cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Щербо, Алла Борисовна
Намдары
Март 1944 чылда немец шериг оккупантылардан хостаан Винницаже өг-бүле көже берген, уруг хоорайның херээженнер школазынга өөредилгезин уламчылаан. Ону дооскан соонда А. А. Жданов аттыг Ленинград университедин (бо үеде Санкт-Петербургтуң күрүне университеди) философ факультединиң психолог килдисче кирген. Ооң башкыларының иштинде профессорлар Б. Г. Ананьев, А. А. Люблинская, В. Н. Мясищев турган, доцентилер А. Г. Ковалёв, Т. Ю. Конникова база өске төлээлекчилер ленинградтың школа психологтары. Студент чылдарында Алла Борисовнаның А. А. Бодалёв-биле найыралы эгелээн, ол үеде аспирант, сөөлзүреди — Россияның эртем академиязының академиги.
Винницкий педагогика университединге Алла Борисовна Щербо 1-4 класстарның башкылар факультедин он чыл дургузунда удуртуп турган. Креативтиг формалар аудитория дашкаар эстетико-кижизидикчи ажыл студентилер-биле эгелекчи апарган, театрализованный формалар студент чогаадыкчы ажыл-чорудулганы нептередип турган. 1968—1972 чылдарда ол университетке хөгжүм-педагогика факультет чогаадыр үндезини турган. 1984 чылда доктор диссертациязын камгалаан «Формирование у младших школьников способностей к художественно-эстетической деятельности». 1987 чылда этика, эстетика база эртем атеизм кафедразының эртем профессор адын алган. 1993 чылдан 1998 чылга чедир диссертациялар камгалаар специализированного чөвүлел Национал академии Күрүне кызыгаар албан Украина кежигүнү турган, тускай хөрек демдээ дээш шаңнаан турган.
22 январь 2016 чылда Виннице чок болган, база орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Педагогика эртеминиң докторлары Аңгылал:СЭКП кежигүннери
Самсонова, Зоя Михайловна
Зоя Михайловна Самсонова (3 июнь 1947) — совет база россия театр актрисазы, Россияның улусчу артизи, Ульяновск областың драма театр актрисазы.
Намдары
3 июнь 1947 чылда Владимир-Волынский хоорайга төрүттүнген, Волынск область, Украин ССР.
Бодунуң бичии чораан үезин база чалыы назынын ол Самборе хоорайга эрттирген Львовская область. Аңаа ортумак школага өөредилгезин дооскан.
1969 чылда ол ГИТИСе өөредилгезин дооскан. Ооң башкылары - Г.Г. Конский, О.Н. Андровская турган.
1969 чылдан Ульяновск драма театрынга актрисалап ажылдап турар. Бодунуң бир дугаар ролюн сценага ульяновск театрынга ол Зубарджат ойнаан драма «В ночь лунного затмения» М. Карим. Ооң санында ийи чүс ажыг театр рольдары.
Россияның улусчу артизи Константин Юченковка ашактыг турган.
Театрда ажылдары
Ульяновск областың драма театр
Шөлүглер
Аңгылал:Персоналии:Ульяновский областной драматический театр
Никольская, Раиса Ивановна
Раиса Ивановна Никольская (1912 чыл — 1994 чыл) — совет көдээ ажыл-агыйның ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
1912 чылда Россия империязы Екатеринодар хоорайга төрүттүнген, бо үеде Краснодар хоорай, демир-орукчуларның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Школаны дооскан соонда Кубаньның көдээ ажыл-агый институду (бо үеде Кубаньның күрүне аграрлыг университеди), ол хөрзүн шинчилээр эртем кафедразынга ажылдап артып каан. Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде институтту Ортаа Азияже чайладыр көжүрген; Раиса Ивановна бичии уруглары-биле Геленджик хоорайже көже берген. Дайын чылдарында ол хлеб заводунга лаборантылап ажылдап турган, ооң соонда — лаборатория эргелекчизи база кол технолог. «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» медаль-биле шаңнаткан турган. Дайын соонда ВКП(б)/СЭКП кирген. 1951 чылда Геленджиктиң райком партияның секретары соңгуттуруп турган, 1956 чылда «Геленджик»-тиң винсовхозун удурткан.
Францева, Александра Евгеньевна
Александра Евгеньевна Францева (төр. 1948 чыл) — Профессор. Уран чүүл эртеминиң доктору. "Квартет" эртеминиң башкызы Генисных аттыг Россияның музыка Академиязы. Россия Федерациязының улусчу артизи (1999).
Никольская, Раиса Ивановна
Намдары
Кажан аныяк директор ажыл-агыйны хүлээп алганда, ол чер турган, трактор база чүък машиназы-полуторка. А кажан ол пенсияже 1984 чылда үнүп тургаш, совхоз дөрт килдиске чедир өскен, 1300 га виноградниктер дүжүду 10 муң ажыг тонн, бедик орулгалыг бүдүрүлге апарган. Ооң удурткан чылдарында совхоз виноградниктерниң шөлдерин элээн улгаттырган, заложены на выдержку 500 муң ажыг декалитр марочный винолар: «Алиготе Геленджик». «Кабарне Мысхако», «Рислинг Мысхако», «Черные глаза», «Мускат янтарный», «Совиньон Геленджик», «Южная ночь», «Жемчужина России» база өскелер. Улустар аразының делгелге-дегустацияларга «Геленджик» совхозтуң винозу хөй алдын, мөңгүн база хүлер медальдар-биле шаңнаткан.
Францева, Александра Евгеньевна
Намдары
Гнесиных аттыг Россияның музыка Академиязы өөредилгезин шылгаралдыг дооскан мергежили «альт», Г.С.Талалян профессорнуң клазы.
Никольская, Раиса Ивановна
Намдары
1974 чылда совхоз чурттуң үлетпүр төптерче база крайның курорттары 1420 тонн виноград планда 1392 тонн чүдүрүп чоруткан, рубль ажык-кончаа түң алган. ССРЭ-ниң Дээди Совет Президиуму 10 февраль 1975 чылдың Чарлыы-биле шылгараңгай чедиишкиннер дээш, Бүгү-эвилелдиң социалистиг маргылдаазынга чедип алган, база күш-ажылчы эрес-дидим чорук илереткен хуусаа бетинде даалганы күүседир тос беш чыл база принятых хүлээлгелер бүдүрүлге көвүдээри база күрүнеге продуктулар саткан чер ажылы база мал ажылы Никольская Раиса Ивановнага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
Францева, Александра Евгеньевна
Намдары
В классе камерного ансамбля занималась у профессора А.Д.Готлиба, квартет клазында – РСФСР-ниң улусчу артизи, примариуса квартета им.Бородина Р.Д.Дубинского. Квартетная игра настолько увлекла келир үениң улусчу артизи, что именно это стало определяющим в её творчестве.
Никольская, Раиса Ивановна
Намдары
Бүдүрүлгеден чергелештир, хөй-ниити ажыл-чорудулганы кылып турган — бүгү делегейниң виноградтар база виноделдер конгресс киржилгеге киржип турган, чаңгыс удаа эвес Геленджиктиң хоорай совединге депутаттап соңгуттуруп турган, «Знание» хоорай ниитилелиниң даргазы, «ССРЭ-Франция» хоорай найырал ниитилелиниң бир дугаар удуртукчузу турган. «Агропромышленное предприятие „Геленджик“» ажылдың автору апарган.
