cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыва Арат Республика
Тываның Араттың Революстуг Шерии
Тыва нояннар кажан-даа чаңгыс черге үр үе иштинде октуг-боолуг улус тутпас чораан. Үе-шаг бергедээрге херек апаарга олар адыгжы аратардан шериг чыып алыр турган.
1921 чылда Төп Хораага 10 шериг кижи турган. Олар таңма черин камгалап Төп Хорааның чарлыын күүседип чоруп турган. Ынчангаш оларны чамдыкта "чарылга шерии" деп база адап турган.
1922 чылдың февральда 4 яамылыг Чазак тыптып келген, ол яамылырның бирээзи Шериг яамызы болган. Шериг яамызының даргаы Куулар Лопсаң деп кижи болган. Куулар Лопсаң Хомду дайынынга киржип чораан, дүжүметтер ону Соруктуг маадыр деп ат-биле адаан. Шериг кижи саны 25 апарган. Удаваанда, ол-ла 1922 чылда Шериг яамызын дүжүрүп каапкан хамык шериглерни Шүүгү яамызынче шилчидипкен. 1923 чылда шериг кижилерни шагдаа эргелиг кылдыр Иштики херектер яамызынче берипкен.
Орус чуртунга каттышканы
1944 чылда ССРЭ-ниң составынче Тыва Автономнуг область кылдыр кирген.
Кызыгаар айтырыы
Таңды Тыва Улус тургустунарга моолдар чаа күрүнени херекке албаан дыр. Олар баштай эрги чаңы-биле Тываны бодунга кадып алырын кызыдып турган. Чадашкаш, соонда моолдар кызырааг айтырыын көдүрүп эгелээн. Моолдарның бодалы-биле Тываның мурнуу талазында кызыгаар Эжен хаааның эрги хараалдары-биле дүгжүр ужурлуг деп ынчап турган улус. Ол үеде тыва чазактың даргалары моолдарга алыспаан.
М. Лопсаң-Чиңмиттиң бижии
Тыва чазак чагааларын, доктаал-чарлыын моол дылга бижип турган. Тыва улустуң үндезин бижии чок боорга ТАРН ТК ламаларга тыва бижик чогаадырын дааскан. Тыва үндезин бижик чогаадырынга Үстүү-Хүрээниң кешпизи Моңгуш Лопсаң-Чиңмит кончуг улуг ажылды кылган. Ол 1925-28 чылдар аразында моол биле төвүт бижиктерни шинчилеп көрген, ол чоннарның бижии тыва дылга таарышпас болган, дараазында Лопсаң-Чиңмит Европа улзунуң бижиин сайгарып көрген. Хамык чоннардан тыва дылга немец графиканың үжүктери тааржыр болган. Лопсаң-Чиңмит чаа тыва бижикти немец алфавитке үндезилеп алыр деп шиитпир кылган. Герман алфавитке үндезилээн чаа бижик 10 ажык биле 18 ажык эвес үжүктүг турган. Алфавитен аңгыда Лопсаң-Чиңмит тускай Үжүглел база белеткеп алган турган. Чайын, 1928 чылдан бээр ламалар Лопсаң-Чиңмиттиң бижии-биле улусту өөредип эгелээн.
Орус эртемдээнерниң бижии
1927 чылда Совет эртемдээнер "Чаа түрк алфавит" чогааткан. Олар ССРЭ-ниң бижик чок чоннарынга "Чаа түрк алфавитке" үндезилээн бижиктер чогааткылаан. 1928-29 чылдарда тываларга база "Чаа түрк алфавитке" үндезилээн бижикти ийи орус эртемден чогаадып эгелээн, бирээзи Ленинградтан Н. Н. Поппе дээр кижи, өскези Москвадан Е. Д. Поливанов дээр кижи. Тыва алфавит биле тыва үжүглелди чогаадырынга 4 хире орус эртемдээн демниг ажылдаан. Тываже орус эртемденер 1930 чылда келгеш нам-чазактың улузунга бодунуң чогааткан алфавидин, үжүглелин көргүскен.
1941 чылда Сайтар Чөвүлели биле Нам тыва бижикти кириллица алфавидинге үндезилеп алырының дугайында доктаалын үндүрген. Ынчангаш 1941-1943 чылдар дургузунда тыва бижик кирилл графикаже шилчий берген.
Гауптвахта
Гауптвахта (ийиги а узадыр адаттынар) — хорутдаттырган шериг кижилер сугар чер.
Бойду сеткил оттурарының йөрээли
བྱང་ཆུབ་སེམས་མཆོག་རིན་པོ་ཆེ།
чяңчуб семчог ринпоче
མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་སྐྱེས་གྱུར་ཅིག།
макепа нам кегюрчиг
སྐྱེས་པ་ཉམས་པ་མེད་པ་ཡང།
кепа нямпа мепаяң
гоңне гоңду пелбар щог.
Дээди эртине Бойду сеткил
Төрүттүнмээн болза, төрүттүнүп келзин!
Төрүттүнгеш бадыышкын чокка
Кыр-кырындан улуг-улуг сайзырап-ла турзунам!!!
Аңгылал:Шажын
Шивалха Ринпочениң Үш кол Чагыы
Шивалха Ринпочениң чагыы
Чүрээм ханызындан ынак, өндүр угаанныг шажынчы өңнүктеримге үш улуг дилээм:
Бирээде, бистер Бурган шажынынга сүзүк-бүзүрелдиг улус чүгле чүдүп-тейлээривис-биле кызыгаарлаттынмайн,Бурган Башкының Өөредиин үндезин ном-судурларга даянып тургаш, дыңнаар, сайгарар арга-биле шиңгээдиривис кол чугула;
Ийиде, эртем-билигниң дыка сайзыраңгай үезинде чурттап чоруур бис, ынчангаш үе-шагның негелдезинге дүгжүп турар Бурган шажынчылар болурувус чугула;
Үште, аас-кежик күзеп, хилинчек-човулаң күзевейн турарывыс-биле шупту дөмей бис, ынчангаш аас-кежиктиң чылдагааны-буян, а хилинчек-човулаңның чылдагааны-нүгүл-бачыт деп угаап билип, эки-бактың ылгалын часпас болурувус эң-не чугула.
Кысказы-биле тодарал
Дрепуң Гомаң дацанның Самло кхамценниң ламазы-Шивалха деп тулку ат эдилээн Тензин Ңаваң Лопел.
2012 чылдың октябрьның он үштүң хүннү.
Дөс
/Медээлелдиң дөзү/
Ш Ш Ш
Гарпун
Гарпун (у узадыр адаттынар) — узун хендирге баглааш улуг далай амытаннары болгаш балыктарже кадалдыр шывадап аңнаар шиш баштыг чыда.
Дөс
Г Г
Урааңкай
Урааңкай (ойрат дыл - урааңхай; саха дыл - урааҥхай; эвенк дыл - ураӈкай [ура̄ӈкай]). Эвенкил дылда ураӈкай деп сөс "кижи" деп очулдуртунар. Саха дылда урааҥхай деп сөс база "кижи" деп очулдуртунар. Ол сөстер чиңгине түрк сөстерге хамаарышпас.
Эвенкил чон.
Чижек 1. Д'ўр халгалкāн, д'улакин дэрэлкэн урāнкай эвэнкū бивкū-вēт.
Дорт очул.: Ийи буттуг, тас арынныг, дески карактарлыг эвенки кижи.
'Канчап-ла мындыг чараш черге эвенки кижи төрүтүнмес боор ...'
Чижек 2.
