Жан-Франсуа_Шампольон
Абыйсы идарә иткән белеме
1801 елның 27 мартында ул Фижактан Гренобльгә киткән, анда ул абыйсы Жак-Жозеф белән янә берләшкән. Абыйсы аны үзлектән өйрәтә башлаган. Мәсьәлә бик авыр булып, ул Гренобльнең ат казанган педагогы аббат Дюссерттан өйрәнергә карар кылган. Шампольон аннан 1802 елда өйрәнә башлап аралар белән 1804 елның җәенә кадәр укыган. Аннан соң ул аббаттан укыганнан тыш Гренобль үзәк мәктәбендә һәм рәсем профессоры Луи – Жозеф Жейдан укыган. Аббат аңа латин теле һәм юнан теле һәм бераз иврит һәм шуннан соң гарәп теле, сириак теле һәм халдей теле нигезләренә ирешә һәм аббат һәм аның абыйсы, Шәрыкъ белән сокланучы тарафыннан илһамланып археологиядә тәм таба башлый. Ул чынлап та бу өйрәнүләр өчен бик мотивланган була. 1804 елның мартында ул Наполеон барлыкка китергән яңа оешма Гренобль империаль лицеена (хәзерге вакытта Стендаль лицее) стипендиат булып кабул ителә. Стипендияне ул Виллар һәм Лефевр-Жино комиссарлары алдында бәйгене искиткеч итеп узып алган. Ул лицейга 1807 елның августында әнисе үлгәнче еш йөргән. Аның остазы аббат Клод-Мари Гаттель, ул аңа лингвистикага керергә ярдәм иткән һәм ботаник Доминик Виллар булган. Ул мәктәпнең хәрби диярлек дисциплинасы белән моңсулана, гәрчә еш ул "капрал" функциясен үти, бу вазифага башка укучылар белән идарә итү тора һәм ул абыйсы ия булган кечкенә милектән ояла, абыйсына ул барысы өчен дә мөрәҗәгать итәргә мәҗбур була. Дельфиналь Академиясенең яңа сәркатибе абыйсы Жак - Жозеф белән якын һәм еш контактлар Мисырны ике иртуганның кызыксыну үзәгенә урнаштырган, чөнки 1804 елның июнендә Жак - Жозеф академиясендә Розетта ташында язмалар буенча әңгәмә оештырган һәм ике ел соңрак Дендера гыйбадәтханәсендә юнан язмасы буенча эшендә нәшер иткән. Аның лицейдан куркуы 1807 елда "Вангелис эше" вакытында кульминацияләгән, бу ул көч кулланып аерылырга мәҗбур булган бердәнбер өлкән сыйныф мәктәп дусты. Лицейда ул математика һәм латин теле белән беррәттән хатларыннан күренгәнчә абыйсы тәэмин иткән күпсанлы укылышларга күрә шуларга дәрте булган борынгы телләрне өйрәнгән. Ул шулай ук әдәбият турында бәхәс алып барыр өчен башка укучылар белән "Музалар Академиясе"н барлыкка китергән һәм префект Жозеф Фурье алдында "Яшәеш"тән Ивритта абзацка комментарий бирер өчен алып барылган булган. Шуннан соң, 1805 елның июнендә ул Бонапартка якын мелькит монахы Дом Рафаэль де Монахис белән очрашкан, ул Фурье уртакчылыгында Мисырга экспедициядә катнашкан кеше булган һәм соңрак мөгаен Копт теленең ничек Мисыр теленнән килеп чыгуын күрсәткән. Ул шуннан соң бу телне өйрәнүдә катнашырга теләгән, әмма алмаган, чөнки Гренобль бик әз ресурс тәкъдим иткән. Нәкъ шул вакытта аның Мисыр иероглифларына дәрте уянган, башкалар арасында 1719 елда нәшер ителгән һәм аңа киләчәк тәрҗемә эшендә бик ярдәм иткән Бернар де Монтфоконың "Аңлатылган борынгылык" китабына рәхмәтле. 