cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пюрбю, Сергей Бакизович
Чогаал ажылы
Сергей Бакизович чогаалчы базымын 1930 чылдар үезинде эгелээн. Тыва шүлүк чогаалының орук изекчизи, бир дугаар тыва шүлүглел «Чечек» (1939) болгаш балладаны «Кызыл коъшту» (1942) чогааткан. Ол тыва чечен чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи, "Аныяк чогаалчыларга дуза" деп номну 1939 чылда үндүрген. Шүлүк чогаалы-биле кады «Күдерек дугайында чечен чугаалар», «Эргеппей дугайында тоожу» дээн проза чогаалдары, «Ынакшылды камнаар херек», «Кызыл үер», «Ачылыг салчаашкын» деп шиилери тыва уран чогаалдың эң бедик деңнелинге санадып турар. Ол «Кызыл коъш» (1942), «Эртенгиниң ыры» (1944), «Чуртталганың аялгазы» (1958), «Шынаппайның чугаазы» (1960), «Делгемнерже орук» (1961), «Чаа үе шапкынчызы» (1962), «Шылгалда» (1966), «Мерген бичиилер болгаш мелегей күчүтеннер» (1968), «Чарылбазым чалыы назын» (1970), «Чогаалдар чыындызы» (1973), «Сөөлгү шүлүктер» (1976), «Өшпес одум» (1982), «Аян тудуп чедип келдим» (1993) деп номнарның автору. В.Шекспирниң «Ромео биле Джульета», А.Пушкинниң «Евгений Онегин», Л.Толстойнуң «Хаджи Мурат», М.Горькийниң «Артомоновтарның херээ» дээш өске-даа чогаалдарны тыва дылче очулдурган.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Тыва
22 Дөрт ай
22 Дөрт ай - энэ төөгүде.
Нүгүлдүг эш-өөр
4. Буураашкынның эжи
Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң
Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң (1947ч. Хорум-Даг суур) - 2010 чылдан тура Тыва Республиканың Камбы-Ламазы.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Угаан-медерелди сээдеңнедиптер чүүлдер ижип-чииринче эжи болуп турар.
Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң
Намдар
Тываның Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң (Куулар Николай Бугажыкович) 1947 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг суурга төрүттүнген. Ортумак школаны дооскан соонда, Новосибирскиниң Садыг-кооперация институдунга өөренген. 1992-1997 чылдарда Санкт-Петербург хоорайда “Гунзечойней” хүрээге хуурактап турган үезинде кенин сагыл четтирген. Ооң соонда үелерде Чадаананың “Майдыр”, Кызылдың “Цэчэнлиң” хүрээлеринге ажылдап чораан. 2000 чылда Еше Лодой римпоче башкыдан хелиң сагыл четтирген. Бии-Хем кожууннуң Даа-Ламазы кылдыр ажылдап турган. Бүгү Тываның ламаларының шуулганынга 2010 чылда Тыва Республиканың Камбы-Ламазы кылдыр соңгуткан болгаш Камбы-Ламаның Арзылаң түрлүг ширээде дүжүлгезинге саадап олуртур албан ёзулалы сентябрь айда болуп эрткен.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Багай шакта (хүн ашканда)агаарлаарының эжи.
Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң
Дөс
Т Т Т
Нүгүлдүг эш-өөр
- Оюн-тоглааже кижини ыдалаар эш.
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1932 ч, октябрь 19 (умер в 1969 г.) Тюлюш Тадар-оолович Кызыл-оол – чогаалчы, бот-тывынгыр композитор, журналист (Люди и события. Год 2002. – Кызыл, 2001. – с. 62-65), 80 хар.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Азартный оюннарның эжи.
Дөс
Н Н
Ойдан-оол, Хөвеңмей Моңгушевич
Хөвеңмей Моңгушевич Ойдан-оол (октябрь 25, 1938 чыл – ?) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, журналист. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң база ССРЭ-ниң Журналистери эвилелиниң кежигүнү.
Х. Ойдан-оол 1938 чылдың октябрь 25-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунда Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Чадаананың 2 дугаар школазын дооскаш, Кызылда күрүнениң башкы институдунга, Москвада журналистерниң Дээди курстарынга өөренип чораан. «Тываның аныяктары» солуннуң корреспондентизинге, Тыва радионуң улуг редакторунга, партия обкомунуң идеология килдизинге, «Улуг-Хем» альманахтың редколлегиязынга ажылдаан. Дерзиг-Аксы, Хөнделең, Бай-Хаак школаларынга өөредилге эргелекчилээн. Ак-Довурактың 1 дугаар школазынга тыва дыл, литература башкылаан.
Х. Ойдан-оолдуң чогаалдары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. 1967 чылда «Оттуг-Мыйыс» деп баштайгы ному үнген. 1980 чылда «Чаптанчыг Уранмаа» деп ному база парлаттынган. К. Чуковскийниң шүлүктерин, алтай, моол чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1927 г. ноябрь 17 (2000 ч.к.д.) Юрий Шойдакович Кюнзегеш – Тываның Улустуң чогаалчызы, очулдурукчу, 85 хар.
1922 ч, ноябрь 26 Моңгуш Санчитолович Эргеп – чогаалчы, 90 хар.
1957 ч, декабрь 12 (1996 ч.к.д.) Антон Үержааевич Күжүгет (Антон Үержаа) – сураглыг шүлүкчү, Тываның комсомол шаңналының лауреады, 55 хар.
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң 70 чылынга тураскааткан хемчеглер планы
1. Аныяк чогаалчылар семинары – 2012 чылдың май 17–18, Кызыл хоорай. 2. Тыва чогаалдың хүннери – 2012 чылдың дургузунда, ТР-ның кожууннары болгаш Кызыл хоорайга: Культура бажыңнары болгаш библиотекалар. 3. «Дириг поэзия кежээлери» деп бөлүк кежээлер – 2012 чылдың II-III кварталы, ТР-ның кожууннары болгаш Кызыл хоорайга: Культура бажыңнары, УЧТ, РТ-ның Национал музейиниң конференц-залы. 4. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң 70 чылынга тураскааткан ачы-дуза концерти — 2012 чылдың апрель 20, Кызыл хоорай. 5. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң 70 чылынга тураскааткан чогаал мөөрейи — 2012 чылдың февраль – сентябрь. Шаңнаары: 2012 чылдың октябрь. 6. «Тываның Чогаалчылар эвилели: 70 чылдың узун оруу» деп фото-сеткүүлдү үндүрери – 2012 чылдың сентябрь. 7. «Улуг-Хем» сеткүүлдүң албан сайтызын тургузары — 2012 чылдың сентябрь. 8. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң албан сайтызын тургузары — 2012 чылдың сентябрь. 9. Байырлыг хурал. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң 70 чылынга тураскааткан байырлыг концерт – 2012 чылдың октябрь 12, ТР-ның В.Ш. Көк-оол аттыг Национал театры.
Дөзү
Т Т Т
20 Он бир ай
Бөгүн төөгүде...
20 20 20
24 Дөрт ай
24 Дөрт ай - энэ төөгүде.
25 Дөрт ай
25 Дөрт ай - энэ төөгүде.
Аа-шу-декей-оо (ыры)
Ырының сөзүглели
Челер оюм челип орда Черде туман арый-ла бээр, Чечен уруг чаңнап орда Чеди сылдыс четчи-ле бээр.
Ортун карам ийи караа — Орай үнген шолбан-на ийин, Одуртпалак кежегези — Ооругнуң пөжү-ле ийин.
Базар оюм базып орда Башкы туман арый-ла бээр, Баштак карам чаңнап орда Башкы сылдыс четчи-ле бээр.
Хеймер карам ийи караа Кежээ чыраан шолбан-на ийин, Хенчелеп каан кежегези Кезек черниң пөжү-ле ийин.
А А
26 Дөрт ай
26 Дөрт ай - энэ төөгүде.
22 Он ай
22 Он ай – чылдың дугаар хүнү.
Tөрүттүнген хүн
22 22 22
22 Он бир ай
Бөгүн төөгүде...
22 22 22
ССРЭ
ССРЭ (Совет Социалистиг Республикаларның Эвилели) – чурт.
