cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дамба-Хуурак, Анатолий Партизан оглу
Ажыл-ижи
1999 чылдан 2000 чылга дээр Санкт-Петербургтуң районнар аразында болчукчулар коллегиязының Москвада төлээлелиниң кежигүнү.
2002 чылдан 2007 чылга дээр - Тыва Республиканың Дээди Хуралының Хоойлу үндүрер палатазының депутады.
2007-2010 чылдарда - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы.
2010-2013 чылдарда - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы - Тыва Республиканың кадык камгалал болгаш социал хөгжүлде яамызының сайыды.
2013 чылдың апрельден - 2014 октябрьга дээр - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы
2014 чылдың октябрь 15-тен чоокку үеге дээр Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы - Тыва Республиканың Баштыңының Чагыргазының база Тыва Республиканың Чазааның Аппарадының удуртукчузу. Тыва Республиканың 2-ги класстың Ылап күрүне сүмелекчизи.
2019 чылдан - Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазының удуртукчузу. Тываның гуманитарлыг социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң директору (ТГСЭТШИ)
Шөлүглер
Аңгылал: Төре Аңгылал: Төре ажылы Аңгылал: Чазак Аңгылал: Пермьниң күрүне университединиң доозукчулары
Гурмаза, Валентина Петровна
Намдары
1929 чылда көдээ суур Себино, Новоодесский район Николаевская областьтка украин өг-бүлеге төрүттүнген.
1946 чылда окончила школу фабрично-заводского обучения №4 база начала работать электросварщицей корпусо-сварочного цеха на заводе №61 коммунара в городе Николаеве. Чуть позже возглавила бригаду электросварщиков.
Активно работала в строительстве новых рефрижераторных судов. Её имя занесено в Книгу Почёта завода.
Трудилась и дальше на заводе до выхода на заслуженный отдых.
Николаево хоорайга чурттап турган. 1 январь 2014 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Каңнакчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Угаанның хирлери
Буддизмниң порталынче Угаанның хирлери – дээрге угааны дүвүредиптер, амыр-дыш чок кылыптар сеткилдер.
Хилинчек-човулаңның үнген дөзу нүгүлдүг, багай сеткилдер.
Нүгүлдүг сеткилдерниң хевирлери:
Угаан хирлериниң хоразы (өлүмнүү):
Угаан хириниң илереп кээр 6 байдалы:
Багай сеткилдерни танып билбес, угаан хирин узуткап, арыглавас болза хилинчек човулаң тыптыр, тамы ораннарынче бадар чылдагаан.
У У Х
Перепелица, Феодора Ивановна
Феодора Ивановна Перепелица (22 март 1907 — 30 май 1990) — передовик совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Згода» колхозтуң звено удуртукчузу Перещепинского района Днепропетровская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1948).
Намдары
1907 чылда көдээ суур Козырщина, Новомосковского района Днепропетровской области, в украин тараачын хг-бүлеге төрүттүнген. Окончила обучение в двух классах сельской школы. в 15 лет начала трудовую деятельность в сельском хозяйстве. После организации коллективного хозяйства стала колхозницей.
1941 чылдан 1943 чылдарга чедир оккупастаан девискээрге чурттап турган. Көдээ суурну хостаан соонда база катап колхозка ажылдап эгелээн "Згода". 1947 чылда добилась высоких производственных результатов, собрав урожай пшеницы - 31,09 центнера с гектара на площади 10 гектаров.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 16 февраль 1948 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких показателей в сельском хозяйстве и рекордные урожаи зерновых Феодора Ивановна Перепелицага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Көдээ суур Свечановка Новомосковский районга чурттап турган. 30 май 1990 чылда чок болган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Аңгылал
Википедияда болза Аңгылал (Категория), (бурун-грек дылда κατηγορία — адаан домак, буруудал; демдек) - Википедияның чүүлдерин бир билиишкинге хамаарыштыр хуваап чыырда ажыглаар айтып турар демдек. Чижээ, Хой, Ыт, Аът деп чүүлдерни Дириг-амытаннар азы Мал деп аңгылалдар-биле демдеглеп болур.
А А
Алдын тывыжы
Алдын тывыжы - Таңды-Тыва Республика үезинде алдын чыыр артельдерге хамааржыр билиишкин.
1926 чылдан бээр кадагалаттынып арткан Таңды-Тыва Республиканың саң-хөө сайыды Лопсаң биле алды үлетпүрүнүң төлээлериниң аразында чарып турган керээлер ёзугаар алырга, ол үеде Тывага "Беднота", "Заря", "Победа", "Горняк", "Пролетарий", "Красная звезда", "Калинина", "Колчедан", "Красный партизан", "Ленин", "Чан-Цян-Гю", "Бедняк", "Трубовой", "Батрак", "Им-Чон-Хо", "Доля бедняка", "Кон-Чу-Вани", "Са-Сан-Дари", "Кан-Док-Че" дээш, оон-даа өске алдын тывыжының артельдери ажылдап турган.
1927 чылдың февраль 8-тиң документилеринде бижип турары-биле алырга ТАР-дан Ново-Сибирь край конторазынче күрүне банкызының Минусинск салбырын дамчыштыр ийи хапка 445 болгаш 7798 грамм алдынны чоруткан.
Тываның девискээринде тывылган хөй кезиинде улуг хемчээлдиг болгаш чымчак, шынары 0900-тен өрү болуп турган (Каралыг-Хем унундан (0080) аңгыда).
А
Юан күрүнези
Үан күрүнези ( Их Юан улс, Улуг Үан улус, Дай Өн йэхэ моңгол улус) — моол күрүне (1271—1368). Ооң девискээриниң кол кезээ Кыдат болуп турган. 1279 чылда Чиңгис-хаанның ажызы (уйнуу) болур моол Хувулаай-хаан Кыдаттың эжелелин эчизинге чедиргеш тургускан. Бо күрүне 1351-1368 чылдарда Кыдатка болуп турган «кызыл аржыылдыглар» тура халыышкынының түңнелинде дүшкен. Бо күрүнениң «Юан ши» дээр кыдат албан-ёзулуг төөгүзүн дараазында Миң күрүнениң чагыргазының үезинде бижитинген.
Дөзүктер
Ю Ю
Алдын-Кушкаш
Алдын-Кушкаш - бичии уруглар сеткүүлү.
Ажыдыышкыны
Тываның массалыг информация чепсектериниң аразында чаа сеткүүл немешкен. Республикада чаңгыс уруглар  солуну “Сылдысчыгаш”- тың  кол  редактору Александр Шоюннуң  болгаш редакцияның чогаадыкчы коллективиниң  эгелээшкини - биле “Алдын - Кушкаш” деп  999 кезектиг чаа тускай бичии уругларга  таарыштыр палаан сеткүүлүнүң бирги үндүрүлгези чырыкче үнген. "Алдын - Кушкаш” сеткүүлдү бирги ужудуушкунунче ТР-ниң Чазааның даргазы Шолбан Кара-оол, Кызыл хоорайның мэри Владислав Ховалыг, делегейниң дириг эртинези, Улустуңуң чогаалчызы Монгуш Кенин-Лопсан болгаш тыва театрның билдингир артистери арамайлап, узун оруу ак, номчукчулары хөй, оларга ажык - дузалыг, өөредиглиг болурун күзээннер.
