cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Могой (Иркутск өлкәсе)
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 37,5%, урыслар — 62,5%.
Ремуш
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мишковске (Кросненский повяты)
Мишковске — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Писари (Свентокшиж воеводалыгы)
Писари  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(11770) Rudominkowski
(11770) Rudominkowski — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1973 елның 30 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «3163 T-2» саналган.
Карадана (Чубук)
Карадана (Karadana) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Чубук илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Соколова (Колчедан авыл җирлеге)
Соколова (Колчедан авыл җирлеге) (Соколова) — Свердловск өлкәсенең Каменск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (91%), татарлар (3%), арлар (5%).
Глиник-над-Гроном
Глиник-над-Гроном — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Морлак
Морлак — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
Менебль
Менебль (Menesble) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Ресе-сюр-Урс кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 5.51 км².
Касцюковичы (Круглянский районы)
Касцюковичы  (Касцюковічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Кумаккасы
Кумаккасы (Камаккасси, Кумаккасы) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429068. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253865006. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000004500.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 96 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).
Яреньга (елга)
Яреньга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Двинская борыны урнашкан. Елга озынлыгы 34 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Золотница елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Воронов борынына чаклы (Төньяк Двина елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегды һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(10679) 1979 MH6
(10679) 1979 MH6 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1979 елның 25 июнендә Элеанора Хелин, Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 MH6» саналган.
73 ел (б. э. к.)
73 ел (б. э. к.)  — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.
Сан-Педру (Порту-де-Мош)
Сан-Педру  — Португалиянең Лейрия округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Морган (округ, Алабама)
Морган — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Декейтер шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1818 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1500 км² тәшкил итә.
Сент-Андре-де-л'Ер
Сент-Андре-де-л'Ер — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Тямка
Тямка — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 97 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чарнецки Мох
Чарнецки Мох (Чарнецкі Мох ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Вицебский районында урнашкан авыл.
Гемилтон (Алабама)
Гемилтон  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Гемилтон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Грамицола (Пяченца)
Грамицола — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Грамицола Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Келинешть (коммуна, Телеорман)
Келинешть — Румыниянең Телеорман жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Ренгет
Ренгет — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Квяткувек (Мазовия воеводалыгы)
Квяткувек  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шопфлох (Шварцвальд)
Шопфлох (Schopfloch) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Varfolomey töne
Varfolomey töne yäki Bartolomey töne (frantsuzça massacre de la Saint-Barthélemy - İzge Varfolomey suyışı) - 1572 yılnıñ 24 avgustı tönendä (İzge Varfolomey bäyräme aldı köne) Frantsiädä hugenotlarnı katoliklar tarafınnan mass-külämle ütereş. Törle bäyälär buyınça 36 meñ keşe üterelgän.
Tarix
1570 yılda Jermen solıxı imzalanğannan soñ, öçyıllıq katoliklar häm hugenotlar arasındağı dini suğış tämamlana.
Solıxnı nığıtır öçen Yekaterina Mediçi üz qızı Margo nı protestant şahzadäse Henrixqa kiäwgä birergä qarar itä.
1572 yılnıñ 8 avgustında Henrix Navarradan häm Margarita Valua tuyı uza. Frantsiä patşası Karl IX häm Margarita Valua änise - Yekaterina Mediçi çın katolik xatını, ä Henrix Navarradan tarafdarları - protestantlar bulğannar.
1572 yılnıñ 22 avgustında admiral Kolinyi ğa uñışsız ütermäkçe bulu.
Abruylı tarixçılar buyınça Yekaterina Mediçi Henrixnıñ protestant tarafdarların Parijda cıyıp, mass-külämle suyışnı äzerlägän. İtaliä kiñäşçeläre Alber de Gondi häm Lodoviko Gonzaga basımında, Mediçi ütereş turında qarar itä.
1572 yılnıñ 24 avgustı tönendä (İzge Varfolomey bäyräme aldı köne) Parijda cıyılğan hugenotlar katoliklar tarafınnan üterelä.
Näticä
Suyış Frantsiä Dini suğışlarında kisken borılış bulğan, 200 meñ hugenot bütän illärgä qaçqan.
Qan şahzadäläre Henrix Navarradan häm Henrix de Konde katoliklıqnı qabul itü şartında kiçerelep üterelmägän.
Ädäbiät
Törkem:Дини сугышларTörkem:Франция тарихы
Мамадыш өязе
Мамадыш өязе (Мамадышский уезд) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.
Пискшин
Пискшин — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Мамадыш өязе
Өяз шәһәре — Мамадыш шәһәре.
Пискшин
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мамадыш өязе
Тарих
1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның Мамадыш кантонына кертелә.