Тыва Ийиги Делегей дайынының үезинде
Тыва Арат Республика Ийиги Делегей дайынынга 1941 чылдың июнь 22-де, Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээни-биле Гитлерниң талалакчыларынга удур коалицияга (Антигитлеровская коалиция) коштунуп алгаш, дайынга киржип эгелээн.
ССРЭ
Аңгылал:Чурт С
Тыва Ийиги Делегей дайынының үезинде
Тыва эки турачы күженикчилер Кызыл Шеригниң составы-биле чөөн чүктүң фронтузунга киржип турганнар. 1944 чылдың октябрь 14-те ТАР ССРЭ-ниң составынче киргеш, Тыва Автономнуг область апарган. Ол үеден тура тыва эки турачылар Совет Эвилелиниң хамаатылары болбушаан, дайын төнчүзүнге чедир киришкеннер.
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Төөгү
Тыва Национал театр
Тыва Национал театр (долу ады Тыва Республиканың В. Ш. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театры) — Тыва Республиканың профессионалдыг чаңгыс театры. Театр эң баштай, 1936 чылда, театр студиязы кылдыр үндезилеттинген. Театрның, 1977 чылда ажыглалче кирген, амгы үеде турар өргээзин Марк Бубновтуң удуртулгазы-биле Москваның архитекторлары он чыл ажыг тургускан, оон аңгыда ук өргээ архитектураның тураскаалы база болур.
Театрны РСФСР-ниң алдарлыг, Тыва АССР-ниң улустуң артизи, театрның үндезилекчилериниң бирээзи, драматург Виктор Шогжап оглу Көк-оолдуң ады-биле адаан.
Амгы үеде театрның кол режиссеру — Алексей Кара-оолович Ооржак.
Дөс
Т Т Т
Россияның аныяктар хүнү
Россияның аныяктар хүнү - байырлар. Болур хүнү - июнь 27.
Байырлалдың төөгүзү 1958 чылдың февраль 7-де эгелээн, Совет чагырганың "Совет аныяк чоннуң байырлал хүнүн тургузар" деп указы соонда. Июньнуң сөөлгү улуг субботазында демдеглеттинип турган.
1993 чылдың июнь 24-те Россия Федерациязының бирги президентизи Ельцин Борис Николаевич байырлалды июнь 27-та эрттирер дугайында указ үндүрен.
Указта (айтыышкын?) хүнүң айтып каан-даа болза, колдуу чон өөренген аайы-биле июньнуң сөөлгү субботазында эрттирер хевээр.
Дөс
Р
Руни, Уэйн
Хуу чуртталгазы
Уэйн бичиизинден «Эвертон» деп ливерпуль команданың аарыкчызы. Оон аңгыда шотланд «Селтик» деп команданың аарыкчызы.
Ол бичиизинде бокс сонуургаап турган.
Уэйнниң ынак хөгжүм бөлүү — Stereophonics. Ол бөлүкке хамаарыштыр бодунда татуировка хап алган: "Just Enough Education To Perform — Stereophonics-тиң бир альбомунун ады. Ол болук Уэйн биле Коллиннин кудазынга хогжумчулеп турганнар. Оон оске татуриовкалары база бар: English and Proud деп бижик биле Англиянын тугу, кадайынын ады Coleen, оглунун ады Каи.
Демдеглелдер
Р Р
Таңды-Тыва Улус Республиканың Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан (1844-1930)
Таңды-Тыва Улус Республиканың Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан (1844-1930чч)
Намдар
Чадаананың Үстүү-Хүрээзиниң Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан Даа кожууннуң Үстүү-Ишкинге бай-Шыдалдыг өг-бүлеге 1844 чылда төрүттүнген. Ол хүн хүнзедир дымырааш чаъс чаап каап, хүннеп, беш-алды катап ийи-үш каът челээштер дээрни каастап хүнзээн деп, көрген улустуң сактыышкын чугаалары ам-даа чон аразында артып  калган. Оол алды  харлыг  турда  ачазы  ону  Урганың (Улан-Баторның) Чөөн хүрээзинче өөредип чорудупкан. Он алды харлыында Тибеттиң Амдо можузунда ат-сураглыг “Лавран” хүрээже өөренип кирген. Орта Лопсаң Чамзы сарыг шажын Өөредииниң дээди чадазы Кешпи-Лхарамба (буддийжи философияның доктору) деп бедик эртем адын 1879 чылда камгалап алган. Тывага чедип кээрге күрүне баштап турган нояннар шажын эртемин сайзырадыры чугула деп чүвени өөренип көргеш, Лопсаң Чамзыны Урааңгай чуртунуң Пандито (Эртемден) Камбы-Ламазы деп атты тывыскан. Ооң соонда бодунуң дуңмазы Даа кожууннуң баштыңы Хайдып Үгер-Даа биле чаа хүрээ тудар дээш чер арамайладып алыры-биле кожазы Моолдуң дөрбет аймакче чаладып келген Нара-Панчен Кегээнни Чадаанаже моорладып экелгеннер. Ол Башкы Чадаананың Ортаа-Алаак (Чайлаг-Алаак) деп черни чаа хүрээ тудар чер кылдыр шилип берген. Чоорту аңаа Тибеттиң ыдыктыг хүрээзи “Лаврандан” келген Тембии Кундан Кегээнниң айыткалы-биле Үстүү-Хүрээге “Тэчэнрабтэндаши Чойхорлиң” деп аттыг дуганны туткан. Ону төвүт дылдан очулдурарга “Эртемниң Дываажаң деңнелинге чедир сайзыраар төвү” дээн уткалыг болур. Россияга 1917 чылда социалистиг революция өөскүп үнгениниң түңнелинде Ак-Хаанны дүжүлгезинден дүжүргеш, эрге-чагырганы Советтерге дамчыткан турган. Ол революцияның салдары-биле Тывага база бай-феодалдарга болгаш хүрээ-хиитке, ламалар, хамнарга удур демисел эгелээн. Ынчангаш Тывага 1930 чылдардан эгелеп репрессиялар эгелей берген. Хүрээ-хииттерни буза шаап, өрттедип турган берге үелер келгени ол. Таңды-Тываның Эртемден Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лоспаң Чамзы Хуулгаанны ол дерзии шаажылал оюп эртпээн. Ону тудуп хоругдаан соонда эзер чок аътка мундургаш, Кызылче эккел чорда, 1930 чылдың чазынында Чадаананың Адар-Төш деп черге бурганнай берген. Улуг Башкының сөөгүн чүдүкчү чон ол-ла черге оранчыдып каан. Төрээн чуртунга, чонунга шынчы бараан болуп чораан Лопсаң Чамзы Камбы Хуулгаанның кылып чораан үүле-херээ ам-даа бо хүннерде уламчылап турар.
Бэнд ВСГАКИ
Бэнд ВСГАКИ - Тываның Күрүне Филармониязының эң аныяк хөгжүм бөлүү. «Бэнд ВСГАКИ»-ниң кол уран-чүүл удуртукчузу - Салчак Саян.
Төөгүзү
Бо көскү болгаш салым-чаяанныг команда 2007 чылда ВСГАКИиИ-ниң сургуулдарындан тургустунган. Олар өөренип турар үезинде делегей чергелиг дириг хөгжүм болгаш чүдүлгениң «Үстүү-Хүрээ» фестивалынга киришкеш ооң «The Best» деп дипломунга төлептиг болганнар (2010 ч. Чадаана хоорай).
2012 чылдан эгелеп «Бэнд ВСГАКИ» Тываның күрүне филармониязының бүрүн эргелиг коллективи апарган.
Өвүр хадып... (ыры)
Өвүр хадып... — тыва улустуң аас чогаалындан үнген ыры-кожамык. Бо ырыны ат-сураглыг бөлүктер — Хүн-Хүртү, Тыва дээш оон-даа өскелери ырлашкан.
Бэнд ВСГАКИ
Төөгүзү
Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 харлаан ою болуп турар чылын «Бэнд ВСГАКИ» II «Азия төвүнде фанфаралар» деп делегей чергелиг үрер хөгжүмнер болгаш ансамбльдар фестивалынга киришкеш, «Профессионал оркестрлер» деп номинацияның II чергезиниң лауреаттары болганнар (2014 ч. Кызыл хоорай).
