cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туберкулёз
Төөгүзү
Даңзы бүрүткел эргелээр черлерниң медээзинден алгаш көөрге, делегейниң бир дугаар дайынының мурнунда Европага туберкулёз аарыгдан улам өлгеннерниң саны чыл бүрүде-ле 1 сая кижи чедип турган. Туберкулёзтан өске бүгү-ле халдавырлыг аарыглардан улам өлгеннерниң санын каттыштыр алырга-даа чаңгыс-ла туберкулёзтан улам өлген кижилерниң саны ол сандан артык хөй бооп турар. Тиф, дезинтерия деп кыжык аарыглар, скарлатина деп боостаа аарыы, улаанот, оспа, дифтерит деп аарыглардан өлгеннерниң саны чаңгыс-ла туберкулёзтан улам өлгеннерниң санындан ийи катап эвээш бооп турар.
Туберкулёзтуң тарап нептерээр халдавырлыын француз Виллемен деп эртемден тып илереткен, ол кижи ону кончуг бөдүүн арга-биле илередип көргүскен. Виллемен туберкулёзтуг кижиниң дүкпүзүн ап алгаш, ооң-биле далай хаваннарын тарып сыкырткан. Тарып сыкырткан хаваннар туберкулёзтан аарааш, шоолуг болбаанда-ла өлүп калганнар. Туберкулёз дээрге халдавырлыг аарыг дээрзин шак ынчалдыр тодарадып көргүскен боор-дур.
Бо микробтуң амыдыралын болгаш онза байдалын амгы үеде экизи-биле шинчилеп илереткен. Ооң онза байдалдарының бирээзи ары өөнүң (воскунуң) бүткени ышкаш тускай кеш-биле бүргелгени болур. Ол бүргелген карты ук микробтуң даштыкы талазындан халдаар кандыг-даа хоралыг чүүлдерден камгалап турар.
Кохтуң шөйбек микрову изигге дораан-на өлү бербес болгаш чамдык дезинфекцилээр чүүлдерге белен алыспайн шыдажып эрте бээр. Өске микробтар өлүп кырылгылай бээр хире байдалдарга таварыштырганда, Кохтуң шөйбек микрову бодунуң онза шынары-биле элээн үр үеде шыдажып артып калыр болгаш аарыгны өөскүдер. Туберкулёзтуң ол микровунуң кыры тускай шывыг карт-биле бүргелген чүве болган төлээде, ханның лейкоциттери ону арай деп тургаш эзилдирер азы харын-даа эзилдирип шыдавайн баары кайы хөй боор-дур. Кохтуң шөйбек микрову кижиниң мага-бодунче кирип нептерээш, аңаа чемиш болгаш температура талазы-биле бодунуң өзүлдезинге эң таарымчалыг байдалга таваржы бээр. Ынчангаш кижиниң мага-бодунуң кайы-бир органының иштинге нептереп кончуг хөй санныы-биле үрежип көвүдеп, ооң бодунунуң хоранын тарадып үндүрбүшаан организмни үрегдеп кемдедир чоруун эгелээр. Ол микробтуң ындыг хоранын амгы үеде тодаргайы-биле шинчилеп көрген болгаш ук хоран микробтуң бодунуң иштинге чоруур боор, ону туберкулин деп адаар. Кохтуң шөйбек микровун кижиниң мага-бодундан дашкаар, тускай чемгерилгелиг черге, тускай арганы ёзугаар өстүрүп ап болур. Ол тускай арганы ëзугаар өстүрүп көвүдеткен микробтардан ылгалып үндүрген туберкулин деп хоранын ол боду хевээрзин үндүрүп ап база болур. Шак ынчалдыр тускай арга-биле үндүрүп теп алган хоранны амгы үеде туберкулёз аарыгны эмнеп эдеринге-даа болгаш ону шинчилеп билип алырынга-даа хереглеп турар.
Ындыг хоранны кижиниң бичии шыймакталып балыгланы берген черинге хензигни-ле дегзи сыкырты кааптарга, ону дегзипкен чер ол-ла дораан кызып, хөөге бээр. Ындыг байдал кадык улустарга өөскүп тывылбас чүве болгай. Ол ынчалдыр сыкыртып тарыыр арга мырыңай хора айыыл чок болур, эмчилер ону ылаңгыя бичии уругларның туберкулёз аарыын шинчилеп илередирде ажыглап турарлар.
Изидиишкин, чылыдыышкын Кохтуң шөйбек микробтарынга өлүмнүг чүүлдер болур. Бо микробтар сүт азы суг иштинче нептереп кире берген душта, сүттү, сугну хайындырыптарга олар 5-10 минут иштинде-ле кырлып калырлар. Хайындырыышкын туберкулёзтуң шөйбек микробтарын өлүрүп узуткаарының эң эки чепсээ болур. Туберкулёзтуг кижиниң эдилелинге турган хууң савалар, бижектер, серээлерниң, ак хеп аймаа чүүлдерниң хоразын арыдарда бо аргаларны ажыглаары кончуг чүүлдүг арга болур.
Доңурар болгаш соокка тургузар болза туберкулёз микровунуң амыдыралынга кандыг-даа багай байдал болдурбас дээрзин билир херек. Туберкулёзтуг кижиниң дүкпүзүн харга хөөп каар болзувусса, ооң иштинге турган микробатр кышты өттүр дириг хевээр чыткаш хар эрий бээрге, чайын база-ла кижиниң организминче катап дамчып киргеш, аңаа үрежип көвүдээр аарыгны өөскүдер. Дезинфекцилеп арыдар янзы-бүрү аргалар туберкулёз микробтарынга база өлүмнүг чүүлдер болур. Карболдуг кислотаның 5% эзилдириин азы хлорлуг чугайның эзилдириин ажыглаарга эң ажыктыг болур. Бо эзилдириглерни туберкулёзтуг кижиниң дүкпү дүкпүрер тускай савазының иштинге кудуп азып каап турары чугула.
Малдың туберкулёзу
Туберкулёз-биле чүгле кижилер аарыыр эвес, харын чамдык малдар база аарыыр. Мыйыстыг бода малдың туберкулёз аарыы кижиниң туберкулёз аарыы-биле дыка холбаалыг болур. Мыйыстыг бода малдың туберкулёзунуң шөйбек микрову кижиниң туберкулёзунуң шөйбек микрову-биле ындыг кончуг дөмей эвес болур, ындыг болза-даа мыйыстыг бода малдың туберкулёз аарыының микрову кижиниң мага-бодунче дамчып киргенде, кижини база-ла туберкулёзтан аарты бээр деп эртемденнер илередип көргүскен.
Туберкулёзтуң халдавыры малдан кижиже дамчыырда сүт болгаш сүттен кылган чамдык чемнер, саржаг, өреме, быштак чергелиг чүүлдерни дамчып халдаар. Ол чүүлдер-биле кады туберкулёзтуң шөйбек микрову хамыктың мурнунда ааска киргеш, ооң соонда шөйүндүге баар. Ооң ужурундан аас ишти азы моюн, боостаа бестери мурнап аарыыр чоруктар кайы хөй болгулаар. Оон улам шөйүндү туберкулёзу болу берип база болур. Аарыгның нептереп тараар чоруунга чиг сүт ижер чорук дуза болур, ылаңгыя сүттү кадык инектен саап алган дээрзи ылап билдинмес душта, эң озалдыг болур. Сүт саап алган инекти кадык деп билип турзувусса-даа, шынында ол ындыг болбайн баар чүүлдер база эвээш эвес болгулаар. Чүге дээрге мыйыстыг бода малдың туберкулёзу билдинмейн чоруп чоруур чүүлдер кайы хөй болур. Инектиң эмиинден чамдыкта шуру ышкаш, кадыг дөстектер үнүп келгилээр. Эмии ынчап барган инектерден саап алган сүттү ыяап-ла хайындыргаш ижер херек. Үстүнде айыткан чүүлдерни ёзугаар алырга, мыйыстыг бода малдарны ветеринар талазы-биле шыңгыы хынап харагалзаар чоруу база бир эргежок чугула чүүл болур.
