cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Япон дыл
Төөгү
XVI-гы векте Сэнгоку эпохазында Японияже португалдар болгаш өске европейжилер келген. Япон дылга португал үлегерлээшкиннер тыптып эгелээн. Токугава үезинде ном үндүрүүшкүнү сайзырап, чоннуң бижик-билии өзүп, диалектилер аразында ылгалдар дескилежип турган. 1603 чылда Японияны Токугава Иэясу баштап эгелээни-биле Япония хааглыг чурт апарган. Христиан чүдүлге болгаш даштыкы улус-биле харылзаа хоруглуг апарган.
Ийиги Делегей дайынынга уттурган соонда, Япония Каттышкан Чоннарга оккупастаткан. Олар япон бижикти бөдүүнчүдер болгаш латин графикаже шилчидер санал киирген. Япон дыл латин бижикче шилчивээн, ынчалза-даа 1946 чылда Японияның Эртем-билиг яамызы иероглифтерни эде көрген соонда, 1850 иероглифтиг нормалаттынган даңзы тургустунган.
Амгы үеде аныяк салгалдар нейтралдыг, формалдыг эвес стилди ажыглаар апарган. Массалыг информас чепсектериниң ачызындан диалектилер аразында ылгалдар эвээжеп турар. Ол аразында регионалдыг бот-медерел ачызындан диалектилер ам-даа бар болгаш регионалдыг сленгини хандырып турар.
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Дылдар
ВИТАМИН У
ВИТАМИН У — дуржулгалардан алгаш көөрге, витамин У улуг-хырынның оюлганнаар аарыын болдурбас шынарлыг болган. Ынчангаш ону улуг-хырында оюлган аарыглыг, гастриттиг кижилерге сүмелеп турар. Витамин У ногаа аймаанда, эң ылаңгыя капустада, үрезиннерде, чаа сүтте, чиг дагаа чуургазының сарыг черинде, чамдык үстерде кончуг хөй.
Дөзү
В В В
Амыргын
Амыргын - мендилежирде ажыглаар аян сөзү, "Амыр-менди тур силер бе?" дээн уткалыг сөс.
Соңгу-Осетия Республиканың Баштыңы
Соңгу Осетия Республиканың Баштыңы — Соңгу Осетия Республикада дээди албан-дужаалдыг кижи.
Амыргын
Дөзүк
А А А
Самбога Россия Чемпионады 2012
Самбога Россия Чемпионады 2012 чылда эр кижилер аразынга март 7-ден март 12-ге чедир Пермьге эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2012 году Аңгылал:Март 2012 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Перми Аңгылал:2012 год в самбо
Висмут
Дөс
В
Витаминчидер
Витаминчидер (ийиги и узадыр адаттынар) (Витаминизировать) – организмни, аъш-чемни витамини хөй болдурар.
Дөс
В
Олимпиада
Олимпиада – көвей уткалыг сөс.
Демдеглелдер
Аңгылал: Олимпиада Аңгылал: Термин Аңгылал: Греция
Саая, Екатерина Кыргыс уруу
Екатеринa Кыргыс уруу Саая — амгы үениң тыва чогаалчызы, шүлүкчүзү. Тыва Улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кудажының чээни.
Намдары
Екатеринa Кыргыс-кызы Саая 1951 чылдың июнь 27-де Улуг-Хем кожууннуң Ийи-Талгa төрүттүнген. Е. Саая Кызылдa күрүнениң педагогикa институдунуң физикa-математикa факультедин 1976 чылдa дооскаш, Ийи-Тал ортумак школазындa xөй чылдардa математикa башкызы болуп ажылдап чоруур. Ол xөй-ниити ажылдының идепкейлиг киржикчизи, уран чүүлге сонуургалдыг, хостуг үелеринде шүлүк, чечен чугаалар чогаадырынгa хандыкшылдыг. Е. Саая 1991 чылдa школазынгa чечен чогаалгa сонуургалдыг уругларгa "Сорунзa" деп бөлгүмнү тургускаш, ооң удуртукчузу, сүмелекчизи болуп өөреникчилерниң xөй талалыг сайзыралынгa улуг деткимчени көргүзүп чоруур. Е. Саая - "Улуг башкы", "Күш-ажылдың хоочуну" деп аттаргa төлентип болган, "Р.Ф-тиң ниити өөредилгезиниң xүндүлүг ажылдакчызы" еп xөрек демдээниң эдилекчизи. "Изиг оъттуг Ийи-Талым" деп шүлүктер чыындызы чырыкче парлаттынып үнген баштайгы ному.
Дөс
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Сүлде
Сүлде (herb, Erbe – салгал) – салгалдан салгалче дамчып турар ылгавырлыг демдек. Сүлдеде туктарны, таңмаларны, чоостарны, архитектурлуг тургузугларны, уран чүүлдүң чогаалдарын, бижимел чүүлдерни, номнарны дээш оон-даа өске чүүлдерни көргүзүп каан.
Сүлделерни шинчилеп турар эртем – геральдика.
Шөлүглер
Аңгылал: Демдек Аңгылал: Эртем
Тываның Араттың Революстуг Шерии
Тываның Араттың Революстуг Шерии (ТАРШ, өске ады Тываныӊ Араттың Хувискаалдыг Шерии) – Тыва Арат Республиканың чеспектиг күштери. Ону 1924 чылдыӊ 9 айныӊ 25 хүнүнде Тыва Арат Республиканың III-кү Улуг Хуралы ооӊ мурнунда турган Чазактыӊ чарылга шерииниӊ үндезининге тургузар дугайында шиитпирни хүлээп алган.
Тываның Араттың Революстуг Шерииниң төөгүзү
1921 чылда Таӊды-Тыва Республиканың тургустунганын чарлаан соонда 1922 чылда бир үндезилеп тургускан яамыларныӊ бирээзи Шериг яамызы болган (бо яамы үр-даа болбайн, ол-ла чылын, «херек чок» болганындан дүжүртүнген). Ооӊ сайыдынга Хомду тулчуушкунунуӊ маадыры Куулар Лопсан-Соруктугну томуйлап каан. Ооӊ соонда чазактыӊ чанынга чарылга шериг кезээн тургускан. Ол кезектиӊ дайынчылары чарылга болгаш чазак-чагырга черлериниӊ кадарар таӊныыл хүлээлгезин күүседип турган. Эгезинде бо кезекке 10 чарылга шериг тургаш, сөөлүнде 30 шериг апарган. Бо кезектиӊ даргалары Кыргыс Тактаӊ биле Оюн Чиксүрүӊ болуп турган. 1924 чылдыӊ чазын чарылга шериг кезээ Бирги Хемчик үймээнин базарынга шылгараан.
Үймээнни баскан соонда ооӊ түӊнелдерин өөренип көргеш, Тыва Арат Республиканың чазаа доктаамал шеригни тургузарын дугайында шиитпирни хүлээп алган. Ынчангаш 1924 чылдыӊ 9 айныӊ 25 хүнүнде ТАР-ның III-кү Улуг Хуралы бо шиитпирни хоойлу ёзузу-биле бадылаан.
Ынчан шеригниӊ санын 52-ге чедиргеш огуш (эскадрон) кылдыр чаартып тургускан. 1925 чылдан бээр ТАР-ныӊ чеспектиг күштерин Тываныӊ Араттыӊ Кызыл Шерии (ТАКШ) деп адап эгелээн. Ол-ла чылдыӊ төнчүзүнде огушка Тываныӊ Араттыӊ Революстуг Намыныӊ үүрүн ажыткан. 1924-1925 чылдырда ТАКШ Даштыкы Херектер Яамызынга, 1925-1927 чылдарда катап Иштики Херектер Яамызынга, ооӊ соонда 1927 чылда Күрүнениң иштики херээн камгалаар черинге (КИХК) чагыртып турган.
1926 чылда ТАКШ-че үргүлчүнүӊ шериг келдирилгези эгелээн.
