cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өг-бүлениң эп-найыралы
Өг-бүлениң чурталгазы үргүлчү чаңгыс аай, оожум турбас. Аңаа бергелер тыптып, шиитпирлээри нарын айтырыглар бо-ла үнүп кээр. Оларның чылдагааннары базы янзы-бүрү бооп болур. Чижээ: өпеяның аарый бергени, кырган-авазының шаг-шинек чок апаары, ачазының шөлээже үндүрбээни, оглунуң “2” демдек алганы, кырган-ачазының ойнаар шыдыраазын чидир шыгжапканы, авазының ажылдан кел чорааш, хөй кижилиг автобуска иткилешкени, уруунуң аар өртектиг чүвүрүн школага будукка борап алганы дээш кайызын ол дээр. Олар чамдыкта чыглып келгенде, өг-бүлеге “частыышкын” болуп, алгыш-кырыш үнер. Улус бот-боттарын чемележир. Буруулуг кижини дилээрлер. Оон бичии болганда, оожургап, “ой канчаарывыс ол, азарганчыг чүве дээш аас былаажып” деп боданы бээр. Угаанныглары бот-боттарынга буруузун миннип, эптежип алырын кызыдарлар. А кыдыра угааныглары аас-дылды катап эгелеп, чылдагаан дилеп, үргүлчү алгыш-кырыш кырынга туруптарлар. Ындыг өг-бүлелерге шөлээн дыш, оожум уйгу, омак-хөглүг чурталга деп чүве чок апаар. Ындыг байдал катаптаттынып тургаш, өг-бүлениң буурап дүжеринге-даа чедирип болур.
Бот-боттарын ындыг берге байдал чедирбес дизе, өг-бүлениң кежигүннери бодунуң сагыш-сеткилин “хынап, хөөннеп” билириниң аргаларын өөренир ужурлуг. Чижээ, ачазы: “Шөлээни ам бербезе-даа, келир айда алыр мен, ынчан кат-чимис быжа бээр, эки үе ышкажыл“ деп бодапкан болза, ооң хөөңнү баксыравас турган болгай. Авазы: “Автобус долузу-даа болза, экизин ай, даштыгаа соокка үр турбадым“ деп бодуун оожургадып болур турган. Кырган-авазы “Мээң шагзырааным-даа ажырбас, бичии болгаш, анаа апаар мен, ол чеде аржыылымны төндүр аргып алыйн“ дээн болза, дүшкүүрлүг байдал база чавырлып турар ийик.
Бодун шүгдүнүп, эки кылдыр “хөөннеп” чоруур болза, амыдыралдың кара өңнеринден өске чырык өңнер база көстү бээр.
Оон ыңай билип алыр чүүлдер:
Өг-бүлеге эп-чөп, сөс-биле “эмнээр” улус база турар ужурлуг. Оларны эртем талазы-биле психотерапевт дээр. Өг-бүлеге кым ындыг кижи болуп болурул? Өг-бүлениң кежигүннери шуптузу – чаш уругдан эгелээш, кырганнарга чедир психотерапевтер деп психолгия эртеми өөредип турар. Чижээ, бичии опеяның улусче көрүп алгаш, давып, шулуңнап “ хөөрээри”, кырган-аваның амданныг чеми, ачазының хөөмейлеп – сыгыртыры, авазының уян ырылары, оглунуң эки өөредилгези, уруунуң чаражы, кырган-ачазының хөглүг баштаа – шупту кижилерниң өөртүп, оожуктуруп эккээр болгай. Ындыг өг-бүлеге аас-дыл-даа турбас. Ындыг өг-бүлениң улузу өөнден хоорлуп, өске черге чоруп шыдавас. Өөнүң арыг-силии, аштыг-чемнии, эп-найыралы оларны бодунче сорунза дег хаара тырта бээр.
Бодунуң бажында “тевени” утпазы, эжиниң бажында “тевенени” эскербези, “сөс ыдарда” боданыры, бодун үргүлчү эки сеткилдиг кылдыр “хөөннеп” ап чорууру, өске улустуң сеткил-бодалынга кичээнгейлии – өг-бүлеге чурттаарынга тааржыр байдалды тургузарының кол аргалары.
Дөс
Ө Ө Ө
Хакас Республиканың Чазак Даргазы
Хакас Республиканың Баштыңы — Хакас Республиканың Чазак Даргазы — Хакас Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижи. Республиканың дээди күүседикчи органы күрүне эрге-чагыргазын баштаар — Хакас Республиканың Чазаа. Начиная с 1996 чылдан избирается на 5 чыл в ходе прямых всенародных выборов. До этого назначался парламентом — Хакас Республиканың Дээди Соведи.
Бакеева, Хава Хамидуловна
Хава Хамидуловна Бакеева (3 август 1932 — 30 июль 2003) — совет текстильной үлетпүрнүң мурнакчызы, прядильщица Калининской прядильно-ткацкой фабрики имени А. П. Вагжанова Министерства текстильной промышленности РСФСР, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1974).
Намдары
3 август 1932 чылда Тверь хоорайга төрүттүнген. Иези Володарский аттыг дарааныыр фабрикага ажылдап турган, а адазы кочегар ажылдап турган, а затем машинистом паровоза. Өг-бүлеге дөрт уругларны өстүрүп турган.
Ада-чурттуң Улуг дайынының эгезинде, когда немцы подошли близко к городу, вся семья экстренно под разрывы снарядов была эвакуирована. Уехали в Горьковскую область, где от тяжёлых болезней умер отец. Возвратившись в родной город семье негде было жить, их квартира была разрушена. Ютились на кухне в квартире где жили ещё одиннадцать человек.
Окончив семь классов и ремесленное училище Хава 1949 чылда трудоустроилась на фабрику имени Вагжанова, где и проработала более сорока лет. С первых дней показала себе прилежным работником, познала все тонкости профессии. Она стала первой в цехе работать на трёх машинах. Первой на фабрике стала обслуживать четыре машины, которые насчитывали 1632 веретена. Её примеру последовали прядильщицы многих предприятий Советского Союза. Ол бодунуң выработала - «бакеевский» стиль работы. 1966 чылда Ленин ордени-биле шаңнаткан турган.
На фабрику имени Вагжанова часто приезжали по обмену опытом с других советских предприятий, а также из-за рубежа. Здесь стала действовать межфабричная школа по изучению передового опыта знатной калининской прядильщицы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 январь 1974 чылдың Чарлыы-биле "за выдающиеся успехи в выполнении заданий пятилетки и принятых социалистических обязательств, большой творческий вклад в увеличение производства товаров народного потребления и улучшение их качества" Хава Хамидуловна Бакеевага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в лёгкой промышленности до выхода на заслуженный отдых в 1995 году. Сильно болела, не могла выходить из дома.
У неё большая и дружная семья. Она воспитала трёх сыновей.
Тверь хоорайга чурттап турган. 30 июль 2003 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Пөс аргыкчылары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бокска Россия чемпионады 2001
Бокска Россия чемпионады 2001 чылда Саратовка апрель 3-тен апрель 8-ке чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Апрель 2001 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2001 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Саратове Аңгылал:2001 год в боксе
ВИТАМИН В10
ВИТАМИН В10 — ону медицинада пангамныг кислота деп-даа адаар. Бо витамин үнүштерниң үрезиннеринде кончуг хөй. Улуг улустуң хонукта хереглели 2 мг.
Дөзү
В В В
28
— 27 биле 29 деп саннар аразында турар сан.
ВИТАМИН В6
ВИТАМИН В6 — ону медицинада пиридоксин деп база адап турар.