Туберкулёзту эмнээри
Туберкулёз аарыгның дугайында эртем-шинчилелдиң илереткен барымдаалары-биле таныш эвес кижилер туберкулёзту эмнеттинмес аарыг, оортан аараан кижи дөмей-ле өлүр, ындыгның төлээзинде эмчилерге барып турганының херээ-даа чок деп бодаар чүүлдер бар. Ол кижилер шуут эмнетпес азы медицина талазынга хамаарышпас, лама, хам чергелиг элдеп янзының кижилеринден дуза эреп, оларга барып тургаш, аарыын улам кедередип алыр.
Туберкулёзтуң аарыгның дугайын мынчалдыр билир чорук шын эвес. Туберкулёз дээрге эмнеттинер аарыг дээрзи чугаажок. Туберкулёзтаан улустуң иштинден кончуг хөй кижилер мырыңай кырыгыжеге чедир назылап чурттап чоруур дээрзи эмчилерге билдингир. Душ бооп таварышкан чылдагааннардан улам аарып өлген улустуң сөөгүн кезип шинчилеп көөрге, оларның туберкулёзтан аарыг эрттирип чораанының барымдаазы ылаңгыя өкпезинден илереп тыптып, ол аарыындан чүгле сорбу хевирлиг артынчы артып калган турары көстүр боор. Моон алгаш көөрге, туберкулёз эмнеттинер аарыг дээрзи дадагалзаа чок.
Туберкулёзту эмнээриниң аргалары кончуг хөй янзы болгулаар. Өкпениң туберкулёзун эмнээриниң талазы-биле медицина ажыл-чорудулгазынга эрткен чүс чылдың эгезинде тускай арганың пневмотораксызы деп чүүлдү киириштирип хереглеп келген. Бо арганың утказы шоолуг улуг эвес кезиишкин кылыры болур.
Ине-биле дежип тургаш, хөрек иштиниң хозунче агаар киирер. Ынчаптарга хөрек иштинде туруп турар өкпени агаар кыза баскаш, ук өкпе дыш алы бээр. Ынчаар киирип каан агаары сордунуп үне бербезин дээш ол улуг эвес бичии кезиишкинни 10-12 хонук аразында-ла катаптап чорударын, демги кыза туттунган өкпези сорбулангыже чедир үргүлчүлээр. Ол өкпези сорбуланган соонда, агаар киир үрдүрерин соксадыптар, ынчаар орта өкпези катап херилгеш, аарыырының мурнунда канчаар ажылдап турган болдур, шак ынчаар ажылдап эгелей бээр.
Туберкулёзтуг кижиниң аарыг өкпези кыза туттуна бээр душта, ооң күүседир ажылын кадык өкпези хүлээп алыр болгаш ол хүлээп алган ажылын чүү-даа эвес күүседип шыдаптар.
Бо арганы ёзугаар эмнедиринге аарыг улустар кончуг идегеп бүзүрээр болгаш улуг күзелдии-биле эмнедип турарлар. Бо арганы эрте эгелеп хереглээн тудум-на, ук аарыгның экириири улам дүргедээр.
Гигиена-диетика дээр эмнээр арганы ёзугаар эмнеп эдер чорукту дыка үр үеден бээр хереглеп келген. Ол арганы кол төлевинде-ле санатор черлеринге хереглеп турар. Ынчалза-даа аарыг кижиниң олуруп турар бажыңынга эмнээр чорукту хереглеп база болур. Мооң ужуру болза аарыг кижиге эң-не таарымчалыг байдалды тургузары болгаш дыштандырылга-биле хандырары болур. Аарыг кижиниң олурар өрээлиниң иштинге арыг агаарны болгаш чырыкты хөйү-биле киирер ужурлуг. Бажыңның соңгазын болгаш соңганың бичии көзенээн кыжын-даа, чайын-даа кезек-кезек үелерде ажыдып каап турар ужурлуг. Аарыг кижиниң эъдиниң изии өрүлеп бедип, деңгел-шинээзи кошкап шагзыраанда орунга дыштандырып чыттырар. Аарыг кижи ынчаар суладап шагзыраан үеде үр үениң ындыг шимээн дааш чок байдалга дыштандырар чорук организмниң аарыг-биле демисежип шыдажырынга таарымчалыг сегим байдалды тургузар. Кышкы болгаш чайгы үелерде арыг агаарлыг черге чоруурга аарыг кижиниң дүрген экирииринге дузалыг.
Ажыглаан литература
Аңгылал: Аарыг Аңгылал: Эмнелге
100 км маңга Россия Чемпионады
100 км маңга Россия Чемпионады 1991 чылдан эгелеп чыл санында эрттип турар.
Кышкы
Кышкы чемпионаттар обычно проводятся в рамках «Ночи Москвы» январь азы феврале в Крылатском. 6 шак ман соонда ?йлеп каан норма куусеткеннерге (80 км эр кижилер азы 75 км херээжен) ман уламчылаар база 100 км черлерни ойнадыыр.
Шөлүглер
Аңгылал:Мероприятия, регулярно проводимые с 1991 года Бег на 100 км Аңгылал:Соревнования по сверхмарафону
Чайковский, Пётр Ильич
Пётр Ильич Чайковский (1840 чылдың апрель 25 (май 7), Вятская Губерниязының Воткинск сууру — 1893 чылдың октябрь 25 [ноябрь 6], Санкт-Петербург) — орус композитор, педагог, дирижёр база хөгжүм үнелекчизи.
Чайковскийниң бижээн чогаалдары аңгы-аңгы жанрларда: он опера, үш балет, чеди симфония, 104 романс, кезек программалыг симфониялыг чогаалдар, концертер база камера-херекселдиг ансамбльдер, хор чогаалдары, кантаттар, фортепианолуг миниатюралар база фортепианолуг циклдер.
Чайковский делегейниң дээди композиторларының аразынче кирип турар.
Ук-дөзү
Ачазының талазындан ук-дөзү Украинаның Чайка деп казак аймактан укталган. Кырган-ачазы Пётр Фёдорович өөренип тура үеде фамилиязын Чайковский кылдыр эде адап алган.
Авазының талазындан төрелдери француз, австрий уктуг. Асье, азы орусчудур адаан Ассиер, деп фамилиялыг чораан.
Намдары
[[Файл:Tchaikovskys_family_in_1848_From_left_to_right_sitting_Alexandra_Andreevna_Tchaikovska_Alexandra_Ippolit_Ilya_Petrovitch_Tchai_Family_2.jpg|оң|мини|303x303пкс| Чайковскийлерниң өг-бүлези 1848 чылда
(солагай кыдыында — Пётр Ильич) ]] Пётр Ильич Чайковский 1840 чылдың апрель 25-те (май 7) Вятск губерниязының Сарапуль уездизиниң Воткинск суурга (амгы Удмуртияда Воткинск хоорай) өг-бүлезинге 2 дугаары кылдыр төрүттүнген.
Пётр Ильичиниң ада-иези хөгжүмге дыка ынак чорааннар: адазы элээди назынында флейтага ойнап чораан, а авазы шагда арфага, фортепианога ойнап, романстар ырлап чораан. Чайковскийлерниң бажыңынга ол уеде шупту төлептиг өг-бүлелерде дег рояль турган.
Дыка бичии тургаш, Петр Чайковский колдуу француз дыл кырында шулүк-даа чогаадыр чораан. СанктПетербургка көжүп келгеш, Императорнуң Эрге-хоойлу училищезинче кирип алгаш, аңаа өөренмишаан, пианист улуг башкылрга өөренип турган.
1859 чылда Чайковский училищени дооскан.
Училищени дооскаш, Пётр Чайковский Юстиция яамызынга ажылдап кирип алган. 21 харлыг апарганда ачазы күрүне ажылынга ажылдавышаан, хөгжүм талазын база сайзырадыр деп шиитпирлээн.
