cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пшевлока (Парчивский повяты)
Пшевлока  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чулаксай
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча :
Глушыца (Стараруднянски авыл советы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Куанпамаш
Куанпамаш (Кӱан Памаш, Куанпамаш) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Өченче чирмеш сугышы
Икенче чирмеш сугышы (Кумшо марий сар) — Патша хакимияте сәясәтенә каршы чирмеш халкының күтәрелеше. Күтәрелештә башка Идел буе халыклары катншканнар.
Күтәрлеш 1581 елның язын башланган: татарлар, хантлар һәм мансыйлар Строгановлар биләмләренә һөҗүм иткәннәр. Соңрак чуалышлар Идел буена да күчкән: аңа болын һәм таулы чирмешләр, Казан татарлары, удмуртлар, чуашлар һәм башкортлар кушылганнар. Баш күтәрүчеләр Казанны, Зөяне, Чабаксарны камап алганнар. Күтәрелшне бастыруына Ливон сугышыннан бушап калган гаскәре юнәлдерә.
1581—1582 елның кышын таулы чирмешләрнең күтәрлеше башланган, аларга каршы Чабаксардан өчполклы гаскәр җибәрелгән. Шул гаскәрне чирмешләр тар-мар иткәннәр. Бу шартларда патша таул чирмешләрнең илчеләрен кабул иткән һәм аларның таләпләрне канәгатьләндерергә риза булганлыгын белдерде, ләкин шул ук вакытта болын чирмешләре баш күтәрделәр. 1583 елда күтәрелешкә, воеводаларны, әрхиепскопны һәм башка урысларны үтереп, Казан татарлары да кушылганнар. Патша алар артыннан яңа гаскәрне җибәрә, әмма ул да җиңелә.
Соңрак күтәрүчеләргә каршы яңа бишполклы гаскәр җибәрелә. Бу гаскәр җәзалау операцияләрне үткәрә һәм дә Козьмодемьянск, Чар, Царевосанчурск кальгаләренә нигез сала. 1584 елның язын бу гаскәр соңгы яу чаба. 1585 елның язын чирмешләр солых үтенеп сорыйлар. Борис Годунов, баш күтәрүчеләргә патшаның үз гаебен таныганнарны ярлыкау итәчәген раслаган; алар үз аксаклларын Мәскәүгә җибәргәннәр һәм алар тугрылыкка ант иттеләр.
Чирмешләргә тимерчелек һөнәре белән шәгыльләнү, шәһәрләрдә яшәү һәм аларда куна керү тыелган. Аларны эре елгалар ярларыннан (мәсәлән, Нократ) сөрелгәннәр.
Корылдай
Королдай (Ремез, Remiz pendulinus) — корылдай кошлар гаиләсеннән сайраучы кош.
Характеристикасы
Кечкенә кош. Агачларның нечкә кенә ботакларында шуышып йөрүче кечкенә генә кошчык, сырты кызгылт көрән, гәүдәсенең аскы ягы алсу ак. Канатлары, койрыгы көрән. Тамагы ак. Томшык төбеннән күзләре аша кара сызыклар үтә. Ана кошларның төсе тоныграк. Песнәкләрдән гомуми кызгылт төсе һәм алсу корсагы белән аерыла.
Липова-Гура-Всходня
Липова-Гура-Всходня — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Феджету (Димбовица)
Феджету — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Корылдай
Тавышы
Тавышы матур гына: «тчии-сии».
Яшәү рәвеше
Яфраклы урманнарда, су буендагы тугайлыкларда яши. Төрле бөҗәкләр белән туена. Җылы якка китми, бер урыннан икенче урынга күчеп йөри. Бик сирәк очрый. Үлән мамыкларыннан янына оекбашка охшаган оясы нечкә кенә тал ботакларыннан асылынып тора. 4-7 бөртек ак йомырка була.
Феджету (Димбовица)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мурью-Вьейвиль
Мурью-Вьейвиль — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Кызылдам (Аладаг)
Кызылдам (Kızıldam) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Аладаг илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Келәнче (елга)
Келәнче — Сөлчә елгасы (Зөя бас.) кушылдыгы. Татарстан ның Югары Ослан биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 16 км. СӨЛЧӘнең сул кушылдыгы
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
IC 612
IC 612 —  чикләрендә урнашкан.
Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда буларак та сурәтләнә.
Сомосас
Сомосас — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(7947) Toland
(7947) Toland — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 30 гыйнварында Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 BE2» саналган.
Стара Злотория
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Траки (Калифорния)
Траки  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Траки шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эльбе-Парей
Эльбе-Парей (Elbe-Parey) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Каволи (Ливорно)
Каволи — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каволи Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Новайс (Сан-Паулу)
Новайс  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Мари Ушемы
Мари Ушемы (Мари-Ушем) — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (42%), руслар (58%).
