cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
SETI
MOP һәм Феникс проекты
1978 елда NASA SETI программасы Сенатор Уильям Проксмайр тарафыннан авыр тәнкыйтьләнгән, һәм SETI тикшерүе финанславы 1981 елда NASA бюджетыннан Конгресс тарафыннан алынган булган. Шулай да, финанслау 1982 елда торгызылган булган, бу Карл Саган Проксмайр белән сөйләшкәннән соң һәм программа әһәмиятле булачагына ышандырганнан соң булды. 1992 елда, АКШ хөкүмәте операцион SETI программасын финанслаган, NASA-ның Микродулкын Тикшерү Программасы Microwave Observing Program формасында. MOP күкнең озын-чор гомуми тикшеренүен эшләп каравын уздырыр өчен планланган һәм шулай ук янәшәдәге йолдызларны тикшерүне максат итеп куйган. MOP NASA Deep Space Network белән ассоциацияләнгән радио антенналар тарафыннан эшләнергә тиеш булган, шулай ук Көнбатыш Вирджиниядә, Грин Банкта Милли Радио Астрономиясе Обсерваториясе радио телескопы беләнһәм Пуэрто Рикода Аресибо Обсерваториясе радио телескопы белән эшләнергә тиеш булган. Сигналлар спектр анализаторлар тарафыннан анализланырга тиеш булганнар, һәрберсе канал сыйдырышлыгы белән. Бу спектр анализаторлар зуррак сыйдырышлыкка ирешер өчен бергә төркемгә җыелган булган. Максат эзләвендә кулланылганнары каналына тасма киңлегенә ия булганнар, шул ук вакытта күк тикшеренүендә кулланылганнарда тасма киңлеге каналына  тасма киңлегенә ия булган.
MOP Америка Кушма Штатлары Конгрессының игътибарын җәлеп иткән, анда программаны сәер күргәннәр һәм башланганнан соң бер елдан соң туктатканнар. SETI-ны яклаучылар дәүләт финанславыннан башка дәвам иткәннәр һәм 1995 елда Маунтин Вью, Калифорниядә урнашкан табышсыз SETI Институты MOP программасын «Феникс» атамасы астында торгызган, аңа шәхси финанслау чыганаклары ярдәм иткән. Җил Тартер юнәлеше астында Феникс проекты MOP программасының дәвамы була һәм якынча -кебек йолдызларны тикшерә. 1995 елдан 2004 елның мартына кадәр, Феникс Паркес Радио Телескопында, Австралиядә күзәтүләр алып барган, шулай ук Грин Бэнк, Көнбатыш Виргиниядә Милли Радио Астрономия Обсерваториясенең радиотелескобында һәм Пуэрто Рикода Аресибо Обсерваториясендә күзәтүләр алып барган. Проект ның эквивалентын рөхсәт булган каналларның 1200-дән -ка кадәр ешлык диапазонында күзәткән. Эзләү якынча энергия нурландырган -га кадәр тапшыргычларны сатып алырга мөмкин иткән. Профессор Тартер сүзләренә караганда, 2012 елда SETI Институтында тикшеренүне алып бару елына доллар торган һәм шуннан якынча ун мәртәбә артыграк SETI тикшеренүен дөнья буйлап тәэмин итүгә китә.
Дәвам итүче радио эзләнүләре
Җирнең атмосферасы аша күп радиоешлыклары җитәрлек яхшы үтә, бу зур радио антенналарын кулланып космосны тикшерүче радио телескопларга китергән. Моннан соң кеше тырышлыгы белән исәпкә алырлык электромагнетик нурланыш тапшыра һәм бергә булган элемтәләр продукты буларак телевидениены һәм радионы. Бу сигналларның ясалма икәнлеге җиңел тикшерелә ала, чөнки алар кабатланучы табигатьле һәм тар тасмалы. Бу типик булса да, җирдән читтәге цивилизацияне табу өчен бер ысул булып Кояш Системасыннан читтәге урыннан ясалма радио тапшыруларны детектлау була ала. Күп халыкара радиотелескоплар хәзер SETI эзләнүләре өчен кулланыла, шул исәптән Аурупада Түбән Ешлык Массивын кертеп, Австралиядә Мёрчисон Уайдфилд Массивы (MWA) кертеп һәм Берләшкән Корольлектә Ловелл Телескопын кертеп.
Аллен Телескоп Рәте
SETI институты Берклидагы Калифорния Университетының Радио Астрономия Лабораториясе белән SETI эзләнүләре өчен махсуслаштырылган радио телескоп рәтен ясау өчен хезмәттәшлек иткән, бу мини-циклоплар рәте кебек булырга тиеш булган. Элек ул Бер Гектар Телескопы буларак билгеле булган, соңрак ул проектның иганәчесе Пол Аллен хөрмәтенә "Аллен Телескоп Массивы" буларак атамасын үзгәртелгән. Аның сиземлеге ясалып беткәч диаметры 100 м булган бер зур тәлинкәгә эквивалент булырга тиеш булган. Хәзерге вакытта төзелүче рәтнең төньяк Калифорниядә авыл җирендәге Кат Крик Обсерваториясендә 42 тәлинкәсе бар.
Тулаем рәт (АТА-350) 350 яки шуннан артык тармак радио тәлинкәләрдән торырга планлаштыра, һәрбер тәлинкә диаметрда 6,1 м булырга тиеш. Бу тәлинкәләр коммерциядә булган юлдаш телевидение технологиядә ясалачак. АТА 2007 елда тәмамланырга тиеш булган, кимендә 25 миллион долларда. SETI Институты АТАны төзү өчен акча тәэмин иткән, ә Калифорния Университеты, Беркли телескопның конструкциясен ясаган һәм операцион финанслауны тәэмин иткән. Массивның беренче өлеше (АТА-42) 2007-енче елның октябреннан операцион булган, 42 антенна белән. АТА-350 өчен планлаштырылган DSP системасы шактый амбицияле. Тулысынча 350 элемент рәтенең тәмамлануы финансларга һәм АТА-42 дән техник нәтиҗәләргә бәйле.
ATA-42 (ATA) күпсанлы күзәтүчеләргә бер үк вакытта интерферометр чыгышына мөрәҗәгать мөмкинлеге өчен конструкцияләнгән. Типик рәвештә (астрономик тикшеренүләр һәм SETI өчен кулланылган) АТА фотосурәт алгычы (беренче чиратта SETI өчен кулланылган) нур формалаучы система белән параллель рәвештә эшли. АТА шулай ук бер үк вакытта күпсанлы синтезланган нурларда күзәтүләрне тәэмин итә. Күпнурлылык SETI-да ялган максатларны идентификацияләү өчен эффектив фильтр булып тора, чөнки бик ерак тапшыргыч күкнең бер генә ноктасында пәйда булырга тиеш.
