cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(11368) 1998 HN115
(11368) 1998 HN115 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 23 апрелендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 HN115» саналган.
Кандилли (Ашкале)
Кандилли (Kandilli) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Ашкале илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кемпе-Залешанске
Кемпе-Залешанске — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ягмурлуармутлу (Кыршеһир)
Ягмурлуармутлу (Yağmurluarmutlu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кыршеһир иле Кыршеһир илчесенә караган бер авыл (köy).
Кларксбург (Теннесси)
Кларксбург  — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пезу (Ковильян)
Пезу  — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ульянавка (Бешанковицкий районы)
Ульянавка (Ульянаўка ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Бешанковицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Саташулар
Күрү саташулары
Күздән беренчел күрү кабыгына кадәрге күрү юлының һәр дәрәҗәсендәге патологиядә шактый күрү какшаулары күрү саташулары комплексына китерә ала. Бу халәт (Шарль-Бонне синдромы) җиңеллек феноменыннан гыйбарәт, ул үзлегеннән  активлык белән формалашкан күрү саташулары комплексы күрсәткән күрүнең  ассоциатив өлкәләргә деафферентациягә карата икенчел була. Мондый саташулар гадәттә ике яклы, беренчел ялгышудан соң аларны чын булмаганын аңлаучы гадәти  төгәлсез күрү белән авырулардагы саташулардан аермалы буларак ачык һәм  җентекле. Саташулар эчтәлеге гадәттә күңелле, әмма борчый ала.
Күргәннең чын булмаганын аңлаучы авырулар еш алар булганы турында акылга зәгыйфь дип исәпләү куркынычлыгы өчен сөйләми, шуңа күрә анамнезны сак җыярга һәм кирәк булганда авыруны тынычландырырга кирәк.
Musa Aqyeget
Musa Aqyeget (-zadä) (Törekçä: Musa Akyiğit/Akyiğitzade/Akyiğitoğlu) (1865-1923) - kürenekle ğälim, iqtisatçı, yazuçı, Ğosmanlı byurokratı, tatar menlası.
Tormış yulı
Musa Aqyegetzadä 1864 yılnıñ 3 dekäberendä neñ Penza gubernası Çanbar öyäzenä kergän Qaybıl awılında dönyağa kilgän. Anıñ babası Altınbay Aqyegetzadä Aleksandr I zamanında 25 yıl patşa ğäskärendä xezmät itep, ireşkän uñışları öçen törle medällär belän büläklängän bulğan. Atası Möxämmätcan isä, 4 klasslı urıs mäktäben tämamlağannan soñ, xökümät eşendä törle räsmi wazıyfalar başqara.
Musa başlanğıç belemne babasınıñ awılı Maçalı mädräsäsendä ala. Biredä ul din ğilemennän tış, tatarça uqu-yazunı da öyränä. Çanbarğa kire qaytqannan soñ, andağı 4 klasslı urıs mäktäben tämamlıy. Atasınıñ qararı buyınça, 1878 yılda Musanı Penzağa urıs gimnaziäsenä uqırğa iltälär. Bu uqu yortın 1884 yılda yaxşı däräcä belän tämamlağan yäş yeget, Mäskäw universitetına uqırğa kerergä teläk belderep, ğäriza yaza, tik ğärizası qabul itelmi. Musanı Qazanda da uñışsızlıq kötä, anı biredäge universitetqa da almıylar.
1884-1888 yıllarda Musa Aqyegetzadä Qazan, Penza şähärlärendä häm Qırımda yäşi, berara İsmäğil Gaspıralınıñ “Tärceman” gazetasında da eşläp ala. Belem alunı İstanbulda däwam itterergä digän qararğa kilüenä dä Gaspralınıñ tä'sire bulğandır, möğäyen. Berençe äsäre bulğan “Xisametdin menla” povesten ul 1886 yılda yaza (Äsärneñ çın iseme “Xisametdin menla” bulsa da, Törkiädä ul “Xisametdin mulla” bulıp taralğan). Aqyegetzadäneñ bu äsäre tatar dönyasında Gaspralınıñ törkiçelek ideyälären taratu yulında berençe xikäyä buluı belän dä ähämiätle. Tatar ädäbiätınıñ formalaşuında ul yul kürsätüçe rolen başqarğan. Bu xikäyädän soñ, Zahir Bigiev, Rizaeddin Fäxreddin, Fatix Kärimi h.b. kebek tatar zıyalıları da xikäyä yaza başlıylar. Xikäyäneñ ikençe basması 1925 yılda “Tatar ädäbiätı kitapxanäseneñ” altınçı xikäyäse bularaq basıla. Xikäyä şulay uq İstanbulda da 1901 (Hicri: 1317) yılda “Zaman” kitapxanäse tarafınnan törekçä näşer itelgän. Tatarstanda ğämäldä yörgän xäreflär belän “Tatar mäğrifätçelek ädäbiätı” (Qazan, 1979, 45-86 b.) kitabında xikäyä tulısınça basılğan, qayber xezmätlärdä isä qısqaça eçtälege genä birelgän.