'''"Үш кыс [угбашкы]" деп тоолдан бичии үзүндү. Секак кыстың сөзү:''' "Бо хүнгү чугаам болза Кайы черге өстүвүс Ада-иези чок өскүстер Канчаар төрээн деп [улус] айтырза Бис урааңкайлар тайга чурттуң кижилери бис. Канчалдыр өскүс үжелээ Өскен бис? Бир эвес биске дөмей Урааңкайлар бар болза Силер билир ирги силер бе?"
Сахалар
Сахаларның (олонхоо) тоолдарында "саха урааҥхай" деп сөстер бар. "Урааңхай" дээрге кижи дээн, ынчаарга "саха урааңхай" дээрге "саха кижи" дээн уткалыг болур. Урааңхай саха деп сөс-биле боттарын Вилюй хемниң сахалары адап чораан.
Кулун-Атах деп археологтуг культура (XIV-XVI вектер).
Байкал хөлдүң соңгу эриинге чурттап чораан түрк дылдыг улус Туймаада биле Эркээни ховуларынче XIV векте көжуп эгелээн. Олар арат ажыл-агыйлыг мал-маганныг улус чораан.
№ 38. Сахаларның өгбелери. ...
...
Сахаларның өгбелеринден бээр эң бир дугаар бодунуң мал-маганы, аалы биле Урааңхай-Хаадыыат деп кижи көшкен. Ол кижи бээр дораан көже бербээн, чоорту көшкен. Орук ара кыштаглап хонуп база турган. Малының кыжын чиир сигенин ол чайын кыштаар чурттунга белеткеп аап турган. Ол үеде бо черни "Сүттүг хем" дээр чораан. Бээр көжүп кээш ол эвенкилер-биле дайылдашкан, эвенкилерге ол кижи чылча шаптырган. <p style="text-align:right;">''Семёнов Платон Саввич, 41 харлыг, 2 дугаар Мальжегар наслегтен. Январь 1925 чыл.'' ''' № 41. Саха чурттунче бир дугаар көшкен улус. (Урааңхай кыс, Омогон, Ныкыыс, Күппүлүүн).''' Омогон Баай баштай Урааңхай деп чон биле дайылдашкан. Оларга аштыргаш об бурят чуртунче дезипкен. Буряттар-биле база кезек үе иштинде ол чаалажып чораан. Буряттарга аштыргаш оларның сүмези-биле ол бистиң чурттувусче ийи эжи-биле көжүп келген. Бир эжиниң ады Ныкыыс, өскези хам кижи, ооң адын Күппүлүүн дээр. Үжелээ Лена хемни куду баткаш, амгы Якутск хоорай чанынга турлаг кылып алган. Бо черге Ыдык-Хөлдүң оң талазынга олар чадыр[урасу] эскерип каан. Омогон Ныкыыс эжинге: "Баргаш айтырывыт! Кым бо черде көжүп келди?" диген. Ныкыыс аңаа баргаш, чадырындан үнген узун эвес чаңгыс херээжен кижини эскерип кааш, айтырган: "Кым кижи сен, кайыын келген сен?" "Урааңхайлардан келдим, дайындан дескеш мында чурттап тур мен" деп херээжен кижи харылаан. Ныкыыс көргенин эштеринге чугаалаан, эжешкилер хем кыдыынче үнүп келген. Омогон ол херээжен кижини кадай кылдыр ап алган. Кадайы үш уруг божуп берген: ийизи чассыг чараш кыстар, үшкүзү чараш эвес, буду аарыг кижи болган. <p style="text-align:right;">''Дмитриева Михаил, 3 дугаар Мальжегар наслегтен. Март 1922 чыл.''
Урааңкай азы урааңхай деп сөстүң эге дөзү эвенки чонда болур. Эрте шагда бир-ле эвенки дылдыг аймак Амур хемден үнгеш Сибирьниң тайга ховуларынче тарай көже берген. Көшкен улус Сибирьниң аймактарынга бодунуң эвенки дылын дамчыдып берген. Чөөн Сибирьде чамдык аймактар эвенки дылды шиңгээдип алгаш бодунуң төрээн дылын утупкан бооп турар.
Шаанда сахаларның өгбелери "Урааңкай" деп сөстү эвенкил чондан үлегерлеп алгаш бодунуң түрк дыл-домаанга таарыштыр "Урааҥхай" кылдыр өскетип алган. Харын-даа сөөлзүредир урааҥхай деп сөс чиңгине саха дылдың кезии апарган.
Моол чон
Моол күрүнелер төп Азияга XIII дугаар вектен эгелеп тергиидеп эгелээн-дир. Азияда көвей чоннар аразынга урянхай деп сөстү моолдар тарадып каан. Бо сөөлгү чүс чылдарда урянхай деп сөс мырыңай политоним апарган. Үе шагның эгезинде түрк, эвенки болагш самоди дылдыг улуска "урянхай" деп сөөк, аймак турбаан!
XIII векте бижээн "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бир-ле "Урянхай" деп аймактаың улузун бижээн. Чижек кылдыр.
XII-XIII дугаар векте Онон хемниң унуга чурттап турган "Урянхай" аймактың улузу моол чонга хамааржыр болур. Сураглыг Сүбэдэй биле Джэлме алышкылар ол аймактан укталган. Ол урянхайлар тываларның өгбелери эвес-дир.
Моолдарның төөгүзүн номчуп көөр болза олар өске чоннарны "Урянхай" деп ат-биле адаар чаңныг чораан. Моолдуң урянхайларын этногенез талазы-биле 2 аңгы бөлүкке чарып болур. Азияга моол күрүнелер тергиидеп турунда "урянхай" деп сөс сөөлзүредир "βάρβαρος" азы "черлик кижи" деп уткалыг болу берген.
Амгы моол дыл
Эрги моол бижикте "урянхай" деп сөстү латин үжүктер-биле чара бижиир болза, ол сөс 'uriyaŋqai' кылдыр бижиттинер.
1954 чылда А. Лувсандэндэвтиң чыып тургускан моол-орус сөстүү парлалгаже үнген. Ында мындыг уткалыг сөстер бар. “Уранхай” деп сөс “урах” деп кылыг сөзүнден укталган боор. “Урах” деп сөстүң бир утказы “үзе согар”, “чара согар” бооп турар.
Моол-орус словарларда албан-на “урянхай” кылдыр бижээн сөс чок. Эрги моол бижикте 'uriyaŋqai' кылдыр бижээн сөстү орустар кириллица үжүктерин ажыглап “урянхай” кылдыр бижип эгелээн. "Урянхай" кылдыр бижээн сөс шагда тывылган.
Тывалар
Тываларның өгбелери "урянхай" деп сөс билбес чораан, тывалар аразынга "урянхай" деп аймак-сөөктүң улузу база кажан-даа чуртаваан. "Урянхай" деп моол сөстү тывалар дорт адай албас турган. Кара чон ол сөстү тыва домаанга таарыштыр [урааңгай] кылдыр адаар чораан. Чүгле моол бижик ажыглап чораан тыва дүжүметтер боттарының саазын чагааларынга "таңну уряаңхай" деп сөстер бижип турган. Моолдар XIV векте тываларның өгбелерин "Арга урянхадтары" деп адап турган. Арга урянхадтары болза "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бижиттинген тускай Урянхай деп аймакка кандыг-даа хамаарылгазы чок бооп турар.
Кыдаттар
Кажан кыдат чуртун Юань күрүнениң хаанары чагыра бээрге, кыдаттар урянхай деп сөстү моолдардан үлегерлеп алган. Кыдаттар ол сөстү бодунуң дылынга эптештир "ўу-лйаң-ха" кылдыр өскертип алган. Кыдаттар бодунуң чугаа домаанга "ўу-лйаң-ха" деп сөстү варвар деп уткалыг кылдыр база ажыглап турган.
