cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моол
Ниитилел болгаш культура
Моолдуң культуразы колдуунда үндезин көшкүн амыдырал болгаш сарыг шажын болуп турар, оон аңгыда сөөлгү үеде кыдат болгаш орус культуралар база салдарын киирип турар апарган.
Эртем-билиг
Эртем-билиг амгы Моолдуң иштики политиказының бир кол угланыышкыны болуп турар. 2003 чылда бижип номчуп билбес кижилер чурт иштинге 2% турган, ол колдуунда ырак черлерде көшкүн амыдыралдыг арат-чон турган. Көшкүн амыдыралдыг чоннуң ажы-төлүнге сезоннуг школа-интернаттар ажыткан соонда үжүк-билбес кижи саны барык-ла чок апарган. Школага бүгү хамаатыларга өөренири албан. Дээди өөредилге черлери Моолда база четчип турар. Эң улуг дээди өөредилге чери 1942 чылда ажыттынган Улаан-Баатор хоорайда Моолдуң Күрүне Университеди болуп турар.
Кадыкшыл хайгааралы
1990 чылдан тура Моолда кадыкшылга хамаарыштыр эки талазынче өскерлиишкиннер болуп турар. Чурттуң ырак черлеринге ам-даа экижидип немээри чугула. Өпеялар өлүмү - 4,3%. Ортумак херээжен чоннуң назыны 70 хире чыл, а эр кижиниң 65 чыл болуп турар. Ниити төрүттүнүп турар коэффициент - 1,87.
Моолда кадыкшыл хайгаарылының иштинче 17 тускай эмнелге черлери, 4 регионалдыг диагностика болгаш эмнелге центрлери, 9 кожуун эмнелгелери, 21 аймак эмнелгелери болгаш 323 суур эмнелге черлери кирип турар. Оон аңгыда 536 күрүнеге хамаарышпас хууда эмнелге черлери база ажылдап турар. 2002 чылда 33 273 кадыкшыл хайгааралынга ажылдап турган ажылдакчылар бүрүткеттинген, оларның аразында 6823 кижи эмчи болуп турар.
Спорт
Наадам (тыв.Наадым) Моолдуң 2 улуг күрүне байырлалдарының бирээзи болуп турар (өскези Цагаан Сар. тыв. Шагаа). Ол байырлал 7 айның 11-13-ке чедир болуп турар. Наадымның программазынче хүреш (моол.бөхийн барильдаан), ча адары (моол.сурийн харваа) болгаш аът чарыжы (моол.мөрийн уралдаан) кирип турар. Хүрешке шүүп үнген мөге азы 8 шыырактың аразынче кирген мөгелер шыырак шаңналдар-биле шаңнадыр. Сөөлгү 2017 чылдың Улуг Наадымынга шүүген мөгеге Моолда Тойота корпорациязының филиалы "Лэнд Крузер 200" деп маркалыг машинаны шаңнал кылдыр тывыскан.
Оон аңгыда моолдар бокска, хостуг хүрешке, дзюдога болгаш боо адар спортка тергиин болуп турар. Сөөлгү үеде бодибилдинг болгаш пауэрлифтинг сайзырап турар.
Моол спортсменнерниң база бир чедиишкин чедип турар спорду япон хүреш сумо болуп турар. Сөөлгү үеде барык тиилекчилер моолдар апарган. Эң дээди дивизионда 42 мөге хүрежип турар, а оларның аразында 12-зи моол мөгелер. Япон хүрештиң дээди адын сөөлгү үеде 2 моол ап турган, а 2010 чылда ёкудзуна Асашёру (Долгорсүрен Дагвадорж) чорупканының соонда "Дээди Тиилекчи" деп атты Хакухо (Даваажаргал Мунхбат) эдилээн.
Дөзү
Аңгылал:Азия
Будда Шакьямуни
Будда Шакьямуни, Будда – эрте-бурунгу Индияга бистиң эрага чедир 6-5 век үезинде чурттап чораан. Шакья төрел бөлүүнге төрүттүнген, хаан кижиниң дың кара чаңгыс оглу, оң адын Сиддхартха Готама (азы Гаутама) дээр. Адазын Шудходдана дээр, Шакьялар күрүнезиниң хааны. Авазы Майя кадын, оглун божупкаш үр-даа болбаанда шыдашпайн барган. Чаш Сиддхартханы Маяаның, Праджапати дээр кыс дуңмазы азырап алган.
Бодунуң ачазының каас-коя ордуларынга чээрби тос чыл иштинде чурттап келген. Ынчалза-даа бир катап аңаа төрүттүнериниң, кырыырының, аарыырының болгаш өлүрүнүң кызыгаар чок хилинчектиг човулаңының утка-шынары ажыттынып, билдинип келген. Сагыш-сеткилиниң ханызынга ол човулаң оранындан хая көрнү берген болгаш, оон хосталып алыр дээш, Ойталаашкынны бодарадыпкан. Ооң сеткил-хөңнүнге бүгү амылыг амытаннарга хамаарыштыр кызыгаар чок кээргээчел сеткил болгаш оларны човулаңдан хосталы бээр байдалга чедирип кээр чүткүл тыптып келген. Ол каас-коя ордудан үнүп чорупкаш, алды чыл иштинде куйларга олуруп алгаш бүдээлдээр маадырлыг даяанчы (аскет) бооп, чединместиң эрээ-хилинчээн көрүп чораан. Ямбылыг бай болгаш чединмес ядыы чуртталгаларның кайызын-даа чурттап эрткеш, ол ийи эмин эрттир хайыы, ортузундан хоорук, ынчангаш олар човулаңдан адырлырынга чедирбес деп чүвени Сиддхартха билип каан. Шак ол чөптүг шынны угаап-медереп каанын таварыштыр ол Ачылыг чаагай ортаакы орукка (аргага) чедип кээп, Будда апарган болгаш ол дугайында Өөредиг берген.
Солун чүүл Шаанда тывалар Шакьямунини "Богда Бурган" азы "Бурган Башкы" деп адаар чораан.
Дөс
Б Б Б
Буддизмниң литературазы
Буддизмниң үндезиннери хөй санныг, оон аңгыда бот боттарындан база ылгалдыг. Олар аңгы-аңгы дылдарның кырында бижиттинген: санскрит болгаш пали, тибет болгаш манчжур, кыдат болгаш япон - оларның допчузу база аңгы болуп турар. Ынчангаш буддист чогаалдарны номчуп тургаш ол кайы чогаалдарның аразынче кирип турарын болгаш кайы үеде чырыкче үнгенин база көөр болза эки. Эң-не эгезинде бердинген литература кайы хүрээниң иштинче кирип турарын билип алыр. Кандыг хүрээлер литературазы барыл дээрге - мурнуу чүктүң болгаш сонгу чүктүң хүрээлери. Дараазында каноннарга база чарып турар (дүрүмнерге) мурнуу чүктүң болгаш сонгу чүктүң дүрүмнери.
Мурнуу чүктүң хүрээзинче: Цейлоннуң, Бирманың, Сиамның болгаш Пегунуң буддистери хамааржып турар.
Сонгу чүктүң хүрээзинче: Непал, Төвүт, Кыдат, Япония болгаш Аннале, ооң мурнунда Камбоджага, Явага, Суматрага тергиидеп турган.
Мурнуу чүктүң хүрээзиниң дүрүмнери буддизмге үнелиг. Ооң эгеки өөредиглери чоок болгаш дыл талазы-биле база чоок болуп турар. Ол болза пали дыл, чымчак болгаш аянныг индии аялга, адаары-биле санскрит, итальян болгаш латин дылдарга хамааржыр. Будда пали дылга чугааланып турган бе?, ол пали дыл чогаалдарда ышкаш пали дыл бе?, – деп бердинген айтырыглар амгы-үеге дээр харыы чок болуп артканнар. Пали дыл дыка эрте хүрээниң дылы аппарган деп дорт чугаалап болур. Пали дылда бижиктер Будданың баштайгы йөрээлдеринге кайы-хире чоок турарын шыны-биле чугаалап шыдавас бис.
