cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уйгур Эл
Ань Лу-шань. Кыдат чурту, 756-757 чылдар
Кыдаттар уйгурлар хаанындан база дуза дилээн. 756 чылда Баян-чор улуг оглун 4 муң шерии-биле кыдатче чортупкан. Уйгурлар кыдат чуртунга үймээнчилер-биле чаалажып тура, эки-бакты ылгавайн, аштаан бөрүлер-биле дөмей кыдат чонну үптеп эгелээн.
757 чылда Ань Лу-шань хайга таварышкаш, улузунга өлүрткен. Үймээнчилер ооң Цин-Сюй деп оглун хаан ширээзинге олуртуп каан. 757 чылдың сентябрь айда Фын-шуй хемге кончуг улуг тулчуушкун болган. Үймээнчилер аңаа аштырган.
Кыдат хаанның удурланыкчылары эвээжей бээрге, Сюань-Цзун бодунуң Нин-го дээр хеймер уруун Баян-чорга өглеп берген. 759 чылда Баян-чорнуң тыны үзүлген.
База көр
Он Уйгур
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Ояперь, Ольга Видриковна
Ольга Видриковна Ояперь (4 март 1917 — 8 октябрь 2000) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, телятница колхоза «Красная звезда» Кыштовского района Новосибирской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1971).
Намдары
1917 чылда көдээ суур Николаевка, бо үеде Кыштовского района Новосибирской область эстон тараачын өг-бүлеге төрүттүнген переселенцев. 1897 чылда царь Николай II выделил в этих краях земли для эстонских крестьян.
Самостоятельно выучилась грамоте. Ухаживала за скотиной с раннего детства. 1932 чылда с образованием колхоза вступила в хозяйство и стала работать на ферме телятницей и дояркой.
1934 чылдан работала телятницей на ферме колхоза "Красная Звезда". Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында овдовела, ашаа фронтуга чок болган. Во время отёла постоянно присутствовала на рабочем месте, не допускала падёж телят, а суточные результаты по привесу составляли по 800-900 граммов на каждую голову. 1971 чылда ол вырастила 5600 телят с большой сохранностью поголовья.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве.
Избиралась депутатом Кыштовского районного и Березовского сельского Советов. Вела активную общественную жизнь.
Көдээ суур Николаевкага чурттап турган. 8 октябрь 2000 чылда чок болган. Көдээ суур чевегге орнукшуткан турган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Малчыннар Аңгылал:РСФСР-ниң район совединиң депутаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң көдээ суур совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Менгүчек беглик
Менгүчек беглик – шаандагы Биче Азиядa күрүне.
Менгүчектерни баштап турган кижилер: Менгүчек Гази болгаш оолдары, – Эрзинджан хоорайгa 1080 ч. тургускан.
1 дугaар Биче Азия турк бегликтер
Аңгылал: Төөгү
Он Уйгур
Он Уйгур — аймак ады.
Ады-сывы
Он Уйгур, уйгур.
Йаглакыр дээрге ызыгуурлуг сөөк ады, ол 10 сөөктүң бирээзи болур, ол оон хааннар, ызгуурлуг кижилер укталган.
Витамин A
ВИТАМИН А — бойдуста нептереңгей. Ол балык үзүнде, баарда, сүт аймаанын  чемнеринде,   морковьта, помидорда, шагар-оътта, щавельде, ногаан кулчада, абрикоста, чыжырганада, ыт-кадында дээш өске-даа кат аймаанда хөй. Ол витамин чок азы ол чедишпес болза, мага-ботка чем солчуушкуну өскерлип, өзүп турар организм ара доктаап өспестеп, арып баксыраар, нерви системазының,  иштики   бестерниң ажылы өскерлир, кижиниң кежи кагжап, дырыжып, тоглап, кижиир апаар болгаш халдавырлыг аарыгларга, даштыкы бойдустуң дээшкиннеринге шыдамыгы, удурланыр шынары кудулаар. Витамин А-ның мага-ботка чедишпезин көргүзүп турар аарыгның демдектери; кежээ имиртиңде карак көзүлбестеп, карактың имиртиңде көскүзү чок болуп чидер аарыг болур.
Он Уйгур
Чурту
10 сөөктүг аймак турган. Аймактың төрээн чурту Каңгай дагларының чөөн талазы. Шаанда уйгурлар төрээн черин 'Өтүкен' дээр турган. Аймак улузу Оркун, Тогла биле Селеңе хемни эжелей чурттап чораан.
Витамин A
Дөзү
В В В
Он Уйгур
Дылы
Эрги түрк дыл.
Үези
Кажан Он Уйгур деп аймак тыптып келгени билдинмес. Кыдат төөгү оларны хунну деп улустуң үре-салгалдары деп айтып турар.
Олар 742 чылда түрктерден адырлып алганнар, 744 чылда бодунуң күрүнезин тудуп алган турган. Уйгур элдиң тергиидээн үези 744-840 чылдар бооп турар.
Кыдат төөгү бижиктери
...
Уйгур аймакты Иологэ сөөгүнүң хааннары баштап турар. Сеяньто аймактың соңгуу талазында, кыдат төвүнден 7000 хире ли ыракта, Солин хемниң унун эжелей Иологэ сөөгүнүң улузу чуртап турар дыр. Аймак улузунуң саны 100 000 кижи, оларның чартык кезии: 50 000 чедир шериг кижилер болур. Чери кургаг хөрзүнү сай-даштыг. Малдан колдуунда узун буттуг хойлар азырап турар улус тур.
Орхон бижик
Эрги түрк дыл. Селеңе бижии, үш дугаар одуруг (кириллица транскрипциязы-биле бижээн): "Суб... қалмышы бодун Он Уйғур Тоқуз Оғуз ӱзе йӱз йыл олурмыш" Тыва дыл: "Суг... кагдынган чон Он Уйгур, Токуз Огуз кырынга чүс чыл олурган."
Салгалдары
Хемчик-Боом деп черге чурттап чораан Ондар-уйгур деп сөөктүң улузу дээрге, шаандагы уйгур аймактың үре-сады дыр. .
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Тофа кижи
Тофа кижи.
Ат-сывы
“Тофа”, хөйнүң санында: “тофалар”.
Адаарда: [тоъфа], [тоъфалар] дээр. Ол сөстерде [оъ] дээрге өк-биле адаан кыска ажык үн-дүр.
Чурту
Чөөн Саян дагларының соңгу талазы, баарындан баткан Ий, Уда, Ына, Каң, Агул, Терий-Суу, Ага деп хемнерниң аксын эжелей чурттаан чон.
Мурнуу-Барыын талада оларның кожалары болза Тожу тывалары-дыр. Административтиг хуваалда ёзугаар олар Иркутск можунуң Нижнеудинск кожуунунга хамааржыр турар. Чуртунда үш суур бар: Алыгчер, Нерха, Үстүү Гутара. Чон колдуу суурлар иштинде чурттап чоруур.
Дыл-домаа
Тофа дыл түрк дылдыг улустуң бөлүүнге хамааржыр. Оларның чугаазы Тожу чурттакчыларының эрги чугаазынга дөмей. Тофаларның чугаазын шуут аңгы дыл дизе, арай шын эвес болур боор оң. Тофа дыл дээрге чөөн таланың тайга чурттуг, ивижи чоннарның чугаазынга хамааржыр база-ла бир диалект болур. Эрте-бурунгу үеде тофаларның өгбелери енисей болгаш самоди диалектилиг дылдарга чугааланып чораан. Шагда-ла оларның ол эрги чугаазы кагдынган.
