cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Тыва улустуң маадырлыг оруу»
Ажыл дугайында
Моол эртемденнерниң шинчилелдеринге даянгаш, Ю.Л. Аранчын Кобдуну хостаарынга моол болгаш тыва — 72 шериг шылгараан дээрзин демдеглээн, оларга маадыр аттарны тывыскан. Оюн, Даа болгаш Бээзи кожууннарның эки турачы шериглери онза туктар-биле шаңнатканнар, дыка хөй тываларга шериг албан-дужаалдарын болгаш эргелерин тывыскан. Маа­дыр атка дөрт тыва төлептиг болганын айтыр апаар. Оларның аразында Баян-Тала чурттуг, ТАР-ның шериг сайыды апарган Куулар Лопсаңның ады бар дээрзин аңгы-аңгы документилер бадыткаан.
Номнуң түңнел кезээнге автор Урянхай айтырыынга, Россияның Тывага протекторадынга хамаарышкан түңнелдерни болгаш үнелелди берген. Цин империязын дүжүрген соонда, Тываның байдалынга Россияның, Кыдаттың болгаш Моолдуң кандыг салдарлыг болуп турары тодаргай көстүп келген. Кымны идегелдиг эвилелчи болгаш дузалакчы деп санаарыл деп нарын айтырыг тываларның мурнунга ынчан тургустунган. Россия апарганы ам билдингир болгай.
Бир эвес «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» болгаш «Тыва улустуң маадырлыг оруу» — деп ийи номну холбаштыр көөр болза, Ю.Л. Аранчын бодунуң шинчилелдери-биле бурунгу үеден эгелээш, XX чүс чылдың төнчүзүнге чедир, совет үе-биле катай, кол болуушкуннарының бүгү үе-чадаларын хаара туткан.
Ниитизи-биле алырга, Ю.Л. Аранчынның чаа ажылын ооң хөй чылдарда чорудуп келген шинчилел ажылдарының түңнели деп үнелеп, Тываның төөгүзүн өөрениринге улуг салыышкын деп санап болур. Номда кирген болуушкуннарны көргүскени дес-дараалашкак, ол үениң амыдыралын болгаш фактыларын чедимчелиг көргүскен, дыка хөй чаа айтырыгларны тургускан болгаш ханы сайгарылгалыг болганы-биле онзагай. Ону чонга билдингир дылда бижээн, барык уттундуруп бар чораан дыка хөй сөстерни ажыглаан.
Дөзү
Т
Анай кежи
Шынын сөглээрге, тывалар чаш малды өлурбес чораан. Кандыг-бир чылдагаан-биле чаш анай өлген болза, кежин бүдүнү-биле камныг сойгаш, эъдин октаптар.
Анай кежин ол-ла дораан шыгы-биле чымчадыр ууштап алгаш, уруг чөргээ кылыр, ылаңгыя чай шагда чаштарның кедер чучаан кылыр. Анай кежинин дүгү чымчак болгаш сериин шынарлыг болур.
Ийме
Ийме суму – Чөөн-Хемчик кожуунда суурларның бирээзи-дир. Сумунуң оон өске аттары – Улаан-Быраа, Кызыл-Чыраа. Шыны-биле адаар болза, «Улаан-Быраа» деп моол атты тывалап Кызыл-Чыраа деп очулдурар. А «Ийме» дээрге Хемчиктиң солагай талазында улуг ала дагны ынчаар адаар.
География
Ийме сумузу Кара-Даг деп улуг дагның дужунда, Хемчиктиң оң талакы эриинде, арга-арыг чанында суур. Ооң аргаларында чыжыргана, долаана, чодураа дээш оон-даа өске чемиштиг чадаң ыяштар, дыттар, теректер өзүп турар. Иймежилер бир онзагай амданныг чыжырганага «шөймек-куу» деп ат база бергеннер.
Иймениң кашпал дагларында, хаяларында, ховуларында кандыг-даа аңнар биле куштар бар. Те-чуңма, ирбиш, дырбактыг, дас, эзир, дуруяа, аңгыр дээш оон өскелери-даа бар.
Ийме сумузу амгы үеде муң хире чурттакчылыг. Советтиг Тыва үезинде суурга ийи муң ажыг кижи чурттап турган. Оларның чамдыызы Тываның барык бүгү-ле кожууннарынче көшкен болуп турар. Куңгуртугда безин иймежилер бар деп суур улузу билир.
Ийме суурнуң чөөн чүгүнден эгелээн, 30 хире км узак, Баяжы дагларында Кызаа деп черни эрткеш, Шаңчы суурга келир орук бар. Иймеден Элезинниг-Ховуну эрткеш, Сесегелээш, Чаа-Хөл кожуунче ажар орук бар. Иймениң барыын чүгүнде Баян-Тала суур биле Чадаана хоорай бар, а Хемчиктиң солагай талазында Ишкин сумузу бар. Иймежилер шаг-төөгүден бээр бо сумуларның чурттакчылары-биле чоок төрел харылзаалыг.
Вотум
Вотум (о узадыр адаттынар) – бадылаашкын-биле хүлээп алдынган шиитпир.
Ийме
География
Ийме сумузунуң чурттакчылары сууржуң амыдыралче кирбээнде, көжүп чурттап чораан черлериниң аттары-биле адаан тос арбанныг турган. Оларның аттары мындыг: Улаан-Быраа, Хомужак, Сесеге, Баяжы, Улуг-Шеле, Кужур, Теректиг, Шом-Шум, Улуг-Уру.
Вотум
Дөс
В
Ийме
География
Ол тос арбаннарның чайлагларынга, кыштагларынга шаг-төөгүден бээр ондар, моңгуш, сат, түлүш, ховалыг дээш оон-даа өске төрел-бөлүктерниң төлээлери көшкүн амыдыралдыг чурттап чораан.
Ийме сумузунуң онзагай чараш черлери базым санында. Оларның аразынга дараазында черлер хамааржыр: Баяжы, Көк-Терек, Көжээ-Шөлү, Кум-Суу биле Элезинниг-Хову, Сесеге, Шом-Шум дээш оскелери-даа.
Элезинниг-Ховунуң кумнары кайгамчык чараш. Ында Тывада ховар дээн хам-ыяштар өзүп турар. Ол кумнарның ортузунда Кум-Суу деп аржаан суу агып турар. Элезинниг-Ховуга келген улус ыраккы тускай оранга келген-даа ышкаш болур.
Иймежилер Көк-Терек ховузунга кызыл-тас, арбай, чиңге-тарааны болгаш суланы суггаргаш, тарып ап чораан. Советтиг Тыва үезинде Көк-Терекке тараа аймаандан аңгыда ногаа аймаан, кукурузаны, медэни база оон-даа өске үнүштерни тарып турган. Ынчаарда Көк-Теректе алдыы, үстүү дээр шөлдер суггарар ийи бугалар (арыктар) бар. Ону час келирге-ле септеп ап, сугну үндүрүп, дагып турганнар. Ол арыктарның суунга кижи эштип болур, ортумак хемчээлдиг хем хире улуг. Амгы үеде-даа ында иймежилер тараазын тарып, сигенин кезип ап, Көк-Теректиң дүжүткүр шөлдерин кагбааннар.
Иймежилер Сесеге ховузунга советтиг үеде тараа аймаан хөйү-биле тарааш, дүжүдүн ажаап алгаш, бүдүн Тываның кожуун сумуларының аразынга шылгарап, ажыл-ишчи ады чалгып чораан.