1929 чылдыӊ бирги чартыында ТАКШ долу деримниг (составтыг) аӊгы огуш апарган. 1929 чылдыӊ ийиги чартыындан шеригниӊ санын ийи катап улгаттыргаш, ийи огуштуг тускай аъттыг тавыр (дивизион) кылдыр эде тургустунган. 1930 чылдыӊ 12-ги айында тавырныӊ чанынга алды ай белеткелдиг биче даргалар сургуулун ажыткан. Ол үеде дивизионнуӊ даргалары Оюн Мандан-оол, Түлүш Дагбалдай, Күжүгет Серен болуп турган.
1934 чылда аъттыг тавырны каттышкан курган (полк) кылдыр эде тургускаш ТАКШ-тыӊ адын Тываныӊ Араттыӊ Революстуг Шерии (ТАРШ) деп өскерткеш адап эгелээн. Ол үеде 1927-1935 чылдарда каттышкан курган КИХК-ка, 1935-1936 чылдарда Оран Камгалаар Шериг черинге, 1936-1938 чылдарда Шериг Чөвүлелинге, 1938-1940 чылдарда ТАР-ныӊ чазаанга дорт чагыртып турган. Курганныӊ даргалары болуп Гессен Шоома, Оюн Лакпа, Сат Биче-оол, Куулар Даваа-Самбуу биле Ондар Севээн турган. 1940 чылдыӊ 2 айныӊ 22 хүнүнде ТАР-ныӊ Биче Хуралыныӊ доктаалы ёзугаар Шериг Херектер Яамызын тургускан. Ооӊ башталгазыныӊ адаанга ТАРШ турган. Бирги шериг херектер сайыдынга курганчы (полковник) Гессен Шоома, 1943 чылдан эгелээш курганчы Моӊгуш Сувак апарган. 1920-1940 чылдарныӊ дургузунда ССРЭ-ниӊ чазаа болгаш ССРЭ-ниӊ Ажылчын-Тараачын Кызыл Шерииниӊ башталгазы ТАРШ-тыӊ материал-техниктиг баазазын сайзырадырынга болгаш каадырлар белеткелинге дузалажып келген. Шеригниӊ ортун, үстүккү дериминиӊ хөй кезии ССРЭ-ниӊ шериг өөредилге черлеринге белеткелди эртип турган.
ССРЭ-ниӊ Улуг Дайыныныӊ эгезинден эгелээш Тыва Арат Республика болгаш ооӊ чеспектиг күжү болур Каттышкан Аъттыг Курганын дайын байдалынче шилчидипкен. 1943-1944 чылдарда ТАРШ-тыӊ шериг албанныглары ССРЭ-ниӊ Ада-Чурттуӊ Улуг Дайынынга эки турачы кезектеринге киржип турган. 1943 чылдыӊ чазынында 11 дайынчыларлыг танкычылар эки-турачы бөлүү алынче (фронтуже) чорупкан. Олар I-ги Украин алыныныӊ 25-ки Уманныӊ танкылыг курганыныӊ дериминге Украинаны, Молдованы, Румынияны, Мачар элин (Венгрияны) болгаш Чехословакияны хостажып турган. Ол бөлүктүӊ соонда 1943 чылдыӊ күзүнүнде Түлүш Кечил-оол баштаан ТАРШ-тыӊ 1-ги эки-турачы огужу алынче чорупкан. Ол 8-ки тургакчы (гвардейжи) түменниӊ (дивизияныӊ) 31-ги Кубан-Кара-далайжы курганынче 4-кү огужу болуп кирген. Бо огуш Украинаныӊ 80 ажыг суурларын болгаш хоорайларын хостажып чорааш. Ооӊ иштинде Деражно суурнуӊ, Ровно биле Дубно хоорайныӊ хосталгазынга эки-турачы огуш шылгараан. Совет Шериг Башталга чери тыва эки-турачыларныӊ маадырлыг чоруун бедик үнелээн, ынчангаш огуштуӊ 67 дайынчыларын ССРЭ-ниӊ күлүктери (орденнери) болгаш дес-демдектери-биле (медалдары-биле) шаӊнаан. 135 эки-турачыларны ТАР-ныӊ күлүктери болгаш дес-демдектери-биле шаӊнап демдеглээн. Оларныӊ аразындан ийи кижини – Хомушку Чүргүй-оолду биле Түлүш Кечил-оолду – Совет Эвилелиниӊ Маадыры деп атты тывыскан. Ынчангаш Совет Үстүккү Шериг Башталга чери тыва эки-турачы огушка «Ровнонуӊ» деп ат-биле, ТАР-ныӊ Биче Хуралыныӊ Тергиилекчилери Республика күлүгү-биле шаӊнаан. 1944 чылда ТАРШ-тыӊ каттышкан аъттыг курганы 2 селемелиг, техниктиг, үгер-боо, мина-адар огуштардан, болгаш биче даргалар сургуулундан, танкычы, оӊгучу (сапер), хөгжүмчү, харылзаа одургулары (взводтары), болгаш ужудукчу биле хандырыкчы (интендант) кезектери турган.
1944 чылда, кажан ТАР ССРЭ-же бактаап кирген соонда, ТАРШ-ты Сивиир шериг куржааныӊ (округ) тускай 7 дугаар аъттыг курганы кылдыр эде тургускаш, Шериг Херектер Яамызындан Тываныӊ бот-чазаныр (автономный) үлгениӊ (областыӊ) шериг комиссариадын тургускан. 1945 чылда аъттыг курган чаа тургустунган Чөөн-Сивиир шериг куржаанче кирген. 1946 чылда 7-ги тускай аъттыг курганны дүжүрген. Ооӊ бир кезээн Кызыл-Эрик (Красноярск) хоорайда туругжаан 127-ги адыгжы түменниӊ, өскезин Иргит-Хем (Иркутск) хоорайда турар 10-гу адыгжы түменниӊ дериминче кирген.
Дөзүк
Т Т Т
Лудуп, Роман Дамдын оглу
Роман Дамдынович Лудуп (1963 чылдың сентябрь 28-де төр.) — тыва шүлүкчү, лама башкы, Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү.
Намдары
Роман Лудуп 1963 чылдың сентябрь 28-де Эрзин кожууннуң Нарын суурунга төрүттүнген. Нарынның ортумак школазын дооскаш, Челябинск хоорайның юридиктиг техникумун, Тываның Күрүне университедин дооскан. Гунзечойней деп Санкт-Петербург хоорайда дацанга өөренип турган.
Кожууннуң социал хандырылга отделиниң улуг инспектору, комсомол комитединиң секретары, клуб директору болуп ажылдаан.
Дөзү
Л
1+1
1+1 илередип болур:
Эге түрк дыл
Эге түрк дыл — дыл шинчилекчилериниң бодалы-биле шаандагы шагда, мырыңай муң-муң чыл бурунгаар Төп Азия девискээринге чурттап чораан улустуң бир-ле дылы.
Теоретиктиг билиг
Амгы үеде делегейде шупту түрк дылдар ол чаңгыс «Эге түрк дылдыг» улустуң чугаазындан укталган бооп турар. Эге түрк дыл кандыг турганын эртемденнер билбес. Бистиң билиривис эң эрги түрк дыл дээрге VIII-XII дугаар вектерде дашта сиңип артып калган чугаа-дыр. Дыл шинчилекчилериниң аразында "компаративист" бөлүүнүң улузу бар. Олар мынчаар боданган. Үе эрткен тудум кижилерниң чугаазы чоорту-чоорту өскерлип чоруур логой, ону шупту улус билир. Дыл деп чүве тускай аажы-чаңныг болур чүве, ынчангаштың кижилер чугаазында шупту болган өскерилге, дыл-домактың тускай аажызы ёзугаар болур чүве. Улустуң чугаазы анаа-ла хей черге өскерли бербес. Үе-шагдан бээр улустуң чугаазында бооп турар, болгаш бооп турган өскерилгелерни шүүштүргеш тускай дүрүм үндүрүп алып болур.
