cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моңгуш Буян-Бадыргы
Буян-Бадыргының политиктиг агартканы
"Тыва Республиканың девискээринге 1920-30 чылда политиктиг репрессияларга таварышкан Тыва Арат Республиканың күрүне ажылдакчыларын болгаш хамаатыларны политиктиг агартырының дугайында Тыва Республиканың Чазак Даргазының Чарлыы" "Тыва Арат Республиканын күрүне бооп тургустунарынга болгаш быжыгарынга киирген улуг-хуузу база чон мурнунга ачы-хавыязы дээш база Тыва Республиканың Конституциязының 38 чүүлүнүң 1 кезээнге болгаш 111 чүүлүнүң 3 кезээнге дүүштүр ДОКТААДЫРЫМ БОЛЗА:" "1. 1932 чылда судка хамаарышпас органнарның шиитпири-биле адып шииттирген Тыва Арат Республиканың дараазында күрүне ажылдакчыларын политиктиг реппрессиялардан когарааннар кылдыр санааш, өлгенинин соонда, оларны политиктиг агарткан деп санаар: Тану-Тыва Арат Республиканың Чазак Даргазы, Тыва күрүнениң үндезилекчизи, Урянхай крайның Россия империязынга бактаап киирериниң эгелекчилериниң бирээзи Моңгуш Буян-Бадыргыны; Тываның улусчу-революстуг партиязының ТК-зының секретары Моңгуш Шагдырны, Бойду." "2. 1929 чылда судка хамаарышпас органнарның шиитпири-биле бүгү-ле эргелерин болгаш хосталгаларын казыттырып репрессиялаткан дараазында хамаатыларны өлгениниң соонда политиктиг репрессиялардан когарааннар кылдыр санааш, оларны политиктиг агарткан деп санаар: Санчай-Доржу, Нармандагы, Шагдыр, Данзырын, Сагды, Баазаң, Чамыяң, Дала-Сүрүң, Самдан, Сонам, Килейти, Дуңгулак, Нимачал, Дембирел." "3. Тыва Республиканың Чазаанга үш ай хуусаа дургузунда Тыва Республиканың “Тыва Арат Республикага 1920-30 чылдарда репрессиялаткан күрүне ажылдакчыларының болгаш хамаатыларның политиктиг агартылгазының дугайында” хоойлу төлевилелин ажылдап кылгаш, ону Тыва Республиканың Улуг Хуралынга сайгарып көөрү-биле киирерин сүмелээр." "4. “Тыва Республиканың Кызыл хоорайы” хоорай округунуң болгаш “Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайы” хоорай чурттакчылыг черниң тус чер бот-башкарылгазынга Тыва Республиканың Чазаанга Моңгуш Буян-Бадыргының болгаш Тыва Арат Республиканың өске-даа удуртукчуларын база 1920-30 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларны тураскаалчыдып мөңгежидер саналды киирерин сүмелээр." "5. Бо Чарлыкты “Шын” болгаш “Тувинская правда” солуннарга парлаар." "6. Бо Чарлык ону парлаанындан эгелеп күштүг болуп кирер.""Тыва Республиканың Чазааның Даргазы Ш. Кара-оол""Кызыл хоорай. 2007 чылдың июль 27 № 127"
Бирги немелдези :
"ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ ЧАЗААНЫҢ ДАРГАЗЫНЫҢ ЧАРЛЫЫ""Тыва Арат Республиканың күрүнениң, ат-сураглыг ажылдакчыларының болгаш 1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг кедерелиниң дугайында №127 Чарлыынга немелдени киирериниң дугайынла Чоннуң мурнунга ачы-хавыязы болгаш Тыва Арат Республиканың күрүне тургузуунуң тургустунарынга болгаш быжыглаарынга салыышкыны дээш, Тыва Республиканың Конституциязының 38 чүүлүнүң 1-ги кезээнге болгаш 111 чүүлүнүң 3-кү кезээнге дүүштүр доктаадырым болза:" "Тыва Республиканың Чазааның Даргазының 2007 чылдың июль 27-де “Тыва Арат Республиканың күрүнениң ат-сураглыг ажылдакчыларының болгаш 1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг келдерелиниң дугайында” №127 Чарлыынга дараазында өскерилгени киирер:" "1-ги пунктуга дараазында сөстерни немээр: “Дондук Кууларны –ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң Даргазын.”." "2.Бо Чарлыкты “Шын” болгаш “Тувинская правда” солуннарынга парлаар." "3.Бо Чарлык аңаа ат салган хүнүнден эгелеп күштүг болур.""Тыва Республиканың Чазааның Даргазы Ш. Кара-оол" "Кызыл хоорай. 2007 чылдың октябрь 26 №185"
Ийиги немелдези :
"1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан Тыва Арат Республиканың күрүнениң, ажылдакчыларының болгаш хамаатыларының эки адын катап тургузарының болгаш оларның тураскаалын мөңгежидериниң дугайында Тыва Республиканың Чазааның Даргазының Чарлыы" "Чоннуң мурнунга ачы-хавыязы болгаш Тыва Арат Республиканың күрүне тургузуунуң тургустунарынга болгаш быжыглаарынга салыышкыны дээш, Тыва Республиканың Конституциязының 111 чүүлүнүң 3-кү кезээнге дүүштүр доктаадырым болза:" "1. Архив документилеринге дүүштүр 1932 чылда шүүгүге хамаарышпас органнарның адып шииткени Тыва Арат Республиканың дараазындагы күрүне ажылдакчыларының: Россия империязының составынга Урянхай крайның кирерин саналдап кииргеннерниң бирээзи, Тыва күрүнежилгениң үндезилекчизи, Таңды-Тыва Улусчу Республиканың Чазааның Даргазы – Буян-Бадыргы Моңгуштуң; ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы – Дондук Кууларның; Тываның улусчу-революстуг партиязының ТК-ның секретары – Шагдыр Моңгуштуң, Бойдунуң база ол ышкаш 1929 чылда шүүгүге хамаарышпас органнарга бүгү эргелерин болгаш хосталгаларын кызытканы-биле репрессиялаткан дараазында хамаатыларның: Санчай-Доржунуң, Нармандагының, Шагдырның, Данзырыңның, Сагдының, Баазаңның, Чамыяңның, Дала-Сүрүңнүң, Самданның, Сонамның, Килейтиниң, Сундуйнуң, Дуңгулактың, Нимачаптың, Дембирелдиң, Бойдунуң эки адын өлгениниң соонда эгидер болгаш оларның тураскаалын мөнгежидер." "2. “Тыва Республиканың Кызыл хоорайы” хоорай округу болгаш “Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Чадаана хоорайы” хоорай черниң тус чер бот-башкарылга органнары Буян-Бадыргы Моңгушка болгаш Тыва Арат Республиканың өске-даа удуртукчуларынга, база ол ышкаш 1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияга таварышкан хамаатыларга тураскаалдарны тургузарының дугайында саналдарны Тыва Республиканың Чазаанга киирер." "3. Тыва Республиканың Чазааның Даргазының дараазында чарлыктарын:" "Тыва Республиканың Чазааның Даргазының 2007 чылдың июль 27-де “Тыва Арат Республиканың күрүнениң ат-сураглыг ажылдакчыларының болгаш 1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг келдерелиниң дугайында” №127 Чарлыын (2007 чылдың №88 “Тувинская правда” солунунда, 2007 чылдың №89 “Шын” солунунда);" "Тыва Республиканың Чазааның Даргазының 2007 чылдың октябрь 26-да “Тыва Республиканың Чазааның Даргазының 2007 чылдың июль 27-де “Тыва Арат Республиканың күрүнениң ат-сураглыг ажылдакчыларының болгаш 1920-1930 чылдарда Тыва Арат Республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг кедерелиниң дугайында” №127 Чарлыынга өскерилгелер киирер дугайында” №185 Чарлыын (2007 чылдың №130 “Тувинская правда” солунунда) күш чок деп санаар." "4. Бо Чарлыкты “Шын” болгаш “Тувинская правда” солуннарынга парлаар." "5. Бо Чарлык аңаа салган хүнүнден эгелеп күштүг болур." "Тыва Республиканың Чазааның Даргазы Ш. Кара-оол" "Кызыл хоорай. 2008 чылдың март 19 №24"
Солун чүүл
Буян-Бадыргының "шүлүктери", азы тос кударал ыры
Горох
Горох (Písum) чаңгыс чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр болгаш бистиң Тывада тарып өстүрүп турар культурлуг үнүш болур. Бүрүлери эжеш, узун чиңге, ораажып үнер, салдарлыг. Өңү сарыг-ногаанзымаар. Ону амгы үеде улус огород, садтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар.
