cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аниме
Этимология
Тыва-япон официалдыг транслитерация системазы амдыызында чок, ынчангаш аниме деп сөстүң адаашкыны орус-тыва практиктиг транслитерацияга чагыртып турар. Орус дылда «аниме» деп сөсте "ударение" колдуунда сөөлгү слогка дүжер. Тыва дылче кирген орус сөстүң ажык үннериниң адаары дараазында дүрүмнүг: орус ударениеге тыва узун ажык үн дүгжүп турар. Тыва Республиканың девискээринде тыва биле орус дылдарның эдилекчилериниң медерелинде орус ударение тыва узун ажык үнге дөмей болуп турар. Шак бо дүрүм чүгле япон азы орус дылдан үндезилээн сөстерге эвес, а шупту орус дыл таварыштыр шингээткен даштыкы сөстерге хамааржып болур.
Төөгү
Анимениң төөгүзү XX-ги вектен эгелээн. Ынчан япон кинорежиссёрлар Барыын чүкке чогааткан мультипликация техникалары-биле баштайгы экспериментилерин эгелээн. Эң баштайгы анимелерниң бирээзи 1917 чылда үнген 2 минуттуң «Nakamura Gatana» дээр комедийлиг фильми болган.
Бирги аниме Кендзо Масаоканың 1933 чылда тырттырган кыска метражтыг Chikara to Onna no Yo no Naka («Күш биле херээженнер делегейи») дээр фильми болган. 1940 чылга чедир мультипликаторлар болгаш чурукчулар бөлүктери тургустунуп эгелээн (Shin Mangaha Shudan биле Shin Nippon Mangaka ышкаш). Ол үеде аниме идекпейлии-биле күрүне пропагандага ажыглаттынып турган. Бирги долу метражтыг анимелерниң бирээзи Мицуё Сеонуң 1945 чылда тырттырган «Momotarou: Umi no Shinpei» дээр фильми болган. Спонсорлуг деткимчени Японияның Император флоду чедирген.
Амгы шагның анимениң ёзу-чаңчылдарының үндезилекчизи Тедзука Осаму. Чижээ, Тедзука маадырларның сагыш-сеткилин дамчыдарда улуг карактар ажыглаар манераны Диснейден үлегерлеп алгаш сайзыраткан; ооң удуртулгазы-биле эрте анимелер деп болур бирги чогаалдар тыптып турган. Тедзуканың бирги ажылы «Shin Takarajima» болган. Оон соонда Tetsuwan Atomu (Astro Boy) дээр манганы чогааткан. Ол манга Тедзукага чедиишкинни берген. 1970 чылдарга чедир манга популярлыг апарган, хөй кезии чогаалдар анимацияланган. Тедзуканы ооң ажылдары дээш «легенда» болгаш «манга биле анимениң бурганы» деп турган.
Чүс чыл чыгыы төөгү тургузунда аниме узун сайзырал оруун эрткен — анимацияга бирги шенелдерден, Тедзуканың фильмнеринден амгы үеде бүгү делегейде алдарынга чедир. Баштайгызында бичии уругларга дээш үнүп турган анимениң сюжеттери чылдар иштинде нарыыдап, көрдүнүп турар проблемалары шыңгыы апарып чыткан.
Аныяк өскеннерге — 14 хардан улуг элээди оолдар уругларга — аниме-сериалдар тыптып келген. Ол сериалдар улуг улус аразындан база мөгейикчилерин чаалап алган. Анимениң сайзыралы мангага бодаарга бичии-ле чыдып турган — манга анимеден каш чылдан эрте үнүп кеглеш, Японияның чонунуң шупту бөлүктериниң аразынга популярлыг апарып турган.
Бо хүн аниме бичии уругларга сериалдарны (кодомо жанры) база элээди уругларга болгаш улуг улуска шыңгыы чогаалдарны (сёнен, сёдзё, сейнен болгаш дзёсей жанрлары) каттыштырып турар уникалдыг культурлуг пласт болуп турар. Аңгы угланыышкын кылдыр хентай, яой, юри тускайланган. Хентай дээрге порнографиктиг угланыышкынныг аниме болуп турар. Яой биле юри чаңгыс хиндиктиг улус аразында романтиктиг хамаарылга дугайында тоожулап турар аниме, яой — эр улус аразында, юри — херээжен.
Анимениң дээди чадазы болза Хаяо Миядзаки режиссёрнуң ажылдары болуп турар. Ооң «Унесённые призраками»-зи Берлин кинофестивальдың премиязын «Лучший мультфильм» эвес, «Лучший фильм» кылдыр алган бир дугаар болгаш кара чаңгыс анимационнуг фильм апарган.
Тускай талалары
Японияның анимациязы хөй уникалдыг символдарлыг, шаблоннарлыг, стереотиптерлиг болгаш типажтарлыг хааглыг культурлуг пласт болуп турар, ооң өске чурттарның анимациязындан ылгалы бо болуп турар. Чижек кылдыр ангы дүрүмнерлиг, хоойлуларлыг тускай меха дээр жанрны азы анимеде бо-ла чоргулаар япон культураның элементилерин киирип болур.
Япон ниитилелде анимениң өске чурттарның мультипликацияларынга боодаарга негелдези улуг. Бо барымдааның чылдааганы болза анимеде философия болгаш идеология талазы-биле хөй кичээнгей салдынып турары, база ниитизи-биле культурада секс биле күчүлел темалары чажырттынмайн турары (табу эвес).
Анимениң хөй кезии колдуунда кызаа аудиторияга дээш чогааттынып турар. Ангылаашкынның критерияларынга көрүкчүнүң хиндии, назы-хары, психологтуг хевири хамааржып болур. Ынчалдыр шилиттинген метажанр чогаалдың ниити угланыышкынын салып, сюжединче болгаш кол бодалынче салдар чедирип турар. Уругларга аниме (кодомо) Японияның дэвискээринде үнүп турар анимениң хөй кезии, ынчалза-даа чурттан дашкаар болза улуг улуска аниме популярлыг болуп турар.
Чурук
Анимеде маадырларның карактарының алыс эвес улуг кылдыр көргүскени ооң кол онзагай талаларының бирээзи. Амгы бар стиль барыын чурттарның анимациязының ёзу-чанчылдарының салдарындан тыптып келген. Анимениң маадырлары чүгле карактарының хемчээли-биле эвес, а карактарының детализациязы-биле (кайы хире ылаптыг кылдыр чуруп көргүскени-биле) тускайланып турар. Думчуктары биле аастары ындыг тодаргай кылдыр көргүстүнмээн, чүгле каш дыйлагар шыйыг чуруттунган болур. Ынчалза-даа «реалистиктиг» чуруктуг чогаалдар база бар, ында болза думчуктарны, аастарны, чаактарны болгаш арткан детальдарны ылаптыг кылдыр чураан болур, чижелээрге, 1998 чылдың «Jin Roh: The Wolf Brigade» дээр аниме-фильми.
Карактарны көргүзерде колдуунда хары угда карангы болгаш чырык өңнер ажыглап турар. Карактарындан персонажты нииитизи-биле түңнеп болур. Карактар маадырның назы-харын болгаш сагыш-сеткилиниң байдалын илередип турар. Мөзүлүг, хөглүг, найралдыг кол маадырлар колдуунда улуг, чайынналчак карактарлыг; чугаакыр эвес, мунгаргай азы мөзү чок маадырлар сыгыр карактарлыг, чамдыкта бичии-ле хааглыг азы чирбээш анаанда болгулаар. Араатан амытаннарның карактарын (багай маадырлар), кезээде хааглыг дилгиниң ышкаш карактарын (кажар маадырлар) чуруп ажыглаары анимениң тускай аргаларының бирээзи. Оон ангыда хенертен маадырның тура-соруун азы сүнезинин кандыг-бир илбилиг арга-биле хавырып аппаар болза, ооң караанда кандыг-даа чайыннааш азы кылаңнааш чок калгаш хөлүгүр болгаш өлүг-биле дөмей апаар. Бичии уругларның караткары дыка улуг кылдыр чуруттунган болур, кырган улустуң карактары улуг эвес, колдуунда хааглыг болур. Көстүктер илередиишкинниң немелде аргазы болуп турар — эрудиттерниң, томаанныгларның азы отаку-оолдарның чугаа-чок атрибуду.