Витамин В6 дириг амытаннардан алдынган аъш-чем аймаанда болгаш тараа, ногаа, фруктуларда хөй. Улуг кижиге хонукта 2 мг В6 витамин хереглеттинер. Витамин В6-ның витамин В2-биле дээштии дөмейлешкек болза-даа, организмге чедишпес болза, эң ылаңгыя бичии уругларга далып-тыртар, хан четпестээр, халалыг аарыг тыптыр. Витамин В-ниң бөлүүнге фолиевая кислота база хамааржыр. Бо витамин дириг амытаннардан алдынган чемнердем болгаш тараа, ногаа, фрукт аймаанда хөй бар. Улуг кижиниң хонукта фолиевая кислотага хереглели 2- 3 мг. Бо витамин четпесте тыптып келир демдектер В2 витамин-биле дөмейлешкек, ынчалза-даа витамин В12-биле каттышпаан болур ужурлуг.
Дөзү
В В В
Готлиб, Арнольд Давидович
Арнольд Давидович Готлиб (1895—1968) — совет база украин эртемден-металлург, техниктиг эртеминиң доктору (1944), профессор (1945).
Кызыл
Кызыл (утказы: Красный, Red) — Россия Федерациязында Тыва Республиканың найысылалы. Кызылдың девискээринде Азия диптиң төвүн, Улуг-Хемниң бажын болгаш хөөмей эртинениң төвүн тускай демдеглеп болур.
Готлиб, Арнольд Давидович
Домна бүдүрүлгезиниң талазы-биле улуг эртемден, чүс ажыг эртем ажылдарының автору. ССРЭ автоматчыдылга домна бүдүрүлгезин кылып эгелээн, ооң удуртулгазы-биле чылыг башкарылга ажылы домна суугузун эң-не баштай делегей практикага боттандырган.
Кызыл
Чурттакчы чону — 116,0 муң кижи (2010 чылда).
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
28 февраль (12 март биле чаа стиль) 1895 чылда Херсон, Россия империязынга төрүттүнген.
Кызыл
Туружу, географиязы
Кызыл хоорай Тыва ыйгылаашта (Тувинская котловина), Азий диптиң төвүнде турар, Бии-Хем-биле Каа-Хемниң Улуг-Хем кылдыр катышкан чери чанында. Эң чоок демир-орук 390 км ыракта Минусинск доктаамында (станциязында).
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
1914 чылда Екатеринославск Ийи дугаар Коммерция училищезин дооскан. 1925 чылда — Днепропетровскунуң даглыг институду (бо үеде Днепровск политехника), «инженер-металлург» квалификация алган. 1931—1938 чылдарда домна килдис эргелекчилеп турган Днепропетровскунуң ЭШИ металлдар. 1938 чылдан Днепропетровскунуң металлургия институдунга ажылдап турган (бо үеде Украинаның Национал металлургия академиязы): 1939 чылга чедир — металлургия факультединиң деканы; 1939—1947 чылдарда — өөредилге ажылының деканның оралакчызы; 1942 чылдан ноябрь 1943 чылга чедир — металлургия кафедразын эргелекчилеп турган.
Кызыл
Туружу, географиязы
Кызылдың шак куржаа - "Красноярск үези", UTC-ке хамаарыштыр ылгалы +7:00 болуп турар, А Москва хоорайдан болза шак куржааның ылгалы +4 шак, ынчангаш Кызылдың үезин "MSK+4" деп демдеглээр.
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында Магнитогорск институдунга эвакуацияга турган. Ооң кол эртем ажылдары бо үеде:
Кызыл
Агаар-бойдус
Кызыл хоорайны Ындыкы Соңгу чүктүң черлеринге хамаарыштырган.
Кызылда агаар-бойдус ниитизи-биле кургаг болгаш чидиг континентальдыг болуп турар. Хоорайның ыйгылааш иштинде турары ооң агаар-бойдузунче бедик салдарлыг. Кыжын (ноябрь-март) агаар дошкун, хар эвээш болур (10-20 см), эвээш хадыыр азы хат чок болгулаар. Кыжын хенертен чылый бээри болдунмас деп санап турар. Январьның ортаа температуразы −28,6 °C (шуут соой бергенде −52,2 °C чедер).
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
1943 чылдың төнчүзүнде А. Д. Готлиб Днепропетровскуже ээп келген, доктор диссертациязын камгалаан база Днепропетровскунуң металлургия институдунга директорнуң оралакчызы ажылын уламчылаан база металлургия кафедразын эргелекчилеп турган. Номнар рядн база өөредилге номнарын бижээн. Эртемденнерни өстүрген, ооң иштинде Владимир Александрович Смоляк.
Кызыл
Агаар-бойдус
Кыска частыг. Мартың 2ги чартыындан эгелеп хүндүс чылы шору болганындан, ай төнчүзүнге чедир хар дыка дүрген эрип каап болур. Ынчалза-даа апрельде безин агаар соогу −20 °C чеде бээр чамдыкта. Чылыг агаар майда дүргени-биле турумчуур.
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
7 октябрь 1968 чылда Днепропетровск, Украин СРЭ-ге чок болган.
Кызыл
Агаар-бойдус
Чайын изиг болур, а чамдыкта үр кааңнай бээр. Чаашкыннарның хөй кезии чайын болур. Май-июльда довурактыг шуурганнар болгаш борааннар болгулаар. Августа Оожум океанның циклоннарының салдары-биле долулуг суггур чаашкыннар ховар эвес, а ол циклоннар болза Моолдан Тываже кирип турар.
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
УССР-ниң алдарлыг эртем база техника ажылдакчызы ат тывыскан (1965), Күш-ажылчы Кызыл Тук орденнер биле «Знак Почета» шаңнаткан, а оон аңгыда медальдар.
ВИТАМИН В15
ВИТАМИН B15 (өске ады пангам кислота) — эът-мага-ботка кислородтуң солчуушкунун, кара-бүүрек кырының бестериниң ажылын экижидер, баарның клеткаларының немежип тургустунарын таарыштырып турар. Сөөлгү үеде В15 витаминни чүректиң чамдык аарыгларынга, кырывазынга, ревматизм болгаш баарның аарыгларынга калбаа-биле ажыглап турар.
Готлиб, Арнольд Давидович
Намдары
Кадайы — Сара Савльевна Влодарская (1898—?), планнакчы.
Кызыл
Агаар-бойдус
Сентябрьның эгезинде чырыкта чылыг-даа болза, соок дүжүп болур. Сентябрьның төнчүзүнге чедир бүрүлер дүжүп каар. Октябрь—ноябрьда хар чаарынга чедир хүннүң температуразы 0 °C тура −20 °C чедир бада бери болур, ынчангаштың күзүн тарыыр болгаш кат-чимистиг көвей янзы-бүрү үнүштерниң тарыыры болдунмас. Колдуунда ноябрьның бирги 10 хүнүнде хар черни шыва бээр, ол дээш дораан температураның деңнели −20 °C чедип кудулаар.
Тыва кижи
Тыва кижи — Үе-дүптен Мурнуу Сибирь девискээринге амыдырап чурттап чораан кижилерниң ажы-төлү, тыва кижи болур.
ВИТАМИН В15
Дөзү
В В В
Тыва кижи
Ат-сывы
"Тыва кижи". Адаарда: [дыъва киъжи] дээр.
Хөйнүң санында: 'тывалар', 'тыва чон', 'тыва улус' дээр.
Кызыл
Төөгү
Тыва 1914 чылдың апрель 17-де, Урянхай деп ат-биле Россия Империязының протекторадынче кирген. Бо төре (политиктиг) шилилгениниң мурнунда 1913 чылдың июнь айда, ак хаан Чазааның төлээзи болур көжүрүлге эргелелиниң дүжүмеди В. Габаевке Урянхайның төвү болур хоорайның тудуун эгелээрин дааскан. Тудугга ажыглаар ыяшты Бии-Хем биле Каа-Хем куду салдап бадырып турган. Тываның найысылалы Каа-Хем биле Бий-Хем хемнерниң каттышкан черинде 1914 чылда тургустунган.