Капаклы (Решадие)
Капаклы (Kapaklı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Решадие илчесенә караган бер авыл (köy).
Пеляшковице
Пеляшковице — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Киково (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Киково  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Иске Әхмәт (Норлат районы)
Иске Әхмәт — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.
Харвута (Арка-Таб-Яха кушылдыгы)
Харвута — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Арка-Таб-Яха елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 18 км.
Иске Әхмәт (Норлат районы)
Почта индексы — 423042.
Харвута (Арка-Таб-Яха кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Иске Әхмәт (Норлат районы)
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.
Харвута (Арка-Таб-Яха кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ачыкагыл (Башкале)
Ачыкагыл (Açıkağıl) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Ван иле Башкале илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(15359) Dressler
(15359) Dressler — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 2 апрелендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 GV2» саналган.
Нәфисә Ляпина
Ляпина Нәфисә Кәбир кызы (15 декабрь 1933 ел) — галим-химик, Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1995), химия фәннәре докторы (1983), профессор (1986), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1976).
Биографиясе
Нәфисә Кәбир кызы Ляпина 1933 елның 15 декабрендә БАССРның Кырмыскалы районы Сахай авылында туа. Ата-анасы мәктәптә гарәп теле укытучысы булып эшли. Башкорт язмасы латиницага күчкәч, педагоглар эшсез кала. Бакчачылык эше белән шөгыльләнә башлыйлар. Гаилә авыл хуҗалыгы инвентаре, трактор сатып ала. Әмма күмәкләштерү вакытында гаилә башлыгын төрмәгә ябалар, хатынын балалары белән сөргенгә җибәрәләр. Сөргендә Урта Азиядә, төньякта Архангельскида булалар. Атасын бер чыгаралар, бер кире утырталар. Ул 1942 елда сөргендә чагында вафат була.
Сугыштан соң, 1945 елда, гаилә Уфада төпләнә. Нәфисә Кәбир кызы Уфада 1-нче кызлар мәктәбендә укый, аны бишле билгеләренә тәмамлый.
1955 елда Нәфисә Кәбир кызы Уфа нефть институтын тәмамлый. Аннан соң Яңа Уфа нефть эшкәртү заводында оператор, СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Химия бүлегендә өлкән лаборант (1956-1957), кече гыйльми хезмәткәр (1957-1958); Органик химия институтында гыйльми хезмәткәр (1961-1962), тематик төркем җитәкчесе (1962-1967); өлкән гыйльми хезмәткәр (1965-1967), лаборатория мөдире (1967-2007), баш гыйльми хезмәткәр (2007 елдан) булып эшли.
«Сульфидларның терекөмеш тозлар белән комплекслы берләшмәләре» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Нәфисә Кәбир кызы -  Башкортстанда химия буенча докторлык диссертациясе яклаган беренче хатын-кыз. Докторлык диссертациясенең (1983) темасы — «Нефть дистиллятларының күкерторганик берләшмәләрен тикшерү». Фәнни хезмәтләре табигый углеводородларның күкерторганик берләшмәләре структурасын һәм үзенчәлекләрен тикшерүгә багышланган. Н.Ляпина тарафыннан Рәсәй һәм якын чит илләр нефтендәге 74 типтагы күкерторганик берләшмәнең тулы структура‑төркем составы билгеләнә, беренче тапкыр нефтьтә һәм газ конденсатында сульфоксидлар һәм сульфоннар барлыгы ачыклана. Углеводород чималын меркаптансызлаштыру,нефть һәм газ эшкәртү заводларының ң сульфидлы‑селтеле калдыкларын регенерацияләү процессы эшләнә.
Нәфисә Кәбир кызының укучылары арасында 3 фән докторы һәм 16 фән кандидаты бар.
Шардатма
Шардатма – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе, Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Уй елгасының сул ярыннан 442 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Өял елгасын кертмичә. Кече елга бассейны – Тубыл, елга бассейны – Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
HD159930
HD159930 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Гиллсборо (шәһәр, Висконсин)
Гиллсборо  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карлыгач
Карлыгач  (авыл карлыгачы, йорт карлыгачы, Hirundo rustica) — карлыгач кошлар гаиләлегенә керүче кош, Аурупада, Азияда, Африкада һәм Америкада таралган. Башка карлыгачлардан озын койрыгының чәнечке формасындагы ерыгы, сыгылмалы озын очлы канатлары белән аерыла.
Туклануы
Бөҗәкләр: чебен, чикерткәләр, черкиләр, коңгыз һәм башка очучы бөҗәкләр белән туклана. Аларны очып барган вакытта аулый.
Тавышы
180px|Карлыгач сайравы
Симфония
Симфония (συμφωνία - «созвучие») - симфоник инструменталь музыка жанры.