Ädäbi äsärläre
<!-- *** 1888 yılda yuğarı belem alu teläge belän Musa Aqegetzadä İstanbulğa kilä häm “İradäi säniä ilä Mölkiä mäktäbe”neñ yuğarı bülegenä uqırğa kerä, 1891 yılda bik yaxşı däräcäsenä bu mäktäpne tämamlıy. 1892 yılnıñ 29 yanwarendä ul “İradäi säniä ilä Xärbiä mäktäbe”nä rus tele häm iqtisat uqıtuçısı itep bilgelänä. Aqegetzadä uqıtuçılıq itkän waqıtta, Atatörek älege mäktäptä uquçı bulğan. Bu şäxes Atatörekneñ dä uqıtuçısı bulğan, dip kisterep kenä äyterlek faqtlar bilgele bulmasa da, Xärbiä matbağasında näşer itelgän kitabınıñ (“İlmi särwät yaxut ilmi iqtisat”(1), İstanbul, 1316/1898) Atatörek uquçı bulğan yıllarda däres kitabı bularaq qullanılğanlığı mäğlüm. 1892 yılnıñ 13 febrälendä Musa Aqegetzadä östämä ber wazıyfa ala - Ğalata tamğaxanä (tamojnya) idaräsenä tikşerüçe itep bilgelänä. 1893 yılnıñ 13 äprelendä bu östämä wazıyfası Sirkäci tamğaxanä üzägenä küçerelä. II Mäşrutiätkä(2) qädär bu eşlärne başqaruın däwam itkän Aqegetzadä şul çorda “İqtisat yaxut ilmi särwät: Azadäi ticarät wä ısulí ximaya”(3) häm “İlmi särwät wä yaxut ilmi iqtisat” isemle xezmätlären dä yaza. Biredä ul Ğosmanlı däwläte urnaştırğan säwdä prinsipların tänqıyt' itep, cir eşkärtü, igençelek ölkäse bulğan bu däwlätneñ sänäğät ölkäsenä äwerelüe barı tik säwdä eşen proteksialägändä genä mömkin bulaçağın, ä inde irekle bazarnı cäyelderüneñ, cämğeyät üseşeneñ tieşle şartları kitenkerämägän bu basqıçında, uñışqa kitermäyäçägen belderä. Ozaq yıllar tamğaxanä idarälärendä eşlägängä, Aqegetzadä bu ölkäneñ aqrınlap çit illär bazarına äylänä baruın kürgän, şuña kürä xezmätlärendä cirle sänäğätne, häm dä säwdä eşen hiç kiçektergesez ximaya itü kiräklegenä basım yasağan. Şul zamannıñ başqa aldınğı fiker iäläre - Mizancı Morad häm Äxmäd Midxät äfändelär dä Aqegetzadä belän urtaq fikerdä bulğannar. Xilmi Ziya Ölkän Aqegetzadäneñ iqtisadi qaraşlarında Fridrix List häm Päwl Ğawwes kebek iqtisatçılarnıñ täesire buluın kürsätep ütä.
II Mäşrutiät iğlan itelep, biş kön ütkäç, Musa Aqegetzadä “Mätin” (Tekst) isemle, säyäsät, fän, säwdä, ädäbiät häm xärbi eşlär mäsälälären çağıldıruçı ber ğäzet çığara başlıy. Gazetanı oyıştıruçılar arasında Aqegetzadä belän bergä anıñ xatını Xäyriä xanım häm Xälil äfände isemle ber şäxes tä bulğan. Aqegetzadä II Mäşrutiät iğlan itelüne üz gazetasında bastırğan mäqälälärendä: “Yäşäsen adälät (ğädellek), yäşäsen xörriät, yäşäsen mäşrutiät!” - dip yazıp, (“Metin”. 1908, №1, b.1), zur söyeneç belän qarşılıy, “xasta watan”nıñ aqrın-aqrın sawığıp, ayaqqa basa alaçağın ömet itüen belderä. Anıñ fikerençä, watan awır ber “xastalıq” eçendä bulğanğa, mäşrutiät iğlan itelmägän bulsa, ilneñ qayber ölkäläre quldan ıçqınaçaq ide. Mäşrutiät iğlan itelü bu ölkälärneñ yuğaluın buldırmıy qaldı. Aqegetzadäneñ gazetada bastırğan mäqälälärendä nigezdä mäşrutiät, watan öçen watandaşlarnıñ başqarırğa tieşle bulğan xezmätläre, ğaskär h.b. temalar östenlek itä.
Мелёнек
Мелёнек — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Серке (Сен-Маритим)
Серке — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Musa Aqyeget
Ädäbi äsärläre
Ütkärelgän tikşerenülär näticäsendä, “milli maqsatlarğa qarşı toru oçraqları bulmağanlığı” açıqlanıp, 1923 yılda Törkiä xökümäte eçke eşlär wäqäläte tarafınnan Aqegetzadägä qarata “cäwäzi istixdam”ğa(7) qarar birelä. Bu qarar nigezendä, sawlığınıñ bik ük yaxşı bulmawı säbäple, ul idarä üzägenä kire cibärelmiçä, Waqıflar ğömüm mödirlege tarafınnan Söläymaniä kitapxanäsenä mödir itep bilgelänä. (Qızğanıç ki, Söläymaniä kitapxanäsendä mödir bulğan keşelärneñ räsemnäre häm isemnäre kürsätelgän räsmi qäğäzdä Aqegetzadä iseme tabılmadı. Şäxsän küreşep söyläşkän kitapxanä idaräçeläre dä bu xaqta hiçnindi mäğlümatqa iä tügelleklären belderdelär). Kitapxanä mödire xezmäten başqarğan çorda, 1923 yılnıñ 2 sentyäbrendä Musa Aqegetzadä İstanbulda, Çengelköydä wafat bula. Qäbere Çengelköy ziratında, elekkege Tıbbiä(8) mödire Zäqäi Paşanıñ qäbere yanında. Musa Aqegetzadä 1896 yılda İstanbullı Xäyriä xanımğa öylänä. Alarnıñ öç balaları (Äminä Adilä Käpänäk, Ayşä Fadıla, Äxmäd Şäräfetdin) bula. Musa Aqegetzadä borınğı grek, latin, ğäräp, farsı tellären belgän, nemes, rus häm fransuz tellärendä irken aralaşa alğan. Buş waqıtlarında ul törle tellärdän törek telenä tärcemälär yasıy häm skripqada uynıy torğan bula.
Törkiçelek fikerläre belän inde mäktäp yıllarında uq tanışa başlağan häm dä İsmäğıyl' Ğaspralı yanında ber yıl yäşäp törkiçelek däresläre alğan Aqegetzadä 1908 yılnıñ noyabrendä Yosıf Aqçura citäkçelegendä tözelgän törkiçelek oyışmasın tözüçelär arasında da bula. Oyışmanıñ matbuğat orğanı bulğan “Türk dernäge” (Törek berlege) isemle jurnalda ber mäqäläse dä (“Qazan tatar şiwäsendä darbı mäsällär” (Qazan tatarları söyläm telendä ğıybrätle xikäyälär, №2, 50-52 b.) basıla. Bu oyışma üzeneñ eşçänlegen başlap az ğına waqıt ütügä, Wan qaymaqamlığına bilgelänep, şunda kitep baruı säbäple, Aqegetzadä älege oyışma belän bäyläneştä tora almıy. Ämma ul, Anadolunıñ yıraq poçmaqlarınnan torıp ta, İstanbulda belem aluçı tatar şäkertlärenä yärdäm itärlek, alarğa iğänä cibärerlek däräcädä milli toyğıları köçle bulğan ber şäxes ide.
