Сдок_Кок_Тһом
Язма
(K. 235 дип төркемләнгән) язма Санскрит телендә дә, борынгы кхмер телендә дә, гыйбадәтханә бин янының төньяк-көнчыгыш почмагында торган 1,51 метр биеклегендәге соры комташ стелада кисеп ясалган 340 юл тезмәсе булып тора. 1053 елның 8 феврале белән даталанып, анда гыйбадәтханәнең тәэмин итүче гаиләсе Кхмер сарай янына күбесенчә патшалар өчен баш капеланнар буларак ике ярым гасыр күрсәткән хезмәтләре турында сөйләнә. Бу озын роль турында сөйләүдә текстта дингә, патша сызыгына, вакытның тарихына һәм иҗтимагый корылышына искиткеч һәм еш шигъри карашны тәэмин итә. Санскрит текст башлана: "Асылы сүзсез итеп бөтен нәрсәгә эчтән үтеп керә торган һәм мәхлукатларның сиземләүләрен активлаштыра торган нәзакәтле Шива, аның формасы тарафыннан игълан ителә торган Шивага ихтирам." Язма мөгаен ике ярым гасыр дәверендә хөкем иткән унике кхмер патшасы турында мәгълүмат биреп тарихчылар өчен иң файдалы булып тора. Анда монархларның рухи һәм хәрби дәрәҗәләре һәм хөкемнәренең нигез вакыйгалары турында сөйләнә. “Укытучы өйрәнчекләрен яки әти балаларын дәртле итеп өйрәткән кебек, шулай ук ул да, вазыйфасы өчен фәннәрен дәртле итеп өйрәткән һәм аларга дәртле итеп яклау һәм үстерү тәэмин иткән,” дип Удаядитьяварман II язмасында әйтелгән. “Сугышта ул ватылган дошман патшаларының каныннан кызыл кылычны тоткан һәм бөтен якларга балкышын тараткан, гүя чокырыннан чыккан кызыл лотос кебек яки кылыч турында сөйләгәндә: кыныннан чыгарылган“. Искә алынган иң иртә патша Джаяварман II, аны тарихчылар гомумән өлешчә язма абруена таянып якынча 800 елда кхмер империясен нигезләгән дип таныйлар. Текстта еш цитаталанган деталь булып ул Ява дип аталган илдән килгәне тора, ул шул ук вакытта күпчелек галимнәр тарафыннан, мәсәлән, археолог Чарльз Хайам тарафыннан, көнчыгышта яшәүче чит ил кешеләре буларак карала, аларның исемнәре мөгаен Санскрит явана (акыллы)дан алынган, мөгаен, ул Чампа патшалыгына ишарә итә. Текстның кхмер өлешендә шулай дип әйтелә: “Сихердә һәм фәндә маһир Хираньядаман дип аталган брахман патша тарафыннан " Камбуджаларның бу иленең Явага  нинди булса да лояльлеген мөмкин түгел итеп бу илне бердәнбер суверен итү өчен церемония башкару өчен патша тарафыннан чакырылган булган.” Бу язмада Джаяварман II-нең капелланы Шивакайвалья белән башлап гыйбадәтханәнең каһин гаиләсенең тугыз буыны документ итеп язып куелган  Киңәшчеләр патшалар өчен кулланылган кебек юмакай тонында мактала. Текстта гаилә патша йорт биләмәләре белән озын мөнәсәбәт барышында систематик рәвештә җир биләмәләрен һәм башка милеген арттыруы турында тәфсилле мәгълүмат бирелә. Текстта исеме бирелгән соңгы капеллан Садашива изге кушулардан китеп Сурьяварманның беренче патшабикәсенең кыз туганына өйләнгән дип язылган. Кешегә яңа исем бирелгән булган һәм ул төзелеш проектлары өчен җаваплы булып куелган булган. Аның карьерасы гаиләнең патша эчке түгәрәгендә ролен япкан дип күренә; гаилә турында язмаларда бүтән бернәрсә дә ишетелми. Галимнәр язмаларда кхмер сарай янының дини ритуалының төп өлеше булган дэвараджа культы турында мәгълүматка аеруча игътибар биргәннәр. Брахманыкы кебек өстен акыллылыгы белән браминнарның иң яхшысы Хираньядама(н) килеп мәрхәмәтлелек белән хәрәкәтләнгән. Текстта патша Джаяварман II-гә ул башка кешеләр ирешерлек түгел сихерне ачкан дип язылган. Патша дүрт изге трактат буенча күрсәтмәләр алган. “Тәҗрибәсе һәм серләрне аңлавы аша трактатларның квинтэссенциясен тулаем чыгарганнан соң, бу брамин  дөньяның муллылыгын арттыру өчен Дэвараджа исемен керткән сихри ритуаллар уйлап чыгарган.”  