Өвүр хадып... (ыры)
Ырының сөзүглелдери
Өвүр хадып чыдыр-ла боор, Өңнүүм сактып олур-ла боор, Өшкү эъдин дүлүп алган Мени манап олур-ла боор.
Саглы хадып чыдыр-ла боор, Сарыым сактып олур-ла боор, Сарлык эъдин дүлүп алган Мени манап олур-ла боор. ____________________________
Өвүр хадып чыдыр боор оң, Өңнүүм манап олур боор оң, Өшкү эъдин дүлүп алган Мени-ле манап олур боор оң.
Саглы хадып чыдыр боор оң, Сарыым манап олур боор оң, Сарлык эъдин дүлүп алган Мени-ле манап олур боор оң.
Бэнд ВСГАКИ
Тургузуу
«Бэнд ВСГАКИ»-ниң кол уран-чүүл удуртукчузу Кызылдың культура колледжизиниң болгаш Чөөн Сибирьниң культура болгаш уран-чүүл күрүне академиязының доозукчузу, тенор-саксофонист Саян Салчак. Оон аңгыда С. Салчак ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң солизи база бооп турар.
Өвүр хадып... (ыры)
Ырының сөзүглелдери
Калчан хадып чыдыр-ла бе, Карам манап олур-ла бе, Койгун эъдин дүлүп алган Мени-ле манап олур-ла бе. ______________________________
Бэнд ВСГАКИ
Тургузуу
Бэндиниң концерт көргүзүглери кезээде чогаадыкчы, солун: хөнү ритмнерлиг, тывызык аранжировкаларлыг, ритм-секция биле үрер хөгжүм бөлүү бот-боттарын кайгамчык билчип, кады ойнаар, оркестрниң хөгжүмчүлери солистеп тура бодунуң хөгжүм херекселинге канчаар-даа аажок эки ойнаар, салым-чаяанныг, сула чаңнап каап турар деп чүве каракка кончуг көскү. Ооң уламындан «Бэнд ВСГАКИ» бодунуң ойнаар аянын кончуг дүрген тып, боттарының кол ылгалып турар чүүлү – кончуг күштүг драйв – ойнакчылар боттары күүседип турар хөгжүмүнче ханылап, аңаа бердиниптери бөдүүн дыңнакчыларга, көрүкчүлерге безин күүсеттинип турар хөгжүмнүң кончуг билдингир апаары. Бэнд чүгле бир-демниг күүседикчи тулган мергежили-биле эвес, а харын блюз, джаз-рок, латин-американ хөгжүм, тыва улусчу хөгжүмнүң аранжировкаларының хөөннеринде олардан үндүр чаштап турар хей-аът, уран-чүүлдүң күжү каракка көстүп турган ышкаш апаар.
Киржикчилери
Коллективте Тываның джаз талазында профессионалдыг эртем билиглиг, салым-чаяанныг ыраажылары болгаш хөгжүмчүлери чыглы берген. Олар Чөөн-Сибирьниң культура болгаш уран чүүл академиязының доозукчулары:
Өвүр хадып... (ыры)
Ырының сөзүглелдери
Саглы хадып туру-ла боор, Сарыым манап олур боор оң, Сарлык эъдин дүлүп алгаш Мени-ле манап олур боор оң.
Бэнд ВСГАКИ
Ажылы
Бөлүктүң репертуарында делегейниң джаз стандартары болгаш орус, тыва композиторларның ажылдары.
Өвүр хадып... (ыры)
Ырының сөзүглелдери
Ө Ө
Бэнд ВСГАКИ
Дөзү
http://tvgf.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=282:2013-01-18-10-22-52&catid=34:2011-04-26-08-50-20&Itemid=84
Б Б
Политиктиг төөгүнүң агымы (хроника)
Урянхай (Х-ХХ вв.)
Кыдаттың, Моолдуң болгаш Россияның төөгү шыгжамырында Тыва "Урянхай" деп бижээн. Бурунгу ада-өгбелеривис аймаа бо ат-биле муң чыл мурнунда-ла моол күрүнеге бактааган турган. Делегейниң шылгараңгай полководчузу Чингис-Хаанның ук-ызыгууру түрк ханныг урянхайлардан, Хоор-Туматтардан үнген. Ынчангаш Темучинниң полководчулары Субээдей, Чжэбэ болгаш Чэлмэ урянхай уктуг болганы Чингис-Хаанның бодунуң аймаанга бүзүрелин көргүзүп турар. (Бо төөгүнү хандыр билирин күзезиңзе, персид эртемден Рашид-ад-Динниң "Сборник летописи" деп номун номчу)
Урянхай 1757-1911 чч. үезинде Манчы-кыдатка чагыртып, тыва нояннар Моолдуң Улясутайга барып үндүрүг төлеп, эрге-дужаалынга бадыладып турган. Амбын-ноян болгаш өске-даа урянхай нояннарның дилээн ёзугаар Россияның императору Николай II Урянхайны Россияның хайгааралынга алыр дугаында сүмеге 1914 чылдың апрель 4-те ат салган. Урянхай крайның херектер эмгелээр комиссары Григорьев Ю.В. Урянхайны Улуг орус хаанның хайгааралынга кииргенин Тыва нояннарга ол-ла чылдың июль 4-те дыңнадып, чогуур хемчеглерни ап эгелээн. 1914 чылда Урянхай биле Хакасия аразынга Ус оруун кылып, Хем-Белдиринге Белоцарк (Ак-Хаан) деп хоорайны тудуп эгелээн.
Тыва Арат Республика (1921-1944 чч.)
1917 чылдың октябрь 25-те (ноябрь 7-де) Россияга күрүне эргилдези болган. Ленин баштаан коммунистер намы Россияга бүгү эрге-чагырганы холга алган. Дараазында чылдың ортан үезинде дүжүлгезин хунааткан эрги чазактың төлээлери ак шериглерин совет эрге-чагыргага удур көдүрүп үндүрген. Россияга хамааты дайыны болган, тодаргайлаарга, чаңгыс чурттуң хамаатылары бот-боттарынга удур чаалажып эгелээн. 1918 ч. июнь 30-де Омск хоорайга адмирал Александр Васильевич Колчак баштаан Сибирьниң Түр Чазаа тургустунган. Урянхайның камбы-ламазы Ондар Чамзы-камбы адмиралга ужуражып чораан.
Совет Россияның хамааты дайыны Урянхайның девискээринге база кыптыгып үнген. Эрге-чагырга дээш кызыл шериглер (командирлери Кравченко, Щетинкин, Кочетов), болгаш актар (командирлери Турчанинов, Казанцев, Бологов, Бакич) база оларны деткээн кыдаттар (Ян-Ши-Чао чанчын) дайылдажып турган. Бай-шыдалдыглар, эргиниң ноян-дүжүметтери, ламалары ак шериглерни, а ядыылар - кызыл шериглерни деткээн. Ук хамааты дайыны совет эрге-чагырганың тиилелгези-биле төнген.
Ооң түңнелинде 1921 чылдың август 13-16 хүннеринде Таңдының Суг-Бажынга бүгү Тываның тургузукчу хуралы болган. Аңаа Урянхайның бүгү кожууннарының, совет Россияның, Коминтернниң болгаш Моолдуң төлээлери киришкен. Ук шуулганга Таңды Тывазының тускай күрүнезин тургузарының, ооң чазаан соңгуурун, хамаатыларның дең эргезиниң, улус өөредилгезиниң, шажын-чүдүлгениң, кадык камгалалының, кызыгаар камгалалының, судтуң болгаш өске-даа чээрби ажыг айтырыгларны чугаалашкан. Ук хуралды Сафьянов И. биле Буян-Бадыргы М. чыып, аныяк гун ноян Буян-Бадыргы Монгуш даргалап эрттирген.
Бүгү Тываның чыыжының ийиги хүнүнде, август 14-те, төөгүде тускай күрүне - Тыва Арат Республиканың тургустунганын чарлаан. Дараазында ТАР-ның Конституциязын ук шуулганга бадылаан. Ооң найысылалы Кызыл хоорай болган.