Готлиб, Арнольд Давидович
Шөлүглер
Аңгылал:Национал даглыг университединиң доозукчулары Аңгылал:Украинаның Национал металлургия академиязының башкылары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Техниктиг эртеминиң докторлары Аңгылал:Инженер-металлургтар
Тыва кижи
Ат-сывы
Шаанда Тожу улузу боттарын 'Tuha', азы (хөйнүң санында) 'Tuha-lar' дээр чораан. Тере-Хөлдүң кырганнары боттарын "Туха" дээр турган. Бо үеде колдуунда чүгле Көпсү-Хөл тывалары боттарын "Туха" дээр.
Чурту
Алдай-Саян чурту.
Мөңге бедик таңдыларлыг, арга-ыяштыг, кургаг изиг ховуларлыг, арыг суглуг, хөлдерлиг оран-дыр.
Амгы үеде тывалар үш күрүне иштинде чуртап чоруурлар.
Дыл-домаа
Тыва дыл. Түрк дыл бөлүүнге хамааржыр. Юнесконуң Чидип турар дылдар Атлазында тыва дылдың туружу — "vulnerable", ол болза тыва дылга "камгалал херек" диген-дир.
Кызыл
Сарыг шажын
Сарыг шажын хүрээлнри «Цеченлинг», «Тувдан Чойхорлинг».
Хам чүдүлге
Эрик кыдыы обелиск«Азия төвү» чанында хам централизованная религиозная организация «Тос дээр» («Девять небес»).
Тыва кижи
Дыл-домаа
Хову чер улузунуң дылы.
Кызыл
Туризм биле дыш
Аалчылар бажыңы
Кызылче аалдап келген улуска хөй санныг хонар бажыңнар бар: "Өдүген", "Мөңгүлек", "Буян-Бадыргы", "Кызыл".
Тыва кижи
Дыл-домаа
Тожуларның ёзулуг дылы Улуг-Хем, Хемчик улузунуң дылынга дөмей эвес. Тожуларның ёзулуг чугаазы Тофа, Сойыт биле Тухаларның чугаазынга дөмей. Тере-Хөл улузунуң чугаазы Тожу, Тофа, Сойот-цаатан дылдарга дөмей.
Өк-биле адаар ажык үннер.
Кызыл
Радиостанциялар
Кызылда бар болгаш чурттакчы чоннуң дыңнаар радио-чалгыглары дараазында даңзыда.
Тыва кижи
Дыл-домаа
Тыва Республикада тываларның чугаазында, Тожуларның чугаазында, Сойот-цаатан биле Уйгур-урянхай дылда бар.
Чооду Владимир Карбый-оолович
Чооду Владимир Карбый-оол оглу – бир дугаар тыва поляржы.
Кызыл
Онза солун чер
Чөөн чүктуң 20 км черде «Азияның төвү» обелиcк. «Азияның төвү» обелиск эрик кыдыында тургузуп каан Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан хоорайның онза солун чери бооп турар.
Тыва кижи
Дыл-домаа
Бо үеде Тыва Республикада өөредилге талазы-биле тыва литературлуг дыл ажыглаттынып турар. Тыва литературлуг дылдың тургустунган үези 1930-1950 чылдар болур. Тыва литературлуг дыл кырынга солуннар парлаттынып турар, чогаалдар бижиттинип турар.
Кызыл
Демдеглелдер
К К К
Тыва кижи
Сүзүү
Оран-таңды дагыыры сарыг-шажын өөредиинге дүүшпес. Улуг ламалар мынча дээр: "Оран ээлеринге чалбарып болбас, чүге-дизе чер-суг ээлери кижилер ышкаш "Сансара" оранында чурттап чоруур чүвелер-дир. Ёзулуг буддист кижи дээрлерден, азалардан дуза албас, сарыг-шажын өөредиин сагып чоруур кижи чүгле үш эртинеден камгалал алыр ужурлуг".
Тыва кижиниң үндезин сүзүү биле сарыг-шажын философиязында таарышпас чүүлдер, чөрүлдээлер бар. Бо бүгүнү эртем-билии чок кижилер таптыг билбес бооп турар.
Чооду Владимир Карбый-оолович
Намдар
Антарктигага ажылдап тургаш, В.Чооду “Профессор Зубров” деп эртем-шинчилел суднозунуң капитанының бирги оралакчызы, политкилдистиң начальниги болуп турган.
Тыва кижи
Этногенез (азы ада-өгбелерниң төөгүзү)
Этногенез амгы тыва кижини сайгарбайн турар. Этногенез тыва кижиниң өгбелерин шинчилеп турар. Европаның төөгүчүлери боттарының номнарында "кажан-на тыва чон тыптып келген деп айтырыг салып турар". Ындыг хевирлиг айтырыглар салып болбас, чүге-дизе ол анаа хей, хоозун чугаалар-дыр. Тыва чон кайыын-даа тыптып келбээн, тыва кижилерниң тыптып келген үези база чок. Шынын сөглээр болза эртемдээннер чүгле тыва чоннуң этногенезин шинчилеп шыдаар, ол-ла! Кажан мурнуу Сибирьге амгы үениң кижилери көстүп кээрге, ынчан тыва улустуң төөгүзү эгелээн деп болур. Ол болза Үстүү палеолит үези-дир.
Тываларның адa-өгбелеринге Төп Азияның болгаш Мурнуу Сибирьниң төөгүзүнде билдингир Орхон-Енисейниң Көк-Түрктери биле Огуз-Уйгурлар хамaаржыр деп эртемдээннер тодаратканнар.
Дыл
Үстүү палеолит үезинде тываларның бурунгу өгбелери канчаар чугааланып чораанын эртемдээннер бо үеде тодаргайлап шыдавас. Билиривис болза эрги-шагдан бээр тываларның өгбелери 3 аңгы дылды солуп чугаалажып келген.
Генетика
Тыва чоннуң генетика талазы-биле ажылдар 2000 чылдарда көстүп эгелээн. СССР үезинде тыва улустуң чүгле хан группазын тодаргайлаар турган. Амгы үеде генетиктер 2 материал ажыглап турар: митохондриалдыг ДНК биле ядролуг ДНК.
Чооду Владимир Карбый-оолович
Намдар
Ачазы – Чооду Карбый-оол. Баштайгы тыва эмчилерниң бирээзи. Авазы – Таисья Михайловна.
Тыва кижи
Генетика
Митохондриалдыг ДНК.
Ядролуг ДНК.
Адазындан чүгле оглунче салгал дамчып чоруур. Кыс уруглар таварыштыр ядролуг ДНК дамчывас.
Ханы төрел чоннар
Тофалар биле Сойыт чону.
Тофалар Чөөн-Саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртаан, оларның мурнуу чүгүнде тожулар бар. Бо үеде тофа чону Иркутск можунуң Нижнеудинск районунга хамааржып турар.
Сойыт чону база тофалар ышкаш Чөөн-Саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртап чоруур. Бо үеде сойыт чону Бурят республиканың Ока районунда чурттап турар. Сойыт чоннуң соңгу талазында тофа чону чурттап турар, мурнуу талазында Көпсү-Хөлдүң тухалары бар.
Үндезини
Аңгылал:Тыва
Туран Чурту
Туран чурту. Шаанда «Туран» деп сөс-биле перстер соңгу талада бир-ле чер адын адап турган.
Чурт ады
Эртемденнерниң бодалы-биле, Амударья биле Сырдарья деп хемнерни долгандыр чаттылган кургаг ховуларны перс чоннуң өгбелери «Туран» деп адап турган. Зороастр шажынның улузунда «Авеста» деп ыдык ном бар. Ол ном ёзугаар перс чоннуң соңгу талазында «тур чоннуң» чурту турган. Шак ынчалдыр шаандагы перс дылда «Туран» дээрге «Турлар чурту» дээн сөс-түр! Авестада номунда оларны «Чүгүрүк аъттыг турлар» кылдыр адаан-дыр.
Авестада «Туран» деп сөс ийи хевирлиг кылдыр бижиттинген. «tūiriiānąm» дээрге эрги хевири, оон ыңай чаартынган хевири «tūra» («tūr»). Чаажыткан «tūra» деп сөс сөөлзүредир перс чоннуң төөгүзүнге артып калган. Пехлеви дылда ол сөстү 'Tūrān' кылдыр номчуур турган.