Маадырның характерин оон өске атрибуттар база тодарадып турар, чижээ, хеви биле чажы. Анимеде чаш колдуунда дүргектерден тургустунган болур. Чаштың хевири биле өңү янзы-бүрү, чамдыкта хөктүг, элдептиг-даа болур. Ангы-ангы өңнүг чаштар баштай маадырны илдең, көскү кылырының, ону тускайлаарының аргазы турган. Бо хүн, кажан маадырлар арын-шырайының болгаш алдынарының хензиг детальдарынга чедир болбаазыраттынып турарда, өңнүг чаштар чугула чүүл эвейн, а ёзу-чаңчыл болуп турар. Оон ангыда чаштың өңү маадырның характерин көргүзүп турар. Чижелээрге, кызыл-сарыг чаш ажынчак, изиг маадырны тодарадып турар («Евангелион» дээр сериалда Аска, «Рубаки» дээр сериалда Лина Инверс). Чырык чаш маадырның даштыкы ызыгуурунче айтып турар, чүге дээрге японнарның хөй кезии караңгы чаштыг болуп турар. Чырыртыр будаан чашты база ангы демдеглээр болза эки — саргарткан чаш хулиган азы эксцентриктиг кижиниң стереотиптиг овур-хевириниң кезээ болуп турар. Үстүнде сагындырганы-биле, японнарның абсолюттуг хөйү караңгы чаштыг, ынчангаш чашты чырыдары ниити массадан тускайланырының эң эффективтиг аргазы. Анимени кылып турда колдуунда 250-ден хөй эвес кол өң ажыглаттынып турар.
Аниме-сериалдарны колдуунда телевидениеде көргүзүп турар болганда, оларны кылырда сценарист, режиссёр, дизайнер, болгаш каш он аниматорлардан тургустунган штат киржир. Оон ангыда, график ёзугаар болур кылдыр, аргалыг болза шынарын чидирбейн кызыгаарлаттынган анимация аргалары ажыглаттынып турар. Ынаар чуруктуң хөй кезиин хевээр артыргаш чүгле чамдык кезектерин каттап чурууру, турум артыкы планнар, эмоцияларның дамчыдарының бөдүүнчүдүрү хаммаржып турар. Персонажтарның шырайы биле үнүнүң өскерлиишкини дээн чижектиг, сагыш-сеткилин дамчыдарының анаа аргаларындан ангыда, анимеде элээн каш өске арлалар база ажыглаттынып турар. Эмоцияларны удаа-дараа өжегээр реалистиктиг эвес, гипертрофиялыг кылдыр көргүзер. Хөктүг ситуацияларда шыңгыы эвезин көргүзерде дер дамдызы азы ыжып кээн дамырлар пиктограммалары ажыглаттынып турар. Шак ындыг тускай «чуруктар» персонажтың бажының кырынга тыптып келир.
Сюжет
Анимениң сюжеттери кандыг-даа болур, маңаа кинематограф-биле аналогияны (дөмейлээшкинни) чорудуп болур. Кандыг-бир тодаргай классификация чок. Ынчалза-даа тоожулаашкынның характери-биле, көдүртүнүп турар темалары-биле, долгандыр турар чүүлдерниң хевири, антуражы-биле кызыгаар чорудуп болур.
Параллелдиг делегейлер, космос дугайында тоожулап турар анимелерден ангыда, төөгүлүг болуушкуннарны көргүзүп, азы кол маадырларның хүн-бүрү чуртталгазын-даа тодарадып турар анимелер бар. Ынчалза-даа янзы-бүрү жанрлар чогаалдарның сюжеттерин черле тодаргайлап, тургузуп, оларже салдар чедирип турар.
Чижелээрге, «сёнен-адвенчер» («оолдарның ужуралдары») деп жанрның чогаалдары баш буруунгаар илдең хевирлиг: сериалдың колдук кезиинде кол маадыр өөрлер тып, команда чыып, чаа тулчур аргалар өөренип турар. Бертинде тыптып турар шаптараазыннарны эрткеш, сөөлүнде аажок күштүг дайзынны удуп кааптар. Ооң соонда сериал чок болза төнүп каар, чок болза эгезинче ээп кээр: оон-даа артык күштүг, айыылдыг дайзын тыптып келир. Чангыс ындыг эргилдени (циклди) чамдыкта арка (аарка) деп адаар (arc). Классиктиг сёнен-адвенчерниң чижээ болза «Rurouni Kenshin» дээр өлүрүп шыдаар, ынчалза-даа өлүрүксевейн турар Химура Кеншин дээр самурайның дугайында эпос болуп турар.
Каноннар (дүрүмнер) ёзугаар кылдынган сериалдар хөй-даа болза, оригиналдыг, тода классификацияже кирбейн турар чогаалдар база эвээш эвес. Чижек кылдыр «GANTZ» дээр тускайланып турар сюжеттиг сериалды киирип болур. Мында кол маадырлар Кей Куроно биле Масару Като метрога поезди адаанче киргеш өлүп кааш, аалчылар бажыңында өрээлдиң чартыын эжелеп турар тывызыксыг кара бөмбүрзекке диргистирген. Оон соонда олар каржы оюнга киржип эгелээннер, ол оюндан чүгле 100 балл алгаш үне берип болур.
Сериалдарның болуушканнарының ораннары кандыг-даа хевирлиг болуп болур — классиктиг фентези ораннардан киберпанк азы стимпанкка дээр. «Fullmetal Alchemist» («бүгү боду металл алхимик») дээр анимеде физиканың орнунда алхимия сайзыраңгай. «Trigun» дээр анимениң болуушкуннары куруг ээн ховуда уттундурган технологияларның артынчыларының аразында болуп турар.
Аниме-сериалдарның хөй кезии анаа-ла хөглээшкин дээш чогааттынмайн турар. Режисёр кижи янзы-бүрү овур-хевирлер дуазазы-биле тускай эмоционалдыг байдал тургузуп, бодалдарын дамчыдып турар. Популярлыг идеяларның санынче тура-сорук, кайы хире-даа күчү-шыдалдыг кижилерге азы байдалдарга дүжүп бербези, бодунуң оруун шилиириниң идеялары кирип турар. Сёнен-адвенчерлерниң идеялары колдуунада бөдүүн болур (эш-өөрнү камгалаар, кымга-даа дүжүп бербес болгаш о.д.ө.), ынчалза-даа ындыг сериалдар «бөдүүнүнден» улуг салгалга хамаарышпайн турар дивээн. Шыңгыы сериалдарда амыдыралдың утказы, мөзү, мораль, улус аразында хамаарылгалар айтырыглары көдүртүнүп турар.
Анимениң сюжеди биле стилистиказы хөй кезиинде баштайгы чогаалындан үлегерлеттинген болур (колдуунда мангадан азы ранобеден). Чамыдкта сюжеди эгеки сюжеттен ылгалып болур. Анимеже мангада чок маадырларны немеп каан, азы төнчүзүн өскертип каан болуп болур.
Анимениң бүдүрүлгези
Колдуунда анимелер улуг эвес анимация студияларында чогааттынып турар, а оларның бүдүрүлгезин болза улуг компаниялар акшаландырып турар. Телесериалдарның бүдүрүлгезиниң хуусаазы улуг эвес, ынчангаш аниматорлар бичии частырыгларже кичээнгей салбас. Долу метражтыг анимелерни чогадырыының хыналдазы оон шыңгыы болур, ынчангаш хуусазы оон хостуг.