Көрей
Көрейлер моолдарның "урянхай" деп сөзүн бодунуң дылынга эптештир "Оранкай" кылдыр эдип алган. Оранкай деп сөс-биле олар XVII векте бодунуң соңгу чүгүнде чурттап чораан манчжур биле эвенки аймактарны адап турган.
Бурят
Буряттарда "цоңгоол" деп аймакта "уряанхаад" деп сөөктүң кижилери бар. Оон ынай, Ока хемниң буряттары тываларны биле тофаларны уряанхад (урянхайлар) азы уйгар хэлтэн (уйгур дылдыг) деп адап турар.
Кыдат дыл шинчилекчизи Н. В. Кюнер биле төөгүчү Л. Л. Викторованың бодалы.
Н. В. Кюнер биле Л. Л. Викторова болза, кыдат төөгү бижиктеринде бижиттинген "Улохэу" деп аймак дээрге моолдарның "Урянхай" деп аймаа ол дур деп, бижип турган. Моолдарның Урянхайлары дээрге шаандагы шагда чурттап чораан "Кумоси" деп аймактың кижилери ол деп, Н. В. Кюнер улай айтып турар. Оларның бодалы шын боор болза Урянхайлар тунгус-манчжур азы моол дылдыг чоннарга хамааржыр ужурлуг. Ынчалза-даа, шаандагы "Улохэу" деп аймакты чамдык эртемдээнер амгы үеде чурттап чоруур "Орок" азы "Орочен" деп чоннуң улузу-биле таарыштыр, шинчип көрүп турар.
Үндезини
Аңгылал:Төөгү Төөгү Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Брынза
Дөзүк
Б Б
Гребнев Леонид Васильевич
Леонид Васильевич Гребнев (1921 чылдың август 28) - Тываның шинчилекчизи, этнограф-төөгүчү, төөгү эртемнериниң кандидады, Тыва АССР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, фронтучу.
Намдары
Леонид Васильевич Гребнев 1921 чылдың август 28-те Ленинград хоорайга төрүттүнген. 1938 чылда школа дооскаш, Ленинградтың күрүне университединиң философия факультединиң этнографтыг салбырының "түрк цикл" эртеминче кирип алган. Университетке ооң башкылары төөгү эртемнериниң доктору, профессор И.Н. Винников, "Ойрат дылдың грамматиказының" автору Н.П. Дыренкова турган, ынчалза-даа улаштыр өөредилгезин уламчылаарынга дайын шаптыктаан.
Дайын
Улуг Ада-Чурттуң Дайыны эгелээн соонда Л.В. Гребнев база өске сургуулдар ышкаш, 3 дугаар курс дээш экзаменнерин эрте дужаап каапкаш, 1941 чылдың июнь айда улустуң ополчен шериинче киирер кылдыр билдириишкин бижээн, а 1941 чылдың июль 15-те ону Кызыл шеригче кыйгырткан. В. Гребнев авазы-биле байырлажып четтикпейн, Казань хоорайның адаанче дайын эртемин өөренип чорупкан. 1941 чылдың декабрьда өөредилгезин дооскаш, Москва адаанга сержант-командир эргелиг дайылдажып чедип келген.
Декабрь эгезинде Кызыл шеригниң командылалы Москваның бүгү талазы-биле камгалаарынче угланган контрхалдаашкынны кылган. Л.В. Гребнев бир дугаар аңаа К. Кокосовскийниң удуртулгазы-биле дайылдажып эгелээн. Л.В. Гребнев бүгү дайынны эрткен, каш удаа балыглаткан, ынчалза-даа катап база дайылдажып чоруп-ла турган.
Ленинградтың күрүне университединиң сургуулу
Балыг холдуг кара чааскаан дайын соонда каш чылдарда аңаа дыка берге турган, ынчалза-даа университетке өөредилгезин уламчылаар ужурлуг турган, ынчангаш катап тургустунуп алган.1946 чылда Л.В. Гребнев университетти чедиишкинниг дооскаш, этнограф-тюрколог эртемин чедип алгаш, кафедраның эргелекчизи, профессора И.Н. Винниковтуң саналы-биле аспирантураже кирип алыр. Аспирантурага өөренип турар чылдарында Л.В. Гребнев Саян-Алтай кезектерниң чоннарының төөгүзүн, дылдарын, аас чогаалын хандыр өөренип, тыва сургуулдар-биле чоок эдержип, олардан тыва дылды өөренип ап турган. Аспирантурага өөренип тургаш, С.Е. Малов, Н.В. Кюнер, В.Я. Пропп, А.Н. Бернштам, В.М. Жирмунский, В.М. Наделяев башкыларының лекцияларын сөстен сөсче бижип ап чораан. Тыва дыл талазы-биле ону ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи С.Е. Малов баштап турар.
Эртем ажыл-ижи
1947 чылда ол Тываже эртем экспедициязы-биле чоруптар. Тывага келгеш, Тываның дыл, чогаал, төөгү шинчилээр эртем институдунуң бирги директору Л.Б. Чадамба, Улусчу өөредилгениң область килдизиниң эргелекчизи Н.А. Сердобов, эртемден-тюрколог А.А. Пальмбах-биле таныжып алыр. Олар-биле ужурашканы соонда барып, ооң Тывага ССРЭ-ниң Дээди өөредилге яамызындан чалаттырып келген эртемден кылдыр ажылдап чедип кээринге кол салдарлыг болган. 1950 чылда Л.В. Гребнев Тываның дыл, чогаал, төөгү шинчилээр эртем институдунче Төөгү болгаш этнография секторунуң улуг эртем ажылдакчызы кылдыр кирген, а 1952 чылда секторнуң эргелекчизи апаар.
1955 чылдың төнчүзүнде диссертациязын төндүр бижип алган, а 1956 чылдың чайынында Москвага ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Этнография институдунга «Тувинский героический эпос (опыт историко-этнографического анализа)» деп темага кандидат эртем ажылын камгалап алган. Л.В. Гребневтуң ажылын Москваның, Ленинградтың аас чогаал шинчилекчилери база этнографтары бедик үнелээн.
Ооң эртем талазы-биле сонуургалдары дыка калбак. Ооң ажылдарының аразында тыва школаларга өөредилге ному, ийи дылдыг словарьларның кезектери, төөгүнүң аңгы-аңгы үе-чадаларынга хамаарышкан номнар база эртем чүүлдери. Л.В. Гребневтиң чорудуп турган шинчилелдери Тывага айтыг болгаш анкеталар таварыштыр чыгган үнелиг медээлер болуп турар. Тываның терминнер комиссиязын база баштап чораан. Тыва дылды арыг билир чораанындан, үргүлчү хелемечи кылдыр бо-ла чугаа-соотка киришкен турар. Л.В. Гребнев 2 томнуг "Тываның төөгүзүн" (1964) база "СЭКП-тиң тыва организациязының төөгүзүнүң очерктери" (1975) деп ажылды тургузарынга улуг үлүг хуузун киирген. Оларның үнгени Тываның эртемниг амыдыралынга чугула болуушкун болган. 30 ажыг эртем чүүлдерин бижээш, Тываның төөгү эртемнеринге улуг үлүг хуузун киирген. Тываның этнографиязының сайзыралынга база кегээрелинге Л.В. Гребневтуң үлүү улуг.
Шаңнал-макталдары
Ада-чуртунуң мурнунга Ада-чурттуң Улуг дайынынга киирген үлүг-хуузу дээш Л.В. Гребнев III чаданың Алдар ордени-биле база I-ги чаданың Ада-чурт дайынының ордени-биле болгаш медальдар-биле шаңнаткан.
