cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәлил Әбүлханов
Хәлиулла Габделвәли улы Әбүлханов (1887 ел, Шыгырдан Буа өязе Сембер губернасы - 6 гыйнвар 1919 ел, Казан) - язучы һәм укытучы.
Биография
Хәлиулла Габделвәли улы Әбүлханов Сембер губернасы Буа өязе Шыгырдан (Чуваш­станның хәзерге Батыр районы) авылында туа.
Туган авылында, Казандагы «Мөхәммәдия» мәдрәсәләрендә, Казан татар укытучылар мәктәбендә (1905—1909), прапорщиклар мәктәбендә (1914 елдан) белем ала.
Уфа губернасы Кыйгы районы Идрис (1909—1912) һәм Казан губернасы Тәтеш өязе Югары Ындырчы авылларында (1912—1914) укытучы. «Кояш» газетасының фронттагы хәбәрчесе, Казанда өяз Мөселман мәгариф бүлеге рәисе, мөгаллимнәр әзерләү һәм мәктәпләр оештыру эшләре җитәкчесе (1917—1919).
Төп хезмәтләре
Ысулы җәдиткә каршы беренче адым.— Казан: Үрнәк, 1911.— 32 б.
Тел вә әдәбият мәсьәләсендә яңа агым // Шура.— 1912.— № 11.— 331—333 б.; № 12.— 366—368 б.
Мәгариф эше // Шура.— 1912.— № 23.— 722—725 б.; 1913.— № 4.— 120—121 б.; № 6.— 178—181 б.; № 8.— 245—247 б.
Мәктәпләребездә голүм табигыя // Мәктәп.— 1913.— № 1.— 28—30 б.
Авылда кызлар мәктәбе // Мәктәп.— 1913.— № 1.— 49—51 б.
Америкада тәрбия вә тәгълим // Мәктәп.— 1913.— № 8.— 197—200 б.; № 11.— 297—302 б.; № 12.— 324—325 б.
Аның турында
Сәгъди Г. Тел-әдәбият мәсьәләләрендә файдалы агым // Шура.— 1912.— № 19.— 20 б.
Габди (Г. Ибраһимов). Матбугат агымы: Еллык хисап урынына // Йолдыз.— 1913.— 1 гыйнвар.
Сугыш һәм язучыларымыз // Аң.— 1915.— № 20.
Байчура Ш. Татар яшьләре хәрәкәте һәм Фатих Әмирхан // Казан утлары.— 1966.— № 1.— 114—122 б.
Казанская татарская учительская школа 1876—1917 гг.: Сборник документов и материалов / Отв. сост. Горохова Л. В.; отв. ред. Шарафутдинов Д. Р.— Казань: Гасыр, 2005.— С. 240.
Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (ХХ йөз башы): Биобиблиографик сүзлек.— Казан, 2005. — 24—25 б.
Филипештий-де-Тирг (коммуна)
Филипештий-де-Тирг — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан коммуна.
(6361) 1978 VL11
(6361) 1978 VL11 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Филипештий-де-Тирг (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
(6361) 1978 VL11
Тарихы
1978 елның 7 ноябрендә Элеанор Хелин, Шелте Бас тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1978 VL11» саналган.
Гуажара (Амазонас)
Гуажара  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Амазонас штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Даниелсвилл (Джорджия)
Даниелсвилл  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Даниелсвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сорочень (Румыния)
Сорочень — Румыниянең Ботошань жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Коҗатепе (Җиһанбейли)
Коҗатепе (Kocatepe) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Җиһанбейли илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сорочень (Румыния)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD12751
HD12751 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Охорн
Охорн (Ohorn) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нурдамучаш
Нурдамучаш (Нурдамучаш, Нурдамучаш) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.
İskeşähär
İskeşähär (törekçä Eskişehir) - Törkiä şähäre, Üzäk Anatoliädä urnaşqan İskeşähär digän ilneñ märkäze.
Загучо
Загучо — Италиянең Калабрия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
İskeşähär
Xalıq sanı 789 750 keşe (2012).
Ankaradan 250 km, Stambuldan 350 km, Kütahyadan 90 km yıraqlıqta, Porsuk yılğasında urnaşqan.
İskeşähärdä küp tatarlar yäşi.
Tarix
BEQ I meñyıllıqta frigiälelär şähärgä nigez sala, läkin qayber tarixçılar buyınça şähär 4000 yıl elek salınğandır.
Rim imperiäse çorında şähärdä xristianlıq taratılğan, qala Doriley (yunança Δορύλαιον) iseme astında bilgele.
XIX ğasırdan birle Rusiä imperiäsennän şähärgä küp tatarlar küçenep kilä.
1921 yılda İskeşähärdä yunan ğäskäre häm Kemal törek ğäskäre arasında zur bäreleşlär uza, yunannar waqıtlıça ciñä, läkin 1922 yılda Törkiä ğäskäre şähären kire azat itä.
Mäğrifat
İskeşähärdä Törkiäneñ iñ zur Anatoliä universitetı (880 000 student belän dönyada öçençe urında tora) urnaşqan.
Mädäniät
İskeşähärlärdä küp tatarlar yäşi, alar Rusiä imperiäsendä ezärlekläwdän qaçıp küçengän (Qırımnan häm İdel-Ural buylarınnan). Şulay uq Bolgariädän, Romaniädän, Bosniädän töreklär kilä.
2013 yılda İskeşähärdä Türkvision Cır Bäygese uza.
Şähärdä Dönya muzeyları muzeyı (törekçä Dünya Müzeleri Müzesi) urnaşqan. Qalada şulay uq Arxeologik muzey, Aviatsiä muzeyı, Bäysezlek muzeyı, Zamança Pıyala Sänğäte muzeyı h.b. bar.