Төзелеш
Соната белән охшашлыгы аркасында, соната һәм симфония еш кына «соната-симфоник цикл» дип берләштереп әйтәләр. Классик симфониядә (ягъни Вена классиклары — Гайдн, Моцарт, Бетховен башкаруында бирелгәнендә) гадәттә дүрт өлеш була.
Программалы симфония дип программада бирелгән билгеле бер эчтәлеккә бәйле симфония атала. Мәсәлән, Бетховенның «Пастораль симфониясе», Берлиозның «Фантастик симфониясе» һәм башкаларны моңа кертергә мөмкин.
Инфекцион авырулар
Инфекцион авыру, йогышлы авыру — авыру тудыргыч микроорганизмнар барлыкка китергән авыру, алар авыру кешедән яки хайваннан сәламәт кешегә йога.
Һәрбер инфекцион авырулар аерым бактерия, вирус, гөмбә, риккетсия һ.б. тудыра. Инфекцион авырулар күбесенә киң таралу сәләте, патологик процесс барышының цикллыгы һәм инфекциядән соң иммунитет формалашу хас.
Кешелек үзе барлыкка килгәннән бирле, инфекцион авырулар белән, таныш. Мәсәлән, урта гасырларда чума авыруыннан (аны әле «кара үлем» дип тә йөрткәннәр) Европаның өчтән бер өлеше һәлак булган. XVI : гасырда гына да чума авыруы 50 миллионнан артык җанны кыйган. Элекке заманнарда тимгелле тиф һәр сугышның һәм җимерелүнең юлдашы булып торган. 1918-1920 елларда Европада «испанка» дип аталган грипп котырган, ул авырган 200 млн кешедән һәр дүртенчесен үтергән.
Бу авыруларның башкаларыннан аермасы — аларның авыру кешедән сәламәт кешегә йогуы. Аларның бу сәләте берьюлы күпләрне зарарлап, эпидемиягә китерә. Әгәр эпидемия бу илнең яки континентның зуррак территориясенә таралса, аны пандемия дип атыйлар.
Инфекцион авыруларның нидән килеп чыгуы бик озак еллар сер булып кала биргән. Кызганычка каршы, алга китеш булса да, бүген дә бу авырулар турында бар да билгеле дип әйтеп булмый әле.
Авыруга китерү сәләте булган микроорганизмнар кеше организмына керде, ди, аларның берәүләре токсиннар эшләп чыгара, икенчеләренең аерым ферментлары яки башка төрле күзәнәкләрне җимерә торган биологик актив матдәләре бар. Инфекцион авыруга китерүчеләр кемнәр соң ул? Беренчедән — бактерияләр, икенчедән — вируслар, өченчедән — гөмбәләр. Кайберләрең электрон микроскоплар аша берничә дистә мең тапкыр зурайткач кына күреп була.
Инфекцион авыруларга андый кечкенә җан ияләре генә түгел, гель- минтлар, паразитик суалчаннар, буынтыгаяклылар (членистоногие) — корчаңгы талпаны, бетләр китерергә мөмкин.
XX гасыр башларына кадәр кешеләр күбрәк инфекцион авырулардан үлгән, хәзер кеше үтерүче чирләр буларак, йөрәк кан-тамыры авырулары, травмалар һәм шешләр беренче урыннарга чыкты. Ләкин инфекцияләр дә сәламәтлек өчен көчле куркыныч тудыручылар булып кала бирәләр әле.
Мәсәлән, кешеләргә зыянлы булмаган аерым микроорганизмнар үзгәрү сәләтенә ия булып, моңа кадәр билгеле түгел авырулар чыга башлады.
Кешелек хәзерге заманда СПИД авыруына каршы нәтиҗәле дару чыгуын түземсезлек белән көтә. Вирусларга, инфекцияләргә каршы көрәшү—бүген җитди проблема булып тора әле.
2019 елда дөнья буйлап COVID-19 вирусы пандемиясе таралды.
Кешенең инфекцион авырулары
Инфекцион авыруларның барлыкка килүенә иммунитетның көчсезләнүе, шәхси гигиена кагыйдәләрен үтәмәү, социаль сәбәпләр һ.б. булышлык итә. Организмга инфекцион авырулар тудыргычларының яшәү эшчәнлеге продуктлары (микроб токсиннары) тәэсире, шулай ук авыру кешенең әгъзалары микроорганизмнар белән зарарланган вакытта күзәнәк һәм тукыма таркалу нәтиҗәсендә инфекцион авырулар аеруча хас клиник билге — агулану (бизгәк тоту, баш авырту, тахикардия, косу, хәлсезлек һ.б.) күренә. Күпчелек инфекцион авырулар тәнгә, сирәгрәк — лайлалы тышчага чабыртма чыгу (аның чыгу вакыты, урыны һәм морфологиясе һәр авыруның үзенә генә хас була) белән озатыла; кайсыбер инфекцион авырулар вакытында лимфа системасының (лимфаденит, полиаденит), буыннарның (моно-, поли- һәм периартрит) зарарлануы, гепатолиеналь синдром барлыкка килүе (бавыр һәм талакның зураюы), йөрәк-кан тамырлары, үзәк нерв һ.б. системаларының эшчәнлеге бозылуы күзәтелә. Инфекцион авырулар барышында инкубация (авыру тудыргычының организмга үтеп керүе һәм авыру билгеләре беленгәнгә кадәр), продрома (чир билгеләре), кызу (специфик билгеләр барлыкка килү) һәм реконвалесценция (савыгу) чорлары бүлеп карала, авыруның хроник формага күчүе мөмкин. Күпчелек инфекцион авырулар үткәргән кешеләр актив (инфекциядән соңгы) иммунитетка ия була, ул кайсыбер инфекцион авырулар вакытында бер ничә ел яки дистә еллар саклана, башкаларында — 2 елга кадәр.
