cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ушма (Лозьва кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Ясёны (Беларусия)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Пыжьян (Вычегда кушылдыгы)
Пыжьян — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Вычегда елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Макыл
Макыл — авыл атамасы.
Лещина (Кече Польша воеводалыгы)
Лещина — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Круглики (Баранавицкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
(13498) Al Chwarizmi
Тарихы
1986 елның 6 августында Эрик Эльст, В. Иванова тарафыннан Рожен обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 PX» саналган.
Нова Весь (гмина Рибно)
Нова Весь  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Траян (коммуна, Бакеу)
Траян — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Кроссвилл (Алабама)
Кроссвилл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Макыл 2
Макыл 2 — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы юкка чыккан авыл.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Сроцко (Силезия воеводалыгы)
Сроцко  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ломмач
Ломмач (Lommatzsch) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6256) Canova
(6256) Canova — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Толани-Лейк (Аризона)
Толани-Лейк  — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Толани-Лейк халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Салливан (округ, Нью-Йорк)
Салливан — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Монтиселло шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1809 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 2582 км² тәшкил итә.
Холешув (Люблин воеводалыгы)
Холешув — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Коҗавилает (Енишеһир)
Коҗавилает (Kocavilayet) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Енишеһир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Висоза (Алагоас)
Висоза  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Алагоас штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге
Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге, РФА КФҮ (Казанский научный центр Российской академии наук, КазНЦ РАН) — Россия фәннәр академиясенең Казан шәһәрендәге төбәк фәнни үзәге. 1945 елның 13 апрелендә ССРБ Фәннәр акдемиясенең Казан филиалы буларак оештырылган. РФА КФҮ составына 5 институт (Органик һәм физик химия инсититуты, Казан физикка-техника институты, Казан биофизика һәм биохимия институты, Механика һәм машиналар төзү институты, Энергетика проблемалары тикшеренү үзәге) керә.
Институтлар
Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге составына түбәндәге академик институтлар керә:
Россия Фәннәр академиясенең Идел буенда иң эре физик-химик һәм химик-биологик тикшеренү үзәге. Эшчәнлекнең төп юнәлешләре — фосфор химиясе, гетеро- һәм макроциклик кушылмалар, углерод һәм элементоорганик нанокластерлар; биологик актив препаратлар төзү; нефть химиясе һәм геохимия; молекуляр, супрамолекуляр һәм наноүлчәмле системаларның стереохимия һәм кристаллохимиясе; функциональ материаллар диагностикасы. Органик һәм физик химия институты Россиядә дарулар сыйфатына дәүләт контроле буенча беренче төбәк үзәге булдырылган. Институт фосфорорганик химия өлкәсендә Халыкара Арбузов премиясен алуга кандидатлар сайлауда актив катнаша.
Казан физик-техник институтының эшчәнлеге түбәндәгеләрдән гыйбарәт: конденсацияләнгән мохитләрне, шул исәптән үткәргечләр һәм сыек кристалларны тикшерү; тиз ага торган процессларны тикшерү өчен яңа магниторезонанс, оптик һәм акустик ысулларны; микроэлектрониканың физик һәм физик-химик нигезләрен, каты җисемнәрнең өслеген диагностикалау, яңа буын медицина приборларын тикшерү.
Ул институтта үсемлек күзәнәкләренең сигнал системалары һәм аларның җайлашу һәм иммунитетта роле; үсемлек күзәнәкләрен үстерү һәм дифференциацияләү механизмнары; ферментларның структурасы, динамикасы һәм функцияләре; нейромедиациянең һәм хеморецепциянең молекуляр механизмнары; хайваннарда һәм үсемлек күзәнәкләрендә транспорт процесслары механизмнары өйрәнелә.
Тикшеренүләрнең төп юнәлешләре булып йока стеналы конструкцияләрнең механикасы, гидро- аэро- сыгылмалы һәм дулкын системаларының механикасы.
Жылылык массасы алмашы, энергетикада һәм сәнәгатьтә термодинамика; ресурс һәм энергияне сак тоту технологияләрен һәм җайланмаларын эшләү; органик чималдан энергия җитештерү һәм әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендәге тикшеренүләр; үсеш стратегиясен комплекслы тикшеренүләр үткәрә фәнни үзәк.
Җого (Бергамо)
Җого — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Нова Весь (гмина Семёнтково)
Нова Весь  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вильягомес-ла-Нуэва
Вильягомес-ла-Нуэва — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вик-де-Пре
Вик-де-Пре (Vic-des-Prés) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Блиньи-сюр-Уш кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 21.34 км².
Дефань
Дефань — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шапсуго елгасының уң ярыннан 25 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Пшада елгасының көнбатыш чигеннән Дедаркай елгасының көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Галашова (Тугылым шәһәр округы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Mahir Zäyn
Mahir Zäyn (ماهر زين; 1981 yılnıñ 16 yüle, Tripoli, Löbnan) — Löbnanda tuğan Şvetsiädäge R&B muzıka başqaruçısı häm prodüserı. Muzıkası İslam ilahi stilendä. Mahir Zäynneñ 2009 yılda "Awakening Records" leyblı astında çıqqan Thank You Allah isemle albom xalıqara tanılu kiterde. Cırlarnı ğäräpçä, inglizçä, törekçä, malayça häm başqa tellärdä başqara.
