cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Казакеле (Козенца)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Трембки-Стари
Трембки-Стари — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Ставець (Түбән Силезия воеводалыгы)
Ставець  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Абдулла Вәлиев
Абдулла Хәби улы (Хәбибулла улы) Вәлиев (1922 ел, Бакай — 1944 елның 24 гыйнвары) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Тормыш юлы
Абдулла Вәлиев 1922 елда Бакай авылында (хәзер — Башкортстанның Кушнаренко районы) туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала, колхозда эшли. 1941 елның сентябрендә Вәлиев Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. 1942 елның гыйнварыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында.
1943 елның июленә кызылармеец Абдулла Вәлиев Үзәк фронтның 60 нчы армиясенең 1031 нче укчылар дивизиясе 1 нче укчылар полкының 1 нче укчылар батальонының танкка каршы мылтыгын исәпләүнең беренче номеры була. Курск дугасындагы сугышларда һәм Днепр өчен көрәштә аерылып тора.
1943 елның 13 июлендә Курск өлкәсенең Троснянск районында 257,0 биеклектән Вәлиев үз взводы составында танкка каршы мылтык һәм гранатлар ярдәмендә өч дошман һөҗүмен чагылдыра. Күп санлы өстенлеккә карамастан, немец бүлекчәләре биеклекне ала алмыйлар, 300гә якын солдатны һәм 3 офицерны югалталар. Вәлиев сугышта ике тапкыр яралана, әмма ныгытма килмичә, сугыш кырларыннан китми. Алдагы сугышларда Вәлиев үзенең танкка каршы мылтыгыннан 4 пулемёт һәм 17 дошман солдатын юк итә. 24-25 сентябрь төнендә Вәлиев төркем составында Днепр аша Украин ССРның Чернигов өлкәсенең Рыбный Промысел авылы тирәсеннән юл ала. Төркем плацдармны яулап ала һәм 12 дошман контратакасын чагылдырып, 42 сәгать дәвамында аны тотып тора ала. Шул сугышта Вәлиев 2 пулемёт һәм 9 немец солдатын юк итә.
ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 17 октябрендәге Указы белән кызылармеец Абдулла Вәлиев Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була.
1944 елның 24 гыйнварында сугышта һәлак була, Ленинград өлкәсенең Гатчина районының Туганицы авылында җирләнә.
Хәтер
Бакай авылында Вәлиевка һәйкәл куелган, аның исеме белән мәктәп аталган.
Карма (Кармянский районы)
Карма  (Карма ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Кармянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Островець (Славенский повяты)
Островець  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Преттин
Преттин (Prettin) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тәмәй
Тәмәй — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.
Кокер-Сити (Канзас)
Кокер-Сити  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тәмәй
Почта индексы — 422144.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Кокер-Сити (Канзас)
Тарихы
Кокер-Сити шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(15806) Kohei
(15806) Kohei — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 15 апрелендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 GN1» саналган.
Тереза Комодини Качиа
Тереза Комодини Качиа (мальт. Therese Comodini Cachia ; ) — Мальта юристы һәм сәясәтчесе, шулай ук Европа парламентның иске әгъзасы.
Белеме
Комодини Качиа Мальта университетында укый, ике югары белем ала. 1997 елда хокук докторы дәрәҗәсенә ия була, ә 2012 елда кеше хокуклары буенча докторлык дәрәҗәсенә лаек була.
Профессиональ карьерасы
Тереза Комодини Качиа — һөнәре буенча кеше хокуклары өлкәсендә эшләгән юрист. 1997 елдан алып кеше хокуклары бозылу корбаннарының мәнфәгатләрен чагылдыручы буларак, төрле кимәлдәге хөкем тикшеренүләре барышында Мальта югары судларында, шулай ук Страсбургта кеше хокуклары буенча Европа судында чыгыш ясый. Аның клиентлары арасында шәхси кешеләр, коммерция структуралары, дәүләт учреждениеләре, шулай ук законнар чыгару органнары була.
Үзенең юрист карьерасында Мальтада берничә хөкүмәткә карамаган оешмалар, шул исәптән Мальта скаутлар ассоциациясе, Мальта Хатын-кыз конфедерациясе һәм Мальта психик сәламәтлек ассоциациясенең юрисконсульты сыйфатында чыгыш ясый.
2008 елдан 2010 елга тиклемге чорда ул тигезлек мәсьәләләренә тирәсендә Европа хокуклары һәм директивалары характеры мәсьәләләре буенча Милли комиссиягә милли хокукларны кысу очракларын тикшерүдә һәм башка тикшеренү проектларын гамәлгә ашыруда ярдәм күрсәтә.
Әлеге вакытта Комодини Качиа Мальта университетында кеше хокуклары фәненнән укыта. Ул шулай ук университетта кеше хокуклары һәм демократизация өлкәсендә магистрлар әзерләүгә юнәлеш бирә. Элек ул Утрехтск университетында (Нидерланд) һәм Одердагы Франкфуртта Европа Виадрина университетында чакырулы лектор булып эшли.
Сәяси карьерасы
Комодини Качиа Мальта утравында Милли фирка (мальт. Partit Nazzjonalista ) әгъзасы булып тора һәм бу фирка эшендә актив катнаша. Аны еш кына парламент төркемендә торырлык эшләү өлгесе һәм Мальта конституциясына дөрес төзәтмәләр индерүче буларак билгелиләр. Беренче тапкыр 2013 елның мартында Мальта парламентына гомуми сайлауларда ул үзенең кандидатурасын сәяси вазифага күрсәтә.
2013 елда ул фирка уставын һәм структураларын яңадан карау буенча комиссия әгъзасы итеп тәгаенләнә. Шулай ук Ричард Мускат белән бергә кандидатлар форумы рәистәше итеп тәгаенләнә.
Европа парламентына сайлардан алда Комодини Качиа 2013 елда гомуми сайлауларда тавышларны санаганда килеп туган тигезсезлеккә бәйле Мальта сайлау комиссиясенә каршы коституцион тикшерүдә милли фирка исеменнән чыгыш ясарга ярдәм итә. Тавышларны санауны хата судта кире кагылганнан соң, ул озак һәм җентекле хөкем процессы барышында фирка адвокатына ярдәм итә.