Оон ыңай, улустар чугаазында удур дедир сөстерни өттүнүп үлегерлеп алыр боор чүве. Өске чугаалыг аймактарның улузу база, бот-боттарындан чаа сөстерини өттүнүп адап тургаш үлегерлеп алыр боор чүве. Кандыг бир чонга, кайы үеде чаа сөстер киргенин эртемденнер база билип шыдаптар апарган.
Үндезини
[http://postnauka.ru/video/47455 Анна Дыбо. Контакты прототюркского языка. "ПостНаука" деп сайтыдан видеоматериал. 19.05.2015]
Блинкова, Фёкла Сергеевна
Фёкла Сергеевна Блинкова (3 октябрь 1904 — 19 сентябрь 1987) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Красный торфяник» колхозтуң звено удуртукчузу Краснинского района Орловской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1948).
Намдары
3 октябрь 1904 чылда көдээ суур Сергиевское Лебедянского уезда Тамбовской губернии, бо үеде Краснинского района Липецкой области төрүттүнген.
Трудиться начала рано. Наравне со взрослыми работала в поле, помогала семье, которая жила очень бедно. В 1930-е годы одна из первых вступила в местный колхоз «Красный торфяник», стала работать рядовой колхозницей, позже перешла на работу заведующей молочно-товарной фермой. Была назначена звеньевой полеводческой бригады. Очень быстро звено Блинковой добилось рекордных урожаев зерновых культур.
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Фёкла Сергеевна работала в полеводческом звене. Пахала землю, убирала урожай, трудилась день и ночь во благо Отечества. Её звено постоянно оставалось первым во всех работах - в прополке посевов, вывозке удобрений, подготовке семян… И после войны она заботилась о каждом стебельке на своём поле, бережно относясь к своему труду. В 1947 году коллективу Блинковой удалось собрать по 31 центнеру ржи с каждого гектара.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 30 март 1948 чылдың Чарлыы-биле Фёкла Сергеевна Блинковага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
В последующие годы продолжала работать в сельском хозяйстве. Почти сорок лет отдала она работе в родном для себя колхозе. Даже находясь на пенсии продолжала работать, сторожила колхозную мельницу.
Избиралась депутатом Орловского областного Совета депутатов трудящихся (1951-1956).
Төрээн көдээ суурунга чурттап турган. 19 сентябрь 1987 чылда чок болган. Көдээ суурнуң чевээнге орнукшуткан.
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Орловский область совединиң депутаттары Аңгылал:Липецкая областька орнукшутканнар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Күңгүрбаа
Күңгүрбаа
Күңгүрбаа — Сарыг шажынның Бурганнары турар булуң.
Сарыг шажынның Бурганнары турар булуңну - күңгүрбааны өг-бүлеге канчаар шын салырыл.
Күңгүрбаа аргалыг болза-ла мурнуу чүкче көрүнген болур ужурлуг. Бир эвес силерниң бажыңыңарга азы квартираңарга күңгүрбааны дорт мурнуу чүкче көрүндүр дериир аргазы чок болза, ында коргунчуг чүве чок. Буттарының таваңгайы күңгүрбааже көрүндүр удувас азы чытпас.
Күңгүрбаага Будданың Мага-Бодун, Сөс-Домаан, Угаан-Сарыылын хүндүткээн херекселдер турар ужурлуг.
1. Будданың Мага-Бодун хүндүткеп, ыдыктаары-биле күңгүрбаага Будданың шуткуп каан дүрзүлерин, чураан чуруктарын (танкаларны) дерип салыр.
2. Будданың Чугаа-Домаан хүндүткеп, ыдыктаары-биле судурларны, номнарны салыр. Күңгүрбаага Пражня-Парамита, Дуйба (Пражня-Парамитаның кыска хевири), Чадамба, Доржу-Чотпа, Шираб-Нинбо, Ламрим деп номнарны салып алыры дыка эки болур.
Силерниң кичээңгейиңерге: ыдыктыг номнар кырынга чүнү-даа, Будданың шуткуп каан дүрзүзүн-даа салып болбас!
3. Будданың Чырык-Угаанын хүндүткеп, ыдыктаары-биле күңгүрбаага суурганы салыр азы ону цаца-биле (суурганың хоолгазы хевирлиг) азы суурганың анаа чуруу-биле (азы тырттырган чуруу-биле) солуп болур. Бир эвес оларның кайызы-даа чок болза коңга биле очурну салып каап болур.
Күңгүрбааның эң-не ортузунга Будданың шуткуп каан дүрзүлерин, азы чураан чуруктарын салыр. Ортузунда ол ышкаш Үндезин Башкының чуруу ооң бодунуң овур-хевиринге азы Будда Бурганның, азы Цоңкапаның, Атишаның, Падмасамбхаваның болгаш өскелерниң-даа овурунга турар ужурлуг. Ооң соонда идамнарның : Ямантаканың, Гухьясамаджаның, Чакрасамвараның болгаш Калачакраның овур-хевирлери турар. Бир эвес ол бүгү танкалар болур болза оларны азар херек, а оларның баарыңга бурганнарның шуткуп каан дүрзүлерин салыр. Үш дугаарында он чүктерниң ээлери буддаларның овур-хевирлери турар. Ооң соонда бойдусадылар, Манзышири, Аволокитешвара, Дарийгилер болгаш өскелерниң-даа чуруктары турар. Оларның соонга камгалакчы бурганнарның: дактарның, дакиналарның, Өөредигниң камгалакчылары Сагыызыннарның чуруктарын азар.
Күңгүрбааның ортузунга кандыг-бир шуткуп каан дүрзүнү, ол чараш-тыр дээш, салып болбас. Чижелээрге, бир эвес силер Сагыызынның шуткуп каан аажок чараш дүрзүзүн садып алгаш, ол дүрзү Будданың дүрзүзүнден оранчок чараш-тыр азы өртээ аар-дыр дээш, солуй салыптар болзуңарза, ол кончуг шын эвес болур.
Бажыңда турар күңгүрбааны доктаамал арыглап, хүндүткеп, сүзүглээри аажок улуг буян-кежикти чыып алырының аргазы болур. Кижи боду кандыг-даа байдалга (эки-даа,багай-даа) тургаш Будданы хүндүткеп, сүзүглээри база улуг буян-кежик кылганы болур.
Ынчангаш өйлеп-өйлеп дыка эки, арыг-чаагай күзелдер, бодалдар-биле өг-бүледе турар күңгүрбаага барып тейлеп ап турарга кончуг эки болур. Ол үеде силер бүгү буддалар, бойдусадылар күңгүрбааның шуут иштинде турар кылдыр ынчаар бодаар ужурлуг силер, ол чүл дээрге бүгү хола бурганнар болгаш танкалар буддаларның болгаш бойдусадыларның дириг овур-хевирлери болуп турары ол.
Дөзү
К К К
Сойыт чону
Сойыт чону.
Чери
Чөөн-Саян дагларын эжелей чурттаан чон. Бурят Республиканың барыын чүгүнде Ока деп кожуунда Боксон, Орлик, Сорок, Хурга деп суурларда чурттап чоруур улус. Аалдарда чурттап чоруур улус база бар. Малчыннарның кыштаанда ийи азы үш чер-бажың турар чүве.
2010 чылда болган чурттакчы чоннуң бүгү-ниити чизези ёзугаар сойыт чонда кижи бажы 3608 четкен. Сойыт кижилерниң хөй кезии: 3579 кижи, Бурят Республиканың девискээринде кижи чурттап чоруур.
Дыл домаа
Бурят дылдыг чон.
Эрте-бурунгу үеде сойыт чоннуң өгбелери самоди дылдыг улус чораан. XVII-XVIII вектер дургузунда олар чоорту самоди дылып уттуп эгелээш, аймак-аймаа-биле чугаазынга түрк сөстер ажыглап эгелээн.
