cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Тын дээш демисел»
Анализ
Тоожунуң кол маадырлары: эртем-билиг чедип алгаш, чонунга ачы-буян чедирер деп сорулга (кол тема) салып. Амыдыралдың шаптараазыннарлыг, кадыг берге, узун орун шилип алган «салымныг өөренир» Чанзаң биле «аалы Тээли шыгында» Чымба деп аттарлыг Бай-Тайга чурттуг үш хуурак оол. Шойдаң-биле кады түреп, човап, харын-даа чамдыкта эжиниң щилип алган оруунга, күштүг күзел-соруунга чигзинип, шиитпирлеп алган бодалынга чөржүжүп-даа чораан болза, Чанзан биле Чымба «тын дээш демиселдиң» шыңгыы шылгалдазын шыдажып эрткени ук тоожунуң лейтмотиви болган. Тоожуда ийиги чергениң чогаал маадырларын азы персонажтарын ук чогаалда кандыг-ла бир болуушкунда хөделип, киржип турар болганы-биле идепкейлиг киржилгелиг маадырлар болгаш диалогка азы улустуң чугаалажыышкыннарының иштинден тодарап кээр идепкей чок киржилгелиг маадырлар деп чигеглей көрүп, ийи бөлүкке үзүп болур бис.
Дөзү
Т Т Т
Норвегия
Норвегия Хаанналгазы (букмол Kongeriket Norge, нюнорск Kongeriket Noreg) — Соңгу Европада күрүне, Скандинав чартык ортулуктуң барыын талазында, эңмежок Скандинав чартык ортулукка кожаланчак үүрмек ортулуктарда, Соңгу Доштуг океанда Шпицберген бөлүк ортулуктарда, Ян-Майен база Адыгзыг ортулуктарда чурт. Атлант океанның мурнуу чарыында Буве ортулуу база Норвегияга хамааржыр. Чызаан хевири — Конституцтуг монархия. Чурттуң ады бурунгу скандинав дылдан укталган - Norðrvegr — «соңгу чүкче орук». Төп — Осло.
Норвегия үш күрүнелер-биле кызыгаарлыг: Швеция-биле чөөн талада (1630 км), Финляндия (736 км) биле Россия-биле (196 км) соңгу-чөөн чүкте. Норвегияны барыын талада - Норвег, соңгу-чөөн талада - Баренц, мурнуу-барыын талада Соңгу далайлар шаптап турар.
Төре деңнел
Тургустунганы —	872 чыл.
Бот-эргелиг апарган үе - 1905 чылдың октябрьның 26, (Швеция-биле эвилелден), 1905 чылдың июнь 7 (чарлаттынган)
Ёзу аайы-биле дылы — норвег (букмол и нюнорск), можу деңнелинде — саам
Найысылал — Осло
Улуг хоорайлар — Берген, Ставангер, Тронхейм
Чызаан хевири —	Конституцтуг хаанналга
Хаан — Харальд V
Эреңгей сайыт —	Jonas Gahr Støre (Ap) (2021–)
Девискээр — 67 дугаар делегейде.
Чурттакчылары
Акшазы — Норвег крона (NOK, уруң 578) Интернет-домен     - .no Уруң ISO           -   NO Телефон уруңу       - +47 Шак куржаа         - +1 (+2 чайгы үеде)
Демдеглелдер
Аңгылал:Европа Н
Соңгу Доштуг океан
Соңгу Доштуг океан — Черниң шөлү-биле эң биче океаны, бүрүнү-биле соңгу чартык бөмбүрзекте турар, Евразия болгаш Соңгу Американың аразында.
Океанның шөлү 14,75 сая км², суунуң хемчээлиниң делгеми — 18,07 сая км³. Ортумак ханызы — 1225 м, эң улуг ханызы — 5527 м Гренлан далайда. Соңгу Доштуг океанның дүвүнүң кырының хөй кезиин шельф (45%-дан хөй) болгаш диптерниң суг алдында кыдыг черлери (70 % чедир) эжелеп турар. Океанны 3 улуг акваторияга чарар: Арктиктиг бассейн, Соңгу-Европейжи бассейн база Канад бассейн. Соңгу поляр төгериктиң иштинде турар болган төлээде, океанның төвүнде дош шывыг чылып, шимчеп-даа турар болза, бүдүн чыл дургузунда чаттылып чыдар.
С С С
Воскресник
Воскресник (е узадыр адаттынар) – улуг-хүнде азы өске-даа ажылдан дашкаар үеде кижилерниң эки тура-биле кандыг-бир ажылды демнежип халас кылыры. Бажың девискээрин арыглаары-биле воскресник кылыр.
2014 чыл
"2014" (MMXIV) чыл (2014 год) ― аът чылы.
Аңгылал:Үе К Аңгылал:Чылдар
Шай
Шай (суксун) (茶 — «ча́» пекин база гуандун диалектилерде, «те̂» амойском база «тцай-е» тайваньнап) - сугга тускай белеткээн шайны (оът) хайындырган суксун.
Шайның хевирлери аңгы-аңгы: ол хайындырар оду-биле база хайындырган аайындан ылгалыр.
Төөгү-биле алырга, шайны бир дугаар Кыдатка ижип эгелээн.
Ш Ш
Суг-Аксы
Суг-Аксы - Сүт-Хөл кожуунунуң төп сууру. Хемчик хемниң чанында чыдар суур. 1991 чылга чедир Сүт-Хөл деп аттыг турган.
География
Хемчик хемниң кыдыында, Кызыл хоорайдан барыын талазынче 286 км. ыракта турар.
Дөс
С С С
Астана
Астана (Астана) — Казахстан күрүнениң найысылал хоорайы.
Чурттакчы чону – 808 429 кижи (2013 чылдың ноябрь 1).
Аңгылал:Казахстан Аңгылал:Хоорай
Городецкая, Нина Семёновна
Намдары
Родилась 1937 чылда на территории Самойловского района Саратовской области. 1964 чылда начала работать телятницей колхоза "Первое Мая", центральная усадьба которого была расположена в Самойловке. Очень быстро познала все особенности профессии. Стала работать на откорме молодняка. Её показатели стали передовыми и лучшими в районе.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 14 февраль 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III степени.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 декабрь 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II степени.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 27 август 1990 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств по увеличению продукции животноводства была награждена орденом Трудовой Славы I степени. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы. Проживала в районном центре Самойловка. 16 октябрь 2008 чылда чок болган. Похоронена на поселковом кладбище.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы
Жолио-Кюри, Ирен
Ире́н Жолио́-Кюри́ (Irène Joliot-Curie, өгленир мурнунда фамилиязы — Кюри; 12 сентябрь 1897, Париж — 17 март 1956, там же) — француз физик-эртемден, химияда Нобель шаңналын Фредерик Жолио-биле кады 1935 чылда алган. Мария Склодовская-Кюри база Пьер Кюриниң улуг уруу, Фредерик Жолио-Кюриниң өөнүң ишти. Бир дугаар Нобель шаңналының эдилекчилериниң аразында Нобель шаңналының эдилекчилериниң уруу. Ооң ады-биле Венерада Жолио-Кюри деп кратер адаан.
Кара чажындан тура ачазының ачазы ону кижизидип өстүрүп каан, чүге дизе авазы чай чок эртем ажылы кылып турган.
Ажыл-ижиниң эгези
Ирен Париж университединге (Сорбонне) дооскан. Дайын дээш өөредилгезин кезек када ара каапкан, чүге дизе авазы-биле шериг эмчизинге ажылдап турган.