2014 елның маенда Комодини Качиа Европа парламенты әгъзасы итеп сайлана. 2014 елда Мальтада Европа сайлауларында сайлаучыларның 40 проценттан ашуы милли фирка өчен тавыш бирә, һәм фирка Мальтада Европа өчен тиеш булган алтылы урынның өчесен ала. Тарихта беренче тапкыр милли фирка Европа парламентында ике урыннан күбрәк урын били, һәм өченче урынны Комодини Качиа ала. Парламент әгъзасы булганда ул Европа халык партиясенә да әгъза булып керә.
Комодини Качиа Европа парламентында өч комитет һәм делегацияләр әгъзасы була. Ул хокук мәсьәләләр буенча комитет, Фәләстин законнар чыгару советы белән элемтә буенча делегация, Урта Диңгез Берлегенең парламент ассамблеясында делегация әгъзасы була. Ихтыяр мәсьәләләре буенча комитетта авторлык хокуклары мәсьәләләре буенча парламент докладчысы вазифасын били. Моннан тыш, ул кеше хокуклары буенча подкомитеты, мәдәният һәм мәгариф буенча комитет һәм Кытай Халык Республикасы белән элемтә буенча делегация әгъзасы урынбасары була.
Европарламент әгъзасы итеп сайланганнан соң Комодини Качиа үзенең туган илендә өстәмә рәвештә җитәкче функцияләрен үз өстенә ала. 2014 елның октябрендә шул вакытта милли партиянең һәм оппозициянең лидеры булган Симон Бусуттил Комодини Качианы Мальтада партиянең сәяси форумнар координаторы итеп тәгаенли, ә 2015 елның гыйнварында аны мәгариф һәм мәшгүллек буенча күләгәле министр итеп тәгаенли.
2017 елда Комодини Качиа гомуми сайлауның сөземтәсе белән килешми, һәм 22 тапкыр яңадан тавышларны исәпләгәннән соң 4244 тавыш белән сигезенче сайлау округы буенча депутат итеп сайлана. Башта ул үз урыннан баш тарта, ләкин соңыннан үз карарын юкка чыгара һәм Европарламент әгъзасы вазифасыннан китүе һәм ил парламентында үз урынын алачагы турында белдерә.
(8446) Тазиев
(8446) Тазиев — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тереза Комодини Качиа
Матбугат хезмәтләре
Комодини Качиа үзенең кеше хокуклары белән бәйле мәсьәләләр буенча тикшеренүләрен һәм докладларын Европаның күп кенә институтларына тапшырды. Европа берлегенең бәлиг булмаганнар белән сәүдә, расизм, ксенофобия, дискриминация, мәглүмәтле саклау, психик сәламәтлек, мәглүмәтле яклау, иммиграция һәм законсыз репатриация буенча төрле документларына үз өлешен кертә. Ул шулай ук раса, теге яки бу мәсьәләгә карашы, яки сексуаль ориентациясе билгеләре буенча эш урынында дискриминацияләү турында доклад тәкъдим итә. Америка университетының Вашингтон Юридик колледжының кеше хокуклары буенча журналында мәкаләләр бастырып чыгара.
(8446) Тазиев
Тарихы
1973 елның 28 сентябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1973 SB6» саналган.
Тереза Комодини Качиа
Наградалары
2016 елның мартында «Парламент» журналы Комодини Качианы корпоратив идарә итү өлкәсендә евродепутат дип атый. Бу награда аның Брюсселдә тапшырылган башлангыч наградасы була, һәм атналык түбәндәгене язып чыга: «''Комодини Качиа үз эшенә керткән энтузиазмы һәм ялкынлы дәрте өчен югары баһалана. Ул үзенең күп гүмерен Евроберлек сәясәтен эшкәртүдә Мальтаның ватандашлар җәмгыйәтенең катнашуын киңәйтүгә багышлады''».
Побла-де-Сегур
Побла-де-Сегур — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лепша (Солоница кушылдыгы)
Лепша — Россия территориясеннән ага торган елга. Ярославль өлкәсе, Кострома өлкәсе, Иваново өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Солоница елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Пирапемас
Пирапемас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мараньян штатына карый.
Лепша (Солоница кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычыннан түбәнгә таба Ука кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Пирапемас
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Лепша (Солоница кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Нёйе-Пон-Пьер
Нёйе-Пон-Пьер — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Кысаҗык (Алтынорду)
Кысаҗык (Kısacık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Алтынорду илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Лина (шәһәр, Висконсин)
Лина  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хендерсон (округ, Кентукки)
Хендерсон — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Хендерсон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1798 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1140 км² тәшкил итә.
Бобейка (Румыния)
Бобейка — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рйон-де-Ланд
Рйон-де-Ланд — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Фундетура (Клуж)
Фундетура — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бадья (Кобра кушылдыгы)
Бадья — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Кобра елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 23 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тринише-Кунево
Тринише-Кунево — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Вахит Хаков
Вахит Хаков – Россия Гуманитар фәннәре академиясенең академигы, Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе. Филология фәннәре докторы (1971), профессор (1973).
Тринише-Кунево
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вахит Хаков
Тәрҗемәи хәл
Вахит Хөҗҗәт улы Хаков 1926 елның 16 августында Татарстан Республикасының Буа районы Күзби авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Башлангыч белемне үз авылында ала. 8 нче сыйныфны күрше Килдураз авылында тәмамлый.
Аннары Бөек Ватан сугышы башлана, 17 яше дә тулмаган егет гаскәри хезмәткә алына. Япониягә каршы сугышларда катнаша, яралана. Монголиянең Чойбалсан шәһәрендә башланган хәрби поход аның өчен Кытайдагы Сары диңгез буенда тәмамлана.
