Тямпа_җәмгыяте
Шиваизм
Шиваизм формасындагы Һинд дине Тямпада язу барлыкка килгәннән бирле төп дин булып киткән (якынча V гасыр). Тям тарихының беренче язу эзләре илдә булган зур сәяси һәм дини үзгәрешләр белән бәйле. Диңгез сәүдәсе аркылы патша титулын алган хөкемдарлар һәм Тям элитасы Һиндстаннан килгән язуны, гадәтләрне һәм динне кабул иткәннәр. Моңа кадәр ил ыру-кабилә корылышы формасында булган, аннан бик әз эзләр калган - алар бабалар культында һәм кайбер гадәтләрдә чагыла, әмма "Һинд дине" чорына кадәр бер нинди археологик һәм язма һәйкәлләр сакланып калмаган.. IV гасыр ахырында — V гасыр башында хөкем иткән Тям патшасы Бхадраварман I, Веданы яхшы белгән. Ул Һиндстаннан күренекле брахманнарны Тямпада яшәргә чакырган һәм буйсынган кешеләре арасында актив Һинд динен популярлаштырган. Аннан соң барлык Тям патшалары үзләренең "Ходай тарафыннан сайланганлыгы" фикерен культивацияләнгән, аның асылы патша үз эшчәнлегендә Ходай ярдәменә таянган, ул аны яклаган.. Моннан ары, Бхадраварманга Тхубон елгасы үзәнендә Мишон изге урынын нигезләүне, һәм шулай ук Бхадрешвара культын нигезләүне карый торган дип әйтәләр, Бхадрешвара Тям патшаларының шәхси Ходае һәм патша хөкүмәтен яклаучысы булып киткән.. Бхадраварман патшасы вакытларыннан Һинд дине гел хөкем итүче элитасына якын булган. Патшалар үзләрен "Шива токымы" дип атаганнар, язмаларда аларны "җир Ходайлары" дип атаганнар. Һинд дине патшаларны Ходайлар яшәгән күк һәм кешеләр яшәгән җир белән арадашчылар итеп күрсәткән. Моннан ары ул мифологиягә барып тоташкан һәм патша хөкүмәтенең илаһи табигатен аңлатучы генеалогик конструкцияләрне төзергә мөмкинчелек биргән. Кайвакыт Тям патшалары Вишнуга яки Индрага охшатылган булган, әмма, кагыйдә буларак, төп Һинд дине булып Шиваизм калган.. Тям язмалары буенча Бхадраварман патшасы вакытында Тямнар табына торган пантеонга Шива Ходае һәм аның хатыны Ума кергән, шулай ук Бхадрешвара (Шива чагылышларының берсе, аның табаннарының изге эзләренә патшалар һәм патша ыруларының әгъзалары табынганнар). Нәкъ шул вакытта инде Тям патшалары Мишонга һәм күрше гыйбадәтханәләргә мул бүләкләр биргәннәр, һәм бигрәк тә аларда куелган лингамнарга. VI гасырда Тямпада практик рәвештә бөтен Һинд дине пантетоны урнашытырылган булган, аңа төрле изге урыннарда табынганнар (гадәттә алар патша тарафыннан нигезләнгән булганнар, ә сирәгрәк - аның гаиләсе әгъзалары һәм күренекле дәрәҗә ияләре тарафыннан). Иң еш Шива, Вишну, Брахма һәм тәңгәл килгән рәвештә аларның хатыннары Парвати, Лакшми һәм Сарасвати Дэви турында искә алганнар, һәм шулай ук Индра, Кубера, Ганеша, Агни, Варуна, Сурья һәм Ваю турында (локапалалар корбан бирү вакытында кирәк булган биш стихиянең символлары булып торган). Бу Ходайларның сурәтләре күбесенчә Һинд кануннарына туры килгән.. Тямпа тарихы дәвамында биредәге Һинд дине бик сайлый торган булган һәм практикасына кайбер кырыс йолаларны, бик кырыс табуларны яки Кали Алиһәсе һәм Бхайрава кебек ярсулы Илаһларны кертмәгән. Тям иконографиясе Ходайларны куркыныч кыяфәттә беркайчан да күрсәтмәгән. Ходайларның барлык исемнәре аларның кешеләргә алкышын һәм ярдәм итәргә теләкне күрсәткәннәр. Шулай итеп, Тям пантеоны күп Ходайларның "караңгы формалары" булмау сәбәпле Һиндстанныкына караганда кечерәк булган. Шулай да, Тямнар Кхмерлардан аермалы буларак пантеоннарында әһәмиятле урынны хатын-кыз Илаһларына биргәннәр. "Агама"ның һәм башка язмаларның еш цитаталавыннан Тямпада Һинд диненең төрле сектант агымнары таралганы турында нәтиҗә ясарга була (мәсьәлән, шайва һәм пашупата). Шиваизмның культ предметы — лингам — Ходайның «билге»се булган, фалло-сыман символ, ул табигатьне һәм Галәмне чагылдырган, алар башын хатын-кыз стихиясе йонидан алалар. Лингамнар ташлардан ясалган булганнар, алар еш табигый булганнар, шул җирдә табылганнардан яки изге урында махсус корылганнардан. Тямпада лингамнарның культы күбесенчә ул кыр ташлары тирәсендә изге территорияләрнең борынгы культы варисы булганга күрә популяр булып киткән. Һәр лингам бу урынның яклаучы Ходае махсус Шиваны чагылдырган, аңа биредәге халыкның байлыгы бәйле булган. Тям патшалары алар тарафыннан куелган лингамнарга үз исемнәрен биргәннәр, чөнки патшалар шулай ук Шиваның махсус формасы булып саналганнар (Бхадраварман һәм Шамбхуварман лингамнары билгеле).. Лингамга еш корбаннар биргәннәр - аңа сөт агызганнар һәм аңа ризык куйганнар. Иң изге лингамнар булып "үзеннән туганнар", яки "үзләре" җирдән чыкканнар ("свайямбху") саналганнар. Хорафатларга ышанган Тямнар ышануы буенча шундый лингамнарны җирдән казып чыгарсалар, Тямпа һәм хөкем итүче династия бетәр дип ышанганнар. VII гасырдан бирле язмаларда хәрәкәт итүче лингамнар искә алына, алар процессияләрдә һәм башка дини церемонияләрдә катнашканнар, һәм шулай ук "мукхалинга" - "битле лингам"нар, алар патшада чагылыр өчен Лингамнан чыккан-сыман Ходайны күрсәткәннәр. Мондый патша "Шивамукха" дип аталган ("Шиваның йөзе"), чөнки лингамнан "чыккан" йөз анда яшәүче Ходайның йөзе булган. Мукхалингалар ике типлы булганнар - шуларда Ходайлар йөзе ясалган лингамнар, һәм "кошалар" лингам өчен махус футлярлар, алар аны каплаганнар һәм бизәгәннәр. Кошаларны алтыннан яки көмештән ясаганнар, аларда Ходайның бер яки берничә йөзен сурәтләгәннәр, һәм шулай ук асыл яки ярым-асыл ташлар белән инкрустацияләгәннәр (кызыл якутлар, алмазлар, зәңгәр якутлар һәм тау бәллүре. Күп йөзле кошаларның дүрт, биш яки алты йөзе булган, алар дөнья якларын күзәткәннәр һәм Тямпаның төрле урыннарын яклаганнар. Вакыт узу белән кошалар үзләре дә культ предметы булып киткәннәр, аңа лингам белән беррәттән табынганнар. Кошалар актив рәвештә дини процессияләрдә кулланылган, алар үз лингамының символы булып торган. Кошалар бары тик патша язмаларында искә алына, алар лингамнарны бары тик патша гыйбадәтханә комплексларында бизәгәннәр - Мишонда, По-Нагарда һәм Донгзыонгта..