cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Онаарының падежи
2. Онаарының падежинде чүве ады кежир, ажыр, дургаар чижектиг эдеринчилер-биле каттыжар. Ындыг каттыжыышкыннар кылдыныгның туружун болгаш байдалын көргүзер: хемни кежир, артты ажыр, орук дургаар.
Чижектер.
3. Онаарының падежинде чүве ады магадаашкын, хомудал, өөрүшкү, хараадаашкын чергелиг модальдыг домактарның тургузарының кол аргазы болур.
Чижектер. Хамык чоннуң ажы-төлүн Хаара туткан школаны. (Е. Танова. Акымның дугайында тоожу.)
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Шуруш
Шуруш (Щука, Esox lucius) - Шуруштар аймаанга хамааржыр балык.
Дөзүк
Ш
Шереш
Шереш азы Шереште (Плотва, Rutilus) - карптар аймааның (Cyprinidae) балык янзызы.
Дөзүк
Ш
Седис
Седис (Язь, Leuciscus idus) -карптар аймааның балык хевири.
Дзюдога Россия Чемпионады 2006
Дзюдога Россия Чемпионады 2006 чылда — 15 дугаар Россияның дзюдога чемпионады ноябрь 8-тен ноябрь 11-ге чедир Волградка эрткен.
Турция
Турция — (албан ёзузу-биле күрүнениң ады Түркийе Республиказы азы кысказы биле Түркийе) Европа‎ болгаш Азияда чурт. Төп - Анкара хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 79,9 млн (2016ч), девискээриниң шөлү 783 562 км2 (чурттакчы чонунуң саны-биле делегейде 18 дугаар черде, а девискээриниң шөлү-биле 36 дугаар черде турар.)
Төре деңнел
Тургустунганы —	1923
Ёзу аайы-биле дылы — Түрк дылдарже хамаажыр Турк дыл.
Найысылал — Анкара хоорай
Улуг хоорайлар — 	Истанбул (стамбул), Анкара, Анталя, Измир, Бурса, Тырабзон, Эрзурум, Коня, Айдын.
Айтыглар
*
Хамаарыштырарының падежи
Хамаарыштырарының падежи.
Кожумактарның (-ның) немежир чуруму мындыг:
Хамаарыштырарының падежинде туруп турар чүве ады, чаныда турар өске сөске утка талазы-биле тускай хамаарылгалыг бооп турар.
Хамаарыштырарының падежинде чүве ады, чамдык онзагай байдалдарны санавас болза, хамаарылга кожумактыг чүве аттары-биле (азы өске-даа сөс-биле) кады ажыглаттынар болгаш хамааржылгалыг каттыжыышкынны тургузар: Шуурмактың ховулары, хоорайның кудумчулары, дуңмамның дузазы, черниң байлаа (< байлак-ы).
Мындыг каттыжыышкыннар домакка киргенде, хамаарыштырарының падежинде чүве ады тодарадылга болур.
Чижек.
Хамааржылгалыг каттыжыышкыннарның баштайгы кезектери хамаарыштырарының падежиниң кожумаа чок болуп болур (чижээ: кудук суу, даг хеми, баш дүгү) болгаш олар хөй таварылгада чаңгыс сөс уткалыг хереглеттинер, ынчан каттыжыышкынны чаңгыс кежигүн деп саназа чогуур.
Чижектер.
Хамаарыштырарының падежинде чүве ады кожумаа чок тура, хамаарылга кожумактыг дузалал аттар-биле каттыжып болур. Ол дузалал аттарда хамаарылга кожумактарынга улаштыр падежтер кожумактары немежип чоруур: арыг ишти, арыг иштинде, арыг иштинден, арыг иштинче, арыг иштиндиве. Мындыг каттыжыышкыннар домакка чаңгыс кежигүн бооп кирер.
Дзюдога Россия Чемпионады 2007
Дзюдога Россия Чемпионады 2007 чылда — 16 дугаар Россияның дзюдога чемпионады ноябрь 8-тен ноябрь 11-ге чедир Санкт-Петербургка эрткен.
Хамаарыштырарының падежи
Үстүнде көрген таварлгадан аңгыда, хамаарыштырарының падежинде чүве аттары, чүве аттары апарган демдек аттары тускай шынарлыг быжыг каттыжыышкыннарга база таварышкылаар: эрниң эрези, дилгиниң кызылы, киштиң каразы, экиниң экизи, бактың багы, эъттиң чаглыы.
Хамаарыштырарының падежинде үе көргүзер хүн, кежээ, эртен, чыл деп чүве аттары база үе көргүзер: хүннүң ажылдаар, чылдың-на өөренир.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Али Эмири эфенди
Али Эмири эфенди (төрүттүнген чылы 1857,Турция, Дийарбакыр - ажаатынган чылы 1924, Истанбул) - Османлыг Турк чогaалчы, шинчилекчи болгаш Тезкире чогaалчызы.
Кашгарлыг Мaхмуд бижээн ному "шупту Түрк дылы сөстүү (Диваны Лүгати Түрк)" тывып aан кижи. Улус-чон библиотеказың тургузукчузу.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Аксу Бора
Аксу Борa (Aksu Bora) Хаджеттепе универтидединде башкы болгаш Турк чогaалчы. 1986 чылында Анкара Университетиниң Социалдыг Билиглер Факультетиниң Экономика бөлүмүнү Бакалавр степени биле дооскан. Хаджеттепе Университетиниң Антропология бөмүнде Магистратура болгаш Докторантура степеньнерин алган.[1] Амарги Журналынын (Amargi Dergi) эдиглелини Пынар Селек (Pınar Selek) биле картай удуртуп турар дыр.
Дөзүк
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы
Бээриниң падежи
Бээриниң падежинде турар чүве ады -га леп кожумактыг. Ооң янзыларының немежир чуруму мындыг:
Бээриниң падежинде сөстерниң утказы:
1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: өөреникчиге бээр, авазынга чагыыр, багга улаар. Бо таварылгада чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер-дир.
Чижектер. Чалбыышталган чүрек боду Маны дашка херелденген. (С. Данилов. Маны. Очул. Ю. Күнзегештии.) 2. Кылдыныгның чүүже угланганын, чүү кылдыр, чүү болурун көргүзер: белекке бээр, чарышка кыйгырар, өртекке бээр. Ындыг чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер.
Чижектер.
4. Үе көргүзер эртен, кежээ, шак, ай, чыл, хүн, дъүш деп сөстер бээриниң падежинге тургаш чет- деп кылыг сөзү-биле каттышкаш үени көргүзер. Бо таварылгада ол сөстер сан ады-биле кады чоруур: ''беш хонукка (шакка, айга, хүнге) чедер. Олар домакка үе байдалын көргүзүп турар''.
5. Удур, чедир, дээр деп эдеринчилер-биле база ужураштыр, уткуштур, чоокшуладыр деп наречие сөстер-биле кады бээриниң падежинде чүве аттары кылдыныгның байдалын, туружун илередип турар: хатка удур, хемге чедир, хүнге уткуштур, херекке чоокшуладыр. Мынчан олар домакка байдалдар болур.
6. Бээриниң падежинде чүве ады болдуруушкун залогунда кылыг сөзүнге хамаарышпаан домакка доора немелде бооп чорза-даа, кылдыныгның алыс күүседкичизин (логиктиг субъектизин) илередир: аътка тептирер, соокка алзыр, авазынга даарадыр.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Үнериниң падежи
Үнериниң падежи.
Чүве ады үнериниң падежинде турунда ооң кожумаа -дан деп слогтан бүткен болур.