Чиде берген түрк дылы
Бо чоокку үеге чедир Сойыт чоннуң өгбелери түрк дылдыг улус турган. Оларның эрги чугаазы, кожа-хелбээ чурттап чораан тофалар болгаш тухаларның чугаазынга аажок дөмей турган. Төрээн дылын уттур чаң XX дугаар вектиң эгезинден эгелээн боор. 1970 чылдарда сойыт кижилер аразынга орус дыл шинчилекчилери ажылдап чораан. Олар кырган улус аразындан түрк дылын утпаан улусту эскерип каан. Аныяктар ол үеде төрээн дылын билбес турган. Шак ынчалдыр сойыт кижилер XX дугаар вектиң дургузунда өгбелериниң эрги дылын оскунупкан.
Тыва дылда ышкаш кыска, узун болгаш өк-биле адаар ажык үннер турган. Сойыт дылда шупту үннер саны 30 хире болур.
Чүс-чүс чылдар дургузунда Саян дагларынга бооп турган чугаа, дыл-домак солчуушкунун эртемденнер эскерзе-даа, ол элдептиг чүве ам-даа таптыг шинчилеттинмээн.
Төөгүзү
Сойыт чоннуң өгбелери Чөөн-Саян дагларынга үе-дүптен бээр чурттап чораан. Бо сөөлгү үеге чедир оларны аңгы чон деп, орустар-даа, буряттар-даа санавайн чораан. 1990 чылдар эгезинде сойыт чоннуң кижилери боттарын бис буряттар эвес бис дижип эгелээн. 1993 чылда Сойыт чоннуң национал сельсоведи тыптып келген. Ынчан-на дораан Бурят Республиканың Юстиция яамызынга Ока кожуунунуң сойыт чоннуң каттыжыышкыны бүрүткеттинген. Сойыт чоннуң национал сельсоведи дээрге амгы үеде Сорок сумузунуң чагыргазы.
2000 чылда, 3 айның 24-те, РФ-ниң Чазаа 255 дугаарлыг доктаал ёзугаар сойыт чоннуң адын РФ-да биче чоннар даңзызынче киир бижээн.
Сөөктери
Үш сөөктүг чон. Иърхит, Оъңһыт, Һаазуут. Ол үш сөөк адын тыва графика-биле чара бижиир болза Иърхит, Оъңхыт биле Хаазуут болур.
Хаазуут
Хаазуут сөөгүнүң улузу Тывадан көжүп келген. Эрги үеде, манчжурлар тергиидеп турда, Көпсү-Хөлдүң чөөн талазынга бир тускай Хаазыт кожууну турган. Ол кожуундан Хурулдай деп кижиге баштаткан кезек улус Ильчир деп хөл кыдыынга көжүп келгеш, аңаа олчаан чурттап артып калган.
Иърхит
Иърхит сөөгүнден укталган кижилерниң өгбелери эң баштай Көпсү-Хөлге чурттап чораан. Оон тура, олар соңгу чүкте Тунка деп черже көже берген улус. Аңаа иърхиттерниң хөй кезии Енгорбой деп черге чурттай берген. Соонда ол сөөктүң улузу Жемчуг деп хемниң унунче тарай көже берген. Тункаже эң бир дугаарында Халзай деп кижи көжүп келген. Халзайның көшкенинден бээр 12 үре-салгалдың чуртталгазы эрте берген. . Шаанда иърхиттер чаа черге көжүп келирге, ивилер азыраттынмас чер болган. Ынчангаш олар чоорту чылгы биле мыйыстыг бода мал азырап эгелээннер. Ивилерин кагбаан иърхит улус хаазуутар чуртунче, чиңгистиг Ильчир деп хөл чоогунче көже берген.
Бо сөөк ады тыва улуста иргит деп сөөк ады-биле аажок дөмей.
Оъңхыт
Амгы үеде оъңхыт сөөгүнден укталган улустуң чамдык кезии кожа чурттап чоруур бурят чоннуң аразынга эстип чиде берген.
Байкалдың соңгу чартыында чурттап чоруур буряттар аразында булагат деп аймактың улузу бар. Ол, булагаттар аразында “1 дугаар-” биле “2 дугаар онхотой” сөөгүнүң улузу бар. Солун чүве чүл дээрге Окада чурттап чоруур буряттар аразында оъңхыт сөөгүнүң улузу шуут чок бооп турар.
Б. С. Дугаров деп эртемден шаанда оъңхыттарның өгбелери түрк дылдыг улус чораан деп бодап турар.
Ажыл-агыйы
Аңнап, балыктап, иви малын азырап, бурунгу ада-өгбелери ышкаш оран кежии-биле амыдырап чоруур улус чүве. Бода мал, сарлык, чылгы тудар улус. Шээр малы эвээш хевирлиг, Саян дагларының дошкун агаарынга ындыг мал тудары берге.
Сойыттар 1960-дан чылдарга чедир ивилер азырап чораан. 1963 Бурят АССР-ниң чазаа, иви азыраары ажык чок арарган, экономикага орулга көңгүс чок дээш, совхозтарга иви тударын хоруп каапкан. 1994 чылда тофа кожаларындан сойыттар 60 баш иви малын садып алган. Ол үеден бээр сойыт кижилерниң чамдыызы бедик Саян дагларында ивилерин оъткарып чоруур.
Витаминчидилге
Витаминчидилге (ийиги и узадыр адаттынар) (Витаминизация) - витаминчидери, витамини хөй болдурары.
Дөс
В
Пеле
Эдсон Арантес до Насименто  (1940 чылдың октябрь 23-те төрүттүнген), Пеле кылдыр сураглыг, Бразиль профессионал халдакчы кылдыр ойнап турган футбол ойнакчызы.
Тобо каган
Тобо каган (Кыдат дыл. 佗缽可汗 / tobokehan ) азы Таспар-каган — түрк аймактың бир дугаар күрүнезиниң дөрткү  хааны (572—581 чч.).
Сарыг шажын
VI вектиң 70 чылдарындa Тобо Каганның үезинде Түрктерге буддизм (богдa) шажынны нептередир дээн оралдажыышкын базa турган. Ынчалзa-дaa ол шажын көшкүн аймактар аразынгa нептереп шыдавайн барган. VIII- вектиң эгезинде Билге каган буддизм шажынның дуганнарын тудар деп бодап турзa-дaa, ол бодалындан ойталаан.
Тайылбыр кезек
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Түрктер Аңгылал:Сарыг шажын
Испан дыл
Испани дыл (исп. español, idioma español) — (Кыдат дылдың соонда) бүгү делегейде эң нептереңгей болгаш хөй-хөй чурттарда күрүне дылы.
Аңгылал:Дылдар
Макгрегор, Конор
Ко́нор Э́нтони Макгре́гор (Conor Anthony McGregor; 1988ч 07а 14х төр., Дублин, Ирландия) — Холушкак чогуш уран-чүүлдуң ирланд содаачызы, профессионалдыг бокска база үнүп турган. «UFC» талазындан чиик килге үнүп турар. UFC-тиң чиик килге (2016—2018) база ооң чартык чиик килге (2015—2016) эрги чемпиону.
2016 чылдың ноябрьда UFC-ниң официалдыг рейтингизи биле чиик деңзиге ийи дугаар одуругну ээлеп турар эң эки содаачыларның аразында деңзиге хамаарылга чокка (англ. pound-for-pound). Sherdog рейтингизи чартык чиик килге Макгрегорну бир дугаар черде салып турар болгаш эң эки содаачыларнын сес дугаар данзызында.
Баштайгы чылдары
Конор Энтони Макгрегор Дублинниң мурнуу кезээнге төрүттүнген, хоорай кыдыының Крамлинге, эң-не баштай спортту сонуургааны, ылаңгыя футбол. Макгрегор «Лудерс Селтик» дээр футболдыг клуб дээш ойнап турган аарып турар клубу англи премьер лига «Манчестер Юнайтед».