1984 чылда пенсияже үнгеш, алдарлыг дыштанылгага турган, Геленджикке чурттап турган, ветераннар Совединиң дарга оралакчызы болуп турган.
Францева, Александра Евгеньевна
Намдары
Ооң репертуарында почти вся камерная литература, написанная для альта с фортепиано и в ансамбле с другими инструментами.
Никольская, Раиса Ивановна
Намдары
Геленджикке 22 август 1994 чылда чок болган. Хоорай чевээнге Марьина Роща суурга орнукшуткан турган.
Францева, Александра Евгеньевна
Намдары
С участием квартета состоялись юбилейные база авторские концерттер амгы үениң виднейших композиторлары – М.Вайнберга, Б.Тищенко, А.Шнитке, К.Хачатурян, Г.Бузоглы, С.Цинцадзе, М.Раухвергера, Б.Чайковский, С.Насидзе.
Никольская, Раиса Ивановна
Намдары
«Геленджик» совхоз удуртур бажыңда Р. И. Никольскаяга тураскаал бижиктиг самбыраны тургускан.
Францева, Александра Евгеньевна
Намдары
1995 чылдан – Александрово хоорайга международный фестивалдың камерлиг музыка уран чүүл удуртукчузу.
Никольская, Раиса Ивановна
Шөлүглер
Аңгылал:Кубаньның аграрлыг университединиң доозукчулары Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Францева, Александра Евгеньевна
Педагогика ажыл-чорудулгазы
150 ажыг доозукчулар белеткээн, многие из которых работают в ведущих коллективах России база өске чурттар, дээди база ортумак музыка өөредилге черлеринде башкылап турар, россияның база международный конкурстарның лауреаттары болуп турар.
Чаңгыс удаа эвес бистиң чуртка мастер-класстар эрттиреринге чалап турган, а оон аңгыда өске даштыкы чурттарда.
Үргүлчү принимает участие в качестве члена жюри аңгы-аңгы регионалдыг база республика конкурсов альтисттер база камерлиг ансамбльдар.
Раскова, Марина Михайловна
Мари́на Миха́йловна Раско́ва (тѳрүмелинден Малинина; 1912 чылдыӊ март 15 (28), Москва — 4 января 1943 чылдыӊ январь 4, Саратов облазы) — совет ужудукчу-штурман, Кызыл Армияныӊ Шериг-Агаар күштеринин майору, Совет Эвилелинин маадыры атты алган бир дугаар херээженернин бирээзи. (1938)
Шѳлүг.
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Красный, Сергей Хочекович
Сергей Хочекович Красный (1919 чылдың июнь 10, Биче-Ажык, Каа-Хем, Тыва – 2006 чылдың ноябрь 25, Кызыл) — тыва совет күрүне болгаш төре ажылдакчызы. РСФСР-ниң Дээди Совединиң депутады, Кызыл хоорайның мэри, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы.
Намдары
С.Х. Красный 1919 чылда Тываның Каа-Хемде Биче-Ажык деп черге чылгычы Хочек Шининович Салчак деп кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Адазы Сергей 4 хар безин четпээнде чок болурга, авазы сези азыранды он ийи ажы-төлдү өстүрген. Азыракчы кижизи мөчээн сөөлүнде, күжүр ие, Дындый Азаровна Салчак, база ооң ажы-төлү амыдыралдың кандыг-даа бергезин көргеннер. Ажы-төлү берге чылдарда авазынга шыдаар шаа-биле дузалажып шаг болганнар. Сергей Красныйның аажы-чаңынга, мөзү-бүдүжүнге кезээде шыңгыы, негелделиг чорук ол үеден бээр арткан магатчок. Кижилерге сагыш човангыр угаан-сарыыл, арыг ак сеткил ол үеден бээр ужукталган чадавас.
1930 чылда үжүк-бижикке өөренген. 1932 чылда Кызылга каттышкан школага өөренип чедип келген.
Школа соонда Тыва аныяктарның революстуг эвилелиниң кежигүнүнге кирген. Бүрен сумузунуң аныяктарның революстуг эвилелиниң секретарынга соңгуткан. Оон алды чыл ишти Сарыг-Сепке ревсомолдуң райкомга ажылдаан.
1940 чылдың октябрьдан 1946 чылдың апрельге чедир Тыва улусчу революстуг шеригге, оон Совет Эвилелиниң шериинге шериг албанын эрттирген.
ВКП(б)-ниң кежигүнү.
Шериг соонда Осоавиахимниң Область Чөвүлелиниң шериг өөредилге килдизиниң даргазы кылдыр ийи чыл ажылдааш, облкүүскомнуң улуг инструктору кылдыр, Барыын-Хемчиктиң кожкүүскомунуң даргазы кылдыр үш чыл ажылдаан.
1954 чылда Москваның үш чылдыг партия школазын дооскан.
А 1961 чылда бот-өөредилге-биле Москвада СЭКП-тиң ТК-ниң чанында Партияның дээди школазын дооскан.
1957 чылдан 1959 чылга чедир Чөөн-Хемчиктиң кожкүүскомунуң даргазы кылдыр ажылдаан.
1959 чылда Кызылче чоргускан, аңаа Кызыл хоорайның Улусчу депутаттарның Чөвүлелиниң күүскомунуң даргазы кылдыр соңгуттурган. Ол эрге-дужаалга 14 чыл ажылдаан. Дыка хөй кудумчуларны асфальт-биле шыпкан, дыка хөй ыяштарны тарааш, хоорайны ниитизи-биде ногаанчыткан.
Өг-бүлези
Өөнүң ишти — Варвара Ермиловна Красная.
Кайызы-даа дээди эртемниг. Надя бир оол, бир кыстыг: Долаана (Голландияда чурттап чоруур) биле Владимир (Москваның цирк артизи). Дима ийи кыс уруглуг.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июньнуң 10 төрүттүнген Аңгылал: Москвада Намның Дээди школазының доозукчулары
Байынды, Елизавета Байыровна
Байынды Елизавета Байыровна (1951 чылдың январь 9-та Тываның Улуг-Хем кожуунунуң Ак-Дуруг сумузунга төрүттүнген) — даш чонукчузу-чурукчу, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу, Россия Федерациязының Күрүне шаңналының лауреады.