Törkiädä basılğan äsärläre: 1) “Awrupa mädäniäteneñ äsacına ber nazar” (Awrupa mädäniäteneñ nigezenä ber qaraş). İstanbul, 1315 (1899). Älege äsäreneñ berençe bitendä ük yazuçı: “Bügenge mädäniätneñ nigezläre Xäzräte Möxämmätneñ eş-fiğelläre häm xädislärennän başqa berni dä tügel...” - dip, könbatış mädäniäte aldında kimsengän bulıp torunıñ mäğnäsezlegen assızıqlıy. Yazuçı fikerençä, Qor'än ayätlärennän häm Möxämmät päyğämbär xädislärennän üsep çıqqan íslam mädäniäte Awrupanı urta ğasırlar warwarlığınnan häm cähälättän qotqarıp qalğan. Bu fikerlären isbatlaw öçen Aqegetzadä böten misallarnı da diärlek awrupalı yazuçılarnıñ äsärlärennän kiterä. Küp kenä çit tellärne belüe säbäple, yazuçı üz çorınıñ ädäbiätın küzätep bara alu mömkinlegenä iä ide. Şuñadır, kitergän dälilläre dä şaqtıy sallı. Yazuçınıñ bu xezmäte belän Ğälimcan İbrahímovnıñ 1909 yılda Ufada basılğan “Berençe íslam mädäniäte” isemle äsäre arasında oxşaş momentlar küzätelä. G.İbrahímov bu äsärendä íslam mädäniätenä ğäräp mädäniäte dyüneñ yalğış buluına basım yasıy häm íslam mädäniäten törek, farsı, ğäräp h.b. millätlär bergäläşep mäydanğa kitergän urtaq ber mädäniät itep kürsätä. Biredä Aqegetzadäneñ mäğlüm äsäreneñ yoğıntısı açıq sizemlänä. Anıñ ber bülege Urälskida Qämil Motıyğıy tarafınnan 1906-1907 yıllar arasında çığarılğan “Äl-ğasrel-cädid” jurnalında (№10, 1906, 540-550 b.) tatarça da basılıp çıqqan bulğan. 2) “İqtisad yaxut ilmi särwät: Azadäi ticarät wä usulí ximayä”, İstanbul, 1314 (1898). Aqegetzadä bu äsärendä säwdäne proteksialäwme, ällä irekle bazar mönäsäbätläre cäyelderüme, qaysısı milli baylıqqa kübräk fayda kiteräçäk, digän sorawnı bäxäskä quya. Näticädä, milli baylıq öçen “ısulı ximaya”, yäğni säwdäne proteksialäw faydalıraq bulaçaq digän fikerne ütkärä. Yazuçı här ike qaraşnı da könbatış illäreneñ iqtisad taríxınnan misallar kiterep açıqlıy, Adam Smitnıñ “keşelär barı tik ekonomik fayda alu etärgeçe belän genä xäräkät itälär” digän fikeren tänqıyt' itä. 3) “İlmi särwät wäyäxut ilmi iqtisad”, İstanbul, 1316 (1900), 264 b.. Mäclisi Maarifi Askäriä(9) qararı belän basılğan bu kitap, yuğarıda da äytep ütkänebezçä, Xärbiä mäktäbendä däres kitabı bularaq uqıtılğan. Aldaraq yazılğan xezmäte belän nigezdä oxşağan bu kitapta, annan ayırmalı bularaq, eşçelärneñ xezmät xaqı belän bäyle ber bülek tä bar. Bolardan tış tağın başqa äsärläre barlığı turında mäğlümatıbız yuq, ämma qayber tärcemäläre buluı bik ixtimal. Şulay uq, üze çığarğan “Mätin” isemle gazetasında küp sanlı mäqäläläre basılğan.
Aqegetzadä Musa. Awrupa mädäniätenä ber nazar. (Şärexlärne Sälquq Uysal yazğan). - Anqara, 1996 - B.11-14. (Törek telendä). Aqegetzadä Musa // TD YıA. - T.1. - B.98-99. (Törek telendä). Battal Taymas Abdullah. Qazan törkiläre. - Anqara, 1988. - 3 basma. - B.134-136. (Törek telendä). Binark Nailä. Musa Aqegetzadä// Qazan. - İstanbul, 1975. - №15. - B.54-55. (Törek telendä). Ğaynullin Möxämmät. Tatar ädäbiätı. XIX yöz. - Qazan, 1957. - B.340-400. Ğaynullin Möxämmät. Tatar ädipläre. - Qazan, 1978. - B.13-25. Ğasrıy Näkip. Xisametdin menla// Añ. - Qazan, 1915, - №9-10, 23-24. - B.189-194; 416-424. Däwlät Nadir. Rusiä törkiläreneñ milli köräş taríxı. - Anqara, 1985. - B.11, 151. (Törek telendä). Musa Aqegetzadä// Yaña milli yul. - 1931. - №11. - B.12-13. Mäktuplar(10)// Qazan möxbire. - 1909. - №323, 1 äprel. - B.3. Sarınay Yosıf. Törek milliatçelegeneñ tarixi üseşe häm “Törek uçaqları” (1912-1931). - İstanbul, 1994. - B.95. (Törek telendä). Säğdi Ğabdraxman. Tatar ädäbiätı taríxı. - Qazan, 1926. - B.76-83. Tatar ädäbiätı taríxı. - Qazan, 1985. - T.2. - B.291-301. Topraq Zafär. Milli iqtisad, milli burjuaziä. - İstanbul, - 1995. - B.29-30. (Törek telendä). Timer Äxmät. Yosıf Aqçura. - Anqara, 1987. - B.41. (Törek telendä). Çawdar Täwfiq. Törkiädä liberalizm (1860-1990). - Anqara, 1992. - B.127-140. (Törek telendä). Çanqaya Ali. Yaña Mölkiä(11) taríxı häm Mölkiälelär(12). - Anqara, 1968-1969. - B.468-471. (Törek telendä). Ülkän Ziya Xilmi. Törkiädä zamança fiker taríxı. - İstanbul, 1994. - 4 basma. - B.221-226. (Törek telendä). Älege xezmättä qayber yalğışlıqlar da bar. Mäsälän, Aqegetzadäneñ yazğan äsäre Rusiä möselmannarı tarafınnan tiskäre bäyälänä, şul säbäple ul İstanbulğa kitärgä mäkbür bula; Mölkiä mäktäben 1894 yılda tämamlıy; “Yaña milli yul”nıñ ber sanı tulayım M.Aqegetzadägä bağışlanğan, kebek yalğışlar bar. Bu äsärdän faydalanğan Sälcuq Uysal da, qızğanıç ki, andağı xatalarnı qabatlağan. Johann, “Der Einflub des Osmanischen auf die Herausbildung der modernen tatarischen Schriftsprache”, Societas (Uralo-Altaica), Bd 37, 1993, s.187. Gerhard V. Mende, Der Nationale Kampf der Russlandturken, Berlin 1936, s.74.