Ньель-ле-Долан
Ньель-ле-Долан — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Николай Казем-Бек
Николай Казем-Бек (русча Николай Касимович Казем-Бек, азерб. Мирзә Абдулсаттар Һаҹи Касим оғлу Казымбәј) – Казан университетының көнчыгыш телләре укытучысы, Россиядә Көнчыгышны өйрәнү фәненә нигез салган проф. Александр Казем-Бекның энесе, Казан университетының атказанган ординар профессоры Алексей Казем-Бекның әтисе.
Тәрҗемәи хәле
1818 елның 17 июлендә Дәрбәнт шәһәрендә туган. 1888 елда Казанда вафат.
Мәккә һәм Мәдинәдә белем алган, берничә шәрык телен белгән. Аурупага юл ачык булса да, абыйсы артыннан Россиягә килеп төпләнә.
1839 елның октябреннән Казан университетында һәм Беренче Казан ирләр гимназиясендә татар - төрек теле укытучысы. 1840 елдан өлкән укытучы (штаттан тыш).1845 елдан татар-төрек теле буенча лектор штатына алына.
1848 елдан Беренче Казан ирләр гимназиясендә фарсы теле һәм әдәбияты укытучысы.
1851 елдан  титулы ала.
1845 елда абыйсы Александр Казем-Бек Санкт-Петербургга күчә, университетның көнчыгыш кафедрасын җитәкли. Энесен дә Санкт-Петербургга күчерү фикере барып чыкмый: Россия халык мәгарифе министры ризалык бирми.
1855 - 1865 елларда ялланып эшли: Сарытау губернасындагы зур урман хуҗалыклары белән идарә итә.
1865 елның 31 декабрендә, абыйсының тырышлыгы белән, налог җыю департаментына чиновник итеп эшкә алалар.
1866 елда Николай Касимович исемен алып, православие диненә күчә. Исем атасы Александр II була.
1866 елның 7 августында патша әмере белән рус дворяны титулы бирелә.
1868 елдан янәдән Казанда, ләкин көнчыгыш телләрен укытуга кире кайтмый. Казан губернасындагы зур урман хуҗалыклары белән идарә итүче була.
Гаиләсе
Бабасы – Мөхәммәт Назыйр-Хан Казем-Бек, Дәрбәнт ханының казначысы.
Әтисе – Мирза Мөхәммәт-Хаҗи Казем-Бек, шәйх-ел-ислам.
Православие динендәге акушерка Екатерина Терентьевага өйләнеп, 3 уллары туа: Алексей Казем-Бек (03.03.1859), Петр (17.02.1865) – Казан университетының медицина факультетын, Владимир (25.01.1861) – юридик факультетны тәмамлыйлар. 1888 елда вафат.
Чыганаклар
1. М. Подольская. Профессор Казем-Бек.”Наш дом – Татарстан”, 2014, 2 сан, 49 бит.
Тышкы сылтамалар
AZƏRBAYCAN гәҗите
Слобозия (Сирецел, Ясси)
Слобозия — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
HD125555
HD125555 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ясень (Асиповицкий районы)
Ясень  (Ясень ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Асиповицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Крупа (Пружанский районы)
Крупа  (Крупа ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пружанский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Тайога (округ, Нью-Йорк)
Тайога — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Овиго шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1791 елда оештырыла.
(13499) Steinberg
(13499) Steinberg — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тайога (округ, Нью-Йорк)
Территориясе
Округ мәйданы 1355 км² тәшкил итә.
(13499) Steinberg
Тарихы
1986 елның 1 октябрендә галинәр тарафыннан CERGA обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 TQ5» саналган.
Шандал
Шандал — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Мари-Луговая
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (90,5%), руслар (4,1%), чуашлар (3,6%).
Либертув
Либертув — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(6257) Торвальдсен
(6257) Торвальдсен — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1971 елның 26 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4098 T-1» саналган.
Ларрок-сюр-л’Ос
Ларрок-сюр-л’Ос — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Лана Петранович
Лана Петранович (хорв. Lana Petranović ; 4 гыйнвар 2000) — Антонио Соуза-Кордейру белән парлап шууда чыгыш ясаучы хорват фигуристы. Хорватиянең өч тапкыр чемпионы, Европа чемпионатында һәм дөнья чемпионатында катнашучы.
Иртә еллары
Петранович конькида 2007 елда шуа башлый. Элек ялгыз чыгыш ясый, 2014 елның октябрендә юниорларның Гран-при сериясендә катнаша. 2015 елның гыйнварында Турнирнда Европаның кышкы үсмерләр олимпия фестивалендә соңгы тапкыр ялгыз разрядта чыгыш ясый.
Петранович парлы шууга карар итә, аның партнеры Михаэль Люк була. Пар АКШ-та күнекмәләр ала. 2015 елның беренче сентябрендә алар Италиянең Trophy Lombardia халыкара аренасында беренче тапкыр чыгыш ясый һәм башка ярышларда, шул исәптән «Челленджер» сериясенең өч турнирында катнаша, ләкин аннан соң пар таркала. Аларның берлектәге соңгы ярышы булып 2016 елның февраль аенда Хельмут Зайбт Мемориалы тора.