1861 чылдың сентябрьда ол Орус хөгжүм ниитилелиниң Хөгжүм клазынче кирип алган. Ону 1862 чылда Санкт-Петербургтуң консерваториязыдеп эде адаан. Пётр Чайковский хөгжүм чогаадыр класстың баштайгы сургуулдарының бирээзи апарган.
Чайковскийниң диплом ажылы «К радости» деп кантата болган. Санкт-Петербургтуң консерваториязын ол уеде дээди деңнелдиг мөңүн медаль-биле 1870 чылда дооскан.
Чаа чогаалдарны биживишаан, башкылавышаан, улуг билдингир композитор апарып, чоннуң ынакшылын чаалап алган. Чүгле Россия иштинге эвес даштыкы чурттарга чурттап, аңаа улуг композиторларның ажылдарын дыңнап яан-чорук кылып турган.
Композитор 1893 чылдың октябрь 25-те холерадан чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Майның 7 төрүттүнген Аңгылал:Санкт-Петербургтуң консерваториязының доозукчулары Аңгылал:Москваның консерваториязының башкылары
Муваххит, Бедиа
Бедиа Муваххит (төрүттүнүп келгенде ады Эмине Бедиа Шекип) (16 январь 1897 — 20 январь 1994) — турк актриса. Мусульман херээжен актрисалар аразында бир дугаар деп санаттынып турар.
Намдары
1897 чылдын январь 16-да прокурор Шекип-бей база ооң өөнүң ишти Рефики-ханымның өг-бүлезинге Кадыкёй деп Стамбулдуң бир районунга төрүттүнген. Эгеки эртемин Бююкада деп ортулукта Ыдык Антуан аттыг школага чедип алган. Школа соонда Стамбулда Нотр-Дам-де-Сион деп француз лицейже кирип алган. Турк болгаш француз дылдардан өске Бедиа грек дылды база эки билир турган.
1914 чылда күрүнениң телефон компаниязынче телефонист кылдыр ажылдап кирип алган. 1921 чылдан Эренкөй деп уруглар школазынче француз дыл башкызы кылдыр ажылдай берген. База ол-ла үеде актёр Ахмет Рефет Муваххитке дужа берген. Бедиа оон автограф ап турда найыралдажып алганнар. 1923 чылда олар өгленип алганнар. 1922 чылда Бедия биле Ахметтиң өг-бүлезинде Шуайип Сина Арбел (1922—1991) деп оглу төрүттүнген. 1923 чылда Бедиа Эренкөйден үнгеш, актриса кылдыр ажылдап эгелээн. 1927 чылда ооң өөнүң ээзи чок болган.
1933 чылда Бедиа Фридрих Статцер-биле (1906—1974, азы өске ады Ферди Статцер) өгленип алган. ийи дугаар өг-бүле тутканы 18 чыл болган, 1951 чылда олар чарлы бергеннер. Чарылган соонда Бедиа баштайгы ашааның фамилиязын алган.
Бедиа Муваххит 1994 чылдың январь 20-де Стамбул университединиң чанында эмчиге чок болган  Ашиян деп хөөрде хөөржүттүнген.
Карьеразы
Бир дугаар 1917 чылда «Pençe» деп кинога киришкен.
1923 чылда Ахмет Муваххит-биле өгленген соонда оларның эжи режиссёр Мухсин Эртугрул Бедианы бодунуң «Огненная рубашка» деп кинозунга киржир кылдыр чалаан. База ол ышкаш Бедиа театрга база ойнап турган. Ниитизи-биле ол 50 хире чыл ойнап келген. 1975 чылда Бедиа актер карьеразын дооскан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Январьның 20 мөчээн Аңгылал:Январьның 16 төрүттүнген
Байконур космодрому
Байкону́р Космодро́му  — бирги болгаш делегейде эң-не улуг ажылдап турар космодром, Совет Эвилелинге (Казах ССР девискээринге)  1955 чылдың январь 12-де тургустунган, ажыглалга 1957 чылдың май 15-те киирген. Турар девискээри Казахстан Республиказының Кызылорда область, Казалинск хоорайы болгаш Жосалы суурунуң аразында турар, Тюратам суурунуң чоогунда. Ол суурга чоок болганындан делегей чергелиг спутник справочниктеринде «Tyuratam Missile and Space Complex» (TTMTR) кылдыр бижиттинген. 6 717 км² шөлдү эжелеп турар.
Космодром болгаш Байконур хоорай  (1995 чылга чедир —Ленинск хоорай турган) катай «Байконур» деп комплекс тургузуп турар, ол болза 15 эгелел комплекстери 9 янзылыг ракета-тударлар ужудар чүүлдер,  4 ажылдадыр тургузугларны континентилер аразынга ужар баллистиктиг ракеталарны шенелде ужудуп чортур, 11 монтажтыг-шенелде корпустар-  (МИК) болгаш оон-даа өске инфраструктура. СССР-ниң бирги космодрому болур кылдыр туткаш, база ынчалдыр ажыглап турган, 1991 чылдың декабрь 26-да Эвилелдиң дүжүп каан хүнүнге чедир ажылдап турган, ооң соонда космодром СССР-ниң эвес, а аңгы боттанган Республика Казахстанга хамааржыр апарган.
Амгы үеде Байконур комплекизин Россия Казахстандан түр када ачылап ап турар (ачылал керээзин 2050 чылга чедир кылдыр ат салып дугурушкан). Космодромну ажылдадып ажыглаарынга бир чылда 9 хире млрд рубль түңнүг акша херек (ол болза, комплекс Байконурнуң ачылалының өртээ бир чылда —7,4 хире млрд рубль, космодромнуң объектилерин чогуур кылдыр ажыглаарын тургузары чылда —1,5 млрд хире рубль), ол болза «Роскосмос» чериниң ниити бюджединиң  4,2 % бооп турар (2012 чылдың санаашкыны-биле). База ол ышкаш, Россияның федералдыг бюджединден  Байконур хоорайның бюджединче чылдың-на эгитпес ужурлуг 1,16 млрд рубль түңнүг акшаны шилчидип турар (2012 чылдың санаашкыны-биле). Ниитизи-биле космодром биле хоорай Россия бюджединден 10,16 млрд рубльды чылда чарып турар.
Кезек чылдар иштинде космодром Байконур дээрже үндүрген ракеталары дээш делегейге бирги черни ээлеп турган, ол олудун дыка үр бадыткап турган, ийиги черни Канаверал мыста (США) космодром эжелеп турар, а үшкү черни — ( Европаның космос агентствозунуң (ЕКА) француз Гвианада космодрому). Тодарадыр болза, 2015 чылда Байконурдан бир чыл иштинде 18 ракета-тударлар ужудуп үндүрген (ийиги черни  Канаверал мыста (США) космодром чылда 17 ужудуушкуну-биле эжелеп турар, а үшкү черни —  ( Европаның космос агентствозунуң (ЕКА) француз Гвианада космодрому чылда 12 ужудуушкун-биле эжелеп турар).  2016 чылдан эгелеп ужудуушкун саны көвейи-биле бирги чсерни мыс Канавералда (США) космодром эжелеп турар.
Шөлүглер
Аңгылал: Казахстан
Семёнова, Клавдия Фёдоровна
Клавдия Фёдоровна Семёнова (1922 чыл—1988 чыл) — совет тудуг адырының ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
1922 чылда (өске барымдаалар-биле 31 декабрь 1923 чылда ) көдээ суур Боровики Псковская губерния (бо үеде — Псковская область) тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Аральск хоорайның балыктрестке ажылдап эгелээн Кзыл-Ординск область Казах ССР (бо үеде Казахстан Республиказы). Ооң соонда штукатурнуң өөреникчизи ажылдап турган Лениногорск хоорайга (бо үеде — Риддер) Чөөн чүк-Казахстан область. 1949 чылдан — ТЭЦстрой трест «Лениногорсксвинецстрой» штукатуржу-отделочниктер бригадири.