Диагностика өчен эпидемиологик анамнез, клиник, лаборатор һәм инструменталь тикшерү мәгълүматлары файдаланыла. Дәвалау: медикаментоз (микробка каршы чаралар), иммунотерапия, патогенетик синдромаль терапия, авыр формаларда — дезинтоксикация чаралары һ.б. инфекцион авырулар аеруча хәвефле өзлегүләре: инфекцион токсикоз шогы, тромбогеморрагик синдром, баш мие ялкынсынуы, кискен тын юллары, йөрәк-кан тамырлары, бөер, бавыр эшчәнлегенең зәгыйфь һ.б. инфекцион авырулар искәртү өчен санитария-искәртү һәм эпидемиягә каршы чаралар үткәрелә; прививкалауның календаренә ярашлы, халыкка В гепатиты вирусы, дифтерия, кызамык, кызылча, полиомиелит, чәчәтмә, туберкулез, йогышлы тартышу авыруы, эпидемик паротитка каршы планлы вакцинация эшләнә. Организмның инфекцион авыруларга каршы специфик булмаган резистентлыгын күтәрүгә сәламәт яшәү рәвеше, чыныгу, физик культура белән шөгыльләнү, иммунитетны күтәрүче һәм витаминлы препаратлар куллану, фитотерапия һ.б. булышлык итә. Инфекцион авырулар барлыкка килү сәбәпләрен, механизмнарын, аларны танып белү, дәвалау һәм искәртү ысулларын клиник медицинаның шул ук исемле бүлеге өйрәнә, ул иммунология, микробиология, паразитология һәм эпидемиология белән тыгыз бәйле. 18—19 гасырларда инфекцион авырулар каршы тиешле көрәш чаралары һәм квалификацияле медицина ярдәме булмавы, халыкның яшәү кимәле түбән булуы аркасында шул авыру киң таралган була; алар халык, бигрәк тә балалар үлеменең төп сәбәпчеләренең берсе булган. Актив искәртү (иммунизация), яңа даруларкуллану, санитария-эпидемиология хезмәтен оештыруны камилләштерү 1950—60 нчы елларда халыкның корсак тифы, вируслы А гепатиты, дизентерия, дифтерия, талпан энцефалиты, чәчәтмә, кызылча, бизгәк авыруы, кискен эчәк инфекцияләре, сальмонеллёз, йогышлы тартышу чире авыруы һәм эпидемик паротит шикелле инфекцион авырулар киметү буенча искәртү чараларының нәтиҗәле системасын булдыруга булышлык итә.
Хайваннарның инфекцион авырулары
Инфекция тудыргычка бәйле рәвештә хайваннарның бактериаль (яшь мал колибактериозы, лептоспироз, түләмә һ.б.), вируслы (ящур, котыру авыруы, чәчәк һ.б.), гөмбә (микроспория, трихофития һ.б.) авыруы була. Авыру алименлар (суска киласы, сальмонеллёз һ.б.), респиратор (пастереллёз, туберкулёз һ.б.), трансмиссив (елкыларның инфекцион анемиясе, елкының инфекцион энцефаломиелиты, туляремия һ.б.) юл белән һәм җәрәхәтләнгән тире аша (котыру, некробактериоз, йогышлы тартышу чире авыруы һ.б.) йога. Хайваннарның күпчелек инфекцион авырулар кеше өчен хәвефле (котыру, бруцеллёз, түләмә һ.б.). Диагностика эпизоотологик, клиник, патологоанатомик, лаборатор ысуллар комплексын файдалануга нигезләнә.
Пупукеа (Гавай)
Пупукеа  — Америка Кушма Штатларының Гавай штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Пупукеа халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Пшеводув (присилок)
Пшеводув  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Глушэц (Лоевский районы)
Глушэц  (Глушэц ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Лоевский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Томбы
Томбы (атамасы татарча «елга тынды» дигән сүзтезмәдән чыккан, Тумба) — Чирмешән елгасының уң кушылдыгы.