Төөгү
Ийме сумузунуң төөгүлүг черлери хөй. Көжээ-Шөлүнде бурунгу уйгурларның шивээзиниң орну бар. Ону Иймениң чурттакчылары «Малгаш-Бажың» деп адаар. Ооң барыын чүгүнде, 100 хире метр ырак черде даш көжээ-кижи база турар. Ону херимней тургускан даштарның бирээзинде бурунгу түрк руналыг бижик база бар. Шак ындыг бижимел турааскалдар Ийме девискээринде Хая-Бажы деп черде бар. Оон ыңай Ийме I руналыг бижикти база суурнуң чоок кавызындан тыпкан. Ол бижикте домакты бурунгу түрк дылдан тыва дылче очулдурар болза, мынча деп каан: «Ыдыктыг чуртумга маадыр болганым ужун уйгур хаандан бээр келдим».
Бурунгу шивээ Малгаш-Бажың-биле дорт харылзаалыг Чал-Орук дээр хана Сесегелээш, Кум-Суулааш, Бедик-Хавак кырылааш келген, ам-даа бар, ам олап машиналар халчып турар. Чал-Орукту иймежилер «Чиңгис-Хаан оруу» деп база адап турарлар, чүге дизе ол бурунгу үениң камгалал ханазы амгы үениң асфальтылаан оруунга дөмей боорга. Ол хананы дой-довуракты ийи-үш метр бедидир таптап тургаш, база-ла ийи-үш метр кылдыр калбайтыр туткан болуп турар. Хананы эртемденнер шинчилээш, бурунгу уйгурлар үезинде кылып каан деп тодаратканнар.
Хая-Бажы деп руналыг бижикти Иймениң барыын чүгүнде 8–9 км ырак хаяда бижип каан. Ында бижиктерни бурунгу түрк руналар база төвүт үжүктер-биле оюп бижип каан. Оон ыңай ол хаяларда аң-мең дүрзүлерин база ол черлерге бурунгу үелерде чурттап чораан төрел-бөлүктерниң таңмаларын оюп каан.
Улус Иймени шыдыраачылар чурту деп адап турар. Маңаа билдингир шыдыраачылар турганы шын. Оларга Моңгуш Дамбаа, Балган Ламаш-оол хамааржыр. Бо шыдыраачыларның салдарындан боор, Иймеден шыдыраага спорт мастерлеринге кандидаттар Т. Мөңгүн-оол, М. Максим, Бегзи Өнер-оол, Ондар Алдын-оол Содунамович ышкаш шыырак шыдыраачылар бар.
Ат-сураглыг чон
Чамдык улус Ондар Коңгар-оол Борисовичини Шеми, Хорум-Даг чурттуг деп-даа турар. Ынчалза-даа ооң ук-төөгүзү Ийме суур-биле сырый харылзаалыг. Ооң ада-иези, өгбелери Ийме чурттуг.
Хомду дайынынга шылгараан Ондар Сундуй-оол Допуш оглу Ийме чурттуг. Ол аңаа дайын-чаа соонда болган моол, тыва мөгелер киришкен байырлыг хүрешке сес мөге аразынче киргеш, чиңзелиг бөрт-биле шаңнаткан.
Союспаң дээр ады-сураа тоолчургу чугааларже кирген мөге база Ийме чурттуг. Ол ондарларның Сеңгин-Чаңгызының мөгези турган.
Тываның алдарлыг мөгези Сарыглар Семис-оол Борбак-Хүреңовичиниң авазы база Ийме чурттуг. Ооң авазы Ондар Сундуй-оол Допуш оглунуң кады төрээн кыс дуңмазы чораан.
Иймениң мөгелери амгы үеде Тывада болуп турар хүрештерде бо-ла киржип турарлар. Оларның даңзызынче мындыг аныяк мөгелер кирип турар: Ондар Арсень, Даңгыт-оол Начын. Амгы үеде 16–18 харлыг элээди оолдар аразында шыырак хүрежип чоруур мөге Моңгуш Камгалакчының адазы Ийме чурттуг.
Иймени чүгүрүк аъттар чурту база дээр. Шаанда база совет үеде иймежилерниң чүгүрүктери кожуун, республика чергелиг маргылдааларга эртип турганнар.
Иймежилер уран-чүүлден, спорттан аңгыда күш-ажылга, эртем адырынга, политикага шылгарааннар. Тываның муңчу малчыннарының даңзызынче дараазында иймежилерниң аттары кирип турар: Ондар Стай-оол Күр-Базырович, Ондар Иван-оол Дугар-оолович. 2013 ч. Наадымының бир чемпиону Моңгуш Кежик Иймениң чурттакчызы.
Чөөн-Хемчик кожууннуң амгы үеде чагырыкчызы Моңгуш Байбек Надажапович база Ийме чурттуг. Ол хуу сайгарлыкчы, малчын база. Ооң хуу бүдүрүлгези «Юрта» Чадаана хоорайда эки ажылдап турар.
Эртем адырында иймежилерден төөгү эртемнериниң кандидады Ондар Гагина Алдын-ооловна база медицина эртемнериниң доктору Ондар Эремаа Алдын-ооловна угбашкылар ат-алдарлыг, чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.
Суур уран-чүүлде
Ийме чурттуг педагогика эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг шинчиледер институдунуң библиотекары Моңгуш Зоя Мытпыылаевна ооң авазы Алажык Сүсүгбеевнаның чоннуң мындыг ынак ырызындан бир кожумакты сактып чоруур: Улуг шыктыг Улаан-Бураа, Уруг шагдан чуртум чүве. Узак-кезек чорук чоруур, Ушта челер аъдым чүве.
Чогаалчы Ондар Аракчаа Чүлдүмовичиниң «Чадаана» деп ырызандан одуруглар: Сарыг дыттыг Чадаана Салбастадың Чадаана, Сарыым сени Долаана Сакты бердим дораан-на.
Дөс
Чамдык медээлерни дараазында номнардан номчуп бижээн:
И И И
Будда Канакамуни
Будда Канакамуни (Будда Бурган Седип) - билдингир Будда Шакьямуни Бурганның мурнунда бо өртечейге сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип, будда байдалынга четкен Үш Үндезин Бурганнарның ийигизи.
Эрги үениң Буддалары
Чогум болза Будда Шакьямуни Бурганны санавайын, эрткен үениң Буддаларын санаарда "Эрткен үениң 3 Буддазы", "Эрткен үениң 6 Буддазы", "Эрткен үениң 27 Буддазы" деп хуваап аңгылаар.
Дөзүк
Б Б Б
Сиддхартха Гаутама Башкы
Сиддхартха Гаутама башкы дугайында төөгүлер
Махавагга Гаутама Будда — дээрге төөгүде кайгамчык кижилерниң бирээзи. Кижилерниң кызыгаар чок хүндүткелин болгаш ынакшылын чаалап алган дээди башкы болуп турар. Бодунуң чайынналган мага-боду, кайгамчык чараш аялга дег үнү болгаш частырыг болгаш карышкак чок чидиг угааны-биле долгандыр кижилерни кайгадып турган. Ол чүнү чугаалап турар чүвел дээрге: мага-бодунуң даштыкы демдектери анаа кижилерден ылгалдыг, чугаа-домаа өөредиг болгаш угааны шупту бойдусту шыны-биле көрүп турары. Будда башкы өөредигни 40 чыл хире дамчыдып турган, өөредиглерни дыңнап алыр дээш база ыдык башкының айызын алыры-биле делегейден хааннар болгаш бөдүүн кижилер кээп турган.