ТАР-ның баштайгы чеди кижи кежигүннүг чазаанга эртем-билиглиг, удуртур дуржулгалыг эрги нояннар киргени чөптүг. Ону Төп Чөвүлел деп адаан. Чартык чыл эрткенде, ооң орнунга ТАР-ның сайыттар чөвүлелин тургускан. Ону база нояннар, ламалар удуртуп турган. Буян-Бадыргы Монгуш, Лопсан-Осур Маады, Идам-Сүрүң Салчак, Нимажап Монгуш, Дондук Куулар болгаш өскелер-даа. ТАР-ның чазаанга эгезинде дөрт яамы турган: даштыкы херектер, иштики херектер, юстиция база шериг херектериниң, а 1922 ч. оларга саң-хөө яамызы немешкен. Тыва күрүне эгезинден тура Совет күрүнениң үлегерин эдерип, ооң политиктиг удуртулгазының майыын ол-ла хевээр оюп алган. Баштай Тываның араттарының революсчу намын (1922 ч.), оон Тываның аныяктарының революсчу эвилелин (1925 ч.), 1926 чылдың сентябрьда Тываның пионер организациязын тургускан. 1933 чылдың октябрь 28-те ТАРН Төп комитединиң президиум даргазынга Тока С.К. соңгуткан.
ТАР үезинде көшкүн чоннуң амыдыралынга үндезин чаартылгалар болгулаан. Тываның экономиказын болгаш культуразын сайзырадырынга Совет Эвилели дендии дузаалаан. 1925 ч. чазынында ТАР-га алдын казар дөрт артельди тургускан. Совет Эвилели даг дериг-херекселдери-биле хандырган. Эйлиг-Хемге алдын арыглаар фабриканы тудуп, Хараалга, Нарынга, Эмиге, Чиңге-Каътка, Бай-Сөөтке алдын тыважын шулуудаткан. 1924 ч. Тывага типография, 1925 чылдың октябрь 16-да Совет Эвилелиниң тутканы электростанция ажылдап эгелээн. Ол-ла үеде тууйбу заводу ажылдап кирипкен. Күрүнениң хөй санныг садыг, саң-хөө албан черлери бар апарган. Совет Эвилели Ус оруун чедир кылырынга дузалаан. 1926 ч. олап бир дугаар автомобиль Тываже келген. 1929 ч. "Союзтранс" деп бүдүлге чери тургустунган. Араттар мал-маганын хөйү-биле өстүрүп турган. Дыл эртемденнери Лопсан-Чиңмит М.Ш-Ч., Поппе Н.Н., Поливанов Е.Д., Пальмбах А.А.-ның киржилгези-биле чаа түрк латин алфавитке үндезилээн тыва бижикти чогааткан. Тываларның чаа бижиин 1930 чылдың июнь 28-тен бээр ажыглап эгелээн. Тыва бижик өөренир школаларны чоорту ажыдып, өөредилге номнарын чогаадып, солун-сеткүүлдерни, номнарны үндүрүп эгелээн. 1932 ч. бээр тыва радио, 1946 ч. Кызылга күрүнениң хөгжүм-шии театры ажылдай берген. Кожуун төптеринге эмнелге черлери ажыттынгылаан.
Мооң-биле чергелештир ТАР-ның чону кударанчыг аар-берге үүлени чүктеп эрткен. Ол үеде ССРЭ-ниң политиктиг шугумун эдерип, хөй-ниити амыдыралынга кижилерни ылгаар чорук Тывага тергиидеп турган. Ол дээрге кижилерниң ада-өгбезин коптарып, "феодал", "бай", "лама", "хам", "чоннуң дайзыны", "ядыы" деп ылгажыры-дыр. Ооң ужун 1931 чылдың чазынында чамдык шыдалдыг араттарның малын хураап, политиктиг эргелерин казып, төрээн черинден өскээр шөлүгүлээн.
Каргыштыр нүгүлге таваржып, актыг черге ажылындан үндүрткеннерниң аразында тыва күрүнениң удуртукчулары база бар.
Дөзү
П Аңгылал:Тываның төөгүзү
Россия хүнү
Россия хүнүн июнь 12-де байырлаар. Ол дээрге Россия Федерациязының кол күрүне байырлалдарының бирээзи.
Төөгүзү
Совет Эвилелиниң составынга турган РСФСР-ниң улус депутаттарының Бирги съездизи 1990 чылдың июнь 12-де «РСФСР-ниң күрүне суверенитединиң дугайында декларацияны» хүлээп алган. Ону Совет Эвилелин бузуп дүжүреринче баштайгы базым болган деп политиктерниң болгаш улуг назы-харлыг кижилерниң чамдыызы амга чедир санап чоруурлар. Июнь 12-ни Россияның хүнү кылдыр 1992 чылда байырлап эгелээн, ынчалза-даа хамаатыларның хөй кезии ону анаа-ла дыштанылга хүнү деп санап, ажылынга харыысалгалыг кижилер ол хүн ажылдап турган таварылгалар бар. Совет Эвилелин төрээн чуртувус деп санап турган кижилерге чаа күрүне байырлалын дораан-на хүлээп көөрү белен эвес болган чадавас. 1998 чылда Борис Ельцин Россия хүнүн июнь 12-де байырлаар деп саналдаан. Ооң соонда-даа бо байырлалды чон тигии-биле амгы үеде ышкаш байырлавайн турган.
Байырлалдың утказы
Россия хүнүнүң эң-не кол утказы – күрүнениң хамаатыларының амыдырал-чуртталгазының чаагай чоруу, оларның ажыл-ижиниң, эртем-билииниң чедиишкиннери, күзел-чүткүлүнүң боттаныышкыны. Чогум-на ындыг болзун дээш, Россияның хамаатылары, оларның аразында тывалар база, ажылдаар болгаш чурттаар, күрүне эрге-чагыргазы аңаа таарымчалыг байдалды бүгү талазы-биле тургузар ужурлуг.
Дөзү
А
Россия
Россия (албан ёзузу-биле күрүнениң ады Россия Федерациязы азы кысказы-биле РФ) - Европаның чөөн чүгүнде, Азияның соңгу чүгүнде чаттылган чурт. Делегейде эң-не улуг күрүне. Чурттакчы чону 2010 чылда - 141 927 296 кижи чурттап турар, амгы үеде күрүне делегейде ол хемчээли-биле 9 дугаар черде чоруп турар. Төп хоорайы - Москва.
Күрүне дылы - орус дыл.
Россия - федералдыг күрүне, 85 кезектен (субъектен) тургустунган. Олар болза 46 можу (область), 22 республика, 9 край, 3 федералдыг хоорай, 4 автономнуг округ, 1 автономнуг область.
Россия 18 күрүне-биле кызыгаарлажып турар, кургаг чер таварыштыр кызыгаарлашкан күрүнелер: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Мурнуу Осетия, Азербайджан, Казахстан, Кыдат, Моол, Соңгу Көрей.
Күрүнеде янзы-бүрү чоннар чурттап турар. Чон бүрүзү аңгы дылдыг, культуралыг. Кижи саны-биле эң хөй чон орустар болганда, күрүне чурттакчыларының 75 хуузу православ чүдүлгелиг бооп турар. Ынчангаш Россия делегейде эң хөй православ чүдүкчүлүг чурт бооп турар.
Үлетпүр бүдүрүлгелиг чурт, ынчалза-даа ниити экономиказы өзүм сайзыралда чоруур чурт. Делегей банкызының саналы-биле ВВП-зиниң ППС-ке хемчээли 2012 чылда 3,380 трлн. доллар болур (1 кижиге 23,549 доллар онаажыр). Акшазы — орус рубль акшазы (2011 чылда, 1 долларның өртээ 29,4 рубль болур).
1991 чылда ССРЭ күрүнези буурап душкен соонда, Россия Федерациязы ССРЭ-ниң орнун солаан чурт деп даштыкы чурттар демдеглээн.
Демдеглелдер
Аңгылал:Чурт
6 Он бир ай
6 Он бир ай чылдың дугаар хүнү.
Tөрүүрүлер
6 6 6
7 Он ай
7 Он ай – чылдың дугаар хүнү.
Tөрүттүнген хүн
7 7 7
Сайзана Сюрюн
Сайзана Сюрюн – тыва ыраажы, ырылар автору. 1991 чылдың июль 19-та төрүттүнген.