Характеристика
Чуашстанның Ялчык районында башланып Апас районы Аюкөйдергән авылы аша уза, 3 кмдан Чирмешән елгасына кушыла. Елганың озынлыгы 11 км, бассейн мәйданы — 54 км².
Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).
Ла-Бом-де-Транси
Ла-Бом-де-Транси — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Остречина (Мологаның түбән кушылдыгы)
Остречина — Тверь өлкәсе елга, Мологаның уң кушылдыгы (бассейн Волги), устье в черте города Бежецк.
Озынлык 52 км, бассейн мәйданы 493 км2.
Приморско-Ахтарск
Приморско-Ахтарск (Приморско-Ахтарск) — Россия Федерациясенең Краснодар краенда урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1949 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,7%), украиннар (2,5%).
Искилләр
300px|мини|уңда|Идел буе Болгары, 13 гасыр Искилләр яки әсәгәлләр, әскәлләр, эскелләр (кайбер чыганакта ишкилләр, эзгилләр) — Идел буе Болгарында яшәгән төп кабиләләрнең берсе, Көнбатыш Төрки Каһанлыгының нушиби кабиләләре берләшмәсендә ун ук төркиләр (ун ук будун) исеме астында телгә алына. Мәшһүр фарсы галиме Ибн Рүстә буенча "Идел буе болгарлары өч төп өлешенә бүленә: барсиллар (берсул), искилләр (эсгел) һәм болгарлар".
11 гасырдан соң Идел буе Болгары дәүләтендә яшәгән бар халык (болгарлар, барсиллар, искилләр, бәрәнҗәрләр, савирлар, суарлар, бүләрләр, төркиләшкән фин-угорлар) болгарлар дип атала, чөнки нәкъ болгарлар Болгар шәһәре тирәсендә дәүләтне үзәкләштерә.
Идел буе Болгарына кергән бар кабиләләр: болгарлар, барсиллар, искилләр, бәрәнҗәрләр, савирлар, суарлар, бүләрләр, төркиләшкән фин-угорлар, соңрак та бортаслар, хәзәрләр, кыпчаклар - заманча татарларның бабалары булып санала, шул сәбәпле бүгенге татарларның тышкы кыяфәте төрле-төрле була. Шуны да ДНК-генеалогия раслый.
Көнбатыш искилләр
982 елда билгесез фарсы автыpы язган "Хөдүд әл-Галәм" ( حدود العالم من المشرق الی المغرب‎)  китабында  искилләр (ишкилләр) шулай ук болгар кабиләләре арасында телгә алына: "бахдула, ишкил, болгар".
921-922 елда Багдад хәлифәсе Әл-Мөкътәдир илчелегенең сәркатибе - мәшһүр гарәп галиме, сәяхәтче Ибн Фадлан "Рисалә" дигән китапта Идел буе Болгары хакында уникаль тасвирны калдырган, ул китап буенча "Идел буе Болгары дәүләтендә  болгарлар, барсиллар, бәләнҗәрләр һәм савирлар" торган. Бүтән тарихи чыганакта "бирсула, бәрәнҗәрләр һәм суарлар" дип йөртелгәннәр. Күпчелелек тарихчылар савирлар һәм суарлар - бертигез халык булган дип саныйлар, ләкин кайбер галимнәр буенча алар бөтенләй төрле кабиләләр булган.
Шулай итеп, гарәп-фарсы тарихи чыганаклары буенча Идел буе Болгары дәүләтендә болгарлар, барсиллар, искилләр, бәрәнҗәрләр, савирлар, суарлар, бүләрләр торганнар һәм  төркиләшкән фин-угыр кабиләләре яшәгәннәр.
982 елда язылган фарсы "Җәгърафиᴙ" китабында бахдула(?), болгар һәм искил кабиләләре үзәра низагта торалар дип тасвирлана.
Византия императыpы Константин VII (905-959) "төрки-маҗарлар"ны "саварта-аскала" димәк "савир һәм искил" дип йөртә.
Калгрен карашы буенча искилләр бер өлеше маҗарларга кушылган һәм бүгенге маҗарларның секел токымы искил нәселеннән чыккан.
Искал хан
Кайбер тарихчылар буенча команнар ханы Искал (Сакал) - искил кабиләсе атамасына туры килә. Искал хан Лаврентий елъязмасында (1061) телгә алына.
Көнчыгыш искилләр
Аскилләр (ишкилләр) Үзәк Азиядә булганы тасвирлана.
Мәшһүр фарсы галиме, табиб һәм дәүләт эшлеклесе Рәшид Әд-Дин (1247-1318) язган "Җами ат-таварих" китабы буенча ун уйгыр кабиләсен ишкил кабиләсе җитәкләгән.