Моңгуш Буян-Бадыргы
Солун чүүл
<p style="text-align:center;">Кадайынга сөөлгү чагаазы: "Одум-көзүм ээзи! Кортпаңар. Муңгараваңар. Менче дыка сагыш салбаңар. Удавас агарар боор мен. Мээң кылбаан чүвемни балдыр-бээжик мээң шавыларым меңээ чышпыр нүгүлдеп тур. Актыг мен. Ам мендиве идик-хеп болгаш аъш-чем чорутпаңар. Агарып үнгеш, аалымга чеде бээр мен ..."
Горох
Горох улус ажыл-агыйынга улуг ажык-дузалыг. Ону янзы-бүрү чемнерге хереглеп турар. Горохта белоктар хөй. Өл белоктар — аминокислоталардан тургустунган, аңаа цистин, лизин, триптофан, аргинин, метионин хамааржыр болгаш олар кижилерниң болгаш дириг амытаннарның организминге эң-не чугула ажыктыг кислоталар болур. Оон аңгыда, горохтуң чеминде витаминнер — С, В1, В2, А, чигир, үс, крахмал, калийлиг дустар, фосфор болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Бышкан горохту хайындыргаш, чемге хереглээр, оон ыңай консервалар кылып турар. Горохта белок — 20% чедип турар.
Горохтуң сывын, бүрүлерин, үрезинин хайындыргаш, сидик элбедиринге болгаш бүүрек дашталыр аарыгга удур ажыглап турар. Оон ыңай кештиң кадага болгаш шивишкилерин чымчадырынга, чиңнээринге горохтуң хайындырган далганын ажыглап турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Агнес Моника
Агнес Моника Мучото (1986 чылдың июль 1-де төр.), Агнес Моника (Agnes Monica) Индонезияның (Индонезия Республиканың) дыка делгереңгей ыраажызы, диджейи база композитору.
Шөлүг
Л
GEN-DOS (бөлүк)
«GEN-DOS» - 2000 чылда Кызыл хоорайга тургустунган хөгжүм бөлүү.
Киржикчилери
Геннадий Чамзырын болгаш Игорь Караваев (барабаннар) "Азияның үнү", "Табык" фестивальдарының лауреаттары. Бөлүктүң үндезилекчизи - Александр Медведев «Адепт Хорс», «Darky», «Ug-Shig» бөлүктерге ойнап турган (гитара). Сергей Акулов (бас-гитара) "Черемша" төлевиледиң киржикчизи.
Геннадий Чамзырын сыгыттаар, хөөмейлээр, каргыраалаар.
Вундеркинд
Вундеркинд (и узадыр адаттынар). Кайгамчык чүвеге өөрениичел (салым-чаяанныг) бичии уруг.
GEN-DOS (бөлүк)
Киржикчилери
Бөлүк «Shizo i.d.» деп альбомну үндүрген соонда сураглыг апарган. Чамдык критиктер оларны бистиң Rammstein деп немец бөлүкке харыывыс-дыр дээр.
Вундеркинд
Дөс
В
GEN-DOS (бөлүк)
Киржикчилери
Шөлүг
Г Г
Анай-хаак (студия)
«Анай-хаак» хөгжүм студиязы юридиктиг бүрүткели ёзугаар ажык хөй-ниити организация болур. Амгы үеде ооң чингине директору Тываның Арзылаң мөгези Очур Кара-Сал болур.
1993 чылда Сүт-Хөл кожуунуң төвү Суг-Аксы суурга «Анай-Хаак» бөлүү тургустунган. Бөлүктүң үндезин кежигүннеринге ооң удуртукчузу, тургузукчузу Игорь Ондарь, чогаадыкчы композитор, ыраажы, бас-гитарага ойнаар Алаш Ондар, гитарист Артыш Сарыглар, клавишага ойнаар Аян Ондар, баянист, ыраажы Найыр Монгуш, ыраажы Эрес Камзаров хамааржыыр. Удаваанда оларга Шолбан Ондар, Роман Ондар, Чинчи Самба немешкеннер. 2006 чылга чедир «Анай-Хаак» бөлүк сайзырап, чон аразынга ады нептереп, ыраажыларның саны көвүдээш, эрге-байдалы бедип, студия апарган.
А А
Дагылга
Ёзулалы
Сарыг шажынның Ыдыктыг судурларында бижээни-биле алырга, санскрит дылда "Нага", төвүт дылда "Лу Садаг" деп бойдус ээлери бар. Тыва чон бурунгу суг ээлери (хөл, хем, кара-суг, аржаан) – бүгү бойдустуң ээлери-биле эки харылзааны быжыглаар дээш, сарыг шажынның дагылга ёзулалын эрттирип чораан.
Дагылга ёзулалынга номчуур тускай судурларны муң-муң чүс чылдар бурунгаар энерелдиг бодхичитта башкылар: "Амылыг амытаннар бойдус ээлери-биле эптиг-эвилең, эки харылзаалыг болзун!", – дээш бижип каан.
Сарыг шажын Өөредииниң Ыдыктыг судурларында: "Бойдус ээлери дээрге кижи чаяалгазындан чавыс төрүмелдиг дириг амытаннар-дыр", – деп бижээн. Бо чүүл бойдус ээлеринге чүдүвезиниң кол чылдагааны болур. Ынчалза-даа оларга кижилерниң хүндүткелдиг эптиг-эвилең хамаарылгазы албан херек. Ынчангаш бойдустуң кандыг-даа черинге харыысалга чок, арыг-силиг эвес, чурум үрээр чоруктарны болдурбазын сагыыр.
Дөзүк
Д Д Д
Африка
А́фрика — Чер планетаның ийи дугаар улуг диви-дир – Евразия диптиң соонда.
Адының тывылганы
Баштай «афри» деп сөс-биле бурун Карфагенниң хоорай чоогунда кижилерин адап турган. Ол атты финикий afar деп сөс-биле холбаап турар, ооң утказы болза – «доозун». Карфагенни ээжелеп алгаш римчилер ооң можузун Африка деп адап алган. Чоорту Африка деп ол диптиң шупту билдингир кезектерин адап эгелээн, а ооң соонда ук дипти база ынчалдыр адаар апарган. Өске теорияныы-биле болза, «афри» деп чоннуң ады бербер ifri («куй») деп сөстен келген деп турар, чүге дизе ол чонну чамдыызы куйларга чурттаар болган деп турар. Ооң соонда ук черге мусульман можу Ифрикия шак ынчалдыр адынга дазылын арттырып алган.
География
Африканың шөлү болза 30,3 сая км². Соңгудан мурнууже узуну — 8 муң км, соңгу кезээ-биле барыындан чөөнче узуну — 7,5 муң. км.