Амгы үеде тофа дыл чидип турар. Тофалар өгбелериниң дыл-домаан тоовастап каан. Бо үеде тофа дылды чүгле 20 кижи билир, олар дөгерези улуг назылыг улус. Назыны орту кире берген улус, оон ыңай чаш уруглар төрээн дылын багай билир. Тофа кижилерниң хөй кезии төрээн дылын шуут билбес. Тофа кижи төрээн суурунга чурттавышаан орустап чугааланыр апарган.
Төөгүзү
Тофаларның өгбелери үе-дүптен-не Саян дагларын эжелей чурттап чораан. Таңды кежии-биле амыдырап чораан ивижи чон, аңчы чон, балыкчы чон.
VII дугаар вектиң бижиктеринде кыдаттар бир-ле Ду-бо деп аймак дугайында бижип турган. Ол кыдаттарның Дубо деп аймаа дээрге Саян дагларын эжелей чурттап чораан аңчы, ивижи улус. Таптыг-ла ол үеде Чөөн-Саян дагларының чөөн талазынче Үч Курыкан аймааның күрүнези турган, барыын чүкче Минсуг ховуларында Кыркыз аймактың күрүнези турган.
XIII векте, Юань төрезиниң чажыт бижиинде Алдай-Саян чуртунуң көвей аймактарының аразында Тухас биле Тубас деп аймактар аттарын айыткан. Ол хамык аймак-сөөктүң улузу Джучиниң эрге-чагыргазынга бараалгаан. Төп Азияга моолдарның тергиидели доктаарга тофаларның өгбелери оларга албан төлеп берип турган.
Саян дагларының чоогунга орус казактар XVII вектерде көстүп келген. Ол үеде тофалар бурят нояннарның албатызы турган. Буряттар-биле чаалажып тургаш орустар Саян дагларының соңгуу талазын чоорту эжелеп эгелээн. Буряттарны тарады сывырыпкаш, орус казактар тофалардан албан чыып эгелээн. Бир эр кижи чылда 2-3 киш кежин дужаар ужурлуг турган. Аңнавайн чурттап чораан кижиге безин албан төледир турган. Тофалар албанны 1924 чылга чедир дужаап турган. Оон ыңай тофалар орус христиан шажын эргелелинче үндүрүг база төлеп турган.
Төп Азияга моолдарның күрүнелери буурап дүжерге, мачжурлар биле орустар кедерей берген. Олар 1689-1727 чылдарда кызыгаар дугайында керээ үзүп алган. Мурнуу Сибирьде Саян дагларының соңгу талазы орус хаанның холунга кирген.
XIX векте орус күрүнениң административтиг хуваалдазы ёзугаар тофа чурту беш аймактыг турган. Ол аймактар адын «улус» деп сөс-биле адаар турган. Орустап болза: Карагасскiй улусъ, Шельбегорскiй азы Сильпагурскій улусъ, Кангасскій азы Кангатскій улусъ, Удинскій азы Судинскій улусъ, Маллерскій азы Манжурскiй улусъ. Улус аттарын орустар ол үеде чаңгыс аайлыг адавас турган хевирлиг. Улус бүрүзүн «дарга» баштап олурар. Улус даргазының ажылы болза албан чыыры.
Беш Улустуң дөгерезин «Улуг-Баш» дээр кижи башкарар чораан. Улуг-Баш деп дарганы өскээр «Шуленга» деп база адаар турган. Орустар Улуг-Башты «староста» деп адаар турган. Улуг-Баштың бир дузалакчызы, оралакчызы база турган. Улус даргаларын болгаш Улуг-Башты шуулган үезинде шилиир турган. Шилиткен даргалар 3 чыл иштинде төре тудар, 3 чыл хуусаазы эртерге эрге-дужаалын өске кижиге хостап бээр, азы чок болза шуулган үезинде улуска катап соңгудуп алыр чораан. Тофа чоннуң даргаларын чүгле эр кижилер соңгуур турган. Тофалап шуулганны «суглаан» дээр. Улуг-Баш деп дарганы тофалар шилип алырга Чөөн-Сибирниң генерал-губернатору ону томуйлаар турган. Бүдүн чон улуг шуулганга чылда чаңгыс катап, 12 айда чыглыр турган. Шуулганга Улуг-Баш чаргылдашкан улустуң херээн үзе шиидип, хамык чыгган албанны орус чагырыкчы кижи кээрге дужаадып бээрин хайгаараар турган. Ажыл-агый херээн чугаалажырындан аңгыда, шуулганга улус садыглажып, оран-делегейде чүү бооп турарын дыңнап, медээ солчур дээш кээп база турган.
Совет эрге чагырга
Сибирге большевиктерниң чазаа 1920 чылдарда доктааган. 1925 чылда 12 айдында болган шуулганга тофаларның чуртун орустар «Карагас чоннуң суур соведи» кылдыр эде адап алган.
1927 чылда орустар тофалар чуртунга «Саян-Карагас аңчы ажыл-агыйын» тургускан, ооң төвү Алыгчер деп суур апарган. Чаа чурттуң девискээри 2,5 млн. гектар турган. 1934 чылда ону «Тофа Улузунуң Соведи» деп эде адаан. Ол, Тофа Улузунуң Соведи «Чөөн-Сибирь крайының күүседикчи комитединге» чагыртыр турган.
Орус чазак 1930 чылдар үезинде көшкүн амыдыралдыг чонга суурлар туттургаш, улусту чурт аайы-биле чаргаш, колхозтарга киирип чурттадып каан. Эрги үеде, суурлар турбаанда, тофалар ивилерин оъткарып, чадырларга чурттап турган. Чайлагга 8-10 хире чадыр турар, кыжын кыштагга 2-3 чадыр турар чүве.
Колхозчу кижи неделя санында 50 акша аванза алза-даа, ооң акшазы 1 шил арага-ла чедер. Азы чок болза ол аванза акшазы-биле 10 хлеб, 5 шай бузундузу, 2 хире флакон-шилдиг одеколон садып аап болур турган. Күрүне колхочуланың шалыңын үезинде бербес турган. Ынчангаш хөй улус аъш-чем аймаан садыгдан өрегге ап турган. Шак ынчалдыр эңдере улус өрелени берген чурттап турган.
Тофа кижилер төрээн дылын Совет үеде уттуп эгелээн боор. Уруглар садында чаш уруглар чүгле орус чугаа дыңнап өзер, школаларга төрээн дылын кичээлдерин чүгле 1990 чылдардан эгелеп өөренип эгелээн. Амгы үеде аныяк тофалар үндезин культуразын билбес, тофа чугааны багай билир апарган. Чамдыктары тофа сөстерниң утказын шала-шула билзе-даа, тофалап чугааланып шыдавас апарган.
Бижии
1930 чылдар эгезинде Ленинград хоорайга Соңгу чүк чоннарының институдунга тофа сургуулдар өөренип турган. Н. П. Дыренкова дээр эртемден тофа чугааны олардан дыңнап алгаш Чаа түрк алфавитке үндезилээн тофа чонга бижик чогаадып берген. Ол бижик чогаадып тургаш, латинчиткен тыва бижикти бодунуң бижиин-биле кожа салгаш дөмейлеп база турган. 1940 чылдарда бүдүн ССЭРЭ-ниң хамык чоннары кириллица бижиин өөрени бээрге тофаларның Чаа түрк алфавитке үндезилээн бижии чоорту уттундура берген.