Дайын соонда Ирен Кюри Радий институдунга шинчилекчиниң дузалакчызы кылдыр ажылдай берген. 1921 чылда боду шинчилелдерни чорудуп эгелээн. Эгезинде ол ада-иезиниң ажытканы полонийни шинчилеп турган. 1925 чылда ол шинчилел ажылдары дээш доктор эртем чадазы чедип алган.
Фредерик Жолио-биле өгленгени база кады ажылы
1926 чылда Ирен Радий институдунга кады ажылдап турганы Фредерик Жолио-биле өгленип алган. Олар катчып алгаш, бериллий биле борнуң шынарларын шинчилеп тургаш, радиацияның ийи катап улгады бээр аргазын тыпканнар. Оларның ол шинчилелдериниң ачызында Джеймс Чедвик 1932 чылда нейтронну ажыткан.
Шинчилелдерин уламчылавышаан Жолио-Кюриниң өг-бүлези аллюминийден радиоактивтиг фосфор, а бордан в радиоактивтиг азоттуң изотовун үндүргеннер. Кезек үе дургузунда элээн ындыг радиоактивтиг будүмелдерни үндүргеннер.
Нобель шаңналын алганы
1935 чылда Ирен Жолио-Кюри биле Фредерик Жолиога чаа радиоактивтиг бүдүмелдер үндүргени дээш Нобель шаңналын тывыскан.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Сентябрьның 12 төрүттүнген
Ногаан Дарийги Бурганга мактал ыдык ырлар
Ногаан Дарийги Бурганга 21 мактал ыдык ырлар
Кол таринаның бо ыдык ыры - 21 мактал ырны Дарийги Бурганның угаанныг, буянныг, сүзүктүг чүдүкчүзү кижи кежээ имиртиңде болгаш даң бажында катаптап номчуур болза, Дарийги Бурганны сактып адаанындан шупту коргуушкуннары, сезик болгаш нүгүл-хири арыгланып, хилинчек-човулаңныг чаяалгаларга төрүттүнеринден чайлаар. Мактал ырны катаптаары - Тиилекчи Бурганнарның өг-бүлезинден айысты дүрген ап, ооң түңнелинде боду өндүр бедик деңнелдиг болуп, Будда Бурганның байдалынга чедериниң чылдагааны болур.
Бир эвес кижи билбейн хоран оът азы дириг амытанның хоранын чип, ижипкен болза, Дарийги Бурганны сактып адааны безин өлүмнүг оо-хоранны мага-боттан үндүрүп кааптар.
Аарыгдан, хорандан азы чер ээлеринден келген хай-халаптыг багай чүүлдер - бүгү-ле хилинчек-човулаңнар көңгүс арыгланып, аарыг-аржык эттине бээр.
Бо ыдык ырны хүнде 3, 7, 21 катап номнап, сүзүглээр болза, долгандыр турар өске-даа амылыг амытаннарга эки, буян болур. Оон аңгыда, оолдуг болуксаан кижи оолдуг апаар, эт-хөреңги, акша күзээн кижи бай апаар, шупту күзелдери боттанып, оларның бодарап бүде бээринге кандыг-даа шаптараазыннар шаптык кадып шыдавас. Чүгле Дарийги Бурганга, бо ыдык ырның сөстеринге бичии-даа сезик чок, долу бүзүрел херек. Ынчан күзелдер долузу-биле боттаныр.
1. Чаяалгалыг өртемчейни чагырыптар Чаңнык-от дег карактары чидиг Маадыр Бадымаа деп чечек ышкаш шырайлыгның Баарынга сөгүрээштиң, тейлеп тур мен!
2. Арнында муң сылдыс-шолбан чайнап турар Аккыр, долу ай дег чазык, чаагай, силиг Тааланчыг көрүжү хып, херелденген Дарийгиге бараан болуп тейлеп тур мен!
4. Буруу-хинчек, нүгүл-хирден арыглангаш, Бурганнарның ынак, чассыг кызы болган Тейинде дөң Бурган демдээ көстүп турар Дээди Ыдык Дарийгини сүзүглээйн!
5. Чеди Дээрниң дөгерезин чагырыпкан, Черде турар чуртталгага утка сиирген, Түмен, муң-муң кижилерге сүзүүн берген "Дүү-Дарый!", "Хум! Хум!" диңмиреп тур.
6. Марутаның, Агниниң, Шакраның, Бхутаның, Брахманың, Веталаның, Гандхарваның, Ишвараның, якшаларның Хайыралын чаалап алган Дарый Бурган!
7. Багай, хирлиг, нүгүл долган номналдарны "Пхат!" дээрге, "Трат!" дээрге буступ калды, Магалыг, шын олудунга саадап алгаш, Бар-ла турган моондактарны арыглапты.
8. Хаваан, кирбиин дүйүп алган Дарый Бурган, Хамчык-аарыг, нүгүл-бакты чылча басты. Очалаңда мараларны коргудуптар Ногаан Дарийги Бурганымга чалбарыдым!
9. Дээди Үш Эдертикчи Ыдыктарның Демдээ-биле чүрээн каастап, айызанган, Азып, тениир дүмбей дүннү чырыдыптар Ай, Хүн ышкаш Дарийгиге тейлеп тур мен!
10. Амыр-чыргал, өөрүшкүлүг сеткили хып, Алдын бөрт бооп, бажын бүргей чайынналды, Орлан-шоваа "Дүрүг!" диген каткы-биле Очалаңның ораннарын коргудупту.
11. Хаваан, кирбиин дүйүп алган Дарый Бурган Карак чивеш аразында "Хум!", "Хум!" дээштиң, Хамык черниң ээлерин чыып алгаш, Халаптарны чайладыпты, Бурган өршээ!
12. Кальпа солчуп, үүле оду чалбыышталган Эрегениң дизииниң дал ортузунда Кайгамчыктыг Алитха деп туруш тыпкаш, Эрээ болган дайзыннарны узуткады.
13. Черни тепсеп, "Хум!" деп номнааш, шурагылап, Карбаңнадыр холун база шимчеткилеп, Хаваан, кирбиин дүйүп алгаш, хыйыртанып, Чеди хинчек ораннарын тө силгипти.
14. "Ом!", "Суу хаа!" деп катап-катап сүзүглээштиң, Опчок, тенек угаан хирин арыглап бээр Дываажаңда саадап орар Дарийгиниң Дыка ээлдек, оожум-топтуун алгап тур мен!
15. Өжээн сүрген дайзыннарны тиилеп алгаш, Өөрүшкүзү улам өскен Дарийгиниң Он кезектиг "Хум!" деп сүзүү чүктер санай, Оруктарны билиглерже чырыдып тур.
16. Сүмбер-Уула, Мандараа, Кайлас үштүң Ырак даглыг ораннарын дүвүреткен Сүзүктүг "Хум!" үрезинин чалап апкан, Ыдык Дүрү, Силерлерге, тейлеп тур мен!
17. Будда Бурган деңнелинге чеде бээрге, Мурнай көрген херечизи элик аңны Холга туткаш, "Дарый!", "Дарый!", "Пхат!" дээштиң, Хораннарны когун үзе узуткады.
18. Очалаңда бурганнарның, ассурларның, Киннар болгаш якшаларның баштыңчызы Ок-боо чепсээң сорук-күштүг кылаңнаажы Хинчек оштаан дүштү-дүлдү арыглады.
19. Ийи катап "Хара!", "Хара!", "Дүү-Дарый!" дээш, Аарыг-аржык, човулаңны эмнеп турар Айның, хүннүң херелдери караан долган Идегелдиг Дарийгиге тейлеп тур мен!
20. Грах, ветала, якшаларны базып тиилээш, Ыяңгылыг үш үн-биле аян туткан Күчү-күжү чыргал-биле катчы берген, Ыдык Дарый, Силерлерге тейлеп тур мен!