Хәрби хезмәттән кайткач, ул Тәтеш педагогия училищесын, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын, ССРБ Фәннәр академиясе Казан филиалында аспирантура тәмамлый. 1960 елдан башлап, Вахит Хаковның фәнни-педагогик, методик эшчәнлеге Казан дәүләт университеты белән бәйле: ул татар теле кафедрасында ассистент, доцент, профессор, мөдир булып эшли 1961 елда "XX йөз башы әдәби теле тарихы" дигән темага кандитатлык, 1971 елда "Татар милли әдәби теленең барлыкка килүе һәм аның стильләре үсеше" дигән темага докторлык диссертациясе яклый.
1964 елны Вахит Хөҗҗәтовичка доцент исеме бирелә. 1971 елда ул Алма-Ата шәһәрендә «Татар әдәби теленең һәм стильләрнең үсеш тарихы» дигән темага мең биткә якын күләмдәге докторлык диссертациясен яклый һәм филология фәннәре докторы дигән дәрәҗә ала. Ә 1973 елда аңа профессор дигән исем бирелә. Шул елларны татар теле кафедрасында җитәкчелек тә итә. Бүген шул кафедраның профессоры. 1993 елда басылып чыккан «Татар әдәби теле тарихы», 2003 елда дөнья күргән «Тел — тарих көзгесе» дигән монографияләрендә татар теленең катлаулы үсеш юллары яктыртыла. Борынгы язуга ия булган татар теленең үсеше Болгар дәүләте, Алтын Урда чорындагы дәүләтләр, Казан ханлыгындагы телләр белән тыгыз бәйләнештә карала, аннан соңгы дәверләрдә татар әдәби теленең нормалары һәм стильләре арасындагы мөнәсәбәт тикшерелә. «Тел — тарих көзгесе» китабында борынгы рун язмаларының теле белән хәзерге татар теле арасындагы күренешләр тарихи-чагыштырма ысул белән өйрәнелә.
Профессор Вахит Хаков — Казан дәүләт университетында «XIII—XIX гасырларда иҗат ителгән әсәрләрнең төрки телләр һәм татар теле үсешендә тоткан роле» дигән теманың фәнни җитәкчесе. Бу юнәлешне үстерүдә яшь галимнәр, аспирантлар, студентлар зур эш алып бара. Вахит Хөҗҗәтович җитәкчелегендә 15 аспирант диссертация яклады, 10 га якын яшь укытучы һәм аспирант фәнни эш яза. Татарстан Язучылар берлегенең яртысыннан артыгы Казан дәүләт университетының татар филология факультетын тәмамлаучылар икәнлеген күрсәтеп үтү дә җитә. Аның шәкертләре арасында күп кенә танылган тел-әдәбият укытучылары, язучылар, журналистлар, мәдәният-сәнгать эшлеклеләре бар. Аспирантлары хәзер Казан һәм Чаллыдагы югары уку йортларында, башка өлкә, республикаларда үзләре фәнни-педагогик эш алып баралар. Чит илләрдә фәнни эшчәнлекләрен дәвам итүчеләре дә бар. Ул аларның һәрберсе белән тыгыз элемтәдә яшәгән. Вахит абый университетның филология фәннәре докторы һәм кандидаты дигән гыйльми дәрәҗәләр бирүче диссертация советы әгъзасы да булып торган.
Яшь буынга белем-тәрбия бирү өлкәсендә һәм фәнгә фидакяр хезмәт иткән талантлы педагог, актив җәмәгать эшлеклесе, күренекле тел галиме В. Хаков 2008 елны арабыздан китте.
Бүләкләр
Вахит Хөҗҗәтович — Ватан сугышы ордены һәм унбишләп медаль кавалеры, Татарстан Президентының Мактау кәгазе иясе.
Фәнни эшчәнлеге
Аның төп фәнни юнәлеше — төрки һәм татар әдәби телләре тарихы, әдәби телдә стиль категорияләренең үсеше, төрки-татар язма ядкарьләре теле. Шулай ук тел белеменең терминология, лексикология, фразеология,, сөйләм мәдәнияте тармакларына, мәктәптә һәм югары уку йортларында язучылар телен өйрәнүгә зур игътибар бирә.
Сентега
Сентега — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Корега елгасының уң ярына тамагыннан 0,4 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Островице
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Карма (Лельчыцкий районы)
Карма  (Карма ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Лельчыцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Пильхи (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Пильхи  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Зур Шишовка
Зур Шишовка (Большая Шишовка) — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
Тувалу
Географик урнашуы
Тувалу - Тын океанның көнбатыш өлешендә урнашкан, 9 атоллдан торган дәүләт. Иң төп утрау булып Фунафути атоллы булып тора.
Зур Шишовка
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Тувалу
Мәйданы
Тувалуның мәйданы 26 кв. км
Зур Шишовка
Халык
Халык саны динамикасы:
Тувалу
Төп шәһәрләр, административ бүленеш
Тувалуның пайтәхете - Фонгафале (2800 кеше).
Зур Шишовка
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (10%), руслар (90%).
Тувалу
Дәүләт төзелеше
Тувалу Дуслыкның әгъзасы булып тора. Дәүләтнең башы - Бөекбритания патшабикәсе, аның вәкиле генерал-губернатор. Хөкүмәт башы - премьер-министр. Канун бирүче орган - парламент.
Рельеф
Утрауларның күпчелеге диңгез дәрәҗәсе өстеннән 4-5 метрга калкып тора.
Климат
Тувалуның климаты җылы һәм дымлы, уртача ел температурасы якынча +27°С, уртача явым-төшемнәр нормасы - 3048 мм.
Туфраклар һәм үсемлекләр
Яр буенда тозга чыдам сцеволалар, пандануслар үсә. Утрауларның эчке өлешләрендә - абагалар, мангр урманнары.
Хайваннар дөньясы
Утрауларның фаунасы бик ярлы.
Дин
Тувалу Конституциясе дин тоту иреген, шул исәптән, бер диннән икенче дингә күчеп, динне үзгәртү иреген, мәктәптә дини белем алудан яки мәктәптә дини тантаналарда катнашудан баш тарту хокукын гарантияли.
