cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чамыян Сегбеевич Куулар.
Дөзү
К К К К
Кууларларның тывылганы
Куулар аймактың тывылганы дугайында дараазында бижээн.
Шаг-шаанда кууларлар соңгу чүкте Иргит хемден көжүп келген. Олар көжүп-ле чорааннар. Ынчалдыр көжүп чорааш, амгы бо мынчаар девискээрге көжүп келгеннер. Калбак-Тей чанынга турларда, куу куш ужуп эртип чыткаш, аксындан эртине даш оскунупкан.
Эртине дашты шинчээчи кижилер көргеш, көжүп чораан улусту: "Маңаа доктаар болза эки-дир - деп сүмелээннер. - Маңаа доктаар болза, байыыр, мал-маганы өзер" - дээрзин олар чугаалаан.
Шынап-ла, сөөлүнде барып аайлажып, кончуг бай, тодуг-догаа чурттай берген.
Ђ
Ђ, ђ (Дже азы Djerv) - серб кириллицаның 6-гы үжүү. Серб дылда ажыглаттынып турар, илередир үнү /dʑ/, англи "J" үжүктүң үнүнге дөмей. Караджич, Вук кириллчиткен ћ деп үжүктен майыктап кылган.
Аңгылал:Үжүк
Кууларларның тывылганы
Аңгылал: Төөгү Аңгылал: Тыва
Пикассо, Пабло
Кубизмниң үндезилекчизи. Пикассо  график, скульптор, керамист болгаш оон-даа хөй мергежилдерге ажылдаан. Ол XX чүс чылдың чурулга уран-чүүлүнге улуг салдар чедирген. Амгы үедениң уран-чүүл Музейиниң (Нью-Йорк) санап турары-биле алыр болза Пикассо бодунуң чуртталгазында 20 муң хире ажылды тургузуп кылган..
Экспортуг санаашкын-биле алыр болза Пикассо эң " үнелиг" делегейде чурукчу: 2008 чылда ооң үргүлчү сатынып турган ажылдарының ниити түңү 262 млн доллар чедип турган. 2010 чылдың май 4-те Пикассонуң «Обнажённая, зелёные листья и бюст» деп чуруу 106 482 000 долларга «Кристис» аттыг аукционга сатынган. Ол үеде ол делегей чергелиг уран-чүүлдүң аажок улуг ажылы болган.
2015 чылдың май 11-де " Кристис" аттыг аукционга уран-чүүлге хамаарышкан  ажылдарга Пабло Пикассонуң «Алжирские женщины (версия О)» 179 365 000 долларга сатынган.Ынчан база ажык садыглаашкынга  Пикассонуң ажылы чаа рекорд алган.
2009 чылдың The Times солунунуң 1,4 млн номчукчуларының бадылаашкыны-биле алырга, Пикассо —  сөөлгү чүс чылдың  эң тергиин дээн чурукчузу болган.
Бичии чораан үези болгаш өөренип чораан чылдары
Испан ёзу-чаңчыл-биле Пикассо ийи фамилия алган. Ачазының  — Руис болгаш авазының — Пикассо. Чурукчунуң крещение үезинде долу адын алганы— Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мария де лос Ремедиос Сиприано (Криспиниано) де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Руис болгаш Пикассо. Авазындан алганы фамилиязы Пикассо чурукчунуң делегейге сураглыг чурукчу апарганын демдеглээн.Ол болза итальян уктуг фамилия. Ооң авазының кырган-кырган ачазы XIX чүс чылдың эгезинде Генуя провинциязының Сори деп черинден Испанияже көшкен.Мерсед аттыг малагск шөлүнде Пикассонуң төрүттүнген бажыңынга амгы үеде Пикассонуң адын эдилээн чурукчунуң музей-бажыңын болгаш фондуну тургускан.
Пикассо бичиизинден эгелеп чуруттунуп эгелээн. Ол бирги чурулгага  кичээлин ачазы Хосе Руиса Бласкодан алган. Ооң ачазы чурулга башкызы болуп ажылдап турган. Масло-биле чураан "Пикадор" деп чуруу ооң 8 харлыында бир дугаар кылган улуг ажылы болуп турар. Ол чуруу-биле  Пикассо бүгү чуртталгазын кады эрткен.
1891 чылда дон Хосе Ла-Коруньеге чурулга башкызы болуп ажылдаар олут алган. Бичии Пабло өг-бүлези-биле Испанияның соңгу талазынче көжүп келген. 1894-1895 чылдарда ук черниң уран чүүл школазынга өөренип чораан.
Өг-бүлези оон Барселонаже көжүп келген. 1895  чылда Пикассо Ла-Лонханың уран чүүл школазынче өөренип кирип алган. Пабло ынчан чүгле 14 харлыг турган. Ла-Лонхуже дужаап киреринге Паблонуң хар-назыны арай бичии болган. Ынчалза-даа ачазының күзели-биле Пикассо  конкурстуг кол кезээнче кирериниң шылгалдаларын эрткен.Пикассо шупту  шылгалдаларын эки дужаап алгаш, Ла-Лонхаже өөренип кирген..Эгезинде Пикассо ажылдарын ачазының  Ruiz Blasco деп адынга кылып турган. Оон чоорту авазының Picasso деп  фамилиязынга кылып эгелээн.
Барселонаже Пикассо  1898 чылдың июнь айда ээп чанып келген. Ол аңаа  Els Quatre Gats уран чүүл ниитилелинче кирген.1900 чылда  Els Quatre Gats аттыг кафеге бир дугаар ийи тускай делгелгелери болган.. Барселонага ол бодунуң чоок өңнүктери  Карлос Касахемас, Хайм Сабартес-биле найыралдажып алган.Сөөлүнде ийи өңнүү ооң ажылынын персонажтары апарган.
Пикассонуң авазы эрткен хүннүң болуушкуннарын тоол кылдыр чогааткаш, бичии Пикассога номчуп берип турган. Сөөлүнде Пикассо мынча деп чугаалаар чораан. Ылаңгыя бо тоолдар ол-ла чаңгыс хүннүң болуушкуннары мээң күзелимниң боттандырарын оттурган.
«Ак-көк» болгаш «ак-кызыл» үелер
1900 чылда Пикассо чурукчу өңнүү Касахемас-биле Парижче делегей чергелиг делгелгеже чораан. Ол делгелгеге Пикассо импрессионистерниң ажылы-биле танышкан. Ол үеде ооң чуртталгазы дыка хөй бергедээшкиннерге таваржып турган. А Карлос Касахемастың бодун чок кылганы, аныяк Пикассога дыка улуг салдар чедирген.
1902 чылдың эгезинде Пикассо шак бо байдалдарның салдары-биле өске стильге бижиттинип эгелээн. Барселонага 1903-1904 чылдар үезинде ол стильди "көк" деп адаан. Ол үедениң ажылдарының кол темалары кырыыры болгаш өлүм, ядыы түренги чорук, мунгаргай аар берге чорук дээн чижектиг темалар кол турган. «Женщина с пучком волос», 1903; Пикассонуң бодалы-биле: «кым мунгаргайыл, ол шынчы»); кижилерниң шимчээшкини оожургаан, олар боттарын дыңнап турар ышкаш («Любительница абсента», 1901; «Женщина с шиньоном», 1901; «Свидание», 1902; «Нищий старик с мальчиком», 1903; «Трагедия», 1903). Мастерниң палитразын ак-көк оүнер колдаан. Пикассо чуруктарынга кижилерниң хилинчектенип чоруур чоруун көргүскен. Оларга караа көрбес кижилерни, ядыы түренги чорукту, арагага алыскан кижилерни болгаш яңгаңнаан чорукту чуруп сиилбээн. Ооң чуруктарында ак-тос узун мага- боттар испан чурукчу Эль Греконуң ажылдарын сагындырар.