Әлеге чыганак буенча искилләр аша татарлар һәм уйгырлар кардәш халыклар булып чыгалар.
Кызылдамлар (Оникишубат)
Кызылдамлар (Kızıldamlar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Каһраманмараш иле Оникишубат илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Фонтан (Диңгез буе Альплары)
Фонтан (Fontan) — Франциянең Диңгез буе Альплары департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 49,61 км².
Липова-Гура-Заходня
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
IC 613
IC 613 —  чикләрендә урнашкан.
Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда буларак та сурәтләнә.
Тео
Тео — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Беребанц
Беребанц — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Монро (округ, Теннесси)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1819 елда оештырыла.
Мутье-д’Аэн
Мутье-д’Аэн — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Монро (округ, Теннесси)
Халкы
2019 елда халык саны 45 970 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1691 / 1647 км² тәшкил итә.
Стара Ивична
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нова-Итабераба
Нова-Итабераба — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Эльбингероде (Гарц)
Эльбингероде (Elbingerode) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Плейно
Плейно — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Әхтәмов
Әхтәмов — фамилия.
Плейно
Тарихы
Плейно шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пенгув (Түбән Силезия воеводалыгы)
Пенгув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каволини (Арецо)
Географиясе
Каволини Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Һиндстанда Һинд дине пилигримлык урыннары
Һинд динендә һәм рухилыгында, дини сәфәр кылу бөек әһәмияткә ия. Ышану әгъзалары түбәндәге төр дини сәфәрләрдә катнаша. Һәр дини урынга дини сәфәр кылу үз дини әһәмияткә ия. Изге Урын: Һималайяларда Чһота Чар Дһам - Бадринатх, Кедарнатх, Ганготри һәм Ямунотри. Варанаси/Каши, Праяграҗ, Хардвар-Ришикеш, Матхура-Вриндаван, Сомнатх, Дварка һәм Айодхья. Изге Фестивальләр: Кумбһ Мела ( "чүлмәкләр фестивале") Һинд дине дини сәфәр кылуларының берсе булып тора һәм һәр унике елга бер башкарыла; урнашуы дүрт шәһәр - Праяградҗ, Хардвар, Насик һәм Уджджайн арасында үзгәртелә. Гайяның Деогһары һәм Питрапакша Меласы шулай ук мәшһүр фестивальләр булып тора. Изге Гыйбадәтханәләр: Рамешварамның,  Дварканың, Пуриның һәм Бадринатхның Рам Чһары. Вайшно Дэвигыйбадәтханәсенең урыны Катра, Җамму һәм Кашмир; Пурида Вишнуизм Җаганнатһ гыйбадәтханәсе һәм Ратха Ятра бәйрәм итүе була; Тирумала - Тирупати, Тирумала Венкатешвара Гыйбадәтханәсе урнашкан; Сабаримала  Айяппан урнашкан; Шакти Питхалар; унике Джйотирлингалар; җиде Сапта пури;  Панча Бхута Сталам. Маһамаһам: Кумбаконам гыйбадәтханә шәһәрендә мәшһүр фестиваль ул 12 елына бер бәйрәм ителә. Изге Илаһ :  Кудадавайт Һинд дине гаиләләренең үз сакчы Илаһы бар. Бу Илаһ ел ниндидер шәҗәрә, клан яки урын өчен хас. Каберләр һәм Изгеләрнең Самдхилары: Аланди, Дньянешварның Самдһисы: Рагһавендра Тиртһаның самадхисы Мантралайям, Шри Рамакришнаның изге калдыклары булган Белур Матх, Шри Сарада Дэви, Свами Вивеканда Пури һәм Шри Рамакришнаның башка туры өйрәнчекләре шунда булган, ИзгеТулсидас булган Варанасида, Тулси Гһат,  Варанасида, Горанакх янында изге Кәбирнең Самадһи Мандиры, Варанасида Трайланга Свами яшәгән һәм тәнен калдырган Панчаганга Гһат, Свами Шри Юктешвар Гири яшәгән Карар Ашрам, Пури. .
Исемлек
Һиндстанда 51 Шакти питха белән дүрт дхама һәм унике джйотирлинглар бар. Унике Джйотирлинглар ул Кедарнатх, ул Горикундтан 18 км ераклыкта, аларга трек буенча яки Уттара Туризмнан боралак хезмәте белән барып җитү мөмкин.
Феджету (Прахова)
Феджету — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Олы Вильял
Олы Вильял (Кугу Вӱръял, Большой Вильял) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Феджету (Прахова)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Олы Вильял
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
(7948) Whitaker
(7948) Whitaker — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 24 апрелендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 HY» саналган.