Продюсери анимеже чагыгны кылыр. Режиссёру колдуунда анимениң уран чүүл талазы-биле хевирлеттинерин, үннелдириишкин актёрларын, раскадровка (анимацияның чугула кадрларын кылыры) дээш харыылап турар. Аниматор-режисёр аниматорларның ажылын харылзаштырып турар. Персонажтарның овур-хевирин дизайнери кылыр (удаа-дараа кол аниматору болур). Кадрларның дүргени колдуунда секундада 8—12 кадр болур. Графика-биле ажылдаарда компьютерлиг технологиялар идекпейлии-биле ажыглаттынап турар. Анимация ажылы төнери-биле, үннелдириишкин актёрлары ажылдап эгелээр.
Японияда 430 хире аниме студиялары бар. Эң улугларынга Bones, Gainax, Gonzo, Madhouse, Studio Pierrot, Toei Animation хамааржыр. Чамдыкта берге проектилер-биле ажыл эффективтиг болур кылдыр студаялар кады ажылдап турар. Бир эвес аниме делегей чергелиг сураглыг болур деп турар болза, ооң-биле деңге янзы-бүрү барааннар үнер (ойнаарактар, анимениң маадырларын чураан хептер дээш о.д.ө.) Шак ол барааннарны садып саарары орулганың хөй кезиин экеп турар.
Анимениң жанрлары
Анимелерниң тода классификациязы чок. Анимелерни:
чарар.
Колдуунда анимениң кол маадырлары сорулгалыг аудиторияга дүгжүп турар хиндиктиг болгаш назы-харлыг персонажтар болур.
Анимениң форматтары
Аниме бүрүзү тарадыышкынның кандыг-бир тодаргай аргазынга дээш чогааттынып турар. Шак ол аргалар телевидениеге, кинотеатрларга көргүзерин, дисктер кылдыр садарын, Интренет таварыштыр тарадырын киирип турар. Анимениң эң популярлыг форматтары телесериал болгаш OVA, ындыг форматтыг анимелерде тоожулаашкын долу болгаш маадырларның тодараттынганы эки болур, ынчалзаа-даа бо барымдаа аниматорларның техниктиг экспериментилер кылыксавазының болгаш анимениң бүдүрүлгезинде колдуунда дизайнерлерниң улуг ролюнуң чылдагааны болуп турар.
Серияның структуразы
Хөй кезии аниме-сериалдарның сериялары дараазында структуралыг :
Структураның чамдык кезектериниң бар болуру албан эвес. Чижээ, удаа-дараа киирилде кезээ чок болур.
Анимениң критиказы
Делегейде япон анимацияга хамаарылгалар янзы-бүрү. Анимениң популярлыының өзүлдези-биле деңге аңаа удур улустуң саны база өзүп турар. Оларның хөй кезии анимеде күчүлел болгаш эротика эмин эртир хөй деп турар, оон аңгыда аниме сонуургап турар улустуң алдынары адекваттыг эвес, чамыдка патологиялыг хевирлерге (долгандыр турар чүүл тоовазы, агрессивтиг чорук) дээр чедип турар. Европа чурттарында болгаш Америкада япон мультипликация эфирже үнериниң бертинде назы-харның чергезин тодарадырда үнелээшкин эртип турар, чамдыкта назы-хар категориязын бичииледирде үндүрүкчүзү хөлүн эртир каржы кадрларны кезип кааптар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Уран чүүл
Ахмылина, Лидия Спиридоновна
Лидия Спиридоновна Ахмылина (17 июль 1937 — 12 январь 1997) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, СЭКП XXII съезд аттыг колхозтуң саанчызы Кожевниковский район Томская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
Көдээ ажыл-агыйга оон-даа ыңай ажылдап база уламчылаан, Кожевниковский район "Луч" совхозче ажылдап шилчээн.
Томск областың улусчу депутаттар Совединиң депутаттап соңгуттуруп турган.
122 январь 1997 чылда чок болган. Төрээн суурунга көдээ чевегге орнукшуткан турган.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:Томск областың совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Хеди Ламарр
Хеди Ламарр (Hedy Lamarr, төрүттүнгенде Хедвиг Ева Мария Кислер (Hedwig Eva Maria Kiesler); 1914 чылдың ноябрь 9 — 2000 чылдың январь 19) — австрали болгаш американ киноартизи база чогаадыкчы.
Хууда чуртталгазы болгаш кинога үнүп турганы
Хедвига Ева Мария Кислер 1914 чылда Венага Гертруда болгаш Эмиль Кислеровтарның өг-бүлезинге төрүттүнген. Ачазы, Эмиль Кислер Львов хоорайдан турган болгаш банк эргелекчилеп турган. Авазы Гертруда Лихтвиц Будапештиден бай еврей өг-бүледен турган болгаш пианист. 16 харлыында Хедвига бажыңын хаггаш чорупкаш, театралдыг школаже кирип алгаш, киноларга үнүп эгелээн. Бир дугаар кинозу «Девушка в ночном клубе» (1930) деп кино болган.
1920 чылдарның төнчүзүнде Берлинче киноартизи кылдыр ону Макс Рейнхардт чалаан. Делегей чергелиг ат-алдарны ол Густав Махатының «Экстаз» (Еваның ролю, 1933) деп кинозунга киришкеш чедип алган. Ол кинону кезек чурттарга хоруп каан турган, чүге дизе ында Хедвига Кислер чанагаш 10 хире минут арга иштинде хөлде эштип турар. Ол үеде болза ындыг кинолар черле үнмейн турган. Ол-ла чылын ол австрий миллионер Фриц Мандльга өгленип алган. Ол «Экстаз» деп кинону Венада бар-ла турганын шуптузун садып аар деп оралдашкан.
1937 чылдың чайынында 4 чыл хилинчектенгеш, ашаандан дезип чорупкан. Лондондан Нью-Йоркче, а оон Голливудче. Пароходка чорааш-ла «MGM» деп студияның тургузукчузу Луис Майер-биле керээ чарып алган. Ооң сүмези-биле Хеди Ламарр деп шола ат алган. Карьеразы дораан чедиишкинниг болган, киноларга киришкеш, ол 30 миллион долларны ажылдап алган.
Хеди алды катап өгленгеш, 3 ажы-төлдүг болган.
Хеди Ламарр 2000 чылдың январь 19-та Флориданың Орландо деп хоорайга 86 харлап чорааш чок болган. Ооң хүлүн чагыын ёзугаар Австрияда Венага арга иштинге чажып каан.
Эртемден ажылы
Кинодан өске Хеди Ламарр чогаадыкчы база чораан. 1942 чылда Джордж Айтейл-биле кады торпедаларны ырактан чагырып болур система чогаатканнар. Актрисаның төрүттүнген хүнү — ноябрь 9 — немец дылдыг чурттарда Чогаадыкчылар хүнү апарган.
Ол чүүлдү чогаадырының кол баажызы — 1940 чылдың сентябрь 17-де дайын болуп турган черден улус үндүр апарып бар чыткан корабльга 77 чаштар чок болганының дугайында медээ болган. Математикага үндезилеттинген эртемнерге сундулуг болганы-биле баштайгы ашааның кады ажылдакчылары-биле ок-чемзек дугайында чугаалажып турган чугаазының утказын билип каар турганынга улуг идиг болган. Бодунуң эжи композитор Джордж Антейл-биле өжүрттүнмес радиочагыртынар торпедону кылып кирипкеннер. Ламарр эжинге кол бодалын чугаалап берген: бир эвес чаңгыс частота таварыштыр чагырттынар торпедога сигналдар чорудар болза, дайзын чииги-биле ону холунка киирип, өскээр угландырып болур, а бир эвес душ болган код ажыглаар болза, олар ону шыдавас боор.
