cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Леонтий Гавриленко
Тормыш һәм сугышчан юлы
1942 елның 15 августында Бөек Ватан сугышы на китә. 1944 елның 5 августына кадәр – Воронеж һәм I Украина фронтларында катнаша. 1944 елның 5 августыннан 1 октябренә кадәр – II Украина,III Украина фронты нда Белгород, Ахтырка, Киев, Житоми р, Львов, Яссы, Белград янында барган аяусыз сугышларда катнаша, берничә тапкыр дошман снарядлары тишкәләп бетергән, идарә приборлары сафтан чыккан Ил-2 очкычында үз аэродромына кайта. 1943 елның 21 августында, Ахтырка шәһәре районында дошман солдатларын һәм танкларын бомбага тотканда, Гавриленко экипажы укчысы аларга һөҗүм иткән «Ме-109»ны бәреп төшерә. 1944 елның 17 июлендә Зборов шәһәре янында хәрби заданиене уңышлы үтәп чыккан Гавриленко төркеменә дүрт «Ме-109» һөҗүм итә. Аның очкычында май радиаторы зыян күрә. Очучы үз койрыгына тагылган истребительләрне артта калдырып, үзебезнең якка чыга, машинасын исән-имин җиргә утырта. 1945 елның 17 гыйнварында Гавриленко, штурмовиклар төркеме җитәкчесе буларак, начар һава шартларында җирдәге гаскәрләргә Югославиядәге Сотин-Шид тирәсендә алга ыргылган дошманны тар-мар итәргә актив булышлык күрсәтә. 1945 елның гыйнвар урталары җиткәндә лейтенант Гавриленко разведкалау һәм каршылык күрсәтүче дошман көчләре, техникасы тупланган пунктларны бомбага тоту, штурмлау өчен 157 сугышчан очыш ясый. 18 очышта ул төркемгә җитәкчелек итә, аны һәрвакыт тиешле урынга төгәл чыгара, үз аэродромына югалтуларсыз кайтара. Шәхсән 28 «ау» очышына чыга. Лейтенант Гавриленко шәхсән үзе дошманның 12 танкын, гаскәриләр һәм сугыш кирәк-яраклары төялгән 30 автомашинасын, 3 зенит батареясен, 10 кыр артиллериясе орудиесен юкка чыгара, 3 ягулык складын яндыра, 9 тапкыр зур шартлау китереп чыгара, гаскәриләр һәм төрле йөк төялгән 25 вагонны, ягулык салынган 6 цистернаны, сугыш эше өчен төрле кирәк-ярак төялгән 30 олауны җир белән тигезли, бер күпер шартлата, 200 гә якын немец солдатын һәм офицерын үтерә. 7 һава сугышында катнаша. Бу орышларда барлык дошман һөҗүмнәрен үрнәк булырлык итеп кире кайтара. Гавриленко «Алтын Йолдыз» медаленә (№ 7599) лаек була. 1946 елның мартында демобилизацияләнә. Енакиево шәһәрендә яши.
1957 елның 8 ноябрендә вафат. Красный Городок зиратында җирләнгән.
Валенти
Валенти — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каташы
Каташы (Каташы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Сучу-де-Сус (коммуна)
Сучу-де-Сус — Румыниянең Марамурешу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Югары Саллы
Югары Саллы (Верхнәя Салда) — Россия Федерациясенең Cвирлaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1929 елдан, шәһәр cтaтысын 1938 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,9%), татарлар (1,4%).
Шклов
Шклов (Шклоў ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Арлингтон (Джорджия)
Арлингтон  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Арлингтон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кочмас (Исемсез №2295 кушылдыгы)
Кочмас — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   без названия №2295 елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 46 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Рихвалд (Силезия воеводалыгы)
Рихвалд  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шульгино (Киров өлкәсе)
Шульгино (Шульгино) — Киров өлкәсенең Өрҗем районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
Юзерш
Юзерш — Франциянең Коррез департаментында урнашкан коммуна.
Торрес-Торрес
Торрес-Торрес — Испаниянең Валенсия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Имамдамы (Кангал)
Имамдамы (İmamdamı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Кангал илчесенә караган бер авыл (köy).
Вулька-Орловска (Люблин воеводалыгы)
Вулька-Орловска  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Киразоглу (Һаймана)
Киразоглу (Kirazoğlu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Һаймана илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вулька-Орловска (Люблин воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Су анасы (уен)
Су анасы — татар халык уены, балаларның физик үсешенә ярдәм итүче күңелле уен.
Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәккә басалар. Бер бала “су анасы” итеп билгеләнә. Ул күзләре бәйләнгән килеш түгәрәк уртасында утыра. Уйнаучылар түгәрәк буйлап җырлап йөриләр:
Су анасы, су анасы,
Су анасын күр әле.
Каршыңда кем басып тора –
Ялгышмыйча әйт әле.
Җыр ахырында балалар туктап калалар. Су анасы урыныннан тора, бармагы белән берәр уенчыга төртеп күрсәтә. Әлеге бала су анасы янына килә. Су анасы, капшап карап, аның кем икәнлеген әйтергә тиеш. Әгәр дөрес әйтсә, шул уенчы су анасы була. Дөрес әйтмәсә, су анасы кире үз урынына утыра. Уен шулай алга таба озак вакыт дәвам итәргә мөмкин.
Каннет
Каннет — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Унятин
Унятин — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Берлингтон (округ, Нью-Джерси)
Берлингтон — Америка Кушма Штатларының Нью-Джерси штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Маунт-Холли шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1694 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 2085 км² тәшкил итә.