1964 чылдан эгелеп тофа дылдың фонетиказын В. И. Рассадин деп эртемден шинчилеп эгелээн. Ол тофа дылдың чиңгине үннерин (транскрипциязын) кириллица үжүктерин ажыглавышаан эртем ажыглалынга киирген. Рассадиниң ачызында 1989 чылда Иркутску можунуң күүсекчи комитеди тофа чонга кириллица үжүктеринге үндезилээн онза бижикти өөредилге черлеринге киирип томуйлаан. Ынчан-на дораан бир биле ийи дугаар класстарга өөрензин дээш тофа дылдың үжүглелдерин база парлап үндүрген. В. И. Рассадинниң тофа чонга чогаадып берген бижии тергиин эки шынарлыг.
Сөөктери
Вайнштейн деп эртемден 1966 чылда улуг назылыг тофа кижилер аразындан 8 сөөктүң улузун тып бижээн. Ол болза: Кара-йогду (Кара-йогды), Чогду (Чогды), Чептей, Кара-хаш, Тырк-хаш (Тарк-хаш), Иргэ-хаш, Тенек-хаш, Сары-хаш.
Мында болза скобка иштинде сөөктүң бир диалектилиг хевирин айыткан. Чижээлээрге, тофаларның бир чамдыызы Кара-йогду кылдыр адаар, өскелери Кара-йогды кылдыр адаар турган.
Йогды биле Чогду дээр сөөктер аттарын тываларда Чооду деп сөөк ады-биле деңнап болур. Кайы-бир кижиниң сөөгүн айтырда, иезиниң эвес адазының сөөгүн айытпышаан чугаалаар чүве. Бир эвес уругнуң төрээн адазы чок боор болза иезиниң сөөгүн айтып чугаалаар турган. Чаңгыс сөөктен укталган уруг-дарыгны өглештирип болбас, ол хоруглуг. Эр кижи өске сөөктүң улузундан эжин тывар, кыс кижи база өске сөөктүң улузундан эжин тывар. Тофа чонда сөөктер аттары XIX векте-ле уттундуруп эгелээн. Вайнштейнниң бодалы-биле, XIX векте Тулай, Сагай биле Буучей деп сөөктүң улузу тофа чон аразынга база чурттап чораан. Тулай сөөгүнүң улузу эвээжээш Чептей деп сөөктүң улузу-биле каттыжып холужа берген турган. Эвээжээш, Сагай биле Буучей деп сөөктүң улузу база чиде берген.
Дыка үр үе иштинде тофалар орустар-биле кожа чурттап келгеш, орус чоннуң Фамилия деп чүвезин дөзеп алган. Тофа фамилиялар аал адындан, азы кижи адындан уткалган болгаш, орустарда ышкаш, сөс сөөлүнге -ов, -ев, ова, -ева дээн чижектиг кожумактарлыг апарган. Чижээ: Тулай аалының улузу Тулаев апарган, Сагай аалының улузу Сагаев апарган, Тайга аалындан Токуев биле Унгуштаев деп фамилиялыг улус үнген, Ырей аалындан Ыреяков деп фамилиялыг улус тыптып келген. Буучей аалының улузу Богучей деп фамилиялыг апарган.
Рассадин деп эртемден тофаларның улуг назылыгларындан 6 сөөк адын дыңнап бижип алган, ол болза: һааш, сары-һааш, чогды, ак-чогды, кара-чогды (кара-йогды), чептей. Тофа чон чуртунда үш бөлүкке чарлыр турган. Чөөн талада Уда хемниң унуга буруңғуу аалар турган ол аалдарга чогды, ак-чогды, кара-чогды деп сөөгүнүң узузу чурттап турган. Тэрий-Суг биле Ына хемни эжелей соңғуу ааллар турган ол аалдарга һааш, сары-һааш, кара-һааш деп сөөгүнүң узузу чурттап турган. Бурунгу биле Соңгуу аалдарның дал ортузунга оъртаа аалар турган, ол аалдарга чептей деп сөөгүнүң узузу чурттап турган.
1930 чылдар эгезинде тофаларны суурларга чурттадып каарга һааш, сары-һааш деп сөөктүң улузу Үстүү Гутара деп суурга олуруп алган, чогды, ак-чогды, кара-чогды деп сөөктүң улузу Аллыгчер деп суурга чурттап олуруп алган, чептей деп сөөктүң улузу Нерха деп суурга чурттап олуруп алган.
Революция бертинде кара-һааш деп сөөктүң улузу база чурттап чораан-дыр. Ол сөөктүң улузу шагда-ла чиде берген.
Аас-чогаалы
Тофа чон - кончуг ыраажы чон. Ырны олар тывалар ышкаш «ыр» дээр. Кажан-даа ырлаар, каяа-даа ырлаар, ажыл-иш үезинде-даа, орук-чирикке иви азы аът мунуп алгаш-даа ырлап чоруур улус. Байырлал, дой үезинде албан ырлажыр, ындыг чаагай чаңныг улус. Шаанда, Киштей деп «улуг-баш» мынча диген: «Бисте, куда доюнда үнү үнмээн, ыр ырлап билбес кижини 3 дугаар хүнүнде хөө-биле чаап каар улус бис».
Хөгжүм херекселдери «мандуурһа» — дошпулуур, үш хылдыг, хылдарын аът кудуруундан каъдып алыр. «Чадыған» — чадаган. «Чарты-һобус» — балалайка.
Улустуң сагыш-сеткилинде эрги үениң тоолдары олчаан артып калган. Орус эртемденнер тофалардан тоолдар дыңнап бижип турган. Тоолдарны эң бир дугаарында Н. Ф Катанов дыңнап бижээн. Сөзү чечен тоолчулар турган.
Баканаевтер.
Тофаларның үндезин культуразында сам деп чүве турбаан. Иркутскудан Н. П. Перфильев деп хореограф кижи тофа чоннуң «Эзир биле таан» деп тоолун номчааш, "Тофа тоол" деп сам чогаадып алган. Ол сам тофа чоннуң национал самы апарган. Тыва кижи «Ээлдек шыңгыраашты» көргеш, сеткили чоргаарланып дойлу бээр болгай, тофа кижи база, ол ышкаш, бодунуң самынга аажок ынак.
Эрги чаңчылдары
Н. Ф. Катановтуң бижиктеринден үзүндүлер. Н. Ф. Катановтуң орустап бижээн сөзүглелинден таарыштыр очулдурган. Арай, тофа сөстерниң транскрипциязы номда чогул.
Чугаа: Бисте ивини-даа, аъты-даа ыдыктаар чүме. Кижи аарыксап эгелээр болза аъттың челинге сарыг, ак азы кара чалама баглап каар чүме. Акта аътты азага хайырлаар чүме.
От дугайында чугаа: От сыгырарга улус ынча дижир чүме: "От соодап тур!" Сыгыр даң бажында от сыгырып эгелезе ырак черден кижи келир. Кежээ имирде, азы дүне оттуң сооду үнер болза бээр аза кээр деп — дижир чүме улус. От сыгырып эгелезе олче шаанак одун каап каар, хөй эмести.
Куда дугайынды чугаа. Бистиң улус куда доюнуң 3 дугаар хүнүнде ыр билбес, ырлаваан кижини хөө-биле чаап каар; ырлаар кижини хөө-биле чагбас улус бис. Самнап билбес кижини база хөө-биле чаап каар улус бис. Куда үезинде, чаъжын чарган соонда, бир кижи өг ортузунга туруп алгаш өгнүң дүндүүнден мөчек-мөчек өкпелер үндүр октаар. Ыттар, кыстар биле оолдар ону тудуп чиир чүме. Улгады берген улустуң оюну, ыр-самы аныяк улустан аңгы болур.
Кижи саны
Шаг-шаанда тофалар, Сибирниң шупту үндезин чоннары ышкаш орус күрүнеге албан төлеп турган. Мооң уржуунда орус күрүнениң үндүрүг чериниң ажылдакчылары кижи бажын таптыг-ла санап алыр турган.