İskeşähärdäge küpçelek binalar Törkiä bäysezlege öçen suğıştan soñ (1919-1923) yañartıp tözelgän, läkin qayber iske yortlar da saqlanğan, mäsälän: Kurşunlu mäçete.
Frigiä borınğı şähäre Doriläum arxeologik qazuları İskeşähär yanında urnaşqan. Qala tabiği qaynar kükert çişmäläre belän tanılğan.
İqtisad
İskeşähär yök avtomobillär, timer yul lokomotivlar, istrebitel yörtkeçläre, awıl xucalığı texnikası, tuqımalar, kirpeç, tsement, ximikatlar, meerşaum, şikär citeşterä.
İskeşähär häm Ankara arasında berençe yuğarı tizlekle timer yul tözelgän.
Şähär yanında Anadolu hawa alanı bar.
Салихҗан Галиев
Салихҗан Мөхәммәтҗан улы Галиев (4 июль 1862 ел, Казан — 1931 ел, Казан) - җәмәгать эшлеклесе, педагог.
Ия Нечаева
Ия Вениаминовна Нечаева (1959 елның 14 гыйнвары, Казан, РСФСР, ССРБ) — совет һәм Россия лингвисты, лексикология, лексикография, сөйләм культурасы, орфография, алынмалар буенча белгеч. Филология фәннәре кандидаты.
Тормыш юлы
Ия Нечаева М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тәмамлаган. «Русский язык» нәшриятында эшли, анда кече мөхәррирдән әйдәп баручы мөхәрриргә кадәр юл үтә.
2000 елдан — Россия фәннәр академиясе В. В. Виноградов исемендәге рус теле институтының Рус теле мәдәнияте бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре.
2008 елда «Чит телле алынмаларның язма адаптациясенең актуаль мәсьәләләре» темасына филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклаган. Россия фәннәр академиясе Орфография комиссиясе гыйльми секретаре була.
Ия Нечаева якынча 50 фәнни эш, шул исәптән ике монография авторы.
Мартьяново (Шаля шәһәр округы)
Мартьяново (Мартьяново) — Свердловск өлкәсенең Шаля шәһәр округы составына керүче авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Чвежипсе
Чвежипсе (Чвижипсе, Чужепсе) (Чвижепсе) — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Мзымта елгасының уң ярыннан 31 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Шепси елгасының көнбатыш чигеннән Псоу елгасына чаклы (РФ һәм Грузия сиге). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мохадос
Мохадос — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нове Завади
Нове Завади — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Су-24
Су-24 «Грач» — штурмовик Су-24 («Т-8» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: Frogfoot) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия бомбага тотучы очкычы.
Ике урынлы, ике моторлы очкыч үзенең беренче очышын 1967 елда ясаган. Кулланышка 1974 елда кертелгән. Су-24 урынына Россиядә 2010 елга заманчарак Су-34 хәрби очкычын тәкъдим итү планы бар иде.
Россия Су-24 хәрби очкычларын кулланыштан ала.
Авиаһәлакәтләр
• 30.10.2012 — Чиләбе өлкәсенең Эткүл районында Су-24 бомбалау очкычы төшеп җимерелде. Россия Федерациясе саклану министрлыгы белдерүенчә, очкыч идарәсендә җитешсезлекләр башлангач һәм очкычны коткарып булмаячагы ачыклангач, андагы ике очучы аны кешеләр яшәгән урыннан читкә юнәлткән һәм катапульт белән сикереп котылган. Очкыч тиздән чираттагы төзекләндерүгә озатылырга тиеш булган. Барлык Су-24 очышлары вакытлыча туктатылды.
• 20.10.2011 — Россиянең Амур өлкәсендә Су-24 очкычы каза кичерде. Нәтиҗәдә ике очучы һәлак булды. Воронеждан Воздвиженкага очкан очкыч Украинка аэродромына ягулык алу өчен төшкәндә җимерелән.
Казаның сәбәпләрен хәзер Россия Саклану министрлыгының комиссиясе ачыклый. Беренче мәгълүматларга караганда, очкыч юлга бозык килеш чыккан. Каза очучы хатасы аркасында да килеп чыгарга мөмкин.
Җинаять эше “очу кагыйдәләрен бозу” матдәсе нигезендә тикшерелә.
Искәрмәләр
<references group="*"/>
Динара Гыйматова
Динара Гыйматова, Динара Наил кызы Гыйматова, Dinara Nail qızı Gimatova (1986 елның 18 ноябре, ССРБ, РСФСР, Әстерхан) — спортчы (нәфис гимнастика), тренер, 2002—2008 елларда Россия һәм Азәрбайҗан җыелма командалары өчен чыгыш ясаган. Азәрбайҗанның 5 мәртәбә абсолют чемпионы. РФ халыкара класслы спорт мастеры. Халыкара гимнастика федерациясе (FIG) бәяләмәсе буенча, дөньякүләм класслы гимнастка.
Тәрҗемәи хәле
1986 елның 18 ноябрендә Әстерханда татар гаиләсендә туган. Нәфис гимнастика белән 5 яшеннән шөгыльләнә. 1996 елда Россия яшүсмерләр җыелма командасы составына кертелә. 1999 елда Мәскәүдә узган Бөтенроссия яшүсмерләр уеннарында туп белән күнегүләрдә икенче урын һәм булавалар белән күнегүләрдә һәм предметтан башка күнегүләрдә өченче урынны ала.