Ксенже-Копаче
Ксенже-Копаче — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Скредоаса
Скредоаса — Румыниянең Ковасна жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6171) Утторп
(6171) Утторп — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Натолин (Гродзиский повяты)
Натолин  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Шәриф Камал урамы (Казан)
Шәриф Камал урамы (улица Шарифа Камала) — Казанның Вахит һәм Идел буе районнарында урнашкан урам. Язучы, драматург Шәриф Камал (1884-1942) исемен йөртә.
Натолин (Гродзиский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шәриф Камал урамы (Казан)
Географиясе
Татарстан урамыннан башланып, Яңа Вахитов урамы белән киселештә тәмамлана.
Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 4 дикәбреннән йөртә.
Коми-пермяк Википедиясе
Коми-пермяк Википедиясе – нең коми-пермяк телендәге бүлеге.
Статистика
Коми-пермяк Википедиясендә мәкалә бар (1  2023). Теркәлгән кулланучылар саны —, шул исәптән кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны —.
Атикайя
Атикайя Рамаянада Равананың һәм аның хатыны Даньямалининың улы булган. Атикайя Индраджитның кече туганы булган һәм бик куәтле булган. Берьюлы ул Кайлаша тавындагы Ходай Шиваны ярсыткан һәм Ходай Атикайяга Тришуланы (изге чәнечкесен) аткан, әмма Атикайя һавада кулларын буйсынып бергә кушып тоткан. Ходай Шива моның белән канәгать булган һәм Атикайя аңа уктан ату һәм илаһи корал серләрен сөйләгән.
Үзенең экстраординар сәләтләре һәм өстенлеге зур булганга күрә, аны Лакшмана Брахмастра белән үтергән, бу Ходай Брахма алкышларына күрә алынган гаять көчле ук. Бу серне Лакшманага Ходай Индра әмере буенча Җил Ходае Вайю тарафыннан бирелгән булган, чөнки күренми торган Ходай Брахма коралы Атикейяга бирелгән булган һәм аны бары тик Брахмастра кадый алган.
Атикайя һәм аның иртуганы Тришира, Вишну тарафыннан дөнья яратылган вакытында үтерелгән Мадху һәм Кайтабха шәйтаннарының инкарнацияләре булган дип ышаныла.
Токаевы
Токаевы (Токаевы) — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Симсъя
Симсъя — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Зур Пелым елгасының сул ярыннан 432 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Токаевы
Халык
Халык саны динамикасы:
Симсъя
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Токаевы
Халык
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Сан-Мануель (Аризона)
Географиясе
Сан-Мануель халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Катминавцы
Катминавцы (Катмінаўцы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Баранавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Симсъя
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Аккөй (Тургутлу)
Аккөй (Akköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Тургутлу илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Янголова-Яха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(13412) Guerrieri
(13412) Guerrieri — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 29 октябрендә CSS проекты тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 UJ8» саналган.
Касень (Жер)
Касень — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Голли-Понд
Голли-Понд — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Валентин-Жентил
Валентин-Жентил — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
HD124028
HD124028 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Валентин-Жентил
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
HD124028
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Трансферт
Трансферт -
Тоус
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рихвалдек
Рихвалдек — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Киразпынар (Ладик)
Киразпынар (Kirazpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Ладик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вулька-Паненска
Вулька-Паненска — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Хобург
Хобург (Hohburg) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Утекач
Утекач — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Хобург
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Утекач
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Натолин (Минский повяты)
Натолин  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яңа Чокалы
Новые Чокалы — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.
Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422477.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.
Камден (округ, Нью-Джерси)
Камден — Америка Кушма Штатларының Нью-Джерси штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Камден шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1844 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 575 км² тәшкил итә.
Җимильияно-Галеҗано (Асколи Пичено)
Җимильияно-Галеҗано — Италиянең Марке төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җимильияно-Галеҗано Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Норлат районы
Норлат муниципаль районы (Нурлат районы, Нурлатский район, 1930-1997 елларда — Октябрь районы) — Россия Федерациясе Татарстан Республикасындагы административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берләшмә (муниципаль район). Административ үзәге — Норлат шәһәре. 2020 елга район халкы саны 58 290 кеше тәшкил итә, шул ук вакытта аларның кимендә 33 меңе район үзәгендә яши.
Район тарихы Идел буе һәм Чулман буе Болгар чоры белән тыгыз бәйләнгән. Норлат шәһәре элек төрле исемнәргә ия булган: Көньяк Норлат, Норлат-Октябрь, район үзе 1930 елдан 1937 елга кадәр Октябрь районы дип аталган.
Районның төп табигый ресурсы — район икътисады өчен хәлиткеч әһәмияткә ия булган нефть. Ә төп икътисади тармаклар — нефть чыгару, эшкәртү сәнәгате һәм авыл хуҗалыгы.
География
Гомуми мәйданы 2308,9 м2 булган социаль-икътисадый үсеш алган муниципаль район Татарстан Республикасының көньягында, Көнбатыш Кама аръягы һәм Самара Идел аръягы территориясендә, Олы Сөлчә елгасының түбән агымында урнашкан. Район буйлап Олы Чирмешән һәм Кондырча елгалары да ага. Ул Әлки, Алексеевск, Аксубай, Чирмешән районнары, Самара (Кошки һәм Чаллыбаш районнары) һәм Ульяновск өлкәсе (Яңа Малыклы районы) белән чиктәш.