21. Артыш ышкаш ыдыкшылы айызап кээр Арыя деп Дарийгивис Силерлерни Алгап, йөрээп, мактап, ырлап, тейлеп тур мен! Амылыглар бүгүдеге буян болзун!
Тайылбырлар:
Ушниша, ушнигит - Бурганнарның тейинде, чөвээнде шала бедик, достаксымаар кылдыр көстүр демдек. Бо демдек кижиниң Будда деңнели четкенин, ол кижи Ыдыктыг деп чүвени көргүзүп турар.
Агни, Шакра, Марута, Брахма, Бхута, ветала, гандхарва, ишвара, якша, ассур (азар), грах, киннар - кижилер аразында болгаш кижилерниң караанга көзүлбес амытаннар аразында чурттап чоруур амытаннар. Олар чамдыкта хора чедирип болур. Бо амытаннарны адаар сөстер тыва дылда бары, чогу амдыызында билдинмес болганы-биле санскрит дылда адалгазын очулгада ол хевээр арттырган.
Мара - амылыг амытаннарны хилинчектиг-човулаңныг очалаңда тудуп алган турар угаанның нүгүл-хирлиг, мугулай чоруун каттыштыр адап, ооң демдээ кылдыр дүрзүлеп чураан дүрзүнчүг амытан.
Дээди Үш Эдертикчи Ыдыктар (Эртинелер) - Бурган Башкы Будда, ооң Өөредии, Деңнел четкен Ыдыктыг Саңга - лама башкылар бөлүү.
Пратиалитха, алитха - Ногаан Дарийги Бурганның олуду. Оң талакы будун көстүп алган, солагай талакы будун дыгдынып алган олурар олут.
Дөзү
Н Н Н Н
Озалааш Хем
Озалааш Хем — Хемниң иштин куду кара суг баткан. Ооң ынды-бетинде шеттер болгаш чокпак-чокпак бора талдар. Оларның аразы-биле орук эрткен. Ону эдерген кижи кара сугну каш-даа кежер, аалдар хонаштары дазыраштарга чеже-даа кирип, үнер.
Оон өзен бады келген. Ооң аксы талазының берти кедергей: ийи талазында кадыр сүүрлер, олче аъттыг үнери Берге, чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир-ле кижи үнүп шыдаар, а чогум ишти кашпал, озаң ыяш, ынаар чеңгиир-даа ужур чок. Хуралбай өзен аксынга баргаш, аъдындан дүшкеш, чедип алгаш, сиртти өрү ыяш-даштың, чиңгис дег, барык тудуш кадыг-караның ара-аразы-биле дытпакталып үнүп-ле каан.
Демгилериниң оруу шаптараазынныг, Алаштың шапкын, терең суунга, арт-сынга муңгашталып болур. Оларда орук баштап чоруур кижи база чок.
Арганы дорт эрткеш, хем иштинче кирип алган болза, эки ийик. Шүүт чок. Чоогу-даа ол. Ынчаар бе дээрге, олап эртери Берге: арга шыргай, муңгаш кадыг-кара. Ам канчаар, орук узаар, чорук саадаар-даа болза, өзенни куду баткаш, хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан, ынчангаш ону ору өскеп кааннар. Элээн өскеп-өскеп, он талазынче ээй бээр ужурлуг. Аңаа чедип алыры безин ындыг-ла амыр эвес – дыка херии.
Хем ишти ниитизи-биле кызаа, үнүн дургааар янзы-буру ыяштар унгулээн, олар база-ла шыргай. Чайгы изиг уезинде мал-маганнын девээлээр черлери-ле ол. Ынчалза-даа улуг-биче аяннар база таварышкылаар. Олар колдуу-ла алдар хонажы. Солааннар анаа көстүп келбээнде, аалдар оларга тургулаан, ам оларда чаңгыс-даа өг чок, доза тайга-таңдыже, сээктен дескен аннар дег, дезип үнүпкен.
Дөзү
О
Хадың (хөл)
"Хадың" хөл - Таңды кожуунда бир хөл.
Х Х Х
Сидхатха, шүлүк
Сидхатхa - Турк дылда шүлүк. Турк чогаалчы, шүлүкчү Асаф Халет Челебиниң шүлүглел номнарының бирээзи «Ом мани падме хум» деп аттыг-дыр. «Ом мани падме хум» болза «Сидхатха» шүлүглелинде бир тарина-дыр.
Шөлүглер
С С С С С
Ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр кылыр хүлээлгелери
Буддизмниң порталынче
Ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр кылыр хүлээлгелери — Будда башкының бир Өөредии.
Шаанда Индияга Будда Шакьямуни башкы ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр хүлээлгелер дугайында Өөредиг чоруткан:
Дөс
А А А
Маңнай-оол, Моңгуш Хүргүл-оолович
Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол (1933 чылдың апрель 22-де төр. – 2018 чылдың сентябрь 16-да чок болган, Кызыл) — тыва эртемден, Тываның бирги археологу, төөгү эртемнериниң кандидады, ТГШИ (Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң) кол эртем ажылдакчызы, Тываның археологиязынга, этнографиязынга база төөгүзүнге хамаарышкан 150 хире чүүлдерниң, 3 эртем ажылдарының (монография) автору. Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген.
Ажылдары
Ажылчын намдарын 1959 чылда университет доосканының соонда, ТДЛТЭШИ-ден (Тываның дыл, литература болгаш төөгү эртем шинчилел институду) эгелээн.
1960-1985 чылдарда ТДЛТЭШИ-ниң археологтуг экспедициязын удуртуп-баштап тургаш, Тываның археологиязын шинчилеп-тыварынга эң ажыктыг үлүүн киирген. 25 чыл ишти шинчилел ажылының улуг түңнели – «Аржаан-1» деп базырыктың касканы бооп турар, ооң ачызында ол делегей чергелиг билдингир эртемден апарган.
Тываның төөгүзүнге хамаарышкан 150 ажыг ажылдарны Моңгуш Хүргүл-оолович бижээн, ооң иштинде Тываның төөгүзүн, археологиязын, этнографиязын тайылбырлаан 3 улуг монография:
«Скиф үезинде Тыва» (Тува в скифское время, 1970), «Тыва феодализм үезинде» (Тува в эпоху феодализма, 1986), «Тывалар: аймактың тывылган дөзү болгаш хевирлеттингени» (Тувинцы: происхождение и формирование этноса, 2004).
Ол Севьян Вайнштейн-биле кады "Тываның төөгүзү" деп номнуң бирги томун эдип, четчелеп, чаартып үндүргеннер. Ийиги, үшкү томнарын чаартырынга киржип турган.
1985-1991 чылдарда "Билиг" ("Знание") деп Бүгү Эвелел чергелиг ниитилелдиң Тывага адырының даргазы бооп, Төөгү тураскаалдарын база уран-чүүлүн камгалаар Бүгү Эвилел чергелиг ниитилелдиң кежигүнү кылдыр ажылдап турган.
Дөзүк
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Тыва
Худякова, Антонина Фёдоровна
Антони́на Фёдоровна Худяко́ва (1917—1998) — дүнеки бомбардировщиктер авиациязыныӊ 325 дугаар дивизиязынныӊ 46 дугаар гвардейжи полктуӊ эскадрилья командириниӊ оралакчызы, гвардия улуг сержантызы, Совет Эвилелиннин маадыры.
Допчу-намдары.