7 Он бир ай
7 Он бир ай - чылдың дугаар хүнү.
Сайзана Сюрюн
Шөлүглер
Вконтактеде бөлүү http://vk.com/club24524049
7 Он бир ай
Tөрүттүнген хүн
7 7 7
Моңгуш, Николай Кечил-оглу
Моңгуш, Николай Кечил-оглу (Монгуш Николай Кечилович, Mongush Nikolay Kechilovich) (1943 чылдың Март 7 төр. – 2014) – Тыва Республиканың Улустуң Хөөмейжизи (1992 чыл), хөөмейжи, ыраажы, хөгжүмчү, ус-шевер.
Намдары
Николай 1943 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга малчын өг-бүлеге (Кечил Балган оглу биле Анайжык Шүжүлей уруунуң) 4-кү төлү бооп төрүттүнген. Солчур суурга школазын дооскаш, Кызылдың №1 дугаар училищезинге, дараазында көдээ ажыл-агый техникумунга өөренгеш, мал эмчизи деп мергежилди доозуп алган. 1960 чылда республиканың бот-тывынгыр уран чүүл мөөрейинге хөөмейлээринге салым-чаянын көргүскеш, дипломант атты чаалап алган. Шериг хүлээлгезин эрттиргеш, күш-ажылчы амыдыралын 1967 чылда Хандагайты  суурнуң Культура бажыңынга  эгезинде методистеп, оон директорлап ажылдап чораан. 1967 чылда Болгарияга болуп эрткен сургуулдар болгаш аныяктарның Делегей чергелиг фестивальга киришкеш, хөөмейниң бир хевири "сыгытты"   күүсеткеш, алдын медаль-биле шаңнаткан. Ол 1968 чылда "Чадаган" деп агитбригаданың үндезилекчизи бооп, көдээ аалдарга, малчыннарга бодунуң хөөмейлээрин  кайгадып, уран-талантызын бараалгадып чораан. 1969 чылда чаа-ла тургустунган Күрүнениң "Чечек" аттыг ыры болгаш танцы-сам ансамблинче (амгы үеде ансамбль "Саян") чаладып, хөөмейлээр, ырлаар, танцылаар артист бооп, чүгле төрээн Тывазын эвес, а Совет Эвилелиниң республикаларын, хоорайларын кезип каапкан.
1972 чылда ансамбльдан үнгеш, Өвүр кожуунунга дооскан эртеминиң аайы-биле мал эмчизи бооп, хүндүлүг дыштанылгазынга дээр ажылдаан. Ажылынга үре-түңнелдиг, шаңнал-макталдыг, алдарлыг ажылдап чораан. Ол "Буланныгның эдискизи" (1981) деп ансамбльдың үндезилекчизи, удуртукчузу. Салымныг аныяк өскеннерни хөөмейге өөредип, олар-биле үзел-бодалын, арга-дуржулгазын, чажыттарын солчуп, оларның кижизидилгезинге дыка улуг үлүг-хууну киириштирген. Николай чүгле салым-чаянныг хөөмейжи-ыраажы эвес, а ус-шевер деп адын тыва хөгжүм херекселдери: игил, бызаанчы, чадаган, допшулуур, хомусту чазап, сиилбип кылыры-биле бадыткап чораан.
Чуртталгазында база бир онзагай уттундурбас болуушкун, 1993 чылда Тывага кээп чораан төлээ, продюсер Елизабет Вильсоннуң чалааны-биле Николай кады төрээн дуңмазы Валерий-биле Англияның төвү Лондонга чылдың-на  эртип турар шуулганга киржип, Хааннар өргээзинге   сагыш-сеткилди доюлдуруп кээр хөөмей, сыгыт, каргыраазын бараалгадып, даштыкы чонну кайгатканнар.
Аалының ишти Монгуш Чечен Хүрештигбеевна (Тываның кадык камгалалының хоочуну, Өвүрнүң төп эмнелгезиниң эмчи сестразы) аарыгның хай-халавындан дуу оранче чуртталгазындан чарлып чоруптарга-даа, Николай ийи оглун, дөрт кызын боду кижизидип, ажы-төлүнге төлептиг ада бооп, оларны эртем-билиглиг, мөзү-шынарлыг, эки кижилер кылдыр өстүрүп каан.
Демдеглелдер
Аңгылал:Тыва кижи Аңгылал:Тыва Республиканың Улустуң Хөөмейжизи
Саган-оол, Олег Карлам оглу
Олег Карламович Саган-оол (январь 1, 1913 чыл – апрель 7, 1971) — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. "Күш-ажылга шылгарал дээш" медальдың эдилекчизи. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи.
Намдары
Кызылдың өөредилге комбинадынга башкылап, Тыва радиокомитедин даргалап, область прокурору кылдыр ажылдап чораан. 1946-71 чылдарда Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар черин даргалап ажылдап турган.
Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Ол чылын баштайгы шүлүү "Бистиң төрээн чуртувус" парлалгага үнүп келген. Ооң бижээни "Найырал" деп чечен чугаазы, "Баян-Таланың кижизи" (1963), "Кежиктиг сылдыс" (1965) деп тоожулары, "Бир көдээ Советте", "Оттуушкун" деп шиилери, "Төрээн кижилер" (1970) деп романы тыва уран чогаалдың дээдилеринге хамааржыр. Оон ыңай Саган-оол "Сумудан келген оол" (1951), "Дөспестер" (1967), "Ийи тоожу" (1977) деп номнарның автору. 1980 чылда "Төрээн кижилер" деп романының орус дылда очулгазын база бижээн. "Ак-көк хемнерниң кижилери", "Тыва – үелерниң белдиринде" деп барымдаалыг киноларның сценарийлерин бижээннерниң бирээзи. А.Пушкинниң "Дубровский", М.Лермонтовтуң "Бистиң үениң маадыры", М.Горькийниң "Кижилер холунга чорааным", М.Шолоховтуң "Аңдарган кур чер", Н.Ершовтуң "Мөгенниг аътчыгаш" деп чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
С С
Сайын-Хөө Намчылак
Сайын-Хөө Намчылак (Сайын-Хoo Намчылак, Sajyn-Hөө Namchylak шын ады Намчылак Людмила Окан-оол уруу) — тыва ыраажы, амгы үеде Австрияда чурттап турар.
Намдары
1990 чылдардан тура Сайын-Хөө Намчылак тываның этниктиг хөгжүмү, хөөмей-биле барыын чүктүң стильдерин (авангард, модерн, джаз, поп) холуп эгелээн. Стильдери каш аңгы альбомнарны болгаш бир аудио-номну бижээн. Ооң бот-намдарын "Вита Нова" издательство үндүрген. 2011 чылда Бурятияга болган делегей чергелиг "Көшкүн чоннар үнү" ("Голос кочевников") деп фестивальга киржип кээп чораан.
Дөзү
С
Моңгуш, Лазо Дову оглу
Лазо Дову-оглу Моңгуш (Монгуш Лазо Довуевич, Lazo Dovu-oglu Moңgush) (1950 чылдың Февраль 17 төр.) - тыва хоочун хөөмейжи, хам-чаяакчы, чогаалчы, ыраажы, композитор, хөгжүмчү, ус-шевер.
9 Он бир ай
9 Он бир ай - чылдың дугаар хүнү.
Моңгуш, Лазо Дову оглу
Намдары
Лазо 1950 чылда Чөөн-Хемчик кожуунда Хорум-Даг сумузунга малчын өг-бүлеге 3-кү төлү кылдыр төрүттүнген.
9 Он бир ай
Tөрүттүнген хүн
9 9 9
Моңгуш, Лазо Дову оглу
Намдары
Аңгылал:Тыва кижи Аңгылал:Тыва Республиканың Улустуң Хөөмейжизи
Аңгыр-оолдуң тоожузу
Аңгыр-оолдуң тоожузу — Степан Агбаанович Сарыг-оолдуң бижээни, чечен чугаалардан тургустунган ийи номнуг тоожу. Бирги ному 1961 чылда үнген, ында ниитизи-биле 43 чечен чугаа киирттинген. Ийиги ному 1966 чылда үнген, ында 39 чечен чугаа бижиттинген. Ийи ном долузу-биле катай-хаара 1979 чылда чамдык немелделиг үнген.