Геоморфологик яктан Норлат Чирмешән урманлы тигезлегенә керә (урманлыклар 41,1 %). Район урман-дала зонасының көньяк өлешендә ята, анда нефть, бентонит һәм керамзит балчык ятмалары бар. Көлсу-кәсле урман һәм көлсу туфрак күпчелекне тәшкил итә, әмма урыны белән кара туфраклар да бар, бу элегрәк районда урыны белән дала киңлекләре булганы турында сөйли.
Пермь бүлгесе
Пермь округы (Пермский округ) — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Пермь шәһәрендә урнашкан булган.
Норлат районы
География
Район климаты уртача континенталь, шактый йомшак кыш, гыйнвардагы уртача температура -12 °С. Җәй тотрыклы температура белән характерлана, яңгыр яки боз рәвешендәге явым-төшемнәр сезонына 80 мм ны тәшкил итә.
Пермь бүлгесе
Тарих
Пермь округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Пермь губернасының Оханск өязе (87% өлеше), Пермь өязе (86% өлеше), Саликам өязе (12% өлеше), Уса өязе (2% өлеше) һәм Вятка губернасының Сарапул өязе (1% өлеше) җирләре кертелгән.
Норлат районы
Герб һәм әләм
Герб Норлат муниципаль районы Советының 2006 елның 15 июлендәге карары белән расланган. Үзәктә — ат фигурасы, аның фонында балкып торган кояш. Бер версия буенча Норлат шәһәре исеме татар теленнән «Нурлы ат» буларак аңлатыла. Районда шулай ук ат спорты һәм ат үрчетү социаль-икътисади үсешенең өстенлекле юнәлешләре булып тора. Кызыл кырдагы башаклар авыл хуҗалыгының өстенлеген аңлата. Алтын — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл гәүдәләнеше. Кызыл төс хезмәт, көч, батырлык, матурлыкны аңлата. Көмеш чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашуны чагылдыра. Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.
Пермь бүлгесе
Тарих
1930 елның 30 июлендә Пермь округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.
Административ бүленеш
Пермь округы 19 районга бүленгән була (1926):
Халык саны
1926 елда Пермь округынең халык саны 716169 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 95,5%; татарлар — 1,9%.
Норлат районы
Этимология
Районның атамасы үзәге булган Норлаттан килеп чыга. Үз чиратында, "Норлат" авылы XVII гасырдан билгеле, XVIII гасырда Сембер губернасы Самара өязенең Югары Норлат (Абдулкино-Норлат) һәм Түбән Норлат (Норлат) авыллары турында истәлекләр бар. «Нур» антропонимы — «нурлы» сүзенә, ә «Нурулла» - «Аллаһ нуры»на кайтып кала.
Сфинту-Георге (коммуна, Тулча)
Сфинту-Георге — Румыниянең Тулча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Норлат районы
Борынгы һәм урта гасырлар
Болгар чорында районга Бура, Городец һәм Имәнкискә нәселләре күченгән. Мондагы Болгар җирлекләре дә билгеле, алар арасында иң зурысы булып Яңа Әлмәт һәм Яңа Маҗын шәһәрлекләре санала. Казан сакчылары 1552 елда Явыз Иван тарафыннан Казан ханлыгын яулап алганнан соң, шушы якларга китә һәм берничә татар авылына: Киекле, Корманай, Югары һәм Түбән Норлат, Савиново, Бикүле, Чулпанга нигез сала. Чуаш мәҗүсиләренең Биләркүл, Елаур, Егоркино, Чияле алан, Иске Чаллы һәм башка җирлекләре дә билгеле. Кондырча елгасындагы Югары һәм Түбән Норлат татар авыллары турында беренче мәгълүматлар бик аз. XVI гасырда Зур Чирмешән елгасының аскы өлешендә Казан татарларының аерым төркемнәре урнашкан була.
Валанс (Шаранта)
Валанс — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Норлат районы
Борынгы һәм урта гасырлар
Район археология күзлегеннән тулысынча өйрәнелмәгән, 1964-1968 еллардагы эзләнүләр биредә ике төр ядкәр: нигездә, субүлешләрдә урнашкан Билгесез курганнар һәм Чирмешән елгасы бассейнына туры килгән Болгар җирлекләре булуын күрсәтә. Норлат районының археология һәйкәлләре Яңа Әлмәт, Яңа Әмзә, Сәләнгеш, Иске Татар Әмзәсе, Күлбай Мораса, Иске Әлмәт, Михайловка авылларында урнашкан.
Норлат районы 1768-1774 еллардагы академик экспедицияләр кысаларында булган сәяхәтче Петр Паллас (1741-1811) көндәлекләрендә тасвирлана. Аның отряды ике атнага Чирмешән елгасы бассейны торак пунктларында туктый.
Гражданнар сугышы
Гражданнар сугышы вакытында «Норлат» тимер юл станциясе сугыш хәрәкәтләре районында була. Мәсәлән, 1918 елда 60 мең ак гвардиячедән торган Чехословакия корпусы советларга каршы көрәшне күтәрә. Ак чехлар Сембер (Ульяновск) шәһәренә килеп, 1918 елның июлендә Норлатка чыга. Кызыл Армия частьләре август башында вокзалның агач бинасын яндыралар, әмма чигенергә мәҗбүр булалар. Ак гвардиячеләр урта Иделне яулап ала, әсирләрне «Норлат» станциясенә алып килеп, күмер склады территориясендә атып үтерәләр. 1918 елның августында Кызыл Армия Сембердән Бөгелмәгә күчә. Октябрь башында ук Норлатны азат итәләр, атып үтерүчеләрнең мәетләрен туганнар каберенә урнаштыралар, ә 1922 елда күмелгән урында кызыл йолдызлы фанера пирамидасы куялар. Хәзерге вакытта Гражданнар сугышы корбаннарына куелган һәйкәл Норлат шәһәренең тимер юл вокзалы янында урнашкан.
