыраповна Кандан // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Кызыл, 2004. А. 46
''Чыргалан, С. Ю.'' Кандан Үрүле Шыыраповна: дважды героиня, женщина-весна // Создатели Советской Тувы. Чтобы помнили... Абакан, 2017. Ар. 73-78.
Шөлүглер
1. Герои страны: Кандан Үрүле Шыыраповна
2. Российский государственный архив экономики Документы в архиве
4. Сергей Шойгу, Үрүле Кандан – “Бай-Тайга кожууннуң күш-ажылдың маадырлары”
5. [https://mintrudtuva.ru/?p=10370 Үрүле Шыыраповна Кандан. Герой социалистического труда]
Тихомирова, Любовь Андреевна
Любовь Андреевна Тихомирова (11 июль 1936 чыл — 12 май 2018 чыл) — совет көдээ ажыл-агый ажылдакчызы, колхоз бригадири, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
11 июль 1936 чылда Ростовская областьта Миллеров районнуң Туриловка озалааш сууржугашка төрүттүнген.
Күш-ажылдың ажыл-чорудулгазын 1953 чылда Каменской ТЭЦке аар-саарлап эгелээн. 1954 чылда, курстар дооскан соонда, машинистиң дузалакчы шилчээн турган. Каменск-Шахтинскиге ашакка барган. Ооң соонда көдээ ажыл-агыйга ажылдап эгелээн база 1957—1959 чылдарда аар-саар совхоз «Путь к коммунизму» Миллеровской районга ажылдап турган, а 1959—1969 чылдарда сүт-бараан фермазынга саанчылап ажылдап турган.
Март 1969 чылда Тихомирова бир дугаар Донда херээжен трактор бригадазын баштаан. База бир дугаар-ла чылда бригада гектар бүрүзүнден хөйнү чыгган, колхозтан ортумак. Херээжен трактор бригадазының дугайында солуннар база радиога чугаалап эгелээн. Бүгү-эвилелдиң колхозчулар съездизинге ол президиум кежигүнү соңгуттуруп турган база бодунуң выступлении кыйгырыгны октаан: «''Смелее, подруги! Нам вполне по плечу механизатор профессиязы. Херээженнер — тракторже!''». База ооң кыйгырыын дыңнаан — 1970 чылда Донуга ам трактор бригадазы турган, 1980 чылдың ортузу —
1972 чылда Любовь Андреевна СЭКП кирген. 1979 чылда Донецкиниң көдээ ажыл-агый техникумун дооскан мергежили агроном. Хөй-ниити ажыл-чорудулганы кылып турган — РСФСР-ниң Дээди Совединиң 9 дугаар база 10 дугаар чыыштарының депутады турган (1975—1985 чылдарда) база РСФСР-ниң Дээди Совединиң президиум кежигүнү (1975), партияның район комитединиң доктаамал кежигүнү, райсовет депутады, колхоз баштаар чериниң кежигүнү база Бүгү-эвилелдиң III дугаар колхозчулар съездиниң делегады турган (1969).
Венделеевка озалааш сууржугаш Миллеровской район Ростовская областька чурттап турган. 12 май 2018 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:РСФСР-ниң Президиум Дээди Совет кежигүннери Аңгылал:РСФСР-ниң Дээди Совединиң 9 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:РСФСР-ниң Дээди Совединиң 10 дугаар чыыжының депутаттары
Инан, Жале
Жале Инан (тур. Jale İnan ; 1 февраль 1914, Стамбул — 26 февраль 2001, Стамбул) — турк археолог. Стамбул университединиң археологияның профессору. Бир дугаар турк херээжен археолог.
Намдары
1953 чылда эртем чадазын бедиткен. 1963 чылда профессор атты чедип алган. 1975 чылда Мансельдиң орнунга кафедра эргелекчизи апарган болгаш, кафедраны 1983 чылга чедир башкарган. Ол Германияның база Австрияның археологтуг институттарының кежтгүнү болуп турган. Ооң кылган ажылдары Турцияның археологиязының сайзыралынга болгаш археологтуг тураскаалдарын кадагалаарынга улуг идиг болган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Февральдың 26 мөчээн Аңгылал:Февральдың 1 төрүттүнген Аңгылал:Археологтар Аңгылал:Турцияның хамаатылары
Тамдын-оол, Сарыглар Саятыевна
Намдары
1927 чылдың октябрь 1-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчки кожуунунуң Хөнделең сумузунга малчын улустуң өг-бүлезинге 8 уругнуң улуу кылдыр төрүттүнген.
Эге школаны дооскаш, Тыва ССРЭ-ниң составынче кирген соонда ортумак школаны, оон бот өөредилге-биле педагогикчиг училищени база Кызылда күрүнениң педагогика иснтситудун дооскан.
1947 чылдан 1997 чылга чедир Ак-Довурактың №1 ортумак шклазынга башкы кылдыр ажылдап чораан. Ооң иштинде 22 чыл Ак-Довурак хоорайның эге класстарының завуч кылдыр ажылдаан.
1997 чылдан тура пенсияда.
2013 чылдың сентябрь 10-да чок болган.
Шаңналдары, алдар ады
1968 чылдың июль 1-де ССРЭниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң чарлыы-биле өөреникчилерни өөредиринге база коммунистиг кижизидилгеге улуг чедиишкиннери дээш Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры деп атты Ленин ордени-биле кады тывыскан.
Ливинская, Лидия Архиповна
Лидия Архиповна Ливинская (Лідія Архипівна Лівінська, кыс фамилиязы Асмолова; 1928 чыл—2010 чыл) — музей база хөй-ниити ажылдакчызы.
Намдары
22 октябрь 1928 Тихоновка көдээ суур Мелитопольская округ Украин ССР хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген, 12 уруглар турган. Адазы — Архип Асмолов бир дугаар делегей дайынынга инвалид турган.