1806 елның январендә ул әти-әнисенә шулай дип язган: Мин бу борынгы илне тирән һәм дәвам итеп өйрәнергә телим. Аларның гаять зур һәйкәлләре илһамландырган энтузиазм, аларның куәте һәм белеме мине тутырган соклану мин ирешәчәк яңа карашларны арттырачак. Мин яраткан барлык халыкларның берсе дә, таныйм, йөрәгемдә Мисырлыларны читкә какмаячак. 1806 елның 27 маенда генерал де ля Салетт Гренобльдә фән һәм сәнгать югары мәктәбе алдында Иврит этимологияләре буенча Гигантлар мәсәле турында билгеләмәләрен укыган. Ул күп эшләгән, "Шәрыкъ географик сүзлеге", "Исайяга комментарий" буклетын язган. Өйрәнүләрен дәвам итәр өчен ул Парижга китәргә теләгән, Гренобльдә мөмкинчелекләр бик махсус белем алуга чикләнгән. Аның абыйсы Парижка 1806 елның августыннан сентябренә кадәр энесенең махсус оешмага кабул ителүенә ирешер өчен барган. Ул югары уку йортын әле генә тәмамлаган вакытта һәм Шәрыкъ белгече булырга кораллар алганда гына, Жан-Франсуа Шампольон 1807 елның 1 сентябрендә Гренобль Фән һәм Сәнгать Академиясенә Камбис яулап алганчы Мисырның географик тасвирламасы буенча эссе тәкъдим иткән. Чыгыш шулкадәр таң калдыра һәм кызысксындыра ки, ул бу академиянең корреспондент әгъзасы булып сайлана. Гренобль мэры Шарль Ренолдон аңа яңалыкларны шундый төшенчәләрдә сөйләгән: Сезне әгъзаларының берсе итеп билгеләп Академия Сезнең нәрсә эшләгәнегезгә өмет багълаган, ул хәтта күбрәк Сез эшли алганыгызга өмет багълый. Аңа өметләрен акландырырсыз дип ышанырга ошый һәм әгәр дә берәр көнне эшегез Сезнең өчен ат казанса, Сез беренче хуплауны алардан кабул итүегезне искә төшерерсез. 1807 елның 13 сентябрендә дилижанста җитмеш сәгать сәяхәттән соң ул ахыр чиктә башкалага, башка әйберләрдән кала, копт телен һәм амхар телен өйрәнү өчен килгән. Ул грант ала, әмма ярлы итеп яши. Чынлап та, янчык аның ихтыяҗларын канәгатьләндерерлек түгел һәм аның абыйсы бүлмәсе һәм ашавы өчен түләргә тиеш була. Ул Франция колледжында Шәрыкъ телләре буенча курсларга йөри, аеруча Антуан Иссак Сильвестр де Сасиның гарәп теле буенча һәм Луи Матье Лангленың фарсы теле буенча һәм Проспер Габриэль Одранның иврит буенча курсларына. Ул шулай ук Шәрыкъ телләренең һәм цивилизациясенең дәүләт институтында шул ук темалар буенча лекцияләргә йөри һәм Франция Дәүләт Китапханәсенә йөри. Ул аңа нумизматика өйрәткән Франциянең тәңкәләр, медальләр һәм борынгылыклар кураторы Обин Луи Миллин де Гранмасон белән, хәтта үзе югында аңа Франция Колледжында курсын ышанып тапшырган Проспер Одран белән һәм копт телен өйрәткән Мисыр каһине Геха Чефтитчига таныштырган Дом Рафаэль де Монахи белән дус булып киткән. Ул шуның кадәр сәләтле ки, декабрьдә Ид Саоуда аны гарәп дип ялгыш бутаган. Биредә абыйсына аңлатканча графигы: Дүшәмбе көнне, тугызынчы унбиш минутта мин Франция Колледжына китәм, анда мин сәгать тугызда килеп җитәм: беләсеңме, барырга ерак: ул Пантеон янында Камбре