Амгы үеде ол Украинаның Луганск хоорайда 1975 чылда көжүп чорупкан олчаан өг-бүлези-биле чурттап чоруур.
Дөс
1. 90 лет Леониду Гребневу!
2. Леонид Васильевич Гребнев: «Только в неутихающей памяти Тува» Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары
Кондрашова, Зинаида Николаевна
Зинаида Николаевна Кондрашова (1937 — 21 июнь 2014) — совет строительной отрасли мурнакчызы, бригадир отделочников строительного управления «Ямалгазстрой» Министерства строительства предприятий нефтяной и газовой промышленности СССР, Лабытнанги хоорай Ямало-Ненецкого автономного округа, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1986).
Намдары
1946 чылда көдээ суур Лабытнанги Ямало-Ненецкого национального округа в составе Омской области коми өг-бүлеге төрүттүнген. Работать начала в бригаде рыбаков в колхозе "Кызыл Сылдыс".
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 апрель 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 май 1980 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 февраль 1986 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств, за разработку и внедрения новых технологий и личный вклад в строительство новых объектов была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Являлась отличным наставником для молодых специалистов.
Избиралась депутатом Ямало-Ненецкого окружного Совета, была членом Тюменского обкома КПСС.
Лабытнанги хоорайга чурттап турган. 21 июнь 2014 чылда чок болган.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:СЭКП Тюменского обкомнуң депутаттары Аңгылал:Ямало-Ненецкого окружного совединиң депутаттары
Толмачёва, Валентина Ивановна
Валентина Ивановна Толмачёва (14 сентябрь 1933) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, оператор машинного доения совхоза «Авангард» Губкинского района Белгородской области, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1990).
Намдары
1933 чылда көдээ суур Дальняя Ливенка Губкинского района, бо үеде Белгородской области тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген. Школаның дөрт класс өөредилгезин дооскан. Адазы фронтуга чок болган, иези оккупация үезинде инвалид апарган, воспитывала её кырган-авазы.
Он алды харлыында завербовалась на работы Грузин ССР. Там трудилась на железной дороги, укладывала шпалы, долбила грунт. Уже через год вернулась в родные края. Ашакка барган.
Стала трудиться на ферме в колхозе. Эгезинде ухаживала за молодыми тёлочками, а сөөлзүреди аңаа инектер бөлүүн доверили. 15 чыл саанчылап ажылдаан. Овдовела, осталась одна с четырьмя детьми. Пришлось переехать в город Губкин. Трудоустроилась в совхоз "Авангард", дояркой. За время работы в совхозе показала себя как грамотный инициативный специалист способный к достижению высоких производственных результатов. Очень быстро вышла на второе место по удоям в совхозе, а затем стала передовиком производства и победителем в районе.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 23 декабрь 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 декабрь 1983 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
"За достижение высоких результатов в производстве, переработке и продаже государству сельскохозяйственной продукции на основе применения прогрессивных технологий и передовых методов организации труда" ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 10 сентябрь 1990 чылдың Чарлыы-биле Валентина Ивановна Толмачёва была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
32 года в общей сложности проработала дояркой, 59 харлыында алдарлыг дыштанылгаже үнген. "Крестьянка" журналда публиковалась развёрнутая статья о трудовых подвигах Валентины Ивановны. Губкина хоорай Белгородская областьта чурттап турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Трудовой Славы орден долу кавалерлери Аңгылал:Саанчылар
Чурттакчылыг чер
Шөлүглер
Ч Ч Ч
Бичелдей, Каадыр-оол Алексей оглу
Намдар
1950 чылдың 1 айның 2-де Тыва АССР-ниң Улуг-Хемде Пестуновка (ам бо үеде Арыскан суур ? ) суурнуң чанында Белдир-Кежиг деп черге Доңгак Коңгар Чамзы оглу биле Хавандай Бичелдей Кыргыс уруунуң ажылчын (малчын) өг-бүлезинге төрүттүнген. Ай календары-биле алырга, Буга (Инек) чылында төрүттүнген.
Өөредилге болгаш ажыл
Баштай ТДЧТЭШИ-ге (Тываның Дылдар, Чогаал болгаш Төөгүнуң Эртем Шинчилелдериниң Институдунга) дылдар болгаш бижик секторунга бичии эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап эгелээн, а дараазында үннер лабораториязын эргелеп, секторну удуртуп эгелээн. Оон соонда улуг эртем ажылдакчызы апаргаш, филология докуторунуң чадазын алыр дээш, диссертация ажылын камгалаан.
Чедиишкинниг эртем ажылдары дээш Каадыр-оол Алексей оглун Россияның Социалдыг Эртемнери Академязының (РАСН) болгаш Россияның Бойдустуң Эртемнери Академиязының (РАЕН) ёзулуг (действительный) кежигүүнү - академик - кылдыр шилиткен. М.В. Ломоносов аттыг Москваның Күрүне Университединге Орус болгаш Ниити дылдар билии кафедразының (Кафедра русского и общего языкознания) профессору кылдыр күрүнениң дылдар төрезиниң теориязын (Теория государственной языковой политики) башкылап турган.
Төре ажылдар
Төре (политика) ажылдары 1989 чылда идекпейи-биле эгелээн: ол чылын Тываның националдыг культуразы болгаш чүдүлгезин хөгжүдер, база тыва дылды күрүне деңнелинче көдүрер ниитилелчи шимчээшкини удуртуп эгелээн. Ол шимчээшкинниң дээди илдең түңнели болза тыва чоннуң чүдүлгези (сарыг шажын болгаш хамнаашкын), уран-чүүлү (культура) болгаш үндезин чаңчылдары биле ёзулалдары сайзыралды апканы, оон ыңай тыва дылдың күрүне деңнелин чедип алганы, конституция, хоойлу-биле тываларның ыдыктыг чаа чыл байырлалы Шагааны бадыткааны, Тыва Республика хүнүн удуртканы.
1996-1988 чч Россия Федерациязының Федерация Эвилелиниң кежигүүнү турган. Даштыкы-иштики чоннар аразында харылзаалар талазы-биле Федерация Эвилелиниң Комитединиң кежигүүнү турган база Федерация Эвилелиниң Комиссияызының даргазының регламент талазы-биле оралакчызы турган.
1998 чылда Тыва Республиканың Дээди Хуралдың II чыыжының хоойлу болгаш конституция-эрге төрезиниң Комитединиң Даргазы кылдыр шилиткен.
Эртем ажылдары
(...)
Дөзү
Б Б
Гастрит
Гастрит (и узадыр адаттынар) — ижинниң шаралыг карты хуулар аарыг.
Гастриттиг (бирги и узадыр адатгынар) — гастриттен аараан.
Гастриттээр (и узадыр адаттынар) — гастриттен аарыыр.
Дөс
Г
Хостуг хүрешке Россия чемпионады 2018
Россия чемпионады хостуг хүрешке 2018 чылда август 2-ден август 6-га чедир Одинцовога хол бөмбүүнүң төвүнге эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Хостуг хүрешке Россия чемпионаттары Аңгылал:Август 2018 чыл Аңгылал:Россия чемпионаттары 2018 чылда Аңгылал:2018 чыл в борьбе Аңгылал:Одинцовада спорт
Баллак Михаэль
Эгелээни
1995 чылда Михаэль бундеслиганың ийи дугаар лигазының «Хемницер ФК» деп клубунга ойнап эгелээн. Ол клуб дээш 15 оюн ойнап четтигипкен. Ол-ла чылын «Хемницер ФК» бундеслиганың лигазындан кожуун чергелиг лигаже бада берген. 1996/97 чылдарда Баллак команданың баштыңы турган. 34 оюнда 10 гол киир тепкеш чурттуң футболга элээди чыынды командазынче чалаатынган. «Кайзерслаутерн»-ниң кол тренери Отто Рехагель клувунче база Баллакты чалаан.1997 чылда Баллак Кайзерслаутерн деп хоорайже көже берген.