SETI тикшеренүе өчен SETI институтының үзәге (CSR) АТАны җирдән читтәге акылны эзләү өчен куллана. Көненә 12 сәгать, атнасына 7 көн күзәтә. 2007-2015 елдан, АТА миллионлаган технологик сигнал идентификацияләде. Хәзергә кадәр барлык бу сигналларга тавыш яки радио ешлыгы интерференция статуты билгеләнгән, чөнки а) алар Җирдә урнашкан тапшыргычлар яки иярченнәр тарафыннан генерацияләнгән булып чыга, яки б) алар бусага вакыт чигенә кадәр 1 сәгатькә кадәр юкка чыга. CSR тикшеренүчеләре хәзерге вакытта бусага вакыт чиген кечерәйтү өстендә һәм АТАның эчендә корылган юлламалар булырга мөмкин сигналларны детектирлау өстендә эшлиләр.
Беркли астрономнары АТАны берничә фәнни мәсьәләне чишү өчен кулланган, аларның кайберләре күчүче SETI сигналлары булырга мөмкин, бу 2011 елга кадәр дәвам иткән, монда Калифорния Университеты һәм SETI институты арасында хезмәттәшлек туктатылган булган. ATA өчен планлаштырылган DSP системасы бик амбициоз булган. Рәтнең беренче өлеше 42 антенна белән 2007 елның октябренда эшли башлаган. 350 элементлар рәтенең эшләнеп бетерелүе финанслауга һәм 42 элементлы суб-рәтнең техник нәтиҗәләренә бәйле.
CNET Аллен Телескоп Рәте турында мәкаләне һәм сурәтләрне 2008-енче елның декабренда бастырган.
2011-енче елның апрелендә финанслау җитмәгәнгә күрә АТА 8 айлык "йокыга" талырга мәҗбүр ителгән. АТАның даими эшләве 2011 елның 5 декабренда дәвам ителгән.
2012 елда АТАга QUALCOMM Incorporated-ның нигезләүчеләренең берсе һәм баш галиме Франклин Антонио тарафыннан 3,6 миллион доллар иганә ителгәнгә күрә янә җан өрдертелгән булган. Бу бүләк АТА тәлинкәләрнең кискен рәвештә камилләштерергә, элеккегә караганда күбрәк сиземлелеккә һәм сиземле күзәтүләрнең киңрәк ешлыклар тасмаларына (1-18 ГГц ка кадәр), гәрчә башта радио ешлыгы электроникасы 12 ГГц ка кадәр генә барган. 2013 елның июлена хәлендә бу алгычларның беренческе куелган һәм тикшерелгән. Барлык 42 антеннаны да тулаем кую 2014 елның июненда көтелә. АТА бигрәк тә җирдән читтәге акылны эзләүгә һәм астрономик радио чыганакларны ачуга, мәсәлән моңа кадәр аңлатылмаган, галактикадан читтәге булырга ихтимал, беренче радио чайпалуларны табуга яраштырылган.
SERENDIP
SERENDIP (Search for Extraterrestrial Radio Emissions from Nearby Developed Intelligent Populations - Якындагы Акыллы Расалардан Җирдән читтәге радио тапшыруларын эзләү) - ул 1979-ынчы елда башланган Беркли, Калифорния Университетында башланган SETI программасы. SERENDIP дәвам итүче "төп агым" радио телескопы күзәтүләре Грин Бэнктагы NRAO 90 м телескопын һәм Аресибо 305 м телескопларын да кертеп зур радио телескопларын кулланып "комбинирланган" яки "табындаш" программа буларак файдалана. Үзенең күзәтү программасын булдырганчы, SERENDIP deep space радио телескопы бирелгән мәгълүматларын анализлый, ул аларны башка астрономнар телескопларны кулланганда ала.
Иң соңгы җәелдерелгән SERENDIP спектрометры, SERENDIP V.v Аресибо Обсерваториясендә 2009 елның июненда куелган булган һәм хәзер дә эшли. Санлы фонлы корал - ул FPGA нигезле 200 МГц ешлык тасмасын каплаучы 128 миллион каналлы санлы спектрометр. Бу программа якынча 400 шикле сигнал тапкан, ләкин аларның җирдән читтәге акылныкы булганын исбатлау өчен җитәрлек мәгълүмат булмаган.
Ерып чыгу тыңлавы
Ерып чыгу тыңлавы - ул 100 миллион $ финанслау белән 2015 елның июленда башланган Галәмдә җирдән теш аралашуны табу өчен, киңәйтелгән ысулда, бу максат өчен элек киң кулланылмаган ресурсларны кулланып актив эзләү өчен 10 еллык инициатива. Ул хәзерге вакытта иң заманча җирдән теш акыл белән аралашуны эзләү буларак тасвирлана.
2015 елның июлендә игълан ителгән проект һәр елны ике төп радиотелескопта - Көнбатыш Вирджиниядә Грин Бэнк Телескопында һәм Австралиядә Паркс Обсерваториясендә меңнәрчә сәгатьләр кулланачак. Моңа телескоп елына фәкать якынча 24 тән 36 сәгатькә кадәр җирдән читтәге тереклекне табу өчен кулланылган. Аннан соң, Лик Обсерваториясенең Автоматлыштырылган Планета Табучысы лазер тапшыруларыннан килүче оптик сигналларны эзләячәк. Массив бирелгән мәгълүматларны эшкәртү өчен SETI Институты һәм SETI@home тәҗрибәсе кулланылачак.
FAST
Кытайның 500 метрлы Апертуралы Сферик Телескопы үзенең фәнни миссиясе өлешенә "йолдызара сигналларны детектлау"ны кертә. FAST фиксланган 500 м диаметрлы сферик тәлинкәдән тора, ул регионда Карст процесслары тарафыннан табигый чокырда корылган. Ул дөньяның иң зур тутырылдырган апертуралы радио телескопы. Вебсайтындагы мәгълүмат буенча FAST 28 яктылык елына кадәр эзли ала һәм ул 1400 йолдызга ирешергә мөмкин. Әгәр дә тапшыргычның нурландырылган егәрлеге 1000 000 МВт ка арттырылса, FAST миллион йолдызга ирешергә мөмкин. Бу Аресибо 305 метр телескопы 18 яктылык елы белән чагыштырыла.