2006 чылда өг-бүлези биле Луканже көже берген, ында Макгрегор «Colaiste Cois Life» дээр ортумак школаже барган. Дооскан соонда ол чаа суг дамчыдылгазының ажылчыны деп профессияга өөренип эгелээн. Сөөлзуреди Луканга Макгрегор хүрешке өөренип келир уениң UFC дайынчызы Том Иган биле. Ында Макгрегор холушкак хевирниң спортчу мергежилдерин сонуургаан. 16 харлыында SBG командазынче кирген.
Түр када чартык килге чемпион
Январь төнчүзүнде 2015 чылда демиселдиң хүнү эрттирери билдине берген чемпион UFC ат-дужаалы чартык чиик деңзиге Макгрегор биле Алдунуң аразынга. Ийи кижиниң демисели 11 июль 2015 чылда эртер база маргылдааны баштаар UFC 189. Мартта он ийи хүн делегей туру делегейниң сес хоорайлары болур (Рио-де-Жанейродан эгелээш Дублинге доозар), хүлээлгези келир маргылдааны чарлаар. Делегей туру выдался аар-берге база эки аңгы-аңгы хевирге Макгрегорнуң чөңгээлери Алдунуң адрезинче: шупту чүве Риога көрүштер тулчуушкуну күжениишкини-биле эгелээн, пресс-конференция үезинде ирланд найысылалга дээди чадазында чедер, кажан Макгрегор бразильдиң столундан ооң чемпион курун ушта тыртып алган.
23 июньда билдине берген, Алдунуң тренировка үезинде ээгизи сына берген база ол чылдагаан-биле демисел болбас деп чарлап болур. Бо таварылгада удуртукчулар Алдуну солуур кылдыр белеткенип алган хүрешке NCAAның ийи дакпыр призёру Чед Мендести, Макгрегор биле демисежир түр када ат-дужаал чемпион чартык чиик деңзиге. 30 июнь Дэйна Уайт медээзин бадыткаан Алду демиселди эртип шыдавас база маргылдаадан үнүп чоруй барган, ону Мендес солуур. Макгрегорнуң серия тиилелгелери нокаут-биле уламчылаан, Мендести тиилээш базатүр када чемпионом UFC чартык чиик деңзиге черге апарган.
The Ultimate Fighter 22
Түр ат-дужаал чаалап алган соонда Макгрегор чээрби ийи дугаар үе реалити-шоу «The Ultimate Fighter» (TUF 22) киржирин хулээп алган европейжи команданың тренери болуп. Телешоуга ол медээлээн, чүгле бодунуң чаңгысклуб база спарринг-эжи Артём Лобов дээш киржип турар, TUF 22-ниң финализи база действующим дайынчы UFC-ниң соонда апаар.
Профессионалдыг бокс
2016 чылдың майда Конор Макгрегор күзелин чарлаан бодунуң күжүн профессионалдыг бокска шенээрин. Удаваанда бо ол дугайында чугаалажыышкын эрги эң эки боксёр Флойд Мейвезер удур. 2017 чылдың июльда билдине берген дайынчылар керээни дугуржуп алганнар. Удаваанда демисел бооп эрткен, Макгрегор уттуруп алган.
Флойд Мейвезер биле чогуш
Тиилелгени Флойд Мейвезер тиилеп алган. Он дугаар раундта серия ударлар соонда Мэйвезерни рефери демиселди соксадыпкан, Мэйвезер техниктиг нокаут-биле тиилеп алган деп илереткен.
Чогушту башкарарының аяны
Макгрегор
Самбога Россия Чемпионады 2013
Самбога Россия Чемпионады 2013 чылда эр кижилер аразынга март 6-дан март 11-ге чедир Хабаровскга эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2013 году Аңгылал:Март 2013 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Хабаровске Аңгылал:2013 год в самбо
Бокска Россия чемпионады 2004
Бокска Россия чемпионады 2004 чылда Самарага ноябрь 29-тан декабрь 5-ке чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Ноябрь 2004 года Аңгылал:Декабрь 2004 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2004 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Самаре Аңгылал:2004 год в боксе
2 (ужур-утказы)
2 — хөй уткалыг термин.
3+2
3+2 илередип болур:
Көк-оол, Виктор Шогжап оглу
Виктор Шогжап оглу Көк-оол (Виктор Шогжапович Кок-оол; март 1, 1906 чыл - февраль 20, 1980 чыл) — тыва драматург, режиссер, Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи. РСФСР-ниң алдарлыг, Тыва АССР-ниң улустуң артизи.
Намдары
Виктор Көк-оол 1906 чылдың март 1-де Таңды-Тываның Өвүр кожуунунуң Торгалыгга төрүттүнген. Адазы Түлүш Шогжап, 17 уругнуң адазы, шевер бызаңчы кижи. "Хайыраан боттуң" автору өг-бүлезинге 13 дугаар оол уруг бооп төрүттүнген. Авазы ызыгуур салгаан, ады-сураа билдингир, шыырак хамнарның бирээзи чораан.
Ада-иези бай эвес улус чораан чораан, ынчангаш бичиизинде ол байларга хөлечиктеп ажылдап турган. 1925 чылдан эгелеп Тываның араттың революстуг шериинге албан эрттирип эгелээн. Шериг албанын эрттирип тура, чуртталгазында эң бир дугаар шии, концерт деп чүвени Көк-оол дыка сонуургап көрген, үжүк-бижикти база аңаа өөренип алган хевирлиг. Улаштыр ооң сонуургалы өөскүп, бот-тывынгыр артистерниң киржилгези-биле тургустунган бөлгүмге киржип эгелээн. 1925 чылдың май 2-де бир дугаар “Хам-оол” деп тыва шииге кол роль - хамның овур-хевирин кончуг шын көргүзүп ойнаан. Ол бичии чорааш, авазының алганып-хамнап турганын көрген болгаш, канчаар хам кижи хамнаарын билир турган.
1934 чылда ону база катап уран чүүл талазы-биле эртем чедип алзын дээш, катап Москваже өөредип чоргускан. Аңаа келгеш, Күрүнениң театр уран чүүлүнүң институдунга Россияның театр уран чүүлүнүң тургузукчулары К.С. Станиславский биле В.И. Немирович-Данченконуң кичээлдеринге киржип, олардан хөй-ле чүвени көрүп, өөренип алган. Тывага уран чүүл ажылдакчылары чедишпес боорга, бир чыл эрткенде, Көк-оолду дедир төрээн Тывазынче кыйгыртыпкан.
Күрүнениң А.Луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң институдун дооскан. Улус өөредилгезиниң болгаш культура албан черлеринге, 1938 чылдан эгелеп Тываның хөгжүм-шии театрынга театр студиязының башкызы кылдыр, директору, режиссеру, артизи бооп ажылдаан.
Чогаал ажылын 1934 чылда эгелээн. "Чутту утпаалыңар", "Чалым-Хая" деп баштайгы шиилери 1935 чылда сценага көстүп келген. 1936 чылда "Хайыраан бот", "Маны-Кара" деп шиилер бижиттинген. "Самбажыкты" 1942-1963 чылдарда бижээн. Ол хөй ырларның аялгазын чогааткан. "Самбажык" деп шиилер чыындызы 1966 чылда, "Чогаалдар чыындызы" 1976, "Байлак чуртум" деп ырлар чыындызы 1988 чылда үнген.
Дөзү
Аңгылал:Тыва чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл
Делгег
Делгег (Витрина) - садыгның соңгазының артында, шилдеп каан шкаф азы хааржак иштинде янзы-бүрү чүвелер, барааннар делгеп көргүзер чер.
Дөс
Д
Эр кижиниң ат-алдарының кодекизи
Эр кижиниң ат-алдарының кодекизи — Тываның эр улузунга үндезилээн кодекс. 2012 чылдың ноябрь 16-да Дээди Хуралдың айытканы ёзугаар эң баштай демдеглээни адалар хүнүнге таварыштыр болган Республиканың II-ги адалар шуулганынга хүлээттинген. Эр кижиниң кодекизин тургузар деп чарлыкты 2011 чылдың ноябрь 19-та болуп эрткен Республиканың I-ги адалар шуулганынга айыткан. Кодекстиң эгелекчизи (инициатор) — Тываның баштыңы, Чазааның даргазы Шолбан Валерьевич Кара-оол.