Эрте буддистиг бижиктерниң дүрүмнериниң адын Типитака дээр (санскрит дылда - Трипитака) - "Үш дакпыр арык" (Тройная корзина). Пали дылдың кырында бижиктер пальманың бүрүлеринге бижиттинген турган, олар үш арык ишти турган, ынчангаш ады оон үнүп турар. Үш кезекке чардынып турар, оларның аттары: Сөөлүнде бердинген бижик орай үелерде үндүрттүнген, а артканнары Никайя - ол дээрге Сутта-питаканың чыындызы болгаш Винайя-питаканың номнары, олар ханы эрте-бурунгу үелерге хамааржырлар. Оларның иштинден буддизмниң шынын дилээр.
Дөзү:
1."Иллюстрированная история религии" деп номдан.
Б Б
Шаблон:Планета карточказы
П
“Будда” деп сөс чүнү илередип турарыл?
“Будда” деп сөс чүнү илередип турарыл?
Будда деп сөс Арыг Угаанның Чырык Байдалын демдеглеп турар. Бодунуң угаанын долузу-биле арыглап алган болгаш бүгү-ле чаагай буян кежиктерниң шуптузунуң бүде бээрин чедип апкан ындыг кижини Будда дээр. Амылыг амытан бүрүзү Будда болу берип болур.
Дөс
Б Б Б
Политика
Политика - күрүне эрге-чагыргазының болгаш күрүне эргелелиниң органнарының чурттуң ниитилел тургузуун болгаш экономиктиг структуразын көргүзүп турар ажыл чорудулгазы, а ол ышкаш партиялар болгаш өске-даа организацияларның, ниитилел бөлүктериниң ажыл-чорудулгазы.
Дөзүк
Аңгылал: Ниитилел
Анна Нетребко
Анна Нетребко — ыраажы. Аңгылал:Ыраажы
Будданың өөредии
Будданың өөредии Будданың өөредииниң утказы чүл? Кысказы-биле чугаалаар болза, Будданың Өөредиин дараазында одуруглар-биле илередип болур: “Кандыг-даа нүгүлдер кылбайн Буянныг үүлени долу боттандыр, Угаан-медерелиң чагырып ал – Будданың Өөредии ол-дур”.
Дөс
Б Б Б
Сат, Шулуу Чыргал-оол оглу
Шулуу Чыргал-оолович Сат (сентябрь 15, 1926 – май 18, 1992) — тыва эртемден, баштайгы тыва профессор, филология эртемнериниң доктору, тыва дылдың эң кол шинчээчилериниң болгаш суртаалчыларының бирээзи, 200 ажыг тыва дылга хамаарышкан эртем ажылдарының автору, ТКУ-нуң тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының үндезилекчизи база баштайгы удуртукчузу. Тыва АССР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Н.К. Крупская аттыг медальдың эдилекчизи, Улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң президиумунуң Хүндүлел бижииниң болгаш хөй санныг Хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи, «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Тыва Республиканың Күрүне номунуң номинатору. Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң чанында терминнер комиссиязының, республиканың Чырыдыышкын яамызының өөредилге-методиктиг Чөвүлелиниң, ТДЛТЭШИ-ниң эртем Чөвүлелиниң кежигүнү, СЭКП Тыва обкомунуң педагогика болгаш эртем Чөвүлелиниң даргазы база педагогика институдунуң өөредилге-методиктиг комиссиязының кежигүнү чораан.
Намдары
Ш.Ч. Сат 1926 чылдың сентябрь 15-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Чаа-Хөлде Кашпал деп черге төрүттүнген. Ооң чаш назыны Үрбүн, Кашпал, Доозуннуг-Хем, Аданныг-Арт, Чиңге — деп, ада-өгбелериниң алыс төрээн черлеринге эрткен. Эртем-билигже оруун Чаа-Хөлдүң чайлаг школазындан эгелээн. Чаа-Хөл школазының соонда, Шагаан-Арыг школазынга өөренип эгелээн, улаштыр өөредилгезин 1947 чылда Кызылдың В.И. Ленин аттыг каттышкан школазынга (амгы Кызылдың №2 школазы) дооскан. Школаны ол мөңгүн медаль-биле дооскан.
Школаны доосканының соонда, Ш. Сат Ленинградтың Күрүне университединиң чөөн чүк факультединге өөренип кирип алган. Ол III-кү курстуң кышкы сессиязындан эгелээш, Сталин аттыг стипендиат апарган. Тыва дылдың кылыг сөзүнүң дугайында илеткелин хөй эртемденнер, аспирантылар база студентилер мурнунга номчааш, академик Иван Иванович Мещаниновтуң улуг үнелелин алган. Оон эгелээш-ле, студент эш-өөрүнүң, башкыларының хүндүткелин ол чаалап алган.
Университетти дооскаш, Каа-Хем кожуунунуң Сарыг-Сеп ортумак школазынга тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылай берген. Аңаа ажылдааны көдээ школаның айтырыгларын ханы билип алырынга дузалаан. Удаваанда Тывада чаңгыс борбак гуманитарлыг угланыышкынныг эртем албан чери турган ТДЛТЭШИ-ге эртем ажылын кыла берген. Эш-өөрү-биле кады ол «тыва-орус словарьны» (А.А. Пальмбах редакторлаан) тургусчуп, баштайгы эртем ажылдарын парладып эгелээн.
Педагогика эртемнериниң академиязының национал школалар институдунга аспирантура доосканының соонда, 1959 чылдан эгелеп, Ш.Ч. Сат Кызылдың педагогика институдунга ажылдап кирип алган. 1963 чылдан эгелеп, тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразы институтка ажыттынган. Ону тургузарынга Ш.Ч. Сат улуг күжүн үндүрген. Ынчангаш Ш.Ч. Сат – тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының бир дугаар үндезилекчизи, кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда билдилиг удуртуп келген. Кафедра удуртуп турар үезинде республика школаларынга тыва дыл башкыларын белеткээриниң шынарын бедидеринче база башкыларны эртем-методиктиг комплекс-биле хандырарынче кончуг улуг кичээнгейни салган.
1961 чылда «Тыва дылда причастиелер» деп темага кандидат диссертациязын, 1973 чылда «Тыва национал дылдың тывылганы болгаш хөгжүлдези» деп темага доктор диссертациязын камгалаан. «Тыва дылдың шинчилеп келген төөгүзүнүң очериги», «Амгы литературлуг тыва дыл (фонетика, лексика, морфология база синтаксис» деп ийи томнуг номнуң база «Тыва диалектология», эртемден Д.А. Монгуш-биле кады бижээни «Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези» деп номнарның автору. «ССРЭ улустарының дылдары» деп дөрт томнуг чыындыда «Делегей дылдары» деп номда тыва дыл дугайында очерктери кирген. Тыва-орус словарьларны тургусчурунуң талазы-биле, институтка база ортумак школаларга өөредилге программалары, номнары дээш, бижээн ажылдарының саны барык 200 ажыг.
Дөс
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Тыва Аңгылал:Эртемден
Call of Duty: Ghosts
Call of Duty: Ghosts — 3D-аткылажыр оюн.
Шөлүлге
C C C
Автомобиль
Автомобиль (автомобииль, αὐτός — бот, mobilis — шимчээр) — кижиилер азы чүък сөөртүр транспорттуг херексел; дугуйлуг, хөделдирикчилиг, руль-биле башкарылгалыг транспорттуг херексел.