SETI@home
SETI@home Дэвид Гедье һәм Крэйг Каснофф тарафыннан уйланып чыгарылган Беркли, Калифорния Университеты тарафыннан 1999 елның маенда башланылган популяр волонтер өләшеп санау проекты. Ул иң башта Paramount Pictures һәм Планета Җәмгыяте һәм соңрак Калифорния штаты тарафыннан нигезләнгән. Проект директор Дэйвид П.Андерсон һәм баш галим Дән Вертхаймер тарафыннан җитәкләнә. Теләсә нинди шәхес SETI эзләнүенә кертем ясый ала, моның өчен ул Berkeley Open Infrastructure for Network Computing (BOINC) программа тәэминатын йөкләп, SETI@home проектына кушылып бу программага санакның буш йөреш егәрлеген кулланып фон процессы буларга рөхсәт итә ала. SETI@home программасы үзе SERENDIP IV коралының үзәк 2,5 МГц ешлык тасмасыннан язылган бирелгән мәгълүматлар "эш берәмлегендә" сигнал анализын алып бара. Эш берәмлегендә исәпләү беткәннән соң, нәтиҗәләр кире Беркли, Калифорния Университетының SETI@home - ның серверларына җибәрелә. 2009-ынчы елның 28 июнена SETI@home-ның 290 000 волонтер санак белән 180 000 нән артык актив катнашучысы булган. Бу санаклар SETI@home - га 617 тераФЛОПС уртача исәпләү егәрлеге бирә.
2010 елга, ун ел бирелгән мәгълүматлар җыйганнан соң, SETI@home Аресибодан күзәтеп булган күкнең 67 проценттан артыгын шул бер ешлыкта һәр ноктада кимендә өч скан белән (максат тугыз сканнан) тыңлаган, бу күк сферасының якынча 20 процентын каплый.
SETI Net
SETI Net - ул бер шәхес тарафыннан барлыкка китерелгән шәхси эзләү системасы. Ул SETI Лигасы белән тыгыз бәйләнештә һәм Аргус станцияләрнең проекты булып тора. SETI Net станциясе киштәдән, кулланучы дәрәҗәсе электроникасын эченә ала, бу бәяне арзанайту һәм конструкцияне кабатлау җиңел булыр өчен эшләнә. Ул азимуты һәм күтәрелүе идарә ителә торган 3 метрлы параболик антеннадан, 1420 МГц спектрны каплаучы түбән тавышлы көчәйткечтән, киң тасма аудионы янә барлыкка китерү өчен алгычтан, контроль әсбабы буларак һәм детектлау алгоритмнарын эшләү өчен стандарт санактан тора.
Антенна күкнең бер ноктасына төбәлә һәм бикләнә ала, бу системаны озын периодларга интеграцияләргә мөмкинчелек бирә. Хәзерге вакытта Уау! сигнал өлкәсе офыктан югарырак булганда күзәтелә. Барлык эзләү бирелгән мәгълүматлары җыела һәм Интернет архивы итеп мөрәҗәгать ителә ала. SETI Net эшләүне 1980-енче еллар башында эзләү фәне турында күбрәк өйрәнү ысулы буларак башлаган һәм һәвәскәр SETI җәмәгате өчен берничә программа тәэминаты пакетларын барлыкка китергән. Аның эчендә астрономик сәгать, SETI бирелгән мәгълүматларның эзен саклау өчен файл менеджеры, һәвәскәр SETI өчен оптимальләштерелгән спектр анализаторы, Интернеттан станция белән идарә итүе һәм башка пакетлар.
SETI Лигасы һәм Аргус Проекты
1994-енче елда Америка Кушма Штатлары Конгрессы NASA SETI программасын бетергәннән соң барлыкка килгән, SETI League Inc. - ул 62 илдә 1500 әгъзасы булган әгъзаларыннан тәэмин ителә торган табышсыз оешма. Бу гади кешеләр төзегән һәвәскәр һәм профессионал радио астрономнар альянсы ат казанган директор Х. Пол Шу тарафыннан җитәкләнә, ул дөньядагы беренче коммерция өй иярчен ТВ алгыч барлыкка китерүгә дә кертем ясаган. Күп SETI лигасы әгъзалары лицензияләнгән радио һәвәскәрләр һәм микродулкын тәҗрибәчеләре. Башкалар санлы сигнал эшкәртү галимнәре һәм санак (компьютер) энтузиастлары.
SETI Лигасы өй яны 3-5 м (10-16 фут) диаметрлы иярчен ТВ тәлинкәләрен тыйнак сиземле тикшеренү дәрәҗәсе радио телескопларына конверсиясенең пионеры булган. Оешма кечкенә, Аргус Проектының һәвәскәрләр төзегән радио телескопларның глобаль ятьмәсен координацияли, ул радио телескоплар бөтен күкне тикшереп чын вакытта бөтен күкне каплыйлар. Аргус Проекты соңгы NASA SETI программасының бөтен күк эзләвенең компонентының дәвамы буларак уйланылган (Максат эзләнүе SETI Институтының Феникс Проекты тарафыннан дәвам ителгән). Хәзерге вакытта 27 илдә 143 Аргус Проекты телескопы эшли. Аргус Проекты коралы типик рәвештә 10−23 Вт/м2 тәртибенең сиземлелеген күрсәтә яки якынча Оһайо Дәүләт Университетының Зур Колак радио телескопының 1977 елда "Уау!" кандидат сигналының билгесен детектлаганга якынча эквивалент.
"Аргус" исеме грек саклау җанварыннан килә, аның 100 күзе булган, ул төрле юнәлешләрдә карый алган. SETI контекстында бу исем фантастикада радио телескоплар өчен кулланган (Артур Кларк "Империя Җире", Карл Саган "Контакт"), элегрәк NASAның соңыннан "Циклоплар" буларак билгеле өйрәнүе өчен кулланылган, һәм аның исеме Оһайо Дәүләт Университетында барлыкка китерелгән бөтен юнәлешле радио телескоп конструкциясенә бирелгән.
Оптик тәҗрибәләр
Күпчелек SETI күк эзләнүләре радио спектрны өйрәнсә, кайбер SETI эзләнүчеләре җирдән читтәге цивилизацияләр йолдызара элемтә өчен оптик дулкын озынлыгындагы егәрле лазерлар куллана дип фараз иткәннәр. Бу фикер иң элек Р. Н. Шварц һәм Чарльз Хард Таунз тарафыннан Nature журналында басылган "Мазерлар ярдәмендә Йолдызара һәм Планетаара Элемтә" дип аталган мәкаләдә тәкъдим ителгән. Шулай да, 1971 елгы Циклоплар өйрәнүе оптик SETI мөмкинчелеген төшергән, моның өчен ерак йолдыз системасының яп-якты үзәк йолдызыннан да яктырак булган лазер системасын төзү авыр булганлыгы дәлилен китергән. 1983 елда, Тауэрс Proceedings of the National Academy of Sciences Америка Кушма Штатлары журналының фикеренең җентекләп өйрәнүен бастырган, бу SETI җәмәгате тарафыннан киң җәелгән ризалык белән каршы алынган.