Будда башкының төрүттүнери
Будда башкы хаан өг-бүлеге төрүттүнген (623-544 б.э.ч.). Иези божулга үезинде чок апарган. Адазы оглун "Сиддхартха" деп адаан. Очулдурар болза " Аас-кежик чедирер кижи" дээр. Сиддхартха төрүттүнүп кээрге хаанның өргээзинче ол үениң алдарлыг ыдыктыы келген. Будданың адазы ол кижиге хүндүткели улуг турган, ужурашкан санында-ла аңаа мөгейер турган. Ыдыктыг тургаш: "меңээ ол бичии оолду көргүзүп көрүңерем" дээн. Бичии оолду көргеш ооң карааның чажы төктү берген.
Адазы айтырган:
Ол үеде төрүттүнүп келген уругларга сан-чурагайы тургузар турган. Астрологтар оолдуң демдектерин көргеш " Келир үеде бо оол делегейниң хааны азы саньясин (ыдыктыг башкы) боор" дээн.
Адазы айтырып:
Астрологтар харыылаан:
Адазы утказын билбейн баргаш катап айтырган: " Утказын тода айтып берип көрүңерем". Астрологтар харыылаан:
Будданың адазы дүвүрей бергеш айтырган:
Астрологтар сүмелээн
Будда башкының ойталалы
С С С С
Востоковедение
Востоковедение (бирги е узадыр адаттынар) – чөөн чүк чурттарынын дугайында эртемнерниң каттышканы, чөөн чүк шинчилели.
Чакаев, Ахмед Османович
Ахмед Османович Чакаев (мартың 21 1988 чылда Хасавюрт хоорай Дагестан) — Россияның хостуг хүрешке төлээзи. Делегей чергелиг хостуг хүреш маргылдааларынга төлептиг киржип турган. Спорт мастери деп аттыг. Язы-сөөгү - чечен.
Востоковедение
Дөс
В
Чакаев, Ахмед Османович
Чедиишкиннери
Гран-при Иван Ярыгин 2017 чылда — 1-ги чер;
Россия чемпионады 2015 чылда — 3-кү чер;
Россия чемпионады 2014 чылда — 3-кү чер;
Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2014 чылда — 3-кү чер;
Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2011 чылда — 3-кү чер;
Рамзана Кадыров кубогу 2010 чылда — 1-ги чер;
Континентилер аразында кубок 2009 чылда — 1-ги чер;
Рамзана Кадыров кубогу 2009 чылда — 3-кү чер;
Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2009 чылда — 2-ги чер;
Дөзү
Ч
Баар (хойнуң баары)
Баар (хойнуң баары) — хой малдың баарын чем кылдыр белеткээни.
Шээр малдың баарын хайындыргаш, бүүрек чаа-биле кады бүдүнге-даа, ижин-биле кады тыртып-даа, согажа-даа кылып чиир.
Чем кылырындан аңгыда ооң-биле, алгы баартаар: шала хайындыргаш, чуура тудуп, сүтке хоюдар, дус, эвээш чиг далган холааш, үр эвес тургузуптар. Кадыг алгыны баартап алырга, ол чымчаар, өл шыкка белен үрелбес болур.
Дөс
Аңгылал: Чем
Доңгак, Бегзи-Хуурак
Доңгак, Бегзи-Хуурак - Тываның алдарлыг мөгези, Ада-чурт Дайынның киржикчизи (гвардейжи улуг сержант).
Улуг-Хем кожуунда Хендерге сумузунга 1919 чылда төрүттүнген. Тыва Арат Республиканың Наадымнарының 128 мөге киржип турган хүрештеринге 1942-1943 чылдарда ийи улай тергиидеп үнген. "ТАР-нын Начын мөгези" деп аттың эдилекчизи. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Ол Тываның аъттыг шерииниң дайынчызы тургаш, 1943 чылда Делегейниң ийиги дайынынче аъттаныпкан тыва эки турачыларның бирээзи болган. Тываның алдарлыг мөгези Доңгак Бегзи-Хуурак улуг дайынга база алдарлыг тиилелгелерни чедип алгаш, ээп чанып келген. Дайынга эрес-маадырлыг чоруу дээш "Алдар" ордениниң III чергези, Ада-чурт Дайыны ордениң I болгаш II чергелери база хөй-хөй медальдар-биле ол шаңнаткан. Гвардейжи улуг сержант чанып келгеш, ам автономнуг область апарган Тывазының Наадымнарынга катап киржип эгелээн. Ол 1947, 1948 чылдарда, кымга-даа октатпайн, база катап шүглүп үнген.
Дөс
Д Д Д
Өшкү кежи
Өшкүнү азы хойну дөгерген кижи кежин оя кеспес.Өшкү кежин бырышкак чок кылдыр херип кадырар. Өшкү кежиниң дугун сугга чуп кааптар, ооң соонда база катап херер, хойтпак-биле идээлээр, өйлеп шыгыткаш, чидиг эдирээ-биле эдирээлээр. Үстүг кеш болза, хүл-биле бызап тургаш, үзүн үндүр эттээр.
Чымчадыр эттеп каан өшкү кежинден тон, чоорган кылыр.Чамдыкта серге кежин удуурда чыдар дөжек болгаш чаш уруглар олурар олбук кылдыр ажыглаар.
Дөс
Ө Ө
Эдир
Эдир – семис малдың хырнын шып чоруур чаг.
Эдир-биле чүнүң-даа мурнунда согажа ораар, хан аксы дээшкиннээрде чаглаар, мүнге доораар, тырткан эътке холуур. Эдир чаа хөй болур болза, бүүрек чаа-биле кады доорааш, пашка үс кылдыр сыскырып ап болур. Эдирни дыдып чивес – ынчалган кижини аштаңгы азы хоптак дижир.
Дөс
Аңгылал:Чем
Ньютон
Исаак Ньютон (1643—1727) — англи физик болгаш математик. Ол механиканың кол хоойлуларын ажыткан, чырыктың дыка хөй бот-шынарларын өөренип тыпкан, дээдн математиканың эң чугула кезектерин ажылдап кылган. Телоларның аразында тыртыжыышкынының күжү ол телоларның массалары улуг болган тудум-на улгадыр дээрзин көргүзүп турар хоойлуну база англи эртемден Исаак Ньютон ажыткан.
Востоковед
Востоковед (е узадыр адаттынар) – чөөн чүк чуртунуң дугайында тускай эртемниг кижи, чөөн чүк шинчилекчизи.
Будда Майдыр
Будда Майдыр (Будда Бурган Жезүң Чамба Гөнбо) – Будда Шакьямуни Бурганның соонда бо өртемчейге келгеш, сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип эгелээр Будда бурган-дыр.
Востоковед
Дөс
В
Будда Майдыр
Дөзүк
Б Б
Дрепунг хүрээзи
Дрепуң хүрээзи – 1416 чылда Төвүт найысылалы Лхаса хоорайның чөөн чүгүнге туттунуп тургустунган, Дрепуң деп ат болза дорт Тыва дылче рис оваазы азы овааланган рис деп очулдуртунар.
Хүрээни эгелеп тургускан кижи болза Гелукпа школаның үндезин башкызы Чже Цоңкапаның шылгараңгай өөреникчизи Чамыяң Чөже башкы үндезилээн. Дрепуң хүрээзи дыка хөй улуг-биче хүрээлeрден тургустунган. Эң-не улуглары чеди хүрээ бар: Гомаң, Лосалиң хүрээзи, Деяң хүрээзи, Шакор хүрээзи, Төсамлиң хүрээзи, Дүлва хүрээзи, Тантра хүрээзи - дээштиң 7 улуг хүрээ бар.