"Байер 04" деп клубка
Бо клубка Баллактың депшилгези дүргедеп эгелээн. "Байер 04"-ке анаа салым-чаянныг аныяк кижи эвес, а шыырак футбол ойнакчызы кылдыр санаттынып турар апарган. Баллактың чугаалааны-биле "Унтерхахинг" деп клуб-биле оюн эң багай болган бүгү ойнап турган үезинде. Германияның бундеслигазынга тиилеп алырда ол команда-биле хайым кылдыр ойнаары чедер турган, ынчалза-даа "Байер 04" лиганың кошкаак командазы "Унтерхахинг" -ке уттургаш тиилекчи болур шаңналын "Бавария Мюнхен"-ге алдырып алган каш-ла очко аштыргаш.
База-ла бир болдунмас оюну Бельгия-биле Голландияга болган футболга Европа чергелиг маргылдаа болган. Германияның футболга чыынды командазы иштики чөрүлдээлиг хөй-ле берге айтырыглары болгаш маргыжы дээш маргылдаага уттургаш чурттунче ужуп чорупканнар. Аңаа Баллак Англияның чыынды командазы удур 18 минут ойнаан (0:1). Оон аңгыда Португалияның чыынды командазы удур оюннуң бир дугаар кезээн ойнаан (0:3).
2000/2001 чылдарда Германияның футболунга берге айтырыглар тыптып келген. Германияның чыынды командазын башкарып турган тренер Кристоф Даум наркотиктиг бүдүмелдер тыртар болган. Кол тренер улаштыр ажылдаарын соксарыдырынга келген. Ол шиитпир чүгле чыынды командага багай эвес, а "Байер 04"-ке багай салдарын база чедирген. Бундеслигага дөрт дугаар черден өөрү үнүп чадааш Лига Чемпионов маргылдаазынга оюну база ыяк багай болган. Ынчалза-даа чурттуң чыынды командазынга ойнаар эргени ол канчап-даа тургаш чаалап алган.
2001/2002 чылдарда Михаэля Баллакка дыка чедиишкинниг болган. Ол шынап-ла делегей чергелиг футбол маадыры апарган («Байера»-ниң болгаш Германияның чыынды командазының оюну ону бадыткап турган). Харааданчыг-ла чүве Баллак командазы-биле кайы-даа бедик чергелиг оюннарга ийи дугаарлап турган. «Байера»-ниң чаа тренери кылдыр Клаус Топпмёллер томуйлаткан. Ажылдап турган чылдарында шынап-ла дендии бедик чедиишкиннерни чедип алган.
Бундеслиганың 29 оюннарынга Баллак 17 гол киир тепкен. Оон аңгыда Германияның Кубогу болгаш Лига Чемпионов деп маргылдааларга чыда чок ойнап турган. Ол үеде «Байер» «Арсенал», «Депортиво» болгаш «Ювентус» деп командаларны ашкаш 8 команда артарга «Ливерпуль»-ду тиилеп алганнар. Дараазында 4 шыырак команда аразынче киргеш «Манчестер Юнайтед»-ти тиилээш сөөлгү оюнда «Реал»-га уттуруп алганнар. Герман лига иштинге база каш-ла частырыг дээш «Байер» 2 дугаар чер алган «Боруссия»-ны мырнынче эрттирипкеш.
2002 чылдың футболга делегей чергелиг маргылдаазынга Германияның чыынды командазын шыырак команда деп санавайн турган. Ооң бертинде дыка-ла хөй тиилеттирип турган болган. Руди Фёллер тренер чыынды команданы тургускаш чаа шыырак чыынды команданы тургускан. 2002 чылдың делегей чергелиг маргылдаага Баллак Көреяның чыынды командазы удур оюнда удурлакчының халдаашкынын үрегдээшкин-биле үскеш сарыг карта алгаш келир оюнда финалда ойнаар эргезин казыттырган. Ынчалза-даа ол көрейлерге тиилелгени экелген голду киир теккен. Ол маргылдаага Баллак 6 оюн ойнааш 3 гол киир теккен. Ынчан Германияның чыынды командазы 2 дугаар черге төлептиг болган.
"Бавария" деп клубка
"Байер" деп клубка ойнап турда, сезон ортузунда Баллактың өске клубче чоруурун чугаалажып турган. 2002 чылдың чайын Баллакты "Бавария" деп клубче шилчидипкен. Аңаа бир дугаар сезону чөрүлдээлиг болган: олар бундеслига биле Германияның кубогунга уткаш Лига Чемпионов деп маргылдаага уттуруп алганнар. "Бавария" деп клубка Баллак шөлдүң ортузунга бир кол черин ээлеп ойнап турган 2002/2003 чылда берген интервьюзунга ол ойнап турган позициязын шүгүмчүлеп турган утка чогу болгаш хөй күш үндүрери дээш. 4-4-2 деп схемага таптыг халдаашкын ажыл кылып шыдавас деп ол чугаалаан.
«Бавария» деп клубка ойнап турда Баллакты команданың ойнакчыларын багай башкарып турар азы лидер болур шынарлары чок деп буруудадып турган. Чогум ында база барымдаа бар: Англияның чыынды командазы-биле шынар чок оюн (1:5), оон аңгыда 2002/2003 чылдың Лига Чемпионов маргылдаазынга уттурган. Ынчалза-даа 2002 чылда делегей чергелиг футбол маргылдаазынга Баллак бодун ёзулуг башкарыкчы кылдыр көргүскен: Американың Каттышкан Штаттарының чыынды командазы болгаш Мурнуу Кореяның чыынды командазы удур шыырак оюну. Ынчалзажок, Баллак бодун база эки команда башкарар кижи кылдыр санавайн турар.
«Челси» деп клубка
2006 чылда болган делегей чергелиг маргылдаазының соонда Баллак Англия ның «Челси» деп клубунче шилчий берген. 2010 чылда «Челси»-биле керээзин 2 чыл дургаар узаттырар дээш клуб иштинге чөрүлдээлиг айтырыглар дээш болдунмаан. Оон аңгыда шалың айтырыын шиитпирлеп чадааннар. 2010 чылда "Портсмут" деп команда удур ойнап тургаш Михаэль элээн шыырак кемдээшкин алган. Ол кемдээшкин соонда Мурнуу Африкага болган 2010 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазынга киржип шыдаваан. Ооң орнунга команданың баштыңы Филипп Лам болган.
«Байер 04» деп клубка
2010 чылдың 6 айның 25-те Михаэль хостуг агент деп аттыг «Байер 04»-че 2 чылдың керээзин чарааш Германияже ужуп чорупкан. 9 айның 11-де Михаэль солагай будунга шыырак кемдээшкин алган.
2012 чылдың 10 айның 2-де Михаэль Баллак футболга карьеразын дооскан деп чарлаан.
Бодунуң дугайында
Михаэль Симоне Ламбо-биле үр үе иштинде бадылга чок өг-бүле кылдыр чурттап чораан. Олар 3 ажы-төлдүг. Эң улуу Луис (2001 чылдың 8 айның 16-да төрүттүнген), ортуну Эмилио (2002 чылдың 9 айның 19), хеймери Йорди 2005 чылдың 3 айның 17). 2012 чылда Михаэль Баллак Симона-биле чара бадылажып алганнар.