Ооң мурнунда болгаш, соонда чылдарда болза,
Сөөлгү таблицага онза тайылбыр херек. Тофалар аразында орустар-биле хайнакташкан улус эңдерик. Чижээ, орус ашак тофа кадай алган. Чизечи кижи кээрге олар оглун орус кижи кылдыр айтып каар. Оон оларның оглу өзүп келгеш, тофа кижи болза күрүнеден тускай чиигелде алыр деп билип кааш, бодун тофа кижи мен деп адай берип болур. Ындыг кижи өгбелериниң дылын билбес-даа бооп болур. Чиигелде алыксааш бодун тофа кижи мен деп адай бээр улус база турар. Хайнак улус аразында үнүп кирип чоруур улус бар, олар чамдыкта боттарын тофа бис дээр, бир чамдыкта орус улус бис дээр.
Орустар-биле холушканы
Орустар биле холужар чорукту ассимиляция деп болур. Тофа суурларда орустар саны хөй.
Совет үеде тофалар орустар аразынга эстип чиде бээр часкан. Таптыг билдинмес ийин, кажан тофалар биле орустар холужуп эгелээн үези. Ындыг чүве XX дугаар вектиң дургузунда бооп турган хевирлиг. Совет үеде тофа биле орус аныяк кижилер аразындан өг-бүле тудар чаң тыптып келген. Бичии чон аразынга холушкак өг-бүлелер саны чыл тудум-на чоорту көвүдеп турган. 1990 чылдарда тофа биле орус улус аразында өг-бүле тудар чаң соксаан-даа болза Совет эрге-чагырганың үезинде-ле бүдүн чоннуң аразынга хөй-ле хайнак улус тыптып келген.
Амгы үеде шупту чаа төрүттүнген уруглар аразындан ханы холушпаан кижилер мырыңай артпаан. Чаш уругның ызыгуурунда оода чаңгыс-даа болза орус кижи бар. Чижээлээрге, чаш уруг дижик, уругнуң ада талазындан өгбелери орустар-биле холушпаан-даа болза, авазының кырган-авазы сарыг орус кижи турган болза, ам ындыг уругну хайнак деп санап болур. Ызыгуурунда оода чаңгыс орус кижи бар боор болза ындыг кижини эртемденнер метис, азы хайнак кижи дээр.
Хайнак дээрге тофа дылды билбес кижи, ооң арны-бажы, дүрзүзү европей кижиниң хөөнүнге кире берген. Хайнактарның хөй кезии боттарын тофа бис деп санап турар. Ындыг кижи чүге бодун тофа деп санап турарыл дээрге? Хайнак кижилер тофа өгбелериниң чуртун ээлеп чурттап чоруур. Олар орус хоорайларже көшпейн турар. Өгбелери ышкаш аңнап, тайгадан кат, мөөгү чыып, тооруктап, балык тудуп чип чурттап чоруур улус. Хөй эвес-даа болза, ивилерлиг улус база бар. Орус күрүне Соңгу чүктүң болгаш Сибирниң үндезин чоннарынга чиигелделиг байдалды база тургузуп берип турар.
Амгы үеде орустар биле холушпаан 83 кижи бар. Ол дээрге назын-хары дөгүй берген улус. Хайнакташпаан кижилер саны тофаларның 12,5 хуузу болур. Амгы үеде генетика талазы-биле тофа чонну хайнаксыраан чон деп болур.
Солун чүүл
Ол үеде тофаларның төрүттүнген херечилелдеринде "национальность" деп одуругда "тофа" деп бижип каан турган. Соңгу чүктүң болгаш Сибирниң биче чоннары орус күрүнеден тускай чиигелде ап турар. Бир ындыг чиигелде ёзугаар ындыг улус 5 эрте пенсияже үне берип болур. Бо таварылгада, бир эвес тофа кижиниң төрүттүнген херечилелинде "тофа" деп бижип каан болза ындыг кижи орус күрүнеден кандыг-даа чиигелде албас ужурлуг апарган. Тофалар чуртунда хамык улус дүвүрей берген. Нижнеудинск кожуунунуң пенсия фондузунуң даргазы тофаларга болчуп прокуратураже билдириишкин бижипкен. Чагаазынга олар, бүдүн чонну "тофалар" деп сөс-биле эде адаңар деп дилээн, чүге-дизе "тофалары" биле "тофы" деп сөстер дээрге чаңгыс уткалыг сөстер дээн. 10 чыл эрткенде, РФ-ның Чазаа доктаал үндүрген 18.05.2010, № 352. Ол доктаал ёзугаар чоннуң "тофалары" деп адын "тофалары (тофа)" кылдыр өскертип каан. Соңгу чүктүң болгаш Сибирьниң биче чоннарының даңзызынче ындыг хевирлиг өскерилгелерни база киирип каан.
Үндезини
Аңгылал: Чон
Астыг
Астыг (адаары: [аъстыг]) (кожаное кольцо, соединяющее один предмет с другим) – кандыг-бир чүвени өске чүвеге тудуштуруп турар хөм дээрбек, ылдырткы.
Витамин B1
Витамин B1 — ол үнүш бүрүзүнде эвээш бар болза-даа, кызыл-тас, рис, сула дээш өске-даа тараа аймааның үнүштеринде кончуг хөй. Дириг амытаннарның эъттеринден хаван эъдинде ол кончуг хөй. Улуг кижиниң хонукта витамин B1-ни хереглээри 2—3 мг болуп турар. Витамин В1 кижиниң мага-бодунга чем-биле доктаамал ажыглаттыныр ужурлуг, чүге дээрге, ону организм боду тургузуп, хуулдуруп ап шыдавас. Бир эвес мага-ботка витамин B1 чедишпес болза, «бери-бери» дээр берге аарыг тыптып келир, Ынчан кижиниң чем чиир хеөнү шуут чидер, чем солчуушкуну өскерлип, ындыг кижи арып-доруп баксыраар, чүрээ дүргедээр, шагжок, бажы дескинер апаар. Сөөлзүредир хол-бут билинместеп, оларга чүве дээртир аргажок аарышкылыг болу бээр. Бистиң чуртувуста «бери-бери» кончуг ховар таваржып турар. Витамин B1-ни медицинада аарыг кижилерниң ниити мага-бодун быжыглаар сорулга-биле ажыглап турар.
Дөзү
В В В
Оясаар, Надежда
Надежда Оясаар (21 октябрь 1929 — 27 апрель 2007) — совет электропромышленности мурнакчызы, штамповщица завода «Вольта» Эстонского совнархоза, Таллин хоорай, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1929 чылда Таллин хоорайга, Эстония, эстон рабочей өг-бүлеге төрүттүнген.
1941 чылдан 1944 чылдарга чедир находилась на оккупированной территории. Эстонияны хостаан соонда, 1945 чылда трудоустроилась на завод "Вольт" Народного комиссариата электропромышленности СССР. Обучилась работе штамповщицы и проработала всю свою жизнь по этой специальности.
1948 чылда её передовой труд был отмечен Почётной грамотой Президиума Верховного Совета Эстонской ССР. 1950 чылда была удостоена медалью За трудовую доблесть. Она самая первая кто на заводе внедрил прямой метод штамповки, производительность труда выросла в два раза.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в работе и в честь празднования Международного женского дня Надежда Оясаарга Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться на заводе. 1961 чылдан СЭКП кежигүнү.
Избиралась депутатом Верховного Совета СССР 6-го созыва, делегат XVI съезда Компартии Эстонской ССР.