1942 чылдың авгстта Ламарр биле Антейл № 2 292 387 п «Секретная система связи (Secret Communication System)» деп патентини 1955 чылга чедир кылдыр кылдырттып алганнар. Ынчан ону американ флот боттандырары берге дээш ажыглавайн барганнар. Чүгле 1962 чылда бичиилеп ажыглап эгелей бергеннер. Ынчангаш ол чогааткан ажылы дээш ашка албааннар. Ооң соонда чартык чүс чыл эрткенде ол патент калбарткан спектрлер харылзаазының үндезини апарган (связь с расширенным спектром). Ону амгы үеде мобилдиг телефоннардан эгелээш, Wi-Fi дээн чижектиг технологияларда ажыглап турар.
1997 чылда Хеди Ламаррны ол ажыдыышкыны дээш шаңаан, ынчалза-даа ол келбээн, чүгле каш сөс бижиткеш чоргузупкан болган.
2014 чылдың эгезинде Хеди Ламаррны АКШ-тың Национал чогаадыкчылар алдарының залынче киирген (англ.).
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Январьның 19 мөчээн Аңгылал:Ноябрьның 9 төрүттүнген
Идрисова, Айгуль Ильдусовна
Айгуль Ильдусовна Идрисова (Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы, төр.) — россий шашистка, чемпионата мира 2019 года мөңгүн призёру (Якутск), чемпионата мира 2017 года хүлер призёру (Эстония), Европаның чемпиону 2016 года (Турция), 2012 чылда блицке делегей чемпиону (Франция), 2020 года (Турция), чемпионка мира по быстрым 2016 года (Турция), улустар аразының гроссмейстер (2016).
Эртеми
2002 чылдан 2011 чылдарга чедир А. Валиди аттыг №2 Башкир республиканың гимназия-интернадынга өөренип турган (Ишимбай), 2011—2013 чылдарда Р. Гарипов аттыг №1 Башкир республиканың гимназия-интернадынга өөренип турган (Уфа). Кончуг эки өөредилге дээш медаль-биле доостурган. 2013 - 2017 чылдарда Башкир күрүне университединиң Физика-техниктиг институдунуң Дузалал физика кафедразынга өөренип турган.
Спорт намдары
Шашкилерни 6 харлыындан эгелеп ойнап эгелээн, кажан уруглар садынче барып тургаш. Бир дугаар классче киргеш, школаның секция шашки секциязынче барып эгелээн. Ишимбайның СДЮШОР шашкаларга кижизиттирикчизи. Дээди деңнелге 9 харлыында дебюттаан, 2004 чылда Лично-командном чемпионате России по международным шашкам среди женщин киришкен. Уфа хоорайның № 23 ДЮСШ кижизиттирикчизи. 2011 чылга чедир шашка клуву «Сатраш» дээш ойнап турган (Ишимбай). 2012 чылдан шашка клуву «Юность» дээш ойнап турган (Уфа).
чемпионата Европы в программе блиц хүлер призёру (2013, Венгрия, Будапешт).
Улустар аразының На чемпионате мира по международным шашкам делегей чемпионадынга 2015 чылда 6 дугаар черни ээлээн (Китай, Ухань хоорай).
2016 чылда блиц форматка делегей чемпиону апарган (Турция), а оон аңгыда Европаның чемпиону база улустар аразының гроссмейстер (GMIF) атты алган.
2017 чылда делегей чемпионадында хүлерни чаалап алган, Таллинн хоорайга эрттип турган (Эстония).
2019 чылда делегей чемпионадында мөңгүннү шагда-ла чаалап алган (Якутск хоорай).
2020 чылда блицке делегей чемпиону апарган база делегей чемпионадының дүрген программазынга хүлер призёру апарган (Турция).
Тривия
«Республика Башкортостан» солунда интервьюзунда, 15.01.2008 парлап үндүрген, Башкортостан чыындының база Россияның кол тренери Юрий Владимирович Черток Башкортостанның шашкаларның кедизин баш бурунгаар көрген:
«10-харлыг уфимка Азалия Сагитова, ооң чаңгыс чер чурттуг кижизи Юлия Валеева, 16 харлыг, 12-харлыг Айгуль Идрисова биле 15-харлыг Алия Аминова ишимбайның кыс уруглары —
Шөлүглер
Аңгылал:Ишимбайның спортсменнери Аңгылал:Уфаның спортсменнери Аңгылал:Башкортостанның спортсменнери Аңгылал:Россияның шашисттери Аңгылал:Башкортостанның шашисттери Аңгылал:Шашкаларга Россияның чыындызы Аңгылал:Улустар аразының шашкаларынга делегей чемпионнары Аңгылал:Улустар аразының шашкаларынга Россияның чемпионнары Аңгылал:Шашкаларга улустар аразының гроссмейстерлери
Шаңчы
Шаңчы — село в Чаа-Хольского кожууне Республики Тыва. Тыва Республиканың Чаа-Хөл кожуунунда суур. Шаңчы сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чонунуң саны 380 кижи (2007), 341 (2014).
Географиязы
Суурнуң кыдыында (суур статузу четпээн) черлер бар: Арга-Чарык, Белдир-Даг, Биче-Хаа-Хаан, Даштыг-Тей, Идик-Аскан, Идик-Хончу, Изиг-Кара, Каңмыылдыг, Кара-Хову, Көк-Тей, Кужурлуг-Буък, Мээс-Чарык, Сарыг-Булуң, Суг-Бажы, Суглуг-Адыр, Суглуг-Ой, Таңмалык, Улуг-Өдек, Улуг-Хаа-Хаан, Хемчик-кыдыы, Чаъс-Суу, Чиңге-Хову, Шаңчы-Аксы, Шүңмек, Ыртаакы.
Даваа-Самбуу Сат, Калбак Ховалыг, Сотпа Довут-оол, Түлүш Шактаржап, Чанчынмаа Түлүш.
Кожуун төвү Чаа-Хөлге чедир: 28 км.
Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 171 км.
Булуң-Терек 25 км, Ийме 25 км, Чаа-Хөл 27 км, Ак-Дуруг 28 км
СМС-ке хамаарыштыр тускай сагындырыглыг демдеглелдер
СМС-тиң эки талазы кижилер аразында харылзажылганы дүрген болдурарында. Багай чүүлү чугаа культуразында хажыдыышкыннарның илереттинип турарында. Ооң ужурундан электроннуг харылзаага  хамаарышкан тускай сагындырыглыг демдеглелдерни чон аразынга тарадыры чугула. •	Жаргон сөстерни ажыглап болбас.
•	Бодалыңарны тода, кыска чараш илередиңер.
•  Эвилең-ээлдек сөстерни ажыглаңар.
•	Сөстүң шын бижилгезин сагыңар.
•	Домактарның тургузуун шын ажыглаңар.
•	Орус сөстерни тыва дыл-биле холуваңар.
•	Тыва шрифтини соталыг телефонуңарже киирип алыңар.
Тоол
Тоол — аас чогаалының азы чечен чогаалдың база бир жанр-хевири. Маадырлыг, колдуунда төөгүп чогааткан хуулгаазын азы амыдыралдан алган чогаалдың хевири. Тоолдуң кол шынары - төөгүүшкүннүң шынныын бадыткаан дөзү чок. Сюжетти чогаадып каан деп илдең болур.
Термин «тоол»
«Тоол» деп сөс XVII чүс чылдың эгезинде бижимел тураскаалдарга көстүп келген. Тывылган угу «көргүзер» деп сөстен укталган. Утказы: даңзы, список, тодаргай чуруп көргүзери. Чижээ, дүжүрүп бижээн саавыр-документ "Хыналда тоол". Амгы үеде ажыглап эгелээн сөстүң утказы XVII—XIX вв. тывылган. Ооң мурнунда  «<i id="mwLQ">баснь</i>» деп сөс орнун солуп турган.