Тувалуда өстенлекле дин – христианлык. Тувалу чиркәве (Te Ekalesia Kelisiano Tuvalu, EKT) – Тувалуның дәүләт дине, бу статус аңа «зур милли чараларда махсус хезмәтләр кылу өстенлегенә» хокук бирә. 2017 елда архипелагтагы барлык 11 мең кешенең 97 % ы Тувалу чиркәве тарафдары булган. Тувалуда шулай ук җиденче көн адвентистлары, католиклар, протестантлар, Йәһвә шаһитлары, баптистлар җәмгыятьләре, христиан булмаган диннәрдән Бәһаи (Нанумеа атоллында таралу алган), Ислам (әхмәдия) җәмгыятьләре төзелгән.
Кыскача тарихи тасвирлама
Тувалуда беренче европалы булып 1764 елда Британия диңгезчесе Джон Байрон булган. XIX гасырның уртасына утрауларның халкы кол сату һәм күп санлы читтән кергән эпидемияләр булу сәбәпле ун мәртәбә диярлек кимегән. 1877 елда утраулар Тын Океанның Британия өлешенең югары комиссары хакимияте астына кертелгән. 1892 елда Тувалу Эллис утраулары һәм Гилберт утраулары составында Бөекбритания протектораты булган. 1974 елда Эллис утраулары референдумнан соң (халкы күбесенчә микронезиялеләр булган) Гилберт утрауларыннан аерылып чыккан, ә 1978 елның 1 октябренда Эллис утраулары (Тувалу исеме белән) бәйсезлек игълан иткән.
Кыскача икътисади тасвирлама
Икътисадның нигезе - копра җитештерү һәм балыкчылык. Копра һәм туңдырылган балык экспорты. Акча берәмлеге - Тувалу доллары, шулай ук Австралия доллары да йөрештә.
Чыганаклар
Энциклопедический справочник "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.
HD168767
HD168767 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Куйсух
Куйсух — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Томь елгасының сул ярыннан 808 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Адейр (Иллинойс)
Адейр  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Куйсух
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
HD168767
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Адейр (Иллинойс)
Географиясе
Адейр халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стависка (Түбән Силезия воеводалыгы)
Стависка  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шаһбаз (кош)
Шаһбаз (Фарсы телендә:شَهباز яки شاهباز) Иран мифологиясендә мәсәл кошның атамасы. Ул тәне бөркеткә охшаган итеп, зурлыгы буенча карчыгадан яки лачыннан зуррак итеп һәм Иранның Загрос, Альборз һәм Кавказ тауларында яши торган итеп тасвирлана. Борынгы Фарсы мифологиясендә Шаһбаз Иранлы халыкларга ярдәм итә торган итеп һәм Фараваһарны Олы Иранга җитәкләгән Илаһ булган. Борынгы Мисыр Илаһы Хор Кирос Бөек өчен архетип булган дип фараз ителә. Штандарт - кисеп ясалган кош сурәте белән такта Персеполисны казып чыгару вакытында 20-нче гасыр башында табылган булган. Ахеменидлар чоры хөкеме вакытында Фарсы империаль флагы шулай итеп формасы буенча турыпочмаклы, ике төстә аерылган итеп, һава еланы сыман дүрт тигез өчпочмакларга бүленгән иде. Искә алынганча бу Шаһбаз дип уйланган (Дерафш-э Шаһбаз-э-Талайи) тактаны археологлар Персеполиста тапканнар. Ышану булып бу Кирос Бөек һәм аларның варислары астында Иран империясенең рәсми символы булып тора. Шаһбаз сүзе туры мәгънәдә "патша лачыны" дип тәрҗемә ителә. Британия өйрәнүчесе Ричард Фрэнсис Бёртон аны көртлек тотучы лачын төре Accipiter gentilis-ка карый дип таныган. Альтернатив рәвештә шаһбаз Фарсы платосы өстеннән күктә башка киң очрый торган кош көнчыгыш империя бөркетенә караган төшенчә булырга мөмкин.
Пирапетинга
Пирапетинга — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Казакорба (Тревизо)
Казакорба — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Каганович (крейсер)
Каганович — совет 26-бис проекты җиңел крейсеры. Лазарь Каганович исемен йөрткән.
Пирапетинга
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Коламбус (Канзас)
Коламбус  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Каганович (крейсер)
Төзелү вакыты - 1938 елның 28 августы -1944 елның 7 мае. Тын океан флотына кабул ителү датасы - 1947 елның 8 феврале.
Коламбус (Канзас)
Тарихы
Коламбус шәһәре  елда нигезләнгән.
Каганович (крейсер)
Тарих
1938 елның 26 августында Амурдагы Комсомольскта 199- санлы заводта төзелә башлый. 1944 елның 7 маендә суга төшерелгән. Төзеп бетерү өчен Владивостокка китерелгән. 1947 елның 8 февралендә Тын океан флоты сафына баса.
Казакорба (Тревизо)
Географиясе
Казакорба Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Тринише-Мошево
Тринише-Мошево — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
(15807) 1994 GV9
Тарихы
1994 елның 15 апрелендә Д. Джуитт, J. Chen тарафыннан Мауна-Кеа обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 GV9» саналган.
Тринише-Мошево
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ксирокур
Ксирокур (Xirocourt) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 11,32 км².
(8447) Cornejo
(8447) Cornejo — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1974 елның 16 июлендә галимнәр тарафыннан Сан-Хуан обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1974 OE» саналган.
Линвуд (Висконсин)
Линвуд  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Претцин
Претцин (Pretzien) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Побла-де-Сьерволес
Побла-де-Сьерволес — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Генри (округ, Кентукки)
Генри — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Нью-Касл шәһәре.
Кашнур (Мари Ил)
Кашнур (Кашнур, Кашнур) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.
Генри (округ, Кентукки)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1798 елда оештырыла.
Кашнур (Мари Ил)
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: даими яшәүче халык юк.
Генри (округ, Кентукки)
Территориясе
Округ мәйданы 749 км² тәшкил итә.
Бөрлиңтон
Бөрлиңтон (Burlington) — Канаданың Онтарио правинсәсендә урнашкан шәһәр.
Майоттада ислам
Тарих
Утрау халкының 90 000 булган гомуми саныннан 85 000 е ― коморлы. Коморлылар ― күп төбәкләрдән күчеп килүчеләр катнашмасы: Иран сәүдәгәрләре, материк Африкадан күчеп килүчеләр, гарәпләр һәм мальгашлар (сибуши).