Худякова Брянск облазынныӊ Карачаево районунда Новая Слобода суурга, 1917 чылдын июнь 20-де хѳй ажы-тѳлдүг тараачын ѳг-бүлеге тѳрүттүнген. 1933 чылда Бежицтин инструстиалдыг технукумунче киргеш, 1936 чылда дооскан. Чедип алган профессиязы - демир хайындырыкчызы. (сварщик) Днепродзержинскийниӊ вагон кылыр заводунга мастер кылдыр ажылдап турган. ФЗУ-нуӊ кежээки школазынга башкылап турган. 1939 чылда Днепродзержинскийниӊ аэроклувун дооскаш, 1940 чылда Херсоннун авиация Осоавиахим школазынче кирген. Доозуп алгаш, Орловтун аэроклувунга ужудукчу-белеткекчи кылдыр ажылдап турган. Кызыл шеригде 1941 чылдыӊ октябрьдан тура. Ада-чуртун Улуг дайыныга 1942 чылдыӊ майдан тура киришкен. Дүнеки бомбардировщиктер авиациязыныӊ 4 дугаар армиязынны 325 дугаар дивизиязынныӊ, 46 дугаар гвардейжи полктуӊ эскадрильязынга ужудукчу турган. Дайылдажып турган фронтузу - Белорус. А. Ф. Худякова 926 дайынчы ужудуушкуннарны кылгаш, 130 тонн бомбаны дайызынныӊ девискээринге октап, 3 складты, 12 машинаны, 2 кежигни, 1 демир-орук составын, 4 үгер боону узуткаан. Дайын соонда профессор Жуковский аттыг Шериг-агаар академиязын дооскаш, авиацияннын полковник-инженер эргеге четкен болгаш техниктиг эртемнернин докторунче кордакчы болган. Доцент. 1952 чылдан тура КПСС кежигууну. 1946 чылдан 1957 чылга чедир Иваново облазынныӊ Тейково суурга чуртап турган. Аӊаа Осоавихимниӊ район комитединге даргалап турган. Оон ашаанын аайы-биле Николаевск-на-Амуреже кѳшкен (1956). 1961 чылдан тура Кировград облазыннын Александрия хоорайга чуртап турган (Украина). 1980 - 1991 чылдарда чоннун чер-чурт шинчилээр музеинге директорлаан. 1998 чылдын декабрь 17-де чок болган.
Ѳг-бүлези.
889 дугаар дунеки бомбардировщиктер полугуннун ужудукчузунга, Игорь Иванович Семиреченскога кадай кылдыр барган. Уруглуг, Татьяна, олгу Игорь.
Киирилделер
нина Фёдоровна. О самолётах и авиастроении (13 июня 2012).
Шѳлүг.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Алдын-оол, Арыя Араптановна
Арыя Араптановна Алдын-оол (февраль 29, 1928 төр.) — ССРЭ-ниң Улустуң башкызы, Россия школаларының Алдарлыг башкызы, тыва школаларның эге класстарынга тыва дылдың болгаш номчулганың дузаламчы номнарын тургускан башкы, бирги класстарның тыва үжүглелиниң автору. «Хүндүткелдиң демдээ» болгаш Тыва Республиканың ордени-биле, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш», «Күш-ажылчы алдар», «Күш-ажылдың хоочуну» болгаш өске-даа медальдар-биле шаңнаткан. Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы.
Намдары
Арыя Араптановна 1928 чылдың февраль 29-та Тыва Арат Республиканың Бай-Тайга кожууннуң Көөп-Сөөк сумузунда Ооруг (Өөрүг) деп черге ажылчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген.
Ажылчын базымын 1946 чылда Бай-Тайга кожуунунуң Шуй сумузунуң школазынга эге класстар башкызындан эгелээн, ооң-биле катай Кызылдың педагогика училищезинге заочниктеп өөренип турган. 1955 чылда Башкылар институдун, а 1970 чылда педагогика институдун дооскан. Эге класстарны төрээн дылынга, шын бижилгеге база номчулгага өөредиринге элээн хөй арга-дуржулганы, шенелделерни (эксперимент) чоруткан. Эге класстарны өөредириниң дугайында айтырыгларын өөренип көргеш, дузаламчы номнарны үндүрген. Бирги класстарның «Үжүглелин» тургускан, «Бодуң номчу», «Эдертиглер чыындызы», «Диктантылар чыындызы», «Бижилге кыдыраажы» дээш өске-даа эге класстарга түүлүг (серийные) номнарны бижээн. Эге класстарның башкыларынга өөредириниң дугайында арга-сүме номнарын чыып бижээн.
Дөзүк
Аңгылал:Тыва
Вергилий
Вергилий, Пу́блий Верги́лий Маро́н (Publius Vergilius Maro; б. э. ч. 70 чылдың октябрь 15, Вирджилио Мантуя чаны — б. э. ч. 19 чылдың сентябрь 21, Бриндизи) — Бурунгу Римниң эң улуг шүлүкчүлериниң бирээзи. «Мантуан куу» деп аттыг.
Адааргак сеткил
Буддизмниң порталынче Адааргак сеткил — өскелерниң чедиишкинин хүлээп албазы.
Сарыг шажын Тывада
Сарыг шажын Тывада азы Тывада Буддизм (Тувинский Буддизм) – XVIII-XIX вектер үезинде-ле Тываның девискээринге сайзырап келген төвүт-моол улустарның Сарыг шажын (Буддизм) деп чүдүлгезиниң ук регионда хевири.
Тывага Буддизмниң келгени
Буддизмниң (сарыг шажынның) Тывага баштайгы чалгыглары IX чүс чылдарда уйгурлардан дамчып келген. Сарыг шажынны тывалар, Моол империяның составынга Тываның турган үезинде, XIII-XIV чүс чылдарда өөренип-билип эгелээннер. Археологтарның тыпканы-биле ап көөр болза Тываның девискээринге турган эң баштайгы хүрээ-хииттерни XIII-XIV вектерде турган деп санап турар. XVIII вектиң ийиги чартыында, Тываның кирип турганы, Джунгар хаан чагыргазын Кыдаттың Цин деп маньчжурлар династиязының аг-шерии чылча шапканының соонда Тыва Кыдаттың чагыргазынче кирген. Ол үеден эгелээш Тываның девискээринге Гэлуг школазының төлээлекчи моол ламалары идепкейи-биле Сарыг шажынны нептередир ажылын чорудуп эгелээн; оон ыңай Ньингма деп ёзулал база элээн тарай берген. XVIII вектиң 70 чылдарындан эгелеп Тывага Сарыг шажынның баштайгы үндезин хүрээлери тыптып эгелээн.
Буддизмниң сайзыралы
Чадаана хүрээзиниң соржулары (дээди ламалары) тыва буддизмниң баштыңынга Камбы-лама деп ат алганнар. 1912 чылга чедир тыва моолдар-биле катай маньчжурларның чагыргазынга турган болгаш тываның Камбы-ламалары Богда-Кегээнге чагыртып турганнар; моон ап көөр болза тыва буддизм бурят эвес, а Моол-биле харылзаазы улуг турган. Тыва буддистер Моолдуң хүрээлеринге доктаамал барып тейлээшкиннерни (паломничества) чорудуп турган. Тыва буддизм шажын ниитилелинде тургузуунуң аайы-биле моол буддизм-биле канчалдыр-даа өскерилбейн турар.
Сарыг шажын тываларның ёзу-чаңчылдарынга, уран чүүлүнге элээн хөй салдарын чедирген: улус эмнелгезинге, сан-чурагайында байырлалдарынга, улустуң амыдыралда кылып чорудар ужурларынга (куда-дой, байыр-наадым, дагылгалар дээш) изин арттырган, оон ыңай хамнаашкынга база чаартылгаларны киирип, ооң-биле сырый харылзаалыг апарган. Тыва буддизм тываларның эрте-бурунгу чүдүлгези хамнаашкын-биле катай деңге хөгжүп турган: бирде улус хамнарга барып, а чамдыкта ламаларга барып турган.