"Ак-көк" үеден "ак-кызыл" үеже шилчип турар үеде «Девочка на шаре» (1905, чурулга уран чүүлүнүң Музейи, Москва) деп ажылды кылган.
1904 чылда Пикассо Парижче көжүп келген. Ядыы чурукчуларга Бато-Лавуар аттыг хөйге билдингир монмартр ниити чуртталга бажыңы турган. Ол үеде "ак-кызыл" үе эгелээн. Ол дээрге ядыы туренги, мунгаргай үени театр болгаш цирк дириг делегейи  солаан. Чурукчу персонажтарын ол үеде ак-кызыл, алдынналчак өңнер болгаш ак-кызыл, куу өңнер-биле өңнеп чуруурун дээре деп санаан. Ооң кол персонажтары улчумал артистер- клоуннар, самчылар болгаг акробаттылар чораан.
Сюрреализм
1925 чыл Пикассонуң ажыл ижинге база бир берге үе эгелээн.После эпикурейского изящества 1920-х («Танец») Пикассо создаёт атмосферу конвульсий и истерии, ирреальный мир галлюцинаций, что можно объяснить отчасти влиянием поэтов-сюрреалистов, проявившимся в некоторых рисунках, стихотворениях, написанных в 1935, и театральной пьесе, созданной во время войны. На протяжении нескольких лет воображение Пикассо, казалось, могло создавать только монстров, неких разорванных на части существ («Сидящая купальщица», 1929), орущих («Женщина в кресле», 1929), раздутых до абсурда и бесформенных («Купальщица», рисунок, 1927) или воплощающих метаморфические и агрессивно-эротические образы («Фигуры на берегу моря», 1931). Несмотря на несколько более спокойных произведений, которые являются в живописном плане наиболее значительными, стилистически это был весьма переменчивый период («Девушка перед зеркалом», 1932). Женщины остаются главными жертвами его жестоких бессознательных причуд, возможно, потому что сам Пикассо плохо ладил со своей собственной женой или потому, что простая красота Марии-Терезы Вальтер, с которой он познакомился в марте 1932 года, вдохновляла его на откровенную чувственность («Зеркало», 1932). Она стала также моделью для нескольких безмятежных и величественных скульптурных бюстов, исполненных в 1932 году в замке Буажелу, который он приобрёл в 1930 году. В 1930—1934 годах именно в скульптуре выражается вся жизненная сила Пикассо: бюсты и женские ню, в которых иногда заметно влияние Матисса («Лежащая женщина», 1932), животные, маленькие фигуры в духе сюрреализма («Мужчина с букетом», 1934) и особенно металлические конструкции, имеющие полуабстрактные, полуреальные формы и исполненные порой из грубых материалов (он создаёт их с помощью своего друга, испанского скульптора Хулио Гонсалеса — «Конструкция», 1931). Наряду с этими странными и острыми формами, гравюры Пикассо к «Метаморфозам» Овидия (1930) свидетельствуют о постоянстве его классического вдохновения.
Өг-бүлези
Пабло Пикассо ийи катап өгленген:
Үелери
Пикассонуң кылган ажылдарының үелери болгаш даңзызы.
Ссылки
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Октябрьның 25 төрүттүнген
Овезова, Эне Меликкулиевна
Эне Меликкулиевна Овезова (төр. 19 июль 1934) — совет текстильной үлетпүрнүң мурнакчызы, ткачиха Ашхабадской прядильно-ткацкой фабрики имени Дзержинского Совнархоза Туркмен ССР, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1934 чылда Ашхабад хоорайга хөй уруглуг туркмен өг-бүлеге төрүттүнген.
В самом начале трудового пути Эне обслуживала только один станок, однако позже она работала одновременно и на 16 и на 32. Каждую смену вырабатывала 2,5 тысячи метров ткани. 1958 чылдан СЭКП кежигүнү.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 28 май 1960 чылдың чарлыы-биле за получение высоких результатов в работе и за выдающиеся заслуги по развитию текстильной промышленности Эне Меликкулиевна Овезовага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
1980 чылда была назначена председателем профкома фабрики, а 1986 чылда стала работать мастером производственного обучения. Алдарлыг дыштанылгаже 2002 чылда үнген.
Избиралась депутатом Верховного Совета Туркменской ССР 6-го 7-го и 10-го созывов. Член Центрального комитета Компартии Туркменистана (1976-1980).
Ашхабад хоорайда чурттап турар.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Туркмен ССР Дээди Совединиң 6 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Туркмен ССР Дээди Совединиң 7 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Туркмен ССР Дээди Совединиң 10 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Туркменияның ЦК КП кежигүннери Аңгылал:СЭКП XXIII съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Чадамба, Леонид Борандай оглу
Намдары
Чадамба Леонид 1918 чылдың март 18-те Таңды-Тываның Тожу кожууннуң Хоң-Шөл деп черге төрүттүнген. 1927-1929 чылдарда моол бижикке Эн-Суг хүрээзинге, ооң соонда Тоора-Хемниң баштайгы чаданың школазынга өөренген. 1930-1931 чылдарда чаа тыва бижикти Кызылга түр курстарга өөренген. 1937 чылда өөредилге комбинадын, 1955 чылда Тыва областың совет-партия школазын дооскан.
12 харлыындан эгелеп бичии уругларны, улуг улусту чаа тыва бижикке өөредип эгелээн. Кара-Хаак эге школазынга директорлааш, Чырыдыышкын яамызының эртем-методиктиг кабинедин удурткан, 1943 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының чанында Эртем комитедин даргалаан, а 1945 чылдан 1951 чылга чедир Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдун директорлаан; оон культура Удуртулгазын баштааш, Тыва АССР-ниң культура сайыдынга ажылдаан. Культура яамызының методиктиг кабинедин удурткаш, республиканың тайбың камгалал комитединиң харыысалгалыг секретары болуп, "Улуг-Хем" альманахтың редакторунга ажылдаан.
1940 чылдарның төнчүзүнде Тыва школаларның өөредилге номнарын белеткээринге болгаш үндүреринге үлүүн киирген. "Үжүглел", "Тыва дыл", "Төрээн чугаа" деп эң баштайгы өөредилге номнарын авторлаан. Орусь-тыва словарь биле тыва дылда өөредилге номнарының редактору болгаш тургузукчуларының бирээзи. "Терекчигеш" деп баштайгы шүлүүн 1933 чылда парлаткан. Чогаал ажылынче 1940 чылдарның эгезинде кирген. Ооң очерктери, чечен чугаалары, шүлүктери солуннарга болгаш "Улуг-Хем" альманагынга үнгүлээн. Ол "Аас-кежик" (1952), "Ак-көк хемнер" (1966), "Салгалдар" (1968), "Ивижилер" (1972), "Чыынды чогаалдар" (1978), "Аян–чорук" (1980), "Аныяк өңнүктеримге" (1987) деп шүлүк болгаш проза номнарының автору. 1988 чылда "Аян-чорук" деп ному орус дылга үнген. Ооң чогаалдары делегейниң аңгы-аңгы дылдарынче очулдуртунган. И. Крыловтуң басняларын, Н. Некрасовтуң "Топтыгин генерал", "Мазай кырган-ачай биле койгуннар" деп чогаалдарын, А. Серафимовичиниң "Бичии шахтёр" деп чечен чугаазын, А. Кононовтуң "Ленин дугайында чугааларын" база орус болгаш совет шүлүкчүлерниң шүлүктерин ол тыва дылче очулдурган.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Түлбер
Түлбер — шаандагы аймак азы сөөк ады.