Сеткүүлдүң овур хевири, допчузу
“Алдын - Кушкаш” - тың баштайгы өңнүг арынын  чалгыннарын херипкен  куштуң чуруу каастаан. Тоолзуг маадыр сеткүүлдүң  ады боорундан аңгыда, уругларның  онза - солун, бүзүрелдиг өңнүү апаары чугаажок. “Алдын - Кушкашта” ыры - шүлүктерни, чечен чугааларны, тоолдарны, чалыы номчукчуларының чураан чуруктарын  болгаш сонуургактарга  тывызыктар,бодалгаларны    парлаан. Ылаңгыя, “Алдын - Кушкаш”- деп тоолду комикстер кылдыр чуруп, көргүскени тыва парлалгада чаа чүүл бооп турар.
“Алдын - Кушкаш” сеткүүл чедиишкинниг боор дээрзинге кандыг - даа чигзиниг чок. Чүге дизе Тывада “Сылдысчыгаш” солуннуң редакциязы  доктаамал хөй санныг номчукчуларының сонуургалын чаалап алган, хөй чылдарда арга - дуржулгалыг,  уруглар парлалгазында хыын тыва берген.
Дөзү
Эл. журнал " Новые исследования Тувы"
Алдын-Кушкаш
Тыва Кызы
Тыва Кызы — хөгжүмчү тыва бөлүк. Бөлүктүң составында тываның херээжен хөөмейжилери болгаш ыраажылары кирип турар. Оларның ырлаар кол хевирлери — хөөмей-сыгыт болгаш тыва улустуң ырлары. Бо бөлүк тыва иштинде хөөмейжи бөлүктерден бир дугаар болгаш кара чаңгыс херээжен тыва бөлүк бооп турар.
Төөгүзү
«Тыва Кызы» 1998 чылда тургустунган. Херээжен хөөмейжи бөлүк тургузар деп бодал дугайында чүүл «Khoomei» деп сеткүүлге 1995 чылда бижиттинген турган. Чүүлдүң автору — Хунаштаар-оол Ооржак. Ол үеде кымга-даа билдинмес турган ырааажылар — Чодураа Тумат биле Айлаңмаа Дамыраң — херээжен хөөмейжи бөлүк тургузар деп сорулганы салып алганнар. Элээн хөй херээжен хөөмейжилерни чыып алганнар: Валентин Чүлдүм, Шончалай Ооржак, Татьяна Саая, Азимаа Күжүгет, Айлаң Ондар база Чодураа Тумат биле Айлаңмаа Дамыраң. Хунаштаар-оол Ооржактың сүмези-биле, бөлүктү «Тыва Кызы» деп адап алганнар.
1998 чылдың июльда «Тыва Кызы» Кызылга болган Бүгү Делегейниң Хөөмей Симпозиумунга ансамбль кылдыр ырлап үнгениниң соонда, улустар оларның сценага ырлап үнүп келгени дээрге чаптанчыг кыстарның дидим чоруу деп эгелээннер.
Бөлүктү Откун Достай удуртуп эгелээн соонда, дүшкүүрлүг ажылдары эгелээн. Бөлүктүң эң кол киржикчизи болгаш тургузукчузу Чодураа Тумат бөлүктүң киржикчилери-биле ыры-хөгжүм чогаадып, белеткенип эгелээн.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Хөөмей
Чаъш
Чаш (Волосы) – кижиниң азы колдуунда-ла чер кырында сүт-чемиштиглерниң бажының кырынга өзер тускай дүктер. Өскен тудум ооң узуну 1-2 метр ажа берип болур.
Кижиниң чажы
Чырык чер кырынга төрүттүнүп келген төлдүң бичии-даа бол, бажының дүгү бар болур. Чаш уруг үш хар четкиже, тыва чанчыл ёзугаар ону кеспес дижир. Чаш уруг үш хар чедерге, бичии кижиниң чажын кезип, хылбыктаар. Дойга чоок дөргүл-төрел чыглыр. Өгде эң улуг кижи (кырган-авазы, кырган-ачазы, даайы-даа дижик), азы болза эң чедиишкинниг, мерген угаанныг кижи эң бир дугаар хылбыкты артыжап, кадак баглап каан хачы-биле кезер. Кезериниң бертинде, бичии уругга хамаарыштыр йөрээл чугаалап, бир-ле чүвени уругга бээр бооп, аазаар. Ону "айтып бээри" дээр. Шагда анай-хураган, бызаа-молдурга, кулун-даа бээр турган. Мал-маган айтыр чаңчыл амгы-даа үеде ажыглаттынып турар. Хоорай кижилери нургулайында-ла ойнаарактар бээр. Ол шупту алган белек-селээ, мал-маганын ада-иези чарып болбас, уругнуң өнчүзү болур. Чаш уруг улгаткыже чедир азырашкаш, хүлээдип бээр ужурлуг.
Кыс кижиниң чажы
Чаш – кыс кижиниң кежигүүнү-дүр, кыстың күжү чажында-дыр. Эртен эрте тургаш, чажын эртенги хүн херелдеринде ыяш дыргак-биле дыраарга, күш бээр дижир. Дыраан чажындан адырылган (төктүп-баткан) чаъшты кыс кижи бокталдыр октавас ужурлуг. Хат-биле аас-кежии бөмбүрзекти долганып чоруп каар; аза аксынга алзыптар дижир. Кыс кижи аңгы хаптыг болур, чаъжын чыггаш отка чиртиптер, азы чыып чоруур дижир. Аңгы-аңгы чоннарда бо чаңчыл база бар. Чамдык чоннарда, чижелээрге: туркмен, каракалпак, узбек база уйгур чоннарда авазы уруунга хол-биле бөрт даарааш, бодунун чыгган чажындан чиңге узун чаштар (чиңге кежегелер) өрээш, чараш бөртке кожуп белек кылдыр сунар. Кыс кижи өгленмээн шаанда тыва ёзулалдар-биле чажын чаңгыс кылдыр өрүүр. Өгленген хүнден эгелеп ийи чара өрүүр. Ол болза өглүг-баштыг деп илереткени болур.
Эр кижиниң чажы
Шаанда тыва эр кижи узун чаш (кежеге) эдилээр турган. Узун чажы ооң чон аразында байдалын (статузун) илередир турган. Өөнүң ишти өөнүң ээзиниң чажын чараштыр өрүп бээр. Эр кижи кылаң кара чажы-биле мага-бодун, күжүн, угаан-туружун, арыг-силии болгаш турум болуп сөс ээзи болганын көргүзер чораан. Өгнүң эжиин ажарда, узун орукче аңнап азы шеригже үнерде, эр кижи чажын хөйлеңинге чажырып алыр турган. Дайзын удурланыкчыга туттургаш чер-чурттун саткан, мегечи азы багай чорук кылган эр кижиниң чажын кескеш, чонга "Изгой/саттыныкчы/мегечи" болгаш оон-даа өске(о.ө.) чуулдуни ырактан билдирер чораан арга дыр.
Ынчалза-даа ламаларның чажы чок, баштары тас чорууру аңгы айтырыг-дыр.
Эр кижиниң чажы эрниң күжүн илередир турган. Кысты алып өгленгенде, эр биле кыстың чаъштарын иелери салып, дыргак-биле йөрээп дыраар. Ийилдирзин чаңгыс черге оргускаш, алгып-йөрээп, экини күзеп чагывышаан ийи чаъшты чаңгыс чавага кылдыр өрүүр. Бо чаңчыл болза ийи өгнүң чаңгыс өг-бүле болуп тургустунганын илередир.