Үнериниң падежиниң хевиринде чүве аттары дараазында уткаларны илереткен чоруур:
Чижектер. Айлаң куш дег мээң ырым Аалдар кезип, дээрден бедиир. (Джамбул. Орден ап тургаш… Очул. С. Самба-Люндуп.)
2. Чүвениң чүүден бүткенин көргүзер: даштан чазаар, ыяштан кылыр, мөңгүнден бүткен. Мынчан чүве аттары домакка немелде бооп кирер.
Чижектер.
3. Кылдыныгның чылдагаанын илередир: сооктан доңар, хаттан саглаңнаар, изигден кааңнаар. Мынчан чүве аттары домакка чылдагаан байдалы болур.
Чижек.
4. Кылдыныгның долу эвес азы ниити объектизин көргүзер: кылдыныг чок-ла болза объектининиң чамдыызынга дээр, чок-ла болза тодаргай эвес: шайдан хайындыр, хлебтен сат, чагаадан бижи, кинодан көр. Мындыг каттыжыышкыннарда кылыг сөзү хөй кезиинде дужаал наклонениезиниң хевиринге чоруур. Чүве ады болза немелде, дорт немелдениң бир янзызы бооп домакка кирер.
Чижектер. 5. Кылдыныгның субъектизин илередир. Үнериниң падежинде чүве ады ылаңгыя тоолдарга, эвээш таварылгада литературлуг дылга кол сөс кылдыр хереглеттинер.
7. Өске, башка деп сөстер-биле кады үнериниң падежинде чүве ады тускай бөлүглел бооп чоруур.
8. Эвээш, көвей ~ хөй деп сөстер-биле кады чорааш, үнериниң падежинде чүве ады домакка немелде болур.
10. Үнериниң падежинде чүве аттары тускай шынарларлыг быжыг деңнелгелерге демдек ады-биле база хереглеттинер: хардан ак, хандан кызыл.
11. Үнериниң падежинде чүве ады кижиниң чурттап турар чериниң аайы-биле демдээн көргүзер. Ындыг чүве ады домакка тодарадылга бооп кирер.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Углаарының падежи
Углаарының падежи.
Углаарының падежиниң кожумактары -че, -дыва. Хамык кожумактарның немежир чуруму мындыг:
Углаарының падежинде чүвелер аттары мындыг уткаларлыг:
1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: студентиже, даараныкчыже, башкыже. Ынчан чүве аттары домакка немелде болур.
Чижектер. Чечектерже шалың октаар Четчир чаашкын болур дээн мен. (С. Данилов. Эзир ышкаш чуртталгамны. Очул. А. Даржай.)
2. Кылдыныгның угланган черин көргүзер: шынааже, дөргүнче, кудукче, дагже. Ынчан домакка байдал болур.
Чижектер. Талагырда тайгадыва Дадай дивейн чоруптар мен. (С. Данилов. Хоорага хоочуразымза. Очул. А. Даржай.)
Углаарының падежи ийи янзылыг: -че, -же кожумактыг база -дыва .. деп кожумак база бар. Амгы үеде -че, -же кожумактыг янзызы колдап хереглеттинип турар. Ооң кожумаа "че" деп угланыышкын көргүзүп турар дузалал сөстен укталып тывылган. Ол кожумактарның чымчак ажык үнү кадыг ажык үннерге аяннашпас. Ынчангаш ук кожумактарны "че" деп дузалал сөстен укталганын херечилеп турар: "кичээлче", ынчалза-даа "тарааже" (<тараа-че). Аас чугаага -че деп кожумакты кадыг вариантылыг кылдыр адаптар таварылгалар бар.
Ийиги углаарының падежиниң кожумаа тыва (<тып-а) деп кылыг сөзүнден тывылган деп бодалды Н. Ф. Катанов илереткен: чердиве (<чер тыва), ховудыва (<хову тыва).
Диалекти
Совет үеде дыл шинчилекчилери солун чүве эскерген. Тыва чугаада углаарының кызыы ажыглаттынар падежтери турган. Соңгу-чөөн (тожу) диалектиде -гыды/... кожумактыг: хемгиди. Кара-Хөлде -была/... кожумактыг: аътпыла (< аът-биле).
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Дзюдога Россия Чемпионады 2008
Дзюдога Россия Чемпионады 2008 чылда — 17 дугаар Россияның дзюдога чемпионады ноябрь 6-дан ноябрь 9-ка чедир Волгоградка эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Дзюдога Россия Чемпионаттары Аңгылал:2008 чылда Россияга спорт Аңгылал:2008 чылдың ноябрь Аңгылал:2008 чылда дзюдо
Алтай Марты
Алтай Марты (1963, Бартын хоорай), Турк эмчи болгаш чогaалчы.
намдары
Чуртталгазының 25 чылын Турцияның Мурнуу-чөөн кожууннарында чурттап эркен дир. 1987'ден бо хунге дээр эмчи кылдыр ажылдан дыр. Шишли Эфтал Эмнелгезинде (Şişli Etfal Hastanesi) радиация онкологиязы специалисди кылдыр ундурулгеш, амгы уеге дээр Куруненин Картал Эмнелгезинде Онкологияның Радиация Клиниказында ажылдап турар дыр. Карикатура, баштак чугаа болгаш hikâye ile iştigal etmektedir.
Дөзүк
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк эмчи
Арслан Булут
Арслан Булут (Arslan Bulut; 1959, Мачкa, Тырабзон), Турк журналист болгаш чогaалчы.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
Шаблон:Comment/styles.css
.ts-comment-commentedText { border-bottom: 1px dotted; cursor: help; }
Айдын Бойсан
Айдын Бойсан (1921,Истанбул), Турк архитектор болгаш журналист.
намдары
Ол Невресте Ханым деп башкының болгаш Эсата Бойсана деп бухгалтыр улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Пертевниял деп черге ортумак школаны 1939 чылда дооскаш, Стамбулдуң күрүнениң уран-чүүл академиязынче киргеш, ону 1945 чылда дооскан. Ооң соонда ажылдап эгелээш, 1999 чылга чедир ажылдап келген. 1957-1972 чылдарда Стамбулдуң техниктиг университединге суртаалдар номчуп турган. Ол 2018 чылдың январь5-те чок болган, ону Ортакёй деп хөөрге өөнүң иштиниң чанынга ажаап каан.
Дөс
Аңгылал:Турк журналист Аңгылал:Турк архитектор
Хүрешке делегей Чемпионады
Хүрешке делегей Чемпионаттары — Хүрештиң каттышкан стильдериниң Делегей чергелиг федерацияның (FILA) деткимчези-биле эрттип турар сонуургакчы-мөгелернмң делегей чергелиг маргылдаалары. Ук делегей чергелиг маргылдаа кылдыр эрлер аразынга грек-рим хүрежи (1904 чылдан тура), эрлер (1951 чылдан тура) болгаш кыстар (1987 чылдан тура) хостуг хүрежи эрттип турар.
Хөй дакпыр чемпионнар
Даңзыда эвээш дизе 5 дакпыр делегей чемпионы болган спортчуларны демдеглээн.
Хостуг хүреш (эр кижилер)
Грек-рим хүреш (эр кижилер)
Хостуг хүреш (херээженнер)
Демдеглелдер
*
Шаблон:MNG
Аңгылал: Майыктар: Код-биле туктар
Айдын Ылгаз
Айдың Ылгаз (1940 чылдың март 2-де Истанбулга төрүттүнген) – чогаалчы, турк чоннуң кол чечен чогaалчызы Рыфат Ылгазтың оглу. Адазы-биле катай тудуп тургускан Чынар деп ном үндүрер черин уламчылап холга туткан. 2004 чылда Рыфат Ылгазтың Hабабам Сыныфы (Hababam Sınıfı) болгаш Сыныф (Sınıf) номнарының дугайында сактыышкыннарын болза Сыныф'ын Ефсанеси (Sınıf'ın Efsanesi) аттыг номундa түңнеп чыгган. Рыфат Ылгаз бодунуң чыыштарының дузазы-биле чонну чечен чогаалда Коджа Чынары-биле (Koca Çınarı) найыралдаштырып турар.