Ат-сывы
Латин транскрипция ёзугаар номчуур болза аймак адын tülbär дээр.
Дылы
Эрги түрк дыл.
Чурту
Бии-Хем кожууну. Аймактың улузу Өөк, Туран хемни эжелей чурттап чораан.
Үези
IX-X дугаар вектер.
Ээргииш
Ээргииш азы Хөөрүүс (Sórbus), (Рябина) — Ягаанныглар (Rosaceae, Розовые) семействозундан ыяш үнүш аймаа, узуну 3-15 метр болур. Тывада ооң Сибирь ээргиижи деп хевири өзүп турар.
Түлбер
Үези
Чогум Өөк-Туран бижиин IX векте сиилбип кылган деп эртемдээнер санап турар.
Ээргииш
Бүдүжү
Бедии 3-15 м. ыяш. Бүрүлери ээлчешкек, дең эжеш эвес чүгленчек, үстү дески, адаа аш дүктерлиг. Бүрүжүгештери шөйбексимээр-ланцет хевирлиг. Өөр чечектери сырый. Чечектери бичии, ак, будуктар баштарында улуг щиток хевирлиг чыгдынган. Чемижи кызыл-сарыг, бопугур, хоолулуг, ажыг амданныг, хадыыр хевирлиг үш үрезинниг.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
Амгы үеде бо бижик Алдан маадыр аттыг музейде турар. Бижиктиң грек-латин транскрипциязы. .
Ээргииш
Бүдүжү
Чечектелири: май-июнь; чемиштелири: август-сентябрь.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(1) qujda qunčujïm  özdä  oγlïm  ajïta  äsizim-ä   ajïta  bökmädim  adïrïltïm  kinim  qadašïm  ajïta    adïrïltïm
Ээргииш
Бүдүжү
Өзүп үнүп турар черлери: алаактар, даштарлыг ийлер, хемнер эриктери.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(2) altunlig kešig  belimtä  bentïm  täŋri  elimkä  bökmädim   äsizim-ä   ajïta
Ээргииш
Бүдүжү
Хереглеттинер (эм азы чем кылдыр) чүүлдери: чемиштери.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(3) öčin  külig  tirig  bän  täŋri  elimtä  jämlig  bän
Ээргииш
Бүдүжү
Белеткээр үелери: октябрь.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(4) üč  jetmiš  jašïmqa   adïrïltïm   ägük  qatun  järimkä   adïrïltïm ...
Ээргииш
Бүдүжү
Ажыглаары: чемиштерин баар болгаш өт хавының аарыгларыныга, кара-бүүректер даштарында, геморрой, ревматизм аарыгларында, хан доктаадыр болгаш цинга аарыынга удур чүүл кылдыр ажыглап турар.
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(5) täŋri  elimkä  qazγaqïm   oγlïm  nä  uz(?)   oγlïm  altï  biŋ jontïm …
Ээргииш
Дөзүк
Э Э
У Цзэтянь
У Цзэтянь (, 624 — декабрь 16, 705) — кыдат чагырыкчы, Кыдатты дөртен хар 665 чылдан тура өлгүжеге дээр баштап турган. Имераторнуң өргээзинге Тан династияның Тай-цзун деп кыдат императорнуң налоницазы кылдыр келген. Оон, ол чок болган соонда гаремче кире берген, а ооң соонда Гао-цзун императорнуң (оглу) өөнүң ишти деп ат-дужаалдыг апарган. Ашаа чок апаарга үр үе тургузунда чуртту баштап турган, оолдарын аай-дедир солуштур олуртуп тургаш. 690 чылда боду трону эжелеп алган, Жуй-цзун оглун дүжүргеш. Эрге-чагыргалыг апаргаш чаа династия У Чжоу деп бүгү чонга чарлаан, ынчалза-даа боду чок болурга, ооң оглу Чжун-цзун император апаргаш эрги династия Тан кылдыр эгиткен. У Цзэтянь өске аттары база таваржыр, чижелээрге, У Чжао, У-хоу ( — императрица У) азы Тянь-хоу ( — Дээр хааны)
Кажан У Цзэтянь баштап турда Кыдат элээн алгып-көвүдеп турган, ол дээрге Азия төвүнче болгаш Кореяже халдап эжелеп турганнар. Ол үеде культура элээн сайзырап турган, даосизм болгаш сарыг шажын күрүнениң камгалал хайгааралынче кирген. Ооң баштап турган үезинден тура архитектурлуг тудуглар амгы үеге дээр хевээр арткан, чижелээрге, Лунмень деп сарыг шажын куйлары болгаш Цяньлин мавзолей.
Императрицаның дөрт оглу болгаш ийи уруглуг турган, оолдарынын ийизи императорлар турганнар. Оон уйнуу— император Сюань-цзун баштап турда Тан династияның «алдын век» деп санатынар.
Чамдык төөгү эртемденерниң бодалы-биле У Цзэтянь каржы, шынчы эвес, багай удуртукчу деп санаар, өске эртемденер мерген-угаанныг, чурттун хайгаарап бодаар кижи турган деп санап бодаарлар.
Литература
Аңгылал:Декабрьның 16 мөчээн Аңгылал:Кыдат Аңгылал:Кыдаттың төөгүзү Аңгылал:Сарыг шажын Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Төөгүлүг херээжен
Түлбер
Өөк-Туран бижии
(6) qanïm  tülbäri qara bodun  külig   qadašïm   äsizim  ičičim  är  üküš  är  oγlan  är  küdägülärim qïz  kälinärim   bökmädim   äsizim-ä  jïta
Е
Е, е - кириллицаның 6-гы үжүү. [е] үнге дугжур.
Грек Εε эпсилон үжүктен укталган. Латин E үжүкке дугжуп турар.
Аңгылал:Үжүк
Түлбер
Дорт очулгазы
(1) Өөмде кадайым төрээн оглум муңгаранчыын кударанчыын пөкпедим адырылдым кенним, төрелим  адырылдым.
(2) Алдын саадак  мээң  белимде  дээр элимге  пөкпедим  хайыраан  халак
(3) Өчин Күлиг Тириг мен дээр элимде дужаалдыг мен
(4) Үш чеден чажымда адырылдым Эгүк Катун черимге адырылдым ...
(6) Хааным, Түлбери кара чон, алдарлыг төрелим, харааданчыын  акыларым, эр оглан, эр күдээлерим, кыс келиннерим  пөкпедим  хайыраан  кударанчыын
Очулгага онза тайылбыр.
Өөк-Туран бижиинде калган кижи хамык көвей төрелдерин айыткан, оозу-биле бо бижик өске бижиктерден сыр ылгалып турар. Кандыг уткалыг Өчин Күлиг Тириг деп кижи хамык дөргүл төрелдерин айытканыл?
Өөк-Туран бижииниң литературлуг очулгазын А. А. Даржай кылган ону Күлтегин. Бурунгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң тураскаалдары деп номга парлаан.
Уйгур
Аңгылал:!Main category
Түлбер
Салгалдары
Тываларның өгбелери шаандагы Түлүбер деп сөөк адын база утупкан. Ынчангаш амгы тыва чоннуң аразында «бис Түлүбер бис» дээр улус база артпаан.
XVII-XVIII вектерде Том хемге, IX векте Туранга чуртап чораан Түлүбер аймактың улузу төрелдешкек бе? Азы олар бот-ботарынга хамаарыштыр арай өске улус бе? Ол дугайында сураглыг эртемдээнер И. Л. Кызласов биле Л. П. Потапов ботарының бодалдарын илередип бижээн.