Ч Ч
Петрова, Ольга Григорьевна
Петрова Ольга Григорьевна (21 ноябрь 1921 — 4 февраль 1974) — совет машиностроения мурнакчызы, электросварщица станкостроительного завода имени Дзержинского Хмельницкого совнархоза, Городокский район, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1921 чылда көдээ суур Любар Любарской волости Новоград-Волынского уезда, Волынской губернияга төрүттүнген. Работать начала после завершения обучения в школе на заводе по изготовлению кирпича и черепицы в посёлке Любар.
1953 чылда көдээ суур Городок Хмельницкая областьче көже берген. Ф. Э. Дзержинский аттыг на станкостроительном заводка электри-биле каңнаар кижилеп ажылдап эгелээн. Предприятие производило деревообрабатывающие и рейсмусовые станки.
«В ознаменовании 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность», ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле Ольга Григорьевна Петровага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот медальдар.
Бо заводка Продолжала и дальше трудиться.
Көдээ суур Городок чурттап турган. 4 февраль 1974 чылда чок болган. Хоорайның чевээнге орнукшуткан.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Каңнакчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Амыдыралдың эргилдези болгаш дириг амытаннар
Амыдыралдың эргилдези болгаш дириг амытаннар
Дөзү
А А А
Сөстээрек
Сөстээрек — Тыва сөс-чогаалга ынак улуска сөстээр оюн.
Шаблон:Cite web
<span class="citation" >
Сөстээрек
Оюннуң дүрүмнери
Сөстээрек болза ийи-дөрт ойнакчыга сөстээр оюн болур. Оюннуң утказы – кроссворд дүрүмүн ёзугаар аразында коштунган сөстер тургузары. Сөстерни Сөстээрек ойнаар хөлге, саннарының үнези аңгы-аңгы алфавиттен үжүктерлиг фишкалар ажыглап тургузар. Ойнакчы бүрүзү эң улуг үнелиг фишкалар ажыглап база шаңналдыг көзенектер дуй салыр каттыжылгалар болгаш туруштар кылып тургаш, эң хөй түңнүг саннар чыып аарын оралдажыр ужурлуг.
Оюннуң эгези
Шупту саннарны хөл чанынга үжүү куду кылдыр салып калыңар азы хапка суккаш, холуп кааптыңар. Оон кым баштай көжерин билип аары-биле, бир-бир фишкадан ап алыңар. Алфавитти¸ эгезинче чоок турар үжүктүг кижи баштай көжер эргелиг. Ооң соонда ажык фишкаларны хаптааш, катап база холуп кааптыңар. Оон бир ойнакчы-ла чеди чаа фишка ап алгаш, оларны бодунуң рейказынга салып алзын. Ойнакчыларның бирээзин саннар түңнээр кылдыр томуйлап калыңар. Ол кижи оюнга база киржип болур.
Оюннуң чуруму
1.	Бирги ойнакчы ийи азы оон хөй фишкалардан сөс тургускаш, фишкаларны доора (горизонталь) база узун (вертикаль) дургаар ажыда чада салыр, ынчаарга бир фишка сылдысчыгаш-биле демдеглээн төп хана-каракты дуглаар ужурлуг.
2.	Бодунуң көжүн төндүрүп тура, ойнакчы ол көште чыып алган саннарының түңүн адаарга, харыысалгалыг кижи ону бижип аар. (10-ги дүрүмнү көр.) Оон ол ойнакчы көште чарыгдааны фишкаларны¸ орнун тургузуп, ол хире санныг фишкаларны чедир ап аар, ынчангаш ол бодунуң рейказынга үгүлчү-ле чеди фишкалыг болур.
3.	Оон ийиги ойнакчы база дараазындагы ойнакчылар салдынган сөстерге чаңгыс азы оон хөй фишкаларны, чаа сөстер тургузары-биле, немей салыр. Кайы-даа чаа көште салып турары фишкаларны¸ шуптузун хөлге узун азы доора дургаар таарыштыр салыр херек. Сөстерни диагональ дургаар тургузарын чөпшээревес. Салып турар үжүктер чаңгыс долу сөстү тургузар ужурлуг, а бир эвес олар тудуш одуругларда өске сөстерге дээп турар болза, олар-биле база, кроссворд тургузуу ёзугаар, долу сөс тургузар ужурлуг. Ойнакчы ооң көжүнде тургустунган азы өскерткен бүгү сөстерни бодунуу кылдыр бижидип алыр.
Йөрээр
Йөрээр - йөрээл салыр, йөрээл чугаалаар.
Дөс
Й Й
Сөстээрек
Оюннуң чуруму
а) Хөлде бар сөске бир азы оон хөй фишкалар немээри-биле.
б) Бар сөске белдирлешкек кылдыр өске сөстү тургузары-биле. Чаа сөс хөлде бар сөстүң бир үжүүн киирип аар азы аңаа бир үжүк немээр ужурлуг. Ол сөс ийи азы оон хөй сөстү «көвүрүг» хевирлиг кылдыр кожуп база болур.
в) Бүдүн сөстү тургузуп каан сөске чергелешкек боорда, кожа үжүктер база долу сөстер тургузуп турар кылдыр салыры-биле.
5. Ойнакчы көжүн кылгаш, фишказын шимчедир эргези чок.
6. үжүк чок фишканы үжүктерни¸ кайызын-даа солууру-биле ажыглап боор. үжүк чок фишка ажыглап тура, ойнакчы көш бетинде ооң кандыг үжүк апаарын чарлаар ужурлуг, ооң соонда оюннуң төнчүзүнге чедир ынчаар доктаатканын өскертип болбас.
7. Ойнакчы бүрүзү көжүн бодунуң рейказында шупту азы чамдык фишкаларны солууру-биле ажыглап болур. Ынчаар кылырда, ойнакчы ол фишкаларны үжүүн куду кылдыр доңгайтыр каггаш, бодунга база ол хире санныг чаа фишкалардан ап аар. Оон ойнакчы дүжүр октапкан фишкаларны ам-даа арткан бар фишкалар-биле холуп кааптар. Ооң соонда ол дараазында ээлчээн манаар.
Хөлге фишкалар салырының азы оларны солуурунуң орнунга, ойнакчыга, ол сөстү (сөстерни) тургузуп шыдаар азы шыдавас-даа болза, көжүнден ойталаарын чөпшээрээн.
а) Бир эвес ол сөс чүве ады болза, адаарының падежинге турар ужурлуг. Чижээлээрге, «даглар» тааржыр, а «дагларга», «даглардан», «дагларны» б.о.= таарышпас. б) Бир эвес өске ойнакчылар негээр болза, ойнакчы ажыглап турар сөзүнүң утказын тайылбырлаар ужурлуг. Өскээр чугаалаарга, утказын бодуң билбезиң сөстү ажыглап болбас.
в) Тыва дылче өске дылдардан чаа кирген сөстерни ажыглап болбас. Чүгле чиңгине тыва сөстер тааржыр.
г) Оюн болуп турда, силерни¸ рейкаңарда үжүктерге тааржыр сөстер дилээри-биле словарь ажыглаарын чөпшээревес. Словарь дузазы-биле чүгле салып каан болгаш өске ойнакчыларны¸ удурланып турары сөстү хынап болур.
9. Кажан шупту фишкаларны ап алганда база ойнакчыларның бирээзи бодунуң рейказындан шупту фишкаларны хөлче бүрүнү-биле салыпканда, оюн төнер.