Мизгел 2016/2017
Юрий Ларионов җитәкчелегендәге җыелма команда өчен беренче тапкыр чыгыш ясагач, Петранович / Соуза-Кордейру 2016 Warsaw Cup турнирында дүртенче  урынны били. Шулай ук, «Загребның алтын конькина» алар бишенче була; 2017 елгы Европа чемпионатында Острава шәһәрендә 15-се һәм Һельсинки шәһәрендә дөнья чемпионатында 21-се урынны билиләр.
Мизгел 2017/2018
Петранович тубыгына җәрәхәтләнгәннән соң операция кичерә һәм бозга тик өч айдан соң гына кайта. Тергезелүе аркасында алар 2018 елгы Кышкы Олимпия уеннарында квалификациянең соңгы этабы булган 2017 Trophy Nebelhorn турнирында катнаша алмый. Ярышларга гыйнварда әйләнеп кайталар, Мәскәүдә 2018 елгы Европа чемпионатында 12 нче урынны алалар. Мартта Миланда дөнья чемпионатында 21-се урынны билиләр.
Мизгел 2018/2019
Аларның тренеры Дмитрий Савин була. Петранович/Соуза-Кордейру 2018 Lombardia Trophy турнирында 7-се урынны яулыйлар.
Инҗегиз (Шапхане)
Инҗегиз (İnceğiz) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Шапхане илчесенә караган бер авыл (köy).
Ворик (Джорджия)
Ворик  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ворик шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Траян (коммуна, Бреила)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Акөрен (Акчаабат)
Акөрен (Akören) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Акчаабат илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шевели (Киров өлкәсе)
Шевели (Шевели) — Киров өлкәсенең Верхошижемье районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
Казем-Бек (төшенчә)
Википедиядә бу исемдәге берничә шәхес бар:
Стажини (Силезия воеводалыгы)
Стажини  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алтын Урда
300px|мини|уңда|Алтын Урда, яулар харитасы
Алтын Урда (Җучи олысы, Олуг Олыс) — 1240-нчы елларда барлыкка килгән, Урта Евразиядә — Көнчыгыш Европа, Урал, Себер территорияләрендә урнашкан күп милләтле дәүләт. Монгол империясенә 1260 елларга кадәр кергән, Бәркә хан идарә иткән чорында мөстәкыйльлеккә ирешеп, Евразиянең иң зур дәүләтенә әверелә. Алтын Урдада яшәгән халык татарлар дип аталган. Беренче башкаласы - Болгар шәһәре, анда Җучи олысы дәүләт буларак игълан ителгән.
Тарих
350px|мини|уңда|Алтын Урда чәчәк ату дәверендә, [[1312 ел|1312-1357 еллар]]
Барлыкка килүе
XII гасыр ахыры — XIII гасыр башында Чыңгызхан төрле монгол һәм төрки телле кабиләләрен берләштереп, татар-монгол дәүләтен булдыра. Урта гасырларда төрле төрки халыклар татарлар дип аталган. Чыңгызхан бик көчле һәм сугышка сәләтле татар-монгол гаскәрен булдыра, татарлар (төрки телле халык) күпчелекне тәшкил иткән. Борынгы татарларда илчеләрне үтерү - бик зур җинаять булып саналган һәм көнбатыш илләргә каршы берничә сугыш нәкъ әлеге сәбәптән башланган. Сугышлар нәтиҗәсендә эре Татар-монгол империясе барлыкка килгән (көнбатышта Татария Магна димәк Бөек Татар иле дип аталган).
Монгол империясе Чыңгыз хан тарафыннан дүрт өлешкә бүленә. Аларның көнчыгышта урнашканы иң олы улына, Җүчи ханга бирелә. Әмма Җүчи хан Чыңгыз ханнан 6 айга иртәрәк үлгәч, аның өлеше Чыңгыз ханның оныгы, Җүчиның улы Батуга тия. Ләкин, Чыңгыз ханның васыятендә әйтелгәнчә, әлеге биләмә Җучи Олысы дигән исемдә йөртелә бирә. Хәер, Җучи Олысы дигән биләмә 1207 елдан ук гамәлдә була. Ул чагында аңа Монголиядән төньяктарак, Енисей Һәм Селенга елгалары буендагы, яңа яулап алынган җирләр дә кертелә. Аннары инде, Рәшидетдиннең мәшһүр хезмәтендә әйтелгәнчә, империянең көнбатышка таба киңәюе нәтиҗәсендә – «татар атларының тояклары таптап үткән» барлык җирләр дә өстәлә.
Көнбатышка яу чыгу мәсьәләсе татар-монголларның 1235 елда Каракорымда узган гомуми корылтаенда карала. Яуның башлыгы итеп Җүчиның 11 улы арасыннан иң сәләтле олы малае Батуны билгелиләр. 27 яшьлек хан карамагына татар-монгол гаскәренең аеруча куәтле һәм сугышчан отрядлары туплана. 1236 елны татар-монгол гаскәре Европага юнәлә. Җәй юлда үтә, көзен Идел буе Болгары дәүләтенә килеп җитеп, бергә җыелалар. Берсе арты берсе Суар, Болгар, Биләр, Җүкәтау һ. б. шәһәрләрне яулап алалар — Болгар илен буйсындыралар.