Дөзү
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Ялова (хоорай)
Ялова (Yalova) — Турцияның барыын талазында хоорай.
Чурттакчы чону
Чурттакчы чону — 132,322 кижи (2015 чылда). Кижи саны биле эң хөй чон турктар болганда, түрк (тадар, карачай, балкан турктар..) улустар базa бар.
Аалчыларга
Яловаче аалдап келген улуска хөй санныг курорттар бар.
Шөлүглер
Аңгылал:Турцияның хоорайлары Аңгылал:Хоорай
Куулар, Шагдыр-оол Сүрүң-оол оглу
Намдары
Ол 1938 чылда Өвүрнүң Торгалыг чанында Чозага төрүттүнген.
"Торгалыг" совхозтуң мурнакчы чолаачызы чораан.
1957 чылда кожуунга бир дугаар шүген.
Тывага Наадым хүрештеринге үжүүрлежип, 3кү черни ээлеп турган.
1964 чылда Моолдуң Убсанур аймакка болган хүрешке үжүүрлешкен.
Республика спартакиадаларынга ортумак деңзиге тиилеп чораан. Кожуунга сөөлгү катап дөртен харлыында шүгген.
1968 чылда "Өвүр районнуң Арзылаң мөгези" деп алдарлыг аттка төлептиг болган.
Дөзү
К К К К К К
Чаан суразы
Чaан суразы (араб дыл:  سورة الفيل ,  Сурат-ул Филь ), Ыдык Коранның 105 дугaар суразы. 5 аят.
Чaан суразы
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
Транскрипциязы: Бисмилляхи-р-Рахмани-р-Рахим
Очулгазы
Ачы-буянныг ак-сеткилдиг Чаяакчының ады-биле
Үндезини
Аңгылал:Коран Аңгылал:Шажын
Г
Г, г (G) кириллицаның база тыва алфавиттиң 4-кү үжүү. Адаары [г].
Грек Δδ дельтадан укталган. Латин G үжүкке дүгжүп турар.
Аңгылал:Үжүк
Ооржак Лопсанчап
1903 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөр-Тайга сумузунга арат өг-бүлеге төрүттүнген.
Тыва Арат Республиканың тургустунгандан эгелээш төрээн чуртунга аажок идепкейлиг янзы-бүрү ажылдарга киржип, күрүнеге мал дужаап, тудуг ыяжы белеткеп, тудугларга киржип ажылдап, хүндткелдиг аты чедип алган. 1942 чылдан эгелээш Баян-Тала сумузунуң чагыргазын, 1947-1949 чылдарда Чөөн-Хемчик кожууннуң "Октябрьның 30 чылы" аттыг колхозун башкарып ажылдап чораан.
1944 чылда Тыва Арат Республика ССРЭ-ге каттыжар дилегни белеткеп турган делегацияның кежигүнү.
1958 чылдан эгелеп улуг эвес хой бөлүүн чылда ийи катап төрүдүп шенелде ажылдар кылган түңнелинде чылдың-на 100 баш хойдан 129 баш хураган хүлээп ап турган. Ол уйгу-дыш чок улуг ажылдың түңнели – 1959 чылда декабрь 25-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң доктаалы-биле Лопсанчап Ооржак Чываажыковичиге Социалистиг күш-ажыл маадыры деп бедик деңнелдиг атты тывыскан.
Дөзү
Тыва Республиканың Күрүне архивиниң "Социалистиг куш-ажыл маадырлары" деп альбомнуң материалы.
Аңгылал:Төөгү
Мексика
Мексика (исп. México [ˈmexiko]), төре ёзугаар — Мексиканың Катышкан Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — соңгу чүгүнде АКШ, мурнуу-чөөн чүгүнде Белиз биле Гватемала турар Соңгу Америкада чурт.
Барыын эриине Калифорния заливиочулдурар херек биле Оожум океаны суглары, чөөн талазында — Мексиканың заливи суглары болгаш Кариб далайны Мексиканы шаптап турар.
Дөзүк
Аңгылал:Чурт
Гомес, Селена
Селе́на Мари́ Го́мес (Selena Marie Gomez;  июль 22-де 1992 чылда Техастың Гранд-Прейриге  төрүттүнген, ) — американ кино, телевидение артизи, ыраажы, ырлар автору, продюсер, дизайнер, модель, филантроп база ЮНИСЕФ-тиң буянныг кузел-соруунуң элчини. «Волшебники из Вэйверли Плэйс» (2007) деп сериалда ооң ойнаан Алекс Руссонуң ролю дээш  Kids’ Choice Awards (2009, 2010, 2011, 2012) болгаш ALMA Award (2009) деп премияларны алган(2009).
2009 чылдан тура Selena Gomez & the Scene деп поп-рок ыры бөлүүнүң вокализи. 2012 чылда коллектив карьезында чапсар алырының дугайында чарлапкан, оон Гомес бодунуң соло карьеразын эгелээн. .
Селена ачы-буян чедирер ажылды чорудуп турар. Ол ЮНИСЕФ-тиң буянныг күзел-соруунуң элчини. 2009 чылда Гомес ЮНИСЕФ-тиң бүгү ооң төөгүзүнде эң-не чалыы кежүгүнү апарган.
Биография
Селена Мари Гомес  июль 22-де1992 чылдаГранд-Прейриге (штат Техас, США) Мэнди Корнетт биле Рикардо Гоместиң өг-бүлезинге төрүттүнген. Селенаның ачазы — мексикан, а авазы итальян-англи ызыгуурлуг. Гоместиң адын ол үеде алдарлыг Селена   деп ыраажыга ат-алдар кылдыр адаан. Ол беш харлыг турда, ооң ада-иези чарлы бергеннер. Авазы, театр артизи, чааскаан уруун азырап турган, бодунуң үлегери-биле Селенаны артист мергежилди шилип алырынга, улуг сорук киирген. 2006 чылда ооң авазы Мэнди Брайан Тифиге өгленип алган. Селена Грэйси Эллиот Тифи  (2013 чылда июнь 12-де, төр.), Тори Гомес (2014 чылдың июньда төр.) деп кыс дуңмаларлыг.
2010 чылдың майда Селена бажыңга өөренген ортумак билиг дипломун алган. .
2002—2007: Эрте карьеразы
Гоместиң ат-алдары «Волшебники из Вэйверли Плэйс», «Ещё одна история о Золушке», «Программа защиты принцесс», «Ханна Монтана», «Дети шпионов 3: Игра окончена» деп фильмнер болгаш сериалдар-биле эң-не билдингир.
Дисней фильмнеринге ойнаар бетинде,  ол «Барни и друзья» деп уруглар теле-шоузунга уруглар рольдарының бирээзин ойнаан. Аңаа Деми Ловато - ооң шагдагы эжи-биле катай киржип турган.
2007—2008: Депшилгези база музыка талазы-биле эгелээшкиннери
2008 чылдаHollywood Records  лейбл-биле контракт чарып алган. мультфильм «Феи» аттыг мультфильмде,  «Ещё одна история о Золушке», «Программа защиты принцесс» фильмнерде, «Волшебники из Вэйверли Плэйс» сериалда Селена музыкалдыг салыышкынын киирген.
2009—2011: Selena Gomez & the Scene и телевидение
2009 чылдың сентябрьда Америкага бөлүү-биле катай  Selena Gomez & the Scene  Kiss & Tell  аттыг баштайгы альбомун үндүрген. Ооң-биле деңге «Волшебники из Вэйверли Плэйс» деп сериалдың  «Волшебники из Вэйверли Плэйс в кино» деп долу метражтыг фильми база үнген.
Ооң «One and the Same» деп ырызы Pop It, Rock It деп альбомче кирген. Ол альбомда Майли Сайрус, Эмили Осменттин ырлары, саундтректери база өске-даа композициялары кирген.