Дөзү
Д Д
Будда Кашьяпа
Будда Кашьяпа (Будда Бурган Өзуң) – билдингир Будда Шакьямуни Бурганның мурнунда бо өртечейге сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип, будда байдалынга четкен Үш Үндезин Бурганнарның үшкүзү.
Эрги үениң Буддалары
Чогум болза Будда Шакьямуни Бурганны санавайын, эрткен үениң Буддаларын санаарда "Эрткен үениң 3 Буддазы", "Эрткен үениң 6 Буддазы", "Эрткен үениң 27 Буддазы" деп хуваап аңгылаар.
Дөзүк
Б Б Б
Оберт, Герман
Герман Юлиус Оберт (1894 — 1989) — шылгараңгай немец эртемден болгаш космонавтика биле ракета техниказының инженери.
Согажа
Согажа - тываларның дүрген кылыр онзагай чеминиң бирээзи. Хойнуң/өшкүнүң баарын чугаладыр кезкеш, эдир чаанга ораагаш, көске каггаш, быжырар.
Кылыры
Шала быжып орда эскеш, чуга-чуга кылдыр кезип алыр. Кезип алган баарга эдирниң эң чуга черлерин ораагаш, тускай шишке шууштур шиштээр. Ону согажа дээр. Шиштеп алган согажаны дузааш, улуг эвес отка быжырар. Согажа быжып турда, дызыргайнып турар тускай шимээнниг, чаагай чыттыг апаар. Үр эвес болурга-ла - согажа белен.
Ону изиг турда дүрген чиир, согажа чиген соонда - соок суг ишпезе эки. Бир эвес дөгерген малдың эдири ийи хан аксынга, согажага четкеш, арта бээр болза, ол малдың күжүн /семизин/ согажа ажыг деп санаар. Бир эвес ийи хан аксынга база согажага өй болза, ону хан аксы дээр. Бир эвес хан аксынга четпес болза, ол хойну хан аксы четпес, чөлдүр күштүг мал дээр.
Дөс
С
Чүрек
Чүрек — Чүректи чара кескеш, иштинде дес ханын төп кааптар, чүрек хавын чаа иштинче кылдыр аңдарар. Чүректи баштай дүлер эъттер-биле кады хайындырар. Шээр малдың чүрээн хөй кезиинде бичии уругларга тутсур. Өг эъди салганда чүрек ыяап-ла турар. Кандыг-даа малдың эъдин кадыргаш, соктапалырга, ооң чүрээниң хавынга өй-тап сыңа бээр дижир.
Даржай, Александр Александр оглу
Элээди болгаш чалыы чылдары
Александр Александрович 1944 чылдың ноябрь 3-те Сүт-Хөл кожуунунуң Суг-Аксы суурунга мал эмчилериниң өг-бүлезинге төрүттүнген.
1950 чылдарның эгезинде чогаалчының ада-иези Чаа-Хөлче көжүп, аңаа турумчуп чурттай берген. Ынчангаш ооң чаш болгаш чалыы үези Чаа-Хөлдүң Булуң-Терекке эрткен.
1951 чылдың сентябрь 1 – Сашаның школа эжиин ажыткан хүнү. Оолдуң салым-чаяаны бичии чылдарында-ла илереп, көстүп келген. Шүлүкчүнүң бодунуң сактып чугаалап олурары-биле ооң авазы черле сөске чечен кижи чораан болуп турар. Орус, тыва дылда номнарны уругларынга бо-ла номчуп бээр, тоол-домакка кончуг чораан дээр. Оглу Саша ном номчуп олурар болза, авазы ону чара кирбес, айбылавас чораан. Номчаан номунуң утказын ол кежээ дең чырыынга акыларынга, дуңмаларынга чугаалап чораан. Ынчангаш олар ону боттарының талазындан черле артыктап, чемелевес чорааннар.
Математикадан өске эртемнерде чүгле «4» биле «5» деп демдектерлиг өөренир турган.
Саша С. Сарыг-оолдуң «Саны-Мөге», С. Пюрбюнуң «Чечек» деп шүлүглелдерин шээжи-биле билир турган. Уран чүүл көрүлдезинге даады-ла киржип, шаңнал-макталга чедип чораан. А 1957 чылда Кызылга Тыва автономнуг областың школачыларының уран чүүлүнүң бирги көрүлдезинге Александр киржип, шүлүкчү С. Тамбаның «Доңгада кадык» деп тоолун аянныг номчааш, шаңналдыг черни ап, түңнел концертке киржир аас-кежиктиг болган. Номга болгаш уран номчулгага хандыкшылы Александрны шүлүктер бижииринге чайгаар белеткээн чадапчок.
Чогаалчының бодунуң чугаалааны-биле алырга, ол баштайгы шүлүүн 12 харлыында-ла бижээн, кышкы арыг-чаагай хүннээректиг хүн, ооң херелдеринге чайнаан маңган ак хар ону чалгыннандырыпканын шүлүкчү сактыр болду.
Чанган куштар харлыг даглар бажын ажыр Чашкы шаамны чалгынынга алгаш барган. Сактыышкынның чараш өңнүг чуруктары Сагыжымда кезээ мөңге артып калган.
Агаар-Десант Шерии
Агаар-Десант Шерии, АДШ (орус. Воздушно-Десантые Войска, ВДВ) - удурланыкчының тылочулга херек черинге бүдүү чылбыртып тургаш чаалажыр шериг янзызы. Анаада Кургаг чер шерииниң, ховарында Агаар-Шериг Күжүнүң тургузуунга турар, ынчалза-даа Чеспектиг Күштерниң тускайлаң янзызы бооп болур.
Даржай, Александр Александр оглу
Элээди болгаш чалыы чылдары
«А. Даржай "Дуруяалар».»                                               («Өгбелеривис ак-көк ыжы»)»                                                                                                 «Кызыл, 1987.»
Шагаан-Арыг
Шагаан-Арыг (Шагонар) - Тыва Республикада хоорай (1945 чылдан тура). Улуг-Хем кожууннуң административтиг төвү. Чурттакчы чону — 10 966 кижи (2013).
Даржай, Александр Александр оглу
Элээди болгаш чалыы чылдары
Александр Даржайның чогаадыкчы салым-чаяанының эге чадазында салдар чедирген кижилер – школачы назынында тыва чогаал башкылары Допай Александра Монгушевна, Кызыл-оол Виктор Седипович олар, төрели болур чогаалчы Монгуш Өлчей-оол Кунгааевич бичии оолду деткип, ооң кичээнгейин уран номчулгаже угландырып, идигни берип, арга-сүмезин кадып, чогаалга сонуургалын оттурганнар.
Агаар-Десант Шерии
Тайбың үеде АДШ-тиң сорулгазы дээрге дайынчы белен база дүрген чыгдыныптар деңнелдиг болур дээш кол даалгаларын күүседири.
Шагаан-Арыг
Географтыг байдалы
Шагаан-Арыг хоорай Тыва ыйгылааштың Улуг-Хемниң солагай чарыында, Кызылдың барыын талазындан 115 км ыракта A162 деп Кызыл-Тээли оруунуң аразында турар.