11. Бир көш кылдынарга-ла, чыылган саннарны түңнээрде, тургускан азы хевирин өскерткен сөс бүрүзүнче кирген фишкаларны¸ шуптузунда бар саннарны¸ ниити түңүнге шаңналдыг хана-карактарны дуй салганда бээр ужурлуг немелде саннарны кадыптар.
13 Сөс дээш шаңналдыг хана-карактар. Бүдүн сөс дээш саннар түңү фишкаларны¸ бирээзи сарыг хана-каракка салдынганда – ийи катап, а көк хана-каракка салдынганда – үш катап көвүдээр. Шаңналдыг хана-карактарны дуглаан таварылгада, үжүктер дээш саннарны ийи азы үш катап көвүдедирин сөс дээш саннарны ийи азы үш катап көвүдедириниң бетинде санаар.
Бир эвес тургускан сөс ийи сарыг хана-каракты дуглапкан болза, ол дээш саннар түңү ийи катап болгаш база ийи катап (өскээр чугаалаарга, дөрт катап) көвүдээр, а бир эвес ийи көк хана-каракты дуглапкан болза, үш катап болгаш база үш катап (өскээр чугаалаарга, тос катап) көвүдээр.
14. Үстүнде айыткан саннарны¸ үжүктер дээш база сөстер дээш шаңналдыг көвүдээрин чүгле оларны¸ бир дугаар ойнап турары көш дээш бээр ужурлуг. Дараазында көштерде шаңналдыг хана-карактарда салган фишкалар доктааттынган үнелиг болур.
15. Кажан үжүк чок фишка сарыг азы көк хана-каракче салдынганда, үжүк чок фишка боду шуут үне чок-даа болза, сөстүң доктааттынган өртээ ийи азы үш катап көвүдээр.
16. Кажан ийи азы оон хөй сөс чаңгыс көште тургустунганда, саннар түңнеп тура, чаа сөстерни¸ кайызыны¸-даа үнезин барымдаалаар. Ниити үжүктү чаңгыс көште тургускан чаа сөс бүрүзү дээш санаар. А ол сөстер шаңналдыг хана-карак кырында тургустунган болза, оларны¸ кайызы-даа дээш шаңналды база санаар.
17. Бир көшкеш, бодунуң чеди фишказын шуптузун салыпкан ойнакчыга ол көште чыып алган саннарынга 50 шаңнал санны немей бээр. Чүгле сөс дээш чыып алган саннарны ийи азы үш катап көвүдедип алган соонда, 50 санны немээр.
18. Оюннуң төнчүзүнде кайы-даа ойнакчының саннарының түңүнден ооң ойнаваан фишкалары дээш саннар түңүн казып кааптар, а бир эвес ойнакчы бодунуң шупту фишкаларын ажыглап каапкан болза, ооң саннарынга өске ойнакчыларның салбааны фишкаларның үнезин немээр.
Сөстер тургузарының болгаш саннар түңнээриниң үлегери:
Дараазында көргүскен чижектерде беш дараалашкак көште салган фишкаларны караткан үжүктер-биле аңгылаан. «О» деп үжүк төп хана-каракты (сылдысчыгаш-биле демдеглээн) ээлеп турарын барымдаалаар болза, көргүскен саннар шын болур.
(чурукту көр)
Даштыкы шөлүлгелер
С С
Ооржак, Лориса Бүрбү кызы
Лориса Бүрбү уруу Ооржак (Лариса Бюрбюевна Ооржак Lorisa Bүrbү uruu Oorzhak) — Россияның хостуг хүреште тыва алдарлыг спортсмени.
Өвүр кожууннуң Хандагайты суурунга 1985 чылда 8 айның 10-да төруттунген. Он харлыындан эгелеп, хостуг хүреш секциязынга кирип, хүрежип эгелей берген. Хандагайты ортумак школазын дооскан, Тываның күрүне университединиң студентизи.
Ооржак Лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында Россия Федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи. Улуг улус аразынга Россияның 2004ч. чемпиону. Аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш Европаның үш дакпыр чемпиону.
Делегей чергелиг спорт мастери, Тываның алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген. Афины хоорайга болган Олимпий оюннарының киржикчизи.
Спорт-дешпилде
Он харлыындан эгелеп, хостуг хүреш секциязынга кирип, хүрежип эгелей берген. Хандагайты ортумак школазын дооскан, Тываның күрүне университединиң студентизи.
Ооржак Лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында Россия Федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи. Улуг улус аразынга Россияның 2004 чылда чемпиону. Аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш Европаның үш дакпыр чемпиону.
Ат-алдар
Европанның үш дакпыр чемпиону, делегей чергелиг маргылдааларга ийи катап ийиги черниң ээлекчизи, Россияның чемпиону.
Делегей чергелиг спорт мастери, Тываның алдарлыг ажылдакчызы. Афины хоорайга болган Олимпий оюннарының киржикчизи.
Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Дурт-сын
Узуну - 149 см, кили - 48 кг.
Чедиишкиннери
Россияның чыынды командазы дээш, 2003 чылдан эгелеп маргылдааларга киржип келген. дедир эглип келген.
Дөзү
О О О
Тана
Тана – ак биче өөк, туң, суг куртунуң хавы, а Википедияда утказы (орус. "клавиша") – таналды тургузуп турар херексел.
Бо сөс көвей уткалыг.
Т Т Т
Тываның Күрүне Университеди
Тываның Күрүне Университеди (ТКУ) — Тываның эң улуг база чаңгыс дээди өөредилге чери. 1995 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун болгаш оон өске ийи дээди өөредилге черлерин каттыштырганы-биле үндезилеттинген.
ТКУ Тываның төвү - Кызыл хоорайда турар. Амгы үеде ректорун Хомушку Ольга Матпаевна дээр. Ол кижи философия эртеминиң доктору, профессор эргелиг кижи.
Шаңнал алган улустар
Пюрбю С.Б. – 1973 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган
Сарыг-оол С.А. – 1974 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган
Тока С.К. – 1974 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган
Кудажы К-Э.К. – 1987 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган
Сүрүң-оол С.С. – 1994 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Кенин-Лопсан М.Б. – 1994 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Кюнзегеш Ю.Ш. – 1997 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Танова Е.Т. – 2005 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Даржай А.А. –2007 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Куулар Ч.Ч. – 2009 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Мижит Э.Б. – 2011 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган
Адрези
Долу ады: Федералдыг күрүнениң бюджеттиг дээди өөредилге чери "Тываның күрүне университеди".
667000 Россия Федерациязы, Тыва Республика, Кызыл хоорай, Ленина кудумчузу, 36 дугаарлыг бажың.
Дөзү
Т Т
Йөрээл
Йөрээлдиг - йөрээл болур, эки чүве күзээн.
Йөрээлчи - йөрээл салыр, йөрээл чугаалаар чечен кижи.
Дөс
Й Й
Угжок
Угжок — кандыг-бир чүвениң экизин азы багайын айтырда; кижи сеткили амырай бергенде азы баксырай бергенде чугаага ажыглаар сөс.
Чижээ: "Эки-мендизин угжок уткан". "Угжок-тур"!
Чугаа кезээнга хамаарыштыр «угжок» деп сөс наречиеге хамааржыр. Ол, ийи сөстен тургустунган: «уг» биле «чок».