Селены Гоместиң ырларын поп-рок, данс-поп, синтипоп стильдерге хамаарыштырып турар.
2010 чылда Селена «Рамона и Бизус» и «Монте-Карло» деп фильмнерге кол рольдарны ойнаан. Оон аңгыда, 2010 чылда Люк Бессоннун «Артур и война двух миров» деп кинозунда Селения кадыны үннелдирген. Ол-ла чылын ийиги альбомун A Year Without Rain бодунуң бөлүү-биле үндүрген.
«Дайте Санни шанс» деп сериалдың 1 дугаар сезонунуң 13-ку сериязында алдаржаан кижи кылдыр чалаттырган. 2011 чылда үшкү альбому When the Sun Goes Down үнген. Ол альбомда кирген «Love You Like a Love Song» ырызы -  Америкага дорт катап платин сингл деп атты эдилээн. Сөөлзүреди Гомес музыканы кезек када арттыргаш, фильмнерге тырттырар күзелиниң дугайында медээлээн.
2012—2014: Фильмнери база Stars Dance
2012 чылда «Монстры на каникулах» деп мультфильмни үннелдиреринге киришкен база «Отвязные каникулы» деп фильмге тырттырган. 2013 чылда Селена Гомес «Погнали!» деп фильмге кол рольду ойнаан. Ол роль дээш Гомес 2014 чылдың «Золотая малина» антипремиязынга «Эң-не дора херээжен роль» деп категорияда номинацияны алган. 2012 чылдың октябрьда Селенаның дедир, чаа соло альбом бижидер дээш, студиязынче эглип келгени билдинген. Ооң бирги «Come & Get It» деп ырызы 2013 чылдың апрельде үнгеш, ийи катап платин сингл болган. Ийи дугаар «Slow Down» деп ырызы июньда үнген, а альбом Stars Dance боду 2013 чылдың июльда үнген.
2014 чылдың эгезинде Селена музыкалдыг карьеразынга чапсар алгаш, киноларга тырттырарын улаштырган. Чайын Гоместиң кол рольда ойнаан «Плохое поведение» деп фильмниң премьеразы үнген. 2014 чылдың ноябрьда Селенаның «For You» деп Hollywood Records лейбл-биле сөөлгү катап катай үндүрген бирги хиттер чыындызы үнген.
2015 чылдан тура  Селена Interscope Records лейбл-биле ажылдап турар. Февральда Зед-биле кады «I Want You To Know» деп ырны үндүрген. Ол-ла чылын  Селена 2015 чылдың октябрь 22-де үнген «Монстры на каникулах» деп фильмниң ийиги кезээнде бодунуң персонажын база үннелдирген. Аңаа немей  Тейлор Свифттиң  «Bad Blood» деп ырызының кливинге киришкен. «Единство» деп документалдыг фильмни база үннелдирген.
Сентябрь эгезинде «Соседи. На тропе войны»  деп фильмниң ийиги кезээнге киришкен. Сентябрь 4-те ооң чаа альбомунуң тректериниң даңзазы үнген, , сентябрь 10-да «Same Old Love»  деп сингл үнген, а сентябрь 23-те ол ырының видеокливиниң премьеразы болган. . Октябрь 2-де  «Me & The Rhythm»  деп промосингл үнген, база Revival  альбомга деткимче кылдыр  делегей чергелиг туру чарлаттынган. Октябрь 30-де Гомес «13 Причин Почему»  деп чаа телесериалдың продюсери апарганының дугайында чарлаан.
Ноябрьда Revival альбомнуң үшкү ырызының — «Hands To Myself» релизи чарлаттынган, а декабрь 9-та видеоклиптиң   тизери көргүстүнген. Декабрь 22-де ол видеоклип «Apple Music»  сервизинче салдынган.
Январь 22-де «We Don’t Talk Anymore» деп Чарли Пут-биле катай ырлаан ырызының официалдыг премьеразы болган. Ол ыры Чарли Путтуң «Nine Track Mind»  деп дебют альбомунче кирген. Январь 23-те  Селена бодунуң чаа альбомундан ырылары-биле Saturday Night Live деп хөйге билдингир телешоуга ырлаан, база ооң киржилгелиг эпизодту 5 миллион көрүкчүлер көрген.
«Netflix»  приложениезинге 2016 чылдың июнь 24-те үнген  "Основные принципы добра" кинолентаның трейлерин көргүскен. 2016 чылдың июнь 6-да Селена «Kill Em' With Kindness» деп ырының кливин көргүскен. Ол клиптиң режиссеру -  Емиль Нава. Видео ооң YouTube каналынга үндүртүнген. Роликти дүн-хүн дургузунда 2,5 млн ажыглакчылар көрген. Июнь 27-де ыраажы ооң ийиги студий альбомунуң ажылының колдуу доозулганының дугайында дамчыткан.
Орландонуң гей-клубунга болган боолажыышкынның качыгдаан кижилеринге тураскааткан  Бритни Спирс, Дженнифер Лопес база өске-даа  «Interscope Records»-туң кижикчилери-биле бижиткен "Наnds" деп ырының премьеразы июль 6-да болган . Июль 18-те «We Don’t Talk Anymore» деп ырызының кливиниң премьеразы үнген. Ол ырыны Чарли болгаш Селена Джейкоб Кешер-биле   кады бижээннер.
Август 1-де «Let Me Love You» деп Джастин Бибер-биле бижиттинген ырызының кавер-версиязындан үзүндүзүн көргүскен. Август 29-та  «И проиграли бой» деп Селенаның кол рольдарның бирээзин ойнаан дайын дугайында фильмниң официалдыг трейлери үнген. Август 30-де Гомес күштелген волчанка аарыының даштыкы демдектериниң ужун карьеразында чапсар алырының дугайында чарлаан.
Сентябрь 10-да Селенаның   -биле бижээн Cashmere Cat «Trust Nobody»деп ырызының релизи болган. 16 ноября состоялась премьера клипа на песню «Trust Nobody». Ноябрь 20-де  Селена American Music Awards деп ыры премиязынга «Эң эки поп/рок ыраажы»  деп номинацияга тиилээн.
2017— амгы үе: «13 Причин Почему» болгаш чаа альбому
2017 чылдың февраль 4-те  Селена бодунуң Instagram- ынга билдинмес композицияның үзүндүзүн салган. Беш хүн болгаш норвег диджей Кайго база Гомес-биле  кады ажылдаашкынының үзүндүзүн салган. Февраль 16-да  «It Ain’t Me»  деп кады бижээн ырызының премьеразы үнген. Billboard Hot 100  чарттың топ-10 ыры аразынче кирген.
Март 31-де «13 причин почему» деп телесериалдың премьеразы болган. Ында Селена болгаш ооң авазы Мэнди - ол проектиниң күүседикчи продюсерлери. Май 18-те «Bad Liar»  деп промо-синглдың релизи болган. Эгезинде ырыны чүгле Spotify таварыштыр дыңнап болур турган . Официалдыг видеокливи бир ай эрткенде үнген. Июль 13-те дараазында үнер студий альбомунга деткимче кылдыр «Fetish» деп лид-сингл үнген.
Дизайнер
2012 чылдың ноябрьда  Селена Гомести  Glamour  журналдың американ версиязы-биле чылдың херээжени деп адаан.
Самбога Россия Чемпионады 2008
Самбога Россия Чемпионады 2008 чылда эр кижилер аразынга март 13-тен март 16-га чедир Москва хоорайга эрткен.
Түрк
Ады-сывы
TÜRK. Дыл шинчилекчилери ол аймактың адын [түрк] кылдыр номчуп турар.