İskärmälär
1. Ğilmi baylıq yäki ğıylmi iqtisad. 2. Konstitusia. 3. İqtisad yäki ğilmi baylıq: irekle säwdä häm ximaya ısulı. 4. qaymaqamlıq - qaymaqam bulu, öyäz başlığı bulu. 5. sancaq - Ğosmanlı däwlätendä administrativ berämlek. 6. mazuliat - eştän azat itelü, otstawqa. 7. cäwäzi istixdam - xezmätkä alu röxsäte. 8. Tıbbiä - medisina uqu yortı. 9. Mäclisi Maarifi Askäriä - Ğaskäri mäğärif mäclese. 10. Mäktuplar – xatlar. 11. Mölkiä - Çinovniklar xäzerläw mäktäbe. 12. Mölkiälelär - älege mäktäpne tämamlağan çinovniklar. -->
Вәдүт Мифтах
Вәдүт Мифтах, Вәдүт Кәшшафетдин улы Мифтахов (1915 елның 20 ноябре, РИ, Уфа губернасы, Минзәлә өязе,Яхшы Каран — 1942 елның 30 марты, ССРБ, РСФСР, Тула өлкәсе, Рыдань) — татар шагыйре. Бөек Ватан сугышында һәлак булган. 1939 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.
Тәрҗемәи хәле
Ул 1915 елның 20 ноябрендә Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге Татарстанның Сарман районы) Яхшы Каран авылында мулла гаиләсендә туа. Бабасы Мифтахетдин Габделмәҗитов (1834—1907) озак еллар Яхшы Каран авылында мулла булып торган. Вәдүт яшьли ятим кала: 1921 елдагы ачлык вакытында әтисе Кашшафетдин Мифтахетдин улы вафат була. Әнисе Мөслим районы авылына күп балалы кешегә кияүгә чыга. Вәдүтне Сарайлы авылындагы туганы Нуриәхмәт гаиләсендә калдыра. Сарайлыда башлангыч мәктәпне бетерә. Сарманда җидееллык белем алганнан соң, 1931 елда Лубян урман хуҗалыгы техникумына укырга керә һәм әлеге уку йортын 1934 елда тәмамлый. Яхшы Каран авылыннан беренче дипломлы урманчы була. Билгеләнгән урында урманчы булып эшли башлый. 1935—1939 елларда Казан педагогика институтында югары белем алгач, 1939—1941 елларда Питрәч районының Шәле урта мәктәбендә укытучы булып эшли, татар теле һәм әдәбияты укыта. Иҗат эше белән дә шөгыльләнә.
Бөек Ватан сугышы башлануга фронтка китә, кече политрук була. Тула өлкәсендә барган каты сугышлар вакытында 1942 елда һәлак була. Аны Рыдань авылы янындагы туганнар каберлегенә күмәләр.
Иҗаты
Аның беренче шигырьләре матбугатта 1934 елда күренә башлый. 1939 елда «Җырла, җир» дигән беренче шигъри җыентыгы чыга. Вәдүт Мифтахны «Комсомол шагыйре» дип атыйлар. Ул үз иҗатында канатлы яшьлек, бәхетле тормыш, дуслык һәм мәхәббәт темаларын үз итә. Татар халык иҗатыннан файдаланып, шигырьләр, поэмалар яза. 1940 елда «Ятим малай турында әкият» дигән поэмасы китап булып чыга.
Ул фронтта да иҗат эшен туктатмый. Аның шул чордагы иҗатының кайбер үрнәкләре 1956 елда басылып чыккан «Җыр һаман яңгырый» (төзүчеләре Әбрар Кәримуллин, Нил Юзиев) китабында, «Алар сафта» (1961), «Илең турындав уйла» (2000) дигән күмәк җыентыкларда тупланган.
Хәтер
Туган авылы Яхшы Каранда үзәк урам аның исемен йөртә.
Нью-Территори (Техас)
Нью-Территори  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Нью-Территори халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Жилой Рудник
Жилой Рудник — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы поселок.
Халык саны — 252 тирәсендә. Почта индексы — 422120.
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Понятувка (Лодзь воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вакыйф Нуриев
' Вакыйф Вәкил улы Нуриев''' — татар язучысы, журналист, Татарстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары (2007 елдан),Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш ис. әдәби бүләге һәм «Бәллүр каләм» иясе (2023).
Тәрҗемәи хәле
1958 елның 17 августында Татарстанның Арча районы Сеҗе авылында дөньяга килә. Әнисе Нәкыя Абдуллина, укытучы, Мөхәммәт Мәһдиев белән бер вакытта Арча педучилищесында укыган. Вакыйф Сеҗе авылында урта мәктәпне тәмамлый, 1975 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. 5 курста укыганда «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы редакциясендә хезмәткәр булып эшли башлый. 1980 елда университетны тәмамлый. Бераздан «Яшь ленинчы»ның җаваплы сәркатибе, баш мөхәррир урынбасары була. 1987-1990 елларда Татарстан китап нәшриятының сәясәт редакциясе мөдире.
1990 елда аны яңа оешкан «Шәһри Казан» газетасы редакциясенә эшкә чакыралар. Ул башта бүлек мөхәррире, 1995 елдан 2000 елга кадәр әлеге газетада баш мөхәррир урынбасары була. Соңрак Вакыйф Нуриев «Салават күпере» һәм «Сәхнә» журналларының баш мөхәррир урынбасары булып эшли. ― «Казан утлары» журналының баш мөхәррир урынбасары.
Вакыйф Нуриев — 70кә якын хикәя авторы. 1990 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Бүре кадәр бүрек» дигән хикәяләр җыентыгы дөнья күрде. 2006 елда аның «Җиденче палата», «Карга карагы», «Әбиемә — әфлисун» повестьлары дөнья күрә.