Автомобильди чогаадырының бирги шенелдери XVIII-ки вектен тура кылдынып келген. Бирги автомобильдер буска ажылдаар хөделдирикчилерлиг турган, ынчалза-даа олар аар болгаш эп чок турган, ынчангаш шоолуг нептеревээн. 1885—1886 чылда немец инженерлер, Г. Даймлер биле К. Бенц, бот боттарындан хамаарылга чокка бензинге ажылдаар чымчак-тергелерни патентилээн. Ол тергелерни бирги автомобильдер деп болур.
Тайылбыр
А
Адыг
Адыг - сүт чемиштиг амытаннар аразында  шүүргедекчилер аймаанче кирип турар. Ол чүнү-даа чиир, дүрген шимчээр болгаш улуг күштүг. Чолдак кудуруктуг, дүккүр, кулактары бичии, дөрт бут кырынга кылаштаар. Чыдыыргаачалы болгаш дыңналгыры болза-даа. Дүне азы даңгаар эртен чем дилеп аңнаар.
А
НГАСУ
НГАСУ — Новосибирскиниң Архитектура-Тудуг Күрүне Университеди.
Мөңгүн-Тайга кожууну
Мөңгүн-Тайга кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Административтиг төвү — Мугур-Аксы суур.
Шөлү - 4414,20 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 5972 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).
География
Мөңгүн-Тайга кожуун Тываның кыдыкы мурнуу-барыын чүгүнде турар.
Кожууннуң девискээринде Тывада болгаш Мурнуу Сибирьде эң бедик даг — Мөңгүн-Тайга (3970 м) бар. Ооң бажы меңгилер-биле шугланган.
Кожууннуң девискээринде оон ыңай Хиндиктиг-Хөл деп эң бедик дагларлыг хөл бар. Мөген-Бүрен — эң улуг хем, ооң агымы Моолдуң девискээринде Ачит-Нуур деп хөлче агып кирген.
Үндезини
М
Очулдуртунмаан5/doc
Шаблон используется для указания ссылок на статьи в других разделах Википедии рядом с красными ссылками.
Параметры
Язык по умолчанию — английский. Пример вики-кода шаблона:
Объяснение параметров:
Конструкция для вставки: Данные шаблона (TemplateData) {	"description": "ссылка в виде \"Статья [en]\" на другой языковой раздел, когда нет подходящей статьи на русском.", "params": { "1": {			"label": "название статьи на русском", "description": "Предполагаемое название ещё несуществующей статьи на русском языке", "type": "wiki-page-name", "required": true, "example": "Климов, Григорий Петрович" },		"2": {			"label": "видимый текст на русском", "description": "Текст, который будет ссылкой на статью на русском языкеется название статьи на русском языке)",			"type": "string",			"example": "Климов",			"default": "значение из параметра 1"		},		"3": {			"label": "Код языка",			"description": "Код языка, на котором имеется иноязычная статья",			"type": "string",			"default": "en",			"example": "bg"		},		"4": {			"label": "Название иноязычной статьи",			"description": "Название существующей иноязычной статьи",			"type": "string",			"example": "Григорий Климов",			"default": "значение из параметра 1"		},		"5": {			"label": "статус статьи",			"description": "статус статьи в другом языковом разделе (только для использования внутри других шаблонов", "type": "string", "example": "ХС, ИС или ИСП" },		"nocat": { "label": "Без категорий", "description": "запрещает добавлять в статью категорию Википедия:Статьи с неактуальным шаблоном Не переведено( для использования внутри других шаблонов)", "type": "boolean", "example": "да" }	} }
Английский
Первый пример: Выходит:
Второй пример: Выходит:
Немецкий
Первый пример: Выходит:
Второй пример: Выходит:
Викиданные
Первый пример: Выходит:
Второй пример: Выходит:
Если страница существует
Если страница, указанная в параметре 1, уже существует, то ссылка на страницу в иноязычном разделе показываться уже не будет. Пример: Этот код даст при отображении шаблона ссылку на страницу, без отображения языковой приставки.
Пожалуйста, если увидите такой вид шаблона в статье, уберите его из статьи, иначе он появляется в категории «Википедия:Статьи с неактуальным шаблоном Не переведено». Убрать шаблон легко и просто: достаточно заменить в конструкции  «Не переведено 5» на «подст: переведено 5».
Если существует перенаправление
Если страница, указанная в параметре 1, уже существует, и это перенаправление, то ссылка на страницу в иноязычном разделе будет показываться со звездочкой *, при наведении на неё курсора мыши появляется комментарий с требованием убрать шаблон. Пример:
Этот код даст при отображении шаблона ссылку на страницу в русском разделе и ссылку на страницу в иноязычном разделе:, при этом статья попадает в категорию Запросы_на_замену_перенаправлений_переводами. Категории шаблона при необходимости можно выключить через добавление в шаблон параметра nocat:.
Если перенаправление ведёт на нужную страницу, то следует убрать шаблон, заменив его на обычную вики-ссылку или заменив в конструкции  «Не переведено 5» на «подст:Переведено 5».
Если перенаправление ведёт не на нужную страницу, а, например, на статью с более общей темой, то можно оставить шаблон, добавив параметр  (выключить добавление в категорию).
Если перенаправление ошибочно, то его просто следует удалить.
Дигнага
Дигнага (दिग्नाग; (mahā-)dignāga, dignāga; ཕོགས་ཀྱི་གླང་པོ། — Phrogs-kyi gLang-po; 陳那 — Чэньна, 480—540 чылдарда чурттап чораан) — индий бодалчы, Йогачара школазынга хамааржып турган лама,  сарыг шажынның логика өөредиин үндезилээн.
Дөзүглелдер
Д Д
Хоңгурай (ыры)
Хоңгурай — Алдай тываларының ырызы.
Ыр ады
Эртемденнер бо ырның аңгы-аңгы вариантыларын бижип алган. Алдай тывалары бо ырны 3 аңгы кылдыр адаар. Моолда тывалар: «Хоңгурай», «Гоңгурай» дээр. Ырга олар Хоңгурай деп сөстү: «хоңгур-оой» кылдыр адавышаан ырлаар улус-тур. Кыдатта тывалар «Коңгурой» дээр-дир.
Тыва Республикадан үнген ыраажылар ол ырның адын, арай өскерти, «Коңгурей» хевирлиг кылдыр адап алган-дыр.
Ырның чурту
Бо ырны шаг-шагдан бээр Синьзцянда болгаш Моолда чурттап чоруур тывалар ырлажып чораан. Таңды Тывазының улузу бо ырны билбес турган хевирлиг.
Ырның хевирлери
Эрика Таубе деп немец уктуг этнограф 1960-н чылдар үезинде Моолда чурттап чораан тывалар аразынга бодунуң эртем шинчилелдерин эртирип чораан. Эрика Таубе бо ырларны фонетиктиг арга-биле бижээн. Ол чүл дээрге, тыва литературлуг дылдың бижик дүрүмүнүң сагывайн, сөстерни адаттынар аайы-биле олчаан бижээн кижи-дир. Ол дыка эки, чүге-дизе Алдай тываларының чиңгине чугаазы Таңды тывазының чонунга сонуурганчыг болур ужурлуг. Алдай тываларында «Хоңгурай» деп ырның сөстери чаңгыс аайлыг турбаан, аңгы-аңгы турган. Мооң адаанда кезек одуругларны сонуургап көрүңер. 78а (1982/5). Үжен ала джылгымның үжүүрү гайда-ла, Гоңгурай? Үш гожуун джуъртумнуң шерии гайда-ла, Гоңгурай?
Дөртен ала джылгымның төлү гайда-ла, Гоңгурай Дөрт гожуун джуъртумнуң шерии гайда-ла, Гоңгурай?