2000 елда Aeon Cup дәрәҗәле турнирында җиңү яулый. Аннары Азәрбайҗан өчен чыгыш ясый һәм үзенең яңа командасы составында 2007 елгы дөнья чемпионатында бронза медаль яулый. 2008 елгы Олимпия уеннарында катнашканнан соң, Динара тренерлык эшенә күчә. , Алия Гәрәева һәм Азәрбайҗанның яшүсмерләр (юниорлар) төркеме белән эшли. 2012 елдан Динара Россиянең юниорлар җыелма командасы тренерларының берсе. 2013 ел сезонында белән эшли
Әстерхан чорындагы тренерлары — Ольга Николай кызы Довгаленко, Надежда Сергей кызы Холодкова. Мәскәүдә тренерлары — Людмила Александр кызы Тихомирова, , Вера Николай кызы Шаталина. тәмамлаган (2007).
2000 елда Япониядә клуб дөнья чемпионаты җиңүчесе.
2000 елда Япониядә клуб дөнья чемпионатының команда составында көмеш призеры.
Азәрбайҗанның 5 тапкыр абсолют чемпионы. Дөнья, Европа чемпионатлары, Дөнья Кубогы этаплары һәм төрле халыкара турнирлар призеры.
(13605) Накамураминору
(13605) Накамураминору — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Динара Гыйматова
Тәрҗемәи хәле
2005 елдан 2008 елга кадәр — (FIG) белән хезмәттәшлек итүче «Longines» фирмасының йөзе (рәсми илчесе).
(13605) Накамураминору
Тарихы
1994 елның 1 сентябрендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 RV» саналган.
Динара Гыйматова
Тәрҗемәи хәле
2008—2013 елларда — Россия җыелма командасы тренеры.
2012 елда Лондондагы Олимпия уеннарында — Алия Гәрәеваның тренеры.
Спорт күрсәткечләре
2005 елда Бакыда узган дөнья чемпионатында һәм шул ук елда Мәскәүдә узган Европа чемпионатында команда зачетларында 5нче урынны алган.
2003 елда Бакыда узган Дөнья Кубогы этабында бер көмеш һәм ике бронза медаль, (Франция) узган Гран-прида бронза  яулаган.
2004 елда Бакыда узган Дөнья Кубогы этабында булавалар белән күнегүдә өченче урын алган.
2005 елда Мәскәүдә Гран-прида ике бронза медаль яулаган.
Бакыда узган Азәрбайҗан гимнастика федерациясе Кубогында тасма һәм булавалар белән күнегүләрдә көмеш медаль алган, Россия—Азәрбайҗан матчы очрашуында күп төрле ярышны берләштергән дисциплинада (многоборье) җиңүче.
2007 елның февралендә Эстониядә халыкара турнир җиңүчесе.
Губинек-Колония
Губинек-Колония — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гуажара-Мирин
Гуажара-Мирин — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Рондония штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Сент-Пексин
Сент-Пексин — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Аксарай (Акчадаг)
Аксарай (Aksaray) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Акчадаг илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ви (Кот-д’Ор)
Ви (Vix) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Шатийон-сюр-Сен кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 10,51 км².
Черемиска (Ныдыб кушылдыгы)
Черемиска — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Ныдыб елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
(6362) Тунис
(6362) Тунис — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Черемиска (Ныдыб кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(6362) Тунис
Тарихы
1979 елның 19 маенда Ричард Уэст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 KO» саналган.
Мала Весь (Велицкий повяты)
Мала Весь — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ямник (Липтовский Микулаш)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Цёнговице (Силезия воеводалыгы)
Цёнговице  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Синтиг-Еган (Сабун кушылдыгы)
Синтиг-Еган — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Сабун елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 86 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклар бассейны Васюганнан Вагага кадәр, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Монбрён (Жер)
Монбрён — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Филипешть (коммуна)
Филипешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Павелл (Алабама)
Павелл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лидымо
Лидымо (Лідымо ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Брэсцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Нагоряна (Кумёны районы)
Нагоряна (Нагоряна) — Киров өлкәсенең Кумёны районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Луковая (Салда кушылдыгы)
Луковая — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Салда елгасының уң ярыннан 16 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тагил елгасыТүбән Тагил каласыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кардиосклероз
Кардиосклероз — җөйле тукымалар үсү нәтиҗәсендә барлыкка килгән йөрәк мускуллары авыруы. Бу авыруны атеросклеротик һәм миокардит кардиосклерозы төрләренә аерып йөртәләр. Йөрәктәге коронар артерияләрнең атеросклероз белән зарарлануы ате­ росклеротик кардиосклерозның төп сәбәбе булып тора. Йөрәк мускуллары һәм клапаннары төрле зурлыктагы һәм таралыштагы чокырлар (мик­ роскоптан гына күренә торган һәм зуррак) җөйле тукымаларга алышына һәм аның клапаннары деформацияләнә. Миокард инфаркты авыруыннан котылып исән калу җөйләр ясалу — инфаркттан соң кардиосклероз учагы барлыкка килү белән тәмамлана.
Кардиосклероз авыруының төп симптомнары — йөрәк эшчәнлегенең кимүе, авыруның тыны бетү. Сәламәт хәлдә физик киеренкелек вакытында гына була торган тын бетү авыруларны бик интектерә башлый, йөрәк бик нык зарарланганда, җиңел физик эш башкарганда да, җәяү йөргәндә дә сулыш алу кыенлаша.