Бөрлиңтон
Тарих
1874 тә нигезләнә.
Карналин
Карналин (Карналін ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
Бөрлиңтон
Халык
The 2016 Census records a visible minority of 16%.
23 октябрь
23 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме өченче көне. Ел ахырына 69 көн кала.
Майоттада ислам
Көнкүреш үзенчәлекләре
Яшьләре Көнбатыш Европа стилендә киенә, традицион кием-салым элеккечә өлкәннәр арасында таралган. Шәһәрдәге ир-атның киеме, гадәттә, ак төстәге киҗе-мамыктан һәм ул тезенә кадәр җиткән озын күлмәк кия, кайчагында ак куртка һәм ак баш киеменнән була. Шәһәр читендә озын тукылган саронг (чуар итәк) киеп йөри. Күпчелек хатын-кызлар озын, матур киҗе-мамык күлмәк белән битләрен каплау өчен чуар шәл кия. Азчылыгы башыннан ук кара мантия бөркәнеп йөри.
Нёйи-ле-Бриньон
Нёйи-ле-Бриньон — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Майоттада ислам
Көнкүреш үзенчәлекләре
Полигамия (күпхатынлылык) Коморлар халкы арасында киң тарлган күренеш булган. Әмма 1974 елның декабрендә Майоттаның 63% халкы Франциядән бәйсезлек алуга каршы һәм 2009 елның 29 мартында Майотта гражданнарының 95% ы Франциянең 101-нче департаменты булу өчен тавыш бирә. Тавыш бирү нәтиҗәләре 2011 елның мартында үз көченә кергәнгә күрә, утрауда «француз мәдәниятенә каршы килә торган» полигам никахларның барлык төрләре, шулай ук балалар никахлары да тыела. Хәзерге вакытта полигам никахлар хөкүмәт карары белән туктатылган.
23 октябрь
right|130px|БМО Генераль Ассамблеясе залы
Карналин
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Фундетура (Муреш)
Фундетура — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Рокфор (Ланди)
Рокфор — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Пирапо
Пирапо — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Островиця (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Островиця  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кысаҗыклы (Феке)
Кысаҗыклы (Kısacıklı) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Феке илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Боберешть (Видра, Алба)
Боберешть — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пестон Падамҗи Гинвала
Пестон Падамҗи Гинвала (1919 елның 9 феврале – 2008 елның 2 июле) шулай ук Песи Гинвала буларак мәгълүм Калькутта Югары Судында эшләгән атаклы адвокат булган.
Тәрҗемәи хәле
Ул 1919 елның 9 февралендә Рангунда шулай ук мәшһүр адвокат, икътисадчы һәм Британия Һиндстанының һәм Британия Бирмасының җәмәгать фигурасы Сэр Падамҗи Пестонҗи Гинвала гаиләсендә туган. Пестон Лондонда Чартерхаус Мәктәбендә укыган, аннан соң ул Оксфордта престижлы Баллиол Колледжында закон дәрәҗәсен тәмамлаган. Ул Иннер Тэмплда адвокатурага кушылган. Ул Калькутта Югары Мәхкәмәсендә карьерасын башлаганга кадәр 1945 елда Калькуттага күчкән. Пестон Хиллага өйләнгән булган, аның хөрмәтенә ул Оксфорд Университетында Һиндстаннан укырга теләүче студентлар өчен елына £10,000 грантын башлаган. Ул юридик үткенлеге һәм экспертизасы өчен атаклы булган. Ул шулай ук Калькуттада яшәгән Сэр Ранджен Мукерджи һәм башкалар тарафыннан тәэмин ителгән Indian Iron & Steel Co. кебек төрле ширкәтләрдә мөдир буларак хезмәт иткән.
Триноси (Мазовия воеводалыгы)
Триноси  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15808) Цельтер
(15808) Цельтер — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Багорен (Кызылҗаһамам)
Багорен (Bağören) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Кызылҗаһамам илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Тямпа җәмгыяте
Тямпа җәмгыяте күбесенчә Һиндстан мәдәнияте нигезендә формалашкан, ул элегрәк чор гадәтләрен һәм традицияләрен үзе эченә алган. Борынгы Тямнарның көнкүреш тормышы диңгезгә юнәлгән булган, бу диңгез буе үзәне яшәүчеләре көнкүреше һәм мәдәниятенә зур йогынты ясаган. Тямнар тормышына шулай ук килгән Һиндстан диннәре — Һинд дине һәм әзрәк дәрәҗәдә Буддачылык йогынты ясаган — алар үзенең киң пантеонына биредәге культ һәм ышанулар Илаһларын керткән. Тямпа халкы шактый бертөрле булган, этник мөнәсәбәттә борынгы Тямнар күбрәк булган. Бары тик үзләренең дәүләтенең кырыйларында гына Тямнар күршеләре белән элемтәгә кергәннәр  — төньякта  Вьетлар белән, көньякта Кхмерлар белән һәм көнбатышта тау кабиләләре белән. Безнең эра башына үзәк Вьетнамның яр буе районнарында яши башлап V гасырга Тямнарга Һинд цивилизациясе зур йогынты ясый, алар Һинд динен һәм Һинд язуын кабул иткәннәр. Тямнарның соңрак тарихы өчен шулай аталган “Көньякка марш” — бу Вьетлар тарафыннан Тям җирләрен салмак колонизациясе, ул XI гасырда башланган.
1471 елда Вьетлар Тям башкаласын Виджайяны җимергәннәр һәм илнең күпчелек өлешен яулап алганнар. Бары тик ике көньяк патшалык – Каутхара һәм Пандуранга берникадәр автономияләрен калдырганнар. Төп этник территорияләрен югалтуларына һәм Һинд диненнән Исламга күчеп берникадәр китүләренә карамастан, тулаем алганда Тямнар милли үзаңнарын һәм кайчандыр балкучы бабалар мәдәниятенә караганлыкларын саклап калганнар. Безнең көннәргә кадәр барып җиткән Тям язмаларыннан халык көнкүреше, гади Тямнарның мәдәнияте һәм гадәтләре турында әз барып җиткән, мәгълүматның күбрәк массивы хөкем итүче династияләргә һәм дини сорауларга карый.