Шул ук елны Дәшти Кыпчакка һөҗүм итә, һөҗүмнең сәбәбе: кыпчаклар татар-монгол илчеләрен үтерүчеләрне хөкемгә бирмәгән. Кыпчак далаларына татар-монгол гаскәре элегрәк тә берничә һөҗүм оештырган булалар, ә 1236–1238 елларда кыпчак дөньясын бөтенләй яулап алалар. Бу сугышлар дәверендә Бачман атлы әмирнең татар-монголларга каршы каһарманлык күрсәтүе һәм батырларча һәлак булуы тарихка кереп кала.
Шуннан соң инде татар-монгол гаскәрләре үзәк Европага барып җитә–Маҗарстанны яулап ала, хәтта бер өлеше Әдрән диңгезенә кадәр барып чыга. Әмма 1242 елда Чыңгыз ханнан соң Монгол империясенең бөек ханы булып калган Үгәдәйнең үлгән хәбәре килеп ирешә. Бату гаскәрендә сугышучы хан огланнары тизрәк Монголиягә кайтып җитәргә һәм яңа каһан сайлау корылтаенда катнашырга тиеш булалар.
Маҗарстаннән кайтышлый Бату хан 1242 елдан 1243 елга күчкәндә Иделнең түбәнге өлешендә, ягъни Дәшти Кыпчакның үзәгендә туктап кала. Аның янында гаскәр әллә ни зур булмый. Рәшидетдиннең әйтүенә караганда, Чыңгыз ханның Көнбатышны яулап алу өчен Җүчи хан гаскәрендә булырга тиешле бу сан Бату заманында да үзгәрешсез кала — 4000 кеше була. Тик алар гади сугышчылар гына булмыйча, төрлесе төрле дәрәҗәдәге түрә, башлык сыйфатында йөри. Ә гаскәр үзе, нигездә, яулап алынган халыклардан, шул ук бөек фарсы тарихчысы әйткәнчә, чиркәс, маҗар, кыпчак, хәтта русларның үзләреннән дә туплана. Соңрак Алтын Урдада яшәгән бар халыклар татарлар дип атала башлаган.
Озакламый Бату хан хозурына, кенәзлек итү өчен ярлык сорап, русның олы кенәзе Ярослав килә. Бу хәл 1243 елның башында була. Үзәк Евразиядә яңа дәүләт–Алтын Урда оешып китә. Бату хан Болгар шәһәрен Алтын Урданың беренче башкаласы итеп сайлаган.
Мөстәкыйльлек алуы һәм ислам динен кабул итүе
Хан тәхетенә Бәркә хан утырган дәвердә (1257–1266) Алтын Урдада ике зур вакыйга булып уза: Монгол империясеннән аерылып, Алтын Урда мөстәкыйль дәүләт буларак яши башлый һәм рәсми төстә ислам дине кабул ителә.
Бату исән чакта ук Алтын Урда акрынлап мөстәкыйльлек ягына тарта, әмма Жучи олысы рәсми төстә империя составында яшәгәнлектән, ханнарны кахан куя һәм акча да каһан исеменнән суктырыла. Ә инде Хубилай бөек хан булып алгач һәм башкаланы да Каракорымнан Ханбалыкка (Пекинга) күчергәч, ике башкаланың арасы тагын да ераклаша төшә. Бәркә моннан оста файдалана–бөек ханны санга сукмый башлый.
Дин мәсьәләсенә килгәндә, Бату исән чакта ук мөселманнарга иркенлек туа; Бату хан, бүтәннәргә сиздермичә генә, ислам динен кабул иткән икән, дигән хәбәрләр дә була. Әмма Алтын Урда ислам динен рәсми рәвештә Бәркә заманында кабул итә. Бу хәлне Мисыр тарихчысы ән-Нүвәйри XIV гасыр башында иҗат иткән энциклопедик хезмәтендә болай тасвирлый: «Чыңгыз хан нәселеннән чыгучылар арасында ул Бәркә беренче булып ислам динен кабул итте: аңа кадәр мөселман булып китүчене безгә берәүнең дә әйткәне булмады. Ул мөселманга әйләнгәч, халкының күпчелек өлеше дә исламга күчте».
Висоза (Минас-Жерайс)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Алтын Урда
Сәяси һәм икътисади ныгуы
Бәркә ханнан соң тәхеткә Батуның оныгы Мәнгүтимер утыра (1266–1282). Аның заманында татарлар үз акчаларын–жучи тәңкәләрен суга башлыйлар, Европа (итальяннар, алманнар) белән ике арада сәүдә эшләре җәелеп китә. Бәркә вакытында Үгәдәй һәм Чагатай олыслары белән ара бозылган булса, яңа хан алар белән дустанә мөнәсәбәтләр булдыруга ирешә. Мәнгүтимер Алтын Урданың дәүләт хакимиятен ныгыту юлында да шактый зур эшләр башкара.
Тәхет өчен көрәш
Мәнгүтимер хан үлгәннән соң тәхет өчен көчле көрәш башлана. Васыятендә хан тәхетен үзенең туганының улы Түлә-Бугага багышлаган булса да, аның васыятен үтәмичә, тәхеткә үз энесе Туда-Мәнгү (1282–1287) менеп утыра. Ул йомшак холыклы, ихтыярсыз кеше була, Алтын Урданың иң дәрәҗәле төмәннәреннән берсе Нугай теләге белән хан булырга ризалык бирә.