Миокардиосклероз диагнозы кую өчен, даими аритмияләр, йөрәк үткә- рүчәнлеге бозылу, хроник йөрәк җиткелексезлеге этәргеч булып хезмәт итә. Ә атеросклеротик кардиосклерозга өстәмә рәвештә митраль һәм аорталь клапаннарның җиткелексезлеге, стенокардия өянәкләре һәм йөрәкнең хроник аневризмасы күрсәтә. Төп сәбәп кабатланып торучы ревматизм авыруы һәм көчәя баручы атеросклероз булганлыктан, кар­ диосклероз авыруы куп вакыт акрын үсештә бара. Объектив тикшерү уздырган вакытта, табиблар йөрәкнең аорталь конфигурация алганлыгына һәм йөрәк тоннарының әкренәюенә игътибар итә. Алга таба йөрәк җиткелексезлегенең ачык билгеләре булып торучы симптомнар алга чыга. Әгәр җөйле тукымаларның үсеше йөрәкнең үткәрүчәнлек системасына йогынты ясаса, авыруда йөрәк блокадасы барлыкка килү куркынычы туа.
Кардиосклероздан интеккән авыруларны дәвалау аларның төп авырулары— атеросклерозны, стенокардия, кан әйләнеше җиткелексезлеген, йөрәк арит­ миясен дәвалаудан гыйбарәт.
HD127527
HD127527 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Шри Шива Дурга Гыйбадәтханәсе
Иҗтимагый эшчәнлек
Гыйбадәтханәдә иҗтимагый, мәгариф һәм мәдәният эшчәнлеге була. Билгеләнгән вакыт буенча күп пуджалар һәм хомамнар башкарыла.
Шулай ук карагыз
Сингапурда Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
Салфер-Спрингс (Джефферсон округы, Арканзас)
Салфер-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Салфер-Спрингс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гузд (Лукивский повяты)
Гузд  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гуажеру
Гуажеру — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Нове Залесе (Мазовия воеводалыгы)
Нове Залесе  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ольбернхау
Ольбернхау (Olbernhau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6363) Доггетт
(6363) Доггетт — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 6 февралендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 CB1» саналган.
Заита-Дромо
Заита-Дромо — Италиянең Калабрия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Заита-Дромо Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Коҗатепе (Чукурова)
Коҗатепе (Kocatepe) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Чукурова илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Мурьель-де-Сапардьель
Мурьель-де-Сапардьель — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
(13606) Bean
(13606) Bean — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 11 сентябрендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 RN5» саналган.
Сороштин
Сороштин — Румыниянең Сибиу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Инҗирлик (Курталан)
Инҗирлик (İncirlik) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Сиирт иле Курталан илчесенә караган бер авыл (köy).
Девисборо (Джорджия)
Девисборо  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сент-Радегонд-де-Нуае
Сент-Радегонд-де-Нуае — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Финиш (коммуна)
Финиш — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Гуаиба
Гуаиба — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Африка
А́фрика — Авразиядән соң зурлыгы буенча икенче кыйтга. Атлантик океаннан көнчыгышта һәм Һинд океаныннан көнбатышта урнашкан. Шулай ук Африка янында яткан утраулар белән — дөнья кисәге. Африка мәйданы — 30 065 000 км² (дөнья мәйданыннан — 6%), утраулар белән берлектә — 30,2 миллион км². Африка территориясендә 53 дәүләт, 4 танылмаган ил һәм 5 буйсынылган территория урнашкан.
Африка халкының саны миллиардка якын.
Тарих
right|250px|thumb|[[Картаҗ]]
Чит ил сәяхәтчеләренең Африканы өйрәнүләре
Африка бик күптәннән инде Көньяк Европа һәм Көньяк-Көнбатыш Азия халыкларының игътибарын җәлеп итеп килгән. Бу халыклар Африканың төньяк һәм өлешчә көнчыгыш буйларын яхшы белгәннәр. Байлыклары турында легенда итеп сөйләнгән Һиндстанга бару өчен диңгез юллары эзләгән португаллар европалыларның Африка яр буйлары турындагы белемнәрен киңәйткәннәр. Бөтен XV гасыр буена португаллар әкренләп көньякка таба үткәннәр. Көнбатыш яр буйларыннан Европага алар беренче булып зур гына төркем коллар алып чыкканнар. Шул вакыттан башлап тарихның хурлыклы сәхифәсе ачыла — коллар белән сәүдә итү башлана, ул миллионлаган кешенең тормышын боза.
Африканың эчке районнарын европалылар XIX гасыр ахырында гына тикшерә башлыйлар, чөнки Европаның бик тиз үсә барган илләренә, промышленность өчен арзанлы чимал табу, әзер товарларны файда белән сату өчен, яңа җирләр кирәк була. XIX гасыр уртасында күренекле инглиз тикшеренүчесе Давид Ливингстон континентның эченә таба берничә сәяхәт ясый. Ул Көньяк Африканы көнбатыштан көнчыгышка таба кисеп үтә, Замбези елгасын тикшерә, анда матур зур шарлавык ача, аңа Виктория дип исем бирә, Конго (Заир) елгасының югарыгы агымына, Ньяса күленә тасвирлама төзи. Ул Африканың бөек елгасы Нил башланган урынны табарга бик тели, әмма үлем аңа бу ниятен тормышка ашырырга мөмкинлек бирми.
Ливингстонның тикшеренүләре география фәненә кыйтганың ул вакытта билгеле булмаган районнары турында бик күп кызыклы яңалыклар өсти. Ливингстон җирле халыкка кешелекле мөнәсәбәт күрсәтә, африкалыларның хөрмәтенә һәм мәхәббәтенә лаек аз санлы сәяхәтчеләрнең берсе була.
Соңрак экваториаль Африка турындагы белемнәрне Англия-Америка экспедициясе киңәйтә һәм тирәнәйтә, ул Виктория һәм Танганьика күлләрен тикшеренүне төгәлли, Рувензори тау массивын ача, Конго һәм Нил елгаларының югарыгы агымнарын билгели.