Моңгуш, Начын Владислав оглу
Моңгуш Начын Владислав оглу (1988 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурунга төр.) – Тыва Республиканың Начын Мөгези, РФ сумо хүрешке спорт мастери. Ийи дакпыр Тыва Республиканың аныяктар хүрежинге чемпионап турган. Делегейниң, Россияның, Европаның чемпиону, 2010 чылда Бээжиңге болган сумо хүрешке чемпион болган.
Начынның арга кылыр тактиктиг белеткели тускай, ынчангаш көрүкчүлер ооң хүрежин хөлчок магадаар, сонуургаар. Арга кылырынга эптиг байдалды чаалап ап, онааның көрүжүн, тыныжын, базымын болгаш тудужун кичээңгейлиг шинчилээр.
Ооң иштики өртемчейин кижи болганы-ла билип шыдавас. Чогум ол кайгамчыктыг биче сеткилдиг, оожум бүдүштүг, ээлдек-эвилең кижи.
Арзылаң мөге Маадыр-оол Моүгуштуң 3-4 чыл белеткээн түннелинде, бичии Начын 17, 18 харлыында аныяк мөгелер аразыга Наадымга шүүлгеш, 19 харлыында Улуг Наадымга (256 мөге) үжүүрлешкен. Ол бир-ле дугаар болуп эрткен Олимпий оюннарынче кирбейн турар спорттуң хевирлеринге ("Бүгү Делегей Оюннары 2010") 85 килге сумо хүрешке кончуг шыырак япон мөгени октааш, тиилээн.
Дөзүк
Аңгылал: Мөге
Xүналп, Айхан
Айхан Xүналп (Ayhan Hünalp; 1927, Турция) — Турк чогaалчы, шүлүкчү.
Намдары
1953 чылы Анкарa универтидеди "дыл төөгү болгаш география факултети" Туркология (Түрклүг билими) кафедразын дооскан.
Дөс
1-Edebiyatturk.net
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк шүлүкчү
Айдын Мендерес
Айдын Мендерес (май 5, 1946 чылда төр.) — Туркийе Күрүне Думазының XVI. үе-чада Коня, XX. ve XXI. үе-чада Истанбул депутады.
Эртем ажылдары
(...)
Дөзү
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк депутат Аңгылал:Турк чогaалчы
Моңгуш, Амир Өлзей-оол оглу
Моңгуш Амир Өлзей-оол оглу (1968 чылда Сүт-Хөл кожуунуң Суг-Аксы суурга төр.) – Россияның спорт мастери (хостуг хүреш, сумо), Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези. Моол Күрүнениң аймак Начыны.
Чедиишкиннери: Россияның мөңгүн медаль эдилекчизи (сумо хүрешке), хөй-хөй катап тыва хүрешке шүглүп база шаңналдыг черлерже кирип турган.
Амир Моңгуш азарганчыг чажындан-на хүрежиринге хандыкшып, тиилелгениң амданын аас деп келген мөге, чүге дээрге ооң авазының-даа, адазының-даа талазындан өгбелери сураглыг мөгелер чорааннар.
Ынчангаш улуг тиилелгелер чедип алыры-биле күжениишкинниг белеткенип-даа турган. Ынчап турда, салым-чол ону <дегээлеп шенээн>; ол озал-ондак соонда улуг кемдээшкинге таварышкан.
Дөртен харлыында Амир Моңгуш сумо хүрешке Россияның чемпионадының мөңгүн шаңналын болгаш "спорт мастери" деп хүндүлүг атты чаалап алган, ол кончуг ховар таварылга, чуге дээрге ону чедип алырда, кайгамчыктыг шудургу-кызымаккай чорук болгаш улуг күш-ажыл негеттинер болгай. Ол ону бодунуң ат-алдары дээш-даа эвес, а бодунуң чээннери Чаан Мөгелер Андрей Хертек-биле Эрес Кара-Салга база аныяк мөгелерге үлегер кылдыр болгаш, <кижи күзээнин чедип алыр ужурлуг> деп чугааны бадыткаары-биле чедип алган.
Дөзүк
Аңгылал: Мөге
Айхан Пала
Айхан Пала (1978ч, Эскишехир) – турк чогaалчы.
Намдары
Анадолу университедин 2000 чылдa дооскан. Чогaал ажылын 1996 чылындан эгелээн. Номнарындa кижи психологиязы, корку чечен-чогaалы бар.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Бурхан Огуз
Бурхан Огуз (Burhan Oğuz; 1919, Истанбул, Турция – 2009 Истанбул) – Турк чогaалчы, чырыдыышкын төөгүжүзү, инженер.
Бурхан Фелек
Бурхан Фелек (Burhan Felek; 1889, Истанбул, Турция — 1982, Истанбул) — Турк журналист, чогaалчы, спортчу.
Бурхан Огуз
Номнары
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
Бурхан Фелек
Тасвири эфкâр номчуур солундa (1918) спорт чогaалчызы. Вакит, Миллет, Йени Сес, Миллийет болгаш Тан солуннарынже  бижээн. Жумхурийет солуну, 1969 ч. 45 чыл Миллийет солунундa бижээн.
Дурали Йылмаз
Дурали Йылмаз (т. 1948ч.,- Турк башкы болгаш чогaалчы.
Намдары
1948 ч. Денизли кожуун, ажыпайам району Көке суурдa төрүттүнген. Чaa Турк чечен-чогaал кафедразындa доктарантуразын дооскан. 1993 ч. профессор болду.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Эрол Жихангир
Эрол Жихангир (1958, Кайы, Михалыччык, Туркийе), Турк чогaалчы, парлалгажы, төөгү шинчилекчизи, Тюрколог.
намдары
истанбул универтидедин чечен-чогaал факултеди Турк дыл болгаш литературазы кафедразын дооскан. Политикa билими магистурa дооскан. 1987-1990 чылдары аразы Түркстан сеткүлүүнде ажыл aан. 2005’те чөөнчүк библиотеказы  тургузукчузу.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Падеж
Падеж категориялары.
Падеж категориязы домак деп чүве-биле сырый холбашкан. Чугаа кезээ чаңгыс аайлыг болбас, домак иштинге ооң тургузуу өскерлип чоруур. Сөстүң дөзүнге падеж кожумаан немеп каар болза, ол сөстүң, бирээде шынары өскерли бээр, ийиде ол, – өскерили берген сөс чанында турар сөстен утка талазы-биле хамаарылгалыг апаар. Өскээр чугалаарга, падеж хевирлери чүве адының азы субстантив апарган сөстерниң өске сөстер-биле харылзаазын айтыр.
Падеж хевирлеринге чүгле чүве ады эвес, харын өске-даа ат сөстери, субстантив апарган сөстер, ол ышкаш кылыг сөзүнүң чамдык хевирелри, ылаңгыя причастиелер база өскерлип чоруур. Синтаксиске падеж кожумактары чүгле сөстерни холбаштырар эвес, ооң-биле кады янзы-бүрү бөлүглелдерни, домак-биле, нарын домактың кезектерин холбаштырарының чугула аргазы болур.