Чыганаклар
Тям җәмгыяте турында төп тарихи чыганаклар булып а) Археологик һәйкәлләр, б) Санскрит һәм борынгы Чам телендә язмалар, в) Кытай һәм Вьет  язмалары тора. Археологик казулар нәтиҗәсендә табылган кирпеч һәм таш корылмалар, керамик һәм металлик эшләнмәләрне еш төгәл даталап булмый. Моннан тыш, еш теге яки бу предмет яки корылманы сәнгать белгечләре  Тямпа сәнгатен төркемли торган билгеле стильгә кертеп булмый..
Тямпа территориясендә борынгы заманнарда да, Яңа һәм өр яңа заманнарда да булган сугышлар нәтиҗәсендә күп борынгы язмалар сакланып калмаган. Борынгы Тямпа язмаларының төп пластыны табышлары һәм XIX гасырда һәм XX гасыр башында булган. Санскритта текстлар хәзер булган Текстлар корпусының өчтән бер өлешен тәшкил итәләр, әмма соңрак археологик табышлар буенча янә тикшерелергә тиеш..
Борынгы чам телендә текстлар катлаулы булганга күрә начар өйрәнелгән һәм Санскрит телендәгеләрдән күпкә сирәгрәк бастырылган булганнар. Борынгы Тям теле хәзер үле тел булып санала. Анда югалтылрган мәгънәләр белән Санскрит сүзләре күп, Синтаксис һәм лексика хәзерге Чамский теленнән аерылып тора. Моннан ары, язу шулкадәр үзгәргән ки, хәзерге Тямнар борынгы язмаларны инде аңлый алмыйлар. . Тямпа язма чыганакларының борынгы проблемасы булып (Санскритта да, Чам телендә дә) аларның илнең тарихының “рәсми” юрамасын гына бирүе булып тора, ул Тям элитасы тарафыннан язылган (патшалар, каһиннәр һәм затлы чиновниклар), һәм алар гади халыкның тормышын тулысынча исәпкә алмыйлар. .
Төрле Кытай һәм Вьет тарихи хроникалары тышкы чыганакларга карый һәм гел объектив булып тормыйлар. Алар илләр арасында мөнәсәбәтләр турында мәгълүмат бирәләр (Тямпа һәм Кытай, Тямпа һәм Дайвьет, Тямпа һәм көньяк күршеләр белән), үзәкләшкән империяләрнең Чампа булган таркалган дәүләт турында аңлавын чагылдыралар, алар еш үз аңлау призмасы белән бозылып күренә. География, тарих яки этнография кебек сфераларда Кытай һәм Вьет чыганакларының объективлыгы зур, әмма Тямпаның сәяси системасы анализында аларда хорафатлар бар. Тямлар үз чиратында Вьетларның һәм Кытайларның иҗтимагый-сәяси күренешен язып чагылдырмаганнар, моның өчен башка төр сүз иҗаты жанрларын кулланганнар
Этногенез һәм таралышы
Борынгы тямнар Австронезия халкы булганнар,алар безнең эра башында үзәк Вьетнамның яр буе үзәннәрендә яши башлаганнар һәм берничә патшалык эшләгәннәр. Бу территориядә Тямнарның алдан килүчеләре булып Сахюинь мәдәнияте кешеләре булган, әмма алар иртә Тямнарның составына, таралышына һәм мәдәниятенә никадәр йогынты ясаганнары мәгълүм түгел. Тямнарның этногенез ы ахыргача өйрәнелмәгән, алар мөгаен Малайя архипелагы утрауларыннан килгән  (Хәзерге Тямнарның Чам теле Малайя теленә һәм  Ачех теленә охшаш, әмма анда Санскрит теленнән алынма сүзләр күп). Хәзерге этнограф-галимнәр беренче дулкын Тям яшәүчеләренең ватаны булып Калимантан утравының төньяк-көнбатыш яр буе дип фараз итәләр (шуңа күрә борынгы тямнарны «Протомалайялылар»га яки «протоиндонезиялылар»га кертәләр).
Яр буе территорияләрендә яши башлап, борынгы Тямнар үзәк Вьетнамда яшгән асаба халыкларны кысрыклаганнар һәм өлешчә ассимиляцияләгәннәр. Хәзерге вакытта бу күбесенчә Тэйнгуен платосында яшәгән халыклар, Таулы Тямнар һәм аларга якын Тхыонглар исеме астында мәгълүм. Фактик рәвештә бу Мон-кхмер телләр гаиләсенең мон-кхмерлары, алар төрле нисбәттә Тямнар мәдәниятен яки Чам телләрен кабул иткәннәр. Тям йогынтысы иң зур булган халыкларга раглай һәм тюру халыкларын кертәләр, ә шулай ук зярай һәм эде халыкларын, өлешчә — Мнонгларны.. Нәтиҗәдә тямнар озын диңгез буе территориясендә яши башлаганнар, ул төньякта тыгыз Хонгха (Кызыл елга) дельтасына якынлашкан, көнбатышта ул Чыонгшон (Аннам таулары) белән чикләнгән булган, ә көньякта Меконг дельтасы белән. Үзәк Вьетнамның төньяк өлешендә Тямнар Линьи морзалыгында яши башлаганнар, тора-бара ул Тямпа составына керә башлаган. Моннан ары, Тямнар Фунань Кхмер патшалыгы халкының зур өлешен тәшкил иткән, ул Меконг дельтасын һәм Тонлесап күле тирәли җирне биләгән. . Озак вакыт дверендә Тямпа яр буена яңа дулкын күчеп килүчеләр килгән, алар борынгы Тямнарга кардәш булганнар, шуңа күрә алар белән тиз ассимиляцияләнгәннәр. Болар күбесенчә Малакка ярымутравыннан, Суматра, Ява һәм Калимантан утрауларыннан, һәм азрак дәрәҗәдә Филипиннан һәм Тайваньнан австронезиялеләр булган. Мәсәлән, 1318 елда язмалардан Вьетнам Те Нанг исеме буенча билгеле Тям патшасы Вьетлар тарафыннан тар-мар ителгән һәм әнисе туган җирендә Явада качкан.