Политиктиг хуваалда
Африкада 55 чурт болгаш 5 боттары чарлаттынган азы хүлээтинмээн күрүнелер бар. Оларның колдуу кезии үр үе ишти европа күрүнелериниң колониялары бооп турган, ынчангаш чүгле XX чүс чылдың 50—60-чылдарында хамаарылга чогун чаалап алганнар.
Африкан Эвилел
Демдеглелдер
Аңгылал: Дип Аңгылал: География
Башкир дыл
Башки́р дыл (башҡорт теле, башҡортса) — алтай дылдар бөлүүнүң түрк дылдар адырының кыпчак бөлгүмнүң волга-кыпчак дылдарның бөлүүнге хамааржыр. Башкир дылдың кол диалектилери : чөөн, соңгу-барыын болгаш мурнуу. Башкортостан Республиказының күрүне дылы болуп турар. Март 24-те 1920 чылда Башревкомнуң (Башкир республиканың хувискаал комитеди) айтыышкыны-биле орус дыл-биле дең эргелиг күрүне дылы кылдыр доктааттынган. Амгы үеде Башкортостанның Конституциязында шак ындыг хевээр эргелиг.
Башкир дылды эге, ортумак өөредилге черлеринде болгаш дээди өөредилге черлеринде аңгы эртем азы мергежил кылдыр база өөредип турар. Башкир дыл кырында өөредилге номнары, чогаалдар, солуннар болгаш сеткүүлдер үнүп турар, оон аңгыда телевидение, радио, театр дээш аңгы күрүне черлеринде ажыглаттынып турар. Башкир дылды аңгы эртем кылдыр шинчилеп турар черлер Россияның Эртем Академиязының Уфаның Федералдыг Шинчилел Төвүнүң төөгү, дыл болгаш литература институду, РБ-ның гуманитарлыг эртем-шинчилелдер Академиязының адыры, Башкирияның күрүне университединиң башкир филология болгаш журналистика факультеттери болгаш М. Акмулла аттыг Башкирияның күрүне башкы университеди болуп турар.
Башкир дылды төрээн дыл деп санап турар кижилерниң саны 1,2 сая кижи. Башкир дылды Башкортостанда, оон Челябинск, Оренбург, Тюмень, Свердловск, Курган, Самара болгаш Саратов областарында, оон аңгыда Татарстанда болгаш Удмурт Республикада чурттап чоруур чоннар ажыглап турар (колдуунда ында чурттап чоруур башкир кижилер).
Бижик
Шаандакы башкир аймактар эрги түрк руниктиг бижик ажыглап турган. X чүс чылдан эгелеп ислам хүлээп алганының түңнелинде араб бижик ажыглап эгелээн. Ол бижикке үндезилеттинген түркү деп XIII чүс чылдан XX чүс чылга чедир эрги татар литературлуг дыл тургустунган. 1917—1923 чылдарда башкир үндезин бижиктиң тургустунуп эгелээн үези кылдыр санаттынып турар. Орус алфавитке үндезилеттинген 33 үжүктүң кырындан чамдык башкир үннерни илередири-биле 9 үжүк база неметтинген. Ниитизи-биле башкир дылда 42 үжүк бар.
Башкир алфавит
Чөөн диалект
Чөөн диалект Башкортостанның сөңгу-чөөн болгаш кезек мурнуу-чөөн чүгүнде турар. Ол диалектиниң кезээ Челябинск болгаш Курган областьтарда бар болуп турар. Чөөн диалект тускай болгаш лексика-биле үн аяны ылгалып турар. Хөй үе тургузунда өске диалектилер-биле харылзаазы эвээш турган. Чөөн диалектче аргаяш болгаш салъютский аялгалар кирип турар.
Соңгу-барыын диалект
Кызыгаар черде турары болгаш долузу-биле шинчилеттинмээниниң барымдаазы түркологтар аразында маргыш үнүп турар, ылаңгыя башкир болгаш татар эртемденнер аразында.
Мурнуу (юрмат) диалект
Мурнуу диалект төп болгаш мурнуу районнарда нептереттинген болуп турар. Оон аңгыда Оренбург, Саратов болгаш Самара областарында бар болуп турар. Мурнуу диалектилерниң аялгалары ик-сакмар, ортаа, дёмский болуп турар.
Дылдың шинчилеттингени
«Түрк дылдарның тус чугаазы» (1073/1074 ч.) деп ажылында Махмуд ал-Кашгари эртемден башкир дылды 20 кол түрк дылдарның санынче киирип турган. «Башкир дыл огуз, киргиз, кыпчак дылдарга дыка чоок, алызы түрк дыл-дыр» деп ол демдеглеп турган.
1859 - 1869 чылдарда М.М.Бекчуринниң "Араб, перс болгаш татар дылдың бухар, башкир болгаш киргиз тус черлериниң өөренириниң эгеки өөредилге материалы" деп ажыл үнүп турган. Ол ажылда араб, перс болгаш татар (түрк дылдарның) номчуурун өөредип турар чүүлдер кииртинген. Башкир дыл кырынга номчуур кылдыр «Батыр бадшаның хикәйәте» деп чогаал кииртинген.
1859 чылда С.Б.Кукляшевтиң «Диван-и хикайат-и татар» деп ному үнген. Эге сөзүнде «Турк болгаш татар аймактарның бижип номчуп турар дылдары "тюрки тили“ деп ниити аттыг" деп эртемден демдеглээн. С.Кукляшевтии-биле алырга тюрки тили үш бөлүкке чарлып турар - турк, чагатай болгаш татар. Сөөлгү бөлүкке татар, казах (киргиз), башкир, ногай, кумык, карачай (корагай), каракалпак болгаш мишар дылдар хамааржып турар.
Амгы үеде Башкортастанда хөй томнуг академиктиг тайылбыр словарын кылып турар. 2012 чылда 2 тому бижиттинген. Долузу-биле 11 том кылдыр планаттынган.
Демдеглелдер
Аңгылал:Дыл Аңгылал:Эртем
Сафьянов Иннокентий Георгиевич
Иннокентий Георгиевич Сафьянов (сентябрь 25 1873, Иркутск − февраль 1953, Солнечногорск, Московская область) — революсчу, хамаатылар дайынының киржикчизи, хостуг Тываның үндезилекчилериниң бирээзи. Иннокентий Георгиевич Тывага болгаш тываның чурттакчыларынга тоолчургу кижи деп санатынып турар. Тоолчургу кижи деп санатынынп турары дээрге, ол 17 хүнүнде август айда 1921 чылда бүгү хошууннарның съездизинге Тываның адын солуур деп айтырыгны көдурген - Урянхай деп атты Танну-Тува улус (ТНР) деп атка солуур деп айтырыгны үндурген. 1920 чылдың сентябрь 16-да X съездиге Иннокентий Сафьянов Белоцарск хоорайны Кызыл хоорай кылдыр адын өскертир айтырыгны ажык бадылаашкынче үндүрген. Съездиниң киржикчилери Сафьяновтуң көдүрген айтырыын шупту деткээн. Иннокентий Сафьянов тыва дылды билир турган - ол болза Сафьяновтуң бижиктеринден илдең.