Гаиләсе
Хатыны Ләйлә, Казан кызы, Чаллы пединститутын читтән торып тәмамлаган, балалар бакчасы мөдире булып эшләгән; балалары: кызы Аида, ике оныгы; улы.
Лабукова
Лабукова — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Еловинская елгасының сул ярыннан 8 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зене
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Аталая (Бадахос)
Аталая — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Путина (Румыния)
Путина — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ренат Ибраһимов
Ренат Ислам улы Ибраһимов — татар җырчысы, лирик баритон, Татарстанның һәм Русиянең халык артисты, Г.Тукай исемендәге премия лауреаты.
Биография
Ул 1947 елның 20 ноябрендә Украина ССРында, Илбау шәһәрендә туа. Музыка мәктәбендә домра классында белем ала, кечкенәдән үк классик арияләр һәм җырларны җырлап үсә. Уналты яшеннән үзешчән эстрада оркестрында җырлап йөри. Казан дәүләт консерваториясендә икееллык әзерләү бүлегендә укыганнан соң, вокал бүлегенә укырга керә. М.Җәлил исемендәге татар дәүләт опера һәм балет театрында эшли, эстрадада да чыгышлар ясый. Төрле конкурсларда лауреат исемен ала.
Ренат Ибраһимов Мәскәү шәһәрендә яшәп иҗат эше белән шөгыльләнә. Җырчының исеме төрле чит илләрдә дә билгеле, еш кына ул чыгышлар белән гастрольләргә йөри. Җырлаудан тыш, Ренат Ибраһимов шигырьләр дә яза, җырлар иҗат итә.
2022 елның 14 маенда кичке 7 дә 75 яшендә вафат.
Кендзеж
Кендзеж — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Гро-Тей
Ле-Гро-Тей — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Юськасы (Муркаш районы)
Почта индексы — 429534. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97232885001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101300017500.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 379 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%),.
(11369) Brazelton
(11369) Brazelton — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QE33» саналган.
Завадок (Мхиницки авыл советы)
Завадок  (Завадок ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Краснапольский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Богунице (Илава)
Богунице  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(10393) 1997 RF8
(10393) 1997 RF8 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Borınğı İran
Borınğı İran tarixı berniçä tarixi çorğa bülenä:
Ле-Гуре
Ле-Гуре (Le Gouray) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Плене-Жюгон кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 30,50 км².
Родман (Айова)
Родман  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Родман шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лангенбург
Лангенбург (Langenburg) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Зеньбок
Зеньбок — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гето Конка (Римини)
Гето Конка — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гето Конка Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ульянавка (Чашницкий районы)
Ульянавка (Ульянаўка ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Чашницкий районында урнашкан авыл.
Грэди (округ, Джорджия)
Грэди — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Кейро шәһәре.
Территориясе
Округ мәйданы 1186 км² тәшкил итә.
Ягмурлубүюкоба (Кыршеһир)
Ягмурлубүюкоба (Yağmurlubüyükoba) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кыршеһир иле Кыршеһир илчесенә караган бер авыл (köy).
Пенамакор (район)
Географиясе
Мәйданы —.
Щарк-Я
Щарк-Я — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сартынь-Я елгасының уң ярыннан 21 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 8 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк  Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Төньяк Пулт
Төньяк Пулт — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Пулт елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Канҗалар (Карасу (Сакарья))
Канҗалар (Kancalar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Сакарья иле Карасу (Сакарья) илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Колльэрвилл (Теннесси)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11370) Nabrown
(11370) Nabrown — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Баркаррота
Баркаррота — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
(11370) Nabrown
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QD35» саналган.
Баркаррота
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Добра (коммуна, Димбовица)
Добра — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Зигмунти (Мазовия воеводалыгы)
Зигмунти  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кидаловичи
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мендзигуж
Мендзигуж — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
GSC3177-514
GSC3177-514 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Завадок (Сидаравски авыл советы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сет-Мель
Сет-Мель — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
(10394) 1997 SG1
(10394) 1997 SG1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 22 сентябрендә P. Sala тарафыннан Giesing обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 SG1» саналган.
(11371) Camley
(11371) Camley — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QO38» саналган.
Родни (Айова)
Родни  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Родни шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лака (Кулой кушылдыгы)
Лака — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кулой елгасының сул ярыннан 119 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 157 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Попеляви (Лодзь воеводалыгы)
Попеляви  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пенья-Гарсия
Пенья-Гарсия — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Нью-Фалкон (Техас)
Нью-Фалкон  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Нью-Фалкон халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Щекурь-Я
Щекурь-Я — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ляпин елгасының уң ярыннан 151 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 108 км.
Нью-Фалкон (Техас)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Щекурь-Я
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лениногорск районы
Лениного́рск районы (Лениногорск районы) — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Республиканың көньяк-көнчыгышында, Дала Зәе елгасының югаргы агымында урнашкан. Административ үзәге — Лениногорск шәһәре.
Этимологиясе
Лениногорск районы үзенең исемен торак пункт атамасыннан алган (хәзер — административ үзәк). 1955 елга чаклы Лениногорск Яңа Писмән дип аталган, ул үз чиратында Иске Писмән авылыннан (шулай ук Ясаклы Писмән) XIX гасырда аерылып чыккан. Географ Евгений Поспелов күрсәтүенчә, гомуми Писмән топонимы Татарстанның елга һәм авыллары исемендә еш очраган писмән яки пичмән татар сүзен рус сүзенә охшату аша барлыкка килгән.
Флагы һәм гербы
Лениногорск муниципаль районының хәзерге гербы һәм флагы 2005 елның июлендә раслана. Геральдик билгеләрне республика президенты карамагындагы Геральдика советының авторлар коллективы эшләгән һәм Татарстан һәм Россиянең Дәүләт геральдика реестрына кертелгән. Герб турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт: яшел кырга көмеш белән каймаланган кара түбә кайчысы кадалган, ә аскы өлештә икесе ике якка авышкан алтын төстәге ике чәчәк. Гербның өске өлешендә кызыл фонда алтын белән чигелгән яшел лалә сүрәтләнгән. Яшел кыр һәм чәчәкләр Татарстанның көньяк-көнчыгышындагы географик үзенчәлекләрне күрсәтә, шулай ук җирле флора һәм фаунаның күптөрлелеген символлаштыра. Белгечләр көмеш җирлегендәге кара кайчыны төрлечә аңлаталар: бер яктан, бу — районның икътисади үсешен тасвирлаучы нефть фонтаны. Икенче яктан караганда, кайчы формасын республиканың көньяк-көнчыгышындагы бу мөһим сәнәгать һәм транспорт төененнән таралып киткән юллар мәгънәсе салынган дип аңлатырга мөмкин. Гербның очындагы ике якка авыш урнашкан лалә чәчәге милли традицияләрне саклауны һәм ихтирамны күрсәтә.