XX чүс чылдарның 20-ги чылдарның төнчүзүнде Тывага 19 хүрээ-хииттер болгаш 3 муң хире лама-башкылар турган. Тывага политика талазы-биле өскерлиишкиннер (революция) чоруп эгелээрге хүрээлерниң шуптузун узуткап, чок кылып, ламаларны шиидип, мөчүлеп каапкан, чүгле каш хире улуг назылыг ламалар арткан турган.
Буддизмниң амгы үеде байдалы
1990 чылдан тура Тывага Сарыг шажынны катап тургузуп эгелээн. Тывада Гелукпа дээр сарыг-шажынның хевири бар. Өске: Ньингма, Кадампа, Кагью, Сакья дээн чижектиг хевирлери Тывада чок.
Буддист организациялар
«Тываның буддистер каттыжылгазы» (Объединение буддистов Тувы) – эрги ады «Тыва Республиканың Камбы-ламазының эргелели» (Управление Камбы-ламы Республики Тыва).
РФ-тың юстиция яамызында дараазында Сарыг шажын чүдүлгезиниң организациялары бүрүткедип алган (10.12.2013 чурагайы-биле).
Амгы үеде бар хүрээлер болгаш дуганнар
www.dharmatuva.ru деп сайттан алган медээлел. 2010 чылдың байдалы-биле.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Шажын Аңгылал:Буддизм Аңгылал:Тыва Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Бухтуев, Михаил Артемьевич
Михаил Артемьевич Бухтуев (ноябрь 23, 1925 чыл - июнь 25, 1944 чыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры, 15-ки гвардияның танкы полугунуң механик-чолаачызы, гвардияның сержантызы.
Намдары
1944 чылдың июнь 24-те, шыңгыы белеткенгениниң соонда, 65-ки армия дайзыннарның камгалалын үзүктелдирип, аткаарлаашкынче үнүпкен. Дайзыннарның шугумун үзе шаварынга 1-ги танк корпузунуң гвардиязы, ооң иштинде 15-ки гвардияның танк бригадазы киришкен. Совет танкистер удурланыкчыларның камгалалын үзе шаап, 20 километр чедир ханылап, күжүн чылча шапканнар. Аткаарлаашкынның баштайгы хүнүнде Комаров биле Бухтуевтиң танкызы Тумаровка суурже бир дугаар халдап киргеш, удурланыкчыларга хораны чедиргеннер. Танкының механик-чолаачызы Бухтуев дайзыннарның оруунче чоруп ора, оларның элээн хөй артиллериялыг боо-чепсээн узуткааннар.
Дөзүк
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Моңгуш, Айдамир Владимир оглу
Моңгуш, Владимир оглу Айдамир (Монгуш Айдамир Владимирович; 1982 чылдың февраль 22 төр., Шамбалыг суур, Кызыл кожууну) — Тыва мөге.
"Күрүне Начыны" деп атты 2006 чылда Шериг-оол президентиниң чарлыы биле чаалап алган.
М
Лисицына, Анна Михайловна
Анна Михайловна Лисицына (вепс. Anna Lisicina, Mihailan tütär; 1922 чылдыӊ февраль 14, Карелиянныӊ Житноручей суур, Карелдин Ажылчын Коммуназы, РСФСР — 1942 чылдыӊ август 3, Свирь хем — партизан, харылзаажы, Совет Эвилелиннин маадыры, Кызыл Сылдыс, Ленин орденеринин эдилекчизи.
Допчу-намдары.
Карелиянын Житноручей суурга 1922 чылда тѳрүттүнген. Нациязы — вепсянка. Рыбрека суурга ортумак школаны дооскан. 1938—1940 чылдарда Ленинградтыӊ библиотека технукумунга ѳѳренип турган. (азы Карелияннын культура училищези) Доозупкаш, Сегежтин район клувунга ажылдап турган. 1942 чылдыӊ июньда Анна Лисицына биле Мария Мелентьева финнерниӊ эжелеп алганы Шелтозёр районунче чоруттурган турганнар. Олар аӊаа немец-фашистерге удур чажыт удурланылга ажылын чорудуп эгелээннер. Эжелекчилер дугайыда херек медээлерни чыып, чажыт комитеттерниӊ чыглыр черин организастап турганнар. Оларнын кылган ажлынче дайызынныӊ күштеринниӊ дугайнда, чепсеклениишкини, оларнын угер боо турар черлери - дээш янзы-бүрү медээлерни чыып турганнар. Даалгадан дедир чоруп олура, Лисицына Свирь хемни кежип чыткаш, суга дуже берген. Чок болуруннуӊ мурнунда уруг маадырлыы-биле кызып чыткаш, эжинге, Мария Мелентьевага, чыып алган үнелиг медээлерин дамчыдып четтигипкен. Ол дээш ССРЭ-нин Дээди Чѳвүлелинниӊ Президиумунуӊ дужаалы-биле "Берген дайынчы даалганы үлегерлиг кылдыр күүсеткени, немец-фашист эжелекчилерге удур маадырлыг чоруу дээш" Лисицыноа Анна Михайловнага Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан.(чок болганда)
Тураскаалдары
Подпорожье хоорайда, Никольское суурда, Рыбрека суурда Подпорожск районунда Лисицынага тураскаалдар бар. Петрозаводсктуӊ Рыбрека суурда, Никольское суурда, Ледмозеро (Карелия) суурда Лисицынаннын ады-биле кудумчуларны адаан. Петрозаводское культура училищези уругнун адын эдилээн, Шериг-Далай Министерствозунда уругнун адын эдилээн хеме бар. Геннадий Фиштин «Подруги» - деп очеркте, Александр Александрович Ивановтун «Это было в Карелии» - деп шииде Лисицына биле Мелентьева дугайында.
Шѳлүг
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Ойтулааш
Ойтулааштап ойнаарда чыглып аар. Бир ындыг черле чыглыр черлиг болур, чижелээрде бир хам-дыт, азы хая чаны, азы тей чаны дээн ышкаш. Болчажып алган хүнүнде кежээки ажылын мал-маганын киирип кааш, инээн саап, сүдүн хайындырып кааш, кончуг оожум ада-иезинден дургуннап чорткаш, аалдар чанынга ырак эвес черге боттары барып ойнаар турган. Баштай айыткан черге кымнар чедип кээрил, ол чедип келген уруглар-оолдар бөлдүнчүп алгаш ырлажыптар. Кажан эштери ырлажы бээрге, аалдарга өске эштери дыңнап каапкаштың, аңаа аъдын мунуп алгаш четкилеп кээп турган.
А чамдык ада-иелер уругларын ойтулааштап ойнаар дээрге салбастар. Шак ындыг улустарны ол ойтулааштаан уруглар хөлчок бак кылдыр одап ырлап кааптар турган.
Аныяктар ынчаар ойнап хонгаш, эртенинде чанарда база байырлажып чарлып чанар, дүрген-не чанар. Хүн үнмээнде четкеш ада-иезиниң инээн саар, а кадарчы кижи болза мал-маган кадарар, ыяштаар, сигеннээр-даа улустар турар. Олар тургаш эртен ажылын уламчылап чоруй баар. Ам ойтулааш эрткен соонда, ийи-үш хонганда канчаар эрткенин, канчаар ойнаанын, кым эки болганын, кым багай болганын чугаалажып база каттыржып боттары аажок түңнээр.