Клавдия Фёдоровнаның удуртулгазы-биле ооң бригадазы бир дугаар в тресте поддержала начинание москвачыларны база завоевала звание коллектива коммунистиг күш-ажыл, үргүлчү оправдывая ол бедик ат. Планныг даалгаларны Семёнованың бот-идепкейлии-биле бригада одна из бир дугаар хозяйственный төлевирже шилчий берген база повела за собой өске коллективтерни. Коргулчун заводунуң тудуунга киржип турган, обогатительная фабрика, электри станциязы, амыдырал-чуртталга комбинаттар, чурттаар бажыңнар база өске улуг тудуглар. 1960 чылда улуг химия чаа цинк завод тудугларны тудуп турган (бо үеде «Казцинк» компания).
ССРЭ-ниң Дээди Совет Президиуму 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле 50-чыл алдар кылдыр Международного херээженнер хүнү, күш-ажылга шылгараңгай чедиишкиннер дээш база онза үре-түңнелдиг хөй-ниити ажыл-чорудулга Семёнова Клавдия Фёдоровнага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
СЭКП кежигүнү турган, Дээди Совет Казах ССР ийи чыыжының депутаттап соңгуттуруп турган, Чөөн чүк-Казахстан областың чаңгыс удаа эвес депутады турган база Лениногорскунуң хоорай Совет ажылчы депутаттары Лениногорскунуң горком Компартия Казахстан кежигүнү, а оон аңгыда партия  делегады база профэвилел конференциялар база месткомнуң кежигүнү, херсовет тудуг удуртуру «Заводстроя» удуртукчузу турган.
Пенсияже үнеринде, Лениногорск хоорайга чурттап турган, 1988 чылда чок болган.
К. Ф. Семёнова медальдар-биле шаңнаткан турган, «Отличный штукатур» шылгаралдың демдектери база «Отличный строитель». Хүндүлел бижиктер-биле шаңнаткан турган, хүндүлүг тудугжу атты тывыскан. Лениногорск хоорайның хүндүлүг хамаатызы апарган (12.10.1967).
Ооң ады-биле Казахстан Республиказының Риддер хоорайның бир кудумчузун адаан турган. Чөөн чүк-Казахстан областьта Күрүне архивинде документилер бар, К. Ф. Семёновога хамааржып турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Дээди Совет Казах ССР 7-го созыва депутаттары Аңгылал:Лениногорского горкома КП Казахстана кежигүннери Аңгылал:Депутаты городских советов Казахской ССР Аңгылал:Депутаты Восточно-Казахстанского областного совета Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Арал далайы
Арал далай (Арал;, Orol dengizi, Орол денгизи, каракалп. Aral teńizi, Арал теңизи) — Төп Азияда үндүр агып турар дамырактар чок дустуг далай, Казахстан болгаш Узбекистанның аразында кызыгаарда турар. 1960 чылдардан эгелеп далайның бедииниң хемчээли (болгаш ооң суунуң тереңи) дүрген эвээжеп эгелээн, ол болза далайга суг берип турар Амударья болгаш Сырдарья хемнеринден үнүштер-чимистер суггарары-биле суг ап турары-биле база ындыг байдал болдуруп турар, 1989 чылда далай ийи талазынче чарлы берген, олар чиңгелеп, сыыгай берген пролив Бергаже кире берген — Соңгу (Бичии) болгаш Мурнуу (Улуг) Арал далай.
2014 чылда Мурнуу (Улуг) Арал далайның чөөн талазы долузу-биле кургап калган, ол чылын төөгүде далайның шөлүнүң бичиилээнинге четкеш, 7297 км² апарган. 2015 чылдың чазын түр када улгаткаш (бүдүн далайның шөлү 10780 км² четкеш), 2015 чылдың күзүн ооң суглуг девискээри 8303 км² чедир катап эвээжей берген.
Сыыгаар мурнунда Арал далай бодунуң хемчээли-биле делегейде хөлдерниң аразынга дөрткү черни эжелеп турган.
Тывылган төөгүзү
Арал далайның тывылган үезин радиоуглерод аргазын ажыглап тургаш шинчилеп көөрге, 17,6 муң чыл бурунгаар тывылган бооп турар, кажан Памира болгаш Тянь-Шаньның улуг доштары эрип эгелээн үеде. 17,6 муң чылдан 15,3 муң чыл бурунгаар хөлдүң таваанче хемнер суглары үргүлчү киир агып турганл. Оон 15,3 муң чылдан 14 муң чыл бурунгаар сугнуң дузу улгаткан, чүге дизе киир агып турар хемнерниң эвээжээни-биле (дузунуң көвүдээниниң эң бедик чадазынга четкени 14,5—14 муң чыл бурунгаар). 14—13 муң чыл хире бурунгаар үеде хөлдүң суунуң дузу катап эвээжей берген. XV векте Арал далай бүдүн далай кылдыр ам-даа тургустунмаан турган. Долу суглуг болу берген үези 1573 чыл соонда.
Узун төөгү үе дургузунда Арал далайның тереңиниң хемчээли үргүлчү өскерлиишкиннерге таваржып турган. Дүвү көстүп келген турар үеде көрүптерге, ооң дүвүнге өзүп турган теректерниң артынчылары бар болган. Өске санап-шинчилел кылган ажылдардан алырга, мооң мурнунда Амударья Узбой талазындан Каспий далайже киир агып турган, а Тургай хеми — Аралче киир агып турган.
Түрк дылдарда «арал» деп сөс «ортулук, архипелаг» дээн уткалыг.
XVI векте, XVII вектиң эгезинде далайның сыыгай бергенинден Барсакельмес, Каскакулан, Козжетпес, Уялы, Бийиктау, Возрождение деп ортулуктар тывылган. Рукава Сырдарьяның ужуктары — Жанадарья биле Куандарья Аралче 1819 биле 1823 чылдардан агып кирбейн барган.
1848 чылда Оренбургка «Константин» деп шхуна тудуп каан, ол-ла чылдың чайга чедир (Раим) деп камгалал черин Сырдарья аксының чанынга тудуп каан. 1849 чылда А. Бутаковтуң удуртулгазы- Арал далайны шинчилеп, бижиир ажылдар кылыр бирги эртем-шинчилел экспедициязын эртирген, Аралдың бирги рекогносцировка ажылын эртирген, тереңин санап, хемчээген, Барса-Кельмес деп ортулукту бүрүнү-биле тыртырган, Возрождения деп ортулуктар бөлүүн ажыдып, тыпкан, астрономнуг болгаш метеорологтуг шинчилел, хайгаарал ажылдарын кылган, кышкы үеде доштуң канчалдыр алдынып турарын база өөренип көрген, ажыктыг бүдүмелдер чизезин кылган. 1850 чылда Далай министерствозунуң Гидрографиктиг департаментизи Арал далайның Далай картазын кылып үндүрген.
1852 чылда Раим камгалал черинче аңгы-аңгы кылдыр чазып каан кылдыр «Перовский» болгаш «Обручев» деп пароходтарны эккелген. Бирги пароходту Арал далайның суунче 1853 чылда киирген.
Арал далайның дараазында шинчилел ажылдарын төп Азияның күрүнелерин каттыштырар дээш чорудуп турган дайын үези-биле катай чангыс үеде эртирип турган, Арал флотилиязы ол дайынга киржип турган. 1854 чылдың күзүн Аралдың верфь черин Раимдан Казалинскиже көжүрген. Аралдың шериг флотилиязы сугга чоруур хеме ажылдарын деткип турган, шеригже чүъ сөөртүрүнге киржип турган, гидрографиктиг ажылдарны кылып турган, шупту пароходтар болгаш дузалал ажылы кылыр хемелер артиллерийжи чепсектерлиг турган. 1862 чылда чаа «Арал» болгаш «Сырдарья» деп пароходтарны Казалинскиде сугже киирген.