Ооржак, Алексей Кара-оолович
Намдары
У. Шекспирниң «Лир Хаан» (Король Лир), Н. Гогольдуң «Ойнакчы» (Игрок), М. Тикамацунуң «Үстүг тамы» (Масляный ад), Х. Шириин-оолдуң «Хостуг Тыва», «Эгил, эжим, эгил!», В. Көк-оолдуң «Хайыраан бот», Э. Мижиттиң «Кым сен, Сүбедей-маадыр?», «Чиргилчиннер», Р. Томнуң «Сес ынак херээжен» (Восемь любящих женщин), А. Чеховтуң «Аттың фамилиязы» (Лошадиная фамилия) дээш өске-даа шиилерни тургускан.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Уран чүүл
Сатьяграха
Сатьяграха (санскрит дылдан очурдурарга "шынче соругдал") - Индияга англи чурттуң дарлаашкыннынга удур демиселдиң тактиказы. Ол ийи хевирге кылдынып чораан: Англия-биле эш-чорукту соксадыр болгаш аңаа баштатпас.
Фасоль
Фасоль чаңгыс чылдыг үнүш, үш-үш бүрүлерлиг, сывы ораажып унер. Тывада ону огород, садтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар. Ооң үрезининиң тургузуунда белок — 20%, углевод — 50%. Оон аңгыда минералдыг дустар, клетчатка, үс, витаминнер С, В, А бар. Фасольдуң чеми, база-ла горох ышкаш, дириг амытаннарның организминге эң-не чугула триптофан, лизин, аргинин, тирозин, метионин дээш өске-даа аминокислоталардан тургустунгаң. Чамдык черлерде ооң үрезинин хайындыргаш, чемнерге ажыглап, консервалар-даа турар.
Сатьяграха
Сатьяграханың соруу болза удурланыкчыны эш кылдыр кылып аары. Гандиниң бодалы-биле ап кээр болза күчүлел кезек үе болгаш күчүлел дам көвүдээринге чедирер, а күчүлел чок чорук ол бактың көвүдээрин тургузуптар болгаш дайзынны эш кылып аарынга дузалаар. Ганди болгаш ооң эштери сатьяграханы сагыш-сеткили күштүг улустуң чепсээ кылдыр санаар.
Фасоль
Фасоль — ижин-шөйүндүнуң болгаш ооң бестериниң ажылдаарын күштелдирер. Ооң үрезиннеринден хайындырган хандызын бүүрек болгаш сыңый, хан базыышкынынга, хаваңнаашкыннарга, хоочураан ревматизм аарыгларынга удур ажыглап турар. Чамдыкта эмчилер бүүрек дашталганда, чечээн хайындыргаш, суун ижерин сүмелеп турар. Оон ыңай чигир аарыының үезинде база ажыглап турар. Ону биҫтиң совет болгаш даштыкы фармакологтарның (эм эртемденнериниң) айтып турары-биле алырга, чигир аарыглыг кижилер ажыглаарга, оларның ханында чигирниң хемчээли 30—40% кудулай бээрин көргүзүп турар. Фасольдуң далганындан кылган ханды суу микробтарга удур ажыглаттынар, ынчангаш ону кештиң оюлганнаар болгаш экзема аарыгларын эмнээринге хереглеп турар. Ооң далганын ары чигири-биле холааш, өйген далган ышкаш кылгаш, кештиң кадагалаар аарыгларынга салын, чиңнеп турар.
Сатьяграха
Дөзү
С
Фасоль
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Сержим номнал
Сержим номнал — Камгалакчы Сагыызын болгаш Идам бурганнарга өргүл ёзулал судуру. Сержим номналды номчуурунга сүт азы хайындырган кара шай белеткээр болза эки.
Ёзулалы
Тывага бурунга шагда сержим өргүлдү кара-суг, сарыг шай азы сүт-биле номчуп чораан. Бо үеде "Сержимни ыяап-ла арага-биле номчуур" - деп, улус соора билип чоруур. Судур-номда ынча деп биживээн. Арага-биле өргүүр чорук, Өөредигден алырга, чүдек чорук болур, ооң салдары дыка багай. Араганы дыка хоралыг деп билир бис. Эвээш санныг чонга, кижилерге ол хире коргунчуг хораны чедирип турар араганы Сагыызын бурганнарга канчап өргүүрүл!?
Дөзүк
С С С
Төрелдер салгалы
Төрелдер салгалы
Тыва кижи бодунуң ада-ызыгуурун тос ададан бээр билир чораан дижир. Бодунуң укталган угун, ада-иезиниң төөгузун билбес кижи сөөлунде барып дөңгур көк буга бооп төрүттүнер дижир. Тос ада угу хан төрел, чоок болгаш ырак база элеге төрел деп дөрт бөлүкке хувааттынар.
Дөрттен алды ада чедир угун ырак төрел,чеди ададан тос ада угу чедир харылзаазын элеге төрел дээр. Тос ада угунуң төөгүзүн төрел бөлүктүң аттарындан, тоолчургу чугаалардан, эрги турлагларындан колдуу билип алыр.
Чаш уруг төрүттүнерге, тускай атты бээр. Ооң ада-иези, ол чүвени шору билиптер апарганда, боттарының кады төрээн хан, чоок төрелдериниң кижи бүрүзүнүң аттарын тус-тус айтып бээр.
Улуг назылыг кижилерни дорт, ыыткыр адаары хоруглуг кылдыр өөредир. Улуг кижилерни "акый", "угбай", "даай-авай", "честей", "чаавай", "кырган-авай", "кырган-ачай", "даай", "күүй" деп чымчак чылыг сөстер-биле адаар. Чамдыкта шола аттарын ажыглаар.
Ада төрелинге хамаарышкан хүндүлел аттар:
Ачазын – ачам дээр,
Адазының авазын болгаш адазы – кырган-ава, кырган-ача,
Адазының бодундан улуг эр төрелдери – акылары болур,
Адазының бодундан бичии эр төрелдери – оол дуңмалары болур.
Адазының кыс төрелдери – бодундан улуглары – угбалары (кадай-угбазы),
бодундан бичелери – кыс дуңмалары болур.
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Авазын – авам дээр,
Авазының авазы болгаш адазын – кырган-авам, кырган-ачам дээр,
Авазының оол төрелдери – бодундан улуглары – даайлары,
бодундан бичелери – дуңмалары.
Авазының кыс төрелдери – бодундан улуглары – даай-авалары,
бодундан бичелери – кыс дуңмалары.
Чаавам – акызының кадайы
Честем – угбазының ашаа
Оол чээним – угбазының азы кыс дуңмазының оглу
Кыс чээним – угбазының азы кыс дуңмазының уруу
Чээннерим – угбазының азы кыс дуңмазының оолдары, кыстары, бодундан биче назылыглар.
Каты – кадайынынң адазы азы акылары
Кат-ие – кадайының иези азы угбалары
Бег – ашааның адазы азы акызы, акылары
Келин – оглунуң, дуңмазының кадайы
Бажа – кадайының угбазын азы кыс дуңмазын алган эр кижи
Бүрен-Хем суур
Бүрен-Хем суур - Тыва Респуликаның Каа-Хем кожуунунга хамааржыр суур. Ооң мурнунда суурну Зубовка деп адап турган. 2012 чылда суур 100 харлаан.
Төрелдер салгалы
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Чуржу – кадайының азы ашааның оол, кыс дуңмазы.
Бүрен-Хем суур
География
Туружу: Дооразы (Широта) 51.733, Узуну (Долгота) 94.983. Далай деңнелинден бедии 717 м.
Төрелдер салгалы
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Даай-авай – авазының кады төрээн угбазы, кады төрээн кыс дуңмазы.
Бүрен-Хем суур
География
Чоок кавыда суурлар: Сукпак суур, Терлиг-Хая суур, Суг-Бажы суур, Черби суур, Кундустуг суур, Көк-Хаак суур, Бояровка суур, Каа-Хем суур, Бай-Соот суур, Мерген суур.
Төрелдер салгалы
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Даай – даай-авазының кады-төрээн акызы болгаш ооң дуңмазы.