Баллактың ынак машина марказы «Mercedes-Benz», оон аңгыда итальян чемге дыка ынак. Михаэльдиң кырган-ачазы ооң эң кол болгаш бердинген аарыкчы болуп турар. Уйнуунуң шупту улуг футболга болгаш оон аңгыда чуруктары чыып турар. Баллактың ынак ыдын Санчо дээр. Хостуг үезинде ол аян-чоруктаарынга болгаш интернет четкизинге олурарынга ынак.
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Вальпараисо
Вальпараисо (Valparaíso) — Чилиниң эң улуг хоорайы.
Бриз
Бриз (и узадыр адаттынар) - хүндүс далайдан эрикче азы дүне эриктен далайже кагар салгын.
Дөзүк
Б Б Б
Ховалыг, Маадыр-оол
Маадыр-оол Ховалыг (Маадыр-оол Ховалыг, Maadyr-ool Hovalyg) — тыва прозачы, чогаалчы.
Амгы тыва проза чогаалында Маадыр-оол Ховалыгның киирип чоруур үлуг-хуузу улуг. Ооң проза чогаалынга бодунуң туружун ээлеп болур апаарын эрткен чүс чылдың 90 чылдарында-ла чечен чогаал шинчилекчизи, критик Антон Калзаң эскерип демдеглээн. «Сөөлгү беш-алды чылда хөй прозачылар илерээн. Оларның аразындан… Ш. Суваң, С. Хертек, М. Доржу, А. Доржу, Ч. Ирбижей, М. Ховалыг оларның ат-сураа элээн калбарган» деп, А. Калзаң «Өзүлдениң демдектери» деп амгы тыва литература дугайында критиктиг шинчилекчилеринде бижээн.
Маадыр-оол Ховалыгның ады, ооң чогаалдары 80 чылдарның орта үезинден бээр парлалгага көстүп келген. Ынчан ол Ак-Довурак хоорайга «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдап турган. «Шериг эрттиргеш келгеш, «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдай бердим. Слесарьлап, даг өрүмнээш, хая-даш казар күчүлүг экскаваторну 16 чыл иштинде дүн-хүн дивейн. Ээлчег келирге башкарып келдим. Чогаал ажылын, экскватор башкарып тургаш-ла эгелээн мен» деп, М. Ховалыг бодунуң дугайында бижип турар. Шак ынчаар ол тыва литературада ажылчын чогаалчыларның (Б. Хөвеңмейниң, В. Саган-оолдуң, Д. Сарыкайның) даңзызын уламчылап, туружун быжыглаан.
Номнары
Маадыр-оол Ховалыгның номнары удаа-дараа үнүп, бодунуң номчукчуларын тып ап эгелээн. Ооң чырыкче үнген номнары:
Сандан Сандю:
«Тыва чечен чогаалга ынаныштыгларның бирээзи ол деп ооң дугайында дидими-биле чугаалап болур» деп, Сандан Сандю ынчаар бижээн. Ол сөстер шынныг болган. Бо хүннерде Маадыр-оол Ховалыг билдингир чогаалчыларның санынга кирип, номчукчуларның сонуургаар чогаалдарының автору апарган.
Чылдан чылче чогаалчының мергежили бедип келгенин чогаал сайгарыкчылары эскербейн барбаан. «Прозачының мергежили доктаамал бедип кел чыдарын ооң чаа үнген «Улуг от» деп чыында номундан эскердим» деп, ооң дугайында Сандан Сандю демдеглээн.
Оон өске ажылдары
Чогаал сайгарылгазында Маадыр-оол Бартыштаановичиниң прозачы өзүлдезинден аңгыда чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының үнген дөстерин тайылбырлаарын оралдашкан чүүлдер база бар. Чогаал бижииринге бир-ле дугаарында үндезин болган чүүл — туризм спортунга чогаалчынынң хандыкшылдыы. Турисчи кокпалар-биле төрээн Тывазының улуг-улуг арттар, сыннарны эрттип, кезип, улуг тайгаларның шыпшык баштарынче үнгүлээн. Ол сонуургал сеткил-хөөнге чүгле экини оттуруп, делгем көрүштү хевирлээн. Бойдустуң каас-чаражын, амыдыралды, болуушкуннарны чуруп бижиири, чеченчидип бодаары чогаалчыга сонуурганчыг болган. Туризмге хандыкшыл чогаал бижииринге улуг идигни берген. Школачы тургаш-ла, ол туризмни сонуургап, «Мөңгүлек» турклубтуң кежигүнү апаргаш, барыын Тываның арттарын, сыннарын шуптузун эргип-кезип каапкан.
«Меңгилиг бедиктерниң кыйгызын» номчааш, ооң авутору бодунуң салган сорулгазын чедиишкинниг боттандырган, турисчи кокпалардан чечен чогаал кокпазынче бүзүрелдиг базымны кыла берген-дир дээрзин А. Чычаан-оол бижээн.
Чечен чугаа жанры
Маадыр-оол Бартыштаановичиниң чогаалдары чечен чугаа жанрында хөйү-биле бижиттинген. Ооң чечен чугаалары амгы үеде көргүзүп турары-биле онзагай. Оларда үениң чидиг айтырыгларын хөйү-биле көдүрүп, чогаалдарның эстетиктиг утказын тыва улустуң аас чогаалдарындан алган. «Амгы шагның прозазының сюжеттери, маадырлары чежемейниң-даа чаа болза, чуруушкуннуң аргалары кандыг-даа хөй янзы, сайзырыңгай апарган болза, ооң эстетиктиг укталган дөстери дуу үженги чылдарның прозазының, оон ыңайлаарга, улустуң мифтеринде, тоолдарында, уран чугааларында чыдып турар» деп, чогаал шинчилекчизи Антон Калзаңның демдеглээнинге кижи каттышпас арга чок. Чогаал кандыг-даа үеде бижиттинген болза, ооң ук-дөзү чоннуң чечен-мерген, бедик идейлиг чогаалдарындан ужукталган болур.
Амыдыралдың янзы-бүрү арыннарын оларда шуптузу көрүнчүктелген. Мөзү-бүдүш, төөгү, ынакшыл темалары чырыттынган.
Маадыр-оол Ховалыгның бодунунң «Ыт угааны» деп чечен чугаазында амыдыралда болган ийи таварылганы чечен-мергени-биле көргүзүп, кижиниң арын-нүүрү, угааны ыттыындан дора болгулаар деп бодалды номчукчуга билиндирип турар. Чечен чугааның кол маадыры Серге-Байыр. Ол амыдыралынга туруп келген бир улуг айтырыгны шиитпирлээри-биле чаңгыс черге ажылдап чорааны Доржу Демировичини сактып кээр. Ол ам оралакчы сайыт апарган кижи чүге дуза кадып шыдавас деп бодап, эжинге бүзүрел Серге-Байырны ооң-биле ужуражылгаже эккээр. Доржу Демировичиге ужуражып келгеш, мендилээрге, кандыг-даа харыы бербейн, өскээр талыйтыр көрүп, ческинген дег, эрте дүже бээр. Шак ынчаар аразынга чылыг, чымчак хамаарылгалыг чораан, чаңгыс черег кады ажылдап чораан ийи кижиниң бирээзи бирээзин «танывас апарган». Дөрт чыл бурунгаар кады аңнап чораан дуңмазының ыды Хартына Серге-Байырны дораан танып кааш, аңаа аажок огланган болган. Бо ийи болуушкун чечен чугааны кол тепкииш болган. «М. Ховалыгның, Д. Сарыкайның, Ш. Кууларның… болгаш өске-даа авторларның хөй-хөй чечен чугааларының темалары бүрүнү-биле амгы үеден келген, маадырлары бистиң-биле кады чурттап чоруур кижилер». деп, Антон Калзаңның демлеглээни чөптүг.