Европа чурттарының чоннары фольклорлуг тоолду канчаар-даа демдеглевейн турар, ону тодарадырда, янзы-бүрү сөстер-биле адап турар. Чүгле ийи европейжи: орус болгаш немец  дылдарда ук билигни тускай демдеглеп турар сөстер бар. Латин дылда «тоол» деп сөстү fabula деп сөс-биле демдеглээн. Ынчалза-даа ол сөс чүгле тоолду эвес, а өске чүүлдерни база демдеглеп турар: чугаа, хоп-чугаа, чугааның кол чүүлү д.о.ө., база  чечен чугаа, ооң иштинде тоол болгаш басня. «Басня» деп сөстүң утказы немец дылче (Fabel) шилчээн. Немец дылда тоолду Märchen деп сөс-биле демдеглээр. Сөстүң дазылы Mar- «медээ»; -chen — бичиилеткен суффикс, хуу-үнелел категориязы. Ынчангаш, Märchen — «бичии, солун чугаа». ХIII вектен эгелеп бо сөс чоорту «тоол» деп уткаже шилчээн.
Фольклорлуг тоол
Фольклорлуг тоолдуң дөзүнде шагдан тура чаңчылдан келген сюжет чыдар, ол калбак тоожуушкун фольклорунга (тоолчургу проза) хамааржыр. Торулга азы миф, бодунуң кылыр хүлээлгезин чидиргеш, тоол апарган. Баштай тоол мифтен укталгаш, аңаа удур:
Фольклорлуг тоол бодунуң тускай чурумалдыг поэтиказы-биле онзаланып турар, ол дугайында А. И. Никифоров биле В. Я. Пропп тодараткан. Ук жанырның сөзүглелдери быжыг чаңчылдар дузазы-биле клишелерден тургустунган:
Фольклорлуг тоолдуң фольклордан алган эге-дөстери үш негелделерлиг (фольклорнуң ниити  демдектери):
Фольклорлуг тоолдуң сюжеди литературлуг тоолдан аңгыланып турар. Чамдык хөй-ле сөзүглелдерде тоол материалын ону күүседип турар кижи удур чогаадыптар. Ынчангаш фольклорлуг тоолдуң сөзүглелдери бот-боттарынга дөмейлешкээниң талазы-биле вариант-вариацияларлыг апаар. Тоол шинчилээр эртемде авантекст деп айтырыг тургустунуп кээр. Ону шиитпирлээри-биле тоолдап ыдар аас чогаалда күүседикчиниң уран мергежили кол черни ээлээр. Ол тоолдуң сөзүглелин бүрүнү-биле сактып, шиңгээдип албас болгай, а дыңнакчыларның мурнунга сөзүглел удур тургустунуп төрүттүнер: сөзүглелдиң конструктивтиг элементилерин  — тематиктиг (мотивтер) болгаш стилистика талазы-биле («ниити черлер», формулалар болгаш о.ө). Тоолчу угаанынга тоол сюжеттерин долузу-биле шыгжап алыр, чок-ла болза сюжеттиң кандыг-бир кезиин азы мотивин  ыдып турар тоолунга ажыглаар. Тоол шинчилээр эртемде тоол сюжеттерин санап-түңнээш, айтыкчылар тургузуп чыгган. Чамдык тоол сюжеттери чаңгыс сөзүглелде таваржып турар (сюжеттер контаминациязы). Эпиктиг тоожуушкунну оожумнадыр дээш, тоолчу кылдыныгны үш катап көвүдедир арганы ажыглаар. Тоол шинчилээр эртемде фольклорлуг тоолдуң сөзүглелиниң тургузуун долу айтып бижиир арга-методту үргүлчү дилеп тып турар. Ону кылырда, шинчилекчилер эптиг болзун дээш, композиция тургузуу, стилистика деңнелинден аңгыда, идей-тематиктиг болгаш овур-хевир деңнелдерни аңгылап көрүп турар. Эрте-бурунгу үелерде фольклорлуг тоол торулга-миф (мифологтуг тоол азы миф-тоол) сагындырып турган, ындыг-даа болза сөөлгү классиктиг тоол мифологтуг медерелдиң эге хевирлерин (реликтилерин) шыгжап алган. Фольклористиканың салып турар кол бодалгалары, лингвистика, литературоведение, этнография дээн ышкаш, хөй адырларлыг эртем болбушаан, шак ол баштайгы,эге хевирлерин ажыдып, тывар ужурлуг.
Фольклорлуг тоолдуң классификациязы
Фольклорлуг тоол бодунда элээн каш жанырлар сиңирген (өске классификация-биле — тоолдуң чаңгыс жанырының өске жанырлар хевирлери). Тоол дугайында эртемде тоол жанырларын аңгылаар дугайында чидиг айтырыг тургустунуп турар. Системажыткан европей Аарне айтылгазында, а ооң соонда Стит Томпсон (Thompson Stith) (көр. Фольклорлуг тоолдар сюжеттериниң айтылгазы ) редакцияларга үндезилээн «Сюжеттерниң деңнелге айтылгазы: Чөөнславян тоол» деп ажылда тоолчургу аас чогаалының дараазында жанырлары кирип турар:
Хөй фольклористер (В. Я. Пропп, Э. В. Померанцева, Ю. И. Юдин, Т. В. Зуева) «Анаа азы амыдыралчы (=бытовые) тоолдар» деп жанырның иштинде ийи жанр хевирлерин аңгылап турарлар: новеллистиктиг болгаш хөктүг-анекдот азы каттырынчыг тоолдар деп. Анекдот тоолдар бодунуң иштинче «Бажын ээдереткен аза дугайында тоолдар» деп бөлүктүң болгаш хуулгаазын тоолдар сюжеттерин киирген.
Калбак тоожулалдыг фольклорда жанырлар аразында тодаргай кызыгаар айтып болбазын негеп турар. Чижээ, төөгү чугаалыг легенда-тоолдар тоолдуң болгаш легенданың шынарын сиңирген болур, а былиналарны прозаиктиг кылдыр эде кылганындан тускай жанырлыг «Маадырлыг тоол» деп бөлүкке хамааржып болур. Аас чогаалының эдилекчилериниң тоолду ыдып тургаш, оларның кандыг-бир жанырга хамаарылгазының өскерли бергенинден күүсеткен тоожуушкуну база жанырын өскертиптер.
Дириг амытаннар дугайында тоолдар
Дириг амытаннар дугайында тоолдар (дириг амытаннарлыг эпос) — тоолчургу фольклорга (тоол) хөй янзы жанырларлыг чогаалдар каттыжа берген (конгломерат) таварылгада кол маадырлар орнунга аңнар, куштар, балыктар,болгаш дириг эвес чүүлдер, үнүштер, бойдустуң болуушкуннары киржип турар болур. Дириг амытаннар дугайында тоолдарда кижи чок-ла болза 1) ийиги чергеде («Дилги шанактан балык оорлап турган» деп тоолда ашак), чок-ла болза 2) дириг амытанның орнун солуптар(«Эрги хлеб-дус уттундурган» деп тоолда ашак ышкаш).
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның болгу дег классификастыг-бөлүктээшкини.