Даржай, Александр Александр оглу
Элээди болгаш чалыы чылдары
Шүлүкчүнүң ада-өгбе төөгүзү база-ла солун. Кырган-авазы (ачазының авазы) Монгуш Долчун Шеми-Аксы, Сүт-Хөлдүң Ак-Даш чурттуг алдан-маадырларның тура халыышкынының идепкейлиг киржикчизи Монгуш Оттукайның уруу чораан, а кырган-ачазы (ачазының ачазы) Адар-Төштуң Ак-Хемден Монгуш Лопсан дээр караң көрнүр, кайгамчык хуулгаазын Буга хамның оглу кижи чораан. Монгуш Оттукай биле Монгуш Лопсан кайызы-даа аажок чечен кижилер турган. А. Даржайның сөске чечен чоруу база-ла ада-өгбе салгаан чадавас боор.
Агаар-Десант Шерии
АДШ-ти чамдыкта дүрген харыылаар күштер кылдыр хереглээр.
Даржай, Александр Александр оглу
Элээди болгаш чалыы чылдары
1962 чылда Чаа-Хөл ортумак школазын доон соонда, ол өскен сууру Булуң-Терекке «Найырал» совхозунуң Кызыл-Даг салбырынга 1965 чылга чедир хаван ажаакчылап, тудугжулап ажылдаан.
Агаар-Десант Шерии
Төөгүзү
АДШ-тиң төрүттүнген хүнүн 1930 чылдың август 2 кылдыр санап турар. Ол хүн Москваның шериг кавызынга (округунга) Воронеж хоорай чанынга болуп турган шериг өөредилгезинге парашюттуг 12 десанты кижини шурадыпкан. ССРЭ үезинде болуп турган чаалажылга бүрүзүнге киржип турганнар.
Шагаан-Арыг
Дөзү
Ш Ш
Даржай, Александр Александр оглу
Баштайгы шүлүктери
Элээди чылдарында дептержигежи долуп, бижиттинген шүлүктери эвээш эвес апарган, аныяк шүлүкчү оларын катап-катап номчуп, эде-хере тыртып, чамдыктарынга таарзынып, а бир чамдыктарынга таарзынмайн-даа баргылаар турган.
Агаар-Десант Шерии
Дөзү
А
Даржай, Александр Александр оглу
Баштайгы шүлүктери
Шүлүкчүнүң бижип турары-биле алырга, Өлчей-оол Кунгааевич Монгуштуң сүмелээни-биле эң дээре дээн шүлүктерин ол «Шын» солунче 1964 чылда чорудупкаш, четтикпейн манап турган... Сураг барган. Идегелин оскунуп чорда, ноябрь 1-де үнген «Шын» солунну ажыдыптарга, Монгуш Кенин-Лопсанның «Мотористиң шүлүктери» деп киирилде чүүлү-биле «Мөңге дазыл» биле «Эртинем сен» деп шүлүктери бо чораан. Ол дугайын «Шүлүкчүнүң кокпазынга бир дугаар кирген хүнүм ол болган» деп шүлүкчү хемчээттинмес улуг өөрүшкү-биле сактыышкынынга демдеглээн. МӨҢГЕ ДАЗЫЛ
Талдың, терек, хадыңнарның
Дазылдарын быжыг дижир.
Ынчалза-даа ирип чыдыыр
Ындыг чаңчыл оларда бар.
Чүден быжыг дазылы бар.
Шак ол дөстү тура тыртар
Чаңгыс-даа күш диптерде чок.
Идегеттер семеп келзе,
Ие-чуртум серт-даа дивес,
Идегелдиг дазыл-дөзү
Ленинниң номналында.
ЭРТИНЕМ СЕН
Ажылымның бүдүнгүрү,
Сеткилимниң омак-хөглүү,
Арыг-шынчы ынакшылым
Сээң чаңгыс деткимчеңде.
Сээң арның бодап-сактып,
Сээң адың катап адааш,
Чүгле сен мээң эртинем сен.
Ада-иези болгаш кады төрээннери
Ооң авазы Екатерина Очуровна Деңзиваа (Түлүш уктуг) Улуг-Хем кожууннуң Белдир-Кежиг чурттуг, ачазы Александр Күдерекович Даржай (Монгуш уктуг) Чаа-Хөлдүң Адар-Төште Ак-Хем чурттуг.
Ада-иези беш оолду база чаңгыс кысты төрээш, өстүрүп каан. Александр Даржай ада-иезиниң дөрт дугаар оглу.
Шүлүкчүнүң ачазы үр чылдар дургузунда Сүт-Хөл, Өвүр, Чаа-Хөл кожууннарга кожуун даргазы эрге дужаалга ажылдаан, сөөлгү чылдарда Кызыл-Даг сумузунуң партия Комитединиң секретарынга ажылдап чораан. Оожум-топтуг чаңныг, ак сеткилдиг, ажылынга харыысалгалыг ажылдакчы чораан.
Екатерина Очуровна ажылдап чораан чылдарында дааган ижинге хөлчок кызымак, четпестер чандыр көрбес, хөй-ниитижи, хурал-суглаага улус-чон мурнунга чүвениң шынын ажыы-биле чугаалаар, кончуг дорт, шиитпирлиг чораан кижи деп чон сактып чугаалажыр. Ооң адын адавас, Коммунист деп адаар чораан дээр."«Чаавамның аъш-чем кылыры, даараныры, арыг-силии кедергей. Хөй ажы-төлү-биле чергелештир өскүс калган чуржуларын карактажып, дузалажып чораан чымчак сеткилдиг кижи. Ол шагда тускай-билиглиг, ажыл-агыйынга чүткүлдүг 'дарга' чаавамга чоргаарланып чораан мен. Акым-даа, чаавам-даа чонунга ак сеткилдии-биле ажылдап берип чораан. Хууда байып, сегип, улус-чонга улуургак, кадыг-шириин чорбааннар, арыг-чаагай арын-нүүрлүг улус ийин» деп, чуржузу, РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы Сүгдер Мачыылаевна Содунам чылыы-биле чугаалаар чораан."Шынап-ла, таварышкан кижи бүрүзүн «коммунист» деп адаары берге. Чүгле чаңгыс ол сөс безин бөдүүн мал эмчизиниң аажы-чаңын, кижизиг бүдүжүн, оожургал чогун, ажылынга харыысалгалыын, негелделиин, чаныш-сыныш чогун сөглеп турар бадыткал-дыр.
Чогаалчының ада-иези Тывага көдээ ажыл-агыйның тускай эртемниглериниң баштайгыларының бирээзи болганда, чаа Советтиг Тываның сайзыралы, хөгжүлдези дээш билиин, күжүн харам чокка өргүп, улуг үлүг-хуузун киирген төрээн чуртунуң ёзулуг хамаатылары болур-дур.
Оларның улуг оглу Май-оол Александрович салым-чаяанныг чурукчу. Ооң ажылдары 1961 чылдан бээр Тывадан үнүп, чүүл-бүрү делгелгелерге киржип эгелээн. Май-оол Даржай «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медальдың, «ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг аттың эдилечизи чораан. Оон биче акыларын Каң-оол, Ким-оол дээр. Оларның кайызы-даа Булуң-Терек, Чаа-Хөлге тудугжулап, чонунга ажык-дузазын ак сеткилдиг көргүзүп чорааннар.