Әмма тасвирлама галимнәр культның функциясен аңламаслык итеп шактый дәрәҗәдә серле. Төшенчәнең мәгънәсе мөгаен "Ходайлар патшасы" бер Ходай, гомумән Шива, Һинду пантеонында югарырак итеп куелган һәм аның абруе күккә тәртип китерә дигән мәгънәдә. Язмада кабат итеп тасвирланганча сарай яны дини ритуалы шунда Шива яши дип ышанылган линганы яки изге кәүсәне тәэмин итүне игътибар үзәгендә тота. Язма шулай ук кхмер тарихында, мәсәлән, 9-ынчы гасыр ахырында башкаланың тирәдәге даирәдән хәзерге көн Ролуос авылына күчерү кебек әһәмиятле вакыйгаларны аңлауга ачкыч булып тора. “Янә, маһир Вамашива Ясоварман I исемен йөртүче патша Шри Яшовардһананың варисы булган,” дип раслана Санскрит текстында. “Патша тарафыннан чакырылып ул Яшодһара Тавы лингасын корган, ул матурлыгы буенча таулар патшасы (Меру) кебек булган.” Француз галимнәре элек Шри Яшодһагири тау-сыман Байон гыйбадәтханәсе кебек булган дип ышанган. Әмма хәзер Байон язмада тасвирланган вакыйгадан соң өч гасыр диярлек соңрак төзелгән булган һәм линга фактик рәвештә Байоннан ике километр көньякта чын калкулык өстендә торган яңа төзелгән Пһном Бакенг гыйбадәтханәсенә урнаштырылганы билгеле булган. Текстта шулай ук Джаяварман IV хөкеме астында башкаланың Ангкордан хәзер Коһ Кер буларак мәгълүм урынга күчерелүе һәм патша Сурьяварман I вакытларында тавыш чыгу билгеләп үтелә. Ул Сдок Кок Тһом даирәсендә изге гыйбадәтханәләрне мәсхәрәләгән кешеләргә каршы солдатлар җибәргән дип тасвирлана. Тарихчылар гомумән Сурьяварман куәтенә таба көрәшкән дип ышаналар, соңыннан ул Ангкордан Даявираварман дигән патшаны кысрыклап чыгарган (ул язмада әһәмиятле итеп искә алынмаган). Моннан тыш текстта империянең яшәеше турында гаять күп детальләр тәэмин итә – яңа биләмәләрнең корылышы, таланган биләмәләрдән качкан колларның рәтләнүе, җир өчен алтын, аскы кием, кәҗәләр һәм су үгезләре кебек бирелгән түләүләр. Текстта Сдок Кок Тһом үзе барлыкка килүе тасвирлана. Анда гаиләгә Удайядитьяварман II тарафыннан җир бирелгән булган дип әйтелә. Сызыкның ахыргы әгъзасы, хәзер төзелеш җитәкчесе ролендә "валабхи [шпиле] белән таш гыйбадәтханә корган, резервуар казыган, дамбалар төзегән һәм басулар һәм бакчалар урнаштырган." Аның җиренең төгәл чикләре һәм үлчәме, гыйбадәтханәне тәэмин иткән асаба эшче такымнарның вазыйфа планнары һәм ир кешеләре һәм хатын-кызлар эшенең бүленеше китерелгән. Кхмер язмалары өлешчә күккә һәм җир элитасына дан җырлау өчен барлыкка китерелгән булган. Шул сәбәпле аларның фактик язмалар буларак дәрәҗәсе еш сорау астына куела. Әмма моның күп өлешләре башка текстлар тарафыннан раслана һәм ул тасвирлый торган кайбер урыннар ышанычлы итеп табылган булган. Шуңа өстәп, аның күп саннары һәм тасвирламалары, аеруча җир һәм аңа ия булу турындагылары, хәзерге заман сарай яны документлары тулы төгәллегенә һәм абруена ия булган кебек укыла. Гомумән, галимнәр арасында гомуми килешенгән караш булып Сдок Кок Тһомда чокылган сүзләр мөгаен Кхмер империясе үзе турында тәэмин иткән иң әһәмиятле язма аңлату тора. Язманың авторы яки авторлары исемнәре китерелмәгән. Күп галимнәр ышанычлы итеп аны Садашива язган дип нәтиҗә ясыйлар, кимендә аның сызыгы; Сак-Хэмфри ышануы буенча текст брахман белән консультациядә каралама булган, әмма максаты патша Удайядитьяварман II-нең игъланнарын чагылдыру булган.