Флаг герб нигезендә эшләнгән һәм Татарстанның милли флагы төсләрен кабатлый, әмма герб композициясе аның төп контуры рәвешендә сул яктан урнашкан. Флаг нигезендә иңе озынлыгына карата 2:3 нисбәтендәге төсле тукыма ята.
Урнашуы
Район төньякта — республиканың Әлмәт районы, көнчыгышта — Бөгелмә районы, көнбатышта — Чирмешән районнары белән, көньяктан — Самар өлкәсе (Шынталы һәм Келәүле районнары) белән чикләнә. Киңлек юнәлешендә озынлыгы 63 км, меридиан юнәлешендә — 33 км тәшкл итә. Район урман-дала зонада урнашкан һәм уртача континенталь климатка ия.
Геологик характеристикасы
Лениногорск районы Татарстан районнары арасында биек рельефлы районнарның берсе. Билгеләр 150 метрдан 340 метрга кадәр үзгәреп тора, аларның иң түбәннәре елга үзәннәрендә, ә иң югарылары - Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы һәм Шогыр калкулыкларының югаргы түбәләрендәге күпсанлы тау катламларында билгеләнә. Җирле ландшафт елга үзәннәре, чокыр-чакырлар һәм өннәр челтәре белән характерлана, шул ук вакытта төшү урыннары я сөзәк тау битләре, я текә чыгынтылар белән характерлана. Район территориясендә Чишмә, Дала Зәе елгалары һәм аларның кушылдыклары ага.
Лениногорск районы республикада чишмәләре күплеге белән аерылып тора — 263. Төбәк иң күп җир асты казылма байлыкларына: нефть, битум, известьташ, доломит, ком-вак таш катышмалары, балчык һ. б. ия.
Флорасы һәм фаунасы
Лениногорск районында махсус сакланылучы дүрт табигый объект урнашкан: Шөгер аучылык тыюлыгы, Дала тыюлыгы, Чишмә һәм Дала Зәе елгалары.
Районның чирек территориясен киң яфраклы урманнар каплый, анда күбесенчә имән, өрәңге, юкә һәм каен үсә, шул ук вакытта урманнар республика территориясенең уртача 16 %ын гына алып тора. Аларның иң кыйммәтлеләре — сабакчалы имән утыртмалары. Урманнар бай үлән япмасы белән капланган һәм бик күп төрлө үсемлекләре белән үзенчәлекле: җилбәгәй, күке җимеше, каз суганы, исле балтырган, йолдызкай, урман кыңгыравы һ.б. Көньякта коры үзәнле һәм чокырлы дала ландшафты өстенлек итә. Үсемлекләр арасыннан монда кызыл тамыр, яшел җир җиләге, Маршалл кияү үләне, каурый кылган, болын солыбашы, бүтәгә, кылган таралган. Районда Татарстанның Кызыл китабына кертелгән сирәк очрый торган үсмлекләр бар, мәсәлән, Лениногорск районында әтмәкәй, чыпчык тарысы, аксыл-сары йонтәсбаш. Районда үсемлекләрнең барлыгы 110 төре үсә, шул исәптән 27 төре республиканың Кызыл китабына кертелгән.
Татарстанның көньяк-көнчыгышы хайваннар һәм кошлар дөньясының төрлелеге белән аерыла. Орнитолог галимнар монда кошларның 68 төре яшәвен билгели. Кыр сабан тургае күп очрый, сирәгерәк — сары чәперчек һәм кыр девете (полевой конёк). Җирле кызыл китап кошларына тазгара яки көчегән, бүдәнә, кыр тавыгы яки көртлек, дала көйгәнәге, болын көйгәнәге, өке ябалагы, һупазы, нарат тургае, яшел тукран карый. Урманнарда үр куяны, төлке, европа нәкәсе (байбак) очрый; сирәгерәк - янут эт һәм дала көзәне. Җирле фаунаны кимерүчеләрсез: гади кыр тычканы, кечкенә урман тычканы һәм җирән кыр тычканы, Татарстанның Кызыл китабына кертелгәннәрдән: дала тычканы һәм Эверсман әрләннән башка күз алдына китереп булмый.
XVI—XIX гасырлар
XVII гасырга чаклы Чулман аръягы көньяк-көнчыгыш территориясендә кеше аз яшәгән. Тикшерелгән археологик мәгълүматлар буенча, хәзерге Лениногорск районы биләмәсендәге көтүлек җирләре күчмә хуҗалык алып барган Мөфтияри кабиләсенеке була. 1552 елда Казан ханлыгын Иван Грозный яулап ала, ә дүрт ел үтүгә башкортлар Россия составына керә. Шулай итеп хәзерге Татарстанның көньяк-көнчыгыш территориясе Мәскәү дәүләтенең бер өлеше булып китә. Край белән Казан сарай приказы идарә итә, ә 1708 елдан урта һәм түбән Идел буен һәм Урал алдын үз эченә алган яңа барлыкка килгән Казан губернасы составына керә.
1730нчы елларда солдатларны урнаштыру планы эшләнә. Шулай, 1732 елда Кече Бөгелмә бистәсе (хәзер Лениногорск районының Медведка авылы) барлыкка килә, 1736 елда — Олы Бөгелмә (Бөгелмә шәһәре). Соңрак Спиридоновка авылына нигез салына.