Бүрен-Хем суур
Төөгү
Шаанда 1912 чылда Бүрен-Хем хемниң Каа-Хемче кирген дужунга Красноярск можудан (крайдан) Тываже көжүп келген Зубов алышкылар Григорий биле Николай чурттаар кылдыр тургустунганнар.
Төрелдер салгалы
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Төрелзек чорук чоннуң шаг шаандан бээр ада-өгбе, салгал дамчып келген буянныг чаңчылы. Тыва кижи бодунуң хан,чоок, ырак, элеге төрелдерин,төрел чонун хүндүлеп,эргелиг адаар. Улуг назылыг элеге төрелдерин, өске кижилерни-даа "ачакым", "авакым", "угбакым", "ирем", "кадам" деп, бичиилерин "сарыым", "дом", "хунам", "ыдым", "эниим", "оглукум", "кызыкым", "уруукум" деп эргеледип,чассыдып,улуг-даа, биче-даа кижиге ёзулуг кижизиг, төрелзек хамаарылгазын илередип чораан. Кижизиг чорук бистиң чоннуң бижиттинмээн -даа болза, сагыш-сенткилдиң ыдыктыг хоойлузу бооп келген.
Бүрен-Хем суур
Дөс
Б Б Б Б
Саян
Саяан, Саян – тыва ат. Кыс хевири "Саяана". Саяан даглары – ол аттың үндезини. "Саяан" азы "Саян" деп атты тывалар, хакастар, алдаайлар, казахтар, бурядтар, база Саяан дагларын долгандыр чурттап турар чоннар ат кылдыр тыпсыр.
Оон янзылары: Саян, Саяна.
С
Наадым
Наадым – Тыва Республиканың малчыннарның чыыжы болгаш байырлалы. Наадым байырлалы чылдың-на болуп эртип турар. Байырлалды эгезинде кожууннар аразынга эртирер, адак сөөлүнде республика чергелиг байырлал болур. Болур үези: июль-сентябрь. Байырлалдың албан кезектери: хүреш, аът чарыжы, ча адары.
Байырлал дугайында
Наадым байырлалының болур хүнүн чылдың-на Тыва Республиканың Чазааның бадылаашкыны-биле илередир. Болур черин чыыштың республикада эртирип турар комитеди (оргкомитет) бадылаар.
Наадым каш хонук ишти болуп эртип турар. Ук байырлалды Тывага 1922 чылдан тура-ла, Тыва Арат Республиканың тургустунганындан бээр, демдеглеп эгелей берген. Тываның Совет эвилелинге турганында байырлалды эртирерин хоруп каапкаш турган, 1993 чылда байырлалды катап эгиткен. 2007 чылдан тура Тываның Чазааның шииткели-биле кожууннар аразынга республика чергелиг Наадымны бодунуң кожуунунга эртирерин чаалап алыр мөөрей эртирип эгелээн.
Хүреш
Ук чүүл дараазында арында: Хүреш.
Наадымда шүглүп чораан мөгелерниң даңзызы.
Аът чарыжы
Наадымның база бир көрүштүг маргылдааларның бирээзи – аът чарыжы. Аңаа аъттарның күш-шыдалын болгаш дүргенин хынаар. Аъттарның назы-харының аайы-биле чаржыр оруунуң узуну аңгы-аңгы – 15-тен 40 километр чедир. Аът мунукчулары 5 хардан 13 хар чедир назылыг уруглар. Шаңналды аъттың мунукчуларынга болгаш ээлеринге тыпсыр. Бирги черлерни ээлээн аъттарның аразындан эң дүрген болган аът "чүгүрүк-доруг" деп атты алыр, арткан тиилекчилер "Сыын-Кара", "Чүгүрүк-Сарала", "Эзир-Кара" болгаш оон-даа өске аттарны алыр.
Ча адары
Наадымның оюннарның үшкүзү – ча адары. Ча адар оюн ийи аңгы хевирлиг: баг адары болгаш кара адары.
Баг адып турган үеде хараачыгай биле адыгжының аразы 100-150 базым кылдыр тургузар. Аразындан согун эртпес кылдыр, багларның аразын чоок-чоок кылдыр салыр. Дөрт багны мурнуку чарыынга тургузуп каар, ортузунга албан "чүрек" дээр эң кол баг салыр.
Адыышкынның ийи дугаар хевириниң адар чүүлдери баг эвес, кара (мишень) бооп турар. Адыгжы биле адар черниң аразы оон-даа узун – 200-ден 300 чедир базым. Кара кылдыр өшкүнүң кежин маңнап чоруур аң хевирлиг кылдыр азып каар. Кештиң хөрек талазынче эң хөй катап аткан кижи тиилекчи болур.
Демдеглелдер
Н Н Н Н
Саян (даглар)
Саян - Тыва, Бурятия, Хакасия база Красноярск край аразында турар даглар девискээри.
С
Сат, Бүрзекей Сурас-оглу
Бүрзекей Сурасович Сат (1912 чыл, август 22; Хөндергей, Даа кожуун (амгы Чөөн-Хемчик), Таңды-Тыва — 1944 чыл, февраль 11; Дубно хоорай, Украина) — тыва фронтучу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Украинаның Дубно деп хоорайның чанында Сурмичи суурну немец-фашистиг ээжелекчилерден хостап тургаш маадырлыы-биле өлген. Мааадырлыг чоруу дээш аңаа ТАР-ның Республика Ордени-биле шаңнаан.
Намдары
Сат Бүрзекей 1912 чылдың август 22-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң (амгы Чөөн-Хемчик) Хөндергей сумузунуң Чаш-Терек деп черге тараажы, малчын Сат Сурастың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол бичиизинден-не орлан-шоваа, эрес-кежээ, шимченгир аажы-чаңы-биле ады алгаан Ыраажы-Хемниң эриин дургаар эштип, ойнап, балыктап өзүп келген. Тывага үжүк-бижикке өөренир калбак шимчээшкинге Сат Бүрзекей идепкейлиг киришкен. Эге билиглерни шиңгээдип апкаш, боду улус-чонну үжүк-бижикке өөредип турган. Чадаанага чурттап турган орус чон-биле эп-найыралдыг эдержип, харылзажып турганындан орус дылды шору билир кылдыр өөренип апкан.
18 харлыг тургаш Сат Бүрзекей Тыва Араттың Революсчу шериинче келдирткен. 1932 чылда Буден аттыг Тамбовтуң аъттыг шериг училищезин дооскан. Тываның аъттыг шерииниң биче командиринден эгелээш, 1939 чылда эскадрон командиринге чедир депшээн. 1943 чылда шеригниң чаа техниктиг чепсектерин өөредир салбырның командиринге томуйлаткан. Шериг ажыл-амыдыралындан аңгыда, ол хөй-ниити ажылынга база идепкейлиг киржип чоруп турган. 1939 чылда ТАР-ның нам кежигүнүнге кирген.
1943 чылдың август айда тыва эки турачылар-биле катай, фронтуже баар шилилге комиссиязын эрткеш, пулеметчу взводтуң командиринге томуйлаткаш, дайынче аъттанып чорупкан. 1943 чылда тургускан шериг учет карточказында ооң өг-бүлезинниң дугайында мынчаар бижээн: «Кадайлыг. Үш ажы-төлдүг. Оглу Ким-оол 6 харлыг, уруу Тамара 3 харлыг, бичии оглу Алдын-оол 1 харлыг. Өөнүң ишти Иргит Долзатмаа.».