Чогаалчыдан бичези Галина Александровна. Ооң эмчи болур күзели өг-бүле аайы-биле бүтпейн барган-даа болза, төрээн сууру Булуң-Теректиң эмнелге салбырынга хөй чылдарда макталдыг ажылдап чораан. Ол өөнүң ээзи-биле үш кысты, бир оолду эртем-билигге чедирип, бут кырынга тургузуп каан төлептиг ие. Шүлүкчү «Чавыт хензиг бажыңывыс» деп шүлүүнде авазының изин баскан чаңгыс кыс эргим дыңмазы Галяның дугайында мынчаар бижээн: Чылдар эрткен. Авам хөөкүй кызыл-дустаан. Чыглып келир өөрү база уурук-суурук. Чаптанчыг ажы-төлүн кижи кылгаш, Шатты мөңге дөженгештиң удугулаан...
Хензиг чавыт чаңгыс өрээл бажыңывыс Кежээлерде ээн куруг артып калбаан: Авам орнун ээлеп арткан дуңмам уруг Аяк шайын кирген чонга сунуп орар. Харааданчыг чүве чүл дээрге, шүлүкчүнүң Каң-оол, Ким-оол, Май-оол акылары, дуңмазы Галя олар чырык өртемчейден эрте чарылган.
«2001, июль 12 - декабрь 21»
«А. Даржай "Чаңгыс-ла кыс дуңмамны"'»
Бодунуң өг-бүлези, ажы-төлү
А.А. Даржай амыдыралынга кожа базып чоруур быжыг чөленгиижи, арга-сүме солчур эжи, келир үеде уругларының эргим авазы болур ынакшааны аныяк кыс-биле өг-бүлени тудуп алган.
Ол чалыы, чараш аныяк уруг кончуг топтуг бүдүштүг, биче сеткилдиг, экииргек, кежээ кыс болган. Чогаалчы кижиниң кады кырыыр эжи болурунга төлептиг-даа (чугааланган кижини үзе кирбес, дыңнап билир, арнында хүлүмзүрүг долган олурар).
Мария Даржай – Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраага төрүттүнген. Бичии турда-ла адазы, репессияга таварышкаш, чок болган. Төрелдериниң өг-бүлезинге 8 дугаар төлү кылдыр өскен. Кызылдың педагогика институдун
дооскан.
Чогаалчы оларынга шүлүктерни тураскаадып бижип чораан.
Чогаалчының өөнүң ишти, оглу, кызының иези, Мария Доңгаковна Даржай, чамдык шүлүктериниң маадыры, эң «шыңгыы критиги» (чогаалчының бодунуң чугаалааны-биле).
Ол Тыва Республиканың Күш ажыл база социал хөгжүлде яамызының болгаш Россияның пенсия фондузунуң Тыва Республикада салбырының пенсия килдизинде 30 чыл ажыг ажылдаан. Мария Доңгаковна «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүткелдиг аттың, «Күш-ажылдың хоочуну» медальдың, «Социал хандырылганың тергиини» демдектиң эдилекчизи.
Эң-не чырыткылыг, буянныг чылдар
Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң дыл факультединге өөренген чылдары А. Даржайның амыдырал-чуртталгазында эң-не чырыткылыг, буянныг чылдар болган. Дээди эртемниг, дыл болгаш чогаал башкызы деп мергежилди чедип алганы аңаа чогаал ажылынче ханылап киреринге канчаар-даа аажок улуг дөгүм болганы чогаалчының дараазында сактыышкынындан тодарап келир: «Бистиң башкыларывыс биске ханы билигни бээринден аңгыда, боттарының сеткил-чүрээниң чылыын, чырыын харам чокка өргүп келген. Эгээритнмес билиин меңээ сиңирип, дамчыдып берген башкыларым Шулуу Чыргал-оолович Сатка, Елизавета Баракаевна Салзынмаага, Куулар Хунажыкович Оргуга, Александра Касхоевна Ойдан-оолга, Алдын-оол Саинотович Хомушкуга, курузувус удуртукчузу, сагыш човаачал, буянныг ие сеткилдиг Ираида Михайловна Бородичиге, Регина Рафаэловна Бегзиге, Мария Андреевна Хадаханэге, Елизавета Ивановна Коптевага өөрүп четтиргеним илередип чоруур мен. Мээң чогаалчы салым-чаяанымга бо башкыларның салдарының чаагай болганын чугаалавас аргам чок.
Тыва дылдың онзагай чараш-каазын, ооң сөс курлавырының дүп чогун, бай-байлаан бистер башкыларывыстың лекцияларындан билип ап, шиңгээдип чордувус. Студент Чылдарым сактып келген санымда-ла, мээң караамга кадыөөренип чораан өөрүм оолдар-кыстарның арын-шырайлары-биле кады хүндүлүг башкыларым Елизавета Баракаевна Салзынмаа, профессор Шулуу Чыргал-оолович Сат болгаш өскелер-даа көстүп келгилээр.
Эң ылаңгыя Шулуу Чыргал-оолович Саттың далаш чок, топтуг, оожум үнү, билдирер-билдиртпес чазык хүлүмзүрүү ол-ла хевээр дыңналып, чуруттунуп көстүп келир. Башкының лекциязын дыка-ла кичээнгейлиг дыңнаар турдувус. Семинарлыг кичээлдер кедергей солун эртер турду".
"Шулуу Чыргал-оолович Сатка хамаарылгам өске арткан өөрүмден элээн ылгалдыг турган боор. Ооң адын амга чедир чоргаарал-биле сактып чор мен. Мен ооң кады төрээн дуңмалары оолдар Май-оол, Ынаайаң Саттар-биле чаңгыс школага өөренип, Чаа-Хөлге ойнап өскен мен. Кол-ла чүве Шулуу Чыргал-оолович Сат меңээ төрээн тыва дылывыска бердинип, аңаа ынакшып, ону ыдыктап, сүзүглээриниң кайгамчык үлегер-чижээн көргүскен. Мен башкының тыва дылга хамаарыштыр берип турган эгээртинмес билиглериниң чүгле эвээш кезиин шиңгээдип алган-дыр мен деп хомудап чор мен.
Сеткилим ханызындан тыва дылымның кайгамчык эртине байлаан меңээ суй белек кылдыр сунуп, мени чечен чогаалдың кокпа-оруунче хоочун чогаалчылар Сергей Пюрбю, Юрий Кюнзегеш, Монгуш Кенин-Лопсан олар-биле бир дөмей киирип кааны дээш, Улуг башкымның овурунга мөгейип, четтиргенимни илередип чоруур мен».
А.А. Даржайның сактыышкыннары  ТЫВА ДЫЛЫМ
Сүзүүм болган авайымның сүдү ышкаш,
Сүүзүннүг мага-боттан адырылбас,
Тынар агаар, сеткилимниң хөрзүнү бооп,
Тыва дылым, дамыр-ханда тудуш-тур сен.
Кырган-ачам уран-мерген тоолундан
Кыштың узун кежээзинде сени танааш,
Маадырлыг өлбес чоннуң дылы-дыр деп
Магадааштың кезээ шагда ынакшаан мен.
Кашпал хемче шурай берген дидим кыстың
Өшкүлерин дозуп чорааш, угбам уруг
Тыным болган тыва дылым, кызыгааржок
Октаргай дег делгем-дир сен, байлак-тыр сен.
Тыртым болба, дээжзинден хайырлап чор.
Сен чок черге - сеткил-чүрээм куруг-хоозун,
Сен чок черге - хову кезээн каңмыыл-дыр мен.
Чаагай чолум, алдар-адым сенде тудуш,
Чалгын-чакпам болуп чор сен, Тыва дылым!
1980, март 20
Студент үезинде-ле А. Даржай «Тываның аныяктары» солунга корреспондент бооп ажылдай берген.