Бир-ле дугаарында, дириг амытаннар дугайында тоолдар кол маадыр аайы-биле бөлүктежир (тематиктиг классификастыг-бөлүктээшкин). Шак ындыг бөлүктээшкин Аарне-Томпсоннуң тургусканы болгаш в «Сюжеттерниң деңнелге айтылгазы: Чөөнславян тоол» деп делегей фольклорунуң тоолчургу сюжеттер айтыкчызында кирген:
Дараазында болгу дег дириг амытаннар дугайында тоолдар бөлүктээшкини —  структура-семантиктиг бөлүктээшкин бооп болур. Ол тоолду жанр демдээ-биле бөлүглээр. Дириг амытаннар дугайында тоолдарда элээн каш жанырлар кирип турар. Ындыг жанырларны В. Я. Пропп мынчаар аңгылаан :
Е. А. Костюхинниң аңгылаашкыны:
Үшкү болгу дег дириг амытаннар дугайында тоолдарны бөлүктээр арга дээрге, дыңнакчыларның хар-назын аайы-биле демдээн барымдаалаары болур:
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның кайы-даа жанырлары боттары дыңнакчыларлыг болур. Амгы үениң дириг амытаннар дугайында орус тоолдары хөй кезиинде бичии уругларга хамааржыр. Ынчангаш бичии уругларга тоолдаан тоолдар бөдүүнчүткен тургузуглуг болур. Ындыг-даа болза кажан-даа бичии уругларга хамаарышпас жанр база бар — ол дээрге, «Тенек» («чажыт күзел» азы «порнографтыг») тоол.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда чээрби хире сюжеттер — ол кумулятивтиг (анаа, амыдыралчы) тоолдар (Рекурсивтиг) болуп турар. Ындыг композициялыг тоолдарда сюжеттиң бир кезии хөй катап таваржып, катаптап турар. С. Томпсон (англ. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)  , Болте, Й. и Поливка, И., Пропп кумулятивтиг композиция-тургузуглуг тоолдарны тускай бөлүкке аңгылап турганнар. Кумулятивтиг композиция-тургузуглуг тоолдар:
Дириг амытаннар дугайында тоолдарның база бир өске жанырлыг формазынга хуулгаазын тоолдуң тургузуу хамааржыр (тургузуг дугайында адаанче көрүңер) («Бөрү болгаш чеди анайлар» СУС 123, «Диис, аскыр дагаа болгаш дилги» СУС 61 B).
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда хөй кезиинде аполог (басня) ээлеп турар. Мында каттырынчыг, шоодуглуг чүүл эвес, а өөредиглиг, мөзү-шынар кижизидилгелиг утка кирип турар. Апологтуң кижизидилге, мөзү-шынар айтырыы ыяап-ла төнчүзүнде эвес, а сюжеттиг байдалдан чоорту үнер. Ындыг байдалдар чииги-биле моральдыг түңнелдер кылырда, чаңгыс уткалыг кылдыр ажыглаттынар. Шак ындыг аполог тоолдуң чижээнге удур-дедир персонажтарның үскүлежиишкини хамааржыр. (Кодандан кым кортугул? АТ 70; Эрги хлеб-дус уттундурган AT 155; Адыгның (арзылаңның) адыжында тен AT 156. Эрте бурунгу үелерден бээр литературлуг басняда бо-ла таваржыр сюжеттерге аполог хамааржыр (Дилги биле ажыг виноград АТ 59; Каарган биле кыс дилги AT 57 болгаш о.ө). Аполог — дириг амытаннар дугайында тоолдарның сөөлгү хевири болуп турар. Ол кажан мөзү-шынарда сагыыр ужурлуг дүрүмнер тодарап келген үеге хамааржыр болгаш бодунга тааржыр хевирни тып турар болур. Ындыг аполог тоолдарда трикстерлер чүгле эвээш үүлгедиглерлиг сюжеттерде (литература салдары-биле) боду чогаадыр [кым?<sup class="" style="white-space: nowrap">] . Апологтуң сайзыралдың үшкү оруу  —  ол дээрге паремияның көвүдеп кээри (үлегер домактар болгаш сөстер). Ындыг-даа болза паремиядан ылгалып турары, апологка аллегория (ойзу чугаалаары) чүгле өй-хемчээлдиг эвес, а сагыш-сеткилге дээштиг болур.
Дириг амытаннар дугайында тоолдарда сатира дугайында чугаалаар дизе, литература кажан бир шагда сатириктиг тоолду тывылдырган деп болур. Ортаакы вектерниң төнчүзүнде сатириктиг тоол тывылган. Ооң кол шынары - дириг амытаннарның аксындан социал терминология үнуп турар. (Лиса-исповедница АТ 61 А; Кот и дикие животные АТ 103). АТ 254** «Ёрш Ершович» деп тоолдуң сюжеди тускай черни ээлеп турар. Ол ном тоолу болуп турар. Орай тывылганын барымдаалап, сатира ындыг кончуг быжыглаттынмаан, социал терминологияны чииги-биле ап кааптып болур. XIX векте сатириктиг тоол ындыг-ла кончуг нептеревээн. Дириг амытаннар дугайында тоолдуң иштинде сатира — эвээш сюжеттерде таваржып турар. Колдуунда дириг амытаннар дугайында тоолдарда трикстерниң үүлгедиглери сатираны оттуруп турар. А бир эвес тенек, мелегей чорук көвүдээн таварылгада тоол хоозун, меге чугааже (небылица) шилчий бээр.
Хуулгаазын тоол
Хуулгаазын тоол бодунуң дөзүнде нарын композиция-тургузуглуг. Ооң иштинде  экспозиция, дүүшкүн, сюжет сайзыралы, кульминация база чештиниишкин (көр база Конфликт (литературоведение) кирип турар. Пропптуу-биле алырга, чаа чадаже көдүрлүүшкүн болур.
Хуулгаазын тоолдуң сюжединиң дөзүнде чидириг азы бир-ле чүве чедип аар дээш, хуулгаазыннар дузазы-биле азы кайгамчык дузалакчылар ачызында болдунар тоожуушкун бар болур. Тоолдуң экспозициязында ийи салгал көргүстүнер — улуг (хаан биле кадын д.о.ө.) база бичии — Иван акылары азы угбалары-биле. Улуг салгал адырлыр. Адырлырының күштүг демдээ — ада-иезиниң өлүмү. Тоолдуң дүүшкүнү дээрге, кол маадыр бир-ле чидиригге таваржыр, мында хоругнуң чылдагааны, хоругну үрээри болгаш айыыл-халап кирип турар. Удур кылдыныгларның эгези болгаш маадырның бажыңындан үнүп чоруптар таварылга тыптып кээр.
Сюжеттиң сайзыралы — читкен азы четпес чүүлдү дилеп чоруптары.
Чештиниишкин — четпес азы читкен чүүлдү эгидери. Колдуунда маадыр сөөлүнде бедик социал статусче көдүрлүр.
В.&nbsp;Я.&nbsp;Пропп хуулгаазын тоолдуң сюжет деңнелиниң чаңгыс аайланчаан айтып турар. Ол киржип турар маадырларның кылдыныгларының дөмейлешкээн барымдаалап, чеди персонажтарга чарып турар:
Пропп хуулгаазын тоолдуң метасхемазын 31 кылдыныгга үндезилеп тургускан. Мелетинский Е. М., хуулгаазын тоолдуң жанырын тодарадырда, Пропптуң ажылынга даянып, дараазында болунуң шинчилелинге бичии бөлүглелдерни улгаттырган. Хуулгаазын тоолга шупту сөзүглелдерже кирип турар ниити чүүлдерни эртемден демдеглеп турар: ελ…EL, мында грек үжүктер дээрге, берип турар кижи маадырга човалаң көргүзүп, шенелде эрттирери болгаш шаңнааны. Чижээ, Баба-Яга Иван-царевичиге хуулгаазын дүрүг хендир бээр. Мелетинскийниң формулазында латин үжүктер - антагонистиң маадыр-биле тулчуушкуну болгаш тиилелгени көргүзүп турар (хуулгаазын тоолда антагонистер - Кощей Бессмертный, Змей Горыныч). Антагонисти тиилээрде, берип турар кижиден алган хуулгаазын чүүлдер болур. Мелетинский хуулгаазын тоолдуң чүгле жанр талазы-биле демдектерин эвес, а ооң жанр-хевирлерин ылгап турар:
Үстүнде чүүлдерге даянып, дараазында беш бөлүктү чарып болур:
Хуулгаазын тоолдарның хевирлериниң классификастыг бөлүктээшкинин барымдаалап, хөй-ле тоолдарда ийи дугаар оруктарны (перипетиялар) демдеглээри чугула. Ында тоолдуң кол маадыры бодунуң күзелин түр када чидириптер.