Доржу Демировичини авторнуң бо тодаратканындан аңгыда, ук чогаалда өске болуушкунардан ол кыиыл дээрзи улам билдинип кээр: «Караңгыда өг даштынга… диспетчер Шеңнени… хоюг эъдин тааладыр куспактаан-даа…»; «Эзирни тендирип… чугаазы үнүп… Чеченден салдынмайн барган»… Шеңнениң чугаазындан илерээни болза: «Чанып чоруп олурувуста, Доржу Демирович Чеченниң спортивказынче кузуп каапты…».
Чечен чугаада болуушкуннар боттары-ла Доржу Демировичиниң дугайында хөйнү чугаалап турар. Мында авторнуң кандыг-даа немелде тайылбыры чок. Чогаалчының мергежилиниң онзагай талазы бооп турар.
Чечен чугаада кол маадыр Сергее-Байырның овур-хевиринде ажылчын кижини көргүскен. Олут орбас, чыдын чытпас амгы үениң кижизи деп чүве билдинер. Ол үргүлчү-ле ажылга хаара туттунупкан чоруурун «чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдары» херечилеп турар. «Кызыл-дус чүдүрүп алган «Камазын» чуруп бижээни-даа ооң ажыл-агыйжызын сөглеп турар».
Кижи биле ыт. Медерелдиг кижи биле дириг амытан. Бо ийиниң аразында улуг ылгал бар. Бо чечен чугаада чуруп турары-биле алырга, Кижи Кижи чеже-даа угаанныг болза, чамдыкта ыттан дора апаарын элдээрткен. «Доозун, сырынга када берген кылын эриннер: «Экии Доржу Демирович!» дээри-биле ажыттынып, барыек бүгү назыда руль долгап, дүлгүүр тудуп келген, чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдар бурунгаар салдынарының кайызы чорда, оралакчы сайыт Доржу Демировичиниң карааның борбаа шилдени берген, чүглери тазарган куштуу дег чиңге мойнун кагылдыргаш, мурнунда турган улуг-ла кижини эскербейн-даа, танывайн-даа, кыдыынче кылаштай берген». Бо таварылга-биле дараазында таварылганы деңнептер кылдыр автор номчукчуну автор албададыптар.
Маадырларның психологтуг чуруу
Маадыр-оол Ховалыг кижилерниң психологтуг байдалын чуруп көргүзер талазы-биле мергежээн чогаалчы дээрзи бо чечен чугаадан илереп кээр. Мендиге харыы бербээн таварылгада «когараан» кижиниң арын-нүүрүнге аар болгаш берге автор шынзыг дамчыткан. «Аксын аазадып келген Серге-Байырның боскундан чүгле «ык» дээн дунук үн бодунга дыңналган болгаш мынча дээр албан-яамы дүжүлгезинде удуртукчузу-биле ооң аразында дүвү көзүлбес кашпал чыдарын билбезинге чөгенгеш, ол хензигие-ле апарган. Түмен чон аразынга, боду билбейн, үпчүген чанагаштаныпкан дег кылдыр сагындырган. Делбигир кулактарының бажы эпчоксунганындан хан дег кыза бергензиг-даа». Серге-Байыр арны-нүүрлүг, чаагай мөзү-бүдүштүг кижи кылдыр чуруттунган. Бо таварылгада Серге-Байырга эвес, а Доржу Демировичиге ыядынчыг болуп, кулактарынынң бажы кызар турган ышкажыл. Ындыг эвес, Серге-Байырның чүгле «кулактарының бажы кыскан» эвес, оон-даа берге, ышкам болганын чогаалчы чедимчелиг чуруп көргүскен. «…Оралакчы сайыт кудумчуда бүрүлери халагар теректер баштары четчелээн дег, хая көрнүп алган турар боорга. Аңгадай берген турган Серге-Байыр шыңганнары курлу берген дег буттарын маны даштан пат боорда көдүрген. Ооң белен-не хөлүйбес шырайы дүндүе берген, иштинде «Элдеп-ле чүве-дир але!» деп сукуртунгаан».
Ыттың меге-угааныын чуруп көргүзүп тура, ооң ол өйде сагыш-сеткил байдалын база тода илереткен: «Оозу… сыыңайнып, дээрбектелчек кудуруун чайып огланып… ийи алышкыны, машинаны долгандыр довурак көдүрүлдүр маңнап-ла эгелээн».
Үе дугайында
Үениң аайы-биле чогаалчылар болгаш өскелерниң-даа чогаалдарында чаа үе-шагның болуушкуннары арбыны-биле чырыттынып турар апарган. Чечен чогаалдың бо турушбайдалын критик Антон Калзан эскерип чырыткан. «Прозаның сан, шынар талазы-биле өзүлдези база шыырак… Прозачыларның одуруу калбарган. Олар үе, социал амыдырал аайы-биле дөмейлешпес, хөй-хөй бир мөзүлеш чүүлдерни көргүзер аргалыг апарган».
Маадыр-оол Бартыштаановичиниң чогаалдарында «үе, социал амыдырал аайы-биле дөмейлешпес бир мөзүлеш чүүлдерни» бижип көгүзүп турар. Ооң бижээни «Сыртык» деп чечен чугаазында бо хүннерде хөгжүп эгелээнсарыг шажын дугайында чугааны чорудуп турар. Ооң-биле чергелештир амгы үениң бир мөзүлеш овур-хевирлери база бо чечен чугаада бодунуң сайзыралын алган. Чааскаан чурттап турар Алдынай, үениң аайы-биле саарлыкчы ажыл-агыйлыг Даш-Чүрек оларның овур-хевирин берген. Алдынай бурган-чүдээнге бүзүрээр, аңаа шын хөңнү-биле, бүгү сеткили-биле бердинипкен кижи болур. Ынчалза-даа ооң базымнарында шажынчы эвес чүүлдерни номчукчу эскерип каар. Бажыңын долдур бурган чуруктарын салып алза-даа, оларнын мурнунга эр кижи-биле куспактажып турар. Чүдүлге ооң сагып чоруур ыдык чүүлү эвес дээрзин ооң чугаазында бадыткаар: «Кижи кара чажындан шажынга кижизиттинген болза, ооң ёзу-чурумун сагыыр болур. Мен ышкаш назылыг, үжен хар ажа берген кижиге берге-дир ийин». Бодун холга алыры дыка нарын, улуг тура-сорук херек. Мен чааскан-на болгай мен. Чүдүлгем эчизинде эдержир, чугаалажыр өөрлүг-дүр мен. Ол чок болза, кым мен?».
Бо сөстер номчукчуга хөйнү чугаалап бээр. Шажын-чүдүлгелиг бис деп чоруур чамдык кижилер ону сагыш-сеткилинден ыдыктап чоруур ышкажыл.Оларга кол-ла чүве улус мурнунга бодун чүдүлге-сорулгалыг, кээргээчел сеткил-сагыштыг кижи кылдыр көстүрү болур. Олар шажынга ити-хөңүнден чүдүр бараалгаар дээш эвес, а ооң кандыг-бир ажык-кончаа алырын бодап чоруурлар.
Алдынайның өңнүү болур кижизи ооң үежизи Даш-Чүрек. Ол амгы үениң саарлыкчы-сайгарлыкчы «чаа тывазы». Ол Алдынайны анаа-ла сонуургай бербээн: ол кысче ооң көрүжү бир янзы. «Кара-Буга Алдынай аңаа аңаа херек кижи апарган. Бир катап душ бооп чедип келген бооп, фамилиязын сонуургаш, ооң саарлыкчы ажылынга база бир дуза кадып боор ээлгир сынныг кысты ол дүштээр үеде бажыңынга чедирген-даа».
Автор бодунуң кол маадырынга Даш-Чүрек деп атты берип кааны анаа эвес. Даш чүректиг, кадыг берге кижиниң дүрзүзү ооң сөстеринден-не номчукчуга билдинип кээр. «Сээң удуп, дыштанмааның меңээ кандыг-даа хамаарылга чок, сазыг хуна! Ол чүъктүң кайы-хире үнелиин билир сен бе, чыдыг кырза? Ооң өртээн чавааң-биле бар өнчүңге каткаш, төлеп шыдавас сен, кырган сойлук! Бүгү назынында мээң кулум боор сен, өлешкин ыт! Сени дүн-хүн чок хендирбең сөөгүн иридир са мунар мен, өлген сек!..»
Ооң соон дарый Даш-Чүректиң кижилерге хамаарылгазы тодарап кээр. Баштай дээрезинде дөрткү каътче сыртык туткаш үнүп чыткан кыска дузулажып, «Улуг-ла сыртыкты чараш херээжен кижи дөрткү каътче үндүрүп бар чыдар эвес аан» деп сагыш човаан чугаазы ооң даштын чаган хоозун чугаазы кылдыр билдинер. Ам ооң ёзулуг арны ажыттынып келгенде, ооң кижилерге хамаарылгазы билдинип турар кээр. «Чогаалчы кырган кырза чорта берген болза, хамаан бе, тууйбу өртээ чеддер чеддер үнези кайыл оң!» дээн ооң сөстери бадыткаар.
Тыва кижиниң делегей көрүүшкүнүн болгаш ооң аажы-чаңының онзагайын илереткен чогаал «Хамаан-хамаан» деп чечен чугаа болур. Хамаан-хамаан деп шола атты чогаалдың маадыры чүнү-даа улуг-ла херекке албас, «аа, хамаан» дээр чаптанчыг чаңы-биле чоннуң ынакшылын, хүндүткелин чаалап алган. Ол хүрешке безин деп тура, ону каапкаш, «Оңнүүм келир чүве, хүпеш хамаан» дээш арлы бээри; көшкеш, эт-севин, өөн чүдүрген машинаны «самосвалдавыт, аа хамаан» дээш, эт-херекселин үреп алыры уран-чечен бижиттинген. Бо овур-хевир чонга чоок. Ынчангаш номчукчу кижи бүрүзүнүң кичээнгейин хаара тудуптар, ону сонуургадыптар овур-хевир болур.
Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның бижип турары чечен чугаалары лириктиг хөөнге кончуг чоок бижиттинген чогаалдар болур. Ынакшыл темазынга бижиттинген «Эергин кызым», «Ыт нүүрү», «Аржаанга ынакшыл» болгаш өскелер-даа чогаалдары ындыг.
Чогаалчының «Бутчактар» дээр улуг хемчээлдиг чечен чугаазын лириктиг чогаал деп санап турар бис. Кырыгс чогаалчы Чиңгис Айтматов бодунуң лириктиг тоожулары-биле бүгү совет номчукчуларның кичээнгейин хаара туткан болгай. Оон эгелеп ол бүгү делегейде билдингир улуг чогаалчы апаар.
Маадыр-оол Ховалыг лириктиг чечен чугааларын моон соңгаар-даа хөйнү бижиир боза, бүгү Тывага элээн билдингир, чоннуң ынак чогаалчызы апаар дээрзинге бүзүрел бар.
«Бутчактар» деп чечен чугааның ады безин чараш, чаптанчыг лириктиг ат болур. Чечек бодундан ийи хар дуңмазы Куңгаага аажок ынак. Кунгааны ажы-төлү артпас даа-авазынга ава, ачазы азырандыга бериптер. Чечек дуңмазын аажок чоктаар. Ол даай-авазы сугнуң аалынга барып, дуңмазынга-биле мага хандыр ойнап ап турар. Ынчалза-даа улаанут деп аарыгның хайы-биле ооң ынак дуңмазы Кунгаа чок апаар. Чечектиң дуңмазын сактып, ийлеп турарын кым-даа эскербес.
Ол дуңмазы-биле сүзүп ойнап турган хөл малгажынга ьаргаш, бодунуң база дуңмазының истерин тып аар. Дуңмазының истерии бар малгашты ол кадырып алгаш, хүннүң-не сайзанаангн дуңмазы-биле ойнааны дег ойнап турар. Бир хүн ол малгаш бусту бээр. Шак ынчаар «Бутчактарның» сюжеттиг шугуму чештинип бадар.
Маадыр-оол Ховалыгның баштайгы дээрезинде бижип турган чогаалдарынга бодаарга, бо сөөлгү чылдарда чырыкчет парладып үндүргүлээн чогаалдары ам база бир чаа шынарже кирип келгенин үстүнде сайгарган чогаалдарывыста тодазаы-биле көстүп турар. Ол тыва чечен чогаалдың бурунгаар базымы-дыр.
Уран гимнастикага Россия Чемпионады
Эге төөгүзү
Уран гимнастиказынга бир дугаар РСФСРге чемпионат 1948 чылда Ленинградка болган. Командалыг хөй мергежилдиң маргылдаазынга Подмосковьениң чыындызы тиилээн, хуу хөй мергежилдиң маргылдаазынга — подмосковьеден гимнаст Людмила Зотова тиилээн.
ССРЭге РСФСР-ниң чемпионады ССРЭниң чемпионадындан бир ай эрте хире болуп турган болгаш, ону шүүлде турнир кылдыр санатынып турган.
Төөгү
Россияга ук чемпионаттарны эрттирип турар Бүгү Россияның уран гимнастика федерациязы 1991 чылдың сентябрь 12-де тургустунган.
Миннетт, Дилан
Дилан Кристофер Миннетт (Dylan Minnette, төр. декабрь 29 1996, Эвансвилл, Индиана) — американ актёр база хөгжүмчү.
Намдар
Дилан Миннетт декабрь 29-та 1996 чылда Эвансвиллге, штат Индианага төрүттүнген. Ол Шампейнче көже берген, Иллинойс штат, ол маңаа беш чыл чурттаан, ооң соонда Лос-Анджелесче көже берген, актёр албан-ажылга депшиир дээш. Бир дугаар ооң ролью чаңгыс эпизодтуг комедийлиг телесериал «Дрейк и Джош» болган.
Миннетт оон аңгыда ыраажы база Wallows бөлүүнде ритм-гитарист болуп турар.
Хомус
Хомус - тыва чоннуң эң бурунгу хөгжүм херексели. Ооң тывылган төөгүзү база солун.
Бирги тоожу
Тайгага аңнап чораан аңчы бир хүн дыт чартызы-биле ойнап турган адыг көрген. Дыттың чартызын тыртып-тыртып салыптарга, бир-ле онзагай үн арга иштинге чаңгыланы бээр болган. Аңчы чазаныр шевер-даа кижи турган. Ыяш чартызы-биле дылдап кылган хомусту ол саадаваанда кыла шаап каан.Чогаадыкчы дилээшкиннер ооң-биле дооступ калбаан. Аът кудуруунуң хылын алгаш, ону шеле соккулап шенээн. Хыл хомус ынчаар тывылган. Оон чоорту шелер-хомус азы кулузун-хомусту кылып ойнап турар апарган. Сөөлүнде тыва дарганнар демир-хомусту кылып өөрени бергеннер.