Дельфин
Дельфин (лат. Delphinidae) - далай-океаннарда база хөлдерде чурттап турар балык дүрзүлүг хоюг кештиг сүт-чемиштиглер өгбезинден кит хевирлиглер отрядындан диштиг киттер (Odontoceti) подотрядының амытаны.
Хоңгурай (ыры)
Ырның хевирлери
...
Дельфин
Д
Хоңгурай (ыры)
Ырның хевирлери
77 (1969/17). . Джүс джеъткен джылгымның шүүмези гайда, Гоңгурай?
Тозан джеъткен джылгымның доруу гайда, Гоңгурай?
Сезен джеъткен джылгымның семизи гайда, Гоңгурай?
Джеден джеъткен джылгымның джээрени гайда, Гоңгурай?
77б (1985/5) биле (1985/6). Алдан джеъткен джылгымның алазы гайдал, Хоңгурай? Аралай хонган аалымның агазы гайдал, Хоңгурай?
... Мында, бир биле ийи дугаар чижек дээрге, Сергей дээр кижиниң ырлаан ырларындан кыска үзүндүлер-дир. Ырлаан чылын, айын скобка иштинде айыткан. 1985 чылда, Хожабайның оглу Дамдин (55 харлыында) Селенге аймактың Зүүн-Бүрен деп черинге ырлаан. Сөөлгү чижек болза, ооң ырызындан бичии үзүндү-дүр. «Шаанда байырлалды алгыш-йөрээл соонда, бо ыр-биле ажыдар турган деп дыңнаан мен» деп, Х. Дамдин сактып чугаалаан чүве.
Алдай тываларының чугаазынга бичии тайылбыр херек. [дж] деп үн Тыва Республикада чурттап чоруур тываларның чугаазында бар. Чижээ: Салчак, адырылчак, ажынчак деп сөстерни адаарда [л], [н] деп үннүң соонда [ч] деп үн [дж] кылдыр өскерли бээр. Ол дээрге тыва чугаада фонетиктиг болуушкун-дур. Джуъртумнуң биле джеъткен деп сөстерде [уъ] биле [еъ] дээрге өк-биле адаан кыска ажык үннер-дир. Тыва литературлуг дылдың дүрүмү ёзугаар, сөөлгү чижекте, бир дугаар одуруг «Алдан четкен чылгымның» кылдыр бижиттинер.
2010 чылда, Тывадан Синьцзянже эртем-шинчилел экпедициязы аян-чорук кылган. Аңаа этнографтар Коңгурой деп ырның ийи хевирин бижип алган-дыр. Ол ырларның бир, аянныг купледи мындыг : Аълдан четкен чылгымның, хоой, хоой, хоой, хоой Алазы кайдал, Коңгурой, хоой, хоой, хоой, хоой Алты кошуун чонумның хоой, хоой, хоой, хоой Аалы кайда, Коңгурой хоой, хоой, хоой Коңгурой хоой, хоой
Сөстүң утказы
«Хоңгурай» азы «Гоңгурай» деп сөстүң утказы таптыг билдинмес. 11 (1966/9) . Хоюг дүгүн дөженген хойлар өскен Хоңгурай. Өлүг дүгү дөженген өшкүлер өскен Хоңгурай.
... 3. Бир эвес «Хоңгурай» деп сөстүң дөзү “хоңгур” деп сөс боор болза. «Хоңгурай» деп сөс кандыг бир сиген ады болур чадавас.
Чижээ: Ховунан үнген сигенде хоңгур өлең таныглыг Гожарлажып джелерде гожуун үрен таныглыг Келир үениң эртемденнери ол сөстүң ёзулуг утказын билип шыдаптар боор.
Поп культура
Совет үеде, Тыва АССР-ге бо ырны кым-даа билбес турган. 1990-н чылдарда Сеңгелче аалдап чораан тыва хөгжүмчү артистер, ол черниң чуртакчыларындан ол ырны дыңнап алгаш, оон дедир чуртунче эглип келгеш, ырлажып-ла эгелээн-дир. Ол үеден эгелеп Тыва Республикада чурттап чоруур дыңнакчылар бо ырны билир апарган.
Эрика Таубениң чыгган ырларында «чонумнуң» диген сөс чок-тур. Ооң орнунга олар «джуъртумнуң» деп ырлап турар улус-тур. Оон ыңай: «Сези кайдал, Коңгурей», «Тозу кайдал, Коңгурей» дээн хевирлиг одуруглар оларда база чок-тур. Ынчап кээрде, Тыва Республикадан үнген ыраажылар «Хоңгурай» деп ырның сөстерин өскертпишаан, ол ырже шуут чаа одуруглар чогаадып киирген-дир. Чаа сөстерлиг, 4 куплеттиг, чаартынган ыр Тыва Республикага 1990-н чылдарның ийи дугаар чартыында, 2000 чылдарның эгезинде тыптып келген хевирлиг.
Улус Хоңгурайны ырлай бергенде, бирде ийи куплетиг, чамдыкта үш азы дөрт-даа куплеттиг ырны күүседип бадырыптар улус-тур. Ырның куплеттерин ырлаар дээнде чаңгыс аайлыг чүве чок.
Ыраажы бүрүзү ырның адын бодунуң аайы-биле ырлаар-дыр. Мында база чаңгыс аай чүве чок. Амырга-Моос бөлүү «коңгур-оой» деп ырлаар , Хүн-Хүртү бөлүүнүң ыраажылары Алдай тывалары ышкаш олчаан «хоңгур-оой» деп ырлаар-дыр. Ондар Коңгар-оол, ол ырны, «коңгур-ээй» деп ырлап турган.
Хамык ыраажылар бо ырны чиңгине тыва хөгжүм херекселдерин ажыглап тургаш ырлаар чүве.
Where Has My Country Gone?
«Where Has My Country Gone?» деп ырда, чоннуң чогааткан сөстерин улам чеченчидер дээш, О. Коңгар-оол шуут чаа одуруглар чогаадып киирген-дир. Оон ыңай, ол ырның хөгжүм күүселдезин европей инструментилер ажыглап тургаш бижиткен. Ол ырның аялгазын топтап дыңнаар болзуңарза электри гитара болгаш өске-даа спецэфектилер илеретине бээр. Шак ынчалдыр, Ондар Коңгар-оолдуң күүселдезинде бо ыр онза солун кылдыр дыңналыр апарган.
Чижээ: Алдын ыдык Таңдымны Арамайлап дагыдым. Алды кожуун чонумну Алгап-йөрээп мактадым.
(шүлүктей) Бурун шагдан ада-өгбем, тыва чуртум Алды кожуун чонум кайдал? Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Улуг-Хемим, Тожу кожуун, Каа-Хем кожуун, Тес-Хемим! Алды кожуун, мээң чонум кайда силер? Азып чор мен, тенип чор мен Адам, өгбем, бурун угум. Коңгар-оолдуң чогаатканы: «Азып чор мен, тенип чор мен. Адам, өгбем, бурун угум» дээн одуруглар бар. Амгы үеде тыва кижи бурунгу өгбелериниң чаагай чаңчылын сагывайн баар, өгбелериниң оруун эдербейн баар апарган. Өске чоннуң сагыш-бодылын дөзеп алгаш тыва кижи азып тенип чоруп берген. Коңгар-оол ооң дугайында кударап, ырлап турган эвеспе?
О. Коңгар-оол ол ырны күүседип турунда, Willie Nelson деп кижиниң англилээн үнү дыңналып турар. Чамдык одуругларны, ол кижи, шүлүктей аарак очулдурбушаан чугаалап турар.