Утка талазы-биле таарыштыр эдип тургаш, домакка «угжок» деп сөстү «хөлчок», «тоомча чок», «төнчү чок», «утка чок» деп сөстер-биле солуп болур. Наречие сөстеринден утка талазы-биле аңаа «аажок», «аргажок» деп сөстер дөмей.
1990 чылдардан эгелеп аныяк улустуң чугаазынга ол сөс кедергей дыңналыр апарган. Улгады берген улустуң чугаазында ол сөс шоолуг дыңналбас болур чүве.
Үндезини
http://scjournal.ru/articles/issn_1997-2911_2015_1-1_12.pdf Даржа Урана Анай-ооловна. Образование собственно сложных наречий в тувинском языке. // Филологические науки. Вопросы теории и практики, № 1 (43) 2015, часть 1. стр. 53-55.
У У
Тыква
Тыква чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр. Тывада улус ону тарып, өстүрүп турар.
Тыкваның тургузуунда суг — 92%, ооң чымчак иштинде чигир, калийниң, кальцийниң, магнийниң болгаш демирниң дустары, С, В1, В2, РР болгаш А витаминнер бар. Үрезининде үстер — 36—52% чедир, фитостериннер, органиктиг кислоталар, клетчаткалар бар.
Улуска ону экзема, кештиң өртениишкиннериниң үезинде, кадык хевирлиг чүүлүн кешке чаап, шарыыр. Оон ыңай тыкваның үрезинин борбак болгаш калбак кыжаларны үндүреринге ажыглап турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Үнүштер
Амыдыралдың эргилдезиниң үндезиннери
Амыдыралдың эргилдезиниң үндезиннери
Дөзү
А А А
Саая, Көгел Мижитей оглу
Көгел Мижитей оглу Саая (Саая Когел Мижитеевич Kөgel Mizhitej oglu Saaya - 21 2021) – Тыва ус-шевер, даш чазаныкчызы, чурукчу, чон сайзырадыкчызы, амгы үениң сарыг шажын хүрээлерниң тударының удуртукчузу, улуг хүндүткелдиг акывыс.
Туткан хүрээлери
1) Бо чаа үеде, ССРЭ соонда, Тываның бирги сарыг шажын хүрээзи 1990 чылдың төнчүзүнде Бай-Тайганың Кызыл-Даг сумузунга туттунган. Ол тудугнуң эгелекчилери - Саая Көгел база Кочаа Сергей чурукчулар, даш-чазаныкчылар. Ол тудугнуң бүткени дыка дораан болган: 1990 чылдың июнь-декабрь. Доозулган тудугнуң 2 каът болган: 1ги каъдын даш-чазаныкчы чурукчуларга бергеш, а 2ги каъды - чүдүлге өргээзи бүткен. Хүрээ болза сарыг шажынның ёзулуг хүрээзинге дүүшкен.Бүгү хүрээниң каасталгазы адаанга ажылжап турган ус-шеверлерниң ажылдары болган. Байыр-ажыдыышкыны 1990 чылдың декабрьның 27-де болган. Хүрээни айызап ажыдыышкынын 94 харлыг хүлээлгезин салган лама Куулар Шымбай-оол (үезинде Үстүү-Хүрээге өөренип турган) кылган.
2) Бажы бедик Бай-Тайганың чурумалдыг Бел аржаанының чанынга шаанда база хүрээ турган. Репрессия чылдарында ол хүрээни узуткап, өрттедипкен турган. Ыдыктыг черниң чулазы өшпээн. Амгы үеде ооң орнунда чаа хүрээ туттунган. Саая Көгел Мижитей-оглу бо хүрээниң туттунарынга улуг үлүг-хуузун киирип чоруур. Даглар-биле бүзээлеттинген арыг агаарда, маажым черде турар хүрээниң күчү-күжү, энергиязы дыка улуг деп турар. Хүрээниң катап тургустунуп турарынга чон аргажок өөрүп турар.
С
Таңды-Уула
Таңды-Уула — Тываның мурнуу чүгунде дургаар чыскаалган даглар. Чөөн чүктен барыын чүкче узуну 300 хире км. Моол-биле кызыгаар дургаар турар. Узуну 2500-2700 м. Барыын талазындан Алтай дагларынга катчып турар. Координатылары: 51°04′12″ с. ш. 92°23′25″ в. д.
Йох
Йох азы Йо азы Йоо - аарзынганын илередир аян сөзү.
Салат
Салат чаңгыс чылдыг, огород аймаанга хамааржыр үнүш. Тывада огородтарда тарып, өстүрүп турар культурлуг үнүш болур. Салаттың бүрүлеринде белок, чигир, калийниң, кальцийниң, демирниң, фосфорнуң дустары болгаш А, В1, В2, Р, К, С деп витаминнер бар.
Салатта хөй витаминнер болгаш минералдыг бүдүмелдер бар чүве болганда, бичии уругларның чеминге болгаш аарып, сулараан кижилерге ажыглаары улуг ужур-дузалыг. Улуг-хырынның гастрит аарыгларының үезинде ажыглаары база ажыктыг.
Улустуң ажыглап турары-биле алырга, нерви системазын оожургадыр, ооң суун уруг эмзирер иелер ажыглаарга эмиг сүдү көвудээр дээш, оон-даа өске.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Ооржак, Меңги Нагаан-оолович
Ооржак Меңги Нагаан-оолович — тыва шүлүкчү, очулдурукчу. Тыва Республиканың Туран хоорайының №2 школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы, 2004 чылдан бээр Россия Федерациязының Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Намдары
Меңги Ооржак 1975 чылдың январь 8-те Бай-Тайга кожуунда Бай-Тал сумузунга төрүттүнген. 1999 чылда Тываның күрүне университедин дооскан. 1992-1993 чылдарда "Содействие-Деткимче" деп солуннуң корреспондентизи, 1993-1996 чылдарда "Тыва Республика" деп солуннуң корреспондентизи, 1999-2000 чч. Бии-Хем кожууннуң Уюк сумузунуң ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан, амгы үеде, 2000 чылдан эгелээш, Туранның 2 дугаар школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы болуп ажылдап турар.
Шөлүлгелер
О О О
Йот
Йот - Й деп үжүк-биле демдеглээр үн.
Дөс
Й Й
Түлүш, Радик Виктор-оглу
2005 чылда бир дугаар "Tuva: Spirits of my Land" деп соло-альбомун үндүрген.
2012 чылда "Чалама" деп аттыг ийи дугаар соло-альбомун бижээн.
Шөлүг
Р Р
Алдан-Маадырлар
Алдан-маадырлар — Хемчикте 1883-1885 чылдарда тыва дүжүметтерге туттурбайн чоруп турган кайгал кижилерни ынча дээр.
Адының утказы
Эжен хаанның үезинде оларны кым-даа "маадыр" дивейн турган. Ноян кижилер боттарының чагааларында оларны "дургуннар", "аар кемниг оор" азы "балалыг бак оор" деп сөглээр турган.
Кара чон оларны анаа "дургуннар" дээр турган.
Ол кайгалдарга "маадыр" деп атты коммунист улус берген. 1941 чылда, 5 айның 11-ниң хүнүнде ТАР Биче хурал Президиумунуң доктаалы ёзугаар, 1883-1885 чылдарда дургунап чораан улусту "Алдан дургуннар" дивейн "Алдан маадырлар" деп адаарын доктааткан.