Марс Тукаев
Марс Тукаев - Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесенең Россия Федерациясе төбәкләрендәге татар иҗтимагый берләшмәләре белән эшләү буенча урынбасары, «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале иясе (2022).
Африка
Россия һәм Совет сәяхәтчеләре һәм галимнәренең Африканы өйрәнүләре
Африканың табигатен һәм андагы халыкларның тормышын өйрәнүгә Россия галимнәре зур өлеш кертә. Алар билгесез, ерак илләрне өйрәнүне һәм җыелган фәнни материалларны бөтен кешелек дөньясы казанышы итү максатын куялар. Рус тикшеренүчеләре арасында Василий Васильевич Юнкер аерым урын алып тора. Ул XIX гасыр ахырында Үзәк һәм Көнчыгыш Африка буйлап сәяхәт итә, кыйтганың бу районнарындагы табигать һәм анда яшәүче халыкның тормышы турында кызыклы мәгълүматлар җыя, топографик эшләр үткәрә, гидрологик һәм метеорологик күзәтүләр алып бара. Материкның төньяк-көнчыгыш өлешен өйрәнүгә Егор Петрович Ковалевский, Александр Васильевич Елисеев һәм башка галимнәр зур өлеш кертәләр.
Марс Тукаев
Тәрҗемә-и хәле
1972 елның 26 маенда ТАССРның Әгерҗе районы Рыс авылында туган. Ике яшь тулгач гаиләсе Салагыш авылына күченеп китә.
Африка
Россия һәм Совет сәяхәтчеләре һәм галимнәренең Африканы өйрәнүләре
Африка табигатен һәм аның халкын өйрәнүгә совет галимнәре зур хезмәт куя. 1926—1927 елларда кыйтганың төньяк-көнчыгыш өлешенә, культуралы үсемлекләрне өйрәнү өчен, экспедиция оештырыла. Аны зур галим Николай Иванович Вавилов җитәкли. Культуралы үсемлекләрнең 6000 нән артык үрнәге җыела. Н. И. Вавилов кыйммәтле (каты) сортлы бодайның ватаны Эфиопия икәнлеген ача. Россия тикшеренүчеләре һәм галимнәр Африканың күп кенә илләрендә эшләделәр һәм хәзер дә эшлиләр, Африканың яшь дәүләтләренә туфракларны, эчке суларны, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясын тикшерүдә, файдалы казылмалар эзләүдә һ.б. эшләрдә булышалар.
Географик мәгълүмат
Башлангыч меридиан Африканың көнбатышыннан үтә. Материкның төньяк яртысы көнбатыштан көнчыгышка таба берничә мең километрга сузылган. Көньякка таба кыйтга тарая. Димәк, Африканың күбрәк өлеше экватордан төньякта ята.
Африканы Европадан сай һәм тар Гибралтар бугазы белән Урта диңгез аерып тора. Төньяк-көнчыгышта тар гына Сүәеш муены аны Евразия белән тоташтыра. Төньяк Африка, Көньяк Европа һәм Көньяк Азиянең үсемлек һәм хайваннар дөньясындагы зур охшашлык аларның якынлыгы белән аңлатыла. Бу хәл Төньяк Африканың халык составына, аның мәдәниятенә, теленә дә йогынты ясаган. Башка кыйтгалардан Африканы зур океаннар аерып тора.
Африканың яр сызыклары аз кискәләнгән: коры җиргә бераз гына кереп торган зур култык — Гвинея култыгы һәм бер зур ярымутрау — Һинд океанына чыгып торган Сомали ярымутравы бар. Бу исә диңгез портлары төзүне кыенлаштыра.
Рельеф
Әгәр дөньяның физик картасына күз салып, Африканы башка кыйтгалар белән чагыштырып карасагыз, анда 200 метрдан алып 1000 метрга кадәр биеклектәге тигезлекләр өстенлек иткәнен күрерсез. Африкада түбәнлекләр аз, алар океан һәм диңгез яр буйларында урнашкан. Материкта Кордильер һәм Анд таулары кебек биек һәм озын тау тезмәләре юк. Материк нигезендә яткан платформадагы тау токымнарының яше 2—3 млрд ел һәм аннан да артып китә. Монда элек барлыкка килгән биек тау системалары Җирнең тышкы көчләре тәэсирендә җимерелә барган. Таулар урынында дулкынсыман гаять зур тигезлекләр барлыкка килгән, алар өстендә анда-санда гына кристаллик массивлар калкып тора.
Эчке көчләр тәэсирендә Африка платформасының аерым урыннары күтәрелгән, бу биек яссы таулыклар хасил булуга китергән. Кайбер урыннар түбән төшкән, шунлыктан зур казанлыклар барлыкка килгән (Чад, Конго, Калахари һ. б.). Хәрәкәтләр Җир кабыгының ярылуы, калкымнар, убылмалар ясалу, вулканнар ату, җир тетрәүләр белән бергә барган. Көнчыгыш Африкада Җир кабыгының коры җирдәге иң зур ярылу урыны ята. Ул Кызыл диңгез буйлап Эфиопия таулыгы аша Замбези елгасы тамагына кадәр сузылган. Бу урында Африка литосфера плитасының аерылу (як-якка китү) процессы бара, шуңа күрә җир тетрәүләр һәм вулкан атылулар еш була.
Өстенлек итүче биеклекләре ягыннан Африканы ике кисәккә бүлеп йөртәләр: биеклекләре 1000 м дан түбәнрәк булган Төньяк һәм Көнбатыш; 1000 м дан биегрәк булган Көнчыгыш Һәм Көньяк Африка. Төньяк һәм Көнбатыш Африканың шактый зур өлеше континенталь һәм диңгез утырма токымнары белән капланган. Бу урыннар бик озак вакытлар диңгез төбендә яткан.