Кодекстиң сөзүглели
Бистер, Тыва Республиканың эр кижилери, боттарывыс­тың эрге-ажыктарывысты болгаш күзел-чүткүлдеривисти илерет­пишаан;
Тываның бо кодекизин хүлээп ап, ону чайгылыш чок күүседир кылдыр чарлап тур бис:
1. Сен бурунгу чаагай сеткилдиг чоннуң салгалы сен, а ынчангаш төлеп чок чорук кылыр эрге чок дээрзин кажан-даа, каяа-даа утпа. Бодуңнуң төрел салгалыңны билир болгаш сактып чор.
2. Бодуңнуң чонуңнуң болгаш булуңуңнуң дылын, чаңчылдарын, культуразын болгаш төөгүзүн өөрен, ол билиглер сээң сагыш-сеткилиңни быжыглаар, сүлдеңни бедидер, берге үелерде күштү немээр.
3. Бодуңнуң угаан-медерелиңни болгаш күш-дамырыңны доктаамал сайзырат. Кадыкшылды дадыктырар болгаш быжыктырар херек, хоралыг чаңчылдарга алыспа, бодуңнуң өндүр улуг өгбелериңге төлептиг бол.
4. Ажылды бодуң кыл, күш-ажылды хүндүле, өске кижиниң өнчүзүнче хол сукпа.
5. Өске кижиге кажан-даа адааргава. Бир эвес ёзулуг кижи болзуңза, ону бодуңнуң ажыл-херээң-биле, чаагай үүлең-биле бадытка. Өскелерниң чедиишкиннерин үнелеп өөрен.
7. Чоргаар болгаш шынчы, күштүг болгаш чаагай сеткилдиг, дуза кадарынга кезээде белен бол. Бичиилерни хумагала база камгала, улугларны, ылаңгыя сеңээ амыдыралды чаяаган ада-иеңни, хүндүлеп база дыңнап чор.
8. Бодуңнуң өг-бүлеңниң, бодуңнуң ызыгуур салгалыңның адын болгаш алдарын сыкпайн чор, сээң ажыл-херээңден чүгле сени эвес, сээң чонуңну база үнелээр апаар.
9. Өгбелерниң чагыын дээди даңгырак кылдыр хүлээп ап, алыс шынны шиңгээдип ал — эр кижиниң өндүр улуун кажан-даа ооң бай-шыдалдыын эвес, а ооң өг-бүлезиниң, чонунуң болгаш Ада-чуртунуң мурнунга харыысалгазындан үнелеп чораан.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тыва
Вице
Вице азы Вице- (и узадыр адаттынар) (Вице-) - үлегерлеп алган нарын сөстерниң эгезинге чорааш, ийиги кезээнде адаттынган албан-дужаалга хамаарыштыр «дузалакчы», «оралакчы» деп утка илередир кезээ. Чижээ: вице-губернатор, вице-консул.
6 км
6 км — топоним.
Вице-адмирал
Вице-адмирал (бирги кезээнде и, ийигизинде сөөлгү а узадыр адаттынар) (Вице-адмирал) - Флотта адмиралдың соонда ийиги дужаал ады болгаш ындыг дужаалдыг кижи.
Дөс
В
♥
♥ илередип болур:
⇧
Демдек ⇧ (Юникодта ) илередип болур:
Бокска Россия чемпионады 2005
Бокска Россия чемпионады 2005 чылда Магнитогорскуга август 13-тен август 20-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 2005 году Аңгылал:Август 2005 года Бокс Аңгылал:2005 год в боксе
Вкладыш
Вкладыш (а узадыр адаттынар) (Вкладыш) - көвей уткалыг сөс:
Дөс
В
Тюргэн Кам
Тюргэн Кам (шын ады Кам Тюрген, 1977 чылдың апрель 29-та төрүттүнген) – ыраажы, каргыраажы, хөгжүмчү, вокалист, композитор болгаш ТЮРГЭН КАМ деп бөлүктүң тургукчузу (2005-2013 чылдарда). Тюргэн Кам ырыларында тыва болгаш алтай чоннуң ырыларын чаа үениң хөгжүмү-биле холаан.
Төөгүзү
Тюргэн Кам 2005 чылдың чазын, бир дугаар чарлаттынгаш, чонга билдине берген. Аңгы-аңгы стильдер-биле каргырааны чоннуң ырыларын тарадып чоруур. Колдук кезии аныяктар чоргаарланып дыңнаар. Тюрген Кам стилин боду мынчалдыр чугаалаар «шеннелге этника».
2011 чылда Russia Today телеканалдың «Сибирьниң хамнары» деп программазының документилээн кинозунга ойнаан.
Тюргэн Кам чүгле ырлавайн чоруур эвес, хам база. Бодунуң өгбелериниң аразында хамнар чораан, аңгы-аңгы сагылдар база эрттирип чоруур.
Шөлүглер
Т Т
Көөп-Сөөк
Көөп-Сөөк (амгы ады Кызыл-Даг) — Бай-Тайга кожуунунуң чурттакчы сууру. Кызыл-Даг, чоннуң сөзү-биле алырга, ус-шеверлер чурту: чурукчулар болгаш даш чонукчулар.
Онзагайы
Ол чүзү-биле онзагайыл? Ол чараш бойдузу-биле, ус-шевер дарган кижилери-биле, хөй мал-маганы-биле, эм оъттары-биле, аржааннары-биле ("Бел", "Доора-Тей", "Шивилиг") байлак болгаш онзаланып турар. Суурувусче кирип олурувуста-ла бисти хадыңныг арга уткуп алыр.
Ында мөөгү, көк-кат,эм үнүштер хөй. Көк-кады чеди айда-ла быжа бээр. Мөөгүлерниң кандыг-даа хевирлери бар, бичии мөөгү консервалары кылыр цехти-даа ажыдып ап болур. Чурттакчы чон, өреге бүрүзү мал-маганны тудуп азырап турар. Мал-маганның сүдүнден чаагай тыва чемнерни: быштак, кадык,тарак, чөкпек дээш оон-даа оске...
Дөзү
Материалдың алган дөзүн маңаа бижиир: номнар, бижиктер, документилер.
К К К
↵
Демдек ↵ (Юникодта ) илередип болур:
⭾
Демдек ⭾ азы ⭿ (Юникодта база ) илередип болур:
ВКП(б)
ВКП (б) (ВКП(б)) - «Бүгү-Эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) партиязы» деп аттың орус дылдаазының эге үжүктеринден тургустунган, үлегерлеп алдынган хурааңгай сөс. Ол нам (партия) КПСС (1952—1991) деп адатынып турган.
Дөс
В
Иргит Шагдыржап
Шагжыржап, Иргит Чапсын оглу деп чүүл-биле каттыштырар херек!
Иргит Шагдыржап – 1925-1933 чылдарда аныяктар эвилелин оон намның ажылын удуртуп турган кижи.
Чурталгазы
Шагдыржап Иргит 1899 чылдың 10 айның 27-де амгы Эрзин кожуунунуң Сөөлчер деп черге төрүттүнген. Совет Тыва үезинде аңаа "Чапсыңович" дээр "Ада адын" берген.
Шагдыржаптың бодунуң дугайында төөгүлээн бижик
Тес-Хем кожууну, Бай-Даг сумузу, Чапсың деп херээженниң бичии оглу мен. 1899 чылда төрээн мен. Мен билип кээримде-ле авам аарыг чыдар кижи. Чугаазын дыңнаарга, арат кижиниң уруу. 18 харлыында Майынды мээрең деп кижээ кадай бооп баргаш, 3 чыл болгаш таарышпайн чанып келген, ол хевээр кижээ барбаан. Мен билип кээримде, авам боду баш билир чээрби ажыг хойлуг чүве. Эң улуг уруу Мани. Оон биче оглу Шыырап мээрең бай чораан. Оон биче оглу Чалбаа лама кижи, хүрээге чайзаң чораан. Хамыктың бичиизи мен кижи мен…
Өөвүске авам Чапсың, мен бодум, Далаа деп чээним оол ооң-биле кады өскен мен мындыг үш кижи бис. Авамның дөрт мөчүзү аарыг кижи чыдар, кижи көдүрүп тургузар, чүнү-даа кылып шыдавас, чамдыкта аяктыг шайны өске кижи тудуп берип ижиртир чүве. Далаа-биле иелээ Шыырап мээреңниң хоюн ээлчег-биле кадарар бис.