Мелетинский, хуулгаазын тоолдарның беш бөлүүн аңгылап тура, жанырның төөгүлүг сайзыралының дугайында айтырыгны көдүрерин оралдашкан. Дараазында схемада O — Oˉ, M — Mˉ, F — Fˉ, S — Sˉ, мифтен тура тоолга чедир ниити шугумну көргүскен: бир дугаар планче өг-бүле өзээ, коллективтиг демниг чоруктуң чоорту чидери, чаңгыс кижиниң салым-чолунга сонуургалдың сайзыраары болгаш социал талазы-биле ядыы-кошкак кижи тиилеп үнер. Хуулгаазын тоолда сайзыралдың  бо бүгү чадалары бар бооп турар. Тотемниг мифтерде таваржып турар чамдык чүүлдер бар. Хөй кезиинде хуулгаазын тоолдарда маадырның элдеп-эзин амытан-биле өгленири дижик. Ол амытан кижи хевиринче хуулуп турар («Ашаа читкен азы оорлаттырган кадайын дилеп турар (кадайы ашаан дилеп турар)» СУС 400, «Даңгына-пага» 402, «Кызыл чечекчигеш» 425 °C и др.). Хоругдалдан хостап аар дээш, маадыр өске делегейже кире бээр тоолдар («Чер адаанда үш делегейлер» СУС 301 А, B и др.). Бөлүк уругларның каржы четкер, кижи чиир маңгыстың чагыргазынче кире бергеш, кайы-бирээзиниң тывынгыр чоруунуң дузазы-биле хосталып, камгаланып үнерлер («Мальчик-с-пальчик у ведьмы» СУС 327B и др.), азы күчүтен чыланны өлүрүп каар —  («Победитель змея» СУС 3001 и др.). Хуулгаазын тоолда өг-бүле темазы идепкейлиг сайзыраан болур («Золушка» СУС 510 А и др.). Куда-дой ядыы-чадамыктың салым-чолунга шаңнал болур («Сивка-Бурка» СУС 530). Социал чадазы куду маадыр (хеймер дуңмазы, эдерткен уруг, кошкак угаанныг) тоолдуң эгезинде кээргенчиг, чөгенчиг байдалга тургаш, сөөлүнде чараш, угаанныг апаар («Конёк-горбунок» СУС 531). Бөлүк тоолдарда маадыр бодунуң салым-чолу, кудазын эрттирер дээш шылгалдаларга, шенелделерге таваржыр. Новеллистиктиг (кижиниң иштики сагыш-сеткили-биле холбаалыг) тема хуулгаазын тоолда маадырлыг тоолдан тудак чок сонуурганчыг. Пропп хуулгаазын тоолдуң жанр бөлүктээшкинин "Тулчуушкун - тиилелге" азы "Берге онаалга - берге онаалганың күүселдези" деп шенелделерни барымдаалап кылган. Хуулгаазын тоолдуң дараазында сайзыралы амыдыралчы (анаа) тоолдуң тыптырынга салдарын чедирген.
Новеллистиктиг (кижиниң иштики сагыш-сеткили-биле холбаалыг) тоол
Новеллистиктиг тоол (азы, социал-амыдыралчы) хуулгаазын тоол-биле дөмей тургузуглуг болур. Ынчалза-даа иштики шынары көңгүс өске. Ук жанырның тоолу анаа амыдырал-биле сырый харылзаалыг, мында чаңгыс чер кырында делегей бар, кол персонаж — трикстер, улус аразындан үнген бөдүүн кижи, шын дээш бодунуң тывынгыр, тудунгур, кажар чоруун ажыглап, эрге-чагырга-биле туржуп турар.
Анекдот тоол
Афанасьев А. Н. анекдот тоолду хөктүг, каттырынчыг болуушкунну улам калбартыр сайзыраткан жанр деп ылгап көрген.
Хоозун, меге чугаа
Небылица (Хоозун, меге чугаа) — утказы чок чүүлге даянган тоолдар. Олар хемчээл-талазы-биле кыска, дашткы хевири ритмиктиг прозага дөмейлежир. Янзы-бүрү чоннарның аас чогаалында хоозун, меге чугаалар тускай аңгы чогаал-даа бооп болур, азы тоолдуң кезии, скоморошина, былина бооп болур.
Тоолдарны чыып үндүргени
Европага тоолдарны бир дугаар чыып эгелээн кижи - француз шүлүкчү болгаш литература критиги Шарль Перро (1628—1703). Ол 1697 чылда «Сказки матушки Гусыни» деп чыындыны парлап үндүрген. 1704—1717 чылдарда Парижке араб тоолдарның «Бир муң болгаш чаңгыс дүне» деп кызырган үндүрүлгезин Антуан Галлан XIV Людовик хаанга тураскаадып белеткээн.
Россияга орус улустуң тоолдарын этнограф Александр Николаевич Афанасьев чыып эгелээн. Ооң белеткээн «Бичии уругларга орус тоолдар» деп чыындызы 1870 чылда Москвага  үнген. Бичии уругларга аас чогаалын чыыр болгаш нептередир талазы-биле Авдеев, Даль болгаш этнограф Шейн ышкаш улус улуг үлүүн киириштирген. Шейн бичии уруглар аас чогаалын эртемниң тускай адыры деп аңгылаан. Тоолдарны чыып, нептередиринге украин шүлүкчү Малкович база улуг үлүүн киирген.
Мифологтуг тоол
Фольклорлуг тоолдар кижи төрелгетенниң баштайгы тывылган ниитилелинден тотемниг мифтерге даянып укталган (Соңгу Азия, Америка, Африка, Австралия и Океания чоннары). Баштайгы, эрте бурунгу тоолдарны архаиктиг азы мифологтуг деп адаар. Архаиктиг фольклорнуң эдилекчилери боттары мифологтуг тоожуушкуннарны ылгап турарлар. Колдуунда ийи хевирни ылгап турар: пыныл биле лымныл —  чукчаларда, хвенохо биле хехо —  фон чонда (Бенин), лилиу биле кукванебу —  Меланезиияныңкиривна чонда  д.о.ө. Шак бо ийи кол хевирлер миф болгаш тоолга чоокшулашкак. Оларның удурланышкак талазын ылгалып турар талазы көргүзүп турар: <i id="mwAYs">сакрал</i>дыг болгаш профан (профан дээрге деритуализацияның түңнели болгаш эзотериктиг янзының чидери). Ол ийи хевирниң структура талазы-биле ылгалы албан турары кол болбас. Чок-даа туруп болур. Дөмейлешкек сөзүглелди чаңгыс төрел-бөлүк улус ёзулуг миф деп адап болур, а өскелерин - тоолзуг тоожулал кылдыр. Ынчан ол ритуал-сакралдыг системага хамаарышпас апаар. Эрте бурунгу тоолдарны шыңгыы эвес мифтер деп база тодарадып болур. Ф. Боастың эскергени-биле, Соңгу Американың индейлери архаиктиг тоолду мифтен ылгап турар талазы дээрге,  ук культураның маадыры  коллективке дээш эвес, а бодунуң эрге-ажыынга дээш, олча-омакты чедип алыр. Эрте бурунгу архаиктиг тоолдуң шыңгыы эвес шынныг талазы бодунуң эстетиктиг функциязын информатиктиг таладан күштелдирери ( архаиктиг тоолдуң сорулгазы — хөглээшкин). Ынчангаш экзотериктиг миф, хөглээшкин сорулгалыг чугаалаан соонда, тоолче шилчий бээр.