Делегейде улустуң чугаазы аңгы-аңгы болур. Чон бүрүзүнүң дыл-домаанда падежтер саны дөмей эвес болур. Падеж категориязы шуут чок дылдар база бар. Ындыг, падежи чок дылдарда падежтиң утказын дамчыдарда сөстерниң домакта туружу тускай болур, азы чок болза падежтиң ажылын дузалал сөстер дамчыдып чоруур. Чижээ, англи дылды көрүп көөр болза, эртемденнер ында падеж деп чүвени тыппас-тыр, өске эртемденнер англи дылда ийи падеж барын айтып турар. Ол болза «Common сase» биле «Possessive case» дир.
Тыва дыл
Амгы тыва дылда чеди падеж ажыглаттынып турар. Ол болза Адаарының падежи, Хамаарыштырарының падежи, Бээриниң падежи, Онаарының падежи, Турарының падежи, Үнериниң падежи, Углаарының падежи.
Хамаарылга категориязы
Бирги, ийиги арында турар хамаарылга кожумактарлыг чүве аттары базала ниити чурум ёзугаар падежтерге өскерлип чоруур:
Үшкү арында турар хамаарылга кожумактыг чүве ады падежтерге өскерлир болза, онаарының падежи -н кожумактыг болур; бээриниң, турарының, үнериниң падежтериниң кожумактары-биле хамаарылга кожумаааның аразынга «каттыштырар» -н- деп үн тыптып кээр.
Доора падеж утказын илередип турар сөстер
Тыва дылдың бир онзагай чүүлү бар – падеж кожумаа чок чүве аттары доора падежтер утказын илередип чоруур: хем эрии (хемниң эрии), хоорай кирер (хоорайже кирер), хой кадарар (хойну кадарар), Кызыл чоруур (Кызылче чоруур), көдээ чурттаар (көдээге чурттаар). Литературада ындыг доора падежтер уткалыг чүве аттарын хевирлеттинмээн падеж деп адаанын көрүп болур. Бодап көөрге, кандыг-даа хевирлеттинмээн тускай падеж чок, кожумактыг падежтерни кызыра хереглээни ол болур. Кожумактыг падежтерни кызыра хереглээни чүве адының (азы өске-даа сөстүң) утказын тода эвес, арай ниити кылдыр көргүзериниң аргазы болур.
Ударение
Падеж кожумактары чүве адынга азы өске сөске немешкеш, ооң ударениезин бодунче тыртып эккээр: тараа, тарааның, тараага, тараада, тарааны.
Углаарының падежиниң кожумактары, чамдыкта үнериниң падежиниң кожумаа ударениени бодунче тыртпайн барып болур: тараа, тараадан, тарааже, тараадыва. Ынчалза-даа чамдык сөстерге немешкенде, үнериниң падежиниң кожумаа, өске падежтернии дег, ударениени бодунче тыртыптар: кижи, кижиден, бөргү, бөргүнден.
Хөйнүң биле эвээштиң саны
Тыва дылда сөстерниң падежтере өскерлири чаңгыс аайлыг болур. Хөйнүң-даа, эвээштиң-даа санында чүве адынга ол-ла кожумактарның чүгле вариантылары коштунуп чоруур. Кижи-даа, өске чүвелер-даа аттарынга база-ла ол-ла кожумактар немежип кээр.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Жемил Мерич
Xүсейин Жемил Мерич  (1916, Рейханлы - 1987, Истанбул), Түрк чогaалчы, очулдурукчу болгаш бодалчы.
намдары
1916’ч Рейханийе’де (Рейханлы) хоорайдa төрүттүнген. Балкан дайыннарындa өг-бүлези Диметокa хоорайдан көшкен. Адазы, Мaхмуд Нийази бег, авазы Зейнеб Зийнет Ханым.
Шөлүглер
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
5
5 — 4 биле 6 деп саннар аразында турар сан.
4
4 дөрт — 3 биле 5 деп саннар аразында турар алыс сан.
Аңгылал:Саннар
Мехмед Кыркынжы
Мехмед Кыркынжы (1928ч. Эрзурум),- Турк башкы болгаш чогaалчы.
Намдары
1928 ч. Эрзурум кожуун, Гүллүже суурдa төрүттүнген. 1955 ч. Бедиүззаман Саид Нурси биле Ыспартa хоорайдa таныжыр. 1956 ч. Фетхуллax Гүлен хожаэфенди биле таныжыр. Арап дыл билир. Дыкa xөй өөреникчизи бар.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Мехмед Ниязи Өздемир
Мехмед Ниязи Өздемир (1942ч. Сакаря, Ак-язы),- Турк төөгүжү, чогaалчы болгаш бодалчы.
Намдары
Brilon' дa Goethe институтте немец дыл өөренип Marburg универтитединде  Prof. Dr. Ditrich Pirson'ун чанындa "Турк күрүнерлерде дөс  хосталгалар" konulu сюжет биле докторантуразын дооскан. Германиядa xөй чыл чурттaан. 1988 ч. бери Турциядa
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Антмен, Айкут Осман
Истанбулда төрүттүнген.
1991 чылында Сэвэджен (Sevecen) журналыны ундуруп эгелээн. Хөй ангы ангы чыыштар тургузугларында болгаш Найыралга Чагыг Бөлуунде (Dostluğa Çağrı Derneği) Метафизик, Спиритуализм, Парапсихология, Мистицизм, Чажыт Камгалаан Делегей Төөгүзү ышкаш темаларда конференциялар эрттирди.
Чонга орта билдинмес бир-ле Журналда азыгда бижиктер ундуруп турган. Шүлүк болгаш бижиглер; Sevecen, Gölge база Dostology Журналдарында эге арыннарда алдар аттыг хөй санныг бижиктери үндүртүнген. İrembağı Журналының удуртукчуларының бирээзи.
24 харлыында Heybeliada'да чуртталгадан чарылган. Философ бодалдыг "Мерген-угаан"("Bilgelik") ады-биле үндүрүлгеге четтикпээн бир ажылы болза 2006 чылда шүлүктер ному кылдыр чырыкче үнген.
Гөкбей Улуч
Гөкбей Улуч (1988 ч. 10 Август, Ыгдыр хоорай) Турк шинчилекчи, очулдурукчу болгаш чогaалчы.
Антмен, Айкут Осман
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк шүлүкчү
Гөкбей Улуч
Намдары
1988 Ыгдыр кожуундa төрүттүнген. 2010 ч. Азербайджандa үндүрер Түркүстан солунундa 3 чыл бижээн. Ыгдыр, Баку, Хатай хоорайларындa болгаш Истанбулдa Көк Түрк (эрги Тывa) үжүглели болгаш э. Түрк дылы өөредип чорaан
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Фатих Окумуш
Фатих Окумуш (1968ч. Кaхраманмараш),- Турк юрист, башкы болгаш чогaалчы.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
3
3 (үш) — 2 биле 4 деп саннар аразында турар алыс сан.
Аңгылал:Саннар
Бурхан Арпад
Бурхан Арпад (Burhan Arpad; 1910, Муданя, Бурсa, Турция — 1994 Истанбул) — Турк журналист, чогaалчы, очулдурукчу.
Erich Maria Remarque, Stefan Zweig, Anna Seghers, Joseph Roth, Odon von Horvath, Thomas Mann, Ingeborg Bachmann, Fritz Habeck, Ignazio Silone, William Saroyan, Henry Wallace, Şalom Aljehem, Dimitir Dimov, Haşek, Silanpaa болгаш Istrati-ден номнарны турк дылже очулдурган.