Таллин хоорайга чурттап турган. 27 апрель 2007 чылда чок болган. Хоорай кладбище "Пярнамяэ" орнукшуткан турган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Делегаты съездов КП Эстонии Аңгылал:ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 6 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бокска Россия чемпионады 1999
Бокска Россия чемпионады 1999 чылда Челябинскиге июнь 5-тен июнь 20-ге чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Июнь 1999 года Аңгылал:Чемпионаты России в 1999 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Челябинске Аңгылал:1999 год в боксе
Хуудус
Хуудус (бланк, лист, листок, листовка) – долдурарынга эптиг кылдыр ниити кезиин парлап каан албан бижии.
Карачай-Черкес Республиканың Улусчу Хуралы (Парламентизи)
Карачай-Черкес Республиканың Улусчу Хуралы (Парламент) — Карачай-Черкес Республиканың хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Хуудус
Дөс
Х
Карачай-Черкес Республиканың Улусчу Хуралы (Парламентизи)
Фракциялар
VI ажыглаттынып турар чыыш (2019—2024):
V дугаар чыыш (2014—2019):
IV чыыш (2009—2014):
Демдеглелдер
Аңгылал:Карачаево-Черкесия Карачаево-Черкесия
Витамин В2
ВИТАМИН В2 — ону рибофлавин деп-даа адаар. Витамин В2 мөөгүлерде, ногааларда, тарааларда дээш өске-даа үнүштерде хөй. Дириг амытаннардан алдынган чемнерде эътте, баарда, бүүректерде, сүтте, эң ылаңгыя инек сүдүнде, дагаа чуургазында кончуг хөй. Улуг кижиниң В2 витаминге хереглелиниң хемчээли хонукта 2,5 мг-га деңнежир. Витамин В2 белоктарның болгаш үстерниң эът-мага-ботка тургустунуп, хууларынга, ижин-шөйүндүнүң, баарның чогумчалыг ажыл-чорудулгазынга, организмге ханның тургустунарынга, уруг савазында уругнуң өзүп сайзыраарынга,карактың көскүзүн экижидеринге эң-не ужур-дузалыг витамин болур. Эът-мага-ботка В2 витамин чедишпес болза, эриннер чарлып хорлаар, чырыктар кестип ханзыраар, аас ишти кемдиир болгаш ооң ишти чытталып баксыраар. Ол ышкаш арынның, холдуң кежи кургап хорлаар, карактың чуга карттары кызып хувулар, чаш төктүр, ажыыр, чырыкка далып аарыыр апаар. Ындыг кижи чем чиир хөөн чокталыр, баш аарыыр, ажыл кылыр шаа, омаа шуут чидер. Ынчангаш медицинада В2 витаминни бо хевирлиг аарыгларга болгаш кижиниң эът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле делгеренгей ажыглап турар.
Дөзү
В В
Өгбе
Өгбе:
1. Хөй кандыг-бир улустуң, аймактың, төрел бөлүктүң эгезин салган кижилер, бөлүк.
2. Кырган-ачазының азы кырган-авазының адазы, кырган-ачазы.
3. Улуг назылыг хүндүлүг кижи.
4. Кандыг-бир чүвениң эгелекчизи, ону мурнап эгелээн кижи.
Домакта чижектер:
Борбак-Сат, Чүгүрүк-Сат деп улус саттарның өгбелери болур (Кыс-Халыыр, 1974).
Мээң адам, өгбем-даа чоргулаан боор ийин оң (С. Сарыг-оол).
Улуг назылыг өгбеңерге дыка хайыралыг-дыр силер аа! (В. Моңгуш).
Чечен сөстуң өгбелерин сеткилимден хүндүлээр мен (К. Кудажы).
Дөс
Аңгылал: Өг-бүле Аңгылал: Тыва
Роббек, Василий Афанасьевич
Василий Афанасьевич Роббек (1937—2010) — совет база российжи эртемден-филолог, филология эртеминиң доктору, профессор, Саха Республиканың Эртемнер академиязының академиги.
Россияның Эртемнер академиязының Сибирьде Килдизиниң Соңгу Чүктүң бичии буурай чоннарының айтырылгарын өөренип турар институттуң тургузукчуларының бирээзи.Тунгус-манчыларны шинчилээр талазы-биле кол эртемден турган. Тунгус-манчы дылдарның функционалдыг грамматиказының теориязын шинчилээр эртем школазын тургускан. Чүс ажыг эртем ажылдарының автору, ооң иштинде 15 монографиялар, соңгу чүк болгаш соңгу чүктүң эвээш санныг чоннарының үндезин айтырыгларын өөренири-биле үлуг ажылды чоруткан.
Намдары
6 январь 1937 чылда Якут АССР-ниң Среднеколымск районунуң Верхнеколымск деп черинге ивижилерниң өг-бүлезинге төрүттүнген.
1946 чылда Рыжовскунуң эге школазынже кирген, ооң соонда Родчевскиниң чеди чылдың школазынче өөренип кирген база 1956 чылда Среднеколымскунуң ортумак школазын дооскан. 1966 чылда Герцен аттыг Ленинградтың башкы институдун (ЛБИ, бо үеде А.И. герцен аттыг Россияның күрүне башкы университеди) дооскан.
Бодунуң күш-ажылчы ажыл-чорудулгазын 1956 чылда улус өөредилгези органнарга эгелээн. 1958—1959 чылдарда комсомол ажылга турган, 1959—1961 чылдарда Якутияның культура албан черлеринге ажылдап турган. 1966—1970 чылдарда сес чыл школазынга директорлап ажылдап турган. 1970—1974 чылдарда — аспирант, 1974—1992 чылдарда — ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Якутскуда филиалы Дыл, чогаал база төөгү институдунга улуг лаборант, биче эртем ажылдакчызы база улуг эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чораан. 1992 чылдан 2008 чылга чедир Василий Афанасьевич Соңгу чүктүң биче-буурай чоннарын шинчилээр институдунга директорлап турган, 2008—2010 чылдарда — Гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эвенкий филология секторунуң эргелекчизи.
Эртем-башкы-биле чергелештир, Василий Афанасьевич Роббек база хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган. Дээди Соведи Якутскунуң АССР XII чыыжы депутат соңгуп турган, ЮНЕСКО доктаамал хөгжүлде Арктика эксперт турган, консультативно-эксперт Совета комитета Күрүне дума РФ айтырыглар Соңгу кежигүнү, Улустар аразының Ассоциации эксперт делегейниң үндезин чоннар, Улустар аразының конгрези хөй-ниити эртемнер Арктика биле Соңгу, чагырга Эвилел ассоциациязы чоннар Соңгу Республики Саха (Якутия). 1994 чылда ол кежигүн-корреспондент соңгуттурган, а 1995 чылда Саха (Якутия) Республиканың эртем Академиязының ылап кежигүнү апарган.
9 июль 2010 чылда Якутскуга чок болган.
Чеди-Хаан
Чеди-Хаан – дүнеки дээрде соңгу дээрниң поляр сылдыс адаанда 7 чырык "хымыш хевирлиг" бөлүк сылдыстарның ниити ады.
Чогаалдарда
К.-Э. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хем" чогаалында Алдын-Өрген сылдыс кысказы-биле бижиттинген. "Чеди кызыл аьтты" өртээн Чедип шыдавазывыс "Алдын-Өрген". "Алдын-Өрген" дээрге Поляр сылдызы. "Чеди кызыл аьт" - Чеди-Хаан сылдыстар.
Чүге "Сес-кежик"?
Чеди-Хаан сылдыстарының бир сылдызының чанында бичии имистелчек сылдыс бар, ону өгбелеривис "кежик сылдызы" дээр. Ол сылдысты элээди чажында көрүпкен кижи аас-кежиктиг болур дээр. Бурунгу үелерде "аас" эвес а "сес"-кежик дээр. Тыва дылда ийи сөс бар "аас-чогаал" биле "аас-кежик". Домейлешпес-даа, удурланышпас-даа сөстер.