Намдары
Байынды Елизавета Байыровна 1951 чылдың январь 9-та Тываның Улуг-Хем кожуунунуң Ак-Дуруг сумузунга төрүттүнген арат өг-бүлеге төрүттүнген. 1967 чылда Елизавета Байыровна Кызылдың уран чүүл училищезинче кирип алган. Ону чедиишкинниг дооскаш, даш чонукчузу-чурукчу кылдыр ажылдай берген. Ийи чыл иштинде Улусчу чогаадылга бажыңынга эт-херекчел кылырының уран чүүл талазы-биле методистеп ажылдаан, оон Кызылдың мебель фабриказының сувенирлер кылыр цехке даш чонукчузу кылдыр ажылдаан. 1978 чылда ону Москва облазында Хотьково хоорайда Абрамцев уран чүүл үлетпүр училищезинче билиин бедидип чоргузупкан. Ону ол тергиин дооскан. Ол бодунуң ачазы РСФСР-ниң И.Е. Репин аттыг Күрүне шаңналының эдилекчизи Байынды Байыр Сарыговичтиң төлептиг өөреникчизи, уран чүүлчү салгалының уламчылакчызы болган. 1980 чылда Е. Б. Байынды ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге кирген болгаш Тываның чурукчулар эвилелиниң чанында Тыва уран чүүл бүдүрүлгелиг мастерскаяларынга улусчу даш чонукчузу мастер кылдыр ажылдай берген. Ооң-биле чергелештир Кызылдың уран чүүл школазынга (амгы Надя Рушева аттыг Уран чүүл школазы) база Р.Д. Кенденбиль аттыг Республиканың уран чүүл школазынга башкылап ажылдай берген. 1991 чылда «Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу» деп хүндүлүг атка төлептиг болган. 1992 чылда Россия Федерациязының Күрүне шаңналының культура болгаш уран чүүл талазы-биле лауреады болган.
Уран чүүлү
Ооң баштайгы даштан кылган ажылы — тыва хережээнниң хөрек тураскаалын Е. Байынды өөренип турар үезинде 1974 чылда кылган. 1976 чылда Москвага «Совет Россия» деп IV-кү бүгү Россия чергелиг уран чүүл көрүлдезинге ооң киржилдези онза болуушкун болган. Е. С. Байынды үргүлчү Республика, Россия, Эвилел база Делегей чергелиг делгелгелерге үргүлчү киржип турар апарган: «Социалистиг Сибирь», «Биче хевирниң скульптуразы», «Сибирьниң аныяк чурукчулары», «Россияның аныяа», «Россияның аң-мең чурукчулары», «Төрээн чуртту одурту», «Россияның улусчу уран чүүлү», «Сибирь», «Россия» база хары чурттарның — Канада, АКШ, Монголия, Япония. Ооң даштан чонган ажылдары чаңгыс турар аң-меңниң овурларын көргузүп турар (аъттар, телер, сарлыктар, арзылаңнар, бугалар, хойлар, тевелер). Ооң соонда ол овурларның шимчээшкин, аажы-чаңныг, аң бүрузүнүң онзагайлыг кылдыр көргүзүп эгелээр. 1970 чылдарның төнчүзү — 1980 чылдарның эгезинде Елизавета Байыровнаның уран чүүлүнде мунукчуларның сериязы көстүп кээр — «Мунукчу» (1979), «Шиилээр кыс мунукчу» (1980), «Хувискаалдың мункучузу» (1984). 1980 чылдарның ортузундан 1990 чылдарның төнчүзүнге чедир  Е. Б. Байындының уран чүүлчү ажыл-ижинде чаа биче пластика деп техника-биле кылдынган ажылдар көстүп кээп турар: «Өңнүктер» (1986), «Чөрүү теве» (1988), «Ужурашкыже» (1989), «Чаңныктыг улу, чылан база сарбашкын» (1989), «Бистиң чаш үевис» (1990). дээш оон-даа өске. Ооң тергиин дээн чонар-даштан кылган ажылдары Красноярсктың, Читаның, Иркутскиниң уран чүүл музейлеринде, Санкт-Петербургтуң этнография музейинде, Москва хоорайның Бүгү Россия чергелиг каасталга-хереглелдиг болгаш улусчу уран чүүлүң музейинде, Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейинде база хууда уран чүүл чыыштарында бараалгаттынган.
Примечания
Мелодия в камне : Биобиблиогр.указ. /Нац. б-ка им. А. С. Пушкина; Сост. Л. М. Чадамба. — Кызыл : РИО НБ, 1998.
Шөлүглер
Аңгылал:Январьның 9 төрүттүнген
Тыва Конституция
Баштайгы Тыва күрүне тургустунганындан тура амгы үеге чедир 10 аңгы Конституцияларны хүлээп турган.
Тыва Арат Республика үезинде 6 Конституция үнүп турган: 1923, 1924, 1926, 1930, 1941 чылдарда.
Совет Социалистиг Республикалар Эвилелиниң составынга кирген соонда хөй чылдар эрткенде 1978 чылда чаа Конституция үнген.
Дараазында улуг Конституцияны 1993 чылдың октябрь айда ССРЭ-ниң буурап дүшкениниң соонда хүлээген.
Россияның Конституциязы 1993 чылдың декабрьда хүлээттинген болганы-биле дыка хөй карышкактыг, чөрүлдээлиг чүүлдер бар апарган. Ынчангаш 2006 чылдың май 6-да чаа Конституцияны Россияның Конституциязынга дүүштүрүп катап үндурген.
Саха дыл
Якут дыл азы Саха дыл – саха чоннуң национал дылы. Орус дыл-биле чергелештир Республиканың күрүнениң дылы бооп турар. Якут дыл түрк дылдарның өг-бүлезинге хамааржыр. Ол аңгы адырны тургузуп турар.
2010 чылдың чизези-биле алырга 450140 кижи якут дылдың эдилекчилери болуп турар. Олар колдуу Якутияның девискээринде чурттап турарлар.
Якут дыл өске түрк дылдардан сөс курлавырының пластызының-аайы-биле аңгыланып турар. Ында моол болгаш орус дылдардан үлегерлээшкиннер хөйү-биле көстүп турар.
Ареал
Якут дыл-биле чугаалажып турар чон колдуу Саха (Якутия) Республиканың девискээринде чурттап турар.
Социал медээлер
Якут дыл ниити ажыглалдың дылы. Оон аңгыда якут дыл биче буурай эвен, эвенки, юкагир, долган болгаш орус үрде чурттаан чоннарнын харылзажылга дылы база болуп турар. Якут дылды албан-херек бижимелдеринде ажыглап турар. Якут дылда хөй культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турар. Парлалга материалдарын: номнар, солуннар болгаш журналдарны якут дыл кырында үндүрүп турар. Якут дыл кырында теле-радио дамчыдылгаларны чорудуп утар. Якут чогаалчыларның болгаш композиторларның уран-чүүлчү бөлүктери аңгы-аңгы шиижиттинген көргүзүглерни якут дылга тургузуп, клубтар, театрларда көргүзуп турарлар.
Сөөлгү үелерде якут дыл кырынга кино жанры база сайзырап эгелээн.
2010 чылдың чизези-биле алырга якут чон аразында ийи дылды колдадып турар. Оларның 65 % орус дылды хостуг билир; 460971 кижи якут язы-сөөктүг бис деп бадыткап турар, ында 416780 кижи орус дылга хостуг чугааланып билир, а 401240 кижи - якут дылга хостуг чугааланып билир деп демдеглеттинген.
Өөредилге черлеринде якут дылды өөредип турар. Оларың аразында ниити билиглерни чүгле якут дылда өөредип турар эртемнер база бар.
Убрятов Е.И. - ниң бодалы-биле якут дылда моол дылдың салдары улуг. Черле шаандан тура якут дыл бир-ле дыл-биле чергелештир чоруп турган.