ТАРН ТК-ниң 2 дугаар онза пленумундан АРН ТК-ның даргазының бирээзинге соңгаан. ТАРН ТК-ниң Чиңгине секретарынга соңгудуп, 1933 чылда ааргыжемге чедир ынчап ТАРН ТК-ге ажыл кылдым…
<p style="text-align:right;">Иргит Шагдыржап.
1939 чыл. XII.15
1929 чылдан эгелээш, 1933 чылдың часкы айынга чедир ТАРН ТК чиңгине секретары бооп ажылдаан. Кол Тывыкы ол үеде чиңгине секретарның оралакчызы бооп идеология килдизин баштап турган. Иргит Шагдыржап 1933 чылда хенертен бергедеп аараан. Ол шагзыраанындан ажылын безин күүседип шыдавас кижи болган. Ооң орнунга 1933 чылда намның чиңгине секретарь ажылын Кол Тывыкы күүседип турган.
1936 чылда Шагдыржапты “ТАРеспублика ордени” биле шаңнаан. Соонда чылдарда Шагдыржап күрүне баштаан кижилерден кызагдал көрүп чоруп чораан. 1941 чылдың 4 айның 7-де ТАР-ның Биче Хурал Чөвүлелиниң хуралы эрткен. Аңаа "1923 чылдан эгелээш, Чөөн чүкте дайзыннар-биле кады Тываның арат чазаанга удур демисежип чораан. ТАРН ТК-ниң секретары хүлээлгезинге тургаш, чазактың шиитпирлеринге удур ажылдарны чорудуп турган" деп нүгүлдеткен. Ол хуралга Тывыкыдан аңгыда, Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы А. М. Чымба, Биче Хурал Президиумунуң даргазы Х. А. Анчымаа баштаан даргалар киришкен. Анчымаа хуралга кыска дыңнадыг кылган.
Ол хуралдың доктаалы ёзугаар Иргит Шагдыржапты Чазак кежигүнүнден үндүр сывырыпкаш, берген орденин база хынаап апарган. Тока дарга ону төре баштаар, азы удуртукчу ажылче чоокшулатпаан боор. Шагдыржап аарыг кижи боорга ону кым-даа боолаваан, кара-бажыңче сукпаан. Чүгле ооң-биле кады буруудаткан эштери хайга таварышкан. Соян Ойдуп 15 чылга шииттирген, Моңгуш Чадамба шииткел соонда ол-ла хевээр Тывазынче ээп келбейн, хары черге сөөгүн салган.
Намчы эштеринге бак карактадып чораан Иргит Шагдыржап аңмаар хевирлиг чүгле чаңгыс орун сыңар өрээлгечигешке чурттап турган.
1940-тен чылдарда Тыва күрүне латин бижиин каггаш кирилл алфавитче шилчип кирип эгелээн. 1942 чылда коммунистер нам билеттерин солуп турган, Шагдыржапка кирилл бижиктиг нам биледин бербээн. Ынчалдыр-ла ол үениң коммунистери ол кижини намче дедир киирбээн.
1959 чылда 3 айның 6 чаазында Каа-Хем кожуунунуң Авыйганда кырганнар болгаш бертиктер бажыңынга мөңге уйгузун удуй берген. Шагдыржапты бертик улус бажыңының ниити хөөрүнге орнукшуткан. Ам ооң хөөрүн чажыл дуглай берген.
Шаажылалга киришкени
1932 чылда, 3 айның 22-де ТАРНамының Төп Комитединиң хуралы болган. Аңаа Моңгуш Буян-Бадыргыны, Куулар Дондукту, Моңгуш Шагдырны, Бойду деп аттыг бир хамааты кижини боолап шиидер ужурлуг деп шиитпир үндүрген. Ол хуралга Тывыкыдан аңгыда Шагдыржап боду, база киришкен.
Солун чүүл
Иргит Шагдыржапты көрген мен бе? Ол акыйны көрген мен. 1944 чылдың декабрь айда амгы Дээди Хуралдың ажылдап турары үш каът бажыңның чиге мурнунга турган садыгга кире берген мен. Ынчан хлеб садар черге даады баар турган мен. Кончуг соокта көксүмээр шепкен тоннуг кижи тускай талон ёзугаар хлеб садып алган. Ол акыйны үргүлчү аңаа көөр турган мен. Улус чугаазындан билип каан мен. Боттаң кижи дээр чораан. ТАРН ТК-ниң Чиңгине секретары чораан кижи дээр чораан.
Иргит Шагдыржапты сактыр мен бе? 1989 чылда Тыва Республиканың чурт шинчилээр “Алдан Маадыр” музейиниң бир залынга Иргит Чапсынович Шагдыржаптың төрүттүнгенден бээр 90 харлаанынга тураскааткан делгелге кылырынга киришкен мен. Сураглыг журналист Иван Дондупович Келик-Сеңги ынчан ол делгелгениң материалдарын чыгжып турган. Чон кончуг сонуургаар болган. Хомуданчыг чүве чүл дээрге СЭКП Тыва обкомунуң удуртур ажылдакчылары ол делгелгеге келбэннер, оон ыңай ТАРН ТК Чиңгине секретары чораан Иргит Чапсынович Шагдыржаптың эңгиин арат апарганын оларлар көңгүс билбес болганнар. Хүндүлүг баштыңчызын көңгүс уттуп алган коммунистер база бар болурун ынчан билип кааш, дыка муңгараан мен. <p style="text-align:right;">Буян-Бадыргы деп ийи томнуг роман-эсседен үзүндүлер
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү]
Самбога Россия Чемпионады 2014
Самбога Россия Чемпионады 2014 чылда эр кижилер аразынга март 6-дан март 11-ге чедир Верхняя Пышма хоорайга эрткен.
.38 Special (ужур-утказы)
.38 Special илередип болур:
Самбога Россия Чемпионады 2014
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2014 году Аңгылал:Март 2014 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Свердловской области Аңгылал:2014 год в самбо Аңгылал:Верхняя Пышма
Леди Гага
Беш Грэмми шаңналының, MTV-ниң 30 премиязының, Эмми премиязының эдилекчизи. Ырлаар стильдери глэм-рок, диско, электро, R&B. Ооң бир дугаар альбому бүгү делегейниң хит-парадтарының бирги черлеринче көдүрлүп үнген.
Шөлүлге
Л
.45
.45 (0.45; 0,45) илередип болур:
Лама
Лама Лама (төвүт дылдан: "Ла" дээрге эң тергиин, эң бедик, дээди дээн; "Ма" - ава). Тодаргайлап тайылбырлаарга, Лама - анаа кижилерден угаан-сарыылы мерген, сагыш-сеткили сайзыраңгай, ие кижи чаңгыс төлүнге ынак болуру дег, өскелерге ынак кижи болур. Оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны Будданың Өөредиин өскелерге айтып, ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер болур. Оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны - Будданың өөредиин өскелерге айтып, ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер. Лама деп сөсту сансткрит дылда Гуру дээр. Гуру дээрге ном номчуп, чурагай көрүп айтып берип турар улус эвес. Бистиң салгалдан салгалче чүдүп чораан, бо өртемчейде делегей чергелиг эң баштайгы шажынның үндезилекчизи Будда Бурганның бергени очалаңның хилинчек-човулаңындан адырлыр аргаларны айтып турар Өөредиин Улуг Энерел-биле дамчыдып турар Башкыны Гуру дээр.