Удаа-дараа үнүп эгелээн шүлүктериниң салдары-даа, улус-биле эптиг-чөптүг чугаалажып билири, топтуг бүдүжү ажылдакчы болу бээринге улуг дөгүм болганы чугаажок. Дириг чогаалчылар-биле чоок харылзаа чаа-ла ажыттынып орган талантыга идигни берип, аңаа «холун сунганы-даа» чадапчок. Ынчан аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажылы көскүзү-биле тематика, идея, тургузуг, хевир-даа талазы-биле элээн байлакшаан болгаш улуг критиктерниң үнелелин ап эгелээн.
Шүлүкчүнүң башкылары
Студент чылдарда чогаал талазы-биле улуг башкылары Сергей Бакизович Пюрбю, Юрий Шойдакович Күнзегеш, Антон Каваевич Калзан, чогаал кокпазынче баштай холундан чедип киирип каан Монгуш Борахович Кенин-Лопсан-биле аныяк шүлүкчүнүң харылзаазы быжыккан. Александр Александрович Даржайның чогаалчы салым-чолунга Тываның ат-сураглыг кижилери буянын, авыралын көргүскен болур-дур. Оларның буянын чогаалчы утпайн чоруур.
Ажыл-ижи
1970 чылда институттуң 5-ки курузунга тургаш, каш ай ишти Тожу кожууннуң Адыр-Кежигге башкылап турган.
1970-76 чылдарда «Тываның аныяктары» солуннуң килдис эргелекчизи, редактору чораан.
1976-1981 чылдарда – Тываның ном үндүрер чериниң редактору.
1981-1989 чылдарда – Тываның Чогаалчылар эвилелиниң литконсультантызы.
1989-1993, 1997-2001 чылдарда – Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы.
1979 чылдан бээр ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Хамаарышпас Күрүнелерниң Чогаалчылар эвилелдериниң Ниитилежидилезиниң күүском, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң кежигүнүнге соңгудуп чораан.
1992-94 чылдарда Тыва Республиканың парлалга сайыды.
1994-98 чылдарда – Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады.
Бо хөй чылдар иштинде дыка хөйнү чедип алган-дыр силер, ам чүү дугайын хараадаар-дыр силер деп айтырыгга, А.А. Даржай: «Тыва дылга болгаш литературага башкылавайн чораанымга дыка хараадаар чордум» – деп харыылаар чораан.
Чогаадыкчы орук-чолу
Шүлүкчү Кызылдың педагогика институдунуң дыл факультедин 1970 чылда дооскан. Студент чылдарында Александр Даржай шүлүк бижиирин шенеп, республика солуннарынга, «Улуг-Хем» сеткүүлге парладып эгелээн. Ооң баштайгы ному «Төрээн черим» деп ат-биле 1972 чылда чырыкче үнген. Ол чаа ном номчукчуларның болгаш чогаал критиктериниң, шүлүкчүлерниң эки үнелелин алган.
Баштайгы номунуң үнгени-биле кады ооң амыдырал-чуртталгазында база бир кайгамчык уттундурбас болуушкун болган. 1972 чылдың алды айда ол Тываның улустуң чогаалчызы, тыва чоннуң Улуг шүлүкчүзү Сергей Бакизович Пюрбю-биле Барыын-Хемчик кожуунга болуп эрткен тыва литература хүннеринге киржир аас-кежиктиг болган. Ынчан А. Даржай бир дугаар улус-чон мурнунче үнүп, бодунуң шүлүктерин дыңнакчыларга номчуп турган. Улуг шүлүкчү-биле Барыын-Хемчикке эрттирген чеди хонуу аныяк шүлүкчүге канчаар-даа аажок чаагай салдарлыг болган. Сергей Пюрбю аңаа шүлүк дугайында бодунуң бодалдарын чугаалап, өөреникчизинге бодунуң мерген угаазылалдыг чагыгларын берген. Сергей Пюрбю биле аныяк шүлүкчүнүң аразынга бүзүрелдиң хамаарылгазы тургустунган. Улуг шүлүкчүнүң шүлүкчү болгаш шүлүк дугайында чугаалары, угаазылалдары чогаал ажылынче чаа-ла ис баштап бар чораан аныяк кижиге канчаар-даа аажок өөредиглиг болган. Александр Даржайның шүлүкке ооң бодунуң үнүн дилеп тыварынга, холунуң үжүүн тодаргай үндүрүп алырынга Сергей Пюрбюден аңгыда, онзагай салдарны сураглыр шүлүкчү Юрий Шойдакович Кюнзегеш чедирген.
Тыва дыл кырынга үнген номнары
Александр Даржайның дараазында шүлүктериниң номнары парлаттынып үнген:
Ооң проза чогаалдары база тускай номнар кылдыр чырыкче үнген.
Өске дылдарга үнген номнары
Орус дылда:
Алтай дылда:
Шүлүкчүнүң чамдык шүлүктерин украин, белорус, казах, моол, хакас дылдарже очулдурган.
Очулга ажылдары
Бодунуң чогаалдарын бижииринден аңгыда, орус чогаалчы А.С. Грибоедовтуң «Угаан човулаңы» деп комедиязын, испан шүлүкчү Гарсиа Лорканың «Ханныг куда» деп трагедиязын, немец чогаалчы Бертольт Брехтиң «Сычуанның буянныг кижизи», Максим Горькийниң «Ирей» деп шиилерин, Виль Липатовтуң «Көдээ суурнуң шагдаазы» деп тоожузун, Александр Пушкинниң «Алдын балык болгаш балыкчы дугайында тоолун», Антуан де Сент-Экзюпериниң «Бичии тажы» деп тоожу-тоолун, Александр Блоктуң, Михаил Лермонтовтуң, Тарас Шевченконуң, Сергей Есенинниң, якут Семен Даниловтуң, алтай Аржан Адаровтуң, казах Олжас Сулеймановтуң шүлүктерин тыва дылче очулдурган.
Ооң очулга ажылында эрте бурунгу түрк шериг баштыңы Күл-Тегинге тураскааткан бижимелдерниң очулгалары онзагай черни ээлеп турар.
Ол «Тыва литератураның антологиязы», «Тыва чечен чугаа», аныяк чогаалчыларның «Дамырак-1», «Дамырак-2» деп чыындыларын тургускан.
Шүлүкчүнүң чамдык чогаалдарын «Молодая гвардия», «Смена», «Поэзия», «Истоки», «Литературная учёба», «Студенческий меридиан», «Сибирские огни», «Дальний Восток» (Россия), «Днипро», «Жовтень», «Сiзурiя» (Украина), «Жалын» (Казахстан) сеткүүлдерге, «Комсомольская правда», «Литературная Россия», «Литература и искусства», (Беларусия), солуннарга, «Россияне», «Песнь о Сибири» деп антологияларга парлагылаан.
Чечен сөстүң чаяакчылары Сергей Пюрбю, Степан Сарыг-оол, Монгуш Кенин-Лопсан, Юрий Кюнзегеш,Салим Сүрүң-оол, Кызыл-Эник Кудажы болгаш өске-даа чогаалчыларның соон дарый Александр Даржай тыва поэзияның хевирлеттинип тургустунарынга бодунуң үлүүн киирип чоруур ховар дээн салым-чаяанныг бышкан шүлүкчү. Ооң поэзиязы уран-чечен чаа хевирлиг шүлүктер-биле байлакшып, философтуг ханы уткалыы-биле өскелерден онзагайланып, аныяк тыва поэзияга күштүг салдарны чедирип, ооң бөгүнгү арын-шырайын тодарадып чораан.