Мәйданы. Сәгать тугызда, мин месье де Сасиның фарсы теле лекциясендә, унга кадәр. Фарсы теле лекциясеннән һәм шулай ук төштә була торган иврит, сириак теле һәм иудео-арамей (халдей теле) лекцияләреннән киткәч, мин шунда ук месье Одранга барам, ул мине өендә дүшәмбе, чәршәмбе һәм җомга көннәрендә сәгать уннан төшкә кадәр калырга тәкъдим иткән. Ул Франция Колледжы эчендә. Бу ике сәгатьне Шәрыкъ телләре турында сөйләшеп, ивриттан, сириак теленнән, халдей теленнән яки гарәп теленнән тәрҗемә итеп уздырабыз. Без һәрвакыт ярты сәгатьне “Халдей һәм сириак грамматикасы” өстендә эшләп уздырабыз. Төштә без аска барабыз һәм ул иврит дәресен үткәрә. Ул мине “сыйныф патриархы” дип атый, чөнки мин иң көчлесе. Курстан сәгать бердә китеп мин бөтен Париж аркылы чыгам һәм сәгать икедә миңа аеруча игътибар бирә торган месье Лангленың курсына барыр өчен Махсус Мәктәпкә барам. Сишәмбе көннәрендә сәгать бердә мин Махсус Мәктәптә месье де Сасиның курсына барам. Чәршәмбе көннәрендә мин сәгать тугызда Франция Колледжына барам. Сәгать унда мин месье Одранга менәм. Төштә мин аның дәресенә барам. Сәгать бердә мин Махсус Мәктәпкә месье Лангленың (ике сәгатьлек) лекциясенә барам һәм кич белән, сәгать биштә мин безнең өчен гарәп теленә Ла Фонтенның мәсәлләренә тәрҗемә иткән Дом Рафаэльдә. Җомга көннәрендә, дүшәмбе көннәрендә кебек, мин Франция Колледжына һәм месье Одранга барам. Шимбә сәгать икедә месье Лангледа. Мин шулай ук искитәрлек итеп белгән месье Жобердан төрек теле курсын өйрәнергә теләгән идем, әмма шундый тиз уку мине шулкадәр ардырды ки, мин бу талуны киләсе елга калдырдым. 1807 елның июлендә Жан-Франсуа абыйсы Жак-Жозеф Зое Берриатка өйләнгәннән соң һәм ул аңа Омбраж гаилә йортын биргәч, Вифка барган. Яшь көнне шуннан соң Домэн де Омбражта күп калган булган. 1808 елда Франция Колледжына юлында аның иптәшләрнең берсе аңа археолог Александр Ленуарның Мисыр иероглифларының тулы дешифровкасын күптән түгел нәшер иткән дип әйткән. Гәрчә бу нәшер итү уйдырма булса да, Шампольон өйрәнүләрнең бер өлешен иероглифлар дешифрлауга багышларга карар кылган. Ул тупланма җыючы аббат де Терсанга рәхмәтле Розетта ташы күчермәсенә ия булуына ирешә, әмма ул башта курсив белән язылган папирусларны өйрәнүне хуп күрә. 1808 елда ул билгеләрнең лигатура (төркемләве) принципын ачкан. Аннан соң ул копт диалектларының берсе белән аналогия буенча Мисыр язуында сузыклар булмавын постулирлаган һәм, абыйсына хатында аңлатканча, 1808 елның 15 августында беренче нәтиҗәләренә ирешкән: Мин бу өйрәнүдә шактый зур адым ясадым: 1 - мин чагыштырулар белән барлык папируслар бер үк язу системасына караганын исбатладым, 2 - Розетта ташында бер үк булган барлык хәрефләргә иямен, 3 - Денонда уеп ясалган папирусның башын дешифрлый алдым, 138 такта, бу копт телендә сүзгә-сүз шуны аңлата: "Әйт, тынычлык белән мәрхүм бул, йә Мисырлы, соңгы максатыңны башкар, кабер