Кутадгу Билиг'де Алп Эр Тунгa
Кудадгу Билиг деп номдa Туран чуртуң xaанын Алп Эр Тонгa диген. Кудатгу Билиг деп чогаалды XI векте Кара-хааннар күрүнезиниң Юсуф балгасуни деп кижи бижээн. Бодунуң чогаалын ол шаандагы иран чоннуң тоолдарынга таарыштырып тургаш, бижээн. Түрк дылдар сөстүү аттыг номдa Мерв хоорайны кылган кижи ол-дур.
Шаандагы авеста дылы ёзугаар ооң адын "Fraŋrasyan" азы Фраңрасйан; пехлеви дылда ону Frāsiyāv, Frāsiyāk, Frangrāsyāk дээр; амгы перс дылда ону افراسياب; таджиктер ону Афросиёб дээр. Орус эртемдээннер болза ону анаа "Афросиаб" дээр-ле чүве.
Онза тайылбыр
Бии-Хемде 'Туран' деп чер ады-биле Авестада «Туран» деп сөстү будаваңар! Тываларның 'Туран' деп сөзүнүң эге утказы сыр өске. Мусулман чуртарда "Пантюркизм" өөредиин дыңнап алган улус 'Tūrān' деп черден түрк дылдыг улус үнген деп бодап турар. Ындыг бодал, шын эвес бодал-дыр! Амударья биле Сырдарья ховуларынга шаанда европеоид дүрзүлүг, иран дылдыг көшкүн улус чуртап чораан. "Пантюркизм" дээрге айыылдыг меге өөредиг-дир, "пантюркист мусулманнарга" бүзүрээн херээ чок.
Үндезини
Аңгылал:География
Кара-быдаа
Кара-быдаа — тываларның база аңаа төрел чоннарның мал дөгерген соонда ол малдың эдин хайындырып тургаш кылыр тускай чем.
Венеролог
Венеролог (бирги о узадыр адатты¬нар) (Венеролог) - венерология талазы-биле тускай эртемниг эмчи.
Кара-быдаа
Кара-быдааның кол чемижи – өзээн шээр азы бода малдың (чижээ, хойнуң) эъди, ижин-хырыны база чемнээн тараа (азы ак-быдаа, чиңге-тараа, сула) болур. Чамдыкта картошка-даа холуур.
Дөс
К
29
— 28 биле 30 деп саннар аразында турар сан.
Чойган (аржаан)
"Чойган" (азы "Изиг суг") аржааны - Тыва биле Бурятия кызыгаарының чанында Тыва талазында аржаан.
Оон ында чер адаандан үнүп турар изиг суглуг шоргалар база кара-суглар бар.
Адының тывылганы
Аржаанның ниити адын "Изиг-Суг" дээр болза эки. Чүге дизе ол аржаанда шупту дөстери изиг, а оларның кыдыында агып чыдар соок хемни "Чойган" дээр. Тус черниң чурттакчылары аржаанны "Изиг-Суг" деп адаар.
Шоргаларның янзызы
Аржаан дөстериниң (суг баштары) ниити саны - 35. Чижээ: "Хырын аарыы", "Нерви", "Оң бүүрек", "Солагай бүүрек", "Боостаа аксы", "Чүрек", "Баар" база өскелер. Колдуунда углекистиг аржааннар, физиктиг-химиктиг тургузуу аңгы-аңгы: кончуг соок, дыка изиг, минералы шоолуг эвес, аңгы-аңгы биологтуг шынарларлыг, углекистиг хейлиг (газтыг), радоннуг, демир болгаш оон-даа хөй бот-тускайлаң шынарлыг.
Эмнээр аарыглары
Чойган араажынга гастриттиг, сыңый, хан базыышкыны, бүүректер, өкпе, баар, думчук, ижин-хырын, ангина, карак, баш, чүрек, нерви дээн аарыгларлыг кижилер колдады кирип турар. Оон аңгыда аныяксыдар аржаан база бар.
Шинчилелдер
Тываның Эртем-Шинчилел Институду база Томскунуң эртемденнери 2011 чылдан тура шинчилел ажылдарын чорудуп эгелээн: кээп турган улустуң эге болгаш аржаандан чоруп турар үеде кадыкшылының байдалын шинчилээннер.
Аңгы-аңгы чылдар дургузунда аржаанны дараазында шинчилекчилер шинчилээн: Путинцев Н.И. (туризм талазы-биле шинчилээн), Аракчаа К.Д. (эртем талазы-биле), Кыргыс, Зоя Кыргыс кызы (эртем талазы-биле), Долгар, Долаана Александр кызы (эмнелге талазы-биле).
Дөс
Ч Ч
Хонда
Хонда азы Honda Motor Co., Ltd. (яп. 本田技研工業株式会社 хонда гикэн ко:гё кабусики гайся) — делегей чергелиг машина-техника бүдүрер улуг компания. Эң улуг мотоциклдер болгаш делегейде 10 улуг чычаан бүдүрер компанияларның санынче кирип турар. Кол бүдүрүлге черлери Япония, АКШ, Индия болгаш Бразилияда турар. Садыг-саарылга черлери АКШ болгаш мурнуу-чөөн Азия. Honda деп компанияны 1948 чылда Соитиро Хонда биле Такэо Фудзисава тургустунганнар.
Делегейде салбырлары болгаш ажылдакчыларының саны
Япония — 4 завод, 15 муң ажылдакчы; АКШ — 3 завод Огайо штатта, 2 завод Соңгу Каролинада (колдуунда ужар хеме кылып турар), 1 завод Индианада болгаш Алабамада, 17 муң ажылдакчы; Канада — 1 завод, 4200 ажылдакчы; Мексика — 2 завода, 6300 ажылдакчы; Великобритания — 1 завод, 2600 ажылдакчы; Турция — 1 завод, 700 ажылдакчы; Кыдат — 1 завод, 800 ажылдакчы; Индия — 5 завод, 10 муң ажылдакчы; Индонезия — 1 завод, 1400 ажылдакчы; Малайзия — 1 завод, 2600 ажылдакчы; Таиланд — 3 завод, 7500 ажылдакчы; Вьетнам — 2 завод, 4500 ажылдакчы; Аргентина — 1 завод, 1200 ажылдакчы; Бразилия — 2 завода, 10 муң ажылдакчы.
Демдеглелдер
Х
Холин
ХОЛИН (ВИТАНМИН В4) -  бо витамин В витаминниң бөлүүнге хамааржыр. Ол дагаа чуургазында, инек эъдинде, баарда, бүүректе, балык эъдинде, кызыл-таста, арбайда, сулада дээш өске-даа чүүлдерде хөй. Улуг кижиниң хереглели бир хүн иштинде 250—600 мг-га деңнежир. Холин эът-мага-ботка үс, холестерин дээр чүүлдерниң солчуушкунунга, эфирлиг уксус кислота-биле каттышканда нерви клеткаларының минниичелинге, ону нерви системазы-биле дамчыдарынга, шимчээшкинни тургузарынга эң-не ажыктыг витамин болуп турар. Билдингири-биле чугаалаарга, машинаның бензин чок шимчевези ышкаш эът-мага-ботка холин чок база шимчевес. Оон ыңай холин ханда холестеринни звээжедип, ооң организмге солчуушкунун экижидип, организмниң кырывазынга эң-не ажыктыг витамин болур. Ынчангаш ону медицинада эм кылдыр ажыглап турарының чылдагааны ол.
Дөзү
Х
Кызыл-Даг школазы
Кызыл-Даг школазы (Бай-Тайга кожуун) – Тываның Бай-Тайга кожуунунуң Кызыл-Даг суурнуң чаңгыс борбак ниити ортумак өөредилге чери.
Адрези – индекс 668012, Тыва Республика, Бай-Тайга кожуун, с.Кызыл-Даг куд. Көөп-Сөөк, 16.