Сөөлгү чылы
А.А. Даржай сөөлүнге дээр ажылдап келген. Француз чогаалчы Антуан де Сент-Экзюпериниң «Бичии тажы» деп чогаалын очулдурган. Далай адаанче кире берген Эрги Чаа-Хөл чуртунуң дугайында тоожулалды бижип турган.
2015 чылдың ноябрь төнчүзүнде Тыва Республиканың Чазааның баштыңы Шолбан Валерьевич Кара-оол-биле ужуражып, Тыва дылдың хүнүн томуйлаарының дугайында санал киирген. 2016 чылдың январь 18-те Тываның баштыңы «Тыва дылдың хүнүнүң дугайында» деп доктаалды үндүрген. Оон бээр 4 дугаар чыл тыва дылдың хүнүн ноябрь 1-де Республикада демдеглеп турар.
2016 чылдың апрель 22-де үр үеде аар аарааш, Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы Александр Александр оглу Даржай чырык өртемчейден чарлып чоруткан[]. Тываның күрүне университединиң Кызылда педагогика институдун 2018 чылдың ноябрь 1-де А.А. Даржайның ады-биле адаан.
Шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
«Тын дээш демисел»
«Тын дээш демисел» — Сеглеңмей Ондарның тоожузу.
Бертинде
Сеглеңмей Ондарның (чогаадыкчы ады) проза чогаалдарының 1980 чылда үнген «Чечен чугаалар» деп бирги ооң 1940 чылдарның эгезинден бээр 1970 чылдарның төнчүзүнге чедир бижиттинген «Кузнецовтуң чугаалары» (1944), «Чогуваан үүлгедиг» (1950), «Бузуттуг дешпилге» (1954), «Нина Салчак каникулунда» (1955), «Кырганнарның сактыышкыны» (1957), «Үшкү каъттан ужудуушкун» (1965) деп херек кырында амыдыралга болуп турган ужуралдарга, төөгүлерге болгаш улустуң аас чогаалының бурунгу база төөгү чугаалаарынга үндезилээн кайгамчык уран-чечен сөстүг чугаалары киргилээн.
А 1988 чылда чогаалчының «Аңчы угбалышкы» деп ат-биле үнген ийиги номунга «Эмчи вера» (1945-1947), «Элдеп чүве база тургулаар» (1987), «Эптежилге» (1981), «Бот тогдунарының хоралыы » (1981), «Балданайның МЧАЭ кежигүнүнге киргени» (1981) деп чугаалары, «Аңчы угбалышкы» (1980) деп төөгү чугаалары, «Тын дээш демисел» деп тоожузу парлаттынган.
Бо үстүнде адаанывыс номнарның иштинде кирген чогаалдардан аңгыда 1980-1990 чылдарда республиканың солун, сеткүүлдеринге чырык көрген чүүлдерин немеп кииргнеи-биле Сеглеңмей Ондарның үшкү ному 2007 чылдың ийиги чартыында тыва номчукчузунга чогаалчының юбилейлиг чылының сөңү болуп чедер.
Тоожу
Ынчаарга бо допчу чүүлге Сеглеңмей Ондарның чүгле «Тын дээш демисел» деп тоожузунуң чер-девискээр база үе-шаг хемчээлиниң болгаш персонажтарның дугайында демдеглелдеривис-биле кызыгаарлар каарывысты чөпшээреп көрүңер, эргим болур.
«Тын дээш демисел» деп тоожунун бирги эгезинден-не чугула болуушкуннар дугайында баштайгы медээлерни аптар бис. «Чадаананын Үстүү-Хүрээзинге Бай-Тайга чурттуг Шойдаң, Чанзан, Чымба деп аттарлыг хуурактар өөренип турган». Оон аңгыда Дактаң камбы биле Чамзы камбының (Хүрээ бүрүзү улуг эртемниг, дээди дужаалдыг чаңгыс камбылыг турар, мында ол ийи лама башкыларның бирээзи мурнай, өскези соңнай камбылап турганы чадавас – В. С.) аразында үнүп келген чөрүлдээлиг чугааның болуп турар үезин, чогаалчы тодаргай айытпаан-даа болза, кичээңгейлиг номчукчу 1914-1921 чылдарнын аразында үе-дир деп даап бодап каар.
Болуушкуннарның кайда болуп турары, азы болуп турар чери-биле холбашкан сөстерни дес-дараалаштыр адап, медеглеп турарының аайы-биле чырыдарга, мындыг:
Тыва чуртунда Чадаананын Үстүү-Хүрээзи, Кыдат биле орус чуртунуң чугаада кирип турары, Терең-Кежиг (амгы Чөөн-Хемчиктиң девискээринде); дараазында Бай-Тайга, Шуй хем, Хемчик бажы, Көп-Сөөктүң болгаш Тээлиниң шынаалары; Лхааса кода-хоорай, Көжээ-Ыяш дугайында чугааларда Төвүт кирип өөренип чораан лама башкылардан орук айтырып ап, КөжээЫяштың алтай, делеглериниң чугаа-домаан өөренип, Бай-Тайга девискээринден өлүк-кеш тыптынып, төрелдеринге, эш-өөрүнге үдедип турарда, адаттынып турар черлер аттары болур.
Эвээш эвес чылдарның дургузунда өөренген соонда. Чадаг кылаштаар чаңчыл ёзугаар, төрээн Тывазынче чанып чоруп олура, Моолдуң иштинде, ылаңгыя Улаастайда байдалды айтырып, Гучен хоорай Чунгарияның часкын хоорай, Моолдуң Чыргаланду, Хомду кодаларын таваргылап, Улан-Кумнааш, Өвүрүнге кээп, Кыр-Оруктап ажып келгеш. База-ла Чадаананың Үстүү-Хүрээзинден камбы башкызының Хем-Белдиринге чорупканын болгаш Көп-Сөөк хүрээзинге кээр медээлер-биле чер-девискээр аттарын узун даңзызы доостур.
Чогаалдын болуушкуннары болбайн турар, азы чүгле ады адаттынып кирип турар чер-чурттар аттарын тоожуда кииргилээнин, Кыдат, Орус. Иштики Моол, Төп Моолда Орхон хем, Кыргыс чурту биле Чөөн Турукстон; Чер-девискээрлерниң аразын тодаргай эвес хемчээл-биле айытканын ийи хонуп чорааш…четкен, он хонукта кылаштажып эрткен. Ай ажыр кылаштажыр чер. Алды хонуп чорааш …четкен дээн ышкаш домактардан билип алыр бис.
Болуушкуннарның кажан, каяа, кайы хире үе иштинде болуп турар үезин барымдаалап, чогаалчының тодаргай болгаш тодаргай эвес үе илереткенин көрээлиңер.
Анализ
Тодаргай үе хемчээлдеринге хамаарыштыр:
- тодаргай үениң ортумак хемчээлли: ийи хонук, чогаалда эң-не хөй, чеди катап ажыглаттынып турар үе хемчээли; үш хонуктарда күш-деңнел кирип дыштанган; үш хонган; дөрт хонуп чорааш келгеннер; дөрт хонукта кылашташкаш, дөрт хонукта; беш хонуунда, беш хонукта чиир чем артыргаш; алды хонуп чорааш …четкен алды хонуп чорда суг төнген, чеди хонук дургузунда …чүве эскертинмээн ; он хонукта кылаштажып эрткен. Он хонук белеткенгеш; он беш хонуп чорааш …он беш хонгаш келир.