Оптик SETI белән ике проблема бар. Беренче проблема ул - лазерларның "монохроматик" булуы, ягъни алар яктылыкны бер ешлыкта сибәләр, бу нинди ешлыкны эзләргә кирәк икәнен сайларга авырлыклар тудыра. Шулай да, яктылыкны тар импульсларда сибү нурланышның киң спектрына китерә; яктылыкның сибелү ешлыгы импульс тараю белән югарырак була, бу тапшыруны детектларга җиңелрәк итә.
Башка проблема - ул радио тапшырулар бөтен юнәлешләрдә тапшырыла алса, лазерлар үтә юнәлешле. Бу лазер нурларының йолдыз тузаны тарафыннан җиңел блоклана алуын аңлата һәм алу мөмкинчелеге булсын өчен Җир аның туры ут сызыгын кисәргә тиеш икәнен аңлата. Циклопларны өйрәнү лазер нурын тотрыклы күреп булмас икәнен фаразлап моның дөрес булмаганын исбатлаган.
Мондый система үзен автоматик рәвештә максат исемлеге аша идарә итәрлек итеп ясалырга мөмкин булган, ул һәр максатка даими дәрәҗәдә импульс җибәрә алыр иде. Бу 100 яктылык елы ераклыгындагы барлык Кояш-сыман йолдызларның максат итәргә мөмкинчелек бирер иде. Өйрәнүләр шулай ук түбән бәяле, карбон композит материалларыннан торган ике метрлы көзгесе булган, яктылык детекторлары рәтендә концентрацияләнгән автоматик лазер импульс детектор системасын тасвирлаган. Бу автоматик детектор системасы күк өйрәнүләрен алып бара алган, бу контактка керергә теләгән цивилизацияләрдән кабынуларны детектларга мөмкинчелек бирер иде.
Хәзерге вакытта берничә SETI тәҗрибәләре прогресста. Пол Һоровиц конструкцияләгән һәм Һарвардның 155 см оптик телескопында урнаштырган лазер детекторын керткән Һарвард-Смитсон төркеме. Бу телескоп хәзерге вакытта гадирәк йолдыз тикшерүе өчен кулланыла, һәм оптик SETI тикшеренүе бу эшләп карауның "комбинирлаштыруы". 1998 елның октябре һәм 1999 елның ноябре арасында тикшерү якынча 2500 йолдызны инспекцияләгән. Юри лазер сигналына ошаган бернәрсә дә табылмаган, ләкин эшләп караулар дәвам иткән. Һарвард-Смитсон төркеме хәзер Принстон Университеты белән охшаш детектор системасын Принстонның 91 сантиметр (36 дюйм) телескопына кую өстендә эшли. Һарвард һәм Принстон телескоплары шул ук максатлардан шул ук вакытта алыр өчен парлаштырылырлар, ният ике урыннан да шул ук сигналны детектлау, детектор тавышыннан хаталарны киметү ысулы буларак.
Һарвард-Смитсон төркеме хәзерге вакытта тугрылыклы бөтен күк оптик эзләү системасы белән алдарак тасвирланган 1,8 метр (72 дюйм) телескопының сызыкларын төзи. Яңа оптик SETI тикшерү телескопы Һарвард, Массачуссеттста Оук Бридж Обсерваториясендә урнаштырыла.
SERENDIP һәм SETI@home - ның өе булган Беркелей, Калифорния Университеты шулай ук SETI эзләнүләрен алып бара. Берсе Җоффри Мэрси тарафыннан җитәкләнә, ул Кояш системасыннан читтәге планеталар аучысы һәм импульска караганда даими лазер сигналын Кояш системасыннан читтәге планета авы дәвамында алынган спектрлар тикшеренүләрен кертә. Башка Беркелей оптик SETI эшләп каравы Һарвард-Смитсон төркеме ирешергә теләгәнгә охшаган һәм Беркелейдан Дән Вертхаймер тарафыннан җитәкләнә, ул Һарвард-Смитсон төркеме өчен лазер детекторын төзегән. Беркелейдагы тикшерү Лёйшнер Обсерваториясендагы 76-сантиметр (30 дюйм) автоматик телескопын куллана һәм Вертхаймер төзегән искерәк лазер детекторын куллана.
Гамма нурлары чайпалуы
Гамма нурлары чайпалулары (Gamma-ray bursts - GRB) Җирдән читтәге элемтә өчен кандидат булып торалар. Бу югары энергияле чайпалулар күзәтелә торган галәмдә якынча көненә бер мәртәбә күзәтелә. SETI хәзерге вакытта гамма нурлары ешлыкларын мониторлауларында төшереп калдыра, чөнки алар Җир атмосферасы тарафыннан йотыла һәм Җирдә урнашкан алгычлар тарафыннан детектларга авыр. Өстәвенә, киң чайпалу ешлыклар тасмалары хәзерге сигнал эшкәртү системалар өчен җитди чакыру булып кала. Шулай да, гамма нурлары чайпалуларын уратучы серләр җирдән читтәге акыл ияләре гипотезаларын дәртләндергән. MIT Хэйстэк Обсерваториясеннән Җон А. Болл Технология сингулярлыгына ирешкән алдынгы цивилизация 1018 бит кодланган мәгълүматлы ике миллисекунда импульсны тапшыра ала дигән фикергә килгән. Бу Җир биосистемасының тулаем мәгълүмат составы белән (геннар һәм барлык китапханәләрне һәм санак медиаларын кертеп генетик булмаган хәтер) чагыштырып була торган зурлык.
Җирдән читтәге артифактлар эзләү
Бу юлламаны матдә ярдәмендә язу һәм аны йолдызара максатка җиткерү яктылык күчеше вакытыннан озаграк булуына түзеп булса электромагнетик дулкыннар кулланудан шактый энергоэффективрак булырга мөмкин.
Ягъни "сәлам" кебек гади юлламалар өчен SETI радиосы күпкә эффективрак булырга мөмкин.
SETI радио маяк теориясендә "яраткан ешлык" концепциясе кебек үк, Җир-Ай һәм Кояш-Җир либрациясе орбиталары шулай итеп, җирдән читтәге йолдыз кораблары тикшерүче арбитраж йолдыз системалары өчен универсаль иң җайлы парклау урыннары булырга мөмкин. Бу объектларны эзләүгә нигезләнгән озак-вакыт яшәүче SETI программасы төзелергә мөмкин.