Төөгүзү
1949 чылда суурнуң бөдүүн тудугжулары тургускан.
Бирги директору - Хертек Майны (?).
Баштай школа 7 чылдыг турган. Чоорту ортумак школа апарган.
1995 (1996) чылдан эгелеп "улусчу педагогика" деп программа эгелээн. Ында "использование элементов народной педагогики в воспитании и образовании учащихся" деп шенелде ажыл эгелээн.
Улусчу педагогика
Улусчу педагогика программазын тургузарда тыва улустуң шагдан тура эдилеп келген ужур-чаңчылдарының эки-багай талаларын бүгү-тала-биле өөренип көргеш, өөредилге-кижизидилгеге ажыктыг чүүлдеринге даянган.
Аңаа хамаарыштыр ажылдап турган башкылар:
Эге класс башкылары боттарының класстан дашкаар ажылдарынга болгаш кичээлдерге тыва чаңчылдарының элементилерин ажыглап эгелээн башкылар болган.
Дөзү
К К К
Венерология
Венерология (ийиги о узадыр адаттынар) (Венерология) - медицинаның шээр аарыглар өөренир бөлүү.
Дөс
В
Тофа дыл
Тофа дыл — тофа кижиниң төрээн дылы. Тофалар төрээн чугаазын тоъфа дыл дээр.
Алфавиди
Алфавитте 41 үжүк бар. Тофаларның аас-домаанда өк-биле адаар үннер бар деп чүвени орус эртемденнер баштай эскербээн. Тофа чугааның үннерин чүгле чаңгыс В. И. Рассадин деп эртемден тайылбырлап шинчилээн.
тоъфа
Орус күрүнени Романовтар чагырып турунда орустар тофаларны «карагас» деп адап турган. 1934 чылдан эгелеп орустар оларның чуртун «Тофаларский Национальный Совет» деп адап алгаш, бүдүн чонну «тофа» деп ат-биле эде адап алган. Эртем-билии чок большевиктер «каргасс» деп сөстү «“кара кас” деп куш адындан укталган чүве дир аа» деп, соора билип алгаш, «карагасс улусту куш ады-биле адап болбас» деп шиитпирлээн. Марксисчи-ленинчи өөредиг ёзугаар, чүгле хөгжүлдези дорайтап чыдып калган улус боттарын аң азы куш ады-биле адаар боор чүве.
Романовтар турунда орус чуртунга Тофа деп сөс орус эртемденнерниң бижиктеринге чүге чаңгыс катап көзүлген. Ол болза, 1854 биле 1858 чылдарда Штубендорфтуң «О Карагассахъ» деп парлаттынган чүүлү-дүр. Ол бижиктиң эге арнында, сөзүглелдиң адаанда айтыгда «Карагассы называютъ свой родъ Тофа» деп домак бар. 1920-1930 чылдарда ССРЭ-ниң эртемденнери «тофа» деп сөстү ол, Штубендорфтуң ажылындан номчуп алган хевирлиг.
«Тофа» деп сөстүң онзагайы чүл дээрге, ында [ф] деп үн бар. Сибирьде чурттап чоруур үндезин чоннарның чиңгине чугаазынга [ф] деп үн турбас ужурлуг. [ф] деп үн индоевропей, кыдат, семит чоннарның чугаазында бар. Чиңгине тыва сөстерде база ындыг үн чок.
Ынчап кээрде мындыг бодал башка келир.
XIX дугаар векте М. Кастрен карагасс чон аразынга чорааш [f] деп үннүг köfei деп сөстү дыңнап бижип алган.
В. И. Рассадин тофа дылды 1964 чылдан эгелеп шинчилеп эгелээн. Ол бодунуң эртем ажылдарында мынча деп бижип турар.
Үстүнде чижекте ~ деп демдек, сөстүң азы үннүң өске янзызын илередир турар. Тофа сөстерни топтап көөр болзуңарза чугаа үезинде [ф] деп үн бирде тыпты бээр-дир, бирде чиде бээр-дир.
duβa
Эрги үеде тофалар боттарын d̬uβa g̬iž̬i деп адаар турган. Duβa сөстү тыва дылдың үжүктери-биле чара бижиптер болза «дува» деп сөс болу бээр. Мында [d] дээрге тыва дылда “дыт”, “долгай”, “дарган” деп сөстерниң эгезинде турар үн-дүр, [β] деп үн дээрге “ава”, “эвээш”, “хевээр” деп сөстерде ышкаш, сөстүң ортузунда турар үн-дүр. Тывалап адаарда [дува⁀гижи] дээр.
Тофа чугаада өк-биле адаар үннерни орус эртемденнер 1960 чылдарда эскерип каан хире. Ынчангаш таптыг-ла билдинмес-тир d̬uβa деп сөсте [u] — өк-биле адаан үн-бе, азы өк-биле адавайн турар үн бе?
қара-һааш
Орустар Сибирь чоннарының кандыг бир сөзүн өскээр дыңнап алгаш, оон ам ол-ла сөстүң ёзулуг утказын билбейн, өскээр бажы-биле баар улус-тур. Чижээ, «карагас» деп сөстү олар «қара қас» деп сөстерден укталган деп бодап турар. «“Кара кас” деп сөстү тофалар адаарда [карагас] кылдыр адап турган» деп, оларның ындыг бодалы база бар. Ынчангаштың «карагас дээрге “кара кас” уктуг кижилер дээн уткалыг сөс-түр» деп, бодап турар улус-тур. Орустап болза ону «чёрные гуси» азы «племя чёрного гуся» дээр. Ол дээрге меге бодал-дыр. «Племя чёрного гуся» деп сөс кулакка чеже-даа поэтиктиг дыңналза-даа, ындыг бодалга алыспас болза эки.
Шынында, орустарның «карагас» деп турар сөзү «қара-һааш» деп сөөк адындан укталган бооп турар. «Карагас» дээрге үрели берген сөс-түр. Ол сөстүң эге хевири дээрге «қара-һааш» деп сөөк ады-дыр. «Хааш» деп сөстүң диалектилиг хевири тофаларның чанында кожа чурттап чоруур чоннарның чугаазында бар.
«һааш» азы «хаас» дээрге самоди уктуг сөстер-дир. Энец дылда «каса» деп сөс бар, ненец дылда «хасава» деп сөс бар, ол дээрге «кижи» дээн уткалыг сөстер-дир. Ынчап кээрде һааш дээрге кижи дээн уткалыг сөс-түр, ол сөс самоди дылдыг өгбелерниң эрги чугаазындан-на олчаан ызырнып артып калган-дыр.
Н. П. Дыренкова
Н. П. Дыренкованың 1933-34 чылдарда бижээн ажылындан ушта бижээн. Дыренкова тофа дылдың үннерин айтырда чаа түрк алфавитиң үжүктерин ажыглаан. Тофа дылдың чүзүн-бүрүн үннерин улам тода айтып алыр дээш, ол кижи немей диакритиктиг демдектер ажыглаан-дыр. Эртемденнерниң бодалы-биле Н. П. Дыренкова чамдык тофа сөстерни шын эвес бижээн хевирлиг. Адаанда, бир дугаар узун одуругда Н. П. Дыренкованың бижиин олчаан киирген. Бир эвес частырыглыг сөстер бар-даа болза, оларын этпээн. Ийи дугаар, Транслитерация деп узун одуругну бо арынче киирбес-даа турган болза чогум ажырбас. Тофа сөстерни тыва кижиге номчууру белен болзун дээш ийи дугаар узун одуругну тургускаш артырган. Ийи дугаар узун одуруг дээрге транскрипция эвес-тир, ону транслитерация дизе, тааржыр боор оң. Ол одуругда частырыглыг сөстерни эдип каан. Чижээ: «uruḡ həm» деп сөстү «уруг хем» эвес, «улуг хем» кылдыр бижээн.