Тямнарның дәүләтләре Симхапура шәһәре тирәли булганнар, алар Линьи морзалыгының башкаласы тирәли барлыкка килгән (хәзерге Куангбинь һәм Куангнам провинцияләре арасында территория) VIII гасыр уртасында Кытай хроникалары Линьины искә алмый башлаганнар, һәм Тямнарның бу җирен Хуаньвань дип атаганнар. Шул ук вакытта Тямпаның үзәге Тхубон елгасы үзәненнән көньяккарак күчерелгән булган. IX гасырның икенче яртысыннан Тямпаның үзәге булып Индрапура булган (хәзерге Куангнам провинциясе), ә XI гасырның уртасыннан — Каутхара (Кханьхоа) һәм Пандуранга (Ниньтхуан), ә XII гасыр уртасыннан — Виджайя (Биньдинь). Индрапура династиясе (875 ел) хөкем итү башлавы белән чыганакларда «Тямпа» топонимы барлыкка килә («Тямнар җире»)Кытай елъязмаларында Чжаньчен (佔城) дип аталган, бучто «Илаһи шәһәр» дип тәрҗемә ителә һәм мәгънәсе «Тямпапура» яки «Тямпа шәһәре». Ул вакытта Тям территориясе төньякта Куангбиньдан көньякта Ниньтхуанга кадәр җир биләгән. . XI гасырның икенче чирегеннән төньяк Тям җирләренең Вьетлар тарафыннан колонизациясе башланган, алар Кызыл елга үзәненнән күченгәннәр. 1145 елда Тямпаны күп булмаган вакытта Кхмер патшасы Сурьяварман II яулап алган, ә 1190 елда — Кхмер патшасы Джайаварман VII. Шул чорда Тямнарга Кхмерлар зур йогынты ясаганнар, ул XIII гасыр уртасына кадәр дәвам иткән.. XIV гасырның икенче яртысында Тямпа үсеш чорын кичергән, аны өч мәртәбә Тханглонг яулап алган һәм алар Кызыл елга дельтасында хуҗа булганнар. Тямнар Вьетлар җирләрендә шулкадәр актив яши башлаганнар ки, 1374 елда император Дайвьет чикләрендә Чам телендә сөйләшергә ярамый дигән указ чыгарган. 1499 елда Дайвьет императоры барлык Вьетларга кенәздән гади кешегә кадәр Тям хатыннарын алмаска дигән указ чыгара. 1509 елда Вьетлар Дайвьет башкаласы тирәсендә яшәгән һәм ниндидер "заговор"да катнашкан дип уйланган Тямнарның суешын оештыралар. Шулай итеп, Кызыл елга дельтасында яшәгән зур Тям җәмәгате юкка чыгарылган..
Көньякка таба марш
Тямнар һәм Вьетлар арасында күптән чик бәхәсләре булган, еш кына алар коралланган конфликтларга китергән. 1025 ел тирәсендә шулай аталган "Көньякка марш" башланган бу Тям җирләренең озка планлаштырылган процессы, ул көч методлары белән дә, дипломатик методлары белән дә үткәрелгән. Вьетлар Тям җирләрен тартып ала башлаган һәм аларга халкы артып киткән Кызыл елга дельтасыннан колонистларны яшәргә китергән. Тямнар контроле астындагы яр буе үзәннәрендә халык Вьет җирләренә караганда әзрәк тыгызрак яшәгән һәм Вьет күчмәләре еш яңа өлкәләрдә доминирлаган элемент булып киткән.. Вьетларның узуы яр буе тигезлекләре буенча барган, алар "вәхши"ләр - тхыонглар ("мой) яшәгән таулы районнар джунглиларына узып кермәгәннәр. Яулап алынган өлкәләр һәм патшалыклар Дайвьет провинцияләре булып киткән, ә аларның Тям халкы - милли азчылык булып киткән. Тыныч колонизация белән Тямнарның салмак тел һәм дини ассимиляциясе белән янәшә барган, алар Вьет иҗтимагый институтларын кабул иткәннәр.. 1036 елда Вьетлар хәзерге Нгеан провинциясендә үз лагерен нигезләгәннәр, шулай итеп алар көньяк җирләрнең колонизациясен башлаганнар. XI гасыр уртасына Вьетлар хәзерге Хатинь провинциясе җирләрен контрольгә алганнар, 1069 елда Тямпаның өч төньяк даирәсен аннексияләгәннәр (хәзерге Куангбинь һәм Куангчи провинцияләрен). 1075 елда Дайвьет императоры янә алынган җирләрен колонизацияләү турында указ бастыра, ә 1103 елда Тямнар күптән түгел вакытка бәхәсле даирәләрне тартып алалар. XII гасырның икенче яртысына Тямнар һәм Вьетлар арасында чик Хайван үткеле районында булган..
XIV гасыр башында Тям патшасы Джайя Симхаварман III Вьет принцессасына өйләнгән, моның өчен ул Вьетларга Хайван үткеленнән төньякка таба яткан ике даирәне биргән (хәзерге Куангчи провинциясенең көньягы һәм Тхыатхьен-Хюэ провинциясенең төньягы). Тиздән патша үлгән, принцесса Тямпадан качкан, ә бәхәсле җирләр озак вакытка Тямнар һәм Вьетлар арасында ызгыш предметы булып киткән. . В 1402 елда массакүләм бәреп керү куркынычы астында Тям патшасы Вьетларга хәзерге Куангнам провинциясенең төньяк өлешен бирә. Әмма Вьетлар ирешелгәндә туктамаганнар һәм күчкәннәрнең агымын Куангнамның көньяк өлешенә җибәргәннәр, һәм шулай ук хәзерге Куангнгай провинциясенең төньяк өлешен яулап алганнар. Җирле халык башында Вьетлар җиңүчеләр ягына күчкән Тям кенәзләрен куйганнар, ә риза булмаган Тям крестьяннарын салым ташламалары һәм җир бирү белән тыйганнар. Бары тик Вьетларның дәүләтен Кытайлар тарафыннан дүртенче яулап алуы (1407-1427) күп булмаган вакытка Вьетларның көньякка хәрәкәтен берникадәр вакытка туктаткан. Тям җирләренә халыкны кертү һәм ассимиляция шулкадәр уңышлы булган ки, 1433 елда Тямнар Дайвьетка походка чыкканда, Куангнам яшәүчеләре инде Вьет императоры ягында сугышканнар..