Чижээ, Коңгар-оол шүлүктей бээрге Willie Nelson ооң сөзүн мынчаар очулдурган-дыр: Where are sixty horses & my herds? Where are the six homeland of my people? The West Khemchik & The East Khemchik, & The Yenisei Lands of Tozhu, & The Kaa-, & The Tes-rivers. Where have you gone my country? My people, where have you gone? «Back Tuva Future» деп альбомну АКШ-та ам-даа садып турар. Коңгар-оол суглар, ол альбомун, Американың чонунга бараалгаткан-дыр. Тыва ырның утказы билдинер болзун дээш «Where Has My Country Gone?» деп ырның кезек одуругларын шак ынчаар очулдуруп каан-дыр.
Солун чүүл
Викитекада Коңгурой, азы Коңгурей деп адаан ырның сөстери бар. Ол болза, Тыва Республикага 1990-зан чылдарда-ла чаартына берген, Хоңгурай деп ырның 4 куплеттиг хевири-дир.
Үндезини
К
Er-Hey5.ru(Адыган биле Буянның блогу)
Er-Hey5.ru - Красноярск хоорайның күрүне хөгжүм болгаш театр академиязының 2-ги курстуң сургуулдары, Адыган Айыжы биле Буян Сарыгбаевтиң боттарывысты буруңгаар сайзырадырының дугайында блог.
Рубрикалары
1. Эр-Хей-Мага-Бот (тело)
Мага-бот сайзырадырынга ажыктыг өөренип алган болгаш чаа өөренип турар чүүлдер.
2.Эр-Хей-Угаан-Бодал
3.Эр-Хей-Билиглер
4.Эр-Хей-Улус-Чон
Тыва чон аразында улуг чедиишкиннерлиг, хөй-хөй ажыктыг чүүлдер кылып чоруур, өскелерге үлегер берип турар эштеривис болгаш улуг акыларывыс-угбаларывыс дугайында бижиктер.
5.Ыры-хөгжүм
Авторларның болгаш оларның эштериниң күүсеткен азы ырлаан видеозаписьтери.
Мурнуу Корея
Мурнуу Көрея (대한민국 [tɛːhɐnminɡuk̚] тэха́н мингу́к, Южная Корея, South Korea) — Чөөн Азияның күрүнези. Төвү — Сеул хоорай.
География болгаш агаар-бойдус
Чуртту колдуунда даглар ээжелеп турар, а алаактыг черлер 30 % черни ээжелеп турар.
3000 бичии болгаш чуртталга чок ортулуктарлыг. Эң улуг ортулуу — Чеджудо.
Климады муссоннуг, чай изиг болгаш шык, кыш сооксумаар болгаш кургаг.
Хоорайлар болгаш можулар
Мурнуу Корея 18 можу, 6 хоорай можу чергелиг, 1 хоорай тускай статустуг кылдыр үлеттинип турар. Эң улуг хоорайлары - Сеул, Пусан, Тэгу, Кванджу, Ульсан, Тэджон.
Чурттакчы чон
Корей чон - Корей чартык ортулуктуң кол үндезин чону болуп турар. Амгы үеде Мурнуу Кореяның корейлер саны 50 млн.чедип турар. XIX вектиң төнчүзүнде Кореяга 10 ажыг муң хире кыдат чон база чурттап турган. 2006 чылдың статистиказы-биле алырга 20700 кижи. Колдук кезии тайвань паспортарлыг. Сөөлгү үеде даштыкылар саны Мурнуу Кореяда көвүдеп турар. 2012 чылдың ноябрьның статистиказы-биле Мурнуу Кореяда 1,4 млн даштыкылар бар.
Эртем-билиг, шинчилелдер ажылы болгаш техника сайзыралы
Эртем-билиг, шинчилелдер ажылы болгаш техника сайзыралын Мурнуу Көреяның эртем-билиг, шинчилелдер ажыл болгаш техника ямызы харыылап турар. 2008 чылда ийи ямыны каттыштырганының түңнелинде тургустунган.
Чүдүлге
2003 чылдың күрүне статистиказы ёзугаар 46% чон кандыг-даа чүдүлгеге бодун хамаарыштырбаан. Христиан чүдүлгениң сүзүглекчилери 29,3% (протестант - 18,3%, католик - 10,9%), буддистер - 22,8%. Мурнуу Кореяда 40 муң хире санныг мусульман чүдүкчүлер бар, олар болза 0,1% ээжелеп турар.
Дөс
Азия чурттары. Мурнуу Корея.
Чиңге-тараа
Чиңге-тараа ("просо") – чаңгыс чылдыг үнүш, сывы дорт, бүрүзү узун чиңге. Чиңге-тараа дээрге, шагдан бээр-ле тарып ажыглап келген, тываларның эки чеми-ле болгай. Ону кижи чииринден аңгыда, янзы-бүрү мал чемгереринге база ажыглап турар. Оон кадык, быдаа дээн ышкаш чемнерни кылыр. Ооң чемиштиг тургузуунда крахмал — 81%, белоктар — 12%, үс — 3,5%, клетчатка — 1 %, минералдыг бүдүмелдер, витамин В1, калийлиг дустар дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Чиңге-тарааны чүрек, хан-дамыр аарыгларының үезинде, өл-шыктан тыптыр аарыгларга ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Демир-орук
Орукталдыр белеткеп каан черлерге халдыр автомобиль транспортузундан аңгыда, демир-орук транспортузу чүгле рельстер аайы-биле халдыр. Демир-орук оруктары шпалы биле балласт кырынга салган демир рельстерден тургустунар, ооң кырынга демир дугуйларлыг шимчеңгир состав шимчээр. Ынчалза-даа оруктарны бир өскээр база кылып болур, чижээ, цементилээн черге кошкан балласт чок орук.
Демир-орук транспортунуң шимченгир составы автомобильдерге бодаарга дүрбүжеринге эвээш күшүтүг болур, а пассажирлер болгаш чүък вагоннары узун поезд кылдыр коштунуп болур. Аңгылал:Транспорт
Сарыг-оол, Степан Агбаан оглу
Степан Агбаанович Сарыг-оол (ноябрь 17-де, 1908 чыл - май 27, 1983 чыл) — прозаик, шүлүкчү, драматург, очулдурукчу, Тываның улустуң чогаалчызы. Тыва АССР-ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутады чораан. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи.
Эмчилер хүнү
Эмчилер хүнү - эмчилерниң үнелиг ажылын демдеглеп турар 6 айның үшкү улуг-хүнүнде болур байырлал. Чижээ, 2014 чылда Июнь 15 болган.
Сарыг-оол, Степан Агбаан оглу
Намдары
Степан Сарыг-оол 1908 чылдың ноябрь 17-де Таңды-Тываның Ары-Өвүр Торгалыының Кадыгбай деп черге төрүттүнген. Ол моол бижикти боду өөренген, Кызылдың нам сургуулун, Москваның Чөөн чүк улустарының Коммунистиг университедин дооскан.
Эмчилер хүнү
Э Э Э
Сарыг-оол, Степан Агбаан оглу
Намдары
1921 чылда Тыва Арат Республика тургустунганда нам, аревэ хорааларынга чарылгалап ажылдап эгелээн. 1930 чылда улусчу эрге-чагыргага удурланган феодалдар болгаш кулактарның үймээнин басчырынга киришкен. 1934 чылда "Аревэ шыны" солуннуң редакторунга томуйлаткан. Дараазында чылдарда ТАР-ның профэвилелдер Төп Комитединиң даргазынга, ном үндүрер черниң редакторунга, "Улуг-Хем" альманахтың харыысалгалыг редакторунга ажылдаан.