Алдан дургуннар
XIX в. 70-80 чылдарында тыва араттар манчы хаанга, моол, тыва нояннарга эңдерик үндүртүг төлеп, хензин-ле чүве дээш базындырып, үптедип, ядаралга кызадып, качыгдал-човулаңны көрүп чораан. Ооң кадында бойдустуң өршээл чок халавын канчаар. Каш чыл улай кааң-халыын, аш-чут таварыырга, мал бажы кедергей эвээжээн, тараа-быдаа ховартаан, кыдат, орус садыгжыларга төлээр чээли өрези баш ашкан, ядарап куруглаан кижилер чер болганга эңдерилген.
Манчы хаанга өлүк албан, моол чагырыкчыларга дүк албан, Улаастай кирер, оон келир ноян-дүжүметтерге, чанчыга, чургааннарга хереглээр мөңгүн үндүртүг болгаш өл, кургаг сүүзүн чыып шапкылашкан дүжүметтерниң аъдының дуюгларының, кымчызының даажы читпес турган. Чер болганда уе-човуур, ыы-сыы, каргыш-хилег дыңналыр.
1883 чылдың чазынында бөлүк дүжүметтер Моолче боо-мөңгулуг, бүрүн херекселдиг кайгалдар аъткарган. Удаваанда кайгалдар олчалыг келген. Үлеш болган. Чамдык дүжүметтер өкпелээн. Чаргы-чаалы үнген. Кым, чүнү кылганын эрге-чагыргага дыңнадып эгелээн. Бөдүүн кижилер буруулуг болган. Нояннар, дүжүметтер оларны тудуп эриидеп, шаажылаар деп барган. Кайгалдар дезипкен. Дүжүметтер сүрүп эгелээн. Ам кайгалдарны дургуннар дижи берген.
1941 чылда Тываның Намының Төп Комитединиң доктаалын езугаар оларны маадырлар дээр апарган.
"Шын" солун Алдан-Маадырлар дугайында
XIX вектиң ийиги чартыында тыва араттар манчы, моол, тыва феодалдарга, чазый садыгжыларга үптедип, базындырып, ядаралдың, эрге-медел чок караңгы бүдүүлүк чоруктуң качыгдал човулаңын көрүп түреп чораан. Аар-берге национал болгаш социал дарлалдың кадында, бойдустуң өршээл чок даржылгалыг халавын канчаар! Каш чыл улай кааң-халыын, чут-чурааңгай таварыырда, мал бажы кедергей эвээжээн, тараа-далган ховартаан, орус, кыдат садыгжыларга төлээр чээли өрези баш ашкан, ядарап куруглаан кижилер чер болганда эңдерилген турган. Манчы императорга өлүк албан, моол чагырыкчыларга дүк албан, Улаастай кирер ноян-дүжүметтерге, Улаастайдан келир чанчынга, чургааннарга хереглээр мөңгүн үндүрүг, өл, кургаг сүүзүн чыып шапкылашкан дүжүметтерниң аъдының дуюгларының, кымчызының даажы читпес турган. Чер болганга-ла уе-човуур, ыы-сыы, каргыш-хилег.
Ядыы база куруг калган араттарның аразындан эрес-кашпагай дидим эрлер ылгалып, дарлакчылар-биле тура тутчуп, базындырган ядыы кижилерге эпти-ле болчу бээр апарган. Оларны «кайгалдар» деп адаар, а кожа-хелбээ Моолга боттарының кайгалдарын «Сайн эр» (Эки эр) деп адаар турган. Алдан-дургуннуң демиселиниң оранчок мурнунда-ла шак ындыг эрлер кайы-даа кожуунда ылгалып илерей берген.
Хем-Белдири, Көк-Тей олаады чурттап чораан Салчак Ширинең деп кижини Салчак хүрээзиниң даа ламазының хоюн кадарып тургаш, ооң бир хоюн оорлапкан дээш, феодалдар ужур-дүрүм чокка аажылап туруп бээрге, ук Ширинең Белек-Чаңгы деп дүжүметтиң чүгүрүк сарыг аъдын мунгаш, дезип чорупкан. Оон Ширинеңни феодалдар сүрүп туруп бээрге, ол кижи Ашак-Чалаң деп феодалдың 2 аъдын тудуп мунгаш, Шагаан-Арыгга баргаш, аңаа Донгак Сарыг-оол деп бир кижи-биле эштежип-коштанчып алгаш, 2 чыл дургузунда алдырбайн келген.
Кончуг эрес, адар-боолаар, феодалдарга кажан-даа базындырбас деп шиитпирлеп алган Ширинең деп экер эрес эр байларның малын хунаап алгаш, ядыы араттарга үлеп берип, алдырбайн чорза-чорза, адактың сөөлүнде, дайзынның огундан барган, феодалдар «думчуу чок Ширинең, дуюу чок сарыг» — деп, одап, хыы ханып, шаанга чедир кочулап келген. Ынчалза-даа дургуннаар чорук чидер туржук, харын улам үгдереп барган.
Бай-Тайга районда Хемчик кызаазында Кара-Чода деп кижиниң дургуннай бергеш, чаштынып турган дааның дугайында, Барыын-Хемчик районда Хөнделең болгаш Ак деп черлерде дургун Муңгаадайның хорагдап чорааны куйларның дугайында тоолзуг чугаалар бар. Феодалдар-биле чөрүшкеш, дургуннай берген Сарыг-Самдаң база Эрең-Хөө деп ийи экерлерниң ады-биле Чыргакыда Теве-Адар деп черни чон холбап турар. Феодалдарның үптээн эт бараанын чүдүрген тевелерниң буйлазын ол ийи эр бо черге кедеп чыткаш, үзе аткаш, хунаап алган деп чугаа база бар. Феодалдар Сарыг-Самдаң биле Эрең-Хөөнү туткаш хол, буттарын одура кезип шаажылап өлүргеннер деп, көрген кижилер херечилеп чугаалап чораан.
Аңгы демисели черле халас барбас, чүге дизе ооң дуржулгазы өөредир, дадыктырар, кажарадыр. Мооң ужурунда аңгылыг ниитилелге ол шимчедикчи күш болуп турар. Чондан хоорулчак, тодаргай сорулгазы чок ийи-чаңгыс дургун-кайгал кижилерниң демиселиниң кеди чогун Сарыг-Самдаң, Эрең-Хөө ийини кээргеп ырлаан ырының сөстери херечилеп турар:
Сайлыг-Хемниң суун кешпес Сарадактыг мыйгак болдум, Сай-ла өөрүм арнын көрбес Сарыг-Самдаң болу бердим.
Элдиг-Хемниң суун кешпес Эзириктиг элик болдум, Эш-ле өөрүм арнын көрбес Эрең-Хөө-ле болу бердим.
1881 чылда Хөнделең, Алаш, Барлык, Чер-Чарык, Ак, Эдегей, Кудугуй, Чыргакы, Шеми, Чадаана, Хөндергей, Чаа-Хөл, Өвүр-Торгалыг, Бора-Шай, Саглы дээш, оон өске-даа черлерниң быдаргай дургун-кайгалдарының аразында харылзаазы сырый тудуш апарган. Кээргел чок дарлалга кызамдадып кыстырган, аш-чутка бастырган Хемчиктиң тывалары чөгели төнүп, бичии-ле селеш дизе, өжээн килеңи сээңинден сывырлып аттынар чыгаан – чеже анаа-ла үптедип, базындырып орар боор, «өлзе өлгей-ле, өршээзе өршээгей-ле» деп, бодай бергеннер. 1882 чылда Барлыктың Шыраа-Булак деп черге 30 ажыг эр, херээжен кижилер феодалдарга удур демисежи бээрге, оларны «Барлык дургуннары» деп дорамчылап адаан.