Материкның төньяк-көнбатышында Атлас таулары урнашкан, аларның төньяктагы яшь сыртлары ике литосфера плитасы тиеп торган урында ята.
Африканың көнчыгыш өлешендә Җир кабыгының кузгалулары нәтиҗәсендә бик нык күтәрелгән һәм ватылып бүлгәләнгән Көнчыгыш Африка яссы таулыгы ята. Биредә кыйтганың иң биек түбәләре, сүнгән һәм сүнмәгән гигант вулканнар Килиманджаро, Кения һ. б. урнашкан. Көнчыгыш Африка яссы таулыгының төньягындарак Эфиопия таулыгы урнашкан. Ул горизонталь ята торган утырма һәм вулканик токымнардан оешкан биек платодан — калку тигезлекләрдән тора. Платоның кырыйларын күтәренке киртләчләр чикли. Көньяк Африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя һәм казанлыкларга күчә. Материкның иң көньягын яссы түбәле Кап таулары каймалап алган. Көнчыгыш һәм Көньяк Африкада еш кына җир өстенә борынгы кристаллик токымнар чыгып тора.
Файдалы казылмалары
Африка төрле-төрле файдалы казылмаларга бай. Аларның бик күбесе дөньяда иң зур чыганаклардан санала. Магматик токымнар өстенлек алып торганлыктан, Африка рудалы казылмаларга аеруча бай. Алар җирнең тирән катламнарыннан кабык катламына ярылу сызыклары буйлап магма үтеп кергәндә барлыкка килгәннәр. Көньяк һәм Көнчыгыш Африкада рудалы казылмалар тирәндә түгел, чөнки анда борынгы кристаллик токымнар җир өстенә якын гына ята.
Дөньяда чыгарыла торган алмазның иң күбесе Африка өлешенә туры килә. Алмаз асылташлар (бриллиантлар) ясау өчен генә түгел, бәлки үтә каты булуы аркасында промышленностьта да файдаланыла.
Материкның утырма токымнар өстенлек иткән түбәнрәк урыннарында файдалы казылмаларның утырма чыганаклары — ташкүмер, төрле тозлар, марганис рудалары һәм башкалар таралган. Төньяк Африкада һәм Гвинея култыгы яр буйларында бик зур нефть чыганаклары табылды. Африка шулай ук фосфоритларга да бай, алардан ашлама җитештерәләр. Аларның төп чыганаклары кыйтганың төньягында ята.
Климат
Үзенең географик урыны аркасында Африка — Җирдә иң эссе кыйтга. Ул теләсә нинди башка кыйтгага караганда кояш җылысын һәм яктысын күбрәк ала. Тропиклар арасында Кояш бөтен ел буена горизонт өстендә югары тора, ә елга ике тапкыр теләсә кайсы ноктада зенитта була.
Африканың климат пояслары
Экватор Африканың уртасыннан диярлек кисеп үткәнгә күрә, климат пояслары, экваториаль поястан тыш, аның территориясендә ике тапкыр кабатлана.
Экваториаль пояс
Конго (Заир) елгасы бассейнының бер өлешен һәм Гвинея култыгы яр буйларын үз эченә ала. Экваториаль климат даимилеге белән аерылып тора. Гадәттә иртән күк йөзе аяз була. Көндез Җирне Кояш нык җылытуы сәбәпле, дымга туенган экваториаль һава зур тизлек белән өскә күтәрелә. Өем болытлар барлыкка килә. Төштән соң яңгыр коя башлый, ул еш кына яшенле һәм давыллы була. Тыныч кына басып торган агачлар, давыл башлангач котырынып як-якка чайкала башлый, әйтерсең лә куркудан урыннарыннан кубарга телиләр, әмма нык тамырлар куәтле кәүсәләрне тотып тора. Күктә өерелгән болытларны яшен камчылары телгәли, ул кара төскә кереп куерган болытларны соңгы тапкыр яктыртып ала да, тропикларга хас ярсу белән яңгыр коя башлый, бөтен нәрсә буталып беткәндәй тоела. Әмма берничә минуттан яңгыр бу утлы давылны сүндергән сыман була урман, мәһабәт кыяфәткә кереп, яңадан тынып кала. Кичкә таба тагын көн аяза. Экваториаль климат поясын киң полоса бу-'1мм субэкваториаль пояс уратып алган, ул экватордан төньякка һәм көньякка таба и кынча 15—20° лы киңлеккә кадәр җитә. Сезгә билгеле булганча, монда ике сезон ачык аерылып тора — коры кыш һәм дымлы җәй. Кояшның лониттагы торышы килү белән яңгырлар чоры башлана. Ул көтмәгәндә, кинәт килә, һәм са-ншша өч атна буена зур су ташкыннары астында кала. Су барлык ярыкларга, иңкүлекләргә тула һәм кипкән җирне дымга туендыра. Сазлыклар су белән каплана, уйсулыклар күлгә әйләнә. Тиз арада саванна куе үлән белән каплана.
Ценцина
Ценцина — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Африка
Экваториаль пояс
Җәйге явым-төшемнең күләме һәм яңгырлы сезонның дәвамлылыгы тропикларга таба кими бара.