1886 чылда А. Никольскийниң Аралдың мурнуу чүгүнде экспедициязы, академик Лев Бергтиң далайның соңгуу талазынче экспедициязы, олар далайның климат, фауна болгаш флоразының дугайында дыка көвей чүүлдерин чыгган. 1905 чылда Россиядан садыг-саарылга сайгарлыкчылары Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев боттарының хемелери-биле улуг балык эвилелдери болгаш Аральскыга «Хива» деп акционерлиг ниитилел ажыдып кааннар, Аралдың балык тудар болгаш болбаазырадыр чүүлүнүң эгезин ынчалдыр тургусканнар.
Үргулчү хайгаарал ажылдары чорудуп эгелээнинден (XIX век) болгаш XX вектиң ортузунга чедир Аралдың тереңи улуг дыка өскерилбээн. 1950 чылдарда Арал далай делегейге шөлүнүң хемчээли-биле дөрткү черни ээлеп турган, 68 муң хире км²; узуну 426 км, калбаа — 284 км, эң-не ханы чери— 68 м.
1930 чылдарда Төп Азияга калбаа-биле суггарылга каналдарын тудуп эгелээн. 1961 чылдан эгелеп далай хенертен сыыгап эгелээн. Ооң кол чылдагааннарының бирээзи суггарылга ажылдары дээш сугну көвейи-биле ап турары. 1960 чылдан 1990 чылга чедир Төп Азияда суггарып турар черлер шөлү 4,5 млн 7 млн га чедир улгаткан. Регионнуң чонунуң ажыглалынга херек сугнуң хемчээли бир чылда 60 –дан 120 км³кывлдыр өзе берген, оларынң 90 % суггарылга ажылдарынче үнүп турар, суггарылгаже үндүрүп турар сугну чамдыкта шын эвес ажыглап турган бооп турар. 1961 чылдан эгелеп далайның тереңи дыка дүрген скорость-биле сыыгап турган, чылда 20 -ден 80—90 см. Ынчалза-даа ол чылдагааннарны ындыг кончуг улуг салдарлыг эвес деп санаан. 1961 чылдан 1985 чылга чедир ап турар сугнуң хемчээли 12,8 км³ турган, ол үеде Амударья болгаш Сырдарьяның черлеринде билдинмес чылдагаанар-биле безин четпес турган 16,3 км³. Немей санап көөрге, Аралдың бедииниң өскерлиишкиннери мындыг чүүлдерден хамааржыр болган: 15 % кылдыр эвээжеп, сыыгай бээри климат факторлары дээш, 23 % —суггарылга ажылдарынче үне бээр, 62 % — суг чер адаанче фильтрлеп кире бээринден.
1970 чылдарга чедир Аралга 34 янзы-бүрү балык хевирлери турган, оларның 20 хевирин балык болбаазырадырынга ажыглап турган. 1946 чылда Арал далайындан 23 муң тонн балыкты туткан, 1980 чылдар эгезинде ол сан 60 муң тонн чедир өзе берген. Аралдың беш балык заводтары бар, бирээзи балыктан кылган консервалар бүдүрер комбинат, дөртен беш балык хүлээп алыр тускай черлер, Узбекистан талазында (Каракалпакия) — беш балык заводу бар, бир балыктан кылган консервалар бүдүрер комбинат, чээрби балык хүлээп алыр тускай черлер бар.
1989 чылда далай ийи аңгы сугларже чарлы берген — Соңгу (Бичии) болгаш Мурнуу (Улуг) Арал далай. 2003 чылда Арал далайның кырының шөлү баштйагызынга бодаарга чүгле бир дөрт кезек апарган, а сугнуң хемчээли —10 % хире. 2000 чылдарның эгезинде сугнуң ниити тереңи 31 м эвээжей берген, ол болза баштайгы, 1950 чылдарда хемчээлинден 22 м чавызай берген бооп турары ол. Балыктар чүгле Бичии Аралда арткан, а Улуг Аралдың балыктары сугнуң эмин эртир дустуг болганындан кырлып калганнар.
2001 чылда Возрождения деп ортулук чартык ортулук апарган.
2003 чылда Мурнуу Арал далай барыын болгаш чөөн кезектеринче чарлы берген. 2008 чылда далайның Узбекистанда турар талазынга геологтуг разведка ажылдарын чоргузуп турган (нефть болгаш газ үндезилиг черлерин дилеп турган). Ажылды хүлээнип алган улус — «ПетроАльянс» деп компания, ажылды кылырын дилээн улус — Чазак чери.
Арал далайның сыыгай берген дүвүнге ийи чуртталга черлери, суурлар болгаш мавзолейлер тывылган. Кердери Мавзолейиниң тывылган үези XI—XIV вектери. Дыка үр үе иштинде далай дүвүнге, 20 хире метр ханы черге чыткан. XIV вектиң чуртталга чери Арал-Асар деп черниң артынчызы база тывылган.
Шөлүглер
Аңгылал: Далай Аңгылал: Казахстан
НАТО
НАТО, Соңгу Атлант Керээзиниң Организациязы, Соңгу Атлант эвилели (North Atlantic Treaty Organization, NATO; Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN) — Европа чурттарының хөй кезии (Турцияны база кады санавышаан), Американың Каттышкан Штаттары болгаш Канаданы каттыштырган шериг-поликтиктиг эвилел.
Төөгүзү
Делегейниң 2 дугаар хан төгүүшкүннүг дайыны төнген соонда Европаның улуг кезии болгаш делегейниң өске-даа чурттарының экономиказы буурап, сузу бастынган турган. Делегейге болган болуушкуннар, ылаңгыя 50 чыл дээн элээн кыска хуусаа дургузунда сая-сая кижилерниң амы-тынын алгаш барган 2 делегей дайыннары улусту дүвүреди берген. Ол болуушкуннарның уламындан кижи төрелгетен эжелекчи дайзыннарга чааскаан күш чедери барык болдунмас болгаш бүгү-ниити айыыл чок чорукту чүгле ниити күжениишкиннер-биле хандырып болур деп мындыг өөредиглиг чүүлдерни бодунга шиңгээдип алган.
Ынчангаш 1949 чылдың апрель 4-те Вашингтон хоорайга Соңгу Америка болгаш Европаның 12 тускай догуннаан күрүнелери бактааган шериг-политиктиг эвилел тургустунган. Ук эвилелди Соңгу Атлант Керээзиниң Организациязы деп адаан. Керээниң алыс ужуру эвилелче кирип турар кежигүн бүрүзүнге керээ чарган өске кежигүннерниң айыыл чок чоруун хандырып, оларга деткимче көргүзер хүлээлгелерни даасканында болур.
Соңгу Алтант Керээзиниң Организациязын тургузар элээн чугула чылдагааннарның бирээзи ССРЭ-ниң политиказы турган дээрзин демдеглезе чогуур. Сөөлгү дайынга хөй чурттар Нацистиг Германияга удур демиселге ССРЭ-ниң эвилелчизи болуп киришкен-даа бол, ССРЭ-ниң дайын соонда чорудуп эгелээн даштыкы политиказы болгаш иштики политиказының ёзу-чуруму оларны ылап сезиндирген болган.
Сөөлүнде барып НАТО эвилели чоорту калбарып улгады берген. Чамдык чурттар ук организациядан түр када үнгеш, дедир кирип-даа турган. ССРЭ база Соңгу Атлант эвилелинче кирерин оралдажып турган солун барымдаа бар. Ынчалза-даа ооң киирген дилээн организация элээн каш чылдааганнарга даянып хүлээвээн. «Соок дайын» үезинде НАТО тускай тургузуг кылдыр идепкейлиг хөгжүп, аңаа чагырткан аңгы-аңгы кезектерни, комитеттерни тургузуп, шериг-политиктиг күчү-күжүн доктаамал улгаттырып турган. Ындыг-даа бол ол үеде Соңгу Атлант эвилели чаңгыс-даа чеспектиг үскүлежиишкинге киришпээн.