Кижи чуртталгазында сес кежиктиг болур деп өгбелер санаанар: кадык-чаагай төрүттүнери дээш ...узун назын назыдаарынга чедир. Ындыг салым-чолду Сүбедей көрген дээр. Ол салым-чолунга таарзынмаанындан ойзу адап каапкан турганы ол чүве дээр.
Кежик сылдызын эскерип көөрун кижи боду кызар ужурлуг, ынчалза-даа сымырангаш: "хымыштың" дудазында ийи дугаар сылдыста, – деп бир акый чугалаан.
Ооң аазааны ёзугаар дараазында "Чадаганны" оон "аразындан суг акпас алышкыларны" ыдып бээр мен. Сонуургалыңар бар болза.
...Уламчылаптайн, төрээн чонум чечен-чугаазындан сеткилимни өөртүп келир чугаа бар:
"Чыткан теве аксынче каңмыыл кирер". Тайылбырлаарга: бирээде – турган теве аксынче каңмыыл кирбес, хадып эртип бар чыткан каңмыылды дозуп аптар кашпагай эвес амытан болгай, ийиде хаттыгда теве хатка удур эвес а доораландыр чыдып алыр, утказы чаагай мага-боду биле хадаан каңмыыл дозуп алырынын аргазы-дыр. Бодумну ол чыткан теве дөмейлээрим кончуг болгаш мынчаар таарыштыр тайылбырлап алганым ол. Өске утказы база бар болганындан чечен-чугааганын эгезинге "Чүгле" деп сөс немеп ап чор мен.
Дөс
Аңгылал:Сылдыстар‎ Ч
Витамин В3
ВИТАМИН В3 — ону пантогенниг кислота деп база адап турар. В3 витаминниң үстүнде айыткан В витаминнернин, бөлүүнден онза ылгалыр шынары чүл дээрге, кештиң өзүлдезинге ужур-дузалыг болгаш мага-ботка чедишпес болза, эң ылаңгыя сааттыг херээжен кижилерге айыылдыг бооп болур. Чижээ, уруг дүжүрер, четпес, дудуу уруг боттаныр болгаш уруу ызырынмас дээн ышкаш чоруктар тыптып болур. В3 витамин тайга тооруунда, картофельде, тараа аймааның үнүштеринде хөй. Улуг кижиниң бо витаминге хонукта хереглели 10 мг.
Дөзү
В В В
Шагаада чолукшуурунуң болгаш кадак тутсурунуң чурум-ёзулалдыг дүрүмнери
Шагааны тыва чон шагдан бээр эрттирип чораан. Ооң төөгүзү, чаагай чаңчылдары дазылдары-биле үе-шагның ханызынче кирер. Шагааның кол утказы – Чаа чылды уткууру, эрги чылды байырлаары.
Шагаа байырлалының чурум-ёзулалдыг кылдыныглары, ооң шупту кезектери ыдыктыг уткалыг:
Чолукшулга болгаш кадак тутсур ёзулалдарга туруп, тайылбырларны бериптээли.
Кадактарны сөңнээриниң дугайында база бичии тайылбырны бериптээл. Кадак дыка (төвүт.:ཁ་བཏགས་; монг. хадаг; бур. хадаг; кит.:hada (哈达) хөй чоннарда таваржып турар, торгу пөстүң кезээ, буддизимниң бир символу болур . Кадак – хүндүткелдиң, арыг болгаш эп-найыралдыг хамаарылганың, ак сеткилдиң демдээ.
Сарыг шажында кадак делгереңгей белек кылдыр санаттынып, арыг үзел-бодал-биле аңгы-аңгы байырлалдарга сунуп, өг-бүле байырлалдарынга (уруг төруттүнери, куда-дой, кижи үдээри дээш оон-даа өске) тутсуп болур. Чижээ, төвүттер кадакты бир-ле байырлалда чедиишкиннерни күзээрде, ужуражыышкыннарда, байырлажырда, улуг лама башкыларга, номналдар үезинде тутсуп турарлар. Кадакты дуза азы деткимче алыксап турар улустарынга сөңнеп болур. Ыдыктыг XIV-кү Далай-лама Тензин Гьятцо – делегейде билдингир дээн кижилерниң бирээзи, төвүт, моол, бурят, калмык, тыва чоннарның шажын талазы-биле удуртукчузу, Нобель премиязының лауреады, кадактарны белек кылдыр дипломаттарга, аалчыларга, лама башкыларга бодунуң арыг үзел-бодалын илередип тутсуп турарын билир бис.
Кадак ты сөңнээр чаңчыл сарыг-шажын сайзыраан регионнардан (Индия, Тибет, Моол) келген болганда, тывалар база сарыг-шажынны хүлээп алгаш, дүрүмнерни сагып эгелээн. Ону колдуунда-ла сагыл хүлээп алган лама башкыларга, бедик дужаалдыгларга, улуг назылыг улустарга тутсур турган. Ынчалза-даа ону хүлээп алырында ёзу-дүрүмнер бар.
Кадакты хүлээп алыр дүрүмнер база бар. Сунуп турар кижиге хүндүткелин илередип, ону Лама башкылар ооң мойнунга кедирип бээр. Хүлээп алган кижи элээн үе эрткенде, мойнундан кадакты ужулгаш,тонунуң хойнунче суп алыр турган. Бедик сагылдыг лама башкылардан алган кадактарны шыгжап, аажок хүндүлеп турганнар. Чамдыкта лама башкылар кадакты сунуптарга, эгитпейн, боттарынга база арттырып ап болур. Бо таварылгада ол дыка эки демдек болуп турар. Сунуп турар кижини айызап, бодунуң камгалалының адаанче ап турарын илередип турар болур. Анаа карачал кижилер чеже-даа дужаалы бедик болза, кадакты дедир эгитпес, ап алгаш, бодунга арттырып алыр. Оон ыңай кадакты сөңнээн кижи бодунуң мойнунче азынмас, чүге дизе ол бодун эвес, өске кижини хүндүлеп турарын илередип турар демдек-ле болгай.
Шаанда Амбын-нояннарга, азы өске бедик дужаалдыг кижилерге, чижелээрге, Хайдып Үгер-даа, Буян-Бадыргыга улуг өртектиг,Кыдаттан эккелген торгу кадактар тутсуп чораан. Аас чугаага эртемден С.Ч. Донгак мындыг чүүл дамчыткан: бөдүүн араттар шаанда улуг өртектиг торгу кадактар чок болганындан, улуг назылыг кижилерге хүндүткелин илередип, дадаазынны (дыка чуга кылдыр эптээн өшкү кежи) тутсуп болур турганнар.
Шагааның бир дугаар хүнүнде хамык улус бот-боттарынче аалдажып, чолукшуур ёзу-биле амырлажып турганнар. Чамдыкта суй-белектер, колдуунда-ла ак белек бээр чораан: «...сүттен кылган ак чем, ак кадак, ак кеш, чүге дизе тывалар ак өңнү дыка хүндүлеп чорааннар. Ак өң дээрге-ле аас-кежиктиң демдээ турган. Аас-кежик дээрге-ле мал-маганың арбыны, ак чемниң элбээ» деп, эртемден М.В. Монгуш бижип турар.
Шагааның база бир кезээ – чоннуң тыва оюннарны ойнап (кажыктап, тевектеп) чуңгулаары чораан.
Шагаа – Чаа чылды база часты уткууруң байырлалы, үениң чаа эргилдези, чаа шагның эгези. Ол тускай ыдыктыг аас-кежикти, кадыкшылды, тодуг-тогааны кыйгырар чурум-ёзулалдарлыг болуп турар.