Кенин-Лопсаңың "Тыва улустун бурунгу ужурлары" деп номундан
Ойтулааш дээрге эрте-бурунгу шагдан бээр туруп келген төөгүнүң болгаш назын халыынының оюну болур. Ойтулаашка он үштен чээрби беш харга чедир назылыг бот оолдар кыстар киржир, азы бир-ийи катап чылы кирип эрткен оолдар болгаш кыстар киржир.
Ойтулааштың болур үези чайның башкы айдан эгелээш, күстүң адак айга чедир болгулаар. Ойтулаашты ойнаар үези болза орай кежээден эгелээш, даң хаяазы чырыгыже чедир болур. Ойтулааштың болур черлери аъттыг кижилер дүне када чорупку дег алаактар, арыглар, шаттар болгаш ховулар болгулаар. Ойтулааштаар оолдар, кыстарның медээлежип алыры база онзагай. Бир аныяк оол эжинге чедип келгеш: – Хаактар чулуктаан, теректер мочургалаан, арыгже баргаш, шоор долгап ойнаалам – дээр.
Ол болза ойтулааштың ойнаар өй келген, чоруулам, өөрлеривис бүдүү медээлеп аалы, өгге чеже олурар боор, кончуг аъттардан мунуп мунгаш, сылдыстыг дүне ойнаалыңар дээни ол. Чай эрткен. Күс төнер дей берген. Тарааны ажаап каапкан. Дуруяалар изиг чурттарже ужуп чоруп турар. Ынчан бир оол эжинге келгеш: – Шарлан бүрүлери саргарган. Сыыннар башкы таңдыда эде берген. Күску соокка эъттиң халыынын өжүрүп аалам – дээр. Ол болза үе-черге оолдар болгаш кыстар-биле бо чылын сөөлгү катап ойнап алыр дээни ол болур. Он үштен он дөрт хар чедир оолдар, уруглар ойтулааштаан аныяктар аразынга чоруурунда база ужур бар, олар бодунуң хан төрел болгаш өске аймак оолдарны база кыстарны ылап билип алырлар.
Ойтулааштап ойнап чораан, таныжып алган оолдар, кыстар чуртталга тударга, "өг бузулбас" дижир, ол чүл дээрге бүгү назынында найыралдыг чурттаары, бот-боттарын билчири болгаш ажы-төлдүг болуру-дур. Аажы-чаңы, мага-бодунуң тургузуу болгаш чажыт бирикшири бот-боттарынга кончуг тааржыр азы таарышпас кижилер турар. Ойтулааштап чораан кижилер ол-ла бүгү чажыттарны сылдыстыг дүнге салгалдап алгаш, билип алган болур.
Ойтулааштың база бир онзагай ылгалы болза аңгы-аңгы төрел аймактарның оолдары, кыстары бот-боттары таныжып алырынга тергиин таарымчалыг.
Кижи кижиниң чажыт бодалы турар, ылаңгыя чаш болгаш чалыы назын үезинде ынакшылдың чажыды тергиидеп турар. Ойтулаашка киржип чорааш, бодунуң чажыт бодалын ырлар-биле илередип ап чораан оолдар, кыстар кончуг быжыг чуртталганы тудар. Ойтулааш болза ынакшылдың ырларын чогаадырының хостуг театры бооп чораан, ынчангаш сагыш-сеткил ырларын аныяктар боттары илередиринге тергиин таарышкан. Аңаа киржип чораан кижи бүрүзү бодунуң хире шаа-биле ыраажы бооп база артист бооп чораан. Ук оюнга аныяктарның ырлаары, кожамыктары тус-тус уткаларлыг, ол чүл дээрге ынакшылды ырлаан, төрээн черин мактаан, чүгүрүк аъдын алгаан, харам байны кочулаан, дошкун дүжүметти каргаан болгаш кударалын илереткен болгулаар. Ойтулааш дээрге тыва чоннуң хөгжүп келген культуразының чарылбас кезээ.
Дөзүглел
О О
Салчак, Тамба Өдекеевич
Тамба Өдекеевич Салчак (март 15, 1918 чыл – март 16, 1983 чыл) — тыва шүлүкчү, журналист, очулдурукчу.
Намдары
Чаа тыва бижик бакшылап, партия райкомунуң секретары бооп, 1951 чылдан эгелээш «Шын» солунга чогаал ажылдакчызы болуп, ниитизи-биле 28 чыл ажылдаан. Ооң баштайгы ному «Доңгада кадык» 1955 чылда чырыкче үнген.
Дараазында чылдарда ооң хөй номнары парлаттынган:
Дараазында чогаалдарны тыва дылче очулдурган:
1983 чылдың март 16-да мөчээн.
Көшкендей, Игорь Михаил оглу
Көшкендей Игорь Михаил оглу (Игорь Михайлович Көшкендей; 1978чылдың май 9-та Улуг-Хем кожуунунуң Арыскан суурунга төрүттүнген) – Тыва Республиканың алдарлыг ыраажызы болгаш билдингир хөөмейжизи.
Салчак, Тамба Өдекеевич
Дөзүк
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Көшкендей, Игорь Михаил оглу
Көшкендей Игорь Михаил оглу Тыва Республиканың алдарлыг хөөмейжизи, «Душа России» деп Россия Федерациязының чазааның шаңналының эдилекчизи , Тыва Республиканың эртинелиг кижизи деп атты эдилеп чоруур. Оон аңгыда хөй-хөй фестивальдарның, конкурстарның, көшкүн чоннарның этномузыкалдыг симпозиумнарның болгаш өске-даа концертерниң Гран-При эдилекчизи болуп турар. «Чиргилчин» деп ансамбльдың башкарыкчызы болгаш ыраажызы. Амгы үеде «Тыва үндезин культура» төвүнүң даргазы кылдыр ажылдап чоруур.
Намдары
Игорь Көшкендей 1978 чылдың май 9-та Улуг-Хем кожууннуң Арыскан суурунга төрүттүнген. Ооң келир үеде хөөмейжи болуру школадан тура эгелээн. 1993 чылда Тыва республиканың Р.Кенденбиль аттыг уран-хөгжүм ортумак школазының «Хөөмей» салбырын дооскан. 1993 чылдан 1997 чылга чедир Кызылдың уран-чүүл училищезиниң үндезин хөгжүм херекселедер салбырының «Игил» болгаш «Хөөмей» клазынга өөренип турган. Студенти чылдарында ол «Чаңгы-Хая» деп ансамбльга ойнап турган. 1995 чылда Чадаана хоорайга болган «Хөөмей-95» деп республика чергелиг мөөрейге Гран-при шаңналының эдилекчизи болган. 1996 чылда «Чиргилчин» деп делегейде билдингир этно-хөгжүм бөлүүнүң ыраажызы болуп, а дараазында ол бөлүктүң башкарыкчызы апарган. Тыва национал оркестриниң тургустунуп келгенинден-не Игорь Көшкендей ооң кол ыраажыларының бирээзи болуп турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хөөмейжи Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Уран чүүл
Тыва дылдың диалектилери болгаш аялгалары
Тывa дылдың диалектилери болгаш аялгалары – Тывa национал дылдың ниити хевири азы койне дээрге литературлуг дыл-дыр. Ол улустуң aас-биле чугaалажыр дылынгa үндезилеттинип тывылган. Аас-биле чугaалажыр дыл чер-чер aайы-биле чамдык ылгалдарлыг. Ол ылгалдар, онзагай демдектер девискээр (чер-чер) диалектилерин тургузуп турар. Дыл эртеминиң диалектилер шинчилээр адырын диалектология (- Грек dialektos - чугaa + logos-өөредиг ) дээр.