Трейси (Калифорния)
Трейси  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Трейси шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(15360) Moncalvo
(15360) Moncalvo — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Кикоже
Кикоже — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Стара Коженювка
Стара Коженювка — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пшегалини-Дуже
Пшегалини-Дуже — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кривая (Эрбет шәһәр бүлгесе)
Кривая (Кривая) — Свердловск өлкәсенең Ирбит шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (92%).
Клятна
Клятна — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Керженец елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шартымка
Шартымка – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе, Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Уй елгасының уң ярыннан 422 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Өял елгасын кертмичә. Кече елга бассейны – Тубыл, елга бассейны – Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Глушэц (Рэчыцкий районы)
Глушэц  (Глушэц ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Рэчыцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Ярей-Яха (Арка-Таб-Яха кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ньюарк
Ньюарк (Newark) — АКШның Нью-Джерси штатында урнашкан шәһәр.
Ла-Бом-д'Остен
Ла-Бом-д'Остен — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Нова-Итарана
Нова-Итарана — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Әхтәмова
Әхтәмова — фамилия.
Кызылдере (Җейһан)
Кызылдере (Kızıldere) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Җейһан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гилмен (Пиэрс, Висконсин)
Гилмен  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Елькино (Киров өлкәсе)
Елькино (Елькино) — Киров өлкәсенең Лебяжье районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (3%), руслар (97%).
Капаклы (Карабүк)
Капаклы (Kapaklı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Карабүк иле Карабүк илчесенә караган бер авыл (köy).
Мутье-Малькар
Мутье-Малькар — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Токес
Токес — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Роял-Кунья (Гавай)
Роял-Кунья  — Америка Кушма Штатларының Гавай штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Роял-Кунья халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пенкоцин
Пенкоцин — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Ачыкалан (Вакфыкебир)
Ачыкалан (Açıkalan) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Вакфыкебир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Пенкоцин
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Стара Корниця
Стара Корниця — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шайтансу (Чирмешән кушылдыгы)
Шайтансу (Шайтанка) — Чирмешән елгасының сул кушылдыгы.
Характеристика
Апас районы Багыш авылы җирләре аша уза, Чирмешән елгасына кушыла. Елганың озынлыгы 10 км, бассейн мәйданы — 50 км².
Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).
Аджика
Гадәттә, аджика кызыл төстә була. Әмма пешмәгән (өлгермәгән) борычтан яшел төстәге тәмләткеч тә әзерләргә мөмкин. Томат традицион аджика составына керми, әмма күпмедер вакыттан соң, төрле яшелчә измәләре һәм томат кушылган вариантлары да барлыкка килә. Бүген кибетләрдә «аджика» дип тәкъдим ителгән ачы соусларның күбесендә помидор бар.
Тарихы
Абхазларда килеп чыккан «аджика» сүзе тоз дигәнне аңлата. Ачеи-џьыка — икмәк-тоз белән сәламләү. Бер версия буенча, яз көне абхаз чабаннар тауга сарыклар көтәргә киткәндә, көтү хуҗалары чабаннарга тоз биргән. Тоз хайваннарда сусау барлыкка китергән һәм алар күбрәк ашый, эчә башлаган. Бу исә, малларның авырлыгы артуына да булышлык иткән. Тоз кыйммәтле тауар булган. Шуңа күрә дә, чабаннар урламасын өчен, аңа борыч кушканнар. Тик чабаннар аны тәмләткеч буларак, бик яхшы файдаланган һәм кайбер чакларда аңа кинза, хмели-сунели, сарымсак кебек иң ачы тәмләткечләр кушкан. Мондый катышманы абхазлар үзләренчә «апырпыл-джика» яки «аджиктцатца» дип атый. Бу сүзләр «борычлы тоз» яки «ни беләндер буталган тоз», дигәнне аңлата. Дөньяның башка халкы бу тәмләткечне «аджика» дип атый.
Көрдстан
Көрдстан (Kurdistan/کوردستان/Кӧрдыстан) — Көнбатыш Азиядәге таулы төбәк, тарихи өлкә. Көрдстанның зур өлеше Олд Азия һәм Иран тауларында урнашкан. Көрдстанның төгәл чикләре булмаганлыктан бу исем фәкать этнографик мәгънәдә ишетелә. Халык, нигездә, көрдләр; шулай ук төрек, гарәп, һ.б. милләтләр бар. Халык терлекчелек һәм игенчелек белән шөгыльләнә, шәһәрләрдә һөнәрмәндчелек үсеш алган. Көрдстан файдалы казылмалар, аеруча, нефть күп. Көрдстан турындагы иң беренче мәгълүматлар 12 гасырдагы чыганакларда очрыйлар. Урта гасырларда Көрдстандә ярыммөстәкыйль имаралар бар булганнар. 1914 елда Көрдстан Иран белән Госманлы империясе тәркибенә кертелде. Ул таркалгач (1918), Төркия, Гыйрак һәм Сүрия дәүләтләре тәркибенә кертелде.