Cоветлар Союзында
1920 елга кадәр район территориясе Казан губернасының Чистай өязенә һәм Самара губернасының Мәләкәс өязенә керә, 1920 елдан 1928 елга кадәр Татарстан АССРның Чистай кантонына һәм Самара губернасының Мәләкәс өязенә керә, 1928 елдан 1930 елга кадәр бары тик Чистай кантонына карый башлый. 1930 елда кантоннарны бетерү буенча территориаль реформа тәмамлана, шул ук елның 10 августында территория яңа оешкан Октябрь районы буларак рәсмиләштерелә.
Октябрь районына Бөек Ватан сугышы елларында Мәскәү сәнәгать предприятиеләре эвакуацияләнә. Дәүләт оборона комитеты карары буенча «Мосметрострой» заводы хәрби продукция чыгаруга үзгәртеп корыла һәм «Норлат» тимер юл станциясенең Көньяк бинасында урнаштырыла, анда кыска гына вакыт эчендә «Катюша» реактив артиллерия снарядларын чыгару өчен җиһазлар урнаштыралар. Завод 1941-1945 еллар дәвамында эшли.
Район территориясе берничә тапкыр үзгәрә. Шулай итеп, 1958 елның 16 июлендә район составына юкка чыгарылган Тельман районының зур өлеше керә. 1963-1965 елларда район чикләре зур үзгәрешләр кичерә: ул елларда районнарны эреләндерүнең уңышсыз реформасы уза, бары өч елдан соң барлык субъектлар да диярлек иске чикләрдә торгызыла. Ә 1987 елның 19 августында район составына Әлки районының Яңа Тумбы авылы территориясе белән бер өлеше тапшырыла.
Нефть ятмалары район үсешенә көчле импульс бирә, алар башка районнар белән чагыштырганда соңрак, 1980 нче елларда табылган. Әмма бу киләсе унъеллыкта — «катлаулы туксанынчы елларды» — районга, нефть һәм газ чыгару тармагын үстереп, ныгырга ярдәм итә.
1997 елның 10 декабрендә Октябрьский районы Норлат дип үзгәртелә.
Хәзерге заман
1991 елда СССР таркалганнан соң, Татарстан Россия составыннан чыгарга һәм бәйсезлек алырга омтыла. 1992 елда референдум үткәрелә, аның нәтиҗәләре буенча Татарстан Дәүләт суверенитетын игълан итте. Әмма төбәк Россия составында суверен республика хокукларында калырга дигән карар кабул итә. Шул ук вакытта Татарстан мөстәкыйль социаль-икътисадый сәясәт алып бара башлый, республика составында районнар зур бәйсезлек ала.
1996-2007 елларда Норлат районын Фатыйх Сибагатуллин, 2008-2013 елларда Наил Шәрәпов җитәкли. 2018 елның сентябреннән хәзерге көнгә кадәр Норлат муниципаль районы һәм Норлат шәһәре башлыгы булып Алмаз Сәлим улы Әхмәтшин тора.
Халык
2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматларына караганда, районда татарлар — 51,8 % (52%), чуашлар — 25,2 % (27%), руслар — 21,6 % (20%), башка милләт вәкилләре — 1,4 % (1%) яши.
Муниципаль-территориаль бүленеш
Нурлат муниципаль районында 1 шәһәр, 26 авыл җирлеге һәм аларга кергән 83 торак пункт бар.
Сәнәгать
Районның төп табигый байлыгы булып, Некрасов ятмаларындагы югары үзле нефть чыгару тора, шуңа күрә район икътисадының мөһим өлешен нефть чыгару һәм аны эшкәртү алып тора. Районның эре нефть предприятиеләренә «Норлатнефть» («Татнефть»), «Татнефтепром-Зюзеевнефть», Норлатның «Татбурнефть», «Макойл», «Кара Алтын» бораулау эшләре предприятиесе һәм башкалар керә. Монда 2017 елда 2,7 млн тоннадан артык нефть чыгарылган.
Икътисадның икенче базасы — азык-төлек сәнәгате. Эре предприятиеләр арасында тәүлегенә 15 тонна сөт эшкәртүче «Норлат сөте» азык-төлек комбинаты, «Агроинвест» компанияләр төркеме, аңа эре фермер хуҗалыклары, эшкәртү сәнәгате предприятиеләре ( 12 гектарны алып торган, 95,6 мең тонна сакларга сәләтле Дәүләт интервенция фондына кергән  «Норлат элеваторы») керә. «Норлат шикәре» заводы (Татарстанның өч шикәр заводыннан берсе) 2020 елның гыйнварына кадәр 60 эшли, аннары рентабельсезлек турында игълан итә. Башка сәнәгать тармаклары арасында сөт һәм икмәк эшләнмәләре ясау, тимер-бетон эшләнмәләр җитештерү, агач эшкәртү предприятиеләре бар ).
Авыл хуҗалыгы
Районда 112 мең гектардан артык авыл хуҗалыгы җирләре бар, шуның 88,3 мең гектарына якынында бөртекле культуралар, кукуруз, чөгендер үстерәләр. 2019 елда бөртеклеләрнең тулай уңышы 103,5 мең тонна тәшкил итте, уңдырышлылык — 32,2 ц/га, бу республика буенча уртача күрсәткечтән бүгенге көнгә 2 ц/га артыграк.