1979 елда, Фрейтас һәм Вальдес Җир-Ай L4 һәм L5 өчпочмак либрация нокталары янында һәм ассоциацияләнгән Кояш белән синхронланган гало орбиталарның мөмкин булган орбитадагы җирдән читтәге йолдызара зондларны эзләп фотографик эзләү үткәргән, әмма 14-енче зурлык детектлау чигенә кадәр бернәрсә тапмаган. 1982 елда авторлар икенче, күбрәк аңлый торган зондларны эзләүче фотографик эзләүне үткәргән, ул биш Җир-Ай Лагранж торышларын тикшергән, шуларга тотрыклы L4/L5 либрация орбиталарында Кояш белән синхронланган торышлар кергән, шулай ук L1/L2 янында планар булмаган потенциаль тотрыклы планар булмаган орбиталар, Җир-Ай L3 һәм шулай ук Кояш-Җир системасында L2 кергән. Тагын L3/L4/L5 янында 17-19-ынчы зурлыкка кадәр җирдән читтәге зондлар табылмаган L1/ L2 өчен 10-18 зурлыкка кадәр, һәм Кояш-Җир L2 14-16 зурлыкка кадәр табылмаган.
Техносигналлар
Традицион SETI-ны билгеләүче йолдызара радио юлламалардан кала барлык технология билгеләрен кертүче техносигналлар Җирдән читтәге акылны эзләү өчен соңгы ысул булып тора. Техносигналлар төрле чыганаклардан булырга мөмкин, Дайсон сфералары һәм Галәм көзгеләреннән яки космик шейдерлардан алып сәнәгый цивилизация барлыкка китергән атмосфера пычрануына яки Кояштан тыш планеталардагы шәһәр утларына кадәр һәм киләчәктә зур гипертелескоплар белән детектланырга мөмкин.
Техносигналларны өч киң категориягә бүләргә мөмкин: астроинженерия проектлары, планета чыганагы сигналлары, һәм Кояш Системасы эчендә яки читендә космик кораб.
Дайсон сферасы кебек астроинженер корылма, ул йолдызының барлык очраклы радиациясен энергиягә әверелдерү өчен конструкцияләнгән, Кояш аналогы йолдызының инфракызыл артып калганын күзәтү аша детектлана ала. 100 000 якында ятучы йолдызны тикшергәннән соң, тикшеренүчеләрнең командасы аларның берсе дә югары үсеш алган цивилизациясе билгеләренә ия түгел дигән фикергә килә.
Астроинженериянең башка теоретик формасы, Шкадов двигателе үзенең йолдызын йолдыз яктылыгының берникадәрен үзенә чагылдырып хәрәкәткә китерә һәм алдында двигателе белән йолдызның кырые аша күчешен (астрономия) күзәтеп детектларга була. Кояш системасы эчендә Астероидларның сәнәгать үзләштерүе шулай ук беренче төр техносигналларның детектлау мөмкинлеге бар.
Шәхси Кояштан читтәге планеталар технология билгеләренең бармы-юкмы икәнлеге тикшеренелә ала. Астрофизиканың Һарвард-Смитсон Үзәгеннән Ави Лоеб экзопланетаның төнге ягында даими яктылык сигналлары шәһәрләрнең һәм үсеш алган цивилизациянең билгесе булырга мөмкин дигән тәкъдим белән чыкты. Шуңа өстәп, артып калган инфракызыл нурланышы һәм химикатлар акылга күрсәтә ала.
Билгеле, планеталардан детектланган яктылык һәм җылылык планетада цивилизация булганын исбатлау өчен табигый чыганаклардан аертылырга тиеш. Шулай да, Колосс командасы китергән аргументлар буенча, цивилизация җылылык сигналы "җайлы" температура диапазонында булырга тиеш, мәсәлән, Җирдәге шәһәр җылылык утраулары кебек, ягъни планетаның үзеннән берничә градуска гына җылырак булырга тиеш. Капма-каршы, кыргый янгыннар, вулканнар һ.б. кебек табигый чыганаклар шактый җылырак, шулай итеп, алар икенче дулкын озынлыгы буенча яхшы аертылырга тиеш.
Техносигналларны эзләүнең башка максаты буларак Җирдән читтәге кораблар бар. Магнит җилкәнле Йолдызара космик кораблар меңнәрчә яктылык еллары аша алар йолдызара пространство белән тәэсир итешү нәтиҗәсендә барлыкка килгән синхротрон радиация аша детектлана ала; башка йолдызара космик кораб конструкцияләре тыйнаграк араларда детектлана ала. Өстәвенә, Кояш Системасы эчендә робот зондлары шулай ук оптик һәм радио эзләүләре ярдәмендә эзләнәләр.
Шактый алга киткән цивилизация өчен, Планк шкаласы тизәйткечләреннән гипер энергетик нейтринолар күп Mpc арасында детектлана ала.
Ферми парадоксы
Италия физигы Энрико Ферми 1950-нче елларда Галәмдә технологик алга киткән цивилизацияләр гадәти хәл булса, аларны ничек булса да детектлап була дигән фаразны алга сөргән. Ферми я "Алар кайда?" яки "Барысы да кайда?" дип сораган.
Фермик парадоксы гадәттә Җирдән читтәге акыл ияләре нишләп зиярәт кылмаган икән сорау кебек аңлашыла, әмма шул ук фикерләү ни өчен Җирдән читтәге акыл ияләреннән сигнал юк икән дигән сорауга кагыла. Сорауның SETI юрамасы кайвакыт "Зур Тынлык" дип атала.
Ферми парадоксы ваклыкларга кадәр түбәндәгечә расланырга мөмкин: "Галәмнең зурлыгы һәм яше безне күп технологик алга киткән цивилизацияләр барлыгына ышандыра. Шулай да, бу ышану аны тәэмин итү өчен күзәтүләр булмау белән мантыйк ягыннан исбатланмаган булып кала. Я (1) башлангыч фараз дөрес түгел һәм технологик яктан алга киткән акыллы тормыш без уйлаганнан күпкә сирәгрәк, яки (2) безнең хәзерге күзәтүләр тулы түгел һәм без аларны әлегә детектлый алмадык, яки (3) безнең эзләү технологияләрендә кимчелекләр бар һәм без дөрес күрсәткечләрне эзләмибез."
Ферми парадоксы өчен күп аңлатулар тәкъдим ителгән, аларның диапазоны акыллы тормыш сирәк дигән анализлардан ("Сирәк Җир гипотезасы"), гәрчә Җирдән читтәге цивилизацияләр гадәти хәл булса да, алар аралашмый һәм йолдызара ераклыкларны кичми дигән анализларга кадәр.