Районның чикләре күп тапкырлар үзгәртелгән, 1744 елдан бу территория Ырынбур губернасы составына керә. Казан һәм Ырынбур губерналары чиге Чирмешән елгасыннан үткән, аннан Кичүйгә чаклы көньяк-көнчыгышка төшкән һәм төньяк-көнчыгышка, Минзәләгә чаклы, күтәрелгән. 1740нчы елларда хәзерге Лениногорск районы территориясендә, империя хөкүмәте алып барган колониалләштерү һәм урыслаштыру сәясәтенә ярашлы, күчеп килүчеләр авыллары барлыкка килә. 1744-1747 елларда үткәрелгән икенче ревизия нәтиҗәсе буенча (патша Россиясендә халык исәбен алу), район территориясендә барлыгы 13 авыл (Каратай, Надер, Сәет, Урмышлы, Сары Бикчура, Аналык, Иштирәк, Кәркәле, Шөгер, Туктар, Куакбаш, Шачили, Измайлово) исәпкә алынган, әмма район биләмәсендә бу авыллар гына булмаган, ясаклы татар крестьяннарының исәбен алу китабына христиан авыллары - Иске Писмән һәм Кувацкая бистәсе кертелмәгән. 1761—1762 еллар халык исәбен алу нәтиҗәсе буенча, Кувацкая бистәсендә 210 йортта 1083 кеше, Письмянская бистәсендә — 109 йортта 711 кеше, Медведкада — 67 йортта 486 кеше яшәгән. Бу вакытка инде Сары Биккол, Каратай, Сугышлы, Кирлегач кебек яңа татар авыллары барлыкка килгән. 1770нче елларга бу җирләрдә мордва һәм чуаш авыллары - Мордовская Ивановка, Карамалка, Кузайкино һ.б. нигезләнгән.
1785 елга карата хәзерге Лениногорск районы территоиясендә 6 меңгә якын кеше яшәгән. Ун ел үтүгә Бөгелмә өязендә Яңа Писмән авылы барлыкка килә, һәм 1955 елда ул Лениногорск дип атала башлый. 1797 елга татар авылларында халык саны байтакка арта. Бөгелмәдә 359 йортта 1858 кеше, Медведкада — 99 йортта 870 кеше, Сарыбикколда — 28 йортта 178 кеше, Сәет-Кырлыгачта 40 йортта 227 кеше яши.
XX гасыр
Октябрь революциясеннән соң, Идел буенда хакимияткә большевиклар килә. 1917 елда Бөгелмә өязендә авыл волость советлары һәм депутатларны Советларның беренче өяз съездына сайлыйлар. Артабангы Ватандашлар сугышы елларында Чулман аръягының көньяк-көнчыгыш территориясеннән гаскәрләр уза, аяусыз сугышлар бара. 1918 елның 13 октябрендә Кызыл армия Бөгелмәгә керә, әмма икенче елның язында большевикларны Колчак кысырыклый, ә 1919 елның маенда шәһәр тагы да большевиклар контроленә күчә. Урындагы татар-башкорт формированиеләре Көнчыгыш фронтта акларга каршы торуда мөһим роль уйный.
1920 елда Яңа Писмән бистәсе җирләре дә кергән Бөгелмә өязе ТАССР составындагы Бөгелмә кантоны итеп үзгәртелә. Бер елдан Идел буенда ачлык башлана, һәм аннан гомум алганда 2 миллионга якын кеше зыян күрә. Бер Бөгелмә кантонында гына ачлыктан 35 меңнән артык кеше, шул исәптән булачак Лениногорск районы халкының өчтән бер өлеше һәләк була. Ачлыкка каршы көрәшү һәм балаларга ярдәм итү максатында «Промгол» ашханалары ачыла. 1930 елда Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасы районнарга бүленә. Бөгелмә кантоны урынына Шөгер, Бөгелмә, Чирмешән, Баулы, Әлмәт районнары, соңрак — Азнакай районы булдырыла. Хәзерге Лениногорск районы территориясе ул чорда Бөгелмә һәм Әлмәт районнарына караган. 1930нчы еллар башында Бәкер авылында дәвалау балчыклары табыла һәм шушы ук исемле курорт төзелә, ә территориясендә хәстәханәләр, медицина пунктлары ачыла башлый, Түбән Чыршылы амбулаториясе барлыкка килә.
1935 елның 10 февралендә Яңа Писмән, Иске Писмән, Зәй-Каратай, Глазовский, Михайловский, Ивановский, Алёшкинский, Горкинский авыл советларыннан торган Яңа Писмән районы оеша. Хәзерге Лениногорск районының өлеше булып киткән Шөгер районы составына Иске Варваринский, Спиридоновский, Мордва-Ивановский, Кирлегач, Кузайкинский, Куакбаш, Урмышлы, Сарыбиккол, Түбән Чершелин, Мордва Кәркәлесе, Искекуак, Яңа Иштирәк, Сугышлы, Иске Иштирәк, Чутин, Яңа Серёжкин, Урдалы, Мөкмин-Каратай, Сходневский, Тимәш, Лагыр, Подлесно-Үтәмеш авыл советлары керә. 1930нчы елларда эре торак пунктларда клублар, китапханәләр ачыла, сәнгати һәвәскәр түгәрәкләре, колхоз-совхоз театрлары эшли башлый. 1937 елда Иске Писмән авылыннан 7 километрда «Бөгемә» аэропорты төзелә. Артабангы елларда Татарстанның көньяк-көнчыгынышда нефть разведкалау эшләре алып барыла. Тиздән Лениногорск районында нефтчеләрнең тәүге бистәсе — Яшел Агачлык калкып чыга.
Бөек Ватан сугышы елларында ТАССР-дан 10 меңгә якын доброволец фронтка китә. Сугыш дәвамында Лениногорск районыннан 6789 сугышчы хөкүмәт наградаларына лаек була. Шуларның 12-се Советлар Союзы Каһарманы дигән исемгә (Баһаветдинов Гыйльми Әбләзи улы, Газыйнур Гафиатулла улы Гафиатуллин, Иван Денисов, Иван Заварыкин, Мурзин Ибраһим Хөсәйен улы, Садриев Самат Сәләх улы, Григорий Ушполис, Хайретдинов Акрам Минһаҗ улы, Халиков Ислам Рәхим улы, Хәлиулин Мисбах Хәлиулла улы, Евстафий Яковлев һәм Василий Яницкий), өч кеше Дан орденының тулы кавалеры (Мөтигуллин Габдулла Мөтигулла улы, Михаил Алаев һәм Яков Николаев) исеменә лаек була.