Фронтуга
Дайын шөлү. 1944 чылдың февральдың 11-ниң хүнү. Совет 31-ги аъттыг полк­туң кезектери Сурмичиге дай­зынның контр атаказын ойтур шаап турган. Күш дең эвес. Полк улуг бергедээшкиннерге таваржып эгелээн, ол-бо эскадроннарның чидириглери улгаткан. Тыва эки турачы эскадроннуң дайынчыларның иштинден элээн хөй кижи балыглаткан, амызындан чарылган улустуң саны база көвүдээн. Бүгү күш-биле шимчеш дивейн, полк дайзынга удур туржуп болур турган, ынчаар болза, чидириг оон-даа көвей болуп болур. Полк командири, полковник Попов полкту тынгарып алыры-биле аткаарлаар деп дужаал үндүрген. Чүгле түр када, каш-ла шак  иштинде ол үениң дургузунда полк эде-хере туттунуп алгаш, шавар халдаашкынче кирер ужурлуг. А дайзын оларның таваңгайын базып, сүре бербези-биле оларны доза турар доскуул артырары негетинген. Полктуң аткаарлаашкынын хандырары-биле тыва эки турачы эскадроннуң улуг лейтенантызы Сат Бүрзекейниң пулемет взводу биле старшина Куулар Дажы-Серенниң автоматчылары дайзыннарны дозар кылдыр артып калганнар. Дайзынны шыдаар шаа-биле эртирбейн ок-чемзээниң бар шинээ биле олар улуг түң-санныг дайзыннарны тутканнар. Аткаар чаңгыс-даа базым кылбаанар. Он тос гвардейжилер Сурмичи суурга 28 панфиловчу дайынчыларның Москва адаанга 1941 чылда кылган маадырлыг чоруун катаптаан. Олар шупту маадырлыы-биле өлген.
Шаңналдары
Сат Бүрзекей ийи чурттуң кү­рүне шаңналдары-биле, маадырлыы-биле өлген соонда, шаңнаткан: 1944 чылдың март 12-де Совет Эвилелиниң Кызыл Сылдыс ордени-биле; 1944 чылдың май 18-те «Ада-чурт дайыны» орденниң 1-ги чергези-биле; 1944 чылдың июнь 24-те ТАР-ның эң улуг шаңналы Республика Ордени-биле шаңнаткан.
Саң (чүдүлге)
Саң (чүдүлге) - бедик деңнел-биле алыр болза, Үндезин Будда Шакьямуни Башкывыска болгаш бодхи сеткилдиг Ыдыктыг (бодхисаттва) Башкыларга, Идам, Кхандромаа (Дакиня), Сагыызыг бурганнарга, бойдус бурганнарынга сүзүктүг өргүл одаг болур.
Сат, Бүрзекей Сурас-оглу
Дөс
Аңгылал:Эки-турачы С Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Саң (чүдүлге)
Ёзулалы
Дагылга ёзулалынга чаагай чытты болгаш ак чемниң дээжизин өргүп, саң салыр.
Саңче салыр өргүүл ийи аңгы:
Саңче салыр ак өргүл дээрге ак чем дээжизи-дир: саржаг, хендир үзү, сүт, тыва далган, тыва сарыг шай, кургаг кара шай (индий), дус, хоюг ак чигир, ары чигири, бөрзең чигири (свёкла чигири), арбай база чиңге-тараа.
Саң салырда дараазында ыяштарның бүрүлерлиг чиңге будуктарын, сыптыг ногаан артыштарны, күжүрлерни ажыглаар: кызыл сандан ыяш, агар (агару) ыяш, артыш будуу, зади эм ыяш, кургум ыяш, пөш, шиви, хадың, шет.
Адыр-Кежиг (суур)
Адыр-Кежиг сууру — Тожу кожууннуң девискээринде Азас сумузунда суур. Ол Чеди-Хөл (Тожу), Дыттыг-Хөл хөлдерниң база Доора-Хем хемниң аразында турар.
Төөгүзү
1949 чылда аңаа «Советская Тува» (соонда «Тоора-Хем» апарган) колхозу ажыттынган. Ажыл-агыйлыг угланыышкыны - иви мал азыралы.
Адыр-Кежигниң ортумак школазы 1951 чылда ажыттынган. Ындам ам чылдың 200-хире өөреникчи өөренип турар.
Суурда колдуу Ак, Кол, Бараан деп Чоодуларның 3 аңгы аймактары чурттап чоруур.
Азас куд., Аңчы куд., Арат куд., Г. Торлук куд., Малчын куд., Серекей куд., Чадамба куд.
Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 9 км.
Республика найысылалы Кызылга чедир: 147 км.
Доора-Хем 8 км, Салдам 9 км, Ий 19 км
Шөлүлгелер
А А А
Наадым 2012, Барыын-Хемчик
Наадым 2012, Барыын-Хемчик - 2012 чылда болган Тываның үргүлчү эрттирер малчыннар байырлалы, Барыын-Хемчик кожуунунга эрткен.
Наадым үезинде ТР-ның Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол, өөредилге болгаш эртем яамызының сайыды К.А. Бичелдей Чазактың мурнундан Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты ортумак школазынга «Газель» машинаны белекке берген. Кожууннуң малчыннар Наадымынга болуп эрткен маргылдаа, мөөрейлерде киржип турар аныяктарны болгаш өзүп орар салгалдарже кичээнгейни угландырып, онзалап демдеглээни өөрүнчүг болган. Наадымның деткикчилериниң аразындан хууда сайгарлыкчы Светлана Данзыновна тиилелгеже чүткүл дээш 15 харлыг Адыгжы Лопсанга 7 хылдыг гитараны белекке берген. Чылдар-биле санаарга 21 дугаар, сан-биле алырга 20 дугаар болуп эрткен чадаг чарыштың маргылдаазы база солун болган. Беш километр черге бир дугаарында Бижиктиг-Хая ортумак школазының доозукчузу 17 харлыг Айдыс Сарыглар маңнап келген:
- Мен черле спортка ынак мен. Школачы чылдарымда тыва хүрешке үргүлчү киришкеш, шаңналдыг черлерни алгылап турдум. Чоокку чылдарга чедир чарыш аъды мунар турдум. Ам болдунмас, узай база берген, килим база аартай берген. Өскээр чугаалаарга, өзе берген мен. Дооскаш дораан ТКУ-нуң бо чылгы ажыттынган экспедиция салбырында кирип алдым. Маңнаары дээрге-ле кадыкшыл-дыр деп санаар мен. Кадык амыдырал кымга-даа күзенчиг.
Он километрге Бай-Тайгадан Аяжы Саая кымга-даа четтирбейн маңнап келген:
- Мен ам дыка үр чылдар иштинде маңнап турарым ол. Эртенниң-не туруп келгеш маңнап алырыңга, чайгаар-ла сергек, омак апаар чүве. Кандыг-даа берге ажыл-херек бүдүрериңге бергелер турбас ышкаш. Республиканың 2012 чылда болуп эрткен Наадымынга 42 километрге ийи дугаарында маңнап келдим. Маңнаарга кижиниң сагыш-сеткили чиик болур. Кижи бүрүзүнге ону сүмексээр мен, ылаңгыя аныяктарга. Россияның хостуг хүрешке шилиндек командазының кежигүнү Омак Сүрүң чоокта чаа Россияның чемпионадынга киришкеш, 3 дугаар черни ээлээн, Наадымның байырлыг хүрежи болуп эртип турар аразында, аңаа байыр чедирбишаан, Наадым үезинде Вячеслав Данзын чоок эштериниң мурнундан деткимче акшаны берген: - Мен Кызыл-Мажалыктың №1 школазын 2006 чылда дооскаш-ла, Новосибирск хоорайның башкы университединиң күш-культура салбырынче дужаап кирип алгаш, ону ам доосканым ол. Спорт мастери атты 2006 чылда чаалап алдым. Тыва оолдар, кыстарга арага-дарыже хандыкшывайн, хостуг үезинде спорт-биле өңнүктежиирин күзедим.