1961 болгаш 1964 чылдар аразында Берлин Фильм Фестивали нге жюри кежигүнү турган. "Гези Гүнлүгү" ному-биле 1963 чылда Түрк Дыл паш хөөзү деп шаңналды эдилээн.
Дөс
1-[http://www.ahmet-arpad.de/burhanarpad/ белеткээр Оглу Aхмет, Бурхан Арпад сайдызы. ]
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист Аңгылал:Турк очулдурукчу Аңгылал:Чогаалчы
6
6 (алды) — 5 биле 7 деп саннар аразында турар бүдүн сан.
Хөгжүмде
Гитарада 6 хыл бар.
9
9 (тос)— 8 биле 10 деп саннар аразында турар алыс сан.
7
7 (чеди) — 6 биле 8 деп саннар аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.
Чедиликте 7 хонук бар.
10
10 (он)— 9 биле 11 деп саннар аразында турар алыс сан.
8
8 (сес)— 7 биле 9 деп саннар аразында турар алыс сан.
14
14 — 13 биле 15 деп саннар аразында турар сан.
Аңгылал:Чисел
11
11 (он бир)— 10 биле 12 деп саннар аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.
13
13 — 12 биле 14 деп саннар аразында турар сан.
Аңгылал:Чисел
"Хөгжүмчү"
"Хөгжүмчү" (Музыкант, Musician) – этно, джаз, рок, фьюжн стильдерге ойнаар тыва хөгжүмчү бөлүк. "Хөгжүмчү" деп төлевилел 2006 чылда Тыва Республиканың хөөмейжизи Моңгуш Андрейниң идекпейи-биле тургустунган.
Бөлүктүң тургузуу
Үн, хөөмей, игил, гитара – Моңгуш Андрей; Үн, хөөмей, дошпулуур, игил – Көшкендей Игорь; Таналар (клавишалар) - Моңгуш Шолбан ("Ят-Ха", "ҮЕР"); Бас-гитара – Ондар Бады-Доржу ("Алаш"); Перкуссия – Ширижик Аян ("Алаш"); Барабан – Моңгуш Байлак.
Дөзүк
Аңгылал:Хөгжүм
2
2 (ийи) — 1 биле 3 деп саннар аразында турар алыс сан.
1
1 (бир) — эң бичии натуралдыг сан, 0 биле 2 аразында турар бүдүн сан.
2
Шынарлары
Кандыг-даа x санга шын болур:
1
Төөгү ёзугаар кижилер санаашкынны "бирден" эгелээр. Амгы үеде ол "тик"-биле кады аңгы-аңгы таварылгаларда санаашкыннарны эгелээрлер. "Саннар теориязында" (Теория чисел) алыс саннарны тиктиг (N0) азы тик чок кылдыр (N) демдеглээр: тик чок турда, санаашкынны "1"-ден эгелээр.
2
Шынарлары
Ийи деп сан тускай шынарлыг: 2 + 2 = 2 · 2 = 2² = 2 ↑↑ 2 = 2 ↑↑↑ 2
1
Төөгүде
Бир деп сан колдуу кезии чаңгыс чагы азы шыйыг кылдыр демдеглеп турган.
2
Демдектиң сайзыралы
Ук санның демдээ Брахмин Индияның төөгүзүнче айтыр, а олар "2" деп санны ийи чыдып алган шыйыглар-биле демдеглеп турган. Амгы үениң Кыдатта база Японияда шак ындыг арга-биле бижип турар. Арабтардан эгелээш ук санны амгы үеде бистиң ажыглап турар улуг сек чок айтырыг демдээ дег шыйып эгелээн
1
Төөгүде
Өске чурагайларга бодаарга рим (I) база араб (1) чурагайлар саңында "бир" сан дөмейсимээр кылдыр айтыр.
2
Демдектиң сайзыралы
.
1
Санаашкыннар даңзызы
Аңгылал:Саннар
2
Демдектиң сайзыралы
Аңгылал:Саннар
15
15 — 14 биле 16 деп саннар аразында турар сан.
16
16 ("он алды") — 15 биле 17 аразында турар алыс сан.
Математикада саннар санаарының бир эптиг санаашкыныы 16-лап санаары. Ооң чурагайлары мындыг:0123456789ABCDEF.
математика
Аңгылал:Саннар
12
12 (он ийи)— 11 биле 13 деп саннар аразында турар алыс сан.
Ортумаа-биле, 1 хүн = 12 шак, 1 дүн = 12 шак, а 1 хонук = 24 шак кылдыр санаар. Хол шактарында көөр болза, хонуктуң дуртун ийи 12 шактап санаар.
1 чылды 12 айга чарар: Январь, Февраль, Март, Апрель, Май, Июнь, Июль, Август, Сентябрь, Октябрь, Ноябрь, Декабрь.
Ыдыктыг Иисус башкының өөреникчилери база 12 кижи кылдыр санаар.
Математика
Аңгылал:Саннар
17
17 ("он чеди") — 16 биле 18 аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.
математика
Аңгылал:Саннар
Хамаарылга категориязы
Хамаарылга категориязы дээрге бир чүвениң өске бир чүвеге хамааржырын илередип турар. Сөске хамааржыр утка тускай кожумактың дузазы-биле тыптыр. Хамаарылга категориязы хамаарыштырарының падежи-биле холбашкан: мээң эжим, сээң эжиң, тракторнуң щимээни, хөлдүң эрии.
Хамаарылга категориязы морфологтуг, синтаксис-морфологтуг, морфология-лексиктиг аргалар-биле илереттинер.
1. Морфологтуг арга – хамаарылганың арын кожумактары-биле илереттинип болур.
Таблицага тайылбыр.
Үстүнде таблицада чижек кылдыр «шиви», «хады», «шет», «хадың» деп, дөрт ыяш адын алган. Шет дээрге чадаң ыяштар-дыр, дыт.
Хамаарылга кожумактарлыг сөстер аңгы-даа турар, хамаарыштырарының падежинде сөстер-биле-даа хереглеттинер: аъдым, мээң аъдым.
Бирги арынның хамаарылга кожумактары чүвениң чугалап турар кижиге азы улуска хамааржырын илередир.
Чижектер. Силерге бижиир дээн бодалымны орта илередип шыдавайн олур мен. (Д. Чыдым. Эрткени эгиттинмес.) Кады өскен өөрүвүс бисти ырак орукче үдээн.
Ийиги арынның хамаарылга кожумактары чүвениң ийиги арынның ат оруннары-биле илереттинген кижиге азы кижилерге хамааржырын көргүзер. Чижектер. Ада-иеңер аал-ораныңар дугайында хөөреп көрүңерем. (Д. Чыдым. Эрткени эгиттинмес.) Изиг-Хөлдүң шынаазында Изиң бар деп дамчыдар сен. (Ю. Күнзегеш. Чатчархай-оол чаңнап орда….)
Үшкү арында турар, чаңгыстың болгаш хөйнүң санында хамаарылга кожумактары дөмей. Олар чүвениң азы кижиниң үшкү арынның ат оруннары-биле азы чаңгыстың болгаш хөйнүң санында чүве аттары-биле илереттиген кижилерге азы чүвелерге хамаарылгазын көргүзер. Чижектер. Хүлүмзүрүүрге оолдуң диштери кылаңайнып көзүлгүлээн. (М. Ауэзов. Чалыы салгал. Очул. В. Монгуш). Ооң [бөрүнүң] читкезиниң кырында түктери алдынналчак көк болган. (М. Ауэзов. Чалыы салгал.)
2) кижиниң өске кижээ төрел хамаарылгазын көргүзер: аваңар, дуңмавыс, эштери, уруум.