Туда-Мәнгүнең дәүләт белән идарә итә алмавы хан варислары — Мәнгүтимернең энеләре һәм уллары арасында ризасызлык хисе уята. Аны тәхеттән ваз кичәргә мәҗбүр итәләр. Васыятьне үтәп, тәхеткә Түлә-Буга килә (1287–1291). Тик ул Нугай белән һич тыныша алмый. Низаг болай хәл ителә: Нугай Мәнгүтимернең Туктай дигән улы белән дуслашып ала да Түлә-Буганы да, Туктайның ир туганнарын да үтертеп бетерә. Шуннан соң тәхеткә утырган Туктай дәүләт белән шактый озак (1291–1312) еллар идарә итә. Гәрчә хан белән Нугай баштарак дустанә-тату яшәсәләр дә, тора-бара аларның аралары бозыла. Ханның үз белдеге белән генә идарә иткәнен күреп, төмән аңа каршы күтәрелә. Низаг 1300 елны Туктайның җиңүе белән тәмамлана. Элек Бәркә ханның бөтен гаскәренә баш булган, 1256 елгы бәрелештә Хулагуны да җиңгән, әмма инде картайган Нугай Днестр аръягындагы далада һәлак була.
Мәнгүтимер үлгәннән соң 20 ел буена илдә барган ызгыш-талашның йогынтысы ерак төбәкләрдә дә үзен бик нык сиздерә. Көнчыгыштагы Күк Урда, Бату ханның энесе, улусның беренче башлыгы Урда-Ичен 1251 елны вафат булгач, Үгәдәй белән Чыгытайларга каршылык күрсәтә алмый – алар Урда исәбенә биләмәләрен киңәйтәләр. Туктайдан исә ярдәм көтәрлек түгел — Нугай белән низаглашу аның ике кулын бәйләгән. Үзәкнең дилбегәне йомшартуы аркасында көнбатыштагы төбәкләрдә дә, мәсәлән, Кырымда, аннары Урдага буйсынган Русьта төрле хәлләр булып ала. Моңарчы руслардан ясакны хан кешеләре җыеп йөргән булса, Мәнгүтимердән соң бу эш олы кенәзләргә йөкләтелә; үзләре җыеп, үзләре үк Сарайга илтеп тапшыруга калгач, ул ясак кимегәннән-кими.
Кодрәтле чоры
Соңгы елларында Туктай Алтын Урдада бераз тәртип урнаштырган була булуын, Күк Урданың эшләрен дә көйләп җибәрә. Әмма аның вафатыннан соң Сарайда хәлләр яңадан начарланып китә. Туктай хан тәхетен олы малае Илбасарга васыять итеп калдырган була, ләкин аны шаманлыкка табынучы күчмә феодаллар гына яклый. Ислам динен тотучы шәһәр аксөякләре Батунын оныгының оныгы, Мәнгүтимернең оныгы, Тугрылча улы Үзбәкне яклыйлар һәм аны тәхеткә утыртуга ирешәләр. Үзбәк хан — иң озак идарә иткән (1312–1342) һәм Алтын урда тарихында иң зур эз калдырган хан. Ул ил белән идарә иткән дәвердә Алтын Урда гаҗәеп көчле-кодрәтле дәүләткә әверелә, мәдәнияте искиткеч нык үсеш ала. Әүвәл вак-вак илләрне бергә кушудан оешкан гади бер мәмләкәт Үзбәк хан заманында бөтен Евразия күләмендәге иң зур дәүләтләрнең берсе буларак таныла.
Тәхеткә утыру белән, Үзбәк хан ислам динен бөтен дәүләт дине дип белдерә. Ә шаманлыкны дәгъвалап үзенә каршы чыгучыларны көч кулланып җиңә, исламны күтәрә.
Үзбәк хан үлгәч, варис булып калган олы малае Тәнибәк бик аз гына хан булып ала һәм аны энесе Җанибәк яклылар үтерәләр. Тәхеткә Җанибәк (1342–1357) утыра. Җанибәк дәүләтнең көч-куәтен саклауда әтисенең сәясәтен дәвам иттерә. Шәрык тарихчыларының хезмәтләрендә һәм рус елъязмаларында ул олуг дәүләт эшлеклесе буларак телгә алына; мәмләкәттә ислам динен ныгыту өчен ул күп эшләр эшләгән, мәчетләр салдырган, шәһәрләрне тагын да ныгыта төшкән, төрле фәннәрнең үсешенә юл ачкан, дәүләтнең биләмәләрен киңәйткән. Мәсәлән, гомеренең актык елында ул Азәрбайҗанны Җучи улусына кушып калдырган.
Җанибәк Кавказдан Сарайга авырып кайта да тиз арада үлеп тә китә. Бу хәлне төрлечә юрыйлар: берәүләр, улы Бәрдибәк яклылар ханның башына җиткәннәр, дигән фикердә торса, икенчеләре исә үз үлеме белән–авырып үлгән дип язалар. 1357 елны тәхеткә мәкерле, усал холыклы Бәрдибәк менеп утыра. Сарай халкы аның миһербансызлыгыннан күп җәфа чигә. 1359 елда аны үтереп, хан тәхетен энесе (?) Көлпә кулга төшерә. Бәрдибәк үлгәннән соң Бату хан токымы тәмамлана һәм Алтын Урда көчле-кодрәтле дәүләт булудан туктый.