НАТО-нуң шериг күштерин бир дугаар 1991 чылда Ирак кампаниязынга киириштирген. Ук холгаарлаашкынны Каттышкан Нациялар Организациязы бүрүнү-биле чөпшээрээн дээрзин демдеглезе чогуур. Ынчангаш НАТО эвилелиниң күштери дайынчы шылгалданы эрткеш, кончуг эки түңнелдерни көргүскен.
Ооң соонда Соңгу Атлант эвилелиниң шериглери Босния биле Герцеговина, Югославия, Македония, Афганистан болгаш база катап Иракка шериг үскүлежиишкиннеринге киришкен.
Сорулгалары
НАТО-нуң кол сорулгазы – эвилелдиң шупту кежигүннерин шериг халдаашкынындан камгаалаары болур. Тодаргайлаарга, НАТО эвилелинче кирип турар бир күрүнеже кылган халдаашкынны бүгү эвилелче кылган халдаашкын деп көргеш, чогуур удур хөделир хемчеглерни ап эгелээр. Эвилелдиң уставы ёзугаар өске чурттарның девискээрлерин эжелеп алыр сорулгалыг шериг экспанциязының кандыг-даа илерээшкиннерин көргүзери хоруглуг. Шериг күжүн камгаланыры эргежок чугула таварылгада ажыглаар. Ындыг хемчег алыр бүрүн эргени эвилелдиң шупту кежигүн чурттары чугаалашкаш, чүүлдүг деп көргеш, оон бээр.
Ооң аңгыда Соңгу Атлант эвилелиниң ажыл-чорудулгазының хүрээлеңинче: кирип турар.
Штаб-квартиразы
Соңгу Алтант эвилели – дыка хөй күрүнелер болгаш оларның шериглеринден тургустунган канчаар-даа аажок улуг эвилел. Ооң-на ужурундан көвей чурттарда кандыг-бир (шериг) кезектерин харыылаар бир янзы штабтар бар. НАТО чөвүлелиниң кол штаб-квартиразы Бельгияның найысылалы Брюссель хоорайда турар.
НАТО-же кирери
Херек кырында НАТО-же кирериниң чуруму ындыг-даа берге эвес. Ниитизи-биле алырга, эвилелдиң кежигүнү болур күзелин илереткен чурт доктаамал критерийлерге дүүшкен турар ужурлуг. Демократия болгаш ооң үнелиг чүүлдери, экономиктиг болгаш политиктиг илдең, көскү тургузуу, саң-хөө талазы-биле шыдалыы болгаш девискээр дээш азы язы-сөөк ылгап тывылдырган маргыш чогу дээн аспектилер ынаар кирип турар. Бир эвес чурт айыттынган шупту негелделерни күүсеткен болза, ооң кандидатуразын эвилелдиң кежигүннери шупту чүүлдүг деп көөр. Шупту чөпшээрээн таварылгада ук шериг-политиктиг эвилелче каттыжар чурумунуң чорулгазы эгелээр.
Гойя
ГО́ЙЯ, Гойя-и-Лусь­ен­тес (Francisco José de Goya y Lucientes) Фран­си­ско Хо­се де (30.3.1746, Фу­эн­де­то­дос, Ара­гон – 16.4.1828, Бор­до) – испан чурукчу, график. Ол алдын-биле чайырлаар ус-шеверлекчиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Сарагоска Х. Лу­са­на-и-Мар­ти­не­ске (1760), Мадридке Ф. Бай­еуге (1766) ус-шеверлеп өөренип алган, сөөлгүзүнүң дуңмазынга өгленип алган. 1767(?) – 1771 чылдарда Ита­лияга чораан. Ооң чамдык баштайгы ажылдарында – Нуэ­ст­ра-Сень­о­ра-дель-Пи­лар хүрээзинде (1771-1772 ч.) Са­ра­го­ста база алтарь чуруктарында – Дж. Б. Тье­по­лонуң салдарын көрүп болур. 1775 чылда Мадридче көже берген, кадынның мануфактуразының чагыын күүседип элээн 60 хире картонга ажылдарны (1776 - 1792 ч.); хөй кезээ Пра­до, Мадридке), стили­стика­ талазы-биле рококо уран-чүүлүнге чоок, чидиг чырык өңнерлиг чурук. Гойя оларда испаннарның аажы-чаңын, байырлалдарын болга хөглээшкиннерин, ажыл-ижин болгаш ус-шеверлээшкиннерин көргүскен («Зон­тик», 1777; «Про­да­вец фа­ян­ Прадо (Мадрид).
«Иг­ра в пе­ло­ту», ийилээ 1779; «Во­до­нос­ки», «Де­ре­вен­ская свадь­ба», ийилээ 1787). Хаанның (1786), оон хаан өргээзинниң (1789) чурукчузу апаргаш, Гойя дыка хөй чагыг-биле испан байларның болгаш банкирлерниң портреттерин Д. Веласкестиң чаңчылы-биле чураан.
1790-чылдарда ооң уран-чүүлү доктаай берген. Кыжын 1792–93 чылда ол аар арыг-биле аарааш, дүлей апарган, ол байдал Гойяның амыдыралын өскертипкен ооң-биле чергелештир Испанияның хөй-ниити-политиктиг байдалы баскыраан. Мадрид Ака­де­миязының Сан-Фер­нан­до (1795–97), чурумал салбырының директору албан-дужаалындан Гойя аарыының ужурунда халажыр апарган. Ол чагыглар-биле ажылдавайн хостуг ажылдай берген. 1799 чылдан хаанның бирги чурукчузу болгаш Гойя дыка хөй портреттерни чураан. Оларның эң-не экизи кижилерниң эң бедик үнелелин илереткен портреттер; гер­цо­ги­ния Аль­бының база француз элчин Ф. Гий­мар­де (1798, Лувр, Париж), «Ла Ти­ра­на» (1802, Ака­де­мия Сан-Фер­нан­до, Мадрид), Иса­бель Ко­бос де Пор­сель (1806, Нац. га­ле­рея, Лон­дон), элээн каш ав­то­порт­ре­ттер (1810-чч., Пра­до база о.ө.). «Ма­ха хептиг» база «Ма­ха чанагаш» чуруктарда (1798–1805, Пра­до), аллегория темазынга «Черниң Венералары база дээрниң Венералары» деп чуруктарында, Гойя портрет чуруурда херек кырында бар модельди шыны-биле чуруп көргүскен, (гер­цо­ги­ня Аль­ба). Ховар таварылгада Гойя портреттерге бодунуң хамаарылгазын кыжырымак кылдыр чамдыкта көргүзе бээр турган, ылаңгыя хаанның фамилиязынга хамаарышкан улуска («Кар­ла IV-түң өг-бүлези», 1800, Пра­до; «Аьттыг порт­рет Фер­ди­нан­да VII», 1808, Му­зей Ака­де­мияның Сан-Фер­нан­до) база хаанга чоок улустарынга («Го­дой – Пор­ту­га­лияның тиилекчизи», 1801, о.ө). 1798 чылда Гойя хүрээге Сан-Ан­то­нио-де-ла-Фло­ри­да Мадридте сөөлгү чүдүлгеге хамаарышкан чурукту кылган.
Шөлүглер
Аңгылал: Чурукчу
Маннапов, Альфир Габдуллович
Альфир Габдуллович Маннапов (24 февраль 1954 чыл төр., Башкирия) — россий база башкир эртемден-биолог. Биология эртеминиң доктору (1999), профессор (1999).
РФ дээди профессионалдыг өөредилгениң хүндүлүг ажылдакчызы (2013). Башкортостан Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы (2003).
Намдары
Көдээ суур Старые Богады Буздякский район БАССР-ге төрүттүнген.