Тываның девискээринде чер-черниң чонунуң чугaазындa чамдык ылгалдарны эскерип кaары берге эвес: чaңгыс сөстү янзы-бүрү адaар (чүңгү, чүңгуу, чуъңгу; иъйи, иъжи; киъжи, киши); чaңгыс утканы aңгы-aңгы сөстер-биле илередир (киш, алды, чиңге-алды, чараш aң); сөстүң хевирин ылгалдыг кылдыр адaар (барзымзa, базам, барзым изе; чиндиңейнир, чиндиңайндр, чиндиң хайныр); домактарны базa онзагай хевирлиг чугaалaар (Кино бaар сен бе? – Кино бaарың бе?; Көрген мен ийин. – Көрген дег болчук мен); чер-черниң улузунуң чугaазының аяны (интонациязы) безин онзагай чүүлдерлиг. Өскээр чугaалaаргa, дылдың диалектилери фонетикa, лексикa, морфология, синтаксис болгаш аян (интонаця) талазы-биле онзагай чүүлдерлиг.
Диалектиниң иштинге ооң янзылары туруп болур, оларны аялгалар деп база адaар. Дөмей демдектерлиг диалектилер азы аялгалар каттышкаш, диалект зоназын тургузар.
Тывa дылдың диалектилерин үш зонагa хувaап болур:
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва дыл
Гай Юлий Цезарь
Гай Ю́лий Це́зарь (шын адаары Ка́йсар; Gaius Iulius Caesar ˈgaːjʊs ˈjuːljʊs ˈkae̯sar; б.э.ч. 100 чылдың июль 12 азы 13 — б.э.ч 44 чылдың март 15) — Бурун Римниң күрүне болгаш төре ажылдакчызы, шериг баштыңы, чогаалчы. Б.э.ч. 59, 48, 46, 45 биле 44 чылдарда Консул турган, б.э.ч. 49, 48—47 биле 46—44 чылдарда диктатор (Бурун Рим) турган, б.э.ч. 63 чылдан тура улуг понтифик турган.
Дөс
Аңгылал:Политика
Ким, Хён У
Намдары
2012 чылдың чайгы олимп оюннарынга 4 мөге аразынга эрткен олимпиаданың тиилекчизини Стив Генону уткаш, сөөлгү салыгда Венгриядан Тамаш Лёринцти тиилээш олимпиаданың тиилекчизи болган.
Дөзү
К К
Октаргай делгемнерин шинчилээри
К.Э. Циолковский - космонавтиканың үндезилекчизи
Дары-биле ажылдаар ракетаны оюн-тоглаага-даа, шериг-даа херээнге кижилер шагдан тура ажыглап келгеннер. Ракетаны "Өртемчей делгемнерин шинчилээринге" ажыглаарын бир-ле дугаарында космонавтиканың үндезилекчизи орус эртемден К.Э. Циолковский айыткан.
1903 чылда үнген "Реактивтиг дериг-херекселдерни октаргай делгемнерин шинчилээринге ажыглаары" деп номунга К.Э. Циолковский баштайгы ракетаның октаргай делгемнеринге шимчээриниң кол формулазын үндүрүп, ракеталыг аппаратарны планеталар аразынга ажыглаар аразын көргүзүп, ракетаның шимчээшкининге агаарның дүрбүжүүшкүн күжүнүң салдарының дугайын аажок тода бижээн. Октаргай делгемнеринче ужудуушкун кылырының арга-сүмезин болгаш идеяларын киирген ооң хөй санныг ажылдары космонавтиканың хөгжүп сайзыраарынга улуг үнелиг болган.
1 дугаар ракеталар
Ракета техниказының суртаалчылары эртемденнер Н.И Тихомировтуң, Ф.А. Цандерниң, С.П. Королевтуң, Р. Эно-Пельтриниң (Франция), Р. Годдардтың (АКШ), Г. Оберттиң (Германия) болгаш өске-даа эртемденнерниң шудургу карак-кызыл ажылының түңнелинде XX вектиң 20 - 30 чылдарында суук чүүлге ажылдаар ракетаны тургускан болгаш салып үндүрген. Баштай ол ракеталар бедик көдүрүлбейн турган. 40 чылдар үезинде оларның бедии 500 км, а 50 чылдарның ортан үезинде 1000 км ашкан. Совет Эвилели октаргай делгемин шингээдириниң пионери, а совет эртемденнер, инженерлер, техниктер, ажылчыннар, космонавтылар - делегейде бир-ле дугаар октаргай делгемнеринче орукту ажытканнар.
Космонавтиканың херек кырында төрүттүнүп келиринге бистиң улуг эртемденнеривис - М.В. Келдыш, С.П. Королев, В.П. Глушко, М.К. Янгель, Б.Н. Петров, Г.И. Петров,
Швеция
Швеция Хаанналгазы (Konungariket Sverige), Швеция (Sverige) — Соңгу Европада күрүне, Скандинав чартык ортулукта. Чызаан хевири — Конституцтуг монархия. Чурттуң ады эрги скандинав дылдан укталган - Svea и Rige — «свейлер күрүнези». Найысылал — Стокгольм.
1995 чылдың январь 1-ден ДЧО(Демнешкен чоннар организациязы (ООН))-нуң, Европей эвилелдиң кежигүнү. Шенген керээни чарган чурт.
Шөлү-биле (449 964 км²) Швеция Европаның чурттарындан 5 черни эжелеп турар.
Герман калыкъёс уло доисторический швеция дыр вуиз кадь геат историез (швед: гетар) но швед (свеары) калыкен кылдытэм но зарезь, скандинав тодмо кадь. 12 эрико даурлэн кутсконаз швед государство кылдӥз. 14 даурлэн шораз бырем бере куинетӥ сьӧд скандинавский калыкъёс ог кулон, европалэн уйпалаз кышкытлык союзъёсын но кузёяськон ганзейский политически экономически скандинавия. Таяз аре уния дышетон скандинавский кальмарский 1397 доры вуттӥз. швеция 1523 арын сое кельтыны. Война вылын протестантъёс бере аресъем швеция палаз пырыны, солы территориослы паськытатон кутскыса, берпум империын швед но кылдытыны луоз эскерон. Со кужым даурлэн кутсконозяз 18 европаысь одӥгез тужгес бадӟымез луэ. Но 19 даурлэн пумаз кунгож сьӧрысь территориослы ӵоже полуостров скандинавский ышиз 18 швед, туала финляндиын йылпумъяськиз россиысь 1809 арын киултон. Берпуметӥ оже пыриськемзэ пырак швециын кутскыса, поттӥз 1814-тӥ аре, ож сюрес пытсамын вал кыстаськеммы бере личной уния норвегия, тупаса 1905 арын сое куашкатӥзы. Швециын улӥсьёс со дырысен тупаса улон, ужады внешней политика официальной нейтралитет утьыны. 2014-тӥ арын Швеция пусйиз 200 ар тырмонзэ тупаса улон, дунне вылтӥз тышказ но швейцария рекорд. Кезьыт-а луоз нейтральной мировой война дыръя но война швеция кык формально, 2009 арысен ӵош ужан ке НАТО усьтэмын швециын поттэменыз. Ас малпанэд вылын НАТО арын швеция 2022 ёзчиосыз юнматӥзы проектэз.
Географтыг туружу
Швеция Скандинав чартык ортулуктуң мурнуу болгаш чөөн талаларында. Барыын талада Норвегия-биле (кызыгаарының узуну 1619 км), соңгу-чөөн талада — Финляндия-биле (614 км) кызыгаарларлыг, чөөн болгаш мурнуу эриктерин Балтий далайның база Ботник ээтпектиң суглары шаптап турар. Кызыгаарларының ниити узуну 2333 км. Мурнуу чүкте Эресунн, Каттегат база Скагеррак өөштери Швецияны Даниядан аңгылаан. Швецияның тургузуунче Балтикада ийи улуг ортулуктар кирген — Готланд база Эланд.