Дөзү
Т А Аңгылал:Тываның төөгүзү
Йоон-дорзук
Йоон-дорзук (тожу диал.) - тош, буур.
Дөс
Й Й
Ооржак, Сергек (кикбоксчу)
Анкара-2012, Европа чемпионады
Турцияның төвү Анкара хоорайга 2012 чылдың Октябрьның 30-ден Ноябрьның 3-ке чедир кикбокс Европа чемпионады болуп эрткен. 36 Европа чурттары киришкен. Россияның адын тудуп, Тывадан Ооржак Сергек 57 киллограммга киришкеш, чемпион атты алган. Тренер башкызы алдарлыг спорт мастери Моңгуш Мерген. Ооржак Сергек делегей чергелиг спорт мастер адын күүседип каан бооп турар. Эртенинде, Ноябрь 4-е Сергек башкызы-биле өөрүшкүлүг, алдын медальдыг, кубоктуг Тываже чанып келгеннер. Турцияда өөренип, чурттап чоруур чаңгыс чер чурттуглары байыр чедирип өөрээннер: "Эр-хей, Сергек! Сен дээш чоргаарланып чор бис".
Дөзү
Ооржак Сергек Ооржак Сергек Ооржак Сергек
Домбу
Домбу, Домбуу – металлдан, ыяштан кылган адаандан өрү чоорту чиңгелей берген, шиштегер, куржагларлыг сава. Амгы үеде шилден база пластмассадан база кылып турар. Колдуунда суг, янзы-бүрү ижер суксун дажыыр азы шыгжаарынга ажыктыг.
Дөзүк
Д Д
Политеизм
Политеизм – шажынны көвей бурганнарлыг шынарын ынча дээр.
Шаандан тура кижи политеист чораан, ол дээрге хөй бурганнарга чүдүүрү. Политеизм эрте-бурунгу үениң культуразынга сайзыраңгай чораан. Политеистиктиг чүдүлгелерде бурганнар мөзү бүдүштүг кылдыр көргүстүнген. Оларның бот ботарының аразында харылзаа кижилерниң аразында ышкаш болуп турар. Оларның даштыкы овур-хевири база кижилерге дөмей болуп турар. Политеистиктиг көргүзүглер өске-даа шажыннарда амгы үеге дээр бар. Ол шажыннар дээрге Индияның болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң шажыннары болуп турар.
Дөзү:
Аңгылал:Чүдүлге
Ван Гог, Винсент
<span class="mw-reflink-text" id="cxmwBQ" style="min-height: 504px;" data-source="mwBQ" data-cx-state="empty" data-cx-weight="0" contenteditable="true">
Намдары
1853 чылдың март 30-де Нидерландыларның мурнуу чартыында Соңгу Брабант провинциязының  Грот-Зюндерт (Groot Zundert) деп сууржугашка төрүттүнген. Винсентиң ачазы Теодор Ван Гог , а авазы — Анна Корнелия Карбентус. Винсент Теодор биле Анны Корнелияның чеди ажы-төлүнүң ийи дугаар төлү турган. Ооң адын ачазының талазы-биле кырган-ачазынга тураскаадып адаан. Ол кырган-ачазы бүдүн чуртталгазын протестант хүрээге бараан болдурган. Ол атты ооң ада-иези бирги оглунга тыпсыр деп турган, ол оглу Винсент бир чыл бурунгааш төрүттүнгеш-ле ол-ла хүн бүрлү берген. Винсент чеже-даа ийи дугаар төрүттүнген бол, ол улугларының бирээзи апарган.
Винсентиң төрүттүнгенинден соонда 4 чыл болганда,  1857 чылдың май 1-де, Теодорус ван Гог,  ооң дуңмазы (Тео) төрүттүнген. Оон аңгыда,  Винсент эр дуңмалыг Кор (Корнелис Винсент, 17 май 1867) база үш кыс дуңмаларлыг — Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859), Вил (Виллемина Якоба, 16 март 1862). Өөнүң улузу Винсенти дедир, берге болгаш бужурганчыг "чиктиг чаңныг" бичии оол кылдыр сактырлар. Ажаакчызының сөстери-биле, ооң аажы-чаңында өскелерден ылгалып турар анаа эвес бир-ле чүүл турган: шупту уругларның аразындан Винсентке шоолуг эвес турган, ол Винсентен бир-ле бүдүштүг кижи үнүп келиринге, черле бузуревейн турган. Өг-бүлезинден дашкаар, сыр өске, Винсент аажы-чаңының дедир талазын көргүзүп турган - оожум, шыңгыы, бодамчалыг турган. Ол өске оолдар-биле шоолуг ойнавас турган. Чаңгыс суур чурттуг улузунуң мурнунга ол чаагай сеткилдиг, эп-найыралга ынак, сагыш човаачал, кээргээчел, чаптанчыг болгаш биче сеткилдиг оол кылдыр көстүр турган. Кажан ол 7 харлыг апаарга, ол суурнуң школазынче өөренип кирген, ынчалза-даа бир чыл болгаш ону школадан аппарган, ынчангаш ол бодунуң кыс дуңмазы Анна-биле катай бажыңга, ажаакчы-биле, өөренип турган. 1864 чылда октябрь 1-де төрээн бажыңындан 20 км ыракта турар Зевенбергенде школа-интернатче чорупкан. Бажыңындан чарылганы Винсентке хөй качыгдал чедирген, ол ону, безин улуг тургаш, уттуп шыдаваан. 1866 чылдың сентябрь 15-те өске интернатка - Виллем II деп Тилбургта колледжке өөренип эгелээн. Винсент француз, англи, немец дылдарны эки шиңгээдип ап турган. Аңаа-ла ол чурулга кичээлдеринче барып турган. 1868 чылдың марта, өөредилге чылының ортузунда, Винсент хенертен өөредилгезин каггаш, адазының бажыңынче чанып келген. Маңаа ооң ёзу барымдаалаан өөредилгези төнген. Бодунуң чашкы үезиниң дугайында ол мынчаар сактыр:  «Мээң чашкы үем муңгаргай, соок болгаш куруг турган …».
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Ыдыктыгларның чеди бай-шыдалы
Дөзү
А А
Гурьянова, Елизавета Ивановна
Елизавета Ивановна Гурьянова (31 август 1905 — 1 март 1988) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Пятилетка» колхозтуң саанчызы Костромского района Костромской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1949).
Намдары
1905 чылда көдээ суур Сухоногово, бо үеде Костромского района Костромской области тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Эге школага өөредилгезин дооскан. Рано ажылдап эгелээн. 1930 чылда тус черниң колхоз "Пятилетка" кирген база фермага саанчылап ажылдап эгелээн. 1939 чылда получила от своих девяти коров по 3100 килограмм сүт. 1940 чылда была участницей выставки достижений народного хозяйства.
1948 чылда сумела получить от каждой из восьми закреплённых за ней коров по 5705 килограмм молока с содержанием молочного жира 196 килограммов.