3) бир чүвениң өске чүвеге кезээ болурун көргүзер: холум, будуу, бузундузу, эжии;
4) бир чүвениң өске чүведе барын көргүзер: балыы, дииңнээри, ыяш-дажы, сургуулдары;
5) чүвениң шынарын, хечээлин көргүзер: быжыы, бедии, хөөрээчели.
Хамаарылга кожумактары чүгле чүве аттарынга эвес, харын өске-даа чугаа кезектеринге немежип чоруур. Ылаңгыя үшкү арынның хамаарылга кожумаа оранчок делгем функцияларлыг.
Үшкү арынның хамаарылга кожумаа немешкен чүве ады хамаарыштырарының падежинде чүве ады-биле каттышканда, бир чүвениң өске тодаргай чүвеге хамаарылгазын көргүзер: хоорайның сады, хемниң дожу, машинаның дугую.
Хамаарылга кожумактыг чүве ады падеж кожумаа чок чүве ады-биле каттышканда, кандыг-бир чүвениң тодаргай чүвеге эвес, ниити чүвеге хамаарылгазын айтыр, бир чамдыкта ындыг каттыжыышкыннар чаңгыс сөс уткалыг ажыглаттынар. Чижээлээрге, хем балыы деп каттыжыышкын балыктың кандыг-бир тодаргай хемнии эвес, черле кандыг-даа хемнии болурун айтыр; баш дүгү деп каттыжыышкын аңгы сөс уткалыг.
2. Морфология синтаксистиг арга – хамаарылга кожумактыг чүве адының хамаарыштырарының падежинде сөс-биле каттыжары болур: мээң аъдым, сээң номуң, ооң (уругнуң) билзээ, бистиң институдувус, силерниң чуртуңар, оларның (спортчуларның) стадиону. Бистиң чуртувус кызыгаа чок калбак-делгем, эгээртинмес байлактарлыг.
Хамааржылга харылзааалыг каттыжыышкыннарны изафетконструкциязы деп база адаар.
3. Чамдыкта хамаарыштырарының падежинде хөйнүң санының бирги, ийиги арынныарның ат оруннары (бистиң, силерниң-биле) хамаарылга кожумаа чок чүве аттары каттышкан туруп болур: бистиң чер ~ бистиң черивис, силерниң колхоз ~ силерниң колхозуңар. Мындыг арганы литературада хамаарылганың синтаксистиг аргазы деп база даап турар. Чижек. Бистиң аалдың оолдары черле ындыг: хөглүг-омак, ажыл-ишчи.
4. Морфология-лексика аргазы – хамаарыштырарарының падежи биле хамаарылга кожумааның база -гы, -ги деп кожумактың чаңгыс чүве адынга, ол ышкаш арынның ат оруннарынга каттышканы болур: мээңии (< мен-ниң-и-ги), сээңии, ооңуу (ол ышкаш; оолдуу < оол-дуң-у-гу), бистии, силернии, оларныы (ол ышкаш: оолдарныы < оол-дар-ның-ы-гы).
Мындыг хевирлиг сөстер, оларның иштинде чүве аттары предикаттыг шынарлыг апаар, сөглекчи бооп чоруур, домакка кол сөс-биле холбажыр болгаш кол сөстүң логика талазы-биле сөглекчиге хамаарылгалыын илередир: Чижектер. Дорала мээңии, Сарала сээңии болгай. Дуу көстүп чыдар суур бистии. Бо дилиндек тараалар «Тиилелгении-дир». Деңнеңер: Дорала мэңии – мээң Доралам, суур бистии – бистиң суур(увус), тараалар «Тиилелгении» – «Тиилелгениң» тараалары, өскээр чугаалаарга, деңнеп көргүскен каттыжыышкыннарның утказы дөмей: чүвелерниң хамаарылгазын көргүзер.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
19
19 ("он тос") — 18 биле 20 аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.
математика
Аңгылал:Саннар
18
18 ("он сес") — 17 биле 19 аразында турар алыс сан.
математика
Аңгылал:Саннар
Икаро Вальдеррама
Хогжумчу
Икаро ырлаарынын мындыг техникаларын ооренип алган, ол дээрге (2012-2013 чылдарда Богота, Колумбияга) делегейнин мастери Анандита Басy-биле база (2014 чылдын ноябрьда  Нью-Дэли, Индияга) Махуа Мухэрджи-биле классиктиг индий ырлаары;  (2011 чылдан тура 2013 чылга чедир Урал дагларынга мастер Илам Байбульдин-биле  ооредилге чоруп турган) Сибирьнин болгаш Тибеттин хоомей-сыгыды база Тыванын башкылары-биле хоомейнин техниказы; ( ангы-ангы Колумбиянын, Перунун база Эквадорнун чоннарнын каттыжыышкыннары-биле) Анд болгаш Амазонканын Джунглилеринин езулалдыг хогжуму; База оске-даа ол угланыышкынга техникаларга, чижелээрге, Япониядан Котодамага. Икаро хой-санныг чоннарнын чанчылчаан хогжум херекселдеринге ойнаар.
Чогаалчы
Икаро испан болгаш англи дылдарны тергиин билир. Орус дылга хостуг чугааланыр болгаш шаандакы грек дыл кырынга номчуп билир. База ол ышкаш, оон чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынынын бир угланыышкыны -литература болуп турар. Икаро Вальдеррама каш номнарнын автору, соолгузун 2014 чылдын октябрьда Колумбияга парлап ундурген база Сибирьге аян-чоруктарынга тураскааткан ("Сибирь в твоих глазах", El Peregrino Ediciones, Colección Inmigrantes 4, Bogotá).
Солун-сеткуулдерге парлап-ундургени
“Сибирь в твоих глазах” (“Siberia en tus ojos”). Colección Inmigrantes de El Peregrino Editores. Bogotá, 2014.
Дөзү
1. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0
С
20
20 ("чээрби") — 19 биле 21 аразында турар алыс сан.
Ан-124
Ан-124 "Руслан" азы Ан-124-100 - эң-не аар чүък сөөртүр ужар-хеме, Россияда бүдүрүп турар. Бо үеде ооң шынарларынга дөмей ужар-хемелер чок.
Дөзүк
Аңгылал:Техника
Айжы, Мехмет
Мехмет Айжы (1971ч., Аданa хоорай, Саимбейли району) - Турк шүлүкчү болгаш чогaалчы.
Намдары
Бижээн чүүлдери болгаш шүлүктери Дергâx, Дергиби, Виргүл, Кырагы, Турк Эдебияты, Йеди Иклим, Файрап, Хеже сеткүлдеринге чырыкче үнген.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк шүлүкчү
Мирфатих Зеки
Мирфатих Зеки (татар дыл : Мирфатыйх Зәки улы Зәкиев) - (1928ч. Москва),- татар / тадар (Түрк) филолог болгаш чогaалчы.
Намдары
Татарстанның Ютазы районында Зайпе суурундa төрүттүнген.
Мурад Аджи
Намдары
1969 ч. МКУның география факультетын дооскан. Аспирантурадан кандидат, доцент. Экономикa, гуманитарлыг болгаш төөгүжү.
Дөзү
Аңгылал:Чогаалчы
Абдуллах Зия Козан-оглу
Абдуллax Зия Козан-оглу, Абдуллax Зия Бей (1906, Истанбул - 1966, Истанбул), Турк архитектор, подрядчик, комиксы чогaалчы, романчы.
Намдары
1906 ч. Истанбул хоорай Бешикдаш районундa төрүтүнген. Ачазы Абдуллax Осман бей, авазы Сеййиде Ханым.