Гелугпа школазында онза кичээңгейни Башкы-өөреникчиниң харылзааларынче угландырып турар. Чүге дээрге Башкы шын оруктуң айтыкчызы бооп чоруур. Ол чокта, Чырыткылыг Будда деңнелинге чедип алыры болдунмас. Башкызын Будда, бүгү Бодхисаттваларның, бурганнарның төлээзи кылдыр көрүп, аңаа сүзүглээри чугула. Ону эки сактып алыр ужурлуг бис. Башкыны шилип алырда, далашпас, хынамчалыг болур.
Медээниң дөзү
http://vk.com/public.sarygshajin.
Л Л Л
ВЛКСМ
ВЛКСМ (кысказы-биле "Комсомол" дээр) (ВЛКСМ) - «Бүгү-Эвилелдиң Коммунистиг Аныяктарының Ленинчи Эвилели» деп аттың орус дылдаазының эге үжүктеринден тургустунган үлегерлеп алдынган хурааңгай сөс.
Дөс
В
.22
.22 (0,22 дюйм, 5,6 мм) – дараазында патроннарның адында бар бижик:
.460
.460 (0.460; 0,460) — дараазында үш патроннуң адының эгези:
.577
.577 (0.577; 0,577) — дараазында дөрт патроннарның адының эгези:
Манасеина, Мария Михайловна
Мария Михайловна Манасеина (аныянда фамилиязы Коркунова, бирги ашааныы-биле Понятовская, 1841 чыл — 1903 чылдыӊ март 17, Петербург) — орус эмчи, бир дугаар сомнология биле биохимияны эгелээн кижилерниӊ бирээзи. Академик М. А. Коркуновтуӊ уруу, болчукчу Н. М. Коркунованын угбазы. Медицина профессору Вячеслав Авксентьевич Манасеинниӊ кадайы.
Допчу-намдары
Мария Михайловна Манасеина, тѳрүмелинден Коркунова 1841 чылда тѳрүттүнген. Шылаашкын болгаш уйгу дугайында эртем аыжлдары чорудуп турган орус эмчи. 1872 чылда спирти клетка (дрожжи) чока кылып болуруннун дугайында шенелде ажылдарга кѳргүскен. Сѳѳлзүредир уругнун ажыдыышкынын Эдуард Бухнер ажыглааш Нобель шаӊналын алган. Манасеина Иван Тархановтуӊ ѳѳреникчизи база турган. Уйгу уезинде мээ одуг чыдар - деп бодуннуӊ ажылынга уруг демдеглеп турган. Манасеина российжи Физиолог Тарханов Иван Романовичиннин. оореникчизи кылдыр ол эртемдэээннин лабораториязыга ажылдап турган. 1860 чылдарда Санут-Петербургтун революстуг бѳлүктеринче кирип турганы база чажыт эвес. Эртем -билиин бедидери биле Венанныӊ Политехниктиг институдунче база ѳѳренип чораан. Башкызы Юлиус Визнер. Уйгуга шенелде кылып турган черлери: «Военно-медицинская академия" болгаш И.Р. Тархановтун лабораториязы. Эртемден бир дугаар дрожжи клеткалары арага кылырда албан эвес - деп түннелди ундурген. Уйгу дугайында ажылдары Европаннын хѳй дылдарында очулдуртунган. Сѳѳлгү чылдарында Соляный городка, хѳй-ниити номчулгалар эттирип турган. Ол ажылдары парлаттынган. Санкт-Петербургтун Новодевичье хѳѳрүнде ажааган.
Шѳлүлгелер.
Аңгылал:!Main category
Водка
Водка (о узадыр адаттынар) (водка) - арыглап каан спиртти суг-биле холааш кылган ажыг эзиртир бүдүмел. Хораннарга үе-үези-биле хамаартып турар. Делегейниң көвей чурттарында хоран дээш хоругдаан.
Дөс
В
Анан-Даваа
Анан-Даваа (Саая Өдербей Мызаа-Каракович ыткан)
Он сес азылыг Бора-Хүлүк аъттыг, Арзайтының аар ийинге сыңмас ала-була чылгылыг, Өвүрзүнге сыңмас өле-була чылгылыг, Аңгылава угбалыг, Аваа-Чечен дуңмалыг Анан-Даваа чораан иргин. Аңгылава угбазы олургаш: - Сээң ээн өөңнү ээлеп, азыраан малыңны карактап олуруп деп чүве берге-дир. Меңээ ойнап олурар кылдыр Алдайның кара кижин тудуп эккеп бер - деп-тир. - Херээжен кижи сен ойнаар хамаан чок, богданың бора дүктүг албаны-дыр өң - деп-тир. - Мынчага сени айбылап-даа көрбээн мен. Чаңгыс катап айбылаарымга, ынавадың. Кончууңну але, дуңмам - деп, угбазы ыглап-сыктап олуруп-тур эвеспе.
Дуңмазы шак оон ажынган-хорадаан ышкаш болган соонда, шак оон аъттанып алгаш, аал-оранындан хап үне берип-тир. Алдайның тайгазынче хап үне бергеш, чаш харын чагдыра чадап тургаш, чаш харга кара киштиң изин истеп тургаш, хорум караанга киир истээщ, үш кулаш дурттуг кара кишти тудуп алгаш, Ангылава угбазынга эккелген турган иргин. Алдайның кара кижин Аңгылава угбазы демир илчирбеге өртеп, баглап алган, өртеп, баглап турарга, кара кижи доңдун, шириин апарган, карактап, кадагалаары-даа берге,мындыг бооп-тур эвеспе. - Чоп-даа кончуг чүвел, дуңмам меңээ бо кишти суп алгаш, ашкарып-чемгерип, ойнап олурар кылдыр, маңаа хааржактан чазап берип көр-деп-тир.
Күжүр Анан-Даваа чүзү боор, хап чоруткаш, Бозутту хемниң ыяжын боос беге деңнеп туруп кескеш, Кызатты хемниң ыяжын кызыр беге деңнеп тургаш, одура кескеш, угбазының кижинге өйлеп тургаш, кончуг аптараны чазап, кылып берген иргин. Аңгылава угбазы демги кижиниң мойнунга ама-саазынга бижээн бижикти суккаш, баарында агып баткан хемниң суунга аппарып салып бадырыпкан турган иргин.
Ол хемниң унунга балыктап чораан оолдар ол хааржакты дозуп, тудуп чадап кааш, хаанынга барып айыткаан иргин.
Хаанның аг-шерии-даа ол хааржакты чедип тыпкаш, демир актак-биле ушта каккаш, хаанынга эккеп берип турган иргин.
Хаан-даа ажыдып көөрге, Алдайның кара кижиниң мойнунда ама-саазында бижик бижип каан. Ону ала тыртып аарга, Алдайның кара кижи хаанның эгин бажынга тепкеш, Арзайтының улуг таңдызынче арлып халып чоруп каап-тыр эвеспе.
Амдыы ама-саазында бижикти кыйгырып көөрге, "ол хемниң бажында Анан-Даваа деп кижиниң угбазы Аңгылава деп кижи алган ашак чок чурттап олурар кижи мен. Бо бижикти алган черде алган кадайы чок, кижи алыр кижи бар бе? Бир эвес бар болза, мени кээп ап алзын. Мээң дуңмам кончуг каралыг кижи эвеспе. Бир эвес мени алыр болза, анаа теве кадарчызы ашактан чорудуп, айбылап, меңээ ужураштырар силер" деп олурган иргин.
Шында-ла, демги бижикти номчааш, хаан-даа чүзү боор, теве кадарчызы ашакты үттеп-сургааш, ол хемниң бажында Анан-Давааның аалында угбазынга ужуражыры-биле чоруткан турган иргин.
Шында-ла, каш хонганда, Анан-Давааның эгер-казар ийи ыттары-даа ээре берген.
Анан-Даваа үнүп көөрге, кодур кара буура мунуп алган, теве кадарчызы болгу дег ашак чортуп чоруп олурган иргин.