Караңгылыгын һәм үлемне читләтеп уз." Әмма ул этруск тарихы буенча эшли. Ул практик рәвештә шулай дип яза: “Хәзерге вакытта мин этрусклар белән, телләре, медальләре, уеп ясалган ташлары, һәйкәлләре, саркофаглары белән мәшгульмен; бөтен нәрсә минем башымда уеп ясалган; һәм ни өчен? Чөнки этрусклар Мисыр килеп чыгышлы. » Әмма абыйсы аңа шулай дип мөрәҗәгать итә: "Димәк, дөньяның бар почмаклары буенча йөрү һәм теманы сөзү урынына бер әйберне өйрән". Ул өйрәнүләренә Этьен Катрмэр 1809 елның июнендә нәшер ителгән Мисыр теле буенча тәнкыйди һәм тарихи өйрәнүләрендә иероглифларны аннан алдан таныячак дип курыккан. 1809 елның язында ул копт грамматикасын яза башлаган һәм Розетта ташының демотик текстын өйрәнгән. Ул элек иероглифларның танып карауларның "чиста исемлеге"н төзегән. Ул Мисыр Комиссиясе әгъзаларына йогынтысында "аларның аңлатулары буталчык" дип әйткән һәм башка өйрәнүчеләргә каршы гаять зур фаш итүче чыгышлар ясый башлаган: "Җыен бу Кирхерлар, Яблонскийлар, Варбёртоннар обелисклар турында әйткәннәр, бу алар турында без бернәрсә аңламавыбызны һәм без беркайчан да аңламаячакбыз икәне исбат итәр өчен хезмәт итә". 1809 елның җәендә ул Сәид төбәгенең копт җәмәгатенең "Фивик Сәид теле" грамматикасын башлаган. Ул 1809 елның апрелендә яки мартында шулай дип язган: “Мин үземне тулысынча коптларга багышлыйм. […] Мин мисыр телен француз телемне кебек беләсем килә, чөнки Мисыр папируслары буенча бөек эшем бу телдә нигезләнәчәк булачак. […] Мин бары тик копт телен, мисыр телен эшлим. […] Эшләгәнем: 1) Фив Сәиди грамматикасы (бердәнбер булып тора). 2) мемфид. 3) ике диалектның туры килүе. 4) Мин Сәиди грамматиканы копт кулъязмасыннан гарәпчәгә тәрҗемә иттем. 5) Мин текстларның күчермәсен ясадым. 6) мин Сәиди сүзлегеннән "A" хәрефен ясадым. 7) мин тамырлары буенча мемфит сүзлегенең җиде хәрефен тәмамладым. » Тәүратны буйлап өйрәнгәннән соң, ул шулай дип тәнкыйтьли "яхшы ата Ибраһим һәм яһүд каһиннәре мисырлыларга дүрт арифметика кагыйдәсен һәм барлык сәнгатьләрен өйрәткән икәнен тәэмин итәргә теләүче надан һәм хорафатка ышанучан Яһүдләр". Ул Розетта Ташының демотик текстын дешифрлап карап эшен тәмамлап карый. Әмма бирем җиңел булмаган һәм ул күп киртәләргә очраган. Абыйсына 1809 елның 17 июне хаты яхшы мисал булып тора:    “Мисыр тексты буенча эшләп карау нәтиҗәгә китермәгән… Мин Әкерблад дип укыган шәхес исеме (гәрчә аерым хәрефләрне төркемсезләштерү ысулы буенча башка булса да) юнан тексты белән төгәл тәңгәл килүдә түгел… Шулай итеп син күрсәткән юл минем өчен практик түгел, чөнки ул юнан һәм мисыр телләре текстларының тулы тәңгәл килүендә нигезләнгән…” Ул бу вакытта ике кешене ярата. Беренчесе Полин Берриат, абыйсының хатынының кызтуганы, 1807 елның көзеннән 1808 елына кадәр һәм аннан күбрәк олырак булган граждан хезмәткәре Луиза Дешампны, 1808 елның көзеннән аның Гренобльгә 1809 елда китүенә кадәр.