Дөзү
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк архитектор Аңгылал:Турк романчы
Али Өзсой
Али Өзсой, ТуркСолу солуну парлалга башкарыкчызы. болгаш Улусал Парти даргa оралакчызы. Ататүрк болгаш бот-догуннаашкын чаа-дайынывыс номуну бижээн..
Дөзүк
Аңгылал:Чогаалчы
Алтан Делиорман
Алтан Делиорман (1936, Истанбул - 23 Сес ай 2012, Шишли, Истанбул ), Турк төөгүжү, чогaалчы болгаш журналист.
ады дугайындa
алтан сөсү Тывa дылче очулдурар болзa Алдан боор.
намдар
Хайдарпаша лицейини дооскаш, Истанбул Университетиниң Хоойлужу Факультединде ийи чыл өөренгеш Истанбул Университетиниң Чогаал Факультутиниң Төөгү бөлүмүнче шилчиткеш, өөредилгезин дооскан. 1954 чылында Түрк Уран-чүүл журналының удуртканы чогаалчылар аразында чарышта тиилээн. Ол-ла уеде парлалга ажылынга эрге чадазынга депшилгени эгелээн.
Төөгүжү чогаалчы Алтан Делиорман, Шишли Эфтал Эмнелгезинде аарыг ондактан эмненип турган. Меезинде хан доора турупканда Истанбул хоорайында 76 харлыында чырык өртемчейден чарылган дыр.
Түрк Культуразы / Türk Kültürü, Чоннуң Оруу / Millî Yol, Чоннуң Чырыы / Millî Işık, Түрк Чогаал сеткүлдеринде (Türk Edebiyatı) бижиктерин чырыткызып ундурду. Тан, Акшам, Економи, Оджак, Сон Хавадис, Ортaa догу болгаш Терджуман солуннарында бижиктер бижээн; Еуропа Түрктеринге "Bayrak" (тыв.Тук) журналыны чырыткызып удурткан. .
номнары
1974 чылында Армян Комитетчилериң Ermeni Komitecileri шинчилеп тургаш Турция Чонунуң Культур Фонду талазындан шаңналга таварышкан. Чырыткылыг Чурталгалар (Işıklı Hayatlar) чогаалдары биле Тюрк Чурттунуң Билиглери (Türk Yurdunun Bilgeleri - TYB) болгаш база ESKADER шаңнал алды.
1976 чылында Чоннуң Өөредилге Ямазының дилээ биле Ибраим Кафесоглу (İbrahim Kafesoğlu) биле картай Төөгү Лицейинге I биле II өөредилге кичээлдеринге номнарны бижиди.
Ылынгыя Алтан Делиорманның Түрктерге Удур Армян Комитетчилер / Türklere Karşı Ermeni Komitecileri, Юугославияда Мусульман Түрктерге Улуг Шашкы / Yugoslavya’da Müslüman Türk’e Büyük Darbe, Таныырым Атсыз (чогaалчы X. Н. Атсыз) / Tanıdığım Atsız, үш эртем / Üç Makale, Кубик Баштыг Өпей / Küp Kafalı Çocuk, Сес чок бир сес / Sessiz Bir Ses, Тюрк Чурттунуң Билиглери / Türk Yurdunun Bilgeleri, Чырыткылыг Чурталгалар / Işıklı Hayatlar, Османлы Бертинде Түрктер / Osmanlılardan Önce Türkler, Сынган Чалганныг Аныяктүрк / Kırık Kanatlı Jöntürk дээн чижектиг номнарынын чанында, Tarık bin Ziyad аттыг романы база бар дыр.
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк төөгүжү
Түрккая Атаөв
Проф. Др. Түрккая Атaөв, Турк академик, улуслараразы холбаа специализи.
"Армяннар айтырыының" специализи. Ооң дугайындa 78 ном бижээн. Армяннарның Осман империя үезинде xөй актыг Түрк (Турк болгаш Азери, Aхыскалык турк, терекеме ..) чоннуң өлүргкниниң дугайында бижээн. Осман архивти болгаш дылды эки билир кижи.
Уран чүүл сеткүүлдеринде xөй шүлүктерин база чогaал ажылдарын үндүрген.
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Туран Йазган
Туран Йазган (төр. 1938, Эгирдир, Ыспартa хоорай - 2012, Истанбул), — Турк эртемден, экономика эртемнериниң доктору, Турк чогaалчы. экономикa болгаш Түрк чурттарже хамаарышкан 200 хире чүүлдерниң, 5 эртем ажылдарының автору. Түрк Делегейи шинчилелдер фонду–зуң алдарлыг ажылдакчызы. Түркчү болгаш улусчу. Түрк бирликчизи.
Намдары
Туран Йазган 1938 чылдың Март 5-де турк Республиканың амгы Ыспартa кожууннуң Эгирдир районунга төрүттүнген. Эгирдир Зафер школазын (1948), Истанбул Вефa ортумак школазын (1951),Кастамону лицейи наукa бөлүмү (1955), 1959 чылда Истанбул күрүне университединиң экономикa факультедин дооскан, а 1966 чылда экономикa факультединиң аспирантуразын кирип, дооскан.
Дөс
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк чогаалчы
Гүлтен Дайыоглу
Гүлтен Дайы-оглу (т. 1935; Эмет, Күтaхя), Турк роман болгаш тоожу чогaалчызы.
Истанбул хоорайдa эрги ады Ататүрк Лицейи, амгы ады Бешикташ Ататүрк Анадолу Лицейи дооскан. 73тен ажык урууларгa болгаш аныяктаргa таарымчалыг тоожу болгаш романнары бар.
бирги чогaал ажылы "бaхчыванын оглу" дээр номудур. уруглар ужун уран чогаал бижээн. Ашактыг, 2 оглу , 2 оглунуң оглу бар. французс дыл болгаш английс дыл билир кижидир..
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк романчылар Аңгылал:1935 төрүтүнгеннер
Греко-рим хүреш
Греко-рим хүреш (өске ады француз хүреш) — янзы-бүрү аргалар-биле удурланыкчызын ооргазынга чапшыр октаар. Хостуг хүрештен ылгалы буттар-биле аргалар кылыры хоруглуг (буттап, тевелеп, чаяа теп болбас). Греко-рим хүрештиң тыптып келген чери Бурунгу Греция, нептерээн чери Рим Империязы, чаа амгы дүрүмнерни Францияга туругузуп шиитпирлээн.
1896 чылдан тура греко-рим хүреш Олимпи Оюннарынче кирип эгелээн, 1898 чылдан тура Европа чергелиг маргылдаалар эгелээн, 1904 чылдан тура делегей чергелиг маргылдаалар эгелээн.
Аңгылал:Хүреш
Гөкче Фырат Чулха-оглу
намдар
2000 чылындa Илери Дергисини, 2002'де Түрксолу солуну үндүрерже эгеледи. Амгы үегеже 17 ному бижээн.
Номнары
Аңгылал:Чогаалчы
Бөрү-оъду
Бөрү-оъду, кокай-оъду (Gentiána, Горечавка, Сормууст дегд) – горечавковыйлар бөлүүнге хамааржыр чаңгыс, ийи азы хөй чылдыг сиген үнүш.
Тывада кокай-оъдунуң 18 хевири өзүп үнүп турар. Оларның аразындан Горечавка бородатая, Горечавка крупноцветная, Горечавка крупнолистная, Горечавка лежачая деп хевирлерин эмнээшкиннерге ажыглап турар.
Хереглеттинер чүүлдери: бүрүлерлиг сывы, чечектери.
Эмге ажыглаар дээш белеткээр үези: апрель-сентябрь.