Дөзү
Ажыглаан литератураның даңзызы:
Ш
Диплом
Диплом (адаары [диплоом]) (Диплом) – хөй уткалыг тускай сөс:
Дөс
Д Д
Магритт, Рене
Рене́ Франсуа́ Гиле́н Магри́тт (René François Ghislain Magritte; 1898 чылдың ноябрь 21-де Лессинге төрүттүнген  — 1967 чылдың август 15-те Брюссельге мөчээн) — бельгий сюрреалист чурукчу. Тывызык база поэтиктиг ужуру билдинмес чуруктарның автору кылдыр билдингир.
Биографиязы
Магритт 1898 чылдың ноябрь 21-де Бельгияның Лессин аттыг бичии хоорайжыгажынга төрүттүнген. Чаш болгаш элээди үезин Шарлеруа деп улуг эвес үлетпүр хоорайга эрттирген. Чуртталгазы берге турган.
1912 чылда ооң авазы 1912 году Самбре хемге дүжүп кызыл-дустай берген. Ол болуушкун элээди оолга, келир үениң чурукчунуң ажылынга, улуг салдар чедирген. Магритт чашкы үезинден оон-даа өске халаптыг, тывызык сактыышкыннарны шыдажып эрткен. Ол сактыышкыннар ооң уран чүүлүнде чуруп көргүстүнгенин чурукчу боду чугаалаан (1938 чылдың лекциязы).
Ийи чыл дургузунда Брюссельдиң Хаанның шевер уран чүүлдер академиязынга өөренген. 1918 чылда ол черден чораан. Ол үеде Жоржетта Бергер-биле найыралдажып алгаш, 1922 чылда аңаа өгленгеш, чуртталгазы төнчү чедир 1967 чылга дээр чурттаан.
Кажан ол брюссель Сенто галереязы-биле контракт чарып, аңаа живопиське бердинер арганы бергениниң мурнунда, Магритт 1926 чылга чедир саазын продукция фабриказының реклама болгаш плакаттар чурукчузу кылдыр ажылдап турган.
1926 чылда Магритт «Потерянный жокей» аттыг бирги чедиишкинниг деп бодунуң санаан сюрреалистиг чуруун  чаяаган. 1927 чылда бодунуң бирги выставказын эрттирген. Критиктер ол чурукту бүдүмче чок кылдыр хүлээп көрген, ынчаарга, Магритт биле Жоржетта Парижче чоруптар. Аңаа Андре Бретон-биле билчип алгаш, ооң сюрреалистер бөлгүмүнче кирип алыр. Бо бөлгүмге Магритт бодунуң онзагайын чидирбээн. Ындыг болза-даа ооң бөлгүмче кирип алгаш, Магритт ооң чуруктарын ылгап турар ол бодунуң тускай стилин тыпкан. Чурукчу өске сюрреалистер-биле маргыжарындан кортпас турган: чижээ,  Магритт  психоанализке удур хамаарылгалыг турган, ылаңгыя ооң уран чүүлде илерээшкиннеринге. Шынап-ла, ооң уран чүүлүнүң бойдузу психологтуг база философчу-поэтиктиг, бир-бирде логиканың парадокстарынга үндезилеттинген.
1932 чылдан 1945 чылга чедир чурукчу үш катап Бельгияның Коммунистиг партиязынче кирген, база үш катап ооң олуттарын кагган. .
Магритт 1967 чылдың август 15-те бестиг баарзык рагындан чок болган. «Империя света» деп эң-не билдингир болур хире чуруунуң чаа вариантызын чедир төндүрбейн арттырган. Схарбекск хөөрде хөөржүттүнген.
2009 чылдың июнь 2-ле Брюссельде Магриттиң музейи ажыттынган.
1993 чылдың бельгий почта марказында чурукчу чуруттунган.
Философия болгаш стили
Магриттиң чуруктарында ырак, хандыкшыл чок стиль илереттинген. Ооң чуруктарында бөдүүн чүвелер өске улуг сюрреалистерге (Дали, Эрнст) бодаарга,  барык-ла кажан-даа бодунуң "тодаргай илдеңин" чидирбес: олар чаттылып төгүлбейн турар, бодунуң хөлегезинче шилчивейн турар. Ынзалзажок  ол чүвелерниң элдептиг каттыжыышкыны кайгадыр болгаш бодандырар. Стильдиң хандыкшыл чогу кижиниң элдепсингенин чүгле күштелдирер база көрүкчү чүүлдерниң бодунуң чажыдындан үнген бир-ле поэтиктиг  аңгадагга алзы бээр.
Ниитизи-биле Магриттиң чуруктарының аттары кол рольду ойнап турар. Олар колдуунда кажан-даа онза, солун, дооратан көөрге, чуруктуң боду-биле канчалдыр-даа харылзаа чок. Ынчангаш ылап-ла оларда чугула ужур-утканы чурукчу боду көрүп турган. Чуруктуң база чуруктуң адының чажыт поэтиктиг харылзаазы Магриттиң уран чүүлдүң хүлээлгези кылдыр санап турган дем магиктиг магадалга салдар чедирип турарын чурукчу саналдап турар. «Чаш тургаш-ла таварышканым -хуулгаазын <…> уран чүүлде ориентирни <…> шилээн мен» ( 1938 чылдың лекциязы). Шынап-ла ол магиктиг чүүл дээш демисел, хүн бүрүнүң меге тодаргайынга удур демисел чурукчунуң чогаадылгазында мындыг онза хевирни бүдүрген, чижээ, котелоктуг кижи. Тодаргай аажы-чаң чок, болгу дег, ол квинтэссенцияны аңгы чиктиг байдалдарга («Голконда», «Месяц сбора винограда», «Тайна горизонта») салып тура, чурукчу ол хевирниң бөдүүнүн база көстүп турар онзаланмас чүүлдүң бодунуң бөдүүнүн айтырыг адаанга салып турар.
Мастер бодунуң чогаадылгазында шынныг делегейниң шиңгээдип алыышкынының дүгжүрүнүң проблемазын, чурук биле боттуг чүүлдүң аразында ылгалдыг чүүлдү азы дөмей чүүлдү угаап бодаарын чурукчу шинчилээрин кызыдып турган. Ынчангаш Магритт чурук иштинде чурук, көрүнчүк, соңга, карак, сцена азы көжеге хевирлерин эвээш эвес ажыглап турган.
Дипломант
Дипломант (адаары [дипломаант]) (Дипломант) - мөөрейге (конкурска), фестивальга, шуулганга азы делгелгеге эки киришкени дээш диплом-биле шаңнаткан кижи.
Дөс
Д Д
Тыва өг-бүле: Тывылганы, төөгүзү, кижизидикчи салдары
Тыва өг-бүле: Тывылганы, төөгүзү, кижизидикчи салдары
'' Кижи төрелгеттенниң сайзыралының эге чадазында улусутуң ажыл-агый,ажы-төл кижизидилгези ниити турган. Чоорту хууда өнчү-хөреңги тывылганы-биле төрел бөлүктерден өг-бүле аңгыланып эгелээн. Эр-херээжен хамаарылгалар база өскерилген. Чаңгыс ашак-кадайлыг өг-бүле тыптып, Ниитилел амыдыралының тускай хевири апарган. Тываларның өг-бүлези база ынчаар тывылган. Ынчалза-даа тыва чон ам-даа төрелдежип чуртаар чанчылын салбаан. Үш ада дужу чедир бот-боттарын кагбас, эдержип, дузалажып чоруурлар. Ынчангаш, төрелдежип чурттаарын тыва өг-бүлениң онзагайы кылдыр демдеглеп болур. Ол дээрге салгал дамчыыр чаагай чаңчылдарның бирээзи болур. ''
Төрел деп чүл?