Медведева, Светлана Владимировна
Светлана Владимировна Медведева (төрүмелинде Ли́нник; төр. 15 март 1965 чыл, Кронштадт, Ленинград (бо үеде Санкт-Петербург), РСФСР, ССРЭ) — 3 дугаар Россия Федерацияның президентиниң кадайы (2008—2012), Россия Федерацияның Чазак даргазы (2012—2020), Россия Федерацияның Айыыл чок чорук Чөвүлелиниң Дмитрий Медведев Дарганың оралакчызы.
2008 чылдан 2012 чылдарга чедир Россияның бир дугаар ледизи.
Намдары
1 дугаар класс 1972 чылда келир үениң ашаа чергелешкек класска өөренип турган Дмитрий Анатольевич Медведев-биле таныжып алган, ол 1 «В» класска өөренип турган, а ол — 1 «Б», а шагда-ла чеди класста ужуражып эгелээн (14 харлыында) (Ленинград) № 305 дугаар ортумак школазы Купчино. Шиилерге, ХТК-га база өске бот-тывынгыр чоруктарга киржип турган.
Апрель 2007 чылдан «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России» попечительский чөвүлел удуртуп турар.
Өг-бүле
24 декабрь 1993 чылда Дмитрий Анатольевич Медведевке ашакка барган.
Хөй-ниити ажыл-чорудулгазы
Попечительский чөвүлелдиң тускай сорулгалыг комплексилиг программа «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России» удуртукчузу болуп турар, Алексий II патриархтың йөрээли-биле тургускан. Оон аңгыда ядыыларга дуза кылып турар: Санкт-Петербургтуң № 1 интернат-бажыңын патронирует, 4 хардан 25 харга чедир 316 кижизиттирикчи чурттап турар.
Январ төнчүзүнде 2008 чылда Дивеевский хүрээ-хиитке чер кезип мөргүл кылган.
КУДФ хыналдызы
Коррупцияга удур демисел фондузунуң барымдаалары-биле, 2012-2018 чылдарда Медведева 50 млн. $ хуу самолёт ажыглап турган Bombardier Global Express 5000, ол-ла белиз офшор эргезинде турар, база самолётту, журналист Наиля Аскер-заде ажыглап турган, банкир Андрей Костин ынакшааны херээжен кижи. КУДФ санаашкын ёзугаар, Медведева-даа, ооң ашаа Дмитрий Медведев-даа не смогли бы аренда чарыгдалды төлеп ындыг самолёт бодунуң задекларированных орулгалар. 6 декабрь 2019 чылда Дмитрий Медведевтиң пресс-секретары Олег Осипов медээлээн: "всё, что принадлежит Дмитрий Медведевке база ооң кадайынга, — декларацияда айтып каан. Бир эвес чазак даргазының өг-бүле кежигүннеринден бир кижи кандыг-бир өске транспорт хевирин ажыглап турар болза, ол шупту соответствующим образом хуу акша-хөреңги-биле ол төлеп берип турар."
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның хөй-ниити ажылдакчылары Аңгылал:Дмитрий Медведев Аңгылал:Санкт-Петербургтуң экономика биле саң-хөө университединиң доозукчулары Аңгылал:Россия Федерацияның президентилериниң кадайлары
Егорова, Сицилия Фёдоровна
Сици́лия Фёдоровна Его́рова (в девичестве Си́монова; Кишинёв, Бессарабия, Румыния — ?) — Молдав совнархозтуң Кишинёвтуң № 2 дугаар трикотаж фабриказының оверлочницазы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
1928 чылда Кишинёвка, Бессарабияның төвү, Румынияның тургузуунда (бо үеде — Молдавияның төп хоорайы) тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Националы молдаван кижи.
ССРЭ-ниң Дээди Совета СССР Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле «за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность» Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль.
Кишинёвтуң № 2 дугаар трикотаж фабриказынга ажылдап турган («Стяуа Рошие» трикотаж ниитилелче кирип турган — Молдавияда улуг специализированный трикотаж бүдүрүлге, бо үеде дуглалыг ).
Молдав ССР-ниң Дээди Соведи 4—5 дугаар чыыштарынга депутаттап соңгуттуруп турган (1955—1962), Кишинёв хоорайның Совединиң ажылчы депутаттары, Компартия Молдавияның Ленин райкомунуң кежигүнү (Кишинёв хоорай). СЭКП XXII съездиниң делегады (1961), Компартия Молдавияның X—XII съездилери (1961, 1963, 1966). Кишинёвтуң трикотаж ниитилелиниң «Стяуа Рошие» № 2 дугаар дааранылга цехтиң дагдыныкчылар совединиң даргазы.
Кишинёвка чурттап турган.
Ленин орденнери-биле шаңнаткан турган (07.03.1960), Күш-ажылдың Кызыл Тук орденнери (04.03.1976), медальдар.
Чогаал
Аңгылал:Дээди Соведи Молдав ССР 4 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:Дээди Соведи Молдав ССР 5 дугаар чыыжының депутаттары Аңгылал:СЭКП XXII съездиниң делегаттары Аңгылал:КП Молдавияның съездиниң делегаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Гумерова, Лилия Салаватовна
Ли́лия Салава́товна Гуме́рова (Лилиә Салауат ҡыҙы Ғүмәрова) (16 декабрь 1972 чылда төр.) — россий күрүне база хөй-ниити ажылдакчызы. Педагогика эртеминиң кандидады.
Татаринцев, Борис Исакович
Намдары
Б. И. Татаринцев Петропавловск хоорайга Соңгу-Казахстан областың Казах ССР албан-хаакчы өг-бүлеге төрүттүнген. Ортумак школаны Новосибирск хоорайга дооскан. 1958 чылдан 1963 чылга чедир Новосибирскиниң башкы институдунга төөгү-филологтуг факультединге өөренип турган. Институтту дооскаш, Новосибирск областың школаларынга орус дыл биле чогаал башкылап турган. 1964 чылда аспирантураже очно өөренип төөгү, филология база философия институду ССРЭ СК ЭА (Новосибирск хоорай) тускай эртем «Түрк дылдар» кирген. 1968 чылда кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Амгы үениң тыва литературлуг дылының лексиктиг система хөгжүлдезиниң орус биле моол дылдарның лексика салдары». 1968 чылда Б. И. Татаринцев ТЭШИДЧТ (бо үеде ТГТШИ) ажылче кирип алган база 2011 чылга чедир ажылдаан (40 ажыг чыл). 1968 чылдан 1975 чылга чедир улуг эртем ажылдакчызы турган, 1975 чылдан 1978 чылга чедир — словарь секторнуң эргелекчизи, 1979 чылдан 1996 чылга чедир — кол эртем ажылдакчызы, 1996 чылдан 2011 чылга чедир — дыл сектору база үжүк-бижиктиң кол эртем ажылдакчызы. Хары угда ТывКУ-нуң кафедра профессору болуп турар, аспирантыларның «Түрк дылдар» тускай эртемниң удуртукчузу болуп эртем кадрларын белеткеп киржип турган. 1989 чылда Москвага Дыл эртеминиң институдунга монографияга доктор диссертациязын камгалаан «ужур-уткалыг харылзаалар база хамаарылгалар сөстер тыва дылда» (М, 1987).
Гумерова, Лилия Салаватовна
Намдары
1994 чылда Башкир күрүне педагогика университедин дооскан мергежили «Педагогика и психология».