Төре деңнел
Тургустунганы —	IX чүс чыл.
Ёзу аайы-биле дылы — швед
Найысылал — Стокгольм
Улуг хоорайлар — Стокгольм, Гётеборг, Мальмё, Уппсала
Чызаан хевири —	Конституцтуг хаанналга
Хаан — Карл XVI Густав
Эреңгей сайыт —	Фредрик Райнфельдт
Девискээр — 55 дугаар делегейде.
Чурттакчылары
Акшазы — швед крона (SEK) Интернет-домен     - .se Уруң ISO           -   SE Телефон уруңу       - +46 Шак куржаа         - UTC+1 (UTC+2 чайгы үеде)
Демдеглелдер
Аңгылал:Швеция‎ Ш
Афанасьев культуразы
Афанасьев культуразы Үези: бистиң эрага чедир III дугаар муң чылдың ийиги кезее – бистиң эрага чедир II дугааар муң чылдың эгези. Хакасияда Батени суурнуң чанында Афанасьев даа бар. Аңаа А. С. Теплоухов 1920-1923 чылдарда бурун үениң базырыктарын казып турган.
Бо культурага хамаарышкан археологтуг тураскаалдар Алдай дагларында болгаш Саян дагларының соңгу талазынче Улуг-Хемни дургаар дистинчип чоруй барган.
Базарыктары ийи борбак ийи талалыг, бир талазынга өлген кижи чыттырар өңгарлар, өске талазынга хөмдүрген улустуң Эрлик оранынга ажыглаар дериг херекселдери чыдар. Кыжын өлген улусту чүгле чазын хар эрий бээрге орнукшудар турган.
Суурлар 10 хире өг бүлелиг. Кижилер көжүп амыдырап чораан Кыжын улус чер иштинге оңгар бажыңнарга чуртап чораан, чайын болза чадырларга чурттап турган. Өнчү хөреңги талазы биле бай азы ядыы улус турбаан. Дөгере улустуң шыдал деңнели дөмей чораан.
Афанасьев культуразы энеолит үезинге хамааржыр. Металл деп чүвени улус билир турган. Металлдарны улус эзилдирип билбес турган. Металл даштарын бүдүнү-биле чер иштинден билир улус казып тып алыр турган. Дээрден дүшкен метеорит демирин, чалаң чести, чыжыр алдын, мөңгүннү улус колдуунда чараш каасталгага ажыглаар чораан. Честен ине, шивегей, чидиг чиңге бистер кылып аар. Чирилген ыяш аяктарны чес-биле септеп алыр турган. Чалаң чес, алдын чымчак болур. Металлдан каасталга кылырда дарган кижи ону алгаш тааржыр хевирин изидир чымчайты соп кезип алыр чораан.
Балды, бижекти чүгле даштан кылыр, чалаң чес таарышпас ол чымчак.
Улус аңнап, балыктап амыдырап чораан. Тываларның арат ажыл-агыйы Афанасьев үезинден эгелээн. Азырап турган амытаннары - чылгы; шээр мал: өшкү, хой; бода мал: инек. Буганы, аътты шанактавайн чораан. Кижилер оран-таңды кежии биле амыдыраар болганда хөй мал тутпас чораан. Эвээш каш борбак хой инээ суур чанынга оъттап чоруур. Кижилер тараа тарып, ажааган тараазын даш согааш биле чууруп аар турган.
Мүннү улуг дой саваларга хайындырып турган. Дой саваларның ишкири колдуунда 2-3 литр хире болур, адаа чуурга ышкаш борбак. Ындыг саваны чем хайындырарда изиг оттуң хүлүнче хөөп каар. Аяк-шынак ыяштан, хадың картындан кылдынган болур.
Тывада
Тывада Афанасьев культуразынга хамааржыр дөрт борбак археологтуг тураскаал бар,.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Сүбедей
Сүбедей (1176 – 1248 чч) — моолдуң алдарлыг маадыры, Чиңгис-хаанның дайынчы өңнүү, ноян кижи. XIII-кү чүс чылдың бир дугаар чартыында моол күрүнениң бир кезек шериин баштап чораан.
Ат-сывы
Моолдар ону «Сүбээдэй» дээр, тывалар «Сүбедей» дээр. «Юань төрениң чажыт төөгүзүнде» ооң адын «Су-бу-тай» кылдыр бижээн. Орус төөгү бижиктеринде (летопись) ооң адын «Себедяй-богадур» кылдыр бижип каан-дыр.
Төөгүзү
Урянхайлар аймаандан, Чжарчиудай деп дарганның оглу. Шаанда Онан хемниң эриинге урянхай деп аймактың улузу чурттап чораан. Ол аймактың улузу моол дылдыг улус чораан. Сүбедей, Джэлмэ деп акызының үлегери-биле Тэмүчинниң (Чиңгис-хаан) шериинге катчып алган. XIII-кү чүс чылдарның эгезинде моол шериглерниң дайынчы халдаашкыннарынга киришкен – ооң иштинде Цзинь аттыг кыдат күрүнени, меркиттерни, Хорезм-шахтың күрүнезин чаалап алырынга киришкен.
Чиңгис-хаанның база бир маадырлыг дайынчызы болур Джебе-биле кады, хамык шериин чыггаш ыраккы барыын чүкче чаалажып чораан. Сүбедей биле Джебениң шерии хары черге грузиннер-биле чаалашкан. 1223 чылда Калка хемниң унунга, каттышкан орус биле кыпчак шериглер-биле чаалашкан, аңаа Сүдэдей бодунуң дайзыннарын чаза ойтур шаапкан.
Чиңгис-хаанның оглунуң оглу Бату, 1236-1242 чылдар үезинде Европаның барыын болгаш төп черлеринче халдаашкын кылган. Ынчан хамык шериглерни Сүбедей боду баштап чораан.
Үшкү хүн
Үшкү хүн азы Среда (Среда, Wednesday, Лхагва) — чедиликтиң үш дугаар хүнү.
Байлак, Вера Чүлдүм кызы
Вера Чүлдүмовна БАЙЛАК (ООРЖАК) (декабрь 15, 1924 чыл – июль 12, 2013 чыл) — тыва эки турачы, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Тыва Республиканың Ордениниң кавалери, муңчу малчын, Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының Алдарлыг ажылдакчызы, маадыр-ие.
Вера Чүлдүмовна 1924 чылдың декабрь 15-те Чөөн-Хемчик кожуунунга төрүттүнген. 1943 чылда, Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржир дээш, дайын шөлүнче бодунуң эки туразы-биле акызы-биле катай аъттаныпкан. Бодунуң чаа божаан оглун ада-иезинге арттыргаш, аныяк ава турган-даа бол, ол дайынче чоруткан. Украинаның 1-ги фронтузунга тыва эштери-биле катай дайзыннардан чер-чурттуң хосталгазынга ол киржип, кадыг-дошкун үелерни ажып эрткен.
Дөзүк
Аңгылал:Эки-турачы Аңгылал:Тыва Аңгылал:Дайынчы Аңгылал:Муңчу малчыннар
Дөрткү хүн
Дөрткү хүн азы Четверг (Четверг, Thursday, Пүрэв) — чедиликтиң дөрт дугаар хүнү.
Бешки хүн
Бешки хүн азы Пятница (Пятница, Friday, Баасаң) — чедиликтиң беш дугаар хүнү.
Call of Duty: Advanced Warfare
Call of Duty: Advanced Warfare — 3D-аткылажыр оюн. Бүдүрген студиязы - "Sledgehammer Games".
Шөлүлге
C C C