Мооң адаанда таблица болза үстүнде бижикке тайылбыр-дыр. Очулгада бар диалект сөстерниң утказын моон көрүп аап болур. Очулгада бир солун сөс бар. Ол дээрге кыштаглай бээр биле кыштаандан келип деп сөстер-дир. Тофа дылда ӄыъштағ деп сөс ийи уткалыг, ооң өске утказы болза «шуулган», «хурал-суглаа» дыр. Үстүнде бижикте кыштаглай бээр дээрге шуулганче чоруй баар дээни ол-дур, кыштаандан келип дээрге шуулгандан келип дээн-дир. Тофаларның шуулганы чылдың-на 12 айда бооп турган. Оларның чугаазында «кыштаг» деп сөстүң ийи дугаар утказы ынчалдыр тыптып келген боор.
Чогум, тофа дылдың үннери тыва дылда ышкаш олчаан диин. Бо таблицада чамдык көзенектер хос, чүге дээрге чамдыкта тофа биле тыва дыл шуут дөмей бооп турар.
В. И. Рассадин
В. И. Рассадиниң эртем ажылындан алган тоол.
Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазы.
Сайзыралы
К К
Тофа дыл
В. И. Рассадин
Иресаң бiле hөөрүк.
(тофа үлегер)
Бiр қада шаанда бiрəə иресаң аштэйi бергеш, чиир чүме тiлеп чораан. Ол чылын кат кузук чок болган. Ол иресаң төдү тагларны кезип чорийiдыры. Илəə кылаштаары та ҷок, киши көрүбидэрр. Киши көрсе ле ча-согуну бле аътар. Брəə бөҷүктүғ қаълпақта чоруп чоруда, куруғ чеълпiктэр көъфей. Ында көөрдэ, hөөрүк сунуп чору. Иресаңны гөргеш, орулаан үдүн қуду кiре бердi. Иресаң көрүвiткен. Иресаң барып, соодаҷэйн hөөрүк бiле дэрдэ, hөөрүк сооданып билбес. Сыйт-пурт ла дэп туру. Ам иресаң қазып кiре вердi орусун. Һөөрүктүң орусуңа чөътэрдэ, hөөрүк ында олурған.
— Ам қузуқта чи! – дэйiдiрi.
Ам иресаң чип кiре вердi. Иресаң тотқаш:
Ыньҷа дəəш, иресаң hөөрүктүң оорhасын узун туърhусуңа чаа туътадыры чатсыдып. Ыньҷаарда иресанның беш тырғаа чаа туътқан чериндэ беш шыйығ туъпту берген. Аан hөөрүктүң оорһасы беш шубарлығ болу берген дэп үлегерләәр чүме қырған улус. Унуун бәәрi иресаң ору ла көрсе, қазып чиир.
Тофа тоолдуң очулгазы.
Ирей биле хөөрүк.
Бир катап шаанда бир ирей аштай бергеш, чиир чүме дилеп чораан иргин. Ол чылын кат куъзук чок болган. Ол ирей шупту тайгаларны кезип чоруй-дыры. Ажык черге кылыштаары-даа чок, кижи көрүп каар. Кижи көрзе-ле ча, согуну-биле адар. Бирээ пөшчүктүг калбак черге чоруурга куруг челбиктер көвей чыдар турган. Ында көөрге хөөрүк халып чору-дур. Ирейни көргеш үңгүрүнче куду кире берди. Ирей көрүвүткен. Ирей барып хөөрүк-биле соодажыр дээрге, хөөрүк соодажып билбес болган. Сыйт, пурт-ла деп туру. Ам ирей казып кире берди үңгүрүн. Хөөрүктүң үңгүзүнге чедерге хөөрүк ында олурган.
— Ам куъзуктан чи! – дээн-дир.
Ам ирей чип эгеледи. Ирей тоткаш:
— Ам мен тода бердим! Чаптанчыг-дыр сен! – дээн-дир хөөрүктү. – Ынчап шупту чүмени тоттуруп, чурттап чыт! – дээн-дир.
Ынча дээш ирези-аң хөөрүктүң ооргазын чаа тудуп чассыдып каан. Ынчаарга ирейниң беш дыргааның чаа туткан черинде беш шыйыг тыпты берген. Оон хөөрүктүң ооргазы шокар болу берген деп чугаалаар чүме кырган улус. Оон бээр, ирей оңгар көрзе-ле казып чиир апарган чүме-дир.
Тофа тоолдуң очулгазынга онза тайылбыр.
Мында болза тофа чоннуң чугаазын очулдурарда литературлыг дылдың лесиказы ажыглаттынмаан. Улустуң аас-чогаалын эртем ёзузу-биле очулдурар дизе, тоолчу кижиниң сөс-домаан албан эдерер болза эки. Редактура хоралыг, ол тоолдуң шинчизин үрээр. Тофа дылга тожу улузунуң эрги чугаазы чоок боорга тожуларның диалектизинден чамдык сөстерни киирген.
Тоолдуң тофа сөзүглелин топтап көөр болзуңарза чамдык домактарның тургузуу утка талазы биле төнмээн-даа ышкаш болур. Тофа тоолда ышкаш домактар тургузуун салдынмайн эдерип база болбас. Очулдурган домактарда таарыштыр дузалал кылыг сөзүн болгаш кезек артынчы сөстерни киирип каан.
Чижээ.
Солун чүүл
Тываларны олар «чооды», азы чок болза, «aḓaš̱» дээр. Тофаларның чанында, Саян ажыр кожалары чоодулар боорга Тожунуң шупту улузун олар «чооды» дээр турган. Соонда шак ынчалдыр шупту тываларны олар «чооды» дээр апарган. «Адаш» деп сөс-биле тыва кижини хүндүлеп адап турар-дыр.
Шөлүглер
Тофа дыл болгаш тофалар дугайында сайт Аңгылал:Дылдар
Цеченлиң
Цеченлиң, Цеченлинг хүрээ - Тыва Республиканың Кызыл хоорайда турар кол хүрээзи. Ону 1999 чылда чоннуң база Чазактың дузазы-биле доозулган. Сома-хевирин Фан Че Ир архитектор күүсеткен.
Төөгү
1990 чылдарда чоннуң болгаш Чазактың ачызы-биле база ол үениң Тываның президентизиниң Ооржак Ш.Д. болгаш С.К. Шойгунуң улуг үүлези-биле Тываның төп хүрээзин тудар чугаа бүдер таварылгага келген. 1998 чылда хүрээниң тергиин эскиизин илередир дээш мөөрей чарлаан, Фан Че Ир архитекторнуң сомазы (эскизи) тиилээн.
Хүрээ тудуунуң төлевилелдиниң сомазының (эскизиниң) төлевилел-смета документилерин "ТуваГражданПроект" институду тургускан. Ук хүрээни тудар дээш тудугжу организациялар аразынга тендер чарлаан, ону КХН (Кызагдал Харыысалгалыг Ниитилел) "Сельстрой" уткан (директору Сафин С.). 1998 чылда экономиктиг кризис эгелээн-даа, акша чединмес-даа болза 1 чыл чартык үе дургузунда хүрээни тудуп төндүрген.
1999 чылдың октябрьда байыр-ажыдыышкын үезинде Чырыткылыг Богдо-Гэгэн IX, Россия биле Моолдуң буддистчи регионнарының Саңхазы төлээлери келген, база Ооржак Ш.Д., Кара-оол Ш.В., РФ чоннар (национальностьтар) сайыды Михайлов, хуу чүдүкчклер база аалчылар.
"Цеченлиңниң" кол чаяаны - Камбы-Ламаның хүрээзи кылдыр база амгы үениң Тываның шажынчы төвү болур ужурлуг.
Ц Ц Ц Ц
Кабардин-Балкар Республиканың Баштыңы
Кабардин-Балкар Республиканың Баштыңы — Кабардин-Балкарияда дээди албан-дужаалдыг кижи.
Улай көр.