Диалектилери
Е.И. Убрятовтуң "Якут дыл" деп чүүлүнде якут диалектилерни дөрт бөлүкке хуваап турар:
П.П. Барашков якут дылда үш аңгы аян бар деп турар: нам-алдан, вилюй-кангаларасс болгаш мегин-таттин.
Дылдыңэдилекчилериниң эсериглери-биле көөрге диалектилерде улуг ылгал көзүлбейн турар. Колдуунда бичии өскерилгелер лексика болгаш фонетикада.
Якут дылдың бижимели
1692 чылда Николаас Витсенниң Амстердамга үндүрген аян-чорук демдеглелдериниң чартыы амгы якут дылга бижиттинген бир дугаар номнарның бирээзи бооп турар. 19 векте якут сөзүглелдерге кириллицага үндезилээн аңгы-аңгы алфавиттерниажыглап турган.
Амгы якут алфавит
Амгы якут дылдың алфавиди кирилл алфавитти дөзевилээн. Чүге беш немелде үжүктүң дузазы-биле аңгы: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү оон ийи комбинация: Дь дь, Нь нь. Оон аңгыда дөрт дифтонг: уо, ыа, иэ, үө бар. Узун ажык үннерни дакпырлап бижиир.
Демдеглелдер
Аңгылал: Түрк дылдар Аңгылал: Саха
КНО
КНО
Алёхина, Галина Александровна
Галина Александровна Алёхина (16 декабрь 1946) — совет база россий театр актрисазы, Россияның улусчу артизи, актриса Новосибирск күрүне академия театр «Кызыл факел».
Намдары
16 декабрь 1946 чылда Москва хоорайга төрүттүнген.
1970 чылда Свердловскунуң театр училищезинге актёр мергежил өөредилгезин дооскан.
Эгезинде Челябинск хоорайның театрларынга ойнап эгелээн, Москвага база ажылдап турган. 1974 чылда Новосибирск областың драма театр актрисазы апаар база аңаа 1987 чылга чедир ажылдап турар. 1987 чылда чалалга алган база "Кызыл факел" труппаже шилчиирин чөпшээрешкен (Новосибирск). Амгы үеге чедир бо театрда ажылдап турар.
2007 чылдан башкы ажыл-чорудулга ажылын хары угда кылып турар - Новосибирск театр институт Россияның улусчу артизи А. Зыковтуң курстарынга актёр мергежилди өөредип турар.
Театрга ажылдары
Новосибирск күрүне академия театр «Красный факел»
Ашмарин, Николай Иванович
Николай Иванович Ашмарин (1870 чылдың сентябрь 22-де (октябрь 4-те), Казань губерниязының Ядринге төр. — 1933 чылдың август 26-да, Казаньга мөч.) — российжи болгаш совет дыл шинчилекчизи, түрколог, ССРЭ ЭА-ның кежигүн-корреспондентизи (1929).
Өөредилгези, эртеми
Хоорай училищези дооскаш, Николай Ашмарин Нижний Новгородтуң классиктиг гимназиязынче кирип алган. 1891 чылда гимназияны дооскаш, Москваның Лазарев чөөн дылдар институдунче кирип алган, ону 1894 чылда 1-ги чаданың диплому-биле доозуп алган. Институтка өөренип турар үезинде ооң адазы чок апаар.
Өг-бүлези
Н. И. Ашмарин улуг өг-бүлелиг турган, 1921 чылда 9 ажы-төлдүг апарган.
Ажыл-ижи
1895-1899 чылдарда ол Казань хоорайга Крещен-татар школага татар дыл өөредип турган, ооң соонда 1919 чылга чедир Инород башкы семинариязынга география башкылаан, 1917 чылдан тура Соңгу-чөөн археологтуг болгаш этнографтыг институтка (ам Чөөн педагогика институду) чуваш болгаш татар дылдар талазы-биле профессор кылдыр ажылдап турган. Өөредилге округунга Очулдурукчу комиссия-биле кады ажылдап, мусульман болгаш чуваш парлаттынып турган материалдарның цензоры болуп турган (1901—1917 чч.). 1920—1923 чылдарда Чуваш улусчу өөредилге институдунга (Симбирск хоорай) чуваш дылдың теоретиктиг кичээлдерин эрттирип турган.
1923—1926 чылдарда Азербайджанның күрүне университединиң чөөн факультединге түркология кафедразынга эргелекчилеп ажылдап турган. 1925 чылдан тура түркологияның доктору. 1926—1931 чылдарда Чөөн педагогика институдунуң чуваш салбырының профессору кылдыр ажылдап, чуваш дыл болгаш түрк дылдарның деңнелге грамматиказын башкылап, чуваш дылдың мимология теориязын тургузуп турган («О морфологических категориях подражаний в чувашском языке», Казань, 1928), «Словарь чувашского языка» деп сөстүктү парлалгаже үндүреринге белеткеп турган.
Эртем ажылы
Чуваш дылдың сөстүүн тургузары-биле 1901 чылда Николай Иванович чуваштарның чурттап турган черлеринче материал чыыры-биле тускай программа чоруткан. Ооң ол дилег-кыйгырыынга национал школаларда чуваш дыл башкылары болгаш өске-даа бижик билир чуваштар күзелдии-биле харыылап келген. Ооң хөй чылдарда чыып келген материалы 40 муң сөстүг 17 томнуг «Чуваш дылдың сөстүү» деп аттыг үнүп келген.
Чуваш дыл дугайында кезек ажылдарның автору. Ооң эң улуг ажылы 30 чыл белеткеп келгени 17 томнуг «Чуваш дылдың сөстүү». Баштайгы ийи тому чырыкче 1910 болгаш 1912 чылдарда шууштур үнген. Сөөлгү 17 дугаар тому 1950&nbsp;чылда Шупашкар (Чебоксары) хоорайга парлаттынган. Чуваштарның аас чогаалын чыып, шинчилеп, парлап үндүрүп турган.
Салым-чаянныг түркологту делегейниң дыка хөй чурттарында билир турган. Диссертация-даа белеткетпейн, түркологияның доктору деп атты аңаа тывыскан. 1929 чылда ону ССРЭ ЭА-ның кежигүн-корреспондентизи кылдыр соңгуп алган.
Литература
''Хузангай А. П.'' Плод честного усердья
Шөлүлгелер
Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных Аңгылал:Августтуң 26 мөчээн Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Октябрьның 4 төрүттүнген Аңгылал:Лазарев чөөн дылдар институдунуң доозукчулары Аңгылал:Түркологтар
Оникиенко, Лидия Семёновна
Лидия Семёновна Оникиенко (1921 чыл—1998 чыл) — совет көдээ ажыл-агый ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.
Намдары
14 январь 1921 чылда, Россияда Хамааты дайынының чылдарында, станица Анастасиевской Кубань-Черномор область, бо үеде Славянский район Краснодар крайның, тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
1937 чылда чеди чылды дооскаш, ашакка баргаш база үргүлчү чурттаар чер озалааш сууржугаш Гвардейский көже берген (бо үеде көдээ суур Гвардейское) Крымский район Краснодар крайның. Тус черниң колхозунга огород бригадазнга овощеводтап ажылдап эгелээн, Ада-чурттуң Улуг дайынының соонда «Сопкой Героев» деп адаттынган. 1962 чылда овощевод колхоз бригаданы удурткан оон аңгыда келир үениң Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Ф. И. Лазутконуң удуртулгазы-биле. Лида Семёновнаның звенозу, 21 овощеводтан тургустунган, 87 гектар черни быжыглаан, помидорлар, согуналар, ногаан чочак-тараалар өстүрүп турган. Бодунуң ажылының бир дугаар чылында, эрте тарыырынга чаа аргаларны ажыглаан, проращивая үрезиннерни парниктерге база рассадаларны ажык хөрзүнге чечен бажы-биле тарып олурткан, Оникиенконуң звенозу сверхплан дүжүт томаттарны алган.