Ашина биле Ашидэ дээрге сөөк ады, ол сөөктүң улузундан хааннар биле беглер укталган. Шаанда кыдаттар чүгле хаан төрезиниң төөгүзүн бижиир чаңныг турган, кара чоннуң чурталгазын олар сонуургавас турган. Ынчангаш түрктер аразынга кандыг сөөктүң улузу чурттап турганын билбес бис.
Дылы
Эрги түрк дыл.
Ийи дугаар күрүнезиниң диалектилери болза "Тоньукук" биле "Күл-тигин" диалектилери.
Үези
V - X вектер.
Тергиидээн үелери.
Түрктерниң эли 745 чылда дүшкен, ынчалза-даа ол аймак чиде бербээн. Ху Цяо деп кижи 953 чылда көвей аймактар аразында түрк деп аймак барын айтып бижип турар.
Кыдат төөгү бижиктери
Дараазында түрктер дугайында бижээн шаандагы кыдат бижиктер. Бичуринниң кылган очулга ажылындан таарыштыр чыгган үзүндүлер-дир. Домактарны номчааш, шүүштүрүп, тайылбыр кезээн номчуурун сүмелеп тур бис.
Аймактың тывылганы
Түрк деп аймак канчаар тывылган дугайында VI-VII векте кыдаттар үш тоол бижип алган.
Бо үш тоолдуң утказы ылгалып турар-даа болза, кайызы-даа түрктерниң угу бөрү деп айтып турар. Ооң хамык салгакчыларындан Тумынь деп кижи аймак башкарып турда чону өзүп көвүдей берген турган. Аймактың улузу хөвең, торгу садып алыр дээш кызыгаарга көстүп келген. Ынчалдыр олар Улуг Кыдат чуртту-биле харылзаа тудуп алган.
Калган кижини үдээр ёзулал
Өлген кижиниң бодун өгге чыттырып каар. Оолдары, төрелдери дөгерези аътты чушкуулааш, хойну өзээш дөгерип алыр, өлген кижиниң сүнезини эът чип алзын дээш чемни өг мурнуга салып каар. Аъттыг-хөлдүг кижилер өгнү 7 катап долганыр, өгже кирериниң бертинде ыглажыр, кижилер хараадалын илередип арын-шырайын бижек-биле кезип алыр; карак чажы-биле хан кижи арнынга боражып төктүр. Бо шупту ёзулалды чеди катап кылыр. Оон, тускай хүнүнде өлген кижиниң мунуп чораан аъдын, эдилеп чораан эт-севин алгаш өртедиптер турган.
Өрт соонда арткан хүлдү чыггаш чылдың бир тускай хонуунда черге хөөп каар. Чазын азы чайын өлген кижиниң сөөк-хүлүн чечектер, бүрүлер оңа бээрге чевегге хөөп каар; чазын чечектер частып эгелээрге, күзүн азы кыжын өлген кижиниң сөөк-хүлүн черге хөөп каар. Хүлдү хөөр дээн үезинде ооң чоок кижилери база-ла мал дөгерер, олар аъттарын мунгаш хараадалын илередип база-ла арнын бижек-биле кезер. Хөөр чериниң чанынга бажың туткаш, көжээ тип каар, көжээни чорта берген кижиниң арын-шырайын, мага-бодун топтап дөмейлеп тургаш сиилбип кылыр турган. Өлген кижиниң дириг чораан үезин, чаага киржип чораан төөгүзүн калбак дашка оя хап каар турган. Хүлүк кижи чаңгыс дайзын өлүрген болза ооң чевээнге чаңгыс балбал кадап каар, чамдык базырыктарда тиккен балбал саны чүс азы муң чедип турар боор-дур. Калган кижиниң сүнезини аът, хой эъди чиир, соонда дөгерген аът биле хой бажын узун сырага азып каар турган. Ол хүн чараш хептиг эр, хережээн улус чевегге чыглыр. Эр кижи бир кысты көргеш чарашсына берзе, чанган дораан ол кысты айтырып бээр кылдыр улузун чорудуптар. Чогум кыстын ада-иези чөшпээрежир-ле болур чүве.
Чаңчылдары
Көшкүн амыдыралдыг, аал бүрүзү чурттуг, одарлыг.
Түрктерниң чаңчылдары: чаъжын бадырып алыр, (тоннуң) алаңгы эдээн солагай талазынче эштип алыр, чадыр биле өглерде чурттап турар, одарларында суг, сиген четчири-биле таарыштыр көжүп чоруурлар; мал тудар, аңнаар улус-тур; эът чиир, хымыс ижер; шекпен азы алгы хеп кедер улус-тур. Шаандагы хунну ышкаш ыядар арны чок, мегелээр чаңныг, шын азы чөптүг чүве билбес улус-тур.
Үе эрткенин олар билбес улус-тур, кышты хыраазындан билип чоруур, чайны чер кыры көгере бээрге билип чоруур. Эр улус хюпу, кыс улус волан ойнаар.
Ай долу турда олар өске аймактың улузун үптээр чаңныг-дыр.
Удур-дедир көрнүп туруп алгаш ыры ырлаар улус-тур. Хамнарны хооп алыр, оран ээлеринге чалбарыыр улус-тур. Маадыр кижи дайынга өлзе аңаа ат-алдар болур, бир эвес маадыр кижи аарыгдан баскыраан болза ол ыядынчыг болур. Аажызы хунну чонунга дөмей.
Чурту
Түрктерниң төрээн чурттун эртемдээннер ам-даа тодарадып шыдаваан. Эртемниг улус ийи аңгы чер айтып турар-дыр.
Археология
Түрк деп аймактың төрээн чуртун тывары берге. Аймактың 2 ылгавыр демдээ бар:
Амгы үениң эртемдээнери түрк деп аймактың төрээн чурту кылдыр 2 аңгы чер айтып турар.
Амгы Моол Республиканың девискээринде Моол Алдай биле Гоби Алдай даглары бар. Ында демир руда шуут чок, ынчаңгаш Моол Алдай биле Гоби Алдай дагларын түрктерниң чурту деп санап болбас.
Тывага түрктер база чурттап чораан. Оларның ийи черде чевеглери арткан. Ол чевеглерге бег кижилер орнукшудуп турган хевирлиг. А. Д. Грач деп эртемдээн ол чевеглерни VI дугаар биле VII дугаар вектиң бирги чартыынга хамааржыр деп санап турар.
Алдайда түрктерниң Кудыргэ деп аттыг, чевеглери бар. Кудыргэ чевеглери VI - VII дугаар век үезинге хамааржыр. Эң эртеги чевеглер мырыңай V - VI вектерге хамааржып болур. Алдайда өртедир ёзу-биле кижи орнукшуткан түрктерге хамааржыр чевеглер ам-даа тывылбаан.
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү Аңгылал:Түрктер
Асфальт
Асфальт ([асфаальт]) (Асфальт) - орук, кудумчу, тротуар шывар митпек кара чүүл азы ындыг чүүл-биле шыпкан орук.
Дөс
А А
Нихал Атсыз
Нихал Атсыз (Турк дыл: Hüseyin Nihal Atsız) (долу ады: Хүсейін Нихал Атсыз; (төр.12 бирги ай 1905 чыл, Кадыкөй - 11 декабрь 1975 чыл., Истанбул), Турк  чогaалчызы, төөгүчү болгаш идеолог. Неждет Санчарның акызы. Түрк каттыжыышкынчызы болгаш Туранчы дээр шупту Түрк чоннарын каттышканы Атсызнын сорулгазыдыр.