Наадымның база бир киржикчизи, Хөнделең школазының 3-кү клазының өөреникчизи, 9 харлыг Менди Күжүгет — каш чыл улай аът чарыштарынга мунукчулап келген, дуржулга кире берген, бичии аът мунукчузу. Бо Наадымга улуг чүгүрүк аъттар чарыжынга 2 байзаны алгаш, акша шаңналы болгаш мурнуку өрээлге хеп уштур шкаф-биле шаңнаткан.
Дөзү
Н
Елинек, Эльфрида
Эльфри́да Е́линек (Elfriede Jelinek, 20 октябрь 1946 (1946-10-20), Мюрццушлаг, Штирия, Австрия) — австрий чогаалчы, драматург, шүлүкчү база литературлуг шүгүмчүлекчи. 2004 чылдың литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
Чаш үези
Чаш база элээди чылдары Венага эрткен.
Елинек католиктиг уруглар сады барып турган, а ооң соонда хүрээ чанында школаже барып турган. Ооң кадында авазы келир үеде ол хөгжүмчү боорун күзеп, ону фортепиано, флейта, гитара, скрипка база альтка өөредип турган. Елинек 13 харлыг турда ону Венаның консерваториязынче киирип алыр, аңаа ол орган, фортепиано, блокфлейтага ойнап турган. Ооң-биле чергелештир ол гимназия база доозуп алган.
Чогаалчы оруунуң эгези
1967 чылда сагйыш-сеткили хоозурап бергедээш, бир чыл иштинде бажыңындан үнмейн олурупкан. Ынчан ол чогаал бижиир ажылын эгелээн. Ооң баштайгы бижээн шүлүктери баштай аңгы-аңгы сеткүүлдерге үнүп турар, оон чыыш кылдыр «Лизаның хөлегелери / Тени Лизы» (Lisas Schatten) (1967) деп аттыг үнүп келир. Дараазында чылда ол «буколит» (bukolit) деп романын бижип доозупкан, ынчалза-даа 1979 чылга чедир парлаттынмайн чыткан.
1971 чылда Эльфрида Елинек консерваторияда экзаменнерин дужаап кааптар.
1972 Елинек Берлинче Герт Лошутц деп эжиниң чанынче көже бээр. Бир чыл болганда катап Венага келген.
1974 чылда Готтфрид Хюнгсберга-биле өгленип алыр.
Алдарлыг апарганы
1975 чылда Елинек «Любовницы» (die liebhaberinnen) деп романы улус чонга улуг чедиишкинниг бараалгаттынган.
1980 чылдарның эгезинде ооң «Хааглыг эжик мурнунда / Перед закрытой дверью» (Ausgesperrten) деп романы үнүп кээр.
1983 чылда Эльфрид Елинектуң «Пианистка» деп кол романы үнүп кээр.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Октябрьның 20 төрүттүнген
Вулканизация
Вулканизация (ийиги а узадыр адаттынар) - тускай арга-биле каучуктан пөдүлээ кылыры.
Дөс
В
Вульгаризм
Вульгаризм (и узадыр адаттынар). Литературлуг дылга ажыглаан вульгарлыг, эпчок, эмин эрттир бөдүүн сөс.
Вульгаризатор (ийиги а узадыр адаттынар). Вульгаржыдып хажыдар кижи, хажыдыкчы.
Вульгарлыг (а узадыр адатгынар). 1. Эпчок, эмин эрттир бөдүүн. — Вульгарный. Вулъгарлыг аажы-чаң. 2. Хажыдып бөдүүнчүткен. — Вульгарный, упрощенный. Вулъгарлыг материализм.
Дөс
В
(1022) Олимпиада
(1022) Олимпиада — Астероидтер куржааның улуг эвес астероиди, 1924 чыл-дың июнь 23-те Симеизская обсерватория-га совет астроном Альбицкий, Владимир Александрович ажыткаш, Олимпиада Альбицкаяның – иезиниң – ат-алдары биле адаан.
Шөлүглер
Аңгылал: 2 км тура 40 км чедир диаметрлиг астероидтер Аңгылал: Кижи ады-биле адаан астероидтер Аңгылал: Октаргай
«Озалааш Хем» (чогаал)
Чогаал «Озалааш Хем». Автору С.Сүрүң-оол.
Хем дугайында
Хемниң иштин куду кара суг баткан. Ооң ынды-бетинде шеттер болгаш чокпак-чокпак бора талдар. Оларның аразы-биле орук эрткен. Ону эдерген кижи кара сугну каш-даа кежер, аалдар хонаштары дазыраштарга чеже-даа кирип, үнер.
Оон өзен бады келген. Ооң аксы талазының берти кедергей: ийи талазында кадыр сүүрлер, олче аъттыг үнери Берге, чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир-ле кижи үнүп шыдаар, а чогум ишти кашпал, озаң ыяш, ынаар чеңгиир-даа ужур чок. Хуралбай өзен аксынга баргаш, аъдындан дүшкеш, чедип алгаш, сиртти өрү ыяш-даштың, чиңгис дег, барык тудуш кадыг-караның ара-аразы-биле дытпакталып үнүп-ле каан.
Демгилериниң оруу шаптараазынныг, Алаштың шапкын, терең суунга, арт-сынга муңгашталып болур.Оларда орук баштап чоруур кижи база чок.
Арганы дорт эрткеш, хем иштинче кирип алган болза, эки ийик. Шүүт чок. Чоогу-даа ол. Ынчаар бе дээрге, олап эртери берге: арга шыргай, муңгаш кадыг-кара. Ам канчаар, орук узаар, чорук саадаар-даа болза, өзенни куду баткаш, хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан, ынчангаш ону ору өскеп кааннар. Элээн өскеп-өскеп, он талазынче ээй бээр ужурлуг. Аңаа чедип алыры безин ындыг-ла амыр эвес – дыка херии.
Хем ишти ниитизи-биле кызаа, үнүн дургааар янзы-буру ыяштар унгулээн, олар база-ла шыргай. Чайгы изиг уезинде мал-маганнын девээлээр черлери-ле ол. Ынчалза-даа улуг-биче аяннар база таварышкылаар. Олар колдуу-ла аалдар хонажы. Солааннар анаа көстүп келбээнде, аалдар оларга тургулаан, ам оларда чаңгыс-даа өг чок, доза тайга-таңдыже, сээктен дескен аннар дег, дезип үнүпкен.
Мыкылайның овур-хевири
Семизи база чүдек, бир-ле тарбаган: олурганда, ыңай-бээр эгли албас, шоодайда далган-на. Аът мунарда-ла эрээлиг, өске кижиге адактатпас база ушкан чудукка азы бедик дашка бедиктенмес болза, аът кырынче хүнзедир-даа үне албас… Эзерге олуруптарга эзер көзүлбейн баар болгаш шөртегер ишти, чүвүдүп каан далган ышкашэзер бажынче төктүп бады баар. Ооозун чай аразында-ла шавылай туткаш көдүрүп каап чоруур, ооң оозу шуут чаңчыл болган… Боду эвилең, хөглүг, сөс домааның келингири кедергей.
Думчук-Кожайның овур-хевири
Кожайның чугаазы чассыг, чогум хааш эвес: думчуу аңдарык, ооң үттери оңгак кара кылдыр көстүр, а чогум ортузу, эзер ышкаш, үзүк-боолук кылдыр кертийип кире берген.