Липовець (Новомейский повяты)
Липовець  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кавона (Варезе)
Географиясе
Кавона Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ханна Матильда Тенгелин-Винге
Ханна Матильда Винге тумыштан Тенгелин (Hanna Mathilda Winge-Tengelin, 4 декабрь 1838 ел, Гетеборг, Швеция — 9 март 1896 ел, Гетеборг, Швеция) — Швеция рәссамы, нәфис тукыма буенча рәссам һәм оста.
Кызылдере (Буһаркент)
Кызылдере (Kızıldere) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Айдын иле Буһаркент илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ханна Матильда Тенгелин-Винге
Биографиясе
Рәсем сәнгатендә Тенгелин-Винге иҗатының юнәлеше тормышка бәйле сынлы сәнгать була, ул берничә гүзәл швед халык көнкүреше күренешен сурәтли. Сынлы сәнгатьтән тыш, Тенгелин-Винге швед милли тукыма дизайнына шактый зур өлеш кертә. Ул алтарь әһелләре, шул исәптән, 1882 елда Швед лютеран чиркәвенең төп соборы — Уппсала Кафедраль соборы өчен булдырылган киемнәр дизайнеры була.
1874 елда Тенгелин-Винге «Дуслар-Һөнәрчеләр» (Handarbetets vänner) ассоциациясен нигезләүче була, ул сәнгать җитәкчесе, һәм күп еллар дәвамында төп көч була. Оешма туку һәм һөнәр промыслосында милли традицияләрне яңарту һәм булышу бурычларын куя. Берләшмә һөнәрчеләр берләшмәсе генә түгел, ә шулай ук хатын-кызлар оешмасы була. «Дуслар-Һөнәрчеләр» ассоциациясен нигезләүчеләр арасында хатын-кыз хокуклары өчен швед активисткалары Софи Адлерспарре һәм Молли Ротлиб була.
Ханна Матильда Тенгелин-Винге эшләре Швециянең Милли музеена, Төньяк илләре музеена, Норрчёпинг музеена һәм Линчёпингта Эстергётланд музеена куела.
Нова-Кампина
Нова-Кампина — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Линкольн (шәһәр)
Линкольн (Lincoln) — АКШ шәһәре, Небраска штатының административ үзәге.
Тарих
1856 да Ланкастер исеме астында нигезләнә. 1867 дән - Небраска башкаласы.
HD159942
HD159942 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Эленд (Гарц)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шатонёф-Вильвьей
Шатонёф-Вильвьей (Châteauneuf-Villevieille) — Франциянең Диңгез буе Альплары департаментына караган коммуна.
Нитль-Ега
Нитль-Ега — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Охан елгасының уң ярына тамагыннан 12 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 69 км.
(7949) 1992 SU
(7949) 1992 SU — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 23 сентябрендә Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 SU» саналган.
Нитль-Ега
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Беревоешть (Арджеш)
Беревоешть — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пшегалини-Мали
Пшегалини-Мали — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Феджету (Селаж)
Феджету — Румыниянең Селаж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Глыбав (Рэчыцкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Кинице (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Кинице  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15361) 1996 DK2
(15361) 1996 DK2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1996 елның 23 февралендә Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 DK2» саналган.
Липовець (Щиценский повяты)
Липовець  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Югары Кугенер (Яңа Торъял районы)
Югары Кугенер (Васлисола, Верхний Кугенер) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Тордоя
Тордоя — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стара Кремпа
Стара Кремпа — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кожважка
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Нябы-Яха (Арка-Танга-Лова кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Ла-Бом-Корниян
Ла-Бом-Корниян — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Юмоза
Юмоза – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Уй елгасының сул ярыннан 454 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Өял елгасын кертмичә. Кече елга бассейны – Тубыл, елга бассейны – Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мутье-Розей
Мутье-Розей — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Тринидад (Калифорния)
Тарихы
Тринидад шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пенкшин
Пенкшин — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гилментон (Висконсин)
Гилментон  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(15362) 1996 ED
(15362) 1996 ED — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1996 елның 9 мартында Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 ED» саналган.
Монтгомери (округ, Теннесси)
Монтгомери — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Кларксвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1796 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 200 182 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1409 / 1396 км² тәшкил итә.
Гөберле (Чирмешән кушылдыгы)
Гөберле (Губерля) — Чирмешән елгасының уң кушылдыгы.
Характеристика
Апас районы Тәүгелде, Бакырчы авыллары аша уза, Чирмешән елгасына кушыла. Елганың озынлыгы 12 км, бассейн мәйданы — 58 км².
Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).
Пшедмесьце-Щебжешинске
Пшедмесьце-Щебжешинске — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кавоне (Напуль)
Кавоне — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Кавоне Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Элленберг (Альтмарк)
Элленберг (Ellenberg) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нова-Канаан
Нова-Канаан — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.