Пенсияже үнген соонда алдарлыг дыштанылгага турган база көдээ суур Гвардейское Крымской районга чурттап турган.
21 сентябрь 1998 чылда чок болган база хуторской чевег озалааш сууржугашка орнукшуткан турган.
Шөлүглер
Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Баталова, Рима Акбердиновна
Рима Акбердиновна Бата́лова (1 январь 1964 чылда төр., Шаранский район, БАССР, РСФСР, ССРЭ) — Паралимпий оюннарның 100-тен 5000 метрге чедир дистанция чарышка 13-дакпыр чемпиону, делегейниң 18-дакпыр чемпиону, Европаның 43-дакпыр чемпиону. Россияның Паралимпий комитединиң вице-президентизи. Россияның алдарлыг спорт мастери. Күрүне Думы Федералдыг Хурал Россия Федерация VII чыыжының депутады, Күрдума күш культура, спорт база аныяктар херек комитединиң кежигүнү. «Чаңгыс демниг Россия» фракцияның кежигүнү.
Спорт
Школа назынында көрүлгеге инвалидтер-спортсменнер секциязынга чиик атлетика начала заниматься. Стерлитамактың күш культура техникум (1988), Уралдың күш культура Академиязын дооскан (1996). Уфим өөредилге-бүдүрүлге бүдүрүлгениң күш культура коллективиниң кижизиттирикчизи Бүгү россияның слепых ниитилели (ДСО «Спартак»).
1990 чылдан Башкирияга Дээди спорт мергежил школазынга Петр Буйловтуң удуртулгазы-биле тренировка кылып турган.
Баталова ССРЭ чыынды тургузуунга, Каттышкан команда база Россия Паралимпий оюннар Сеулга (1988), Барселонага (1992), Атлантыга (1996), Сиднейге (2000), Афиныга (2004), Пекинге (2008) база 13-дакпыр чемпион апарган 100, 200, 400, 800, 1500, 3000, 5000 м дистанция чарышка, мөңгүн (1992) база хүлер (1998) призёр Паралимпий оюннар киржип турган.
Делегейниң 18-дакпыр чемпиону, Европаның 43-дакпыр чемпиону, ССРЭ-ниң, Россияның, Башкортостанның хөй катап чемпиону.
Көрүлгеге спортсменнер-инвалидтер аразынга маңнаар чурумга 18-дакпыр делегей рекордчузу.
ССРЭ-ниң (1981—1991), Россияның Паралимпий чыындызының кежигүнү (1991—2011).
32 чыл дургузунда Рима Акбердиновна улустар аразының спорт ареналарында ССРЭ-ниң, Россияның база Башкортостанның ат-алдарын камгалап турар.
Бодунуң шылгараңгай чедиишкиннери дээш «Гиннесстиң рекордар номунда» бижип каан.
Хөй-ниити ажыл-чорудулга
Хөй-ниити чуртталга идепкейлиг киржип турар, Паралимпий шимчээшкинниң спортсменнер-инвалидтер ключевых айтырыглар шиитпирлээринге дузалап турар. Күш культура база спорт пропагандазын кылып турар, өзүп олурар салгакчыларның кижизидилгези база Россияның хөй-ниити-политиктиг чуртталгазынга идепкейлиг киржип турар.
Сентябрь 2016 чылда Күрүне Думазының "Чаңгыс демниг Россия" партиязындан депутаттап соңгуттурган.
Законотворческая ажыл-чорудулга
2016 чылдан 2019 чылга чедир, Күрүне Думазының VII чыыжының депутаттың бүрүн эрге күүседир дургузунда, 109 хоойлу чогаадыр бот-идепкей база федералдыг хоойлуларга проектилер эдилгелеринге кады чогаадышкан автор выступила.
Өг-бүле
Ашактыг, уруглуг.
Шөлүглер
Аңгылал:«Чаңгыс демниг Россия» кежигүннери Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации VI созыва Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации VII созыва Аңгылал:Россияның херээженнер-политиктери Аңгылал:Чемпионы Паралимпийских игр от СССР Аңгылал:Чемпионы Паралимпийских игр от Объединённой команды Аңгылал:Чемпионы Паралимпийских игр от России Аңгылал:Чемпионы Паралимпийских игр по лёгкой атлетике Аңгылал:Чемпионы летних Паралимпийских игр 1988 года Аңгылал:Чемпионы летних Паралимпийских игр 1992 года Аңгылал:Чемпионы летних Паралимпийских игр 1996 года Аңгылал:Чемпионы летних Паралимпийских игр 2000 года Аңгылал:Серебряные призёры летних Паралимпийских игр 1992 года Аңгылал:Серебряные призёры летних Паралимпийских игр 2004 года Аңгылал:Бронзовые призёры летних Паралимпийских игр 1988 года Аңгылал:Бронзовые призёры летних Паралимпийских игр 2004 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 1988 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 1992 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 1996 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 2000 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 2004 года Аңгылал:Легкоатлеты на летних Паралимпийских играх 2008 года
Шибаева, Елена Алексеевна
Елена Алексеевна Шибаева (8 март 1923 чыл, Владимир — 5 ноябрь 1999 чыл, Москва) — юрист, международное право специализи, включая право айтырыглары улустар аразының организациялары; МКУ-нуң юридиктиг факультединиң доозукчузу (1946); юридиктиг эртем доктору (1969) юридиктиг бойдус диссертациялыг КНО, МКУ-нуң юридиктиг факультединиң международное право кафедразының профессору (1972—1999); «За победу над Германией» медаль-биле шаңнаткан турган (1946).
Намдары
1970 чылда Шибаева доктор диссертациязын чедиишкинниг камгалаан по теме «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» — юридиктиг эртеминиң доктору апарган. Ийи чыл эрткенде ол международное право кафедраның профессор позицияны ээлээн; МКУ студентилеринге международное право курстуң лекцияларын номчуп турган, а оон аңгыда — международный организацилар право тускай курузу. Москвага 5 ноябрь 1999 чылда чок болган.
Ажылдары
Елена Шибаева международной правога специализастаттынар, включая правовые айтырыглар, ажыл-чорудулга-биле холбашкан улустар аразының организациялары. Ол чүс ажыг эртем ажылдарының автору база кады чогаадышкан автору болуп турар:
Шөлүглер
Аңгылал:ССРЭ-ниң юристери Аңгылал:XX вектиң юристери Аңгылал:МКУ-нуң профессорлары Аңгылал:МКУ-нуң юридиктиг факультединиң башкылары Аңгылал:Юридиктиг эртеминиң докторлары
Шалабаева, Гульмира Кенжеболат кызы
Гульмира Кенжеболат кызы Шалабаева (Гүлмира Кенжеболатқызы Шалабаева; 1956 чылдың август 31-де төрүттүнген) – философия эртемнериниң доктору (1997), профессор. Казахстан Республиказының алдарлыг ажылдакчызы. Ч. Валиханов аттыг Күрүне шаңналының лауреады (2001).