Сегитмааның овур-хевири
Арын-шырайы чараш, хаартынчак болза-даа, карактары, бызаа караа ышкаш дозургай кара, чүгүртүлеңнээш, думчуу арай кырлагар болза-даа шевергин; бажының дүгү селбергей, оозун чаъш кылдыр өрээш, ооргазын куду кылдыр бадырыптарга балдырынга чедип чоруур, а чазыпкаш дыранып олурупканда, кужакка сыңмас апаар.
Кызыл партизанарның чанчынының овур-хевири
Ол дээрге узун эвес, кырлаң думчуктуг, калчан баштыг, шаңгыр карактарлыг, савыяа кара тонуг, курунда селеме-биле холл-боозу азынган, кижи ортузу хире назылыг кижи.
Ак шеригниң чанчынының овур-хевири
Карактары соок; хаайы шилении дег, шиш. Мойну кылчыгыр, ийи буду адагаштар дег узун.
Дөзү
О О
Сатурн
Сатурн (демдээ: ) — Хүн системазының 6 дугаар планетазы.
Сатурннуң дээрбээ
1610 чылда сураглыг астроном Галлилей Сатурнну телескоп-биле хайгаарап көргеш, ону бир-ле чүве долгандыр бүргеп алган-дыр деп шинчилээн. Ону дээрбек долганып алган туранын астрономнар улам тодарадып ажытканнар. Сатурннуң дээрбектиг болганы Хүн системазының планеталарында кайгамчык болуушкун. Калбак дээрбектер ол планетаның ортузун хос дескинип алган, ооң кырынга дегбестер. Ол дээрбектерни бот-боттарындан үзүк-үзүк турар, 3 аңгы дээрбектерге чарар. Эң-не даштыкызын - А-биле, оон арай чырыксымаар ортузундаазын - В-биле, шаарарып көстүр иштикизин - С-биле демдеглээр.Эң-не иштики дээрбээниң планетаже чоок талазын Д-биле демдеглээр. Үр-ле үениң иштинде Сатурннуң дээрбектери чүден бүткенин билип чадап турган. Сөөлгү үеде барымдаалар ёзугаар алырга, олар шуут тудуш эвес, а үүрмек бүдүмелдер чыглы берип, дээрбек ышкаш болу берген ук планетаны дескинип турар. Дээрбектерниң кылын-чугазын тодарадыры-биле янзы-бүрү аргаларны ажыглап келген түңнелинде, оларның кылыны 1-ден 4 километр хире чедир деп илереткен. Ол дээрбектерниң спектрин база радиоастрономнарның үндүрген түңнелдерин барымдаалааш, дээрбектер хемчээли 0,35 - 35,0 мм хире үүрмек бүдүмелдерден тургустунган деп шинчилээн. Ынчалза-даа оларның хемчээли оон улуг-даа бооп болур. Инфракызыл спектрни барымдаалаар болза, ол дээрбектерниң составында хыраа тогланчылары бар болгу дег. Оон ыңай оларның тургузуунда чүү кирип турары билдинмес.
Сатурннуң эдеринчилери
Сатурннуң дээрбектеринден аңгыда, ону дескинип турар 10 эдеринчи база бар. Оларның эң улуу - Титан. Юпитерниң эдеринчизи Ганимед биле Титан хемчээл талазы-биле Меркурийден бичилевес. Титандан өске эдеринчилери үргүлчү чаңгыс талалары-биле Сатурнче көрнүп алган турарлар.
Дөзү:
С С
Ий сумузу
Ий — Тожу кожууннуң девискээринде суму.
Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 1283 кижи чурттап турган.
Доржу, Александр Хертекович
Дөзү
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Д Д
Ий сумузу
Геогрфиязы
Бии-Хемче Ий-Хемниң кирген черинде турар суур. Суурнуң төвүнден чөөн талазынче Ий-Хемниң ол чарыында Ийниң санаторлуг школа-интернады турар.
Суур Тожу ыйгылаажында турар.
70 лет Октября куд., Анңы куд., Дружба куд., Енисейская куд., Ийская куд., Комсомольская куд., Молодежная куд., Новая куд., Санаторно-лесная школа куд., Седип-оол куд., Советская куд.
Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 13 км.
Республиканың төвү Кызылга чедир: 144 км.
Салдам 11 км, доора-Хем 12 км, Адыр-Кежиг 19 км, Ырбан 26 км
И И И
Ермолаев Владимир Петрович
Ермолаев Владимир Петрович тыва чоннуң амыдыралын, төөгүзүн, бойдус байлаан, хөгжүлдезин чурукка тырттырып, дириг төөгү материалы кылдыр арттырган. Владимир Петрович Ермолаев 1892 чылдың июль 28-те Красноярск крайда Канско-Перевозинск деп суурга төрүттүнген. 10 харлыг тургаш-ла ажылдап эгелей берген. 1913 чылда Красноярскиниң чурт-шинчилел музейиниң экспедициязы-биле Тыва га чурук тырттырып келген. 1916 чылда ол Тывага чурттаары-биле көжүп чедип келген.
Дөзү
Аңгылал:Эртемден
Гончарова, Валентина Павловна
Валентина Павловна Гончарова (төр. 3 июль 1991 чылда, Елабуга) — российская гандболистка, линейный игрок сборной России и ГК «ЦСКА». Шестикратная чемпионка России в составе Динамо-Синара (5 раз) и Астраханочки (1 раз). Серебряный призёр молодёжного чемпионата мира 2010 года и бронзовый призёр молодёжного чемпионата Европы 2009 года.
Намдары
Воспитанница волгоградской школы гандбола, Валенина, начиная с 2010 года пять раз становилась чемпионом России в составе самого титулованного клуба "Динамо-Синара". В сезоне-2014/15 Гончарова стала выступать в составе "Астраханочки", с которой в первом же сезоне завоевала бронзовые медали. А на следующий отпраздновала победу в Суперлиге и стала шестикратной чемпионкой России.
Чайын 2016 чылда подписала контракт с краснодарской "Кубанью" и помогла новой команде забраться на призовой пьедестал, завоевав «бронзу» чемпионата России. В 2017 году уехала играть за границу, подписав контракт с турецким клубом «Измир». Провела там один сезон. Взяла небольшую паузу и во второй половине сезона-2018/19 вновь играла в "Кубани", повторив бронзовый результат.
Чайын 2019 чылдан Валентина Гончарова — игрок ПГК ЦСКА.
Чыындыга карьеразы
В составе молодёжной сборной России Валентина дважды становилась призером на крупных международных турнирах. 2009 чылда она завоевала «бронзу» чемпионата Европы, а через год стала обладательницей серебряной медали молодежного чемпионата мира.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Гандболистки России Аңгылал:ГК «Динамо» Волгоград ойнакчылары Аңгылал:ГК «Астраханочка» ойнакчылары Аңгылал:ГК «Кубань» ойнакчылары Аңгылал:ЖГК ЦСКА Москва ойнакчылары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Сыстыг-Хем сумузу
Сыстыг-Хем — Тожу кожууннуң девискээринде суму.
Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 149 кижи чурттап турган. 2007 чылда – 178 кижи, а 2014 чылда – 139. .
Географиязы
Бии-Хемче Сыстыг-Хемниң кирген черинде, Тожу ыйгулаажында турар.
Аэродромная куд., Кара-Суг куд., Набережная куд., Центральная куд.
Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 47 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 128 км.
Ырбан 15 км, Ий 37 км, Севи (Сейба) 44 км
Демдеглелдер
С С
Сарыг шажын өг-бүле чурумунуң дугайында
Сарыг шажында (буддизмде) өг-бүлелиг болуру багай дивейн турар. Өг-бүле кижиге чугула херек. Өг-бүле чокка кижи туруп шыдавас. Бүгү-ле чүүл амгы-үеде тургустунуп келген байдалдан хамааржыр.