Дәүләт төзелеше
Алтын Урда феодаль дәүләт булган һәм ил белән хан идарә иткән. Монгол империясе белән Чыңгыз хан нәселе — чыңгызлылар идарә итсә, Алтын Урдага аның олы улы Җучи нәселе — жучилылар хаким була. Ә инде Җучи нәселеннән чыкмаган кешенең, нинди генә бөек шәхес саналмасын, барыбер хан тәхетенә утырырга хакы булмаган. XIII гасырның 60нчы елларында империя берничә мөстәкыйль дәүләткә бүленсә дә, юридик яктан алар барысы да Чыңгыз хан улуслары булып саналган.
Ә менә хан хөкүмәтенең башлыгы булып вәзир саналган, ул дәүләт казнасына контрольне дә үз кулында тоткан. Диванда тагын битекче, ягъни дәүләт сәркатибе дигән дәрәҗә булган.
Гаскәрне урнаштыру, аны ашату-эчертү һ. б. шундый хуҗалык эшләрен бокавыл башкарган. Аңа хәтта улус әмирләре, ягъни сугыш чыккан очракта төмән булган шәхесләр дә буйсынган. Баш бокавылдан тыш, аерым өлкәләрнең дә бокавыллары булган.
Шул ук вакытта гражданлык хокуклары буенча–Чыңгыз ханның «Бөек яса» исемле законнар җыентыгы нигезендә хөкем иткән судьялар да булган, аларны «яргучы» дип атаганнар.
Алтын Урда дәүләтенең сәяси һәм иҗтимагый тормышында баскаклар белән дарухачылар (дарухалар) зур урын тотканнар. Баскаклар хәрби хезмәттә булып, хөкүмәтнең иминлеген саклау вазифасын үтәгәннәр; дарухаларның төп вазифалары исә ясак җыюның барышын күзәтеп тору булган. Ясак җыюда аларга ярдәмчеләре булышкан; боларын битекче дип йөрткәннәр.
Хан ярлыкларыннан безгә тагын күп санлы башка хезмәткәрләр булганлыгы мәгълүм: илче, тамгачы (ил чиген үткән әйберләргә тамга салучы, таможенник), тартанакчы (үлчәүче, салым җыючы), тоткавыл (ил чиген үтүчеләрне тотучы), каравыл, ямчы (почта атлары белән ям чабучы), кошчы (ау лачынын караучы), барсчы, кимәче (көймә, каек йөртүче), базарда торганлар (ягъни базарчылар; шунда тәртип булдыручылар).
Ушма (Тальма кушылдыгы)
Ушма (Тумпа) — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тальма елгасының уң ярыннан 2,2 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 43 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Головежхи
Головежхи — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лугау (Руда таулары)
Лугау (Lugau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Вильякарралон
Вильякарралон — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ньель-сюр-л'Отиз
Ньель-сюр-л'Отиз — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Секур (Вычегда кушылдыгы)
Секур — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Вычегда елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ясень-Каменка
Ясень-Каменка (Ясень-Каменка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бабруйский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Слобозия (Скиту-Дука, Ясси)
Слобозия — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Крупляны
Крупляны (Крупляны ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Баранавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Җого Гранде (Болцано)
Җого Гранде — Италиянең Трентино-Альто-Адиҗе төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җого Гранде Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(13500) Viscardy
Тарихы
1987 елның 6 августында галинәр тарафыннан CERGA обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 PM» саналган.
Нова Весь (гмина Сенно)
Нова Весь  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Коҗагөл (Маньяс)
Коҗагөл (Kocagöl) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Маньяс илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(6258) Родин
Тарихы
1973 елның 30 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «3070 T-2» саналган.
Тонелия
Тонелия — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Тонелия халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Либрантова
Либрантова — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Траян (коммуна, Олт)
Траян — Румыниянең Олт жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Куса
Күчә (Куса) — Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсендә урашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1943 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,9%), башкортлар (7,7%), татарлар (3,8%).
Томпкинс (округ, Нью-Йорк)
Томпкинс — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Итака шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1817 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1233 км² тәшкил итә.
Вик-су-Тиль
Вик-су-Тиль (Vic-sous-Thil) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Преси-су-Тиль кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 6.06 км².
Висоза (Риу-Гранди-ду-Норти)
Висоза  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
HD125582
HD125582 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Медведково (Киров өлкәсе)
Медведково (Медведково) — Киров өлкәсенең Шабалино районында урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Лартиг (Жер)
Лартиг — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Шарбов
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Стани (Силезия воеводалыгы)
Стани  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Үзбилгеләү
Башка кешеләрнең объектив тикшерүләре өчен ачык була алган (биеклелек, авырлык, чәч төсе, җенсият, интеллект коэффициенты һ.б.) үзлекләреннән тыш, кешенең үзе турында шәхси тәҗрибә яки башкаларның фикерләрен кабул итү юлы белән өйрәнелгән әйберләрне үзенә алучы менталь сурәткә үзбилгеләү диләр. Үзбилгеләүнең гадәттә үзгәрешләргә бирешмәүчәнлеге югары була. "Кешеләр синең турында нинди фикер йөртәләр дип уйлыйсың?" дигән сорауга җавап кешенең үзбилгеләвенең иң гади билгеләмәсе булып тора.