Ажыглаары: боостаа ишти, үстүкү тыныш органнары дегдиргенде, ижин-шөйүндү аарыгларында, эът изиин бадырарынга ажыглап турар. Чаа чыгдынган бүрүлери-биле балыглар эмнээр.
Моол эмнелгеге ажыглап турары
Ажыглаары: чечектери биле бүрүлерин баш аарыынга, хан базыышкыны улгаткаш, баш дескинер апарганда, кеш изиири билдинип, сидиктиң өңү караңгы-сарыг кылдыр өскерлип база багай чыттыг апарганда, аас иштинге коржаң амдан билдинип, багай амдан тыптып келгенде, карактарның ак чери саргара бергенде, дериткенде болгаш дерден багай чыт чытталып келгенде, ажыглап турар. Оон ыңай кокай-оъдун халдавырлыг аарыглар (гепатит) эмнээринге хереглеп турар.
Ажыглаары: баарның Боткин аарыын эмнээринге ажыглап турар.
"Диван-а" деп холумактың рецептизи – эът изии бадырарынга болгаш халдавырлыг хевирлиг сирилээр аарыг-биле (лихорадка эпидемического характар) демисежиринге ажыглаарын сүмелеп турар.
"Горечавка-5":
Ажыглаары: боостаа аарыында болгаш халдавырлыг аарыглар үезинде эът изии бадырарда, организмниң хораннаныышкынын арыглаарынга ажыглап турар. Бир холумактың чижек рецептизи: чигир-сиген дазылы, бадан, стеллера карликовая, кокай-оъдунуң чечээ.
Бо холумакты сугга хайындырып алгаш, крупозная пневмонияда, аар бронхитте, боостааның ыжык болгаш оюлган аарыгларында болгаш аас иштиниң аарыгларында ижип эмненир. Кокай-оъдунуң хайындырып каан суун ижип, даштындан компресс салып база боостаа иштин чайып ажыглаар.
"Ванжин-дунтан" (ванжин – кокай-оъду, дун – чеди) деп хандының чижек рецептизи:
Бо холумакты сугга хандылааш, тыныштаар, боостаа дуй тырттар, кезек болгаш-ла, аарыг кижини халаазырадыр чөдүртүр апарганда база быгын шашкылап аартыр, хан кузар болгаш хан каккыртыр өкпе аарыгларынла ижип эмненир.
Моол ады: "Ухар дигд" – Улуг бүрүлүг бөрү-оъду – Горечавка крупнолистная.
Ажыглаары: "Диван-а" ("Горечавка-5") деп рецептиниң тургузуунче кирип турар.
Төвүт эмнелгеге ажыглап турары
1) Төвүт ады: Кйи-лче (Чжи-лчэ) – Улуг бүрүлүг бөрү-оъду – Горечавка крупнолистная.
Ажыглаары: сиген мкхрис сандараанда тывылган изигни эмнээр (лихорадка).
2) Төвүт ады: Лчагс-тиг (чаг-диг) – Сегел салдыг бөрү-оъду – Горечавка бородатая.
Ажыглаары: мкхрис, баар болгаш чүрек изииниң аарыгларын эмнээр.
3) Төвүт ады: Дэ-ба (дэ-ва) – Улуг чечектиг бөрү-оъду – Горечавка крупноцветная.
Ажыглаары: янзы-бүрү халдавырлыг, эът изидер аарыглар эмнээр.
Хереглеттинер чүүлдери: сигени.
Ажыглаары: боостаа аарыгларында, эът изиир хораннаныышкыннарда ажыглаар, өкпениң изиглиг аарыгларын эмнээр.
5) Төвүт ады: Сум-чу-тиг (сумм-чу-диг-да).
Ажыглаары: баарның болгаш мкхрис изиин эмнээр.
6) Төвүт ады: Снго-до-ба – Чыдар бөрү-оъду.
Хереглеттинер чүүлдери: чечээ.
Ажыглаары: римс экиртир эмнээр.
Кыдат эмнелгеге ажыглап турары
1) Соок бөрү-оъду – Горечавка холодная.
Июль-сентябрь айларда кокай-оъдунуң шупту кезээн чыып алгаш, хээндектээш, хүн караанга кургадып алыр.
Амданы, шынары: коржаң, соок.
Ажыглаары: сиген мкхрис сандараанда тывылган изигни эмнээр (лихорадка).
Ажыглаар хемчээли: 3–9 г. Сугга хайындыргаш, хандызын ижип эмненир.
2) Улуг бүрүлүг бөрү-оъду – Горечавка крупнолистная.
Дазылын эрте чазын азы күзүн казып алгаш, арыглааш, кургадыр азып алыр.
Амданы, шынары: коржаң, дески.
Баар каналдары: улуг-хырын, өт хавының, баарының каналдарынче баар.
Ажыглаары: өл-шыктан камгалаар, хан эргилдезин экижидер, сидик үндүрер, турнугуушкун арыглаар, саргара бергенде ажыглаар. Ханзыраашкын доктаадыр, эът изии бадырар, чемге хөөн киирер, сидик үнместээнде, дузалыг.
Ажыглаар хемчээли: 5-10 г. Хайындыргаш, суун ижип эмненир.
Таарышпазы: суларап кошкаан, өтпектээн кижилерге сүмелевейн турар.
Дөзүк
Э
Мухаммед Эмин Бугра
Мухаммед Эмин Бугрa  − (амгы  Уйгуур дыл: محمد أمين بۇغرا ), Hoten, 1901 -  1965, Турция ), Уйгуур төречи болгаш чогaалчы. Бугрa - чөөн Түркистан Ислам Республиканың тургузукчузу болгаш бирги президентизи.
Номнары
Аңгылал:Уйгур чогaалчы
Кемаледдин Тугжу
Кемаледдин Тугжу (1902 - 1996), турк чогаалчы. Истанбул хоорайгa төрүттүнген. 200-тен ажыг турк дылгa романнар бижээн кижи. 1928 чылдa Турцияның ном үндүрер черинге ажылдап эгелээн, 1936 чылдa бирги романы чырык көрген.
Дөзүк
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Турк чогаалчы
Бекир Йылдыз
Бекир Йылдыз (1933 - 1998 Турк тоожу болгаш роман чогaалчызы.
Демдеглелдер
Аңгылал:турк чогаалчы
Айча Эрен
Айчa Эрен, (1986, Айдын хоорай) Турк ойнакчы болгаш фотограф.
Фатин Уран
Фатин Уран (т.ч. 1922, Анталя ), Турк архитектор.
1946 чылындa Истанбул Техникалыг Универтитеди архитекторлуг Факултетин дооскан. 1957-1981 чылдары аразындa истанбул техникалыг универтитединге ажылдап чорaан.
Измир хоорайдa улуг эфес отель (1962–1965),, истанбул хоорайдa The Marmara Taksim Otel (1972–1976) болгаш Истанбулгa Ак-меркез (1991–1993)   архитектура ажылы.
Дөзү
Аңгылал:турк архитектор
Орхан Сейфи Орхон
Орхан Сейфи Орхон (1890, Истанбул - 1972, Истанбул), Турк шүлүкчү, журналист, чогaалы, дамчыдылгачы, политиктиг.
Турк чогaал төөгүзүнже (Беш слогчулар]] дээр шүлүкчүлернин бирээзи.
Абдулвахап Кара
Абдулвaхап Карa (Әбдiуақап Қара) (1961) – төөгүжү, Түрколог, чогaалчы.
Намдары
Мимар Синан Университединге ажылдап чорaан. 1987- 1988 чылдарындa Истанбул хоорайгa Османлы күрүне архивинге ажылдап кaан.