Башкир СХИ зооинженер факультет со тускай мергежил алыры по ары өстүрер ажыл шылгаралдыг дооскан (1979) — бо үеде Башкир күрүне аграрлыг университет — база ооң соонда ында-ла 1981 чылга чедир ажылдап турган база 1986—2006 чылдарда, — 1991—96 чылдарда база 2000 чылдан, оон аңгыда диссертация чөвүлелиниң даргазы болуп турган при БГАУ. 1981—85 чылдарда Казаньның ветеринар институдунуң ассистентизи. 1986 чылдан 1991 чылга чедир Башкир КМУ дакпырлап ажылдап турган. 1985 чылда кандидат диссертациязын камгалаан, 1999 чылда — доктор (эртем консультант Ш. М. Омаров) — в ВГНКИ в Москве, изучил в ней влияние биологически активного продукта пчеловодства прополиса в составе вакцины на становление механизмов иммунной защиты, микробиоценоза кишечника при колибактериозе и его профилактике. 1992 чылда мергежили-биле Великобританияга стажировканы эрткен. 2010 чылдан К. А. Тимирязева аттыг РГАУ-МСХА аквакультура база ары өстүрер ажыл кафедразын эргелекчилеп турар (2013 чылга чедир — ары өстүрер ажыл база балык сайзырадыр ажыл кафедразы, 2010 чылда ары өстүрер ажыл база аквакультура кафедраларын каттыштырары-биле тургускан), 2006—2010 чылдарда ында-ла ары өстүрер ажыл кафедразын эргелекчилеп турган.
1998 чылдан при ЭШИ ары өстүрер ажыл РЭА ары өстүрер ажыл секцияның Координационный совединиң кежигүнү. 2007 чылдан эксперт по вопросам испытания и охраны селекционных достижений Минсельхоза РФ.
Россия Федерацияның көдээ ажыл-агый министерствода хөй-ниити совединче кирип турган.
Дөрт доктор диссертация чөвүлелдерниң кежигүнү: үш К. А. Тимирязева аттыг РГАУ — МСХА база чаңгыс — Башкир КАУ. Ооң удуртулгазы-биле 9 доктор база 29 кандидат диссертациялары камгалаттынган.
2000 чылда Башкир КАУ Улустар аразының эртем-практиктиг конференция «Апитерапия сегодня — с биологической аптекой пчел в 21 век» эрттирген база организастаан.
РФ өөредилге министерствозу (2001) база РФ көдээ ажыл-агый министерствозу хүндүлел бижиктери-биле шаңнаткан (2010).
Кадайы — биология эртеминиң доктору Р. Т. Маннапова (1955 чыл төр.).
600 ажыг ажылдарның автору, оон иштинде 15 өөредилге номнары, 4 монографиялар, 5 чогааттынган чүүлдүг болуп турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Персоналии:Апитерапия Аңгылал:Өөредилге номнарының авторлары Аңгылал:Биология эртеминиң докторлары Аңгылал:Башкир күрүне аграрлыг университединиң доозукчулары Аңгылал:Тимирязева аттыг РГАУ-МСХА башкылары Аңгылал:Башкортостан Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчылары Аңгылал:Башкир күрүне аграрлыг университединиң башкылары Аңгылал:Буздякский районга төрүттүнгеннер Аңгылал:Башкир күрүне медицина университединиң башкылары
Биишев, Ахмед Альмухаметович
Биишев Ахмед (Ахмадулла) Альмухаметович (Бейешев Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәммәт улы, 1896 чыл—1937 чыл) — күрүне база хөй-ниити ажылдакчызы, Башкир национал шимчээшкинниң идеологу база киржикчизи, Башкир шеригниң бир организакчызы, Башкир обкомнуң политсекретары РКП(б), Улусчу комиссарлар совединиң даргазы БАССР (1920—1921).
Намдары
Биишев Ахмед (Ахмадулла) Альмухаметович көдээ суур Идельбаево 5-й Усерганской волость Орский уезд Оренбургская губернияга төрүттүнген (бо үеде Оренбургская область).
Оренбург хоорайда башкы семинариязын дооскан. Февраль революция соонда Башкир шериг одуругларже кирген аъттыг шеригниң полк командири болуп (февраль 1919 чылга чедир) база бо шеригге Шериг-хову судунуң кежигүнү апарган. Башкир шериг Совет эрге-чагырга талазынче шилчээн соонда — Башкир ОК даргазы, ооң соонда — Нарком соцхандырылга база Башкирияның чазаанда күш-ажыл.
1920 чылдан — БАССР-ниң Улусчу комиссарлар совединиң даргазы, 1921 чылдан — Башкир обкомнуң секретары РКП(б). Моон соңгаар профэвилелдерниң база хозяйственных албан-дужаалдарга ажылдап турган. Ахмед Биишев Башкортостанның автономиязын туржуп турган, ооң политиктиг база экономика эрге-ажыы, башкир чоннуң культуразы. Башкирлерни партияже база совет ажылче депшидери дээш демисежип турган. Национализм база авантюризмге буруудаткан.
1926 чылда ЦК ВКП(б) эргезинче Москваже дедир кыйгырткан турган, Бүгү Россияның үлетпүр кооперациязы чөвүлелинге улуг сүмелекчилеп ажылдап турган. Москвага Покровские Ворота куд., б.4/15, кв.3 адреске чурттап турган.
20 июнь 1937 чылда по обвинению в участии совет ёзуга удур башкир националистиг организация тудуп хоругдаан турган. 27 сентябрь 1937 чылда боолап өлүрген.
Орнукшуткан чери — Москва, Донское кладбище.
1957 чылда агарткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Главы правительства Башкир АССР Аңгылал:Башкир национал шимчээшкинниң ажылдакчылары Аңгылал:СЭКП Башкир обкомнуң бир дугаар секретарлары Аңгылал:Башкир шериг чөвүлелиниң кежигүннери Аңгылал:РСФСР-ге боолап өлүрткеннер Аңгылал:1937 чылда өлүрүп шаа-жылатканнар Аңгылал:Похороненные в общих могилах Донского кладбища
Аңгылал:ССРЭ-ге өлген соонда реабилитированные Аңгылал:ССРЭ-ге репрессияга таварышканнар
Азербайджан чоннуң танцы-самы
Азербайджан чоннуң самнары (Azərbaycan xalq rəqsləri; آذربایجان خالق رقسلری) – азербайджан чоннуң сам уран чүүлү. Азербайджан самнарының көвей кезииниң аялгалыг хемчээли  — 6/8 болгаш 3/4, 2/4 болгаш 4/4 хемчээлдер база нептереңгей. Дараазында танцы-самны ылгап турар: маадыржы, хүн-бүрүде чуртталга тугайында, ажыл-иш дугайында, чоннуң чаңчылдарының дугайында, спортчу, хоровод-оюнчу.
Шинчизи болгаш ритминиң аайы-биле азербайджан чонунуң танцы-самнары оожум-топтуг, оожум болгаш сергек-дүрген. Азербайджан чоннуң танцы-самының тускай чуруу оларның ритмиктиг тургузуунда хамааржып турар. Азербайджан танцы-сам болза, дүрүм ёзугаар үш кезектиг: бирги кезээ далаш-дүрген, шимченгир, борбак шыйыг аайы-биле самнаар, самчы кижи бодунуң мага-бодунуң корпузундорт болгаш чоргаар кылдыр алдынып, тудар, ийиги кезээ — чаңгыс черге лириктиг туруптары (сюзме) болгаш үшкү чери — катап база борбак шыйыг аайы-биле самнаары — бодунга бүзүрелдиг, далаш-дүрген, шимченгир боорда чоргаар, бедик. Самнарның көвей кезииниң аттары, ылаңгыя эрги шагның танцы-самының аттары чоннуң хөлчок ынак аң-меңи азы үнүштериниң аттары-биле адаан болур: «джейрани» — газель, «лалэ» —ховунуң мак чечээ, «беневше» — фиалка, «иннаби» — чимистин теректиң чимизи дээш оон-даа өске. Колдуунда шупту азербайджан танцы-сам — чаңгыс кижи танцылап-самнаар кылдыр тургустунган.