Утказы
«Аңгыр-оолдуң тоожузу» деп романның кол утказы мындыг, Аңгыр-оол 1928-29 өөредилге чылында, нам сургуулунга Буян деп Чадаана чурттуг элээди оол-биле найыралдажы бээр. Аңаа ол бодунуң чаш турганын, элээди болгаш шору апарганын төөгүп чугаалап турар. Ооң өскен-төрээни, феодал үезинде байларга дарлаттырып чораанындан эгелээш, Таңды Ураңхай үезинде улус революциязының болуушкуннарын, бодунуң элээди чорааш нам сургуулунга, Араттың Революстуг шериинге турганын ийи номнуң чечен чугааларында тоожулап турар. Херек кырында, чогаалчы С. Сарыг-оол бодунуң амыдыралын бижип турар. Хувискаал мурнунда тыва чоннуң амыдыралын шыны-биле бижип көргүскен хөй эвес тыва чогаалдарның бирээзи.
Эгелер
«Аңгыр-оолдуң тоожузунуң» бирги номунда 43 чечен чугаа киир бижиттинген, а ийиги номунда 39 эгелер бар. Ниитизи-биле 82 чечен чугаа бар. Чечен чугаа бүрүзүнде аңгы-аңгы болуушкуннарны көргүскен, ынчалза-даа олар шупту Аңгыр-оолдуң амыдырал-чуртталгазын, көрген-билген болуушкуннарын бижип турар.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаал
Көшкүн аал
Бистиң ызыгуурувус түрктер шаг шаандан өгге чурттап келген. Өг дугайында бижимел кыдат үндезин беш чүс чылдан бээр билдингир.
Элээн каш кожа хонуп алган өглерни аал дээр. Чылдын дөрт эргилдезинде одар-белчиир солуп, көжүп турган боорга, оларны кошкүн аал дижир. Аал бүрүзү элээн каш хан,чоок, элеге төрел азы куда-хувуй өг-бүлелерден каттыжар. Чижээ: адазы оглу,оглунуң оолдары-биле, адазының иезиниң акылары, дуңмалары-биле, күүйлери-биле, бажалары, кунчуглары-биле кады азы кожа чурттап чораан. Ындыг болганда аалдар колдуунда төрел аймактардан тургустунар.
Күзүн, август тончүзүнде, сентябрь эгезинде, тараа быжа бээрге, хол кадыыры-биле ажаап кириптер. Бажында шыырак эрлер сыпта тарааларны кадыыр-биле кезип каарга, оон соонда элээди оолдар оларны бөле каар, тускай шарыыр кижи бөле шарып, тавычалаар, ооң соонда шанга Аът, шары-биле бастырар, арыглаар, кургадыр, савалаар. Олар дүжүдүн барбаларга уруп, аъттарга чүдүргеш, Алашче үндүре бээр, артканын уургайларга уруп кааш, чазын барып чүдүрүп алыр.
Чайгы үеде кыс кижилер хой, өшкү кыргыыр, оларның дүгүнден ажыл-агыйга хереглээр чеп аргамчы, мончар, челе, хөне эжер. Өгнүң янзы-бүрү дериг-херекселдерин шеверлеп кылыр. Шээр мал кежинден тон, чүвүр болгаш өске-даа идик-хеп кылыр. Ынчангаш хой, өшкү, инек кештерин идээлеп эттээр ажыл аал бүрүзүнге чайны өттүр күске чедир уламчылаар.
Көшкүн аалдарга куда ёзулалының, уруг төрүттүнгениниң, Шагааның, оваа, буга дагыырының езулалдарын эрттирип, кижи аараанда азы кызыл-дустаанда хам, ламаны чалап турган. Допчулап сөглээрге, көшкүн Тыва чоннуң бүгү-ле ёзу-чаңчылдары янзы-бүрү аймактарның салгалдарын дамчып амгы үеге чедип келген.
Көшкүн аалдың амыдыралының кол утказы ындыг. Шаанда аалдар колдуунда төрел аймактар, хан төрел кижилер аайы-биле ада-өгбелериниң хонаштарынга турумчуп, бот-ботарынга дузалажып, өөрүшкүнү болгаш кударалды деңге үлежип, аар үүлени демнежип кылып чурттап чораан. XX чүс чылдың ортаа үезинде албадалдыг колхозтажыышкын эгелээнде, тывалар сууржуң амыдыралче шилчээн. Ооң-биле чергелештир көшкүн амыдырал буступ, чүгле эвээш санныг мал, чер ажылдыг араттар ада-иезиниң бурунгу амыдыралын төлептиг уламчылап чоруур.
Дөзү
Аңгылал:Өг Аңгылал:Көдээ
Моңгуш, Маадыр Каваа оглу
Маадыр Каваа-оглу Моңгуш (1968 чылдың сентябрь 19-та төрүттүнген) — улуг хүндүткелдиг Тыва хүрештиң Арзылаң Мөгези.
Төрүттүнген чери: Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузу.
Өг-бүле
Өөнүң ишти Моңгуш (Саая) Саида Мандаковна.
Ажы төлү: оглу Күдерек, кызы Долума.
(улаштыр немээр)
Дурт-сыны
2010 чылдың санааны-биле алырга:
дурту: 182 см
деңзизи: 117 кг
идииниң хемчээли: 44
Мөге дугайында
Күзели: Хүреш школазын ажыдары.
Ынак спортчузу: Александр Карелин.
Ынак оюну: Хол бөмбүү, бут бөмбүү.
Дооскан школазы: 1986 чылда Теве-Хая ортумак школазы.
Эртеми: Дээди, Тываның агроуниверситедин дооскан.
Бодунуң дугайында
Маадыр: "Мөге турбаан болзумза, лама болур турган мен"
Дөзү
М М М М
Топинамбур
Топинамбур, (Топинамбур) (Дазыл-чемиштиг тарымал-тоорук) (Heliánthus tuberósus) - хөй чылдыг Астралар (Asteraceae) аймааның Тарымал-тоорук бөлүүнүң оът-сиген хевирлиг дазыл-чемиштиг үнүштерниң хевири.
Аңгылал:Үнүштер‎
Абрикос
Абрико́с, азы Бөдүүн абрикос (Prúnus armeniáca) — ыяш; Сливаларның Rosaceae аймаанга хамааржыр үнүш, база ол ыяштың чимизи. Абрикостуң өске аттары база бар: сарыгслива, морель, курага, жердель, урюк.
А
Тыва шыдыраа
Тыва шыдыраа — шыдырааны тываларныӊ тускай хамаарыжылгазы-биле адааны.
Шыдырааның Тывада төөгүзү — Бурунгу Индияга шыдырааныӊ төөгүзүнүӊ эгелээнинден бээр ийи муӊ чыл ажыг үе эрткен. Бо угаан-медерелдиӊ солун оюну чамдык сураглыг шериг баштыӊчыларынга бодаарга, бүдүн делегейде хөй-ле кижилерниӊ чүрээн чаалап ап турган, турар база чаалап алыр.
Шыдыраа Моолдуӊ, Тываныӊ көшкүн чоннарыныӊ шаг-дүптен ынак оюннары-биле чергелештир эӊ сайзыраӊгай, ынак оюну. Тывада бо бурун шагныӊ оюну, Наадым найырыныӊ маргылдааларыныӊ бирээзи апарган, хүреш биле аът чарыжы дээн ышкаш. Оон ыӊай Шагаада, өске-даа байырлалдарда болур оюн-тоглааныӊ санынче бо-ла кирип турар.
Тываларныӊ шыдыраага ынаа маадырлыг тоолдарындан, тоолчургу чугааларындан безин илдеӊ. Бо оюнга тулган мергежилиниӊ дузазы-биле, тоолдуӊ эки маадырлары мөзү чок дарлакчыларны уткаш, чонунга шынчы болгаш буянныг чорук кезээде тиилээр деп бадыткап турарлар. «Даш-Хүреӊ аъттыг Танаа-Херел» деп тоолда хаанныӊ уруун чаалап алырда кол маадыр, ча адарынга, хүрешке база шыдыраага шупту удурланыкчыларын тиилээш, даӊгынаныӊ ынакшылын чедип алыр. «Үш чүүл эртемниг оол» деп тоолдуӊ маадыры ак сагыштыг, биче сеткилдиг өскүс оолак, каржы хаанны шыдыраага уткаш, чонун ооӊ дарлалындан хостаар.