Районның иң эре авыл хуҗалыгы оешмалары — «Сулейманов А. И» КФХ сы, «Көньяк» агрофирмасы һәм «Норлат сөте» комбинаты. 2020 елга 67 районда крестьян-фермер хуҗалыгы теркәлгән (аларның 47 се терлекчелек белән, 14 е үсемлекчелек белән шөгыльләнә), 15 авыл хуҗалыгы предприятиесе һәм 32 фермер хуҗалыгы эшли.
Районда терлекчелек һәм кошчылык тотрыклы үсеш алган, мөгезле эре терлек, дуңгыз, сарык һәм атлар үрчетәләр, үсеп килүче юнәлешләрдән теплица хуҗалыгы, кошчылык һәм балыкчылык аерылып тора. 2016 елда мөгезле эре терлекнең баш саны 19 375 була, ә бер сыердан уртача савым 4544 кг тәшкил иткән, ә 2018 елда бу күрсәткеч 5 тоннадан артып китә.
2018 ел нәтиҗәләре буенча Татарстан Республикасы Аграр-сәнәгать комплексы рейтингында Норлат районы — 15 нче, үсемлекчелек буенча — җиденче урында тора.
Инвестицион потенциал
2018 елда тулаем территориаль продуктны булдыруга (63% чамасы) нефть предприятиеләре зур өлеш кертә. Татарстан Республикасы Икътисад министрлыгы мәгълүматларына караганда, 2020 елның гыйнвар-октябрь айларында төбәк үзләре җитештергән 19,2 млрд сумлык товар төяп озаткан, ә авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе күләме — 643,8 млн сум. Район территориясендә 333 кече предприятие һәм 1049 хосусый эшмәкәр бар.
Транспорт
Норлат районы Татарстанның көньягында, Казаннан 220 км ераклыкта урнашкан. Район аша «Мәскәү — Ульяновск — Уфа» магистраль тимер юл линиясе уза. Районда (көнбатыштан көнчыгышка таба) станцияләр һәм тукталыш пунктлары: 1073 км (мәйдан), |Норлат (ст.), 1081 км (ст.), 1084 км (т.п.), Клиновка (разъезд) Төп юллар: 16К-0098 «Норлат — Аксубай — Чистай (Казан)», 16К-0131 «Норлат — Кузай(Әлмәткә таба) һәм аның дәвамы», «Норлат — Кошки — Борма» (Самара, Сембергә таба), «Норлат — Чаллыбаш» һәм «Мамык — Биләр».
Экология
Норлат районындагы экологик хәл күбесенчә нефть чыгару сәнәгате предприятиеләре тарафыннан эшләнгән әйләнә-тирә мохитне саклау буенча чаралар белән билгеләнә. Калдыкларның төп төрләре булып нефть шламнары, эшкәртелгән нефть продуктлары, автотранспорт һәм нефть җиһазларын эксплуатацияләгәндә барлыкка килә торган калдыклар, юу материаллары, кара һәм төсле металл калдыклары тора. Төп максат — нефть үткәргечләрендә аварияләрне киметү. Районда санитар-экологик хәлне яхшырту өчен су алу корылмалары төзелде (Норлат чиста җир асты суларын куллана), Олы Чирмешән елгасы үзәне чистартылды, балалар өчен укыту-сәламәтләндерү лагерьлары төзекләндерелде, «Норлат-Водоканал» коммуникацияләре алыштырылды.
Районда калдыкларны икенчел эшкәртү белән шөгыльләнүче Норлат шәһәре чикләрендәге каты көнкүреш калдыклары полигоны эшли. Полимерлардан тыш, икенчел чималның барлык төрләре махсус пунктларда кабул ителә.
Республика буенча уртача уртача урманлы территорияләр 17,4 %, ә Норлат районында 41,1 % тәшкил итә. Күбесенчә, имәнсарлар һәм өрәңге-юкә-имән урманнары очрый. Чирмешән заказнигы территориясендә 180 төр үлән үсә, бу Татарстанның барлык югары үсемлекләр флорасының 13% тирәсе. Монда 104 төр кош һәм 10 төр вак имезүче хайван теркәлде. Төрле участокларда Татарстанның Кызыл китабына кертелгән үсемлекләрнең һәм хайваннарның 22 төре ачыкланды (көньяк җырчы камыш чыпчыгы, валериан үләне, энҗе чәчәк, тростник камыш чыпчыгы, Һинд камыш чыпчыгы һ.б.), аларның 45,5 проценты сирәк төрләргә карый, ә 9 ы Россия Кызыл китабына кергән. Чик буе кишәрлекләрендә Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән тагын алты төр кош (күл һәм су ярканаты, саз һәм зур колаклы ябалаклар, йорт чырайсыз ябалагы) яшәү урыны табылган. Аучылык фаунасын поши, кабан, селәүсен, бүре, төлке, куян, тиен, сасы көзән, суер, урман тавыгы, боҗыр һәм башкалар тәшкил итә.
Социаль өлкә
Норлат районы мәгариф системасында 46 гомуми белем бирү мәктәбе һәм аларның 3 филиалы, 32 балалар гомуми белем бирү учреждениесе, коррекцион гомуми белем бирү интернат-мәктәбе, Норлат аграр техникумы, балалар иҗаты үзәге һәм музыка мәктәбе эшли. Мәктәпкәчә белем бирү системасы 29 учреждениене үз эченә ала, аларның икесе — чуаш телендә укыту, барлык шәһәр бакчаларында өч яшьтән инглиз телен өйрәнәләр.
Шейнкман үтү юлы (Казан)
Географиясе
Казан Кирмәне эчендә урнаша.