Чогаал ажылы
Сарыг-оол чогаалчы базымын 1930 чылдар үезинде эгелээн. Ооң баштайгы шүлүү 1934 чылда "Аревэ шыны" солунга парлаттынган. Оон бээр ол чүс ажыг чогаал ажылдарын бижээн. Ол 1942 чылдан эгелээш бижээни 25 номнарның автору. Тыва дылда өөредилге номнарын, тыва тоолдар чыындыларын чырыкче үндүрген. А.Пушкин, Н.Некрасов, Т.Шевченко,Я.Купала, В.Маяковский болгаш М.Исаковскийниң шүлүктерин, Ч.Айтматовтуң "Джамиля" деп тоожузун, М.Горькийниң "Ава" деп романын, чечен чугааларын тыва дылче очулдурган. «Саны-Мөге», «Алдын-Кыс» деп шүлүглелдери, «Оттуг-Терге», «Ол-ла Маскажык» деп чечен чугаалары, «Белек», «Аңгыр-оолдуң тоожузу» деп тоожулары, «Алдан-Дургун» деп романы тыва чечен чогаалдың алдын курлавырын тургускан.
Ооң чогаалдары орус, хакас, якут, татар, казах, узбек, моол, англи, болгар дээш ниитизи-биле 18 дылдарже очулдуртунган. 1942 чылдан бээр Тыва Арат Республиканың, 1945 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Күш-ажылдың Кызыл Тук, Улустарның найыралы, "Хүндүлелдиң демдээ" орденнер-биле шаңнаткан. 1967 чылдан эгелеп Тыва АССР-ниң Дээди Хурал Президиумунуң кежигүнү.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Вымпел
Вымпел (ы узадыр адаттынар) – үш булуңнуг чиңге тук. Хемелерге азар туктар колдуу ындыг турган.
Чижээ, шилчип чоруур вымпел.
Дөс
В
Сарыг Шажында кандыг мөргүлдер болгаш байырлалдар барыл.
Сарыг Шажында кандыг мөргүлдер болгаш байырлалдар барыл.
Буддийжи мөргүлдү хурал хураары дээр. Хурал деп сөстү дорт тайылбырлаарга “чыыш” дээн. Биче хураар хуралдар болгаш улуг хураар хуралдар база бар. Биче хураар хуралдарны хүннүң-не номчуур. Чаңчыл ёзугаар олар дүъште 12 шакта, дүъш соонда 15 шакта эгелээр болгаш бир шак азы бир шак чартык үргүлчүлээр. Буддийжи календарь ай-биле санаттынар болгаш ол христианнарның ажыглап турары хүн-биле санаар календарьдан ылгалдыг, ынчангаш григориан календарь-биле хуралды хураап эрттирериниң шыңгыы тодаргай хүнү чок болуп турар. Улуг хуралдар (чыл тургузунда хураар аайы-биле)
Бо хуралдарны шуптузун Тываның бүгү хүрээлериңге чаңгыс ол-ла үеде хары угда эрттирип турар.
Дөзү
С С С С
Федерер, Роджер
Фе́дерер Ро́джер (Roger Federer; 1981 чылдың август 8-те төрүттүнген, Базель, Швейцария) — швейцар теннисист.
Дөс
Ф Ф Ф
Чюдюк, Борис Баадан оглу
Борис Бааданович (Чүдүк) Чюдюк (январь 7, 1925 чыл - январь 10, 2001 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, депутат, Улус өөредилгезиниң тергиини. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 1-ги болгаш 4-кү чыыштарының депутады чораан.
Намдары
Б. Чүдүк 1925 чылдың январь 7-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң Бай-Талда Калбак-Даш деп черге төрүттүнген. Бай-Тал эге чада, Кызыл-Мажалык чеди чыл, Кызылдың 2 дугаар ортумак школазынга, Кызылдың башкы институдунга өөренген.
Мугур-Аксы, Тээли школаларынга башкылап, директорлап, районнуң улус өөредилге килдизин эргелекчилеп, совхоз директорлап, Бай-Тайга, Чөөн-Хемчикке кожуун даргалап, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң килдизин удуртуп, Бүгү-Россияның төөгү болгаш культура ниитилелиниң Тывада салбырының харыысалгалыг секретары бооп, 1990-1997 чылдарда ТДЛТЭШИ словарь секторунга ажылдаан.
Б. Чүдүк бодунуң чогаадыкчы ажыл-ижин 1947 чылдан эгелээн. Ооң баштайгы шүлүү «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп уруглар сеткүүлүнге парлаттынган. Ооң чогаалдары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. Баштайгы шүлүктериниң чыындызы «Чиргилчин» деп ат-биле 1981 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Үениң маңы» (1985), «Овуузуннуг Оюн–Билик» (1992), «Мөге-Демиртең» (1996) деп номнары үнгүлээн.
Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр», «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 50 чылы» медальдары-биле база Моол Улус Республиканың медалы-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Facebook
Facebook ([ˈfeɪsˌbʊk]) — амгы үеде делегдейде эң улуг чоннуң четкизи. Ону 2004 чылда Марк Цукерберг база ооң катай Гавард университединге өөренип турган өңнүктери — Эдуардо Саверин, Дастин Московиц база Крис Хьюз-биле тургусканнар.
2012 чылдың октябрь 4-ден тура Facebook-туң ажыглакчылары 1 миллиард чеде берген.
2009 чыл
2009 чылдың июнь 9-та Facebook-туң шупту ажыглакчыларынга боду бодунуң арынынга бижиктиг адрес ээлеп болур арга тыптып келген. Чижээ, эгезинде Facebook-туң ажыглакчыларының арынынче кирерде (www.facebook.com/profile.php?id=<Маа арының тугаары>) турган, ам болза (www.facebook.com/<ээлеп алган адрези>).
Дөзү
1. Орус дыл кырында Википедия
F
Үстер
Янзы-бүрү үстерни, үске дөмей бүдүмелдерни медицинада ниитизи-биле липидтер деп адап турар. Олар сугга эзилбес, ынчалзажок эфирге, спиртке болгаш өске-даа органиктиг эзилдирикчилерге эки эстир. Үстер дээрге, глицерин болгаш дээди нарын үс кислоталарының эфирлиг холуксааларын ынча дээр. Чемде үстер кижиниң эът-мага-бодунга энергияны тургузарынга эң-не ажыктыг бүдүмелдер болуп турар. Чижээ, 1 грамм үстүң эът-мага-ботка сиңип хуулганындан 9,3 килокалорий, а 1 грамм углевод азы белок организмге сиңип хуулганындан чүгле 4,2 килокалорий тургустунар. Үстер ол ышкаш кештиң чымчак кургавас, эглиичел болурунга улуг ужур-дузалыг. Чамдык кижилерниң кежи кургат азы эмин эрттир үстүг болуру эът-мага-ботка үстер солчуушкунунуң өскерлиишкининиң демдээ болур.
Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга үс кислоталары шуптузу тургустунуп, тывылбайн турар. Чижээ, линолдыг, линоленниг болгаш арахитоннуг кислоталар чүгле аъш-чем-биле организмче кирип турар. Эът-мага-ботка бо кислоталар чедишпес болза, янзы-бүрү аарыгзыг байдалдар тыптып келир. Чүге дээрге, бо кислоталар ханда холестеринниң хемчээлин кудуладыр, кырыычал чоруктарның чылдагаанын эвээжедир шынарлыг. Ынчангаш оларны чамдыкта витамин Ғ деп-даа адап турар. Липидтерниң тургузуунда, үстүнде чүүлдерден аңгыда фосфатиттер, стериннер база кирип турар.
Дөзү
Ү Ү
Блю, Корбин
Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers; Февраль 21, 1989; Нью-Йорк, АКШ) — Американың ыраажызы, продюсер база кино артизи.