Ценцина
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Африка
Тропик пояслар
Ике ярымшарның да тропик киңлекләренә туры килә. Төньяк Африкада барысына караганда да корырак. Биредә Африканың гына түгел, бәлки бөтен Җир шарының иң эссе һәм коры урыны — Сахара чүле урнашкан. Сахарада җәй чамадан тыш эссе, күк йөзе бөтенләй диярлек болытсыз. Кояш таш һәм ком өсләрен 70° С ка кадәр кыздыра, һава температурасы 40° С ка кадәр һәм аннан да югарырак күтәрелә. Болытлар булмаганлыктан, җир өсте һәм һава төнлә бик тиз суына. Шунлыктан биредә тәүлеклек температура тирбәлешләре зур. Көндез кызган һаваны сулавы бик авыр. Бар тереклек иясе таш ярыкларына, кипкән үлән тамырлары арасына яшеренә, һәм чүл җансыз булып тоела. Җәен, ком болытлары күтәреп, бик көчле сәмум җиле исә. Ком барханнары күзгә күренеп җанлана, горизонт тоныклана, кояшны тузан каплый, кызгылт тузан болыты арасында ул ут шары гына булып күренә. Чыдый алмаслык бөркү, кешеләр һәм хайваннарның тыны кысыла. Авыз-борынга ком тула. Бу ком бураныннан вакытында яшеренеп өлгермәгән кешенең эше харап.
Көньяк Африкада тропик климат поясы азрак мәйданны били. Көнбатыштан көнчыгышка таба аз сузылганлыктан, монда явым-төшем Сахарадагыга караганда күбрәк, Дракон тауларының көнчыгыш битләрендә, Мадагаскар утравының көнчыгышында яңгырлар аеруча күп ява, явым-төшемнәрне океаннан көньяк-көнчыгыш җилләре алып килә. Әмма Атлантик океан яр буйларында яңгырлар бөтенләй булмый диярлек. Атлантик океанның көньяк-көнбатыш ярлар буеннан үтә торган салкын агымнары кыйтганың яр буйлары өлешендә температураны төшерәләр һәм яңгырлар явуга уңай тәэсир итмиләр. Билгеле булганча, салкын һава авырая, тыгызлана, күтәрелеп, болытлар хасил итә алмый һәм явым-төшем дә булмый. Чык — биредә бердәнбер дым чыганагы, ул температура төшкән вакытта хасил була.
Сезгә билгеле булганча, кыйтганың кырый төньягы һәм көньягы субтропик поясларда яталар. Эссе (+27—28 ° С) коры җәй, чагыштырмача җылы кыш (+10—12 °С) яшәү һәм хуҗалык эш-чәнлеге өчен уңайлы.
Африканың җылылыкны бик күп микъдарда алуы кыйммәтле тропик культуралар: каһвә, какау, хөрмә Һәм май пальмалары, ананас, банан һәм башка үсемлекләр үстерергә уңай шартлар тудыра.
Халык
Африка — кешенең иң борынгы ватаны. Борынгы кеше сөякләре һәм аның хезмәт кораллары 27 млн еллык токымнарда Танзаниядә, Кениядә, Эфиопиядә табылган. Африканың хәзерге халкы оч төп расага — европеоид, экваториаль һәм монголоид расаларга керә. Материкта яшәүчеләрнең төп өлешен җирле халык, ягъни элек-электән даими шунда яшәгән халык тәшкил итә. Европеоид раса вәкилләре күбесенчә Африканың төньягында яши. Болар — гарәп телендә сөйләшә торган гарәп халыклары (алжирлар, марокколылар, мисырлылар һ. б.), шулай ук бәрбәр телендә сөйләшүче бәрбәрләр. Алар кара тутлы, кара чәчле һәм кара күзле, баш сөякләре озынча, тар борынлы һәм озынча түгәрәк йөзле.
Сахарадан көньяктарак кыйтганың күпчелек өлешендә негроидлар яши, алар экваториаль расаның африкалы тармагын тәшкил итә. Негроидлар арасында тән төсендә, буй озынлыгында, йөз сызыкларында, баш формасында шактый аерымлыклар бар. Африканың иң озын буйлы халыклары кыйтганың төньяк өлешендә саванналарда яши (тутсилар, нилотлар, масаилар һ. б.). Ал арның буе уртача 180—200 см, гаҗәеп зифа һәм сылу гәүдәлеләр. Нилның югары агымы районнарында яшәүче негроидлар бик кара тәнле булулары белән аерылып торалар.
Экваториаль урман зонасы кешеләре — пигмейлар — кыска буйлы (150 см дан кыскарак). Аларның тән төсе башка күп кенә негроидларга караганда аксылрак, иреннәре юка, киң борынлы, базык гәүдәлеләр. Пигмейлар — урман халкы. Алар өчен урман — әй дә, яшәү өчен кирәкле барлык нәрсәнең чыганагы да. Пигмейлар — иң аз санлы Африка халыкларыннан берсе, һәм аларның саны туктаусыз кими бара.
Көньяк Африканың ярымчүлләрендә һәм чүлләрендә бушменнар һәм готтентотлар яши. Тән төсләре коңгырт-сары, киң яссы йөзле булулары белән алар монголоидларга охшыйлар. Бушменнар пигмейлар кебек үк кыска буйлы, ләкин нәфис сөяклеләр.
Кайбер белгечләр эфиопларны арадаш расага кертәләр. Аларның тәне кызгылт төсмерле аксыл булуы белән аерылып тора. Тышкы кыяфәтләре белән эфиоплар европеоид расаның көньяк термигына якынрак торалар. Малагасиялеләр (Мадагаскар кешеләре) монголоид һәм негроид расалар кушылудан килеп чыккан.