Норлат районы
Социаль өлкә
Районда өч музей эшли: Кама аръягы һәм Норлат шәһәре тарихы музее (Норлатта), Татар һөнәри театрына нигез салучы Габдулла Кариев музее — Татарстан Республикасы дәүләт тарих музее филиалы (Күлбай Мораса авылында) , 2020 елда Кычытканлы мәктәбендә ачылган Тәлгать Галиуллин исемендәге музей.
Шейнкман үтү юлы (Казан)
Тарих
Хәзерге исемен 1923 елның 26 мартыннан йөртә.
Норлат районы
Истәлекле урыннар
Биләркүл авылындагы Преображение Господня гыйбадәтханәсе 1870 елда төзелгән. Аңа Казан Изге Ана иконасы хөрмәтенә 1904 елда өстәмә бүлмәсе төзелә. 1930 елларда ябылган гыйбадәтханәне 1990 елда РПЦ га кире кайтаралар, шул ук вакытта реставрация дә ясыйлар. Кечкенә Преображенский чиркәве композициясе Константин Тон проекты буенча XIX гасырның икенче яртысындагы архитектурада эклектиканың классик юнәлешен чагылдыра торган үрнәге итеп эшләнгән. Гыйбадәтханә төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора.
Кәкре Атау авылындагы ике яклы татар мәчете 1889-1890 елларда төзелгән. Башта бер катлы агач бина 1990 еллар ахырына кадәр кирпечкә төрелә. Мәчетнең төп күләме биш яклы ике гыйбадәт залыннан тора. Төньякта керү юллары тоташа. Сигез кырлы ике яруслы манара керүгә таба борылган. Түбән яруста азанчаның ут фонаре өчен винтлы баскыч урнаштырылган. Фасадларны бизәүдә классицизм архитектурасы һәм татар декоратив-гамәли сәнгате элементлары кулланыла. Мәчет төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора.
Шмаки (Беларусия)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
(6172) Прокофеана
(6172) Прокофеана — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Каты (Драгичынский районы)
Каты  (Каты ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Драгичынский районында урнашкан авыл.
(6172) Прокофеана
Тарихы
1982 елның 14 октябрендә Карачкина Л. Г. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 TX» саналган.
Каты (Драгичынский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Вали-Верди (Риу-Гранди-ду-Сул)
Вали-Верди  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Арнольдсвилл (Джорджия)
Арнольдсвилл  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Арнольдсвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Имамкөй (Кастамону)
Имамкөй (İmamköy) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Кастамону илчесенә караган бер авыл (köy).
Арнольдсвилл (Джорджия)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вулька-Петриловска
Вулька-Петриловска — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шутнербоси
Шутнербоси (Шутнерпуҫ, Шутнербоси) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 141 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (95%) алып тора.
Бол (Бол кушылдыгы)
Бол — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Бол елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казан хореография укуханәсе
Элемтәләр
Уку йорты Агриппина Ваганова исемендәге Рус балеты академиясе, Н. Римский-Корсаков исемендәге консерватория, «Казан» милли-мәдәни үзәгенең бию ансамбле, Мәскәү дәүләт хореография академиясе белән багланышлар урнаштырган.
Уку йортын тәмамлаучылар
Казан хореография училищесын тәмамлаучылар Мәскәү, Санкт-Петербург, Казан, Новосибирск, Самар, Чабаксар, Петрозаводск, Йошкар-Ола, Чиләбе һ.б. шәһәрләрнең әйдәүче сәхнәләрендә бии. Татарстан җыр һәм бию ансамблендә, «Казан» бию ансамблендә, Игорь Моисеев исемендәге дәүләт академия халык биюе ансамблендә һ.б. бию коллективларында эшли. РФ күләмендә һәм чит илләрдә уздырылган балет конкурсларында лауреат исеменә лаек булалар.
Бина
Казан үзәгендә, Карл Маркс урамында урнашкан бина 1906 елда архитектор С.В. Бечко-Друзин тарафыннан төзелгән. ХХ гасыр башы неоклассицизм стилендә төзелгән бина Г формасында. Бинаның ике канаты түбәсенә флюгер һәм кабыргалы өслекле гөмбәз куелган почмакта тоташа. Бина фасадын ярымколонналар һәм пилястралар бизи. Балконнарда катлаулы рәсемле рәшәткәләр. Икенче катка челтәрләп эшләнгән култыксалы тимер баскыч алып менә
(13413) Bobpeterson
(13413) Bobpeterson — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 29 октябрендә CSS проекты тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 UF9» саналган.
Ксёнж-Малий
Ксёнж-Малий — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Әдәбият
Ксьонж-Малий
Всеволодо-Благодатски (Североуральск шәһәр бүлгесе)
Всеволодо-Благодатское (Всеволодо-Благодатское) — Свердловск өлкәсенең Североуральск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (89%), арлар (6%).
Башкорт теле
Башкорт теле — башкортларның милли теле. Төрки телләрнең кыпчак төркемендәге кыпчак-болгар төркемчәсенә карый. Морфологик яктан агглютинатив телләр исәбенә керә. Башкорт теленең диалектлары: көнчыгыш, көньяк һәм көнбатыш.
Башкорт теле, рус теле белән беррәттән, Башкортстан Җөмһүриятенең дәүләт теле булып тора. Башкорт теле дәүләт теле дәрәҗәсендә беренче тапкыр Башкорт ҮБК 1921 елның 6 июль карары белән билгеләнә.