Намдары
Ачазы мехмет наил бег. Авазы Фатмa Зехра Ханым. 1905 чылындa Xүсейин Нихал Атсыз төрүттүнген. 1910 ч. дунмазы Aхмед Неждет Санчар, 1912 чылындa кыс дунмазы Фатимa Нехихе Чифтчи-оглу төрүттүнген. Шеригтиг өөренир универтитединде (Аскери Тыббийе) үезинде Түрк Бирлиги (Түрк чонңарның каттыжыышкының сорулгазы) салдарындa кaан.
кыйгырыгы
Бүгү делегейниң Түрк дылдыг чонңары каттыжыңар!
Шөлүглер
Аңгылал:Түрк дылдыг чоннарда чогаалчылар Аңгылал:Эртемден
Галигузов, Иван Фёдорович
Иван Фёдорович Галигузов (1934—2005) — совет база россий башкы, чурт шинчилекчизи база эртемден, төөгү эртеминиң доктору (1985), профессор (1986).
Чүс ажыг эртем парлаан чүүлдерниң автору, оон иштинде дөрт монография.
Намдары
19 август 1934 чылда Верхнесмородино суурга (өске барымдаалар-биле Новосёлки көдээ суур) Поныровск район Курск областька төрүттүнген.
Ада-чурттуң Улуг дайыны үезинде ооң көдээ суурун фашистер эжелээн, Иван школаже чүгле он харлыында өөренип барган. Школа дооскан соонда 1954—1957 чылдарда Совет шеригге албанын эрттирип турган.
1962 чылда төөгү факультедин дооскан Москваның күрүне университеди (МКУ) мергежили «төөгү башкызы». Магнитогорскунуң күрүне башкы институдунга башкылап ажылдап турган (МКБИ, 1962—1963), хоорай комитединиң лектору турган СЭКП (1963—1965), оон соонда улуг башкы кафедра төөгү СЭКП Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институду (МГМИ, 1965—1967). 1967 чылда Галигузов МКУ-нуң аспирантуразынче кирген; 1969 чылда кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Партийное руководство развитием чёрной металлургии в четвёртой пятилетке (1946—1950 годы)», а 1985 чылда — доктор диссертациязын темазы «Партийное руководство развитием промышленности Урала в послевоенный период (1946—1961 годы)». 1986 чылда аңаа профессор эртем ат тывыскан.
төөгү эртеминиң доктору, профессор В. М. Селунская база академик ССРЭ-ниң эртем Академиязы Ю. С. Кукушкин.
МДМИ-ниң ажыл үеде, 1972 чылдан 1977 чылга чедир база 1983 чылдан 1991 чылдарга чедир СЭКП ол төөгү кафедразын эргелекчилеп турган. 1979—1983 чылдарда Магнитогорскунуң күрүне башкы институдунуң ректору турган. 1991 чылда Иван Фёдорович Галигузов Дээди хөгжүм училищези ажылче шилчээн (бо үеде — М. И. Глинки аттыг Магнитогорскунуң күрүне консерваториязы) философия кафедраның албан-дужаал эргелекчизи, социал-экономика база гуманитария эртемнери, 2005 чылда чедир эргелекчилеп турган.
6 октябрь 2005 чылда Магнитогорскуга чок болган. Хоорайның Солагай талакы эрик чевегге орнукшуткан.
Магнитогорскнунуң хөгжүм культура музейинге стенд ажыткан, Иван Фёдорович Галигузовтуң дугайында чугаалап турар. Чурттаар бажыңынга, эртемден чурттап турган, аңаа тураскаал бижиктиг самбыра тургускан.
== Ачы-хавыяазы =
Шөлүглер
Аңгылал:МКУ-нуң Төөгү факультединиң доозукчулары Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары Аңгылал:Төөгү эртеминиң докторлары Аңгылал:Магнитогорскунуң күрүне университединиң ректорлары Аңгылал:Магнитогорскунуң консерватория башкылары Аңгылал:К. М. Нефедьев аттыг литературлуг конкурстуң лауреаттары Аңгылал:Похороненные на Левобережном кладбище (Магнитогорск)
Витаминнер
Организмниң ажыл-чорудулгазы чогумчалыг болурунга эргежок чугула бүдүмелдерни витаминнер деп адаар (лат. vita — «чуртталга», «тын»).
Аъш-чем солчуушкунунга, сиңниишкининге, углевод, үстер, белоктар дээш өске-даа чүүлдерниң организмге хуулуушкуну чогумчалыг, таарымчалыг болурунга витаминнер эң чугула бүдүмелдер болур. Витаминнер дириг организмниң органнарының, чүрек, хан-дамыр, нерви системаларының, ижин-баарнын ажылынга болгаш ханның тургузуунуң доктаамал четче болурунга улуг ажыктыг. Эът-мага-ботка витаминнерниң четчир хемчээли организмниң даштыкы бисти долгандыр туруп турар таарымча чок бойдустуң уржуктарынга туруштут, шыдамык болурунга, аарыгларга удурланыр шынарын күштелдиреринге улуг идигни тургузуп турар. Бир эвес, витаминнер чедишпес болза аарыычал, аарыгзыг, арган, күш-деңгел чок, салдынчак, күзел-соруу, эрестии бастынчак, бүгү-ле чүвеге эреңгейлээр чаңныг дээш харын-даа доора аарыгларга, бергедээшкиннерге чедирип болур.
Дөзү
В
Куулар, Шомаадыр Дойлу оглу
Шомаадыр Дойлу оглу Куулар (Шомаадыр Дойлуевич Куулар SHomaadyr Dojlu oglu Kuular) — тыва журналист, прозаик, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
Намдары
Ш. Куулар 1943 чылдың март 22-де Тыва Арат Республиканың Сүт-Хөл кожуунунуң Хөр-Тайгага төрүттүнген. Хөр-Тайга, Кызыл-Тайга, Суг-Аксы школаларынга өөренгеш, Новосибирскиде партияның Дээди школазының массалыг информация чепсектерин удуртуп-башкарар факультедин дооскан.
Күш-ажылчы базымын «Тываның аныяктары» солуннуң чурукчузундан эгелээш корреспондентилеп, килдис эргелекчилеп, харыысалгалыг секретары бооп, редакторунга четкен, 1991-1994 чылдарда «Тыва Республика» солуннуң редакторунга ажылдаан.
Чогаал ажылын 1978 чылда эгелээн. Баштайгы ному «Көк-Хевек» 1984 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Баглааш» (1988) деп романы, «Шорааннарда дайгы» (1989) деп очерктери, «Амыдыралдың чиргилчиннери» (1994) деп тоожузу тускай номнар кылдыр парлаттынган. Ол тыва чогаалчылар М. Б. Кенин-Лопсан, Ю. Кюнзегеш, Е. Танова, С. Сүрүң-оол, О. Сувакпит болгаш өскелерниң-даа номнарының чурук-каасталгазын кылган. 1969 чылдан бээр ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Дөзү
К К
Астра
Астра (адаары: [аастра]) (Астра (цветок)) - янзы-бүрү өңнерлиг, улуг-улуг чечектерлиг, онзагай чыт чок, сад үнүжү.
Дөс
А А
Мюллер, Герта
Ге́рта Мю́ллер (Herta Müller; 17 август 1953, Ницкидорф[en], Банат, Румыния) — немец шүлүкчү база чогаалчы, хөй-ниитичи, чурукчу. 2009 чылдың литературада Нобель шаңналының эдмлекчизи.
Намдары
1953 чылдың август 17-де Румынияның Банатка Ницкидорф деп черге төрүттүнген.
Герта Тимишоарада университет (West University of Timişoara) дооскан, аңаа румын болгаш немец литератураны өөренген. 1976 чылда заваодка очулдурукчулап турган. 1979 чылда ажылындан үндүрткен.