Административ бүленеш
1904 елда өч станга һәм 19 вулыска бүленгән.
Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):
Россия дәүләт су реестры
Россия дәүләт су реестры — федераль, Россия Федерациясе субъектлары, муниципаль берәмлек, физик һәм юридик, шәхси эшкуар милкендә булган су объектларын, елга бассейннарын һәм бассейн округларын файдалану турында документлар җыентыгы. Реестрдагы мәгълүмат дәүләт мәгълүмат ресурсы булып исәпләнә һәм, Россия Федерациясе законнары куллану чикләүләреннән тыш, ачык куллануга бирелә ала.
Млини (Карпатасты воеводалыгы)
Млини — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Лейксайд-Сити (Техас)
Лейксайд-Сити  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Сан-Гарсия-де-Инхельмос
Сан-Гарсия-де-Инхельмос — Испаниянең Авила провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Горновая
Горновая — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Каква елгасының сул ярыннан 86 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сосьва елгасы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Үзбушаткыч
Үзбушаткыч — үз-үзене бушата торган йөк автомобиле, тагылма яки козаулы ярымтагылма. Йөкне чыгару өчен механик рәвештә авыша.
Өючән, чәчелүчән һәм башка козауны аву аркылы бушатуга яраган йөкләр ташу өчен кулланыла.
Үзбушаткычларны түбәндәге типларга аералар:
Касцюковка (Крычавский районы)
Касцюковка  (Касцюкоўка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Крычавский районында урнашкан авыл.
Алтуна (Флорида)
Алтуна  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
74 ел (б. э. к.)
74 ел (б. э. к.)  — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.
Морне-Берри
Морне-Берри — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
(11771) Maestlin
(11771) Maestlin — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1973 елның 29 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4136 T-2» саналган.
Чарнешчына
Чарнешчына (Чарнешчына ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Полацкий районында урнашкан авыл.
Чичкова
Чичкова (Чичикова) — Иркутск өлкәсенең Усть-Уда районында урнашкан торак пункт.
Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Балаган өязенә караган.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 37,5%, урыслар — 55%, казакълар — 7,5%.
Искәрмәләр
Чичиковская
Уватка
Уватка — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Потрашечная елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(10680) 1979 ME8
(10680) 1979 ME8 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1979 елның 25 июнендә Элеанора Хелин, Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 ME8» саналган.
Грамолацо (Лука)
Географиясе
Грамолацо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Зөлфия Шакирова
Шакирова Зөлфия Мәскүр кызы (1965 елның 5 июне, Югары Аташ авылы, Чакмагыш районы, Башкорт АССР) ― совет һәм Россия эстрада җырчысы. Татарстан Республикасының атказанган (2001) һәм халык (2012), Башкортстан Республикасының атказанган (2012) һәм халык (2022) артисты.
Биографиясе
Шакирова Зөлфия Мәскүр кызы 1965 елның 5 июнендә Башкорт АССРның Чакмагыш районы Югары Аташ авылында туган.
Зөлфия Мәскүр кызы бала чактан ук җырчы булырга хыялланган.
Үз авылында мәктәп тәмамлаганнан соң ул Уфа сәнгать училищесына укырга керә, 1982 елда аны уңышлы тәмамлый (хәзер Уфа дәүләт сәнгать институты профессоры Сәгыйтова Фәрзәнә Фәткулла кызы классы). Шул ук елда Уфа дәүләт сәнгать институтының вокал бүлегенә укырга керә. 1983 елда Стәрлетамак мәдәният-агарту училищесын тәмамлап,Казанда Галиәскәр Камал исемендәге драма театрында эшләп йөргән якташы Җәвит Шакировка кияүгә чыга. Зөлфия Шакирова Казан консерваториясендә профессор Зөләйха Хисмәтуллина классында укуын дәвам итә. Укытучысы З.Шакировага филармониядә эшли башларга киңәш итә, чөнки аны инде өлгергән эстрада җырчысы итеп күрә.
Шакировлар гаиләсендә уллары Илһам белән Искәндәр туа.
1990 елларда Җәвит белән Зөлфия Шакировлар «Илһам» театр-студиясен булдырып, үз аллы иҗади эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый. Зөлфия Шакированың матур тавышы, кырыс кыяфәте тамашачыларның күңелен яуларга ярдәм итә. Моннан тыш ул репертуарын да төрләндерергә тырыша — Зөлфия Шакирова «Биеш», «Каравансарай», «Уел», «Шаһибәк», «Элмәлек» «Гөльямал», «Җомга», «Шахта» кебек татар һәм башкорт халык  җырларын оста башкара.
Шакировлар ике күрше җөмһүрият буйлап гастрольләргә йөри, радио, телевидениедә чыгыш ясый. Иҗтиһат һәм үзсүзлелек буш калмый — аларны тамашачылар һәрчак көтеп ала.