Төрел деп чүл? Ооң канчаар келгенин, кандыг хевирлиг болурунуң дугайында тайылбырларны эртемден М. С. Байыр-оол бодунуң ажылдарында бижээн ( 1, а. 93-96).
Ук билиглерни эртемден ийи бөлүкке чарган: А) алыс төрел чоруктуң утказы Б) төрелдер аразында эргелер болгаш хүлээлгелер
Алыс төрел дугайында тайылбыр:
“Төрел чоруктуң алыс боду чаш уругнуң төрүттүнгени-биле холбашкан биологтуг барымдаа-дыр. Бир кижиден өске кижи тыптыр, ададан уруглар, кырган ада-иениң уйнуктары төрүттүнер. Шак ындыг төрелди дорт төрел дээр” ( 1, а. 93 ).
“Көшкүн өг-бүлеге хан төрел ийи кезекке чарлыр: ие төрели база ада төрели. Үш ада үезинде төрелдерни чоок төрел кылдыр санаар. Чоок төрелдиң угу оон узадып, дөрт ададан ыңайлаарга, ырак төрел дээр”.
“ Тывалар ада төрелин хан төрел дээр. Чүге дээрге ада кижи - уругнуң чаякчызы. Ие төрел – хин төрел. Чүге дээрге уруг иезиниң иштинге тыптып келгеш-ле, ооң-биле хини тудуш, өзүп, доругар. Чырык черге төрүттүнгеш, аваның аа сүдүн ээп өзер. Ада-ие болгаш уруглар аразында удур-дедир хүлээлгелерлиг, бот-боду дээш ниитилел мурнунга харысаалгалыг. Ону ниитилел-биле харылзаа азы социологтуг барымдаа дээр. Ынчангаштың алыс төрел деп билиг ханы уткалыг, биологтуг болгаш социолготуг барымдааларның нарыны-биле каттыжып, доңнашканы билиг болур. Ону шиңгээдип ап, хан төрелдиң арыын сагыыры албан.
Тыва чаңчыл –биле алырга, өгленген соонда тыптыр төрелдер база бар деп эртемден бижип турар. Эр, кыс улуска хамаарыштыр каты – күдээзи, кат-иези – күдээзи, бээ – кенни, кунчуу – кенни, чаавазы, честези, чуржузу деп адаар. Ук сөстерни чер-чер аайы-биле адаары аңгы-аңгы. Чижээ, литературлуг дылда чаавазы дээр, а чамдык диалектилерде ол-ла сөстү чеңгези дээр. Ында кандыг-даа кем чок, маңаа хамаарыштыр маргыжып, чемелешпес.
Оон аңгыда тываларда “”чурт төрели” деп билиишкин бар. Чаңгыс аалга төрүттүнүп, ойнап өскен уруглар бот-боттарынга өөренип, эш-өөрүн чоок кижилер кылдыр санап, алыс төрел чергезинге чедирип, чурталгага эдержип эгелээрлер. “ Бак төрелдиң орнунга хары кижи дээре” деп үлегер чугаа моон дөстелген. Хан азы чоок төрели база чурт төрели-биле эптиг-чөптүг,гайыралдыг, демниг чурттаары - тыва өг-бүлениң шагдан бээр онзагай им-демдээ, чарылбас кезээ. Ол чаагай чаңчыл ам-даа бодунуң үнезин чидирбээн.
Кижизидилге
''Шаандакы тывалар чугаазынга кижизидилге деп сөстү ховар ажыглаар турган. Олар кол нуурузунда ургуну чагып, сургап тургаш, кижи кылыр деп чугаалажырлар.
Алыс кижизидилгениң утказы - өгге уругну амыдыралчы билиглерге, ажылга өөредири, ёзу-чурумга чаңчыктырары. Өөредир улузу – уругнуң ада-иези, акы-угбазы, төрелдери. Ынчаар өгнүң азы өг-бүлениң деп адап турарывыс өөредиг тывылган. Ол үш кезектиг: ужур, чаңчыл, ёзулал.
Үндезин тываөг-бүле ук ужур-чаңчылдарны аныяк өскенниң угаан-медерелинге сиңниктирип, салгалдан салгалче дамчыдып тургаш, ук чоннуң тускайлаң амыдыралы-биле таныштырып, аңаа белеткеп чораан. Чижээ, кыс уругларны бешхарлыында өшкүнү саап, он харлыында өзээн малдың ижин-хырнын аштап өөредир. Оол уругларны беш харлыында анай-хураган кадарар, он дөрт харлыында хойну өзеп, кежин союп, эъдин бузуп билир кылдыр өөредир ( 8. А. 17- 23 ).
Тыва өг-бүлеге кижизидилгениң кол өзээ – ук чоннуң кижи дугайында өөредии. Бурунгу тывалар кижини, ылаңгыя ие кижини, хүндүлээр болгаш чаш уругну бурган дижир чораан. Ынчангаш ажы-төлүн кижилерге эккииргек, дузааргак, хүндүлээчел кылдыр чаңчыктырары албан турган. Ие кижиге чүдүп, мөгеери база тыва чаңчыл болур. Чүге дээрге ол чырык черге төлдү чаяар. Аа сүдү-биле эмзирип,доруктур азырап,угаан киир сургап, ажыл-ишке өөредип каар кол кижи. Ынчангаш аныяк өскенни ие кижини хүдүлеп, ону камнаар кылдыр өөредири – өг-бүлениң ыдыктыг хүлээлгези.
Өг-бүле бүрүзү ажы-төлүн төлептиг аажы-чаңныг кылдыр кижизидер күзелдиг. Тыва улус ону чаагай чаңчылдарга өөредири дээр. Чижелээрге, уругну кежээ, шынчы кылдыр, чиижең, карбаң, улуургак болбас деп өөредири.
Бистиң бодап турарывыс-биле алырга, ажы-төлдү багай чаңчылдар-биле таныштырып, оларның алыс утказын тайылбырлап бээри албан. Чижээ, чүге оорлаар чорук багай база оорланып болбазыл? Кижичүге каржы,алыксак-чиксек, чилби болбас ужурлугул? Мегелээр чорутуң ёралыг, багы чүдел? дээн чижектиг айтырыгларга харыылаар уругну экиге өөредир. Бактан канчаар чайлаарын, чүге ындыг чаңныг болбазын билип алыр. Уругну эдип-чазап сургаары ада-иениң, өгбелерниң,төрелдерниң аңаа экини күзээни болур. Черле ынчаш уругну хоржок, ынчанмас деп чүвеге өөредири – эки чаңчыл. Хоржок деп чүвени уругнуң угаап билири албан. Чижээ, тывалар бурун шагдан бээр кижи сеткилин хомудатпас,өске кижи хеви кетпес, сөс-биле, бижек-биле, боо-биле кижиге кыжанмас деп өөредип чораан. Чүге дээрге кижи сеткилин хомудадырга, бодунга дүжер, бодунуң сагыш-сеткили аарыыр. Улус хеви кедип, эдин эдилээрге, малын оорлаарга, кижи эди химирелдиг каргыжы чедер. Кижиге кыжанныг өлүм оштаар.
Тыва чонда азырал малга, дириг амытаннарга, арга-ыяшка, черге,сугга хамааарыштыр база дээ-биле холбашкан “ ынчанмас, хоржок” деп уткалыг чаңчылдар хөй. Оларның утказын шиңгээттирип, медерелдии-биле сагып өөредири база-ла өг-бүледен хамааржыр.''