Фантастика язучысы Тимоти Феррис Галәм җәмгыятьләре күчүче булырга тиеш кебек булганга, ачыктан күренә торган җавап булып йолдызара элемтәләр ятьмәсен төзү яки күбесенчә автоматик системалардан тора торган китапханәне төзү дип фикер йөртә. Алар беткән цивилизацияләрнең белемен саклаячак һәм шул белемне Галәм буенча таратачак. Феррис моны "Йолдызара Интернет" дип атый, шул ук вакытта төрле автоматик системалар "серверлар" буларак хезмәт итә. Шундый йолдызара Интернет булса, гипотеза фаразлаганча серверлар арасында элемтәләр күбесенчә тар ешлык тасмалы, югары юнәлдерешле ради яки лазер элемтәләре арасында булырга мөмкин. Мондый сигналларны тоту, югарырак аңлатылганча, бик авыр. Шулай да ятьмә яңа цивилизацияләр белән элемтә өмете белән берничә тапшыру төеннәрен тәэмин итә ала.
Гәрчә "мәгълүмат мәдәнияте" терминнарында билгелән нәрсә булса да, күптөрле тормыш формаларның билгеле элемтә технологияләрдә килешеп эффектив эшли торган системасының ачыктан күренә торган технологик проблемаларын исәпкә алмасак та, бу гипотеза тикшерүгә лаек.
Исәпкә алырлык проблема ул Галәмнең зурлыгы. Җирдәге иң сиземле радио телескопны уртак куллануга да карамастан, "Шарль Стюарт Бойер әйткәнчә, корал безнеке кебек цивилзациядән (100 елдан кимрәк вакыт эчендә радио һәм ТВ сигналларыннан агып китүче) сибелүче очраклы радио тавышын детектлый алмый. SERENDIP өчен һәм күпчелек башка SETI проектлары өчен Җирдән читтәге цивилизациядән сигналны детектлау өчен, цивилизация нәкъ менә безгә егәрле сигнал нуры сибәргә тиеш. Бу шулай ук Җир цивилизациясе 100 яктылык еллары арасында гына детектлана алганны аңлата.
Табылган юлламаларны ачу протоколы
Халыкара Астронавтика Академиясенең озак яшәүче SETI Даими Өйрәнү Төркеме бар (SPSG-Permanent Study Group, элек ул IAA SETI Комитеты дип аталган), ул SETI-ның фән, технология һәм Халыкара сәясәте белән эш итә. SPSG Халыкара Астронавтик Конгресс белән берлектә очраша, бу очрашулар дөнья буйлап ел саен төрле урыннарда була һәм һәрбер Халыкара Астронавтик Конгресста ике симпозиумны спонсорлый. 2005-енче елда IAA SETI-ны нигезләгән: Пост-детектлау Фәне һәм Технология Бирем төркемен (рәисе, профессор Пол Дэвис "Җирдән читтәге акыл чыганаклы дип фараз ителгән сигналны ачудан чыгучы сораулар буенча консультация һәм киңәш өчен теләсә нинди вакытта чакырлык итеп Даими Комитет өчен эшләү өчен".
Шулай да, телгә алынган протоколлар фәкать радио SETI-сына гына кагыла, ә METI-га түгел (Актив SETI). METI өчен эшләп карау SETI хартиясенең "Җирдән читтәге акыл белән Элемтәләр җибәрү принциплары декларациясе"ндә каралган.
2000-енче елның Октябренда астрономнар Иван Алмар һәм Җилл Тартер Бразилия, Рио де Жанейрода SETI Даими Өйрәнү Төркеменә ноль һәм ун арасындагы тәртип шкаласы булган Торино шкаласына таянып модельләнгән язма тәкъдим иткән, монда Җирдән читтәге акыл шәһадәте булган теләсә нинди публик игълан тәэсирен санала. "Рио шкаласы" шуннан соң Сан Марино шкаласын 2005-енче елда алыштырган (Җирдән тапшыруларның рискы темасына кагылган) һәм 2010 ел Лондон Шкаласын алыштырган (Җирдән читтәге тормышны детектлау темасына кагылган).
SETI Институты рәсми рәвештә Wow! сигналын Җирдән читтәге чыганаклы дип танымый (чөнки моны исбатларга мөмкин булмаган). SETI Институты шулай ук публик рәвештә SHGb02+14a Радио чыганагы кандидат сигналы Җирдән читтәге икәнен инкарь иткән, гәрчә сигналның тулы детальләре, мәсәлән, аның төгәл урыны җәмгатькә беркайчан да ачылмаган. Гәрчә Зоогаләм кебек башка волонтер проектлары ачышлар өчен кулланучылар җәлеп итсә дә, сигналны ачудан соң SETI@Home иртә игъланының бернинди ышануы да әлегә юк.
Кайбер кешеләр, шуларга Стивен М. Грирны да кертеп әһәмиятле интереслар сәбәпле Җирдән читтәге акылны чынлап ачу очрагында киң җәмәгатьчелеккә бу мәгълүмат тапшырылуы турында цинизм чагылдырганнар. Кайберәүләр, мәсәлән Брюс Яковски шулай ук җәмгыять өчен еракка алып баручы һәм әлегә билгеле булмаган нәтиҗәләргә китерергә мөмкин, бигрәк тә дөньяның диннәре өчен дигән аргументлар китергән.
Актив SETI
Шулай ук (METI) (messaging to extraterrestrial intelligence - Җирдән читтәге акылга юлламалар җибәрү) буларак билгеле актив SETI Җирдән читтәге акыл тарафыннан дигән өмет белән космоска сигналлар җибәрүдән тора.
Чынлыкка ашырылган йолдызара радио юлламалар проектлары
1974 елның ноябренда Аресибо Обсерваториясендә башка дөньяларга юллама җибәрү өчен зур символик проект ясалган булган. Аресибо Юлламасы буларак мәгълүм булган, ул Мессьер 13 глобуляр кластеры тарафына җибәрелгән булган, ул Җирдән 25000 яктылык елы арасында урнашкан. Башка йолдызара радио юлламалар Космик Чакыру, Тин Эйдж Юлламасы, Космик Чакыру 2 һәм Җирдән Юллама 1999, 2001, 2003 һәм 2008 елларда Евпатория Планета Радарыннан тапшырылган булган.
Бәхәсләр
Үзенең Вакытның кыска тарихы дигән китабында физик Стивен Һокинг Җирдән читтәге акылларны безнең барлыкка "чакыру" ул технология үсү дәрәҗәсе аермасы зур булган очрашуларда үзенең иптәш кешесе белән эш итүнең кешелекнең чыдамлы тарихы дип фараз итә. Ул фараз иткәнчә, бу тарих караш ноктасыннан, без "түбән ятабыз". Һокингка бер җавапта, 2016 елның сентябренда астроном Сет Шостак мондый борчылуларны тынычландыра.