Зөлфия Шакирова күп кенә җырлар авторы буларак та билгеле. Аның Җәвит Шакиров, башка шагыйрьләр (Ә.Атнабаев, Х.Мөхәммәдиева, Ф.Тереголова, Р.Хәкимҗан) сүзләренә язылган йөздән артык җырын аннан кала Рөстәм Асаев, Зөһрә Шәрифуллина, Бәширә Насыйрова, Нәзифә Кадыйрова кебек Татарстан һәм Башкортстан җырчылары башкара.
2005 елда Зөлфия Мәскүр кызы Шакирова Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетын тәмамлаган (музыка белгече).
Фән
Фән тарихы
Язуның үсеше белән борынгы мәдәният вәкилләрендә табигать, җәмгыять һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, математика, логика, геометрия, астрономия, медицина яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн галимнәренең элгәрләре булып хакыйкать эзләү һәм уйланулар төп шөгыльләре булган Борыңгы Греция һәм Рим фәлсәфәчеләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга.
Бугенге рәвештәге фән XVI—XVII гасырларда оеша башлый, мәгрифәтчелек чорында аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул техника һәм технология кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан тәэсир итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле институтка әверелә.
Гньездне
Гньездне — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Сан-Симан-де-Литен
Сан-Симан-де-Литен — Португалиянең Лейрия округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Менессер
Менессер (Ménessaire) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Льерне кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 14.91 км².
Кеджин (Билобжезький повяты)
Кеджин  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Генейгар
Генейгар — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Генейгар шәһәре елда нигезләнгән.
Яйласарай (Ташова)
Яйласарай (Yaylasaray) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Амасья иле Ташова илчесенә караган бер авыл (köy).
Генейгар
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Келинешть-Оаш (коммуна)
Келинешть-Оаш — Румыниянең Сату-Маре жудецында урнашкан коммуна.
Перри (округ, Алабама)
Перри — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Марион шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1819 елда оештырыла.
Пиянув
Пиянув — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сент-Антонен-де-Соммер
Сент-Антонен-де-Соммер — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
75 ел (б. э. к.)
75 ел (б. э. к.)  — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.
Касцюшкава
Касцюшкава (Касцюшкава ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
Ренуша
Ренуша — Румыниянең Арад жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лапракасы (Ядернә районы)
Лапракасы (Лапракасси, Лапракасы) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429069. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253875003. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000004600.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 263 кешенең яшәве мәгълүм.
Карадеде (Шеһиткамил)
Карадеде (Karadede) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Газиантеп иле Шеһиткамил илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Чарнилова
Чарнилова (Чарнілова ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Мёрский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Сан-Лоренсо-де-Тормес
Сан-Лоренсо-де-Тормес — Испаниянең Авила провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11772) Jacoblemaire
(11772) Jacoblemaire — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1973 елның 29 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4210 T-2» саналган.
Шорндорф
Шорндорф (Schorndorf) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Белая Елань (Талица шәһәр округы)
Белая Елань (Белая Елань) — Свердловск өлкәсенең Талица шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).
Млодохув
Млодохув — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Новоселова (Иркутск өлкәсе)
Новоселова (Новоселова) — Иркутск өлкәсенең Усть-Кут районында урнашкан торак пункт.
Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Киренск өязенә караган.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 52,7%, урыслар — 47,3%.
Ейва
Ейва — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лангур елгасының сул ярыннан 35 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сосьва елгасы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(10681) Khture
Тарихы
1979 елның 14 октябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 TH2» саналган.
GSC4046-97
GSC4046-97 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Санта-Катарина (Калдаш-да-Раинья)
Санта-Катарина  — Португалиянең Лейрия округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Уитып-Ярт
Уитып-Ярт — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Тальция елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шомырт
Элекке заманда аны балага узудан саклый торган ; үсемлек дип исәпләгәннәр. Дөресрәге, чәчәкләреннән ясалган сулы яки спиртлы төнәтмәсен. Тик хәзерге фәнгә аның мондый тәэсире билгеле түгел, шуңа : күрә үз-үзеңне андый куркыныч астына куярга кирәкми. Әмма шомырт башка өлкәләрдә уңыш казана. Мәсәлән, аның үт һәм сидек куу сәләте бар; кай- ‘ рысыннан ясалган төнәтмә радикулит булганда ярдәм итә, яфракларыннан ясалганы тамак төбе авырткаңда һәм йөткергәндә файдалы. Подагра авыруы : һәм диабет булганда шомырт дәвасы тәкъдим ителә. Бу җимешнең төнәтмәсе теш авыртуын киметә (берничә җиләген чәйнәп, авