Аныклагыч
Гомуми мәгълүмат
60 нчы елларга кадәр аныклагычлар аерым кисәк буларак өйрәнелмиләр, аларны телчеләр күп очракта бөтенләй күрми үттеләр, яисә, кайсы кисәккә ияреп килүеннән чыгып, баш яки иярчен кисәкләрнең берсе итеп карадылар. Ә исем белән бирелгән аныклагычларны исә, аергычның бер төре итеп, өстәмә сүз термины астында тикшереп килделәр. Өстәмә сүз, үз чиратында, рус телендәге приложение белән тәңгәлләштерелде. Болай эшләү, һичшиксез, зур хата иде. Чөнки рус телендә булган приложениеләр татар телендә бөтенләй юк, алар безнең телдә шул ук аергыч белән биреләләр. Мәсәлән, рус телендәге девочки-подростки, разведчики-саперы, пароход „Чапаев", канал Москва-Волга, женщины-колхозницы, старик-шахтер, грузовик-полутаротонка, школа-интернат кебек тезмәләрдәге приложениеләр татар телендә гадәти аергычлар белән биреләләр: үсмер кызлар, сапер разведчиклар, „Чапаев" пароходы, Москва-Волга каналы, колхозчы хатын-кызлар, шахтер карт, бер ярым тонналы грузовик, интернат мәктәп. Ә инде плащ-палатка, инженер-механик, телефон-автомат кебек приложениеле тезмәләр татар теленә шул килеш күчерелгәндә, алардагы ике сүзнең икесе ике кисәк итеп түгел, бәлки икесе дә тулы килеш бер кисәк, бер лексик берәмлек итеп таныла. Мәсәлән: Безгә летчик-истребитель килде, үзе белән инженер-механикны да алган дигән җөмләдә истребитель һәм механик сүзләре үзләре генә аерым кисәк итеп каралмыйлар, бәлки летчик һәм инженер сүзләре белән бергә бер берәмлек итеп танылалар. Димәк, бу җөмләдә летчик-истребитель сүзе бер кисәк — ия, инженер-механик сүзе үзе бер кисәк — туры тәмамлык була. Шулай итеп татар телендә приложениегә туры килә торган кисәкләр юк. Ә элекке грамматикаларда Без, пионерлар, укуда алдынгы булырга тиешбез; Муса Җәлилне, Советлар Союзы Героен, искә алдык кебек мисалларда өстәмә сүз дип йөртелә торган пионерлар һәм Советлар Союзы Героен кисәкләре чынлыкта өстәмә сүз түгелләр, чын мәгънәсендә аныклагычлар булалар, рус телендә дә андый кисәкләр приложениегә түгел, бәлки уточнениегә кертеләләр. „Аныклагыч аерым бер кисәк була алмый, чөнки ул аныкланмыш белән бер үк сорауга жавап була, шулай булгач аның үзенә генә хас синтаксик функциясе юк“ дигән фикер дә бар. Болай раслау үзенең нигезе белән үк ялгыш. Ул аныклагычны аныкланмышка түгел, бәлки аныкланмыш ияргән кисәккә каратудан килеп чыккан. Мәсәлән: Без түбәннән, тормышның төбеннән, күтәрелдек. (Г. И.) дигән җөмләдә түбәннән һәм тормышның төбеннән кисәкләрен икесен дә күтәрелдек кисәгенә каратып, аларга шуннан чыгып сорау куйсак, алар икесе дә кайдан? соравына җавап бирергә һәм шуның өчен тиңдәш кисәкләр дип танылырга тиеш булырлар иде. Чынлыкта исә алар үзара тиңдәш түгелләр. Димәк, китерелгән мисалда аныклагыч та, аныкланмыш та бер үк сорауга җавап була дип әйтү ялгыш. Дөресе болай була: түбәннән кисәге турыдан-туры күтәрелдек кисәгенә буйсына һәм кайдан? соравына җавап була. Тормышның төбеннән кисәге исә, аныклагыч буларак, берьюлы ике кисәккә иярә: беренче чиратта аныкланмышка (ягъни түбәннән кисәгенә) һәм шуның аркылы — хәбәргә. Менә шуны истә тотып, тормышның төбеннән кисәгенә (аныклагычка) түбәннән кисәгеннән (аныкланмыштан) чыгып, ягъни кайдан?соравын куярга кирәк. Димәк, аныклагыч белә наныкланмыш икесе ике төрле сорауга җавап бирәләр, икесе ике төрле синтаксик функцияне үтиләр. Шулай булгач аныклагычның үзенә генә караган синтаксик функциясе бар һәм ул — җөмләнең аерым бер иярчен кисәге.