Аңгылал:Кабардино-Балкарияда политика
Арсланбек Султанбеков
Арсланбек Султанбеков (1965 Апрель 23-те төр.) — ногай-ыраажы, домбражы, композитор. Народный артист Карачаево-Черкесской республики.
Намдары
1965 Апрель 23-те Карачай-Черкесияга төрүттүнген.
Домбыра
Улпыльдеген кар йерге тускенде,
Юрек сазын шаларман,
Кайгырганды еш айтпа!
Домбырамды аларман,
Домбыра сазын ескен атайлар,
Манесыне ес берген анайлар,
Юреклерге сес берып,
Коз ясты кызганмаслар
Ескеныне ой берып,
Ей домбыра!
Ногайдын кайгы сансыз кунынде,
Батырлер уйыкламаган тунынде,
Юреклерын котерген,
Согысларда куш берген
Копты корген домбыра!
Байкова, Татьяна Дмитриевна
Татьяна Дмитриевна Байкова (1901 — 1956) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, звеньевая колхоза «Искра Ильича» Клинского района Московской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1948).
Арсланбек Султанбеков
Шөлүг
Аңгылал:Казахстан С Аңгылал:Казах ыраажы‎ Аңгылал:Ногай ыраажы‎
Байкова, Татьяна Дмитриевна
Намдары
1901 чылда көдээ суур Сохино, бо үеде Клин хоорайның девискээри, Москва область тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген.
1930 чылда Егор Сергеевич ашакка барган база көдээ суур Голенищево көже берген. 1937 чылда территория населённого пункта была затоплена в связи со строительством водохранилища. Вся семья переехала в деревню Бородино Клинского района. "Искра Ильича" колхозче ажылдап кирген.
Ей было доверено возглавить полеводческое звено по выращиванию зерновых. В звене трудились 15-20 колхозниц. По итогам уборки урожая в 1947 году звено получило 32,88 центнеров урожая ржи на площади 10,01 гектара.
«За получение высоких урожаев ржи, пшеницы и картофеля в 1947 году», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 19 февраль 1948 чылдың Чарлыы-биле Татьяна Дмитриевна Байковага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот».
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до окончания своей жизни.
После смерти супруги муж Егор Сергеевич продал все награды Героя Социалистического Труда Т.Д.Байковой.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Кызыл-Тайга
Дөс
К К К
Вентилятор
Вентилятор (я узадыр адаттынар) (Вентилятор) - агаар солчулгазын (вентиляция) кылыр азы арыг агаар киирер херексел.
Дөс
В
Кадарчы
Кадарчы [ъ]- мал кадарар кижи. Эки кадарчы чугле малдың одар-белчиирин эки билир эвес, ынчалза -даа кажан малга дуза херек апаарга бирги дузаны чедирер, малды канчаар ажаарын база оон-даа хөйнү билир.
Дөс
Аңгылал:Термин Аңгылал:Көдээ
Төрел салгалын канчаар санаарыл
Төрел салгалын канчаар санаарыл? — Тываларның саны эвээш-даа болза, бурун төөгүлүг, ССРЭ үезиниң “биче буурай” чоннарынга бодаарга, национал чаңчылдары камгалаттынган. Өг-бүле тударда төрел салгалын канчаар санаары тускай.
Уруг-дарыг өгленирде сес ада төрели манаар чүве болза, бир век (чүс чыл) чеде бергей-ле деп айтырыг салганнар. А херек кырында сес төрел салгалы узун эвес болдур ийин. Санап көрээлиңер. Сезен харлыг ашактың, чеден беш харлыг кыс дуңмазы дижик. Бо кады төрээн алышкыларның уругларының уруглары чүү хире өгленчип болурул? Акызының уруу, уруунуң уруу, уруунуң уруунуң уруу. Кыс дуңмазының оглу, оглунуң оглу, оглунуң оглунуң оглу. Эң эки чижек бо-дур. Эр, кыс ийи алышкының оглу, кызы кажан өгленирил деп айтырыгны моон санап үндүрер бис. Төрел азы ада салгалын санап үндүрээлиңер. Кады төрээн ийи алышкы бир салгал. Эр кижиниң уруу-биле кыс кижиниң оглу ийиги салгал. Олар кады төрээн алышкылар уруглары болдур эвеспе. Кончуг чоок төрел эр кижиниң уруунуң уруу-биле, кыс кижиниң оглунуң оглу үшкү салгал. Тыва чон төрелзек болганында, бо база чоок төрели. Эр кижиниң уруунуң уруунуң уруу. Кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу дөрткү салгал. Ам маңаа бичии тайылбыр кылыр апаар бис. Сезен харлыг эр кижи-биле, чеден беш харлыг кыс кижиге эглип келиңер. Бо ийи алышкы чаңгыс иениң төлдери. Оларның ада-иезин маңаа киириштирбейн азы ыяш будуу болза, ада-иени ун кылып алыр бис. Ийи алышкыдан төрүттүнер уругларны кончуг кичээнгейлиг санаар бис. Чижээ, акызының уруу өглүг, күдээзи хары кижи, дуңмазының оглу кадайланган, ол база хары кижи. Шак-ла ынчаар дамчып чоруй баар. Эр кижиниң уруунуң уруунуң уруу база өгленип алды. Кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу база өгленип алды. Сезен харлыг өгбезин, чеден беш харлыг кырган энезин олар кырган-ачам, кырган-авам дээрле. Эр, кыс ийи алышкыга катап эглип келиилиңер. Чаңгыс иениң төлдери але. Оларның амыдыралы бот-боттарынга хамаарылга чок.
Эр акызының салгалы бир тускайлаң, ооң кыс дуңмазының салгалы база хамаарылга чок. Ол ийи алышкының адазын азы иезин ыяш болза, ун кылып алгаш, оглу, кызын будуктарын дээлиңер. Ийи алышкының дөрткү салгалдары тус-тузунда болганда, ам оларны ийи аңгы салгал кылгаш, ийиге көвүдедиптер бис. Сөөлгү дөрткү салгал херек кырында сески салгал-дыр.Сески төрел азы ада салгал сөөлүнде өгленчип болур диген.
Ам база катап ийи алышкыга эглип келиили. Сезен харлыг ирейниң улуг уруу алдан харлыг. Ооң уруунуң уруу чээрби харлыг, өгленип алган чеден беш харлыг кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу база чээрби харлыг, өгленип алган. Чээрби харлыг, ам өгленип алган оол, кыс ийи төрел улус дөртен харлыг турда, олардан төрүттүнген ажы-төл чээрби харлап каапкаш, өгленчип ап боорлар. Ыяштың уну оларның кырган-ачазының ачазының ачазы болдур эвеспе. Мынчап кээрде, олар сески салгалдан төрүттүнгеш, тоску салгалды тургусканнар. Сески салгал бо-дур. Харын-даа дыка чоок ышкаш-тыр.
Күрүне эрге-хоойлузунда чоок төрел улусту ашак-кадай болурун хоруур деп каан. Чоок төрел дээрге кымнарыл ол? Кады төрээн алышкылар-дыр. Орус улустуң чаңчылында ийи алышкының уруглары ашак-кадай болчу бээрлер. Болгарияның хоойлузунда дөрткү төрел азы ада салгалының соонда өгленчирин чөшпээреп турар. Алышкылар уругларының уругларының уруглары өгленчип болурун ында хоойлу ёзугаар чөпшээреп турар. Сески ада (төрел) салгалы эрте бергенде ажырбас диген кырган кижиниң меңээ тайылбырын ынчаар билип алган мен. Ам сезен харлыг акызы биле чеден беш харлыг кыс дуңмазының хар-назыны чүс чеде бергенде, ам оларның ажы-төлдериниң ханында чоок төрел ырай бээр-дир. Тыва кижиниң секс культуразы кончуг бедик деп үнелелди бөгүн кылып болур. Тывалар эр, херээжен чорукту кончуг чажырар. Чыт азы элеге төрели-биле түр каданың эр, херээжен чоруун тыва кижи черле кылбас. Ыядыычылындан эвес, улуг, биче, төрел болгаш хары-даа кижи мурнунга бодунуң кижизиг чоруун көргүзери ол-дур.