1471 елда Вьетлар Тям башкаласын Виджаяны җимергәннәр һәм элеккеге Тям патшалыгын үз Мандариннары арасында бүлгәннәр. Дайвьетның яңа провинцияләрендә мәктәпләр ачылган, аларда Тямнарны Вьетнам теленә өйрәткәннәр, яңа җирләрне үзләштерү өчен хөкүмәт Вьет күченүчеләрен җибәргәннәр. Дайвьет хөкүмәте астына төшкән Тямнарның күпчелек өлеше вакыт белән ассимиляцияләнгән булган, ә күп булмаган өлеше берникадәр автономия саклаган Тям Каутхара һәм Пандуранга патшалыкларына күченгән.
Урбанизация
Тямпа шәһәр цивилизациясе булган. Гадәти Тям шәһәре биредәге патша яки кенәзнең ныгытылган резиденциясе белән крепость булган. Кагыйдә буларак, шәһәрләр диңгез ярыннан ерак түгел елга тамакларында булган, бу аларга кызу сәүдә итәргә, һәм шул ук вакытта диңгездән еш һөҗүмнәрне кире кайтарырга мөмкинчелек биргән. Төрле периодларда Тямпаның эре шәһәрләре булып Вишнупура (Куангчи провинциясе), Симхапура һәм Индрапура (Куангнам), Виджайя (Биньдинь), Каутхара (Кханьхоа), Пандуранга, Вирапура һәм Раджапура (Ниньтхуан), һәм шулай ук Кандарпапура һәм Грамапура булган (аларның төгәл урыны билгеле түгел). Шәһәрләр хөкем итүче династияне тәэмин иткән төрле кланнарны тәэмин иткәннәр, яки Тямпа тәхетләрен тартып алырга омтылганнар..
Илнең башкаласы булып озак вакыт дәвамында шәһәр булган, аннан хөкем итүче династия булган. Хөкем итүче династиянең алмашуы шулай ук башкаланың алышынуына китергән, әмма башкала һаман Тямпапура дип аталуын дәвам иткән («Тямпа шәһәре»). Бары тик Виджайя XII—XV гасырларда Тямпаның даими башкаласы булган, анда хөкүмәтне төрле династияләр алганнар (биредәгеләр дә, региональләр дә)..
Иҗтимагый иерархия
Гәрчә Тямпаның сәяси корылышы күбесенчә Һиндстаннан алынса да, иҗтимагый система күп аермаларга ия булган. Тям җәмгыяте Һиндстан трактовкасында каста системасын белмәгән, Тямпада брахманнар патшалардан өстенрәк куелмаганнар, ә ил башында бер-берсе арасында нык бәйле дөньяви һәм рухи хөкемнәр торган..
Тям язмалары буенча, иҗтимагый иерархия түбәсендә брахманнар (каһиннәр) һәм кшатрийлар (аерым Тям ыругларның патшалары һәм кенәзләре) торган. Каһиннәр арасында патша брахманы (пурохита) торган, ул монархның якын киңәшчесе булган, һәм сайланган брахманнар, алар патша династияләренең генеалогияләрен төзегәннәр. Барлык брахманнар да махсус сак астында торган, аларның тормышы башка кешеләрнең тормышыннан өстенрәк кыйммәткә ия булган. Кшатрийлар варнасыннан хатынның брахман белән никахы кәләшнең статусын шактый күтәргән, әмма язмаларда брахманнар саныннан хатыннар белән кшатрийлар белән никахлары турында әйтелми. Тямпада брахманның статусы патшаныкыннан югарырак булмаган, әмма брахман гаиләсе белән шура бик престижлы булган. Шулай итеп, Һиндстаннан аермалы буларак Тямпаның иерархик системасы брахманнар һәм патша ыруларыннан никахлар рөхсәт ителә..
Тям язмаларында гади халык турында әйтелми, шуңа күрә хәзерге тарихчыларга ирекле крестьяннар һәм кәсепчеләр турында әз мәгълүм. Шулай да, язмаларда гыйбадәтханә коллары турында әйтелә, аларга хәрбиләр һәм шулай ук тирәдәге авыллар яшәүчеләре караган. Шулай да, патша хөкүмәтенә конкрет урын зур игътибарга ия булган, чөнки ул хөкем итүче династиягә караганына сылтама ясаганда, ул үзенең билгеле авылдан (грама) яки шәһәрдән (пура) икәнен әйтергә тиеш булган. Яшәү урынын искә алу асаба килеп чыгышына ишарә иткән, бу ниндидер хөкүмәт вәкаләтләренә дәгъва кылырга рөхсәт иткән. Моннан ары, иң якын бабалар яки ыруның мифик нигезләүчеләр хөрмәтенә соңгы юлга озату йолалары кешене конкрет урын белән бәйләгән. Тямпаның һәр яшәүчесе беренче чиратта географик бәйләнеш буенча ассоциирланган булган («шундый авылдан»), ә шуннан соң туганлык аша («фәлән, фәләннең улы»).
Гыйбадәтханә коллыгыннан ары Тямпада шулай ук бурыч коллыгы да булган. Үз гаиләсен тәэмин итә алмаган теләсә нинди ярлы кеше, бурычларын түләр өчен үзен яки гаилә әгъзаларын сата алган. Колларның башка төркеме булып дәүләт файдасына авыр эшләргә мәҗбур ителгән җинаятьчеләр булган. Әмма иң күпсанлы коллар төркеме булып хәрби әсирләр булган, алар Тямпа белән күрше илләргә походлар вакытында кол ителгән булганнар (Вьетлар, Кхмерлар, Лао һәм Тхыонглар (таулылар)).