Намдары
Гульмира Кенжеболат кызы Шалабаева 1956 чылдың август 31-де Алматы хоорайга төрүттүнген.
1978 чылда Киров аттыг Казах күрүне университединиң филология факультедин «журналистика» мергежилинге дооскан.
1986 чылда Казахстанның Национал Эртемнер Академиязының чанында Чогаал болгаш уран чүүл институдунуң аспирантуразын дооскан.
1997 чылда «Казах чоннуң сагыш-сеткил культуразы болгаш национал бот-медерелиниң хевирлеттинериниң берге айтырыглары» деп темага философия эртемнериниң докторунуң эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган.
1999 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Социал эртемнер академиязының корреспондент кежигүнү.
1978–1983 чылдарда – Казах ССР-ниң кинематогравының улуг редактору.
1986–1991 чылдарда – Педагогика эртемнериниң эртем-шинчилел институдунуң улуг эртем ажылдакчызы.
1993–1997 чылдарда – Абай аттыг Алматының күрүне университединиң улуг башкызы.
1997 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Эртем болгаш өөредилге яамызының Философия болгаш политология институдунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, Казахстанның Эртемнер Академиязының Философия институдунуң кол эртем ажылдакчызы.
1998–2014 чылдарда – «ОЮ» деп уран чүүл галереязының директору.
2014 чылдың ноябрь айдан амга дээр – А. Кастеев аттыг Казахстанның күрүне уран чүүл музейиниң директору.
Боровиченко, Мария Сергеевна
Мария Сергеевна Боровиченко (1925 чылдың октябрь 21, Киев — 1943 чылдың июль 14, Орловка суур чоогу, Курск облазы) — Ада-чуртуң Улуг Дайынының киржикчизи. Совет Эвилелиниң маадыры.
Допчу-намдары.
Мария Боровиченко Мышеловка суурнуң (Киевтиң девискээринде апарган) Мышеловская кудумчузунда (амгы Квитки-Основьяненко) № 26 дугаар бажыңга 1925 чылдың октябрь 21-де төрүттүнген. Ада-иези чок өскен, даай-авазы, Евдокия Андреевна Бурлацкая, азырап каан. 1933 чылда бирги классче өөренип кирген. Өөренип турган школазы Киевтиң №122 школазы.
1941 чылда школаны дооскаш, эмчи сестраларынын курзун дооскан. 1941 чылдын августа Мария 5 дугаар агаар-десант бригадазының штавынга чедип келген. Эки-тура биле алырын дилээн. Штатче август 11-де кирген, а август 13-те Киветиң сельхозинститут девискээринге тулчуушкунга комбат Симкинни камгалап тура, 8 дайынчыны камгааш, ийи дайызынны боолап каан. Дайынчылар аразынга шола алган: «Мышеловкадан Машенька» 1941 чылдың сентябрь 5-те Конотоп чоогунга тулчуушкунга 20 дайынчыны камгалааш, Сейм хемнин чанында бедикке пулемётту тургузарнга дузалашкан. Ол Пулемёт тулчуушкуннун түнелин өскертипкен.
1942 чылдың чайынында Гутрово чоогунга тулчуушкунга санитарка шупту дайынчылар биле шавар халдаашкынга киришкен. Халдаашкын үезинде 4 фашисти узуткаан. Родимцевтин дивизиязы-биле Боровиченко Сталинградка чедир аткаарлаан. Сталинград тулчуушкунунга идекпейлиг киришкен. 1943 чылдың чайынында Родимцевтиң дивизиязы Обоянь чанынга чидиг тулчуушкуннарга киржип турган. Аңаа Машенька, ам гвардия улуг сержант эргелиг, лейтенант Корниенкону камгалап алган. Уруг лейтенатыны бодунуң мага-боду-биле дуй турупкаш, гранатаны танкче октап четтигипкен. Уруг чүрээнче балыглаткан болган. Орловка сур чоогунда ажааган.
Дииң
Дииңнер (Sciurus) — дииңнер аймааның хемирикчилер хевири. Sciurus деп хевирге Европа, Соңгу болгаш Мурнуу Американың база Азияның өй-тап климаттыг кезээнде чурттап турар 30 ажыг хевирин хамаарыштырып турар.
Боровиченко, Мария Сергеевна
Шаңналдары.
Мария өлген соонда 20 чыл болганда, уругнуң кады хүлээлге эттирип турганы гвардейжилер – хоочуннары «Мышеловкадан Машенькага» шаңнал тыпсыырын дилээннер. ССРЭ-нин Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң дужаалы-биле «командованиениң даалгазын үлергерлиг күүсеткени, немец-фашистиг эжелекчилерге удур маадырлыг чоруу дээш» 1965 чылдын май 6-да Мария Сергеевна Боровиченкога Совет Эвилелинин маадыры атты тывыскан.
Дииң
Ниити билиглер
Узун мага-боттуг, узун селбегер кудуруктуг, узун кулактарлыг, караңгы-хүрең өңнүг болгаш ижин талазы ак боор. Делегейниң кайы-даа булуңнарында бар, чүгле Австралияда олар чок. Дииң үнелиг кештиг амытан.
Дииңнерниң онзагай чүүлү — оларның кыш удур тоорукту үүжелеп алыры болур. Дииңнерниң чамдык хевирлери тоорукту черге хөөр алыр, өскелери — ыяштарда коңгулдарга шыгжап алыр. Дииңнерниң кезек хевирлериниң уттуучал болганы-биле черге хөөп каан үрезиннеринден чаа ыяштар өзүп көвүдеп турарын эртмеденнер демдеглээн.
Колдуу белок, углеводтар и үстер биле байлак үнүш аймаа-биле чемненир. Дииңнер чүнү-даа чиир боор: тоорук сайы, үрезиннер, чимистер, мөөгүлер болгаш ногаа аймаандан өске чем кылдыр курт-кымыскаяк, чуургалар база улуг эвес куштар, пагаларны чиир.
Боровиченко, Мария Сергеевна
Щөлүг
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
2022 чылда Казахстанга болган удурланыышкын чыскаалы
2022 чылда Казахстанга болган удурланыышкын чыскаалы (2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары) — сугже шилчиткен газтың өртээ хенертен өскениниң ужурундан 2022 чылдың январь 2-де эгелээн удурланыышкын чыскаалы. Жанаозен хоорайга эгелээн чыскаал Казахстанның өске хоорайларын хөме апкан. Арат-чон Алматы, Актобе, Актау, Атырау, Караганда, Нур-Султан, Шымкент, Кокшетау, Уральск дээн хоорайларның төп кудумчуларынче үнүп, экономиктиг негелделерден аңгыда политиктиг өскерлиишкиннерни негеп эгелээн.