Евразия чоннарыныӊ уран-чүүлүнге бо индий цивилизацияныӊ чедиишкининиӊ тывылганын, чөптүү-биле буддизмниӊ нептерээнинге хамаарыштырып турар. Индияга бистиӊ эрага чедир III векте сураглыг Ашока хааннап турда, буддизмниӊ сайзырап эгелээн үези турган. Ол чуртка Паталипутра хоорайга, III-кү буддисттер чыыжы болган. Аӊаа Будданыӊ Башкының Өөредиин бүгү делегейде кижилерге тарадыр деп шиитпир хүлээп алдынган. Удаваанда буддизмни Грек-Бактрий күрүнениӊ (б. э. ч. III–II вв.) база Кушан империязыныӊ (б. э. I–IV вв.) чону хүлээп алган.
Кушаннар Төп Азияныӊ Буддага чүдүп эгелээн бир дугаар көшкүн чону болуп турар. Кушаннарныӊ буддист хааны Канишканыӊ хааннап турган үезинде (б. э. 101–120 чч.) буддизмниӊ нептерээни Ортаа Азия биле Чөөн Туркестан кызыгаарынга четкен. Бурунгу индий уран-чүүлдүӊ элементилери-биле катай Ортаа Азияже база Чөөн Туркестанче шыдыраа база нептерээн. Шыдырааныӊ аӊаа нептерээнин бадыткап турар, бүгү делегейде безин эӊ бурунгу археология тывыштары бо черлерниӊ девискээрлеринден тывылган. Оларныӊ аразындан Дальверзин-тепе (Узбекистан, Ортаа Азия, б. э. II в.) деп археология тураскаалындан кастынган буга биле чаан хевирлиг шыдыраалары (орустап «шахматные фигурки») тускай кичээнгейни хаара тудуп турар. А Чөөн Туркестанныӊ бурунгу хоорайы Кочонуӊ эрги орнундан чаан сөөгүнден кылдынган шыдыраа тывылган.
Төөгүнүӊ бижимел тураскаалдарындан өөренип көөрге, индийлерден шыдырааны иран чон бир дугаар билип алган болуп турар. Самарканд биле Ферганадан тывылган VII–VIII вв. хамааржып турар шыдыраалар, чигзиниг чок Ирандан келген. Олар улуг-даа эвес, ортумак бедии-ле 3 сантиметр хире. Индияныӊ шыдыраазы Иран, Ортаа Азия база Чөөн Туркестан таварыштыр Моолдуӊ база Тываныӊ уран-чүүлүнче ортаа вектерде киргени чадап чок. Бир болза, Чөөн Туркестанныӊ бурунгу уйгурларындан, оларныӊ Моолга база Тывага чурттап турган төрел аймак-чоннары шиӊгээдип алганы чадавас.
Эне-Сай кыргыстарынга IX вектиӊ ортан үезинде чылча шаптыргаш, Моолдуӊ, Тываныӊ бурун уйгурлары колдуунда Чөөн Туркестанныӊ соӊгу-чөөн талазынче көже бергеннер. Оларныӊ бир идепкейлиг хааны 874 чылга чедир төвүттерни оон үндүр ойлаткаш, Куча, Комул база Хотан хоорайларны эжелээн. Ол девискээрге Турфан ыдук-куттарыныӊ күрүнезин (866–1369 чч.) тургускан. Чөөн Туркестанныӊ соӊгу-чөөн чартыынга чурттап турган чоннарныӊ черин, кожалары XV векке чедир Уйгуристан (уйгурлар чурту) деп адап турган. Ол үеде Кочо, Турфан, Хотан хоорайларга Будданыӊ Башкының Өөредии тергиидеп турган.
Шыдырааныӊ кол сорулгазы тулчуушкун шөлүнде болуп турар байдалды бичиижиткен хевирге көргүзер оюн. «Чатуранга» (catur – дөрт, anga – кезек) деп бурунгу санскрит сөс шеригниӊ дөрт аймак-кезээн айтып турар: чадаг шериг, аъттыг шериг, тергелиг шериг база чаанныг шериг. Төөгүчүлер бурунгу индий шыдыраа Иранга VII векте келгенинге бодаарга, өске турган деп шынзытканнар. Ол баштайгы шыдырааныӊ дүрүмнери-биле 64 хана-карактыг шөлге дөрт ойнакчы ойнаар. Олар өӊ-чүзүнү дөрт аӊгы шыдыраалар-биле ойнап турганнар: кара, кызыл, ногаан, сарыг. Ойнакчы бүрүзү сес шыдыраалыг болур: хаан, чаан, аът, терге (азы хеме) база дөрт бөдүүн шериг. Оларны кажыктың кайы-бир талазынга бижиттинген саннарныӊ аайы-биле көжер турган. Оюннуӊ сорулгазы – өске хаанныӊ «ширээзин» эжелээри. Ойнакчылар ийи-ийи кылдыр сүлчээлежип алгаш, ойнап турганнар. Өске ийи удурланыкчыларыныӊ хааннарын тудуп апкан азы бүзээлепкен ийи ойнакчы тиилекчилер болур.
Тыва шыдыраа бурунгу индий шыдыраага эвес, а бурунгу ираннарныӊ дүрүмнери чаартынган оюнунга дөмей. Бирээде, шыдыраа шөлүнге чүгле ийи кижи ойнаарында, база кажык чок бот-боттарыныӊ көштерин манажып ойнаарында. Актар дээш ойнаан кижи көжерге, оон каралар дээн ышкаш. Кажык чок, ийи кижи ойнаар шыдыраа Иранга VII вектен эгелеп тыптып келген.
Ийиде, ислам шажыны Иранга, Ортаа Азияга база Чөөн Туркестанга тергиидевээнде, ол чурттарныӊ шыдыраа кылыр ус-шеверлери шыдырааны чуртталгада оларныӊ шынап хевирлеринге дөмейлештир кылып турганында. Чижээлээрге, чаан шыдыраазын чаанга дөмей кылдыр. Кажан ислам шажынныг араб эжелекчилер Иранны VII векте эжелээнде, олар ол чурттуӊ хөй-ле чедиишкиннерин шиӊгээдип алганнар. Оларныӊ аразында шатрандж (арабтарныӊ адаары-биле) база бар. Ислам шажынныӊ хоойлузу ёзугаар, кижиниӊ база дириг амытаннарныӊ хевирлерин чуруурун, кылырын хоругдааныныӊ ужундан, Чөөн Чүктүӊ мусульман чурттарынга шыдыраа кылырыныӊ бурунгу чаӊчылдары уламчылаттынмаан. Оларга бодаарга, буддист чүдүлгелиг чоннар, тывалар, моолдар бурунгу чаӊчылдарны соксатпааннар.
Делегейде ады-сураа чалгаан иран шүлүкчү Абу-ль-Касим Фирдоуси Туси (940–1030 чч.) «Гав биле Талханд» деп тоолчургу чугаада шыдырааныӊ тывылганыныӊ чылдагаанын бир «чечен-мерген угаанныг Шагуиниӊ» сөстерин таварыштыр төөгүп каан. Ооӊ тоолчургу чугаазында, Индияныӊ хаан дүжүлгези дээш кады төрээн алышкылар Гав биле Талхандтыӊ аразында тулчуушкун үезинде болган озал-ондактыг таварылганыӊ түӊнелинде, шыдыраа тыптып келген деп каан. Талхандтыӊ шерии уттуруп эгелээрге, ол бодунуӊ салымыныӊ аар-бергезин ууп шыдавайн, билдинмес чылдагаандан чааныныӊ кырынга өлүп калыр. Ооӊ соонда, маадырларныӊ авазы кадын, улуг оглунга мынча дээр: «Меӊээ харыыла! Талханд тажы чаанынга канчаар өлдү? Бир эвес меӊээ ону тайылбырлап шыдавазыӊза, хөөкүй чүрээм хуюкталдыр өртенип каар!»