ЮНЕСКО тарафыннан хәвефле телләр арасына кертелгән. <!--
Тарихы
ХХ гасыр башындагы матбугатның хәләтен "Башкортстан" гәзите (1924, № 95) башкорт телендә чыгуына бер ел тулуга багышланган санында түбәндәгечә билгели: "Башкортстан" гәзите алты ел эчендә өч төрле дәверне башыннан кичерде:
Ихтилал "сигезле кабилә" арасынан башкортларны аерым мәйданга чыгара. Галимҗан Ибраһимов, марксистик күзлектән чыгып, аңа табигый хәрәкәт дип карый. "Моннан куркырга ярамый, хәзер моны урталай алып чәйнәргә, шулай итеп мәсьәләне ачыктан-ачык өзергә кирәк", — дип яза ул, чөнки башкортлар 1917 елда ук кайбер-фәрман-боерыкларны, күрсәтмәләрне, мөрәҗәгатьнамәне башкорт телендә чыгара башлый. Башкорт шагыйрләре, язучылары үз телендә иҗат итә. 1918 елда Мөселман мәркәз комиссариатында "башкорт телендә китаплар, әлифбалар, дәреслекләр кирәк" дигән эш калкып чыга. Галимҗан Ибраһимов, Башкортстанда һәм Татарстанда барган бәхәс-тарткалашты энәсеннән-җебенә кадәр җентекле тикшереп, "башкорт телен, әдәбиятен тудыруга теләк башкорт милләтчелеге түгел", дигән гадел йомылу килә. Милләтчелекне ул телдә, әдәбиятта түгел, ә кешенең фекерена һәм шул фекерле эчтәлегендә күрә. Эзлекле марксист-галим, коммунист-язучы, ялкынлы публицист-трибун буларак, Галимҗан Ибраһимов башкорттоң бу мәсьәләне үзе теләгәнчә хәл итү юлында тора. Бу турыда ул түбәндәгеләрне яза: “Татар әдәбиятеннән зур бер өлкәнең аерылып чыгуы олуг бер югалту булса да, тарих китереп чыгарган фактлар белән исәпләшергә мәҗбүрбез. Башкортлар тели икән — мәктәп һәм театрдамы, прошениелар яки әдәбияттә — аларның аерым юл тотарга теләвенә каршы көрәшергә без, татар әдәбиятчеләрнең, бернинди хакы юк".
-->
Башкорт әлифбасы
Ислам динен кабул иткәнгә кадәр башкортлар борыңгы төрки рун язмасын куллана.
Беренче башкорт әлифбасы XX гасыр башында төзелә. 1923 елда гарәп графикасы нигезендә яңартылган башкорт алфавиты раслана, анда элекке 22 урынына 33 хәреф исәпләнә. 1924 елдан «Башкортстан» гәзите башкорт телендә чыга башлый. 1928 елда латиница нигезендә яңа башкорт алфавиты кабул ителә.
Гарәп әлифбасы
«Хәреф вә имлә лаихәсе» дип аталган башкорт әдәби теленең беренче әлифбасы һәм имла проектын язучы Сәгыйть Рәмиев төзи. Бу проект буенча башкорт әдәби теленең алфавиты 33 хәрефтән торган, шуларның 27 — тартыклар, 6 — сузыклар өчен, Башкорт теле өчен һич кирәге булмаган خ, ص,ض, ظ, ط, غ хәрефләре төшереп калдырыла. «Калын» сүзләрне «нечкә» сүзләрдән аеру өчен калынлык билгесе булдырылган: ٫بۇل (бул), بۇل (бүл). Рус теленнән кергән сүзләрне язу өчен кирәк булган хәрефләр (мәсәлән چ/ч, һ.б.) алынмаган, алар әйтелгәнчә язылырга тиеш булалар: نەسەلنىك, سىخ (нәсәлник, сих (чех)).
Яңалиф
Латин әлифбасына күчү өчен хәрәкәт 1924 елдан Башкортстанда башлана. 1924 елның 6 октябрендә Башкортстан ХКШы (Башсовнарком) башкорт язуын латин әлифбасына күчерү кирәклеге турында карар кабул итә. Башкорт әлифбасының латин графикасы нигезендә төзелгән беренче варианты Яңалиф үзәк комитеты тарафыннан 1925 елда тәкъдим ителә. Соңынан бу әлифба кабаттан карап чыгыла, камилләштырылә. 1928 елның 7 маенда Башкортстан Үзәк Башкарма комитеты һәм Башкортстан ХКШ тарафыннан Яңалиф башкорт теленең рәсми әлифбасы итеп расланыла. Башкорт теленең специфик авазлары өчен өч хәреф (ҍ, ьj, đ) алына. Башкорт теленең латынлаштырылган әлифба нигезендәге орфографиясе 1930 елда төзелә. Имладә төп принсеб итеп фонетик принсеб алына, кайсыыбер урыннарда фонематик-морфологик принсеб та кулланыла. Чит телләрдән кергән сүзләр башкортча әйтелешкә буйсындырыла: silsəvit, jəvrəj, Jəgyr, Jəkef, vagun, safxuz, vulьs, sirkəv, akasejə, kammunizem, tejatьr, pralitarejat. Әмма бу күренеш «җитешсезлек» дип табыла һәм 1934 елгы имласендә чит сүзләрнең язылышы рус телендәге язылышына якынлаштырыла: partia, Korea, metall, motor, texnika. Шул ук 1934 елда Ç хәрефе әлифбадан төшерелә. 1939 елда БАССР ЮШ тарафыннан яңа имла гамәлгә кертелә, әмма ул озын гомерле булмый, чөнки шул ук 1939 елда кирилл графикасына күчү мәсьәләсе кузгатыла.