ССРЭ-ниң дээди СовединиңПрезидиум 4 июль 1949 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Мария Васильевна Гурьяновага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Её корова рекордистка "Пилотка" дала за год 10447 килограмм молока, а средние показатели были на уровне и даже выше 7000 килограмм. 1960 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.
1 марта 1988 чылда чок болган. Көдээ суур Петрилово Костромского районга орнукшуткан турган.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Ыдыктыг Валентин хүнү
Ыдыктыг Валентин хүнү
Тоолчургу чугаа ёзугаар алырга, шаг-шаанда азы 269 чылда буруңгу Рим империязының хааны Клавдий бодунуң дайынчылары легионерлерге өг-бүле тударын хоруп каан турган. Чүге дизе, өг-бүле дайынчы кижиниң тура-соруун кошкадып турар деп, ол санаар турган.
Ынчалза-даа Терни хоорайның ламазы Валентин императорнуң килеңинден кортпайн, ынакшаан легионерлерни ынак кыстары-биле өг-бүле тударынче бүдүү йөрээп, өгленчиринче ёзулалдарны чорудуп эгелээн.
270 чылдың февраль 14-те Валентинни өлүрүп шаажылаары шиитпирлеттинген. Ол хүн Валентин бодунуң эң ынакшааны кыска эң-не сөөлгү, эң-не кыска чагаазын бижээн. Ында ынакшылын илереткен каас-чараш сөстер-даа чок, чүгле ийи сөс бижип каан болган: "Сээң Валентиниң".
Йоонган
Дөс
Й
Ыдыктыг Валентин хүнү
Бот-боттарынга ынак ийи кижиге байырлажып алырынга оон өске артык сөстерниң херээ чок болганы ол. Шак ынчалдыр кыска чагаажыгаш бүгү делегейде алдарлыг "валентинкаларның" тыптырынга идиг болган. А ынакшаан аныяктарга дузалажып турган буянныг ламаны шаажылаан хүн - Ынакшааннар хүнү кылдыр доктаамал турумчаан болгаш чоорту бүгү делегейде кижилерниң ынак байырлалынче шилчий берген.
Дөзү
Ы Ы Ы
Башкирлер
Башки́рлер (боттарын башҡорттар деп адаар) — Башкортастан Республиканың үндезин түрк уктуг чону.
Делегейде башкирлерниң саны 1.6 сая хире кижи болуп турар. 2010 чылдың бүгү Россия чергелиг чурттакчы чоннуң санаашкының түңнели 1 584 554 кижи башкир мен деп бодун санап турар. Ооң 1 172 287 кижи Башкортостанда болуп турар.
Этнонимниң ук-дөзү
башҡорт деп этнонимниң уткалган дөстери бар:
Эрте-буруңгу төөгүзү
Совет эртемден болгаш антик төөгүнүң шинчилекчизи С. Я. Лурье башкирлерни V чүс чылдың бистиң эрага дээр Геродоттуң «Төөгү» деп ажылында аргиппей деп ат-биле кирген деп санап турар. Герадот аргиппейлерни "бедик даглар эдээнде чурттап чоруур"  деп бижип турар. Дараазында Геродот " Олар тускай дылда чугааланып турар, кеттинери скифтер-биле дөмей, а чип турар чемнерин ыяш дүжүттеринден кылып турар" деп ол демдеглеп турар. Оон аңгыда «…олар кожаларының маргыжын шиитпирлежир, а кажан ойлаттырган азы дескен кижи камгалал дилээр болза кым-даа ону чемелээр азы бастыыр эрге чок боор» деп ол чоннуң аажы-чаңын бижип демдеглээн.
Алдарлыг чөөн чоннар шинчилекизи Заки Валиди Клавдий Птолемейниң (II чүс чыл бистиң эрага чедир) ажылында башкирлерни скиф чоннуң пасиртай деп аймаа деп демдеглеп турар.
Француз эртемден М. Бувье-Ажан гуннар баштыңы Аттила төрел чон башкирлер-биле демнежилге керээн чарып алган деп демдеглеп турар.
Улуг түрк төөгү специализи М. И. Артамонов VII чүс чылдың «Армян география» деп ажылда башкирлер бушк деп ат-биле кирип турар деп санап турар.
Бир дугаар башкир чон дугайында бижикке демдеглеттинген ажыл араб аян-чорукчу Салламу ат-Тарджуманга хамааржыр. 840 чылда ол бир дугаар башкирлерниң чурттунче киргеш чурттап турар девискээрин бижип айыткан. 903 чылда Ибн Русте башкирлер дугайында «ол чон Урал дагларының ийи талазында болгаш Волга, Кама, Тобол болгаш Яик хемнериниң эриинде амыдырап чурттап чоруур» деп бижээн.
Моол шериглерниң халдаашкыны
1219—1220 чылдарда Чиңгис Хаанның шериглериниң башкирлер-биле бир дугаар тулчуушкуну болган. 1220 чылдан 1234 чылга чедир моол шериглер башкирлер-биле доктаал чокка дайылдажып келген. Ол барымдаа башкирлер моолдарның Европаже шимчээшкинин саададып турганын чугаалап турар деп болур.
Алдын Ордунуң күрүнезинче киргени
XIII—XIV чүс чылдарда башкирлерниң чурттап чораан девискээри Алдын Орду күрүнениң иштинче кирип турган. 1391 чылда 6 айның 18-те Кондурче хеминиң эриинге «Чоннар тулчуушкуну» деп болуушкун болган. Ол тулчуушкун Алдын Ордунуң хааны Тохтамыш биле Самаркандтың баштыңы Тимур (Тамерлан) аразынга болган. Түңнелинде Тохтамыштың шерии тиилеттирген. Алдын Орду күрүнениң буурап дүшкен соонда башкирлерниң амыдырап турган девискээри Казан, Сибирь хааннарның составынче болгаш Ногай Ордуже кирип турган.
Россия-биле каттышканы
Москваның тургускан күрүнезинче кезектеп кирип эгелээн. Бир дугаар Москва күрүнезинче барыын болгаш соңгу-барыын башкирлер кирген (Казан күрүнениң башкирлери). 1554—1557 чылдарда Иван Грозныйның чагыргазынче Ногай Ордунуң девискээриңге чурттап турган төп, мурнуу болгаш мурнуу-чөөн башкирлер кирген.Урал дагның чөөн талазында башкирлер Сибирь күрүнези дүшкен соонда 1580—1590 чылдарда кирген. Иван Грозный Казань күрүнени тиилээш башкирлерге эки тура-биле дең эргелиг Орус күрүнеже кирерин дилээн. Иван Грозный хаан башкир чонга чүдүлгезинче халдаашкын кылбас, кезек чер айтырыгларынга чиигелделерни кылып бээрин аазаан. А башкирлер Иван Грозный хаанның күрүнезинге шериг албанын эртер болгаш чер үндүрүүн ясакты төлээр деп керээзин чарган.
Барык 200 чыл ажыг 1557 - 1798 чылдарда башкир шериглер орус шериглер-биле кады дайыннарга киржип турган. 1612 чылда башкир шериглер Минин болгаш Пожарскийниң поляк эжелекчилерге удур Москва ны хостаар тура халыышкыныңга база киржип турганнар.
Башкирлерниң тура халыышкыннары
Эң сөөлгү улуг башкир тура халыышкын 1773—1775 чылдарда  Емельян Пугачёв-биле кады араттар дайыны болган. Ол тура халыышкынның бир баштыңы Салават Юлаев чоннуң маадыры кылдыр арткан.