Тоолчургу чугааныӊ улай бижээнинде болза, Гав тажы авазынга бодунуӊ буруу чогун бадыткаар дээш, ийи чечен-мерген угаанныг сүмелекчилеринге дуӊмазыныӊ канчаар өлгенин көргүзер аргадан чогаадыр кылдыр дужаал бээр. Олар делегейде бир дугаар шыдырааны чогаадып кылган улус болган. Тулчуушкун шөлүн көргүзерде эбен шуугай ажыглааннар, шериглерни тик деп ыяштан база чаан сөөгүнден чонуп кааннар. Ынчалдыр Талханд тажыныӊ муӊгаранчыг өлүмү шыдырааныӊ төөгүзүнүӊ эгези болган. Ол тоолчургу чугааныӊ шүлүктүг одуругларында тодазы-биле шыдырааныӊ шериглериниӊ каяа турарын, база оларныӊ канчаар көжерин айтып каан. Бир эвес, Фирдоуси үезиниӊ ираннарыныӊ шыдыраа «шериглерин» база оюннуӊ дүрүмнерин тыва шыдыраа-биле дөмейлээр болза, оларныӊ ылгалы улуг-ла эвес. Бурунгу ираннар (Фирдоусинии-биле) эӊ кол шыдырааны шах дээр турган (чурт башкарыкчызы) – тываларда, ноян. Оон улаштыр шыдырааның хевирлери, визир (сүмелекчи) – мерзе (визир деп иран сөстү тываларныӊ өскертир адааны); чааннар – тевелер; тевелер – тевелер; аъттар – аъттар; рух куштар – тергелер; чадаг шериглер – оолдар.
Тыва шыдырааныӊ чүгле аӊаа хамаарышкан онзагай ылгалдары турган. Тываларныӊ терге шыдыраазы төнчү чок аас-кежик угулзазы («өлчей удазыны») ышкаш кылдыр база кылдынып турган. Чамдыкта тывалар мерзени Хаан-Херети куш хевирлиг, азы адыг, арзылаӊ, пар кылдыр кылып турганнар. Оон өске тускай дүрүмнери база бар: ноянче мерзе, аът, терге халдаан болза, «ша», бир эвес, теве-биле болза, «ту», а оол-биле, «сот» дээр.
Вайнштейн С. И., Кон Ф. Я., Ошурков В. А., Потанина А. В. дээн ышкаш эртем шинчилекчилери Тывага чорааш, ында чоннуӊ шыдыраага ынаан база ооӊ шериглерин уран-шевер чонуп, шуткуп кылганын магадап демдеглээн. XX вектиӊ эгезинде бижиттинген, Ф. Я. Коннуӊ демдеглелдеринде, тыва шыдырааныӊ европажыларныындан мындыг тускай ылгалдары эскертинген: «Мерзе терге көштүг, тевениӊ көштери чүгле чоок кавыда хана-карактар-биле кызыгаарлаттынып турар. Оол оюн эгезинде чүгле чаӊгыс хана-каракче ырадыр көжүп болур, бистерниинде ышкаш хары угда ийи хана-карак ажылдыр эвес. Чүгле ноян мурнунда оол ийи хана-карак ажып болур. Ноян биле терге оруннарын солушпас». Тывалар Делегейниӊ шыдыраа федерациязыныӊ дүрүмнери-биле чүгле ССРЭ-че Тыва Арат Республиканыӊ 1944 чылда киргениниӊ соонда ойнап эгелээннер.
Шыдыраа «шериглерин» тывалар чонар-даштан, ыяштан, амытаннар сөөктеринден чонуп, хүлерден шуткуп кылып турарлар. Оларныӊ уран-шевер хевирлериниӊ аӊгы-аӊгы чаартылгалары ам-даа сайзыраттынып турар. Чонар-дашчыларныӊ уран-шевер ажылдары даштыкыда база билдингир апарып, хары чоннарныӊ төлээлеринге сонуургалды оттурган.
Чоннуӊ ортузунга шыдыраа чеже-даа нептереӊгей, солун оюн апарган-даа болза, Тываныӊ шыдыраачылары күрүне талазындан деткимче акшаландырыышкынга чединмейн турарындан, чуртундан дашкаар маргылдааларга ында-хаая киржиринден, мергежилин бедидер аргазы чок бооп артпышаан. Ынчалза-даа, чоннуӊ ынак ойнакчыларын хөй-ле кижилер таныыр, билир. Чижээлээрге, Тыва Республиканыӊ үш дакпыр чемпиону Сарыглар Орлан Владимир оглу, Куулар Валерия, Кол Наталья дээш өскелерни-даа. Шыдыраа делегейде хөй-ле чоннарныӊ ынак оюну. Шыдырааныӊ көжүглери кижилерниӊ чуртталгазынга дөмей боорга, хөйнүӊ сонуургалын чаалап алган чадавас. Көш бүрүзү шөлде байдалды бүрүнү-биле өскертиптер, а үе кижилерниӊ чуртталгазын, салымын база-ла шак ындыг хевирлиг кылдыр өскертип турары-даа дег. Абу-ль-Касим Фирдоуси шыдырааныӊ философиязын мынча деп шүлүктеп айыткан: 1)«Өртемчей кезээ-мөӊгеде мындыг артар: Аас-кежик турум эвес, албан хай болур.
2) Бурунгулар тоолдарындан дыӊнааным,  Бо чечен чугаа ам төндү.
3) А чечен-мерген шыдырааныӊ шөлү,  Эрткен өйнүӊ тураскаалы болуп артты».
Ш
Архимед
Намдары
Архимедтиң чуртталгазы дугайында медээлелди Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий, Диодор Сицилийский база өскелер демдеглеп артырган. Оларның колдуу кезии Архимедтиң чурттап турган үезинден орай төрүттүнген болгаш, бижээн медээлели бадыткалдыг деп дорт харыылап шыдавас.
Архимед Сиракуза хоорайга төрүттүнген — Сицилия ортулукта грек колонияга. Архимедтиң адазы – математик болгаш астроном Фидий чадавас. Плутархтың айытканы-биле, Архимед Гиерон II, Сиракузаның тираны-биле чоок төрел турган. Архимед өөренир дээш Египеттиң Александриязынче чорупкан, ол үениң эртем болгаш уран чүүл төвү турган.
Александрия
Александрияга Архимед билдингир эртемденнер-биле өңнүктежип алган: астроном Конон, шуптузунга дески эртемден Эратосфен (ооң-биле чок апаарынга чедир бижижип турган). Ынчан Александрия 700 муң бижимел чүүлдерлиг библиотеказы-биле алдарлыг турган.
Магатчок, ылап-ла маңаа Архимед кайгамчык грек геометр Демокриттиң, Евдокстуң база өскелерниң ажылдары-биле танышкан, олар дугайында бодунуң эртем ажылдарында бижип турган.
Архимед өөредилге соонда Сицилияже эглип келген. Сиракузага ол акша-хөреңги хереглелдиг турбаан, шупту чүвези четчир турган. Архимед шагда чурттап турган болгаш ооң дугайында тоолчургу чугаалар көвей.
Тоолчургу чугаалар
Архимедтиң чогаадыышкыннары ол үениң кижилерин кайгадып турганынындан ону долгандыр тоолчургу чугаалар боду дириг турда-ла тыптып турган. Гиерон хаанның дүжүлге бөргүн ылап-ла арыг алдындан кылган бе деп, азы ювелир ынаар көвей мөңгүн холаанын Архимед тодарадып турган чугаа делгереңгей. Алдынның бот-деңзизи билдингир турган, ынчалза-даа дүжүлге бөргүнүң ишкири билдинмес: хемчээттинмес нарын хевирлиг турган! Архимед үргүлчү ооң дугайында боданып турган. Кажан-бир ваннага чуннуп тургаш эскерип каан – ваннаже кайы-хире мага-боду киргенил, ол хире ишкир суг ваннадан үндүр аккан, ынчан ол билип каан: дүжүлге бөргүн сугже киирипкеш, ооң ишкирин үндүр төгүлген сугнуң ишкири-биле тодарадып болур. Тоолчургу чугаа-биле алырга, Архимед шалдаң болду «Эврика!» (εὕρηκα), азы "Тып алдым!", деп кудумчуже алгырып үне  халаан. Ынчалдыр гидростатиканың кол хоойлузу — Архимедтиң хоолузу ажыттынган.