Кирилл әлифбасы
Башкорт язуын рус графикасы нигезендәге әлифбага күчерү эше рус һәм башкорт галимнәре тарафыннан Октябрь инкыйлабына кадәр үк башланган. Мәсәлән, В.Катаринский 1908 елда башкортлар өчен әлифба төзеп, бастырып чыгара. Үл үзенең әлифбасына 39 хәреф ала. Башкорт теленең специфик авазлары өчен түбәндәге хәрефләр алына: ӧ – ө, ӱ – ү, ҥ – ң, ѓ – һ, ләкин Ҙ|ҙ, ҡ, ғ, ҫ авзлары өчен аерым хәреф алынмый. А. Бессонов үзенең 1907 елда бастырып чыгарган әлифбасында 41 хәрефле башкорт әлифбасын төзи, ҙ өчен аерым хәреф алына һәм ѳ (фита) кертелә.
Башкорт әлифбасын будыруда башкорт галиме Мстислав (Мөхәммәт) Кулаев күп эш эшли. Ул 1912 елда рус-юнан графикасы нигезендә 33 хәрефтә башкорт әлифбасын төзи. ә, ү авазлары өчен α, υ хәрефләрен, о, ө өчен ω (омега) хәрефен төрле формаларда эшләп алган. Кулаев үзенең әлфбасын ике тапкыр 1912 һәм 1919 елларда бастырып чыгара.
Рус графикалы әлифбага күчү мәсьәләсе ВКП(б)-ның Башкортстан өлкә комитетында 1938 һәм 1939 елларда ике мәртәбә тикшерелә һәм башкорт теленең яңа әлибасын һәм орфографиясен төзү буенча комиссия оештырыла.
Башкорт телен кирилл графикасы нигезендәге әлифбасын һәм орфографиясен төзегәндә, иң бәхәсле мәсьәләләрнең берсе сузык аваз хәрефләренең шәкеле һәм язылышы мәсьәләсе булды. Кайберәүләр кушма сузык хәрефләр язуга каршы чыгалар. Алар йы, йе урынына е; йа, йә урынына Я|я; йо, йө урынына ё хәрефен язарга һәм авазларның нечкәлеген язуда Ь|йомшаклык билгесе белән бирүне тәкъдим иттеләр: ел, ель, быел, тееш, ял, яль, ёмғаҡ, ёҙөк, боёҡ, көё, ёнь (йыл, ел, быйыл, тейеш, ял, йәл, йомғаҡ, йөҙөк, бойоҡ, көйө, йөн).
Икенче бәхәсле мәсьәлә – башкорт теленең специфик авзларның шәкеле мәсьәләсе булды. Башкорт теленең специфик авазларын катлаулы хәрефләре белән күрсәтү тарафдлары да булган: къакъылдак, буьл, оьлоьшоь, хъотськъо, уьдьебедь (ҡаҡылдаҡ, бүл, өлөшө, һоҫҡо, үҙебеҙ)
1939 елда кириллица нигезендә төзелгән алфавит бүгенге көнгә кадәр файдаланыла.
1950 елда алфавитка Ё хәрефе өстәлә һәм нәкъ шундый вариант әлеге вакытта кулланыла. Шулай итеп, гамәлдәге башкорт алфавитында 42 хәреф, шуларның тугыз телнең үзенчәлекле авазларын билгели – ә|Ә ә, ө|Ө ө, ү|Ү ү, ғ|Ғ ғ, ҡ|Ҡ ҡ, ң|Ң ң, ҙ|Ҙ ҙ, ҫ|Ҫ ҫ, һ|Һ һ хәрефләре. Шунысы тагы да игътибарга лаек – Ҡҡ, Ҙҙ хәрефләре башка бер төрки телдә дә очрамый.
Алфавиттагы хәрефләрнең бүленеше
сузыклар: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Махсус билгеләр: ъ, ь.
Касте (Жер)
Касте — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Скринд-Фресинет
Скринд-Фресинет — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Янгора-То
Янгора-То — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы 2-Есан-То күле урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лезгин Википедиясе
Лезгин Википедиясе – нең лезгин телендәге бүлеге.
Статистика
Лезгин Википедиясендә мәкалә бар (1  2023). Теркәлгән кулланучылар саны —, шул исәптән кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны —. 4 мәкалә Сайланган мәкалә статусына ия: Рим, Тын Океан, Португалия һәм Хиналуг теле.
HD124045
HD124045 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Шиһабетдин Мәрҗани урамы (Казан)
Шиһабетдин Мәрҗани урамы (улица Шигабутдина Марджани) — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Илаһиятче Шиһабетдин Мәрҗани (1818-1889) исемен йөртә.
Синдея
Синдея — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лозьва елгасының сул ярыннан 152 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 23 км.
Шиһабетдин Мәрҗани урамы (Казан)
Географиясе
Татарстан урамыннан башланып, Нурсолтан Назарбаев урамы белән киселештә тәмамлана.
Синдея
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шиһабетдин Мәрҗани урамы (Казан)
Тарих
Хәзерге исемен 1998 елның 20 июленнән йөртә.
Киразпынар (Алтыэйлүл)
Киразпынар (Kirazpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Алтыэйлүл илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Турис
Турис — Испаниянең Валенсия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фалкушовце
Фалкушовце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Ла-Шез-Жиро
Ла-Шез-Жиро — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Шнаравка
Шнаравка (Шнараўка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Хоэндубрау
Хоэндубрау (Hohendubrau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Аккөй (Вакфыкебир)
Аккөй (Akköy) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Вакфыкебир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Хоэндубрау
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рицерка-Гурна
Рицерка-Гурна — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.