Үзбилгеләү өч төрле була ала:
Бу өчесенең һәрберсе тулысынча яки өлешчә дөрес, яки һич дөрес булмаска мөмкин.
Үзбилгеләүне көчләтүчеләр
Баланың үз-үзен кем булганлыгын тануы 5 яшкә җиткән чакта өч категориягә бүленә башлый: иҗтимагый шәхес, белем алучы зат, һәм физик атрибутлары. Баланың үзбилгеләвен көчәйтү юллар арасына коммуникация, позитив мөнәссәбәт күрсәтү, хоббиләрен яклау, һәм үрнәк роль моделләрен табу керәләр.
Физик активлык һәм үзбилглеләү
Көчне таләп итүче күнегүләрдә еш катнашуы отышлырак үзбилгеләүгә бәйлә булуы табылды. Төрле спорт төрләрендә катнашу һәм наркотик белән алкогольга бәйлелеккә бирешмәүче шәхеснең формалашуы арасында бәйлелек көчле булуы күзәтелә. Өстәмә буларак, физик күнегүләр физик һәм психологик саулык һәм сәламәтлек дәрәҗәсе белән бәйле.
Хатын кызларның сексуаль кыланышлары һәм үзбилгеләү
3,627 кыз-хатын җавап биргән тәннең физик күренеше, үзбилгеләү һәм сексуаль мөнәссәбәтләргә бәйле сораштыруга нигезләнгән тикшеренү, үзбилгеләү һәм тәннең физик күренеше сексуаль мөнәссәбәтләрен фаразлаучы әһәмиятле фактор булуын күрсәтте. Үзләренең тәнәренең физик күренешләре белән канәгәтьлелекләре югарырак булган кыз хатыннарның җаваплары, аларның сексуаль мөнәссәбәтләренең, оргазмнарының күбрәк булуларын, үзләре җенси мөнәссәбәткә керү тәкъдимнәре белән ешрак алга чыкканнарын, үз партнерлары алдында чишенергә, утлар янганда җенси якынлык кылырга, яңа сексуаль кыланышларын тикшерергә курыкмауларын, нәтиҗәдә партнерларының сексуаль яктан канәгәть булу дәрәҗәләре югарырак булуларын күрсәтте. Ягъни, тәннең физик күренешенең позитив билгеләнүе башкалар белән мөнәссәбәтләргә һәм канәгәтьлелеккә позитив юлы бәйле булса, үзаңга һәм физик ягымлылыкның әһәммиятлелегенә кире бәйләнештә булуы табылды. Тәннең физик күренешенең позитив билгеләнүе - кешенең партнер каршысында чишенүнең комфортына һәм җенси мөнәссәбәткә яктылыкта керергә әзер булуын гына фаразласа, тулаем канәгәтьлелек - сексның, оргазмның һәм җенси мөнәссәбәткә керү тәкъдим белән чыгу, яңа сексуаль кыланышларын тикшерү елшыгын һәм партнерга сексуаль ләззәт бирелгәнлеген фаразлау өчен ышанычлы фактор булып табылды.
(6259) Maillol
(6259) Maillol — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Кусада
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Инҗедере (Сүтчүлер)
Инҗедере (İncedere) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Ыспарта иле Сүтчүлер илчесенә караган бер авыл (köy).
Головно
Головно — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Ворм-Спрингс (Джорджия)
Ворм-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ворм-Спрингс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Җубга (елга)
Җубга (Полковничья ярыгы) — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы кара диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Пшада елгасының көнбатыш чигеннән Дедаркай елгасының көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Акөрен (Везиркөпрү)
Акөрен (Akören) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Везиркөпрү илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Байраклы мәчете (Белград)
Байраклы мәчете (Бајракли џамија / Bajrakli džamija) — Сербиянең башкаласы Белград шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Белградта бердәнбер эшләүче мәчет.
Исеме
Мәчетнең беренче исеме Чохаҗи мәчете аны төзү өчен акча биргән постаучы сәүдәгәр исеменнән алынган булган. 1741 елда Төркиянең баш Али-пашаның ярдәмчесе Хөсәен-бәй бинаны яңарта, шуннан соң ул Хөсәен-бәй мәчете дип атала. Хәзерге исемен XVIII гасыр ахырында — XIX гасыр башында ала. Намаз вакыты җиткәнен белдерү өчен, мөәзин манарага байрак элә торган була, шуңа күрә исеме Байраклы дип аталган.
Тарих
Госманлы империясе заманында Белградта йөзләгән мәчет һәм мөселманнарның гыйбадәт урыны булган. Безнең көннәргә кадәр Байраклы мәчете генә исән калган. Мәчетнең беренче бинасы 1575 елда Белградның сәүдә һәм һөнәрчелек бистәсендә төзелгән. Хәзерге бинасы XVII гасырның икенче яртысында төрек солтаны (1687—1691 елларда) Сөләйман II (1642—1691) фәрманы буенча иске мәчет урынында төзелгән, дип уйланыла.