Читтән килгән европалылар күбесенчә климат шартлары яхшы булган урыннарда яшиләр һәм кыйтга халкының аз гына өлешен тәшкил итәләр. Африканың төньягында Урта диңгез ярлары буйлап французлар урнашкан, ә кыйтганың иң көньяк читендә африканерлар (Нидерландтан күчеп килүчеләрнең нәселләре), инглизләр һәм пашкалар яши.
Африканың күп дәүләтләре, мәсәлән, Мисыр, Эфиопия, Гана, Бенин, Судан бик борынгы мәдәнияткә ия. Аларда һөнәрчелек, сәүдә, төзелеш эше алга киткән була. Африка халыклары, бик олып үсеш юлы үтеп, бөтендөнья мәдәнияте тарихына зур өлеш керткәннәр. Гүзәл сәнгать һәйкәлләре: борынгы төзелеш техникасының могҗизасы булган Мисыр пирамидалары, фил сөяген һәм агачны кисеп ясаган әйберләр, бронза сыннар сакланып калган. Кайбер галимнәрнең фикеренчә, кешелек дөньясы мәдәният үсешендәге беренче уңышлары өчен барыннан да бигрәк Африкага бурычлы. Күпчелек илләре колониаль коллыктан азат ителгәннән соң, Африка мәдәнияте үз үсешендә яңа күтәрелеш кичерә.
Халкының урнашуы
Африкада халык саны 590 млн кешедән артып китә. Анда халык чагыштырмача алганда сирәк, һәм ул кыйтга территориясе буйлап бик тигезсез урнашкан. Халыкның таралып урнашуына табигый шартлар гына түгел, тарихи сәбәпләр дә, беренче чиратта коллар белән сәүдә итү һәм колониаль хакимлек нәтиҗәләре йогынты ясаган.
Картаны анализлаудан күренгәнчә, Урта диңгез яр буйларында, Гвинея култыгында һәм кыйтганың көньяк-көнчыгыш яр буйларында халык чагыштырмача тыгыз утырган. Нил елгасының дельтасында халык тыгызлыгы югары, анда 1 км² га 1000 кеше туры килә. Материкның 1/4 енә якынын алып торган Сахара чүлендә барлык халыкның 1% тан да кимрәге яши, ә кайбер өлкәләрдә кешеләр бөтенләй юк.
Материкның колониаль үткәне
Материкны колонияләштерү урта гасырларда ук башлана. Ә XX гасыр башына Европаның капиталистик илләре Африканың бөтен территориясен диярлек үзара бүлешеп бетерәләр һәм аны колонияләр материгына әверелдерәләр (колония — политик һәм хуҗалык мөстәкыйльлеген югалткан ил). Колонизаторлар җирле халыкны изәләр һәм эксплуатаңия-лиләр, иң яхшы җирләрне тартып алалар, туган җирләреннән аерып, яшәү өчен җайсыз урыннарга куалар. Алар ул илләрне аяусыз талыйлар, файдалы казылмалар (алтын, алмаз, бакыр рудасы һ. б.), кыйммәтле агач, шулай ук авыл хуҗалыгы продуктлары (какау, каһвә, банан, лимун һ. б.) чыгаралар. Африкалыларны, чынлыкта колларга әверелдереп, колонизаторлар арзанлы, бушлай диярлек эш көче сыйфатында рудникларда, плантацияләрдә файдаланалар, ә качып китәргә омтылучыларны рәхимсез җәзалыйлар.
Колонизаторларның озак хакимлек итүе Африка илләренең хуҗалык һәм культура үсешен тоткарлый. Колонизаторлар җирле халыкның кабиләләргә аерылуын хуп күрәләр. Ләкин изелгән халыклар, бергә тупланып, басып алучыларга каршы көрәшәләр.
Материкта коллыкка төшерүчеләргә каршы җәелеп киткән азатлык көрәше икенче бөтендөнья сугышыннан соң аеруча көчәя. XX гасырның уртасында Африка милли-азатлык көрәше материгына әверелә, бу көрәш колониаль системаның таркалуына китерә.
XX гасыр башында Африкада бары тик ике ирекле дәүләт — Либерия белән Эфиопия генә булса, хәзер кыйтгадагы барлык дәүләтләр дә бәйсез. XX гасыр ахырында Африка колонияләр материгыннан бәйсез дәүләтләр материгына әверелә.
Вёй-э-Жиже
Вёй-э-Жиже — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Мала Весь (Новосондецкий повяты)
Мала Весь — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Светлица (Нюмыд кушылдыгы)
Светлица — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Нюмыд елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Аксе (Чаерова)
Аксе (Akse) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Чаерова илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Пыктыган-Еган (Саим-Еган кушылдыгы)
Пыктыган-Еган — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Саим-Еган елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклар бассейны Васюганнан Вагага кадәр, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гуаимбе
Гуаимбе — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Нове Залубице
Нове Залубице — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яники
Яники — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Монгийем
Монгийем — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Яники
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6364) Casarini
(6364) Casarini — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 2 мартында Анри Дебеонь, Дж. де Санктис тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 ET» саналган.
Гузд (Рицкий повяты)
Гузд  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(13607) Vicars
(13607) Vicars — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Линава
Линава (Лінава ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пружанский районында урнашкан авыл.
Пайк-Роуд (Алабама)
Пайк-Роуд  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
(13607) Vicars
Тарихы
1994 елның 29 сентябрендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 SH11» саналган.
Линава
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Пайк-Роуд (Алабама)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Свит-Гоум (Арканзас)
Свит-Гоум  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Свит-Гоум халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нурумбал
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (95,1%), руслар (3,1%).
Чимит
Чимит (Чимит) — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы кара диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Шепси елгасының көнбатыш чигеннән Псоу елгасына чаклы (РФ һәм Грузия сиге). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.