Допчу намдары
Корбин Блю Рейверс 1989 чылдың февраль 21-де Бруклинге төрүттүнген. Ооң ада-иези Марта болгаш Дэвид Рейверстер. Корбинниң авазының төрел угун алыр болза, ол итальян-американ, а ачазының угу ямай. Ол бир дугаар экранга 2 харлыг тургаш үнген.
Ол 4 харлыында Нью-Йорктуң "Ford Modeling Agency" агенствозунуң модели бооп турган. Ынчан ол танцылап эгелээн. Ынчалза-даа хөй кичээнгейин балет болгаш джазче салып турган. 6 харлыында ол бир дугаар ролюн "Tiny Tim is dead" деп шииге ойнаан.
Корбин "Los Angeles County High School for the Arts" ( кысказы-биле LACHSA) аттыг ортумак школаны дооскан. Дараазында ол авазының соон салгап, кино артизи боор дээш Нью-Йорктуң "High School of Petforming Arts" деп аттыг школазынче дужаап кирген.
Карьеразы
1996 чылда Корбинниң өг-бүлези Лос-Анджелесче көжүп келген. Ол аңаа бодунуң кино артизи кылдыр бирги базымнарын кылган. Кино делегейинче кирерде ачазы чонга билдингир американ кино артизи Дэвид Рейвестер бирги базымны кылырынга дузалашкан. Удаваанда Корбин "High Incident" деп сериалга үргүлчү киржир рольду алган. "Скорая помощь" деп сериалдың бир үзүндүзүнге киржир чалалганы алган. "Вольный стиль", "Классный мюзикл: Выпускной", "Запретная миссия", "Семейное дерево", "В поисках Галактики" деп фильмнерге киришкен. Эгезинде ол улуг эвес эпизодтуг рольдарга ойнап турган.
Корбин бирги рольдарын дараазында "Солдат", "Пляжное кино", "Семейное дерево", "Таинственные люди" фильмнерге алган.
2004 чылда "Запретная миссия" деп фильмге Остина бооп бир дугаар кол рольга киришкен. Бо фильм Корбинниң кино карьеразынга улуг үлүг-хууну киирген.
Шүүргедекчи
Шүүргедекчи — өске аң-биле чемненир амытан.
Ш
Сула
Сула (Овёс) чаңгыс чылдыг тараа аймаа үнүштерге хамааржыр. Сывы узунсумаар борбак, узун чиңге бүрүлерлиг. Бажы ширбиилчигеш хевирлиг, үрезини шөйбек. Тывада шаг шаандан бээр мал чеминге ажыглап келген.
Парамита
Парамита
Сула
Суланы шаандан бээр медицинада ажыглап келген. Бурунгу грек Диоскорид деп эмчи ооң үрезинин ижин аарыгларынга, чөдүлге, чиңнээшкиннерге ажыглап турган. Суланып суун чөдүлге, кадыын ижин аарыынга ажыглап турган. Спиртке кылган суланың суун, нерви системазын оожуктурарынга удударынга, таакпы тыртарынга хөөн калдырарынга ажыглап болур. Чаа суланың саваңын сугга хайындыргаш, ревматизм, хол, чүс аарыг кижилер чиңненип болур.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Парамита
Парамита дээрге бирги биле ийиги алыс шыннарны узуткаарынга азы хосталга чедип алырынга ажыктыг алды сырый харылзаалыг күштер дээн. Парамита деп сөстүң утказы хосталга чедире бээр хөделиишкин деп база болур.
1. Экииргек сеткил парамитазы (щедрость) - кандыг-даа байдалга дузаны кадып билири болур.Экииргек сеткил материалдыг тала-биле, өөрүшкү-биле, эртем-билиг-биле болгаш оон-даа аңгы деңнелге дузалаары. Өөредиг бээри экииргек сеткилдиң эң-не буянныг талазы болур.
2. Мөзү-шынар парамитазы (нравственность) - дээрге медерелдиг чурттаары болгаш бодуңга болгаш өскелерге ажыктыг болуру. Мага-бот, аас-дыл болгаш угааны-биле нүгүл кылырындан ойталаары болгаш буян чыырынга идекпейлии.
3. Шыдамык сеткил - дээрге чыып алган буянын кылык-килеңге өртетпези болур. Ол болза кандыг-даа харыы берип шыдавазы эвес, а идекпейлиг болза-даа кылык-килең чокка кылыры.
4. Кызымакай сеткил - дээрге бодунуң тура-соруу күштүг, могаг-шылаг чокка амыдыралчызы. Салган сорулгазынче чалгаа болбайн, ойталаашкын чокка күженип, саарыгның саарлааны-дег үзүктел чок хөделип тургаш салган сорулгазын чедип алырын ынча дээр.
5. Даяннаары – Угаанның агымын кыдыындан хайгаараары азы болза кандыг бир сайгарылганы аңгы-аңгы талалар биле чүгле угаан медерелин аңыглап тургаш сайгарары.
6) Мерген-угаан - угаанның шын бойдус тодарадылгазын билгеш бүгү чүвени тода частырыг чокка медерээри.
П П П
Органиктиг кислоталар
Органиктиг кислоталар - химия эртеминде бир билишкин.
Эм үнүштерниң тайылбырларында, оларның тургузуунда органиктиг кислоталар бар деп болганчок-ла айтып турар. Органиктиг кислоталарга: кымыскаяк кислотазы — яблоктарда болгаш эң ылаңгыя мыжыраш-катта хөй; уксустуг кислота — үрезиннерде, кызыл-таста, Чочак-тараа болгаш өске-даа үнүштерде хөй, үстүг кислота — янзы-бүрү үнүштерде, сүт кислотазы — мыжыраш-кат бүрүлеринде хөй болгаш щавельдиг, янтарлыг, яблоктуг, лимоннуг дээш өске-даа кислоталар хамааржыр. Бо кислоталарны медицинада янзы-бүрү аарыгларга ажыглап турар. Чижээ, лимоннуг кислотаны хан четпестээнде, хан үрелбезин дээш аңаа холуурунга, чамдыкта карактың болгаш өске-даа аарыгларга ажыглап турар.
Дөзү
О
Шакира
Шакира (Барранкилья, Колумбия 1977) - Колумбиядан делгереңгей ыраажы артист, актер, ырылар автору, самчы, хогжум продюссери, хореограф база модель. Шакираны улус 2000чч эгезинде эң-делгереңгей болгаш билдингир латин американың ыраажызы кылдыр чедиишкинниг болган. Ооң адын араб дылдан очулдурарга "...", а хинди дылдан – "чырыктын кыс бурганы".
Альбомнары
Ш
Куулар, Анзат Шожал-Доржу кызы
Анзат Шожал-Доржуевна Куулар (август 14, 1954 төр.) — ыраажы, шии болгаш кино артизи, Тыва Республиканың база Россия Федерациязының Алдарлыг артизи.
Кызылдың уран чүүл училищезин дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрында ажылдап чоруур.
Дөзүк
Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Тыва Аңгылал:Уран чүүл
Санчы Кызыл-оол Донгакович
Санчы Кызыл-оол Донгакович — Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Өвүрнүң хөөмей-сыгыт школазының ундезилекчизи, сыгытчы-хөөмейжи, шүлүкчү, бот-тывынгыр композитор, чонга тараан шолазы “Артист” - Кызыл-оол Донгакович Санчы бүгү талазы-биле сайзыраңгай, мерген-угаанныг салым-чаяанныг кижи чораан.