Шөлүглер
Аңгылал:Сам Аңгылал:Азербайджан чоннуң самнары Аңгылал:Азербайджан урал чүүл
Тартан-оол Маскыр-оол Конзайевич
Тартан-оол, Маскыр-оол Конзайевич — тыва спортчу.
Допчу намдары.
1939 чылда Баруун-Хемчиктин Ак сумузунга төрүттүнген, малчын өг-бүлеге. Ада-иези Ак, Аянгаты малчынары чорааннар. Кырган ачазы мунгаш Актын хамы чораан, Конзай хам. Оон адын отчествозу кылдыр паспортунга киир бижиткен. Он, он бир харлыында оскус арткаш, ийи бичии дунмалары биле Шекпээр сумузунда угбазы суга оскен.14 харлыында Кызыл- Мажалык 8 класс школазынга өөрени берген. Хүнүң-не Шекпээрден Кызыл-Мажалык аразынга чадаг кылаштап, маңнап тургаш, 8 классты доозуп алган. Школага өөренип тургаш чангыс классчызы- биле таныжып турган, ол болза Тамара Салчаковна Сендажы. Уругнун ачазы, Сендажы Салчак Балчын-оолович ол үеде бир дугаар Кызыл-Мажалык совхозтун директору турган.Красноярскийнин педагогический институттуң физический культура и спорт салбырынче кирип алган. 1963 чылда доозуп чедип келгеш Улуг-Хемнин Ак-Туругнуң лесная школа-интернадынга ажылдап эгелээн. (институтка өөренип тургаш Тамара Салчаковна Сендажы биле өгленип бадыланчып алганнар). 1963 чылда бирги уруу Марина төрүттүнген, 1967 чылда оглу Мерген, 1971 чылда ийистер - Эрес, Орлан төрүттүнгеннер. 1972-73 чылдарда Шагаан-Арыг №2 школа-интернатче ажылдап кирген. Красноярскийниң институдунга чангыс курчузу, Миндиашвили, Дмитрий Георгиевич – хостуг хурешке ССРЭ-нин спорт мастери, Олимпий оюнарыннын хосту хүрешке ийи дакпыр чемпиону Иван Ярыгиннин тренери.
Ажылы болгаш кылган буяны
Шагаан-Арыг хоорайга химиктеп турган спортчуларны башкы аныятар, оореникчилер-биле ажылга хаара туткан. Тартан-оол башкыга Ленинград хоорайнын хостуг хурешке Динамо командазынын тренери, ийи эдертип алган аныяк эрлери ( охранниктери): бирээзи гимнастикага спорт мастери, ийи дугаары бокска спорт мастери. Олар башкынын ажылынга дуза катканнар. Ол спортчуларнын ажылын деткип, башкы Кызылдан школага гимнастика маттар экелген, оларны школанын коридорунга чыый салыпкан турган. Ол уеден эгелээш кежээ Школага хостуг хуреш секциязы эгелээн. Орта колдуу интернат оолдары хурежип турганнар, хоорайдан база. Ол оолдардан алдаржаан спортчулар: Монгуш Роман - ССРЭ-нин хостуг хурешке чемпиону, Наважап Радик - хостуг хурешке чемпион. Башкынын оореткен аайы-биле хамык школа оолдары турниктээр апарган. 1978- 80 чылдар уезинде Школага ажылдап эжи, Чернов башкы биле ( НВП ) катай "Спортивное ориентированиени" сайзыраткан. Оон спортчу чедиишкиннерлиг болган улус: Тангыт-оол Саша - Читанын элээди оолдар аразынга Сибирь чемпионары команданын тренери, Папий-оол Валик - Тыванын волейболга сураглыг ойнакчызы, тренер. Тартан-оол башкы Улуг-Хем кожуунга 1970-80 чылдарда волейболду сайзыраткан. Оореткен кижилеринин аразындан ажылдакчы апарган ѳѳреникчилериринниӊ долу эвес даӊзызы: Сарыгбай Орлан - зам. Министр МВД Республики Тыва. Калбак Долаан -Депутат, зав. поликлиники Республики Тыва, Даваа Кан-оол Тимурович - председатель Верховного Хурала Республики Тыва, Даржай Мерген Щомаевич- директор ЧОП цент"А". Ооржак Андрян Шериг-оолович - депутат Верховного хурала Республики Тыва, Наважап Радик- председатель кожууна, Сылдыс Мандаржап - эмчи, Тюлюш Ия. Арина Дугаржап- эртемдээн. Кара-оол Леня Валериевич - ветеран боевых действий.
Награды
Маскыр-оол Конзайевич - ВЕТЕРАН СПОРТА Красноярского края
Межлумова, Анна Ильинична
Межлумова, Анна Ильинична (1914 чылда, Краснодар крайныӊ, Ильинская станицазы — 2007, Волгодонск, Ростов облазы) — совет эртемден-химик, бедикоктанныг кывар материал чогаадыкчызы. Грозный күрүненниӊ нефти интидудуннуӊ ажылдакчызы. Нефти бүдүрүлгезиннин НИИ-зинниӊ лаборатория эргелекчизи. «Совет Эвилелиннин чоннуӊ ажыл-агыйынга чедиишкини» - дээш ВДНХ-нын Алдын медали биле шаӊнаткан. Бензин 76-нын чогаадыкчызы. Химия эртемнеринниӊ докторунче кордакчы.
ДОПЧУ НАМДАРЫ.
Анна Ильинична Межлумова 1914 чылда Кубаньныӊ Краснодар крайыннын Новопокровская районуннуӊ Ильинская станицазынга тѳрүттүнген. Башкы болуксаар чораан. Ростовтун башкы институдунче документилерин дужааган: ынчаза-даа ачазы, ашаа нефти ажылдакчылары боорга, комиссия кежигүүннери уругну Грозныйныӊ нефти институдунче чорутканар. Оглу - Борис даштыкы дыл башкызы болган. Ада-чуртуӊ Улуг дайынында заводтуӊ лабораториязынга ажылдап турган. Уруга заводту Уралче кѳжурерин харыылаар даалга берген турган. Кызымак ажылы дээш (Грозныйны фашистер дүн-хүн чок бомбалап турганнар) «За оборону Кавказа» - медаль биле шаннаткан. Совет Эвилели бедикоктанныг бензинге чединмейн турган. Сталин Грозныйже бѳлук эртемдээннерни чоруткан: «Чогаатпаан шааӊарда - дедир келбес силер!» 1945 чылда оларны Анна Межлумова баштаан. Шинчилелдерниӊ түӊнелинде бензинниӊ формулазы чогааттына берген. Ол ажыдыышкын дээш: Анна Мелумова алдын медаль биле шаӊнаткан «За успехи в народном хозяйстве СССР» 1954 чылда Анна Москвага дисертация камгалаан. Грозныйныӊ нефти инстидудунга башкылап ажылдап чораан. Нефти болгаш синтетика талазы-биле 19 ажыдыышкынныӊ автору. 1990 чылдарда Грозныйдан дезер ужурга таварышкан. Чечен дайыны дээш. 1995 чылда оглу, уйнуктары биле Воронежке турумчуп алыр дээш кызытканнар. Болдунмас болурга Ростов облазыннын Волгодонскуже чорупканнар. 2007 чылда Волгодонскуга ниити чурталга бажынынныӊ бир ѳрээлинге чок болган.
Кол ажылдары
Шанналдары.
Мэнсфилд, Арабелла
Арабелла Мэнсфилд (төрүттүнгенде Белла Аурелия Бабб (Arabella Mansfield); 23 маяй 1846, Берлингтон (Айова), США төр. — 1 августа 1911 өлг.) — АКШ-та бирги херээжен юрист. 1869 чылда Айова штатка ажылдаар кылдыр чөпшээрелди алган.