Кол-ла чүве – тываларның өг-бүле тударда төрел салгалын ырадып турганының чылдагаанын, сески ада (төрел) салгалы деп чүүлдү ыяк билип алыры чугула. Ол ышкаш ону таптыг санап өөренип алыры артык эвес.
Тывалар чүге төрел ханын өг-бүле тударда ырадып турган деп айтырыгны кайда-даа тайылбырлап кагбаан. А ында чажыт чок. Төрел ханы чоокшулаан тудум, салгал чүгле күш-шыдал талазы-биле кошкак болур эвес, угаан-сарыыл талазы-биле четпес, харын-даа дудуу уруг-дарыг төрүттүнерин медицина эртеми тайылбырлап каан. Ол ышкаш төрел ханы ырак болур чорук, салгалды аарыг-ааржыктан кончуг камгалаар деп бодаар мен. Мен-даа эвес, тывалар өг-бүле тударда төрел салгалын чүге ырадып чораанын тайылбырлаан угаанныг кижиниң бодалы чүве. Оон-даа эвес, тываларның бижип кагбаан хоойлузунда чаңчыл-ёзу сагыырының дүрүмү кылдыр дамчыттынып келгени ол ыйнаан.
Сески ада (төрел) салгалын санаарда, ыяп-ла чаңгыс ада-иениң төрүп кааны ийи алышкыны алыр. Дөрткү салгал дээрге алышкылар уругларының уруглары өгленчип болур деп соора билип чоруурлар бар. Бир эвес ындыг турган болза, үстүнде алган чижээвисте сезен харлыг эр, чеден беш харлыг кыс ийи алышкы дижик. Оларның уругларының уругларының уруглары ам чээрби харлыг кылдыр көргүстүвүс. Ол ийи аныяк улустуң кырган өгбелери ам-даа дириг. Бир эвес ол ийи өгленчип алыр деп барган болза, ийи алышкы канчап кол кудашкылар болу бээр ийик. Тыва кижиниң чаңчыл-ёзузунда тоң таарышпас чорук ышкажыл. Сезен биле чеден беш хар кижи назынынга ажырбас, ол хире харлыг кижилер кандыг-даа ажыл-ишти кылып чоруур ышкажык.
Ада азы төрел салгалын санаарда будулар-дыр бис. Төрел ханының ырак-чоогун илередирде, ыяп-ла ийи алышкыны алыр. Чижээвисте эр акызынынң кадайы хары кижи. Ол ийиден үнген салгалдары бир санга киирер. Ийи алышкы чаңгыс ада-иениң төлдери-даа болза, бот-боттарынга хамаарылга чок үре-садыны бодарадып турар болганжда, оларның ада-иези азы төрел ханынга хамаарыштыр ап, ийи алышкыдан тус-тузунда төрүттүнген салгалдың санын ыяп кадар.
Үстүнде алган чижээвисте ийи алышкының үре-садызының тыптып келгенин ам сактып келиилиңер. Оларның бирээзи-ле дөрт салгалга кээп дүштү ышкажыл. Төрел ханын барымдаалап турар болганда, чаңгыс ада-иениң төлдериниң салгалдарын кадар апаар. Чижээ, мээң ийи оглум иелээ үре-садызын өстүрүп органын мээң ханым кылгаш санаар апаар. Ынчангаш сес деп санывыстың чылдагааны ол-дур. Ыяштың уну бо таварылгада мен-дир мен. Бо чүүлдү улам тодаргайлап чугаалаарындан дидинмес-тир мен. Чүге дизе ада-өгбелеривистиң секс хамаарылгазынга ёзу-чаңчылдарын сөс-биде ойзу адаарын ужуру үрели бээр. Тывалар чөөн чүктүң улузу бис. Куда-найыр дүжүреривис тускай ёзулуг, кандыг-даа чонга дөмейлешпес. Амгы аныяктар ышкаш орустартап “Горько” деп ырлажырга, ада-ие, улуг-бчие төрелдер мурнунга чазылады ошкажып-даа чорбаан. Бо чаңчылды буруу шаппайн-дыр мен. Чөөнчүк улузунга Европа культуразы албан херек дээрзи бөгүн билдине берген болгай. Кижилерниң туразы-дыр. Та канчаар өгленчип турзуннар, боттары билзиннер. Чүгел ада (төрел) салгалын ыяп барымдаалаар ужурлуг бис. Тывалар ышкаш төрел ханын ырадып алгаш, өг-бүле тудар чоннарны амдыызында билбес мен. Моолдар, кыдаттар, японнарда бир янзы-даа чадавас боор.
Мында катаптаттынып чүүлдер дыка хөй. Ол чок болза, ук айтырыг кижи бажынга көңгүс кирбес. Чижээ, сес адаызыгууру, сес ада (төрел) салгалын кандыг-даа кижи холуштургаш туруп бээр. Оон ыңай сес ада (төрел) салгалын санаары база будулгаазынныгю Бир эвес ук айтырыг бергедеп туруп бээр болза, чуруп тургаш тайылбыр кылыры чугула-даа ышкаш. Бо бир янзы айтырыг дугайын доозуп тура, бичиимде-ле дыңнааным тоолчургу чугааны маңаа киириптейн. Суг үер шагда чер кырынга ийи даг бажы кургаг арткан. Буура бажы биле Дус-Даг бажынга эр, кыс ийи кижи арткаш, суг халавындан төнер деп барган кижи амытанны камгалап каан ышкажык. Тоолчургу чугааны барымдаалар болза, бистер чаңгыс ада-иениң төлдери бис.
Дөс
Т Т Т
Терзиоглу, Ахмет Халдун
Ахмет Халдун Терзиоглу (07.01.1960 чыл) — (1960,Турция) - турк чогаалчы.
Намдары
Ахмет Халдун Терзи-оглу 1960 чылдың бирги айында Турцияның трабзон деп черге төрүттүнген.
Ооң чогаалдары Азербайджан дылже очулдуртунган.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Кызыл көвүрүүнде аъттар
Кызыл көвүрүүнде аъттар - х.Кызылда Эне-Сайны (Енисейни) кежир көвүрүг кырында каасталга болган 4 аът тураскаалдар. Оларның автору - Ойдуп (ады адазының_ады).
ВИТАМИН Д
ВИТАМИН Д — ону медицинада рахитке удур витамин деп-даа адап турар. Амгы үеде Д витамин-биле дөмей дээштиг дыка хөй чүүлдер тодараттынган, оларны Д1, Д2, Д3 дээш оон-даа ыңай демдеглеп турар. Д витамин хөй нуруузунда дириг амытаннардан алдынган аъш-чемнерде хөй болуп турар. Ынчалзажок эвээш-даа болза мөөгүлерде, чамдык үнүштерде бар. Эът-мага-ботка, эң ылаңгыя уругларга Д витамин чедишпес болза рахит дээр уруглар аарыы тыптып келир. Ынчан аарыг уругнуң диштери хирээленип, курзуюп, дыргактары дагыраарып, достайып, чүстелип, шыңган эъди кошкак, күш чок болгаш ишти шөртейип, бажы улгадыр. Өзүп сайзыраары чажыт өөрүнден дыка тудап чыдып каар. Ындыг уруглар, эң ылаңгыя халдавырлыг аарыгдардан кончуг белен аарыычал апаар. Чамдык улуг киҗилерниң буду дазагар «О» азы «X» хевирлиг, кылаштаары чаяңнааш, чажында рахиттен аарып чораан кижилер болур. Амгы үеде улустуң дурт-сыны дорт, чараш апарганы бистиң амыдыралывыстың экижээнин ол безин демдеглеп турар.
Кызыл көвүрүүнде аъттар
Кылган бүдүмели
Дыка кадыг бойдус бүдүмелден ол аъттар кылдынган.
ВИТАМИН Д
Дөзү
В В В