Намдар
Кызыл-оол Доңгаковичиниң чаш, элээди назыны кайгамчык чурумалдыг, чараш Чоза хемниң эриинге эрткен. Ол хемниң дугайында хөй-ле шүлүктер, ырлар, тоожулар чогаатынган. Чүге дизе Чоза – Тываның ховар талантылыг оолдары, Тыва чогаалдың үндезилекчилери, Тыва улустуң чогаалчылары: Виктор Көк-оолдуң, Степан Сарыг-оолдуң, база билдингир чогаалчылар Эдуард Доңгактың, Владимир Серен-оолдуң, Николай Кууларның чурту. Чурумалдыг чуртунуң агаар-бойдузу, чараш-каазы бичи Кызыл-оолдуң салым-чаяаныг болуп төрүттүнеринге салдарлыг болганы чугаажок.
Кызыл-оол бичии тургаш-ла, төрелдериниң солун чугааларын, тоолдарын, ырларын, кожамыктарын шак-шагы-биле сонуургап дыңнаар турган. Ол мал-маган аразынга өскен, аътка кайгамчык ынак. Эмдик аъттар өөредиир, эзер, чүген сонуургаар, ону кылып чараштаарынга ынак. Аъттың кандыг-даа чоруун үндүрер: чыраа, саяк, челер, маңнаар… Аъттар дугайында улустуң чугаазын, аътың чоруун, маңын канчаар үндүрерин хөй-ле дыңнаан, сонуургаар чораан. Ол-ла бүгүннүң түңнели «Доруг-Дайым» деп ырының сөзүн-даа, аялгазын-даа бижээн. «Аъдым» деп танцыны тургускаш, боду бир дугаарында амытанны кайгадыр танцылааны ол ыйнаан. Ол-ла ырының аялгазынга ол-ла танцыны чүгле сайзыраткаш, бистиң аныяк артистеривис амга чедир делегейни дээскиндир теп чорлар ышкажыл.
1950 чылда ол шеригже чорупкан Сахалин ортулуунга шериг  хүлээлгезин эрттирип тургаш, ол концерттерге киржип янзы-бүрү аймак-сөөк көрүкчүлерниң мурнунга хөөей-сыгыдын салыптарга диңмиттиг адыш часкаашкыннары үзүктелбес турган. Шеригге тургаш, «Эң эки адыгжы» деп хөрек демдээн база алган. Шериг соонда ол төрээн суурунга янзы-бүрү ажылдарга база-ла бодунуң угаангыр-сагынгырын, төлептиин көргүзүп, аныяктар эвилелдеп «Чадаган» агиткультбригаданың уран-чүүл удуртукчузу болуп, башкарып чон мурнунга солун концерттерни көргүзүп, кожууннуң ажыл-агыйынга идекпейлиг киржип чораан. Ол уран чүүл ажылдакчыларын, сыгыртыр эш-өөрүн хүндүлээр, чоргаарланыыр кижи. Ооң чижээнге тыва композитор Алексей Чыргал-оолга тураскааткан «Чаянныг төл», «Сыгытчы өөрүм» деп шүлүктери херечилеп турар. Тыва сыгытты 1930 чылдарда-ла ырлаар-хааржакка (патефонга) бижиткен Кыргыс Соруктунуң, Чөөн-Хемчиктен Манчакай Сат, Ак-оол Кара-Сал, максим Дакпай болгаш өске-даа кады ойнап чораан өөрүн чугаалап оларның аянын өттүнүп ойнаар кижи. Ол чаңгыс чер-чурттуг аныяк оолдарга сыгыттың хөй янзызын өөредип, күүселде үезинде дыңнакчылар өкпелеп, чилбизи хайны бээр кылдыр ойнаарын сүмелээр. Ооң уржуу боор, Өвүр сыгытчылары удаа-дараа алдаржып, харын-даа даштыкыже эге орукту ажытканнар Санчы Кызыл-оол уран-чүүл оруктарын 1950 чылдар үезинде көдээ культура одагларындан эгелээн «Фестивалын ырывысты бедиктерже ужуктураал» деп турган үелерде ол-ла болгай. Ынчан республика көрүлделериниң кыдыкы кожууннар концертерин чон улуг сонуургал-биле манап, парктың ногаан театрынга-даа хөгжүм-шии өргээзинде-даа чудурук сыңмас көрүкчү турган. Ам бодаарга ол черлерге тыва улусчу чаңчылдар кадагалаттынган, ховар талантылыг кижилер мөөңнетингенинде хевирлиг.
1960 чылдар – акывыстың эң дүжүткүр уран чүүл оруктары. 1964 чылда Совет Тываның 20 чыл оюунда Максим Мунзуктуң удуртулгазы-биле Москва хоорайга ойнап, Тываның культура хүннеринге киришкеш, шаңнал-макталдыг ээп келген. Мунзуктарның Кызыл-оол дугайында чоргаарал-биле чугаалап органын база дыңнаан мен. Ооң соонда хереглекчилер ниитилелиниң Бүгү Россия көрүлдезинге киржип, база катап Москвалап, ыраккы чөөн чүктүң агиткультбригадаларының Улан-Удэ хоорайга болуп эрткен мөөрейинге Өвүрнүң «Чадаган» агиткультбригада-биле чедип, лауреат аттарга четкилээн.
Ол чылдарда бир уттундурбас чоргааралы – делегейниң көскү политиктиг ажылдакчызы тайбың талалакчыларының ленинчи шаңналының эдилекчизи, Моол күрүне баштыңы Ю. Цеденбалдың 50 харлаан байырлалында Хандагайтыга сыгыртканы, сайыттың изиг бежинден тураскаал белек боор хөл-шыдыраа болгаш холунуң үжүүн салып каан автограф чалалганы алган. (Маңаа Кызыл-оол сыгыт ырын моол дыл кырынга ырлап каан). Бодунуң кадыының байдалы-биле болгаш ол үениң кызагдыышкынның хайы-биле ол чалалга-биле чедип шыдавайн барган. 1966 чылда Кызыл-оолга тыва уран-чүүлге ачы-хавыяазы дээш «Тыва АССРниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп атты тывыскан. Чаа-ла 30 хар ашкан аныяк кижи хөөмей-сыгыттың ындыг бедик чадазынга четкенин билип, чоннуң хөй-ниити сонуургалын бодунга хаара тырта бергенин эскергеннери ол.
Салым-чаяан, ажылдар
Кызыл-оол чүгле сыгыртып, хөөмейлээр эвес шүлүк бижиир, аялга чогаадыр, ырлаар, танцылаар дээш, өскээр чугаалаарга дески кижи. Бодунуң сөзүн бижип, аялгазын чогааткаш ырлап чорааны: «Эжикей», «Доруг-Дайым», «Тураскаалым», «Мени утпа» болгаш өске-даа чогаалдары ону бадыткаар. Ол концерт көрүлделерде шоодуглар, интермедиялар чогаадып, амыдыралдың дуду четпестерин сөстүн күжү-биле эдип аарын кызып чораан.
Күрүнениң радио дамчыдылгаларының «алдын» фондузунда Кызыл-оол Доңгаковичиниң хөөмейиниң бижидилгелери мөңгеде шыгжаттынган (ону радио дамчыдылгаларже үргүлчү чалаар турган). А уругларында «Чоза хемниң оглу» (1972ч.) Олег Сувакпиттиң, «Чадаганның хылдарындан» (1983ч.) деп дамчыдылгаларның бижидилгези бар.
Кызыл-оол Доңгаковичиниң мөчээниниң соонда «Чадаганның хылдарындан» деп номун үндүрген. Ооң сөстеринге аялга чогаадыыры кончуг эптиг болгаш белен. Ынчангаш-ла боор, амгы үениң аныяк композиторлары ооң мындыг шүлүктеринге аялгаларны чогааткан: Андрей Монгуш «Авайым», Саян Кара-Кат «Хөөмейжиниң ыры», Альберт Хомушку «Канчап бардың демги Шолбан?», Олег Сарыглар «Дөмейин аа», «Доруг-Дайым».