Уруглар садынга ажылдап турган. Немец дыл башкылап база ажылдаан. 1982 чылда бир дугаар немец дыл кырында «Оргулааштар / Низины»деп ному үнген.
Амгы үеде Берлинде чурттап турар.
Уран-чүүлү
Шүлүк проза база эссе бижиир. Чурукчу база фотограф кылдыр санаттынып турар.
Элээн хөй литература шаңналдарының эдилекчизи:
Дублинской литературной премии 1998 года, Австрийской премии имени Франца Кафки 1999 года,
Нобелевской премии по литературе 2009 года.
2008 чылда Швецияның чогаалчылар эвилели ооң «Король кланяется и убивает» деп чыындызын сөөлгү чылдарда бижээн 10 тергиин дээн херээжен кижи бижээн чогаалдарның бирээзи деп үнелээн.
Шөлүглер
Орус дылче очулдурган чогаалдары
Ооң дугайында
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Августтуң 17 төрүттүнген
Уйгур Эл
Уйгур Эл – Он Уйгур аймактың күрүнези.
Эл ады
Шаандагы уйгурлар бодунуң күрүнезин тускай ат азы термин-биле адавайн чораан. Бодунуң чурт-күрүнезин олар анаа «эл» дээр турган.
Төөгү эртеминде англи дылда бо күрүнү «Uyghur Khaganate» дээр, орус дылда «Уйгурский каганат» дээр, франсуз дылда «Khaganat ouïghour» дээр.
Кыдат бижиктер уйгурлар дугайында Юань-вэй төрезиниң үезинден эгелеп бижэн. Ынчан олар уйгурларны «Юаньгэ» кылдыр адап турган. Ол болза IV вектиң ийиги чартыы-дыр. Кыдатка Суй төрези доктаарга кыдат төөгүчүлер уйгурларны «Вэйгэ» деп адап турган. Тан төрезиниң үезинде уйгурларны кыдаттар «Хойху» деп ат-биле адап турган.
Үези
Каңгай тайгазынга чурттап турган улусту албан-на «ол үеде күрүнелиг апарган улус-тур» деп болбас.
VII дугаар векте уйгурлар төөгүзү Токуз Огуз дээр аймактар-биле холбаалыг чораан. Токуз Огузтар аразындан Сьеяньто биле Уйгур аймааның улузу кончуг идекпейлиг турган. Олар болза 628 чылда түрктерден адырлып алган турган. Соонда үр-даа болбаанда түрктерниң бир дугаар күрүнези дүшкен.
Он Уйгур аймактың тергиидээн үези 742 – 840 чылдар болур.
840 чылда Орду балыкты кыргыстар-биле каттышкан бир-ле уйгур бег кижиниң шерии өртедипкен. Ол үеден бээр Уйгур күрүне чирлип буступ эгелээн. Беглер хамык шериглери-биле тарай берген.
Чурту
Чогум Уйгурлар чурту болза Каңгай дагларының чөөн талазынга турган. 742 – 840 чылдарда Төп Азияның аймактары уйгур хаанның албатызы турган.
Токуз Огуз
605 чылдан бээр, ол үеде уйгурлар төөгүзү Токуз Огуз аймактары-биле сырый холбаалыг.
Бо үеде Уйгур биле Сьейянто аймактың маадырлары Түрк Элди чок кылган. Түрктерниң бир дугаар күрүнези дүшкен! Калгага "Тогуc-Огуc" аймактың улузу тергиидээн.
Уйгур Эл
741 чылга чедир олар түрк хаанның албатызы турган. Уйгурларны ынчан Күлүг Бойла деп кижи баштап турган. Түрктер күрүнезинде хааннар солчуп эгелээрге, Күлүг Бойла карлук биле басмыл чоннуң хааннары-биле бүдүү чугаалажып алгаш, түрктерже халдаар деп дугуржуп алган. Түрктер ол дугайында чүнү-даа билбээн. 741 чылда олар түрк хаанның ордузунче халдааш ону өлүрүп каан. Басмылдар баштыңы бодун хаан деп чарлаан, чөөн таланың баштыңы Күлүг Бойла болган, барыын талазын карлук аймааның баштыңы баштап алган.
Түрктер уйгурларга дораан дүжүп бербээн, 744 чылда уйгурлар түрктерниң элин чок кылган. Дараазында Күлүг Бойла база-ла карлуктар баштыңы-биле сүлчээшкеш, басмылдар хаанын чок кылыр деп дугуржуп алган. Карлук биле Уйгур шериг Басмыл аймаанче халдааш ооң хаанын өлүрүп каан.
Басмылдар хааны чок апаарга Күлүг Бойла бодун хаан кижи мен деп чарлааш, "Күл Билге хаан" деп ат алган.
747 чылда, өлүрүнүң бертинде Күл Билге хаан бир-ле Тай Билге-тутук дээр кижиге «ябгу» деп дужаал ат берген.
Дараазында Күл Билге хаанның Баян-чор деп оглу хаан ширтээнге олурупкан. Баян-чор хаан кижи апаргаш көвей чон аразынга Элетмиш Билге хаан кылдыр адаттырган. Баян-чорнуң үезинде уйгур элдиң чурт кызыгаары аажок херлип калбайы берген. Баян-чор эрги шагда түрктерниң турган күрүнези ышкаш улуг күрүне тудуп алыр деп бодаан. Ынчангаш ол чурталгазынның хөй кезиин дайын-чаага эртирген.
Секиз Огуз биле Токуз Татар
Күлүг Бойла чорта бээрге Тай Билге тутук Баян-чорга удурланган. Мооң ужурунда төрел аймактар аразында алгыш-кырыш эгелээн. Уйгурлардан аңгыда өске аймактарның баштыңнары Тай Билге тутукту дешпип үндүрген хевирлиг. Баян-чорга удурланган аймактарны Сегис Огус дээр, ол дээрге түрк дылдыг аймактар-дыр. Сегис Огус аймаанга Тогус Тадар аймактың улузу каттышкан. Олар биле Баян-чор 3 катап чаалашкаш, оларны шуптузун томаараткан.
Чик биле Кыркыз
750 чылда Улуг-Хемге чуртап чораан Чик аймаан чагырып алган. 753 чылда Чик аймактың улузун хайгаарап көрзүн дээш бодунуң тутук дужаалдыг даргазын олуртуп каан. Көгмен (Саян) дааның соңгу талазында кыргыстар кедереп туруп бээрге 758 чылда кырыстар чуртунче шерии-биле Баян-чор боду кирген.
Ань Лу-шань. Кыдат чурту, 756-757 чылдар
Кыдатка ол үеде Тан төрезин баштап турган, кырый берген Сюань-Цзун дээр кижи олурган.
Ань Лу-шань деп кижи кызыгаарда бир можунуң улуг даргазы турган. 755 чылда ол кижи кыдаттың хаанындан чөшпээрел дилеп "6000 муң аътты хаан ордузунче эккеп берейн бе" деп дилээн. Сюань-Цзун Ань Лу-шаньның кара-сагыжын билгеш чылгы сүрүп экээрин чөшпээревээн. Ол-ла чылын Тан күрүнениң төп хоорайларынче бодунуң түме шерии-биле Ань Лу-шань үнүпкен. Ань Лу-шань кыдат хаанның шериглеринге чылча шаапкаш, Чанъянь дээр төп хоорайны ээжелеп алган. Кыдаттың хааны ыраккы Сычуань можузунга хоргадал тып алган. Үймээнчилерге күш четпейн баарга Сюань-Цзунның улузу кожа чоннардан дуза дилээн...