METI турындагы борчылулар 2006-ынчы елның октябрендагы "Табигать"(Nature) фәнни журналында күтәрелгән булган, ул Халыкара Астронавтика Академиясенең SETI өйрәнү төркеменең очрашуында комментарланган. Бастыручы әйткәнчә, "Бу барлык Җирән читтәге цивилизацияләр яхшы сыйфатлы икәне ачыктан-ачык түгел, яки хәтта яхшы сыйфатлысы белән мондый контакт җитди нәтиҗәләргә китерүе-китермәве әлегә билгеле түгел". Астроном һәм фантастика язучысы Дэвид Брин охшаш борчылуларны чагылдырган.
Шикаго, Иллиноис янындагы Ферми Милли Тизләткеч Лабораториясендәге кисәкчә физигы Ричард Карриген пассив SETI шулай ук куркыныч булырга мөмкин дип фараз иткән, чөнки Интернетка җибәрелгән сигнал санак вирусы буларак гамәл кылырга мөмкин. Санак куркынычсызлыгы белгече Брюс Шнайер "сәер кино сценарие буенча куркыныч" мөмкинчелеген кире каккан.
Җирдән максатлы юлламалар тапшыруы куркынычы турындагы бәхсәләргә микъдар нигезе кулын сузу өчен Милли Астронавтика Академиясенең Даими SETI Өйрәнү Төркеме 2007 елда яңа аналитик эш коралы кабул иткән, ул Сан-Марино Шкаласы була. Профессор Иван Алмар һәм профессор H. Paul Shuch тарафыннан барлыкка китерелгән шкала Җирдән тапшыруларның әһәмиятен сигнал интенсивлыгы һәм мәгълүмат составы функциясе булрак чамалый. Аның кабул итүе бу барлык шундый тапшырулар бер-берсенә тигез булмаска мөмкин һәм һәрберсенә актив SETI-га караган гомуми халыкара сәясәт керткәнче аерым бәя бирелергә тиеш.
Шулай да кайбер галимнәр METI куркынычларның борчуларын иррациональ хорафат дип таный; мәсәлән, Александр Л. Зайцев язмаларын карагыз. Биолог Хуан Педро де Магальяэс Зоопарк Гипотезасы контекстында шулай ук безне күзәтүче теләсә нинди Җирдән читтәге акылга чакыру юлламасын тапшыру һәм җавап бирергә чакыруны тәкъдим иткән, Зоопарк Гипотезасы дөрес булса бу безне күбрәк куркынычка дучар итмәячәк дип фикер йөрткән.
2015 елның 13 февраленда (Джоффри Мэрси, Сет Шостак, Фрәңк Дрэйк, Элон Маск һәм Дэйвид Бринны кертеп) галимнәр Америка Фән Алгарышы Ассоциациясе конвенциясендә Актив SETIны һәм Космоска акыллы Җирдән читтәгеләргә юллама җибәрүе яхшы фикерме икәне турында бәхәсләшкәннәр. Шуларның бер нәтиҗәсе булып күпләр имза куйган гыйбарә - "нинди дә булса юллама тапшырганчы халыкара фәнни, сәяси һәм гуманитар бәхәс булырга тиеш" булган.
Бәреп үтү юлламасы
Бәреп үтү юлламасы программасы ул 2015 елның июленда игълан ителгән программа, аның максаты Җир тарафыннан Җирдән читтәге цивилизациягә тапшырыла алырлык санлы юллама эшләү, аның призы US$1,000,000. Юллама "кешелекнең һәм Җир планетасының вәкиле" булырга тиеш. Программа "алга киткән цивилизацияләр белән контактның уңай һәм тискәре якларын югары фән һәм сәясәт дәрәҗәләрендә киң бәхәсләр үткәрелгәнче бернинди юллама да тапшырмаска" өнди.
Тәнкыйть
Төрле SETI проектлары прогресста, кайберәүләр тикшеренүчеләрнең иртә игъланнар артый "эйфорик" булуда тәнкыйтьләгән. Мәсәлән, Питер Шенкель, SETI проектларының тәэмин итүчесе булганда: "яңа табулар һәм аңлаулар яктыртуында, артык эйфорияне калдырырга һәм күбрәк "реалистик" караш яклы булырга кирәк... Без шыпырт кына миллион, безнең галактикада йөз мең, яки ун мең алга киткән цивилизация бар дигән иртә чамалар нигезсез булырга мөмкин." Клайв Тротмэн вакыт кысаларын зурайтучы айнытучы, ләкин реалистик исәпләүләрне тәкъдим итә.
Коюнлу (Нигде)
Коюнлу (Koyunlu) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Нигде иле Нигде илчесенә караган бер авыл (köy).
SETI
Тәнкыйть
SETI шулай ук аны псевдофән формасы икәнлеген әйтүчеләр тарафыннан очраклы рәвештә тәнкыйть максаты булган. Бигрәк тә, тәнкыйтьчеләр Җирдән читтәге акылны раслаучы күренешләр булмаганын һәм алга таба Җирдән читтәге акылның дөрес булу-булмау өчен яхшы Карл Поппер критериена туры килмәве турында әйткәннәр.
Вест-Гартфорд
Вест-Гартфорд — Америка Кушма Штатларының Коннектикут штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Марсии-сюр-Сен
Марсии-сюр-Сен — Франциянең Марна департаментында урнашкан коммуна.
Газиосманпаша (Чанкая)
Газиосманпаша (Gaziosmanpaşa) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Чанкая илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вифорень (Бакеу)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дулут (Миннесота)
Дулут  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дулут шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вейка
Вейка — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсенең Починки районы биләмәләрендә ага. Елга  Иресть елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вест-Симсбери (Коннектикут)
Вест-Симсбери  — Америка Кушма Штатларының Коннектикут штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
.uz
.uz — Үзбәкстанның югары дәрәҗәле милли домены.
Лютово (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Лютово  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Добротица (Силистра өлкәсе)
Добротица  — Болгариянең Силистра өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(18469) Hakodate
(18469) Hakodate — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 20 октябрендә Н. Сато, Т. Урата тарафыннан Титибу обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 UC9» саналган.
Вәнлик
Вәнлик (Vənlik ) — Әзербайҗанның Җәлилабад районына караган авыл.
Ние
Ние — Франциянең Көнчыгыш Пиреней департаментында урнашкан коммуна.
Камник (община)
Камник  — Словениядә урнашкан община (җәмгыять).