1717—1739 елларда Сербияне австриялеләр басып алгач, мәчет католик чиркәве итеп үзгәртелә, төрекләр Белградны кире яулап алганнан соң, яңадан мәчеткә әверелә.
1868 елда Сербия кенәзе (1823—1868) мәгариф һәм чиркәү эшләре министрына гамәлдәге мәчетләрнең берсен (Байраклы мәчетен) сайларга һәм мөселман дини йолаларын башкару өчен яраклы итәргә боера.
1935 елда Белградта борынгылыкны саклау турындагы карар белән беренче тапкыр дәүләт тарафыннан саклауга алына.
Икенче бөтендөнья сугышыннан соң берничә тапкыр Белград шәһәренең милли комитеты һәм мәдәни мирасны саклау һәм фәнни тикшеренүләр институты, ә 1960-еллар уртасыннан Белградның мәдәни мирасын саклау институты тарафыннан реставрацияләнә.
Ислам мәдәнияте һәйкәле буларак, 1946 елдан дәүләт саклавында. 1979 елда зур кыйммәткә ия мәдәният һәйкәле дип игълан ителгән.
2004 елның 18 мартында вакытында  албаннарның православ чиркәүләрен яндыруына җавап итеп, радикаль яшьләр төркеме тарафыннан мәчет таланган, ут төртеп яндырылган,  әрхәрәе Амфилохийның талауны туктатырга омтылуы уңышка ирешми. Хәзерге вакытта торгызылган, зыян күргән таш фасадларны, тәрәзәләрне төзекләндерү һәм реставрацияләү эшләре үткәрелгән. Яңа төзелгән вакытында бистәнең тәбәнәк йортлары арасында өстенлек итсә, хәзер Господар Jевремова урамындагы биек йортлар ышыгында калган.
Тасвирлама
Мәчет архитектурасы буенча манарасы янәшәдә булган, бер гөмбәзле, бер катлы кубик бина тибына карый. Күпчелек өлеше таштан, диварның бер өлеше кирпечтән төзелгән. Бина дурт кырлы, гөмбәзе сигез кырлы нигезгә утыртылган.
Мәчетнең эчке бизәлеше бик тыйнак. Керү юлына каршы якта михраб, аның уң ягында мөнбәр урнашкан. Дивары штукатурланмаган, үсемлек һәм геометрик орнаментлар төшерелгән, Коръәннән сурәләр, Аллаһының, беренче хәлифәләрнең исемнәре каллиграфик язу белән язылган.
Вильяко
Вильяко — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Нова Весь (гмина Соколив-Пидляский)
Нова Весь  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вильяко
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яснае Вутра
Яснае Вутра (Яснае Вутра ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Тораташ (менгир)
Тораташ (озынташ, менгир)  (брет. men — таш; hir — озын) — мегалитларның гади төре, борынгы цивилизация кешеләре бастырып куйган озынча таш. Гадәттә озынташларның биеклеге киңлегеннән берничә тапкыр зуррак була.
Тасвирламасы
Тораташларның берьялгызы бастырып куелганнары да, төркемләп, озынча түгәрәк яки дүртпочмак буйлап урнаштырылганнары да бар. Хәтта берничә чакрымга сузылган таш аллеялар да очрый. Соңгылары бретон телендә кромлех (киртә, койма) дип атала. Азрак очланганнары һәм шулай ук дүртпочмаклык рәвешендәгеләр дә була.
Иң гади һәм бик борынгы таш объектларга бернинди сурәт төшерелмәгән. Соңрак урнаштырылганнарында чукып ясалган бизәкләр, барельефлар һәм тормыш-көнкүреш күренешләрен чагылдырган рәсемнәр бар: таш балталар, сабаннар, көтүче таяклары һ.б.
Тарихы һәм билгеләнеше
Тораташлар — кеше кулы ясаган һәм безнең көннәргә кадәр сакланып калган тәүге борынгы корылмалар. XIX гасырга кадәр аларның барлыкка килүе турында мәгълүматлар археологлар кулында җитәрлек түгел иде. Радиоуглерод дендрохронология ысулларын кулланып анализлау аларның барлыкка килү чорын төгәлрәк билгеләргә мөмкинлек бирде: тораташлар нигездә неолит, бакыр һәм бронза гасырлары культурасына карый. Борынгы кешеләрнең менгирларны төрле максатларда файдалануы ихтимал, аларның билгеләнеше бүгенге көндә ачыкланмаган һәм, бәлки, киләчәктә дә ачыклап булмый торгандыр инде. Аларның, әйтик, борынгы инанулар белән бәйле культ йолаларында, башка корылмаларны “әйләндереп алып саклау” өчен кулланылган булуы мөмкин. Тораташлар ниндидер рухи үзәк символикасы, биләмә чикләрен билгеләү ысулы, уңдырышлылыкны арттыру йолаларының һәм фаллик символика матди гәүдәләнеше, борынгы саклану корылмаларының бер өлеше һәм шулай ук соляр-астрономик тамгалар булуы да ихтимал, дигән фаразлар бар.
Шулай ук карагыз
Хуанка (монолит) Бейзенербирг менгиры
Лунценау
Лунценау (Lunzenau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның сентябре
1941 елның 1 сентябре. 72-нче сугыш көне
Поляр аръякларны саклау.
Ленинград саклану операциясе. 1 сентябрьне 23-нче армия