Ягулык җитмәү һәм республиканың көньяк-көнчыгышында дошманнар гаскәрләренең һөҗүме ул вакытта эшләнелә торган барлык төп нефть ятмалары булган, бу төбәктә геологик разведка экспедицияләре үткәрү өчен сәбәп булган. 1943 елның 2 августында галимнәр 750 метр тирәнлектә Шөгер нефть ятмасын таба. Берничә атнадан биредә тәүлегенә 20 тонна дебитлы беренче нефть фонтаны керде. СССР хөкүмәтенең 1944 елның 11 мартындагы карары белән разведка эшләрен дәвам итү һәм нефть промыселы ятмаларында төзү турында Карар кабул ителә, шулай итеп Шөгер эреләндерелгән промыселы 1945 елның 30 маенда ачыла. 1947 елның гыйнвар ахырында Ромашкино авылы янында Яңа Писмәннән 7 км ераклыкта урнашкан Ромашкино мәйданында 3 нче скважина бораулана башлый һәм 1948 елның 31 маенда ук көчле Девон катламы ачыла. Шул ук елны скважина тәүлегенә 60 тоннага кадәр, аннары 120 тоннага кадәр нефть китерә башлады. Шулай итеп, Ромашкино нефть чыганагы төбәк икътисадын үстерүгә көчле этәргеч бирә.
1950 елда районның административ үзәгендә «Бөгелмәнефть» һәм «Татбурнефть» трестлары оештырыла, шулай ук яңа эшчеләр бистәсе төзелә башлый. 1955 елның 18 августында РСФСР Югары Советы Президиумы Указы белән Татарстан АССР Яңа Писмән районының Яңа Писмән поселогы республика буйсынуындагы шәһәр итеп үзгәртелә һәм революция башлыгы исемен ала, шул ук вакытта Яңа Писмән районы Лениногорск дип үзгәртелә. 1959 елның 12 октябрендә яңа оешкан район составына Шөгер районының Иске Варварино, Спиридоново, Мордва-Иваново, Кирлегәч, Кузайкино, Куакбаш, Ормашлы, Сарабиккол, Түбән Чыршылы, Мордва-Карамалы, Иске Куак, Яңа Иштирәк, Сугышлы, Иске Иштирәк, Чүте, Яңа Сережкино, Урдалы, Мөкмин-Каратай авыл җирлекләре белән берлектә Шөгер районының бер өлеше кертелә. Дала Зәе авыл советы Иске Писмән һәм Савочка авыл советлары белән Писмән советына берләшә. .
Бүгенге көндә
«Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге башкарма комитеты район советына, район башлыгына һәм район халкына буйсына. Комитетның төп бүлекләре арасында ЗАГС, архитектура һәм шәһәр төзелеше бүлеге, икътисад бүлеге, опека һәм попечительлек секторы, хокук тәртибен саклау җәмәгать пункты, архив һәм башкалар бар. 2019 елның октябреннән башлап Башкарма комитет җитәкчесе вазыйфасын Михайлова Зөлфия Габдулхамәт кызы башкара. Лениногорск муниципаль районы башлыгы һәм Лениногорск шәһәре мэры — Хөсәенов Рәгать Галиәгъзәм улы.
Халык саны
2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар — 51,5%, руслар - 37,0 %, мордвалар — 4,6%, чуашлар — 4,5% тәшкил иткән. Шәһәр шартларында (Лениногорск шәһәре) район халкының 75,52% яшәгән. 2018 елга 1 мең кешегә туучылар саны — 10%, үлүчеләр саны - 14,8% тәшкил иткән. 2019 елда ике күрсәткеч тә кимегән: соңгы исәпләүләр буенча, туучылар саны 1000 кешегә 8,9% тәшкил иткән, ә үлүчеләр саны 13% ка кадәр кимегән. Шулай итеп, районда халыкның табигый кимүе 4,1% тәшкил иткән.
Идарә-җир төзелеше
Лениногорск муниципаль районы «муниципаль берәмлекләрнең һәм аларның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында 2005 елның республика законы» нигезендә район 25 муниципаль берәмлеккә бүленә, шул исәптә бер шәһәр, 24 авыл җирлеге һәм 67 торак пункт бар.
Хәзерге көндәге хәл-торыш
XX гасыр уртасыннан нефть сәнәгате Лениногорск районының алдынгы тармагы булып тора. 2019 елда төбәк нефтьчеләре 3,45 млн тонна нефть тапты, бу тулаем территориаль продуктның 46 %-н тәшкил итте. Төбәкнең күп предприятиеләре нефть-газ тармагын технологик тәэмин итү белән шөгыльләнә. Иң эре компанияләр арасында «Лениногорскнефть», «Охтин-Ойл» НГДУлары, «Водоканал» , «ЛТС», «Геотех» һ. б. аерылып тора. Монда шулай ук җиңел һәм азык-төлек сәнәгатенең берничә эре предприятиесе эшли. Районда барлыгы кече һәм урта бизнесның якынча 566 икътисади актив предприятиесе эшли. Лениногорск районы икътисадына бөтә Татарстан сәнәгать продукциясенең 3,5 % тура килә. 2019 елга район социаль-икътисади үсеш буенча республиканың муниципаль берәмлекләре арасында 12нче урын били.
Район килеменең икенче әһәмиятле өлешен — 23 % тирәсе — төзелеш тармагы тәэмин итә. Бу тармакның күпчелек предприятиеләре нефть-газ чыгару сәнәгате объектларын төзи, алар арасында «Геотех», «Уралстройнефть», «Спецстройсервис» һ. б..
Ун ел элек район җитәкчелеге, башка сәнәгаь тармаклары да үсеш алсын дигән максат белән, төбәк икътисадын диверсификацияләүгә юл алды. Атап әйткәндә, Лениногорск районы хакимияте авыл хуҗалыгының инвестицияләр җәлеп итү мөмкинлекләрен арттыруны планлаштыра. 2020 елга авыл хуҗалыгы җирләре районның гомуми мәйданының 55 %тан артыгын алып тора. Монда бодай, арыш, солы, карабодай, бәрәңге һәм башка культуралар үстерәләр. Шуңа да карамастан, авыл товар җитештерүчеләренең гомуми табышы арасында терлекчелек өстенлек итә. Актив үсә торган өлкәләр арасында - ат үрчетү. Әйтик, ат караучы-эшмәкәр Фәрит Нәбиуллин ун ел дәвамында татар токымлы атларын чыгарырга омтыла. Хәзерге вакытта Татарстанда бу токымның берничә йөз вәкиле генә исәпләнә. .