Горный (Надеждинское районы)
Горный (Горный) — Диңгез буе краеның Надеждинское районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.
Халык
Халык саны динамикасы:
Вестин (ай кратеры)
Вестин - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 97,8 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Эрнест Гарри Вестин (1906–1968) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Үскәмән
Тарих
Шәһәр статусын 1720 елдан башлап йөртә.
Топкий (Чет кушылдыгы)
Топкий — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Томск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Четь елгасының сул ярыннан 330 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Ри (Кальвадос)
Ри — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
Топкий (Чет кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Березово (Пайгусово авыл җирлеге)
Березово (Пӹнгель Кугилӓнсола, Березово) — Мари Илнең Таулы Мари районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%),.
Вайсенбрунн
Вайсенбрунн — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Яңа Кара
Яңа Кара — Башкортстанның Аскын районында урнашкан авыл.
.ug
.ug  — Уганданың югары дәрәҗәле милли домены.
.uy
.uy — Уругвайның югары дәрәҗәле милли домены.
Калмаш (Актаныш районы)
Калмаш — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
Халык саны — 71 тирәсендә. Почта индексы — 423752.
Тарих
Актаныштан 23 чакрым көнбатыштарак Шәбез елгасы буенда урнашкан.
1731 елда калмашлыларның хәзер Башкортстанга караган Тузлыкуыш авылының 3 кешесенә һәм үзебездәге Апачта татарлар нәселенә нигез салган Апас мулла Тутаевка күчеп утырырга рөхсәт бирүләре рәсми кәгазьләрдә теркәлеп калган. Алар 1745, 1749, 1761 елларда Каен Түбә, Карт, Суыксу һәм Шәбез авыллары вотчиналары белән бергәАгыйдел елгасы тамагыннан Туктар күленә кадәрге арасын, башка су чыганакларын, Кама елгасының болынлы ягындагы күлләрне төрле вакытка оброкка тапшырганнар. Җирләренең мул булуы авылның бу тирәдә иртәрәк барлыкка килүен раслый. Шул рәвешле аңа нигез ким дигәндә XVIII гасырга краган рәсми кәгазьләрдә йөзбашы Кадермәт Дусмәтов, Азамат Ишкин, Мостафа Чурашов,Үтәмәш Шыгаев, Ярмөхәммәт Уразманов, Акай Зөбәеровның исем-фамилияләре телгә алына.
1813 елда авылда мәчет булуы, 21 июньдә аңа Габделкаһир хәзрәт Ишмәтовның имам итеп куелуы, малайлар мәктәбе эшләве, 1859 елда җил тегермәне барлыгы теркәлеп калган. 1913 елда мәдрәсәдә шәкерләр саны 50 гә җиткән, мөдәррис вазифасын имам-хатыйп Габделмосавир Габделкәбиров башкарган.
1799 елда җирләрне генераль ызанлаганда авыл вотчиналарына Минзәлә өязеннән – 379, Бөре өязеннән 1172 дисәтинә җир бүлеп бирелә, 1918 елга кадәр шулардан файдаланалар.
Камбулат
Камбулат (Камбулат) — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.
Калмаш (Актаныш районы)
Тарих
1870 елгы мәгълүматларга караганда, Калмашта типтәрләр көн күргән.
Камбулат
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Яңа Кара
Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816006.
Калмаш (Актаныш районы)
Тарих
Кантоннар чорында авыл Унынчы йортка, аннан Семиостров волостена карый.
1929 елда Фрунзе исемендәге хуҗалыкка берләшәләр, 1950 елда “Алга”га (Шәбез), соңыннан чалманаратлыларга кушалар, “Агыйдел” хуҗалыгы булып көн күрәләр. Ул “Наратлы” ҖЧҖкә әйләнә.
6 кеше репрессияләнә.
Бөек Ватан сугышына киткән 52 яугирнең 42 се кире әйләнеп кайта алмый.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.
NGC 385
NGC 385 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
(4171) Карраско
(4171) Карраско — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
NGC 385
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Өзъюрт (Шенкая)
Өзъюрт (Özyurt) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Шенкая илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(4171) Карраско
Тарихы
1982 елның 23 мартында Кэролин Шумейкер тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 FZ1» саналган.
Конояд
Конояд — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Камбулат
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (87%), башкортлар (5%), казахлар (7%).
Селишча (Жодзишкавски авыл советы)
Селишча  (Селішча ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Смаргонский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Вифорень (Ботошань)
Вифорень — Румыниянең Ботошань жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD215396
HD215396 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
.va
.va — Ватиканның югары дәрәҗәле милли домены.
Айзил Фазлыев
Фазлыев Айзил Фәнил улы - театр артисты.
Камниця (Дол-при-Любляни)
Камниця  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Айзил Фазлыев
1992 елның 21 сентябрендә Мамадыш районы Югары Яке авылында туган.
Камниця (Дол-при-Любляни)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Айзил Фазлыев
2009-2013 еллар - Казан театр училищесы студенты.
2013 елның 19 августыннан Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында эшли.
Казоти дел Фурбо-Вилаҗо Сан Патрицио (Павия)
Казоти дел Фурбо-Вилаҗо Сан Патрицио — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казоти дел Фурбо-Вилаҗо Сан Патрицио Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Костанай
Костанай (Qostanaı, Қостанай, Костанай) — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан шәһәр, аның административ үзәге.
Марсон (Марна)
Марсон — Франциянең Марна департаментында урнашкан коммуна.
Вестбрук (Коннектикут)
Вестбрук  — Америка Кушма Штатларының Коннектикут штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лютувко (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Лютувко  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(4700) Карузи
(4700) Карузи — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1986 елның 6 ноябрендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 VV6» саналган.
(18470) 1995 UX44
(18470) 1995 UX44 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Добруджанка
Добруджанка — Болгариянең Силистра өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ландекк
Ландекк — Австриянең Тироль федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Газиосманпаша (Гөлбашы)
Газиосманпаша (Gaziosmanpaşa) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Гөлбашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вечерлейка
Вечерлейка, Вацярлей — Пичинейка елгасы кушылдыгы. Мордовиянең Әтәш районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Ноед
Ноед — Франциянең Көнчыгыш Пиреней департаментында урнашкан коммуна.
Ветчинкин (ай кратеры)
Ветчинкин - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 94,3 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Владимир Петрович Ветчинкин (1888–1950) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Кадео, Фанни
Стефания "Фанни" Кадео (Итальян телендә: Stefania "Fanny" Cadeo, 1970 елның 11 сентябрендә Лигурия регионында Лаваньяда туган) - Италия моделе, актриса, җырчы һәм телетапшырулар алып баручысы.