2022 чылдың январь 2-де Жанаозенге удурланыкчылар сугже шилчиткен газтың өртээн бадырарын негеп, автомобиль оруун дуглаан. Чон хоорай болгаш область акимнеринден өртектерни быжыктырып доктаадыры болгаш чайгаар бүткен газтың чедишпес чоруун узуткаарын негээн. Ук негелделерниң күүсеттинмээнинге удурланган чыскаал дараазында хүн база уламчылаан. Январь 4-те Казахстанның чазаа Мангистау облазында сугже шилчиткен газтың өртээн 1 литрде 50 теңгеге чедир бадырарын дыңнаткаш, президент Касым-Жомарт Токаев Казахстанның чонун хоойлуга удур үүлгедиглер кылбазынче кыйгырган.
Казахстанның өске улуг хоорайларының чурттакчылары Жанаозенге эгелээн удурланыышкын чыскаалын деткип, кудумчуларже үнген. Алматы хоорайда удурланыкчылар полиция машиналарын чок кылып өрттеткен. Чүс-чүс кижилерни тудуп хоругдааш, январь 4-түң дүнүнде чуртка Интернет-четки харылзаазын өжүрген. Мангистау облазы болгаш Алматы хоорайга онза байдалды чарлаан. Январь 5-тиң эртенинде Казахстанның чазаа халажып үнген деп медээ дыңналган.
Демдеглелдер
Аңгылал: Казахстан Аңгылал: 2022 чылда болуушкуннар
Бакуви, Сейид Яхья
Сейид Яхья Джалаледдин Бакуви — ортаа чүс чылдарның эртемдени, философ, астрологу.
Намдары
Сейид Яхья 1410 чылдар үезинде (ЮНЕСКО-нуң сайтызының аайы-биле — в ХIV чүс чылдың 90 чылдарда) Шемахе (Ширван) деп черге бай улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Аныяанда суфизмни сонуургап чораан, билдингир шейх Садр ад-Дина ал Халвати деп кижиниң эдерикчизи чораан. Шейх өлген соонда, ооң бир өөреникчизи-биле маргышкаш, Шемаханы каггаш, Бакуже чорупкан. Маңаа келгеш, ол ширваншах Халил-уллы I деп кижиниң аалынга туруп алгаш, сураглыг философ, эртемден база астролог кылдыр ады алгаан. Удаваанда ооң эдерикичлери он муң кижи ажа берген. Бакуви Азербайджан энциклопедияның аайы-биле 1462 чылда мөчээн, а ЮНЕСКО-нуң сайтызының аайы-биле — 1463 чылда.
Сактыышкын
Ширваншахтарның ордузунда Сейид Яхья Бакувиниң мавзолейи бар, ону XV чүс чылдың ийиги чартыында туткан. Эртемденниң мөчүзү база ында чыдар.
2013 чылда ЮНЕСКО эртемденниң өлгенинден бээр 550 чылдаанын демдеглеп эрттирген.
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Воронцова, Елена Ивановна
Намдары
3 июнь 1913 чылда Москвага төрүттүнген
1927 чылда санитар-гигиена факультедин дооскан Бир дугаар Москваның медицина институду. 1940 чылда — аспирантура при НИИ ажыл гигиеназы биле профаарыглар АМН ССРЭ. 1941 чылдан 1948 чылдарга чедир Узбек санитар институдунуң токсикология лабораториязын эргелекчилеп турган, Узбекистан хары угда санитар надзором үлетпүр, аъш-чем база школа объектами удуртуп турган.
1948 чылдан НИИ гигиены труда и профзаболеваний АМН ССРЭ ажылдап турар, 1961 чылдан 1971 чылдарга чедир — по научной части институдунуң директорнуң оралакчызы, а 1971 чылдан 1977 чылдарга чедир — аэрозольдар үлетпүр Лабораториязының удуртукчузу. 1977 чылдан 1979 чылдарга чедир — гигиены труда хөмүр-даш база даг-рудазының үлетпүр Лабораторияның удуртукчузу. 1979 чылдан 1992 чылдарга чедир — үлетпүр аэрозольдар Лабораторияның улуг эртем ажылдакчы-сүмелекчизи.
Профессор Е. И. Воронцова — 130 ажыг эртем ажылдарының автору, ажыл гигиеназы биле профпатология өңнүг металлургияга бүдүрүлгелерге тураскааткан, машина тудуушкунунуң, судно тудуушкунунуң база даг рудазының үлетпүрү. Е. И. Воронцова вела эртем шинчилелдерин по изучению патогенного салдар на организм аэрозольдар, разработке мер борьбы силикоз, деңнелге үнелел методика тодарадыры запыленности агаар. Элээн хөй салыышкын Е. И. Воронцовой был внесён в разработку айтырыглар ажыл гигиеназы при сварочных ажылдарда. Актуалдыг айтырыглар ажыл гигиеназы биле профпатология E. И. Воронцова чаңгыс удаа эвес выступала эртем докладами социалистиг чурттарга, а оон аңгыда Японияга, АКШ база Италияга.
2007 чылда Москвага чок болган.
Чогаал
Аңгылал:МКМУ-нуң 1 дугаар доозукчулары Аңгылал:Санкт-Петербургтуң медицина академиязы последипломного образования башкылары Аңгылал:Санкт-Петербургтуң педиатр медицина университединиң башкылары
Касеева, Нелли Александровна
Нелли Александровна Касеева (25 декабрь 1937) — совет база россияның цирк артизи, Россияның улусчу артизи, Роскүрцирктиң артизи.
Намдары
25 декабрь 1937 чылда суур Де-Кастри, Хабаровск край, Ыраккы Чөөн чүк, шериг албанныг өг-бүлеге төрүттүнген. Ростовск инженер-тудуг институдунга өөредилгезин дооскан.
1970 чылда Уфим цирктиң базазынга өг-бүле приступает к созданию номера адыглар-биле. Бир дугаар репетиции с приобретенными медвежатами проводили боду, чьей-либо профессионалдыг дуза чок-ка. 1972 чылда Киров хоорайга (Москваның чанында), шапитога, дебютный показ номера бооп эрткен. А күзүн шагда-ла бо-ла чылда Москва циригинге аттракционнуң баштайгы көргүзүү бооп эрткен «Медведи-72». Аттракционнарны 3 кезектерден туткан: I – футбол, II - модтар, III – танцылар (на музыку танца маленьких лебедей из балета Чайковского «Лебединое озеро»). Рустамның чедиишкини соонда Башкир коллективтиң удуртукчузу томуйлаан.
1973 чылда Нелли Эвилелкүрциригинде артистка ышкаш ажылдап кирген.
1976 чылда начинают работать над чаа номером база выпускают аттракцион «Созвездие Большой медведицы», 2 кезектерден тургустунган: «эрги цирк» база «амгы үениң цирк».
1995 чылда ашаа манежти арттырган база «Росгосцирк» компанияның формирование килдизинге начальниктеп ажылдап эгелээн. Нелли чааскаан гастрольдап турар.
2006 чылда Нелли ат тывыскан - «Лауреат Национальной премии «ЦИРКЪ» ат тывыскан. Тыпсыры 8 март Санкт-Петербургтуң циригинге бооп эрткен.
Фильмография
Нелли Касеева кинода үш ажылы бар болуп турар :
Дмитриев, Николай Константинович
Николай Константинович Дмитриев (1898 чылдың август 16 (28)-те, Москва — 1954 чылдың декабрь 22-де, Москва) — совет лингвист-тюрколог, филология эртемнериниң доктору (1938), профессор (1930), ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының (ЭА) кежигүн-корреспондентизи (1943), РСФСР-ниң Педагогиктиг академиязының кежигүн-корреспондентизи (1944) база академиги (1945). Туркмен СРЭ-ниң (1950), Башкир АСРЭ-ниң (1947), Чуваш АСРЭ-ниң (1953) Алдарлыг ажылдакчызы.
Допчу намдары
1914 чылда Москваның гимназиязын алдын медальдыг дооскан, ооң соонда Москваның күрүне университединиң төөгү-филологтуг факультедин 1920 чылда дооскан: Ф. Ф. Фортунатовтуң школазынга хамааржыр классицист, славист база индоевропеист-компаративист (1848—1914). Москваның чөөн чүк институдун дооскаш (1922), турк, араб база персид дылдарга специалист болган.
1920-1940 чылдарда хары угда Москваның болгаш Ленинградтың элээн каш эртем-шинчилел институттарынга ажылдап, Москваның күрүне университединиң база Ленинградтың күрүне университединиң, ССРЭ-ниң ЭА-ның болгаш Национал педагогиканың эртем-шинчилел институдунуң тюрк шинчилелдер кафедраларын база секторларын удуртуп чораан.
Өөнүң ишти — арабист Ксения Савельевна Кашталёва.
Эртем ажылы
Башкир, кумык, турк, азербайджан, гагауз, крым-татар, туркмен, татар, чуваш дылдарга хамаарышкан улуг үндезин ажылдарның автору, түрк дылдарның деңнелге грамматиказынга хамаарышкан улуг хөй томнуг ажылдың удуртукчузу болгаш соавтору.
Түрк дылдарның аас чогаалын база диалектилерин, түрк дылдар биле славян дылдар аразында харылзаа айтырыгларын шинчилеп турган, национал школага түрк дылдарны башкылаарының, өөредириниң дугайында методиканы тургускан.
Шөлүлгелер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Декабрьның 22 мөчээн Аңгылал:Августтуң 28 төрүттүнген
Куулар, Дамдын Санчаа оглу
Куулар Дамдын Санчааевич (1934 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Шемиге төрүттүнген) – тыва көскү хөй-ниитичи, күрүне албан ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Октябрь Хувискаалынын ордениниң кавалери. "XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп күрүне номунда ады кирген.
Намдары
Куулар Дамдын Санчааевич 1934 чылда Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Шемиге төрүттүнген. 20 харлыында Кызылга көдээ ажыл-агый техникумун чедиишкинниг дооскан.
1962 чылда «Кара-Хөл» колхозтуң, ийи чыл болганда – «Большевик колхозтуң даргазынга Дамдын Кууларның кандидатуразын сүмелээн. Кедергей ажылгыр, кезээде кызымаккай Дамдын Санчааевич көдээниң ажыл-ишчилерин бодун долгандыр сырый каттыштырып шыдаан, оларның дугайында сагыш салыышкын ооң хүн бүрүде кичээнгейиниң кол кезиин ээлеп келген. Малдың баш санынының өзүлдези, тарылга шөлдерин калбартыры, тудуг ажылын күштелдирери – бо бүгү айтырыгларны Дамдын Санчааевич саң-хөө болгаш күш-ажыл курлавырын билдилиг башкарбышаан, чедиишкинниг шиитпирлеп чораан.
1964 чылда 1974 чылга чедир Чөөн-Хемчик кожууннуң «Большевик» колхозка дараазында тудуглар кылдынган: бүрүнү-биле механизастаансүт-бараан фермазы, 25 автомашина кирер гараж, складтыг тараа шаңы, төпчүткен одалгалыг болгаш 350 олуттуг клуб, библиотека, а бойдустуң кайгамчык чурумалдыг чараш чери Борбак арыгга колхозчуларнң хөй сааныг чуртталга бажыңнары. «Большевиктиң» ынчаарда үжен харлыг даргазы Дамдын Куулар ол бүгү ажыл-херектерни башкарбышаан, хөй-ниитиниң амыдыралынга, бирги ээлчегде, бот-тывынгыр уран чүүл бөлгүмүнге киржип чораан.
Колхоз чыл бүрүде бедик көргузүглерни чедип ап келгени дээш, ооң даргазы Дамдын Санааевич Кууларны Октябрь Революциязының ордени-биле шаңнаан, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы хүндүлүг атты аңаа тывыскан. Кажан колхоз даргазының албан-дужаалынга ону сүмелээрге, ол дидими-биле хулээп алган: ол үеге чедир безин ооң күш-ажылчы намдарында эвээш эвес дуржулга, эртем-билиг, организакчы мергежил бар болган.
Дараазында чылдарда Д.С. Куулар Улуг-Хем күүскомунуң даргазынга, Чадаананың укасаажыдылга ажылдарын чорудар бүбүрүлгезиниң удуртукчузунга, «Алдан-Маадыр» совхозтуң директорунга, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң культура, чырыдыышкын болгаш кадык камгалал, административтиг органнар килдизиниң начальнигинге, Тыва Республиканың оралакчы президентизиниң секретариадының кол специализинге үре түңнелдиг ажылдаан. Ооң сөөлүнде хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
Дөс
1. Дамдын Санчааевич КУУЛАР // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл 2004. С. 102
Шөлүглер
ЧЕЛОВЕК ТРУДА. Дамдын Куулар. Запах родины преследовал его всю жизнь https://www.tuvaonline.ru/2019/05/14/chelovek-truda-damdyn-kuular-zapah-rodiny-presledoval-ego-vsyu-zhizn.html
Моргачёва, Мария Ивановна
Мария Ивановна Моргачёва (23 февраль 1922 — 6 январь 1995) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Богородский» совхозтуң бызаа ажаакчызы Богородск район Горьковск область, Социалистиг Күш-ажылдың маадыры (1966).
Намдары
1922 чылда Мангушево көдээ суурга төрүттүнген, бо үеде Краснооктябрьск район Нижегород областың. Эге эртемни көдээ школага алган.
1936 чылда "Прожектор" колхозче ажылче кирген, Богородского района, Горьков области, а 1940 чылдан бызаа ажаакчызылап ажылдап "Богородский" совхозка бызаа ажаакчызылап ажылдап эгелээн.
Практически чыл бүрүде ол социалистиг маргылдааларның тиилекчизи болуп турган. Улус ажыл-агыйының чедиишкин делгелгеге киржип турган. Кайызы-даа 340-370 килограмм деңзилиг бызааларны көргүскен. Ооң кызарының ачызы-биле сүттүг малдың баш саны Горьковской база кожа областтарда шынарлыг база кадык турган.
Президиум Дээди Совет ССРЭ 22 март 1966 чылдың чарлыы-биле көдээ ажыл-агыйга бедик түңнелдер алган дээш база мал ажылынга рекордтуг көргүзүглер Мария Ивановна Моргачёвага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тыпсаан турган Ленин ордени тыпсыры база «Серп и Молот» медальдар.
1966 биле 1967 чылда ол Горьков областың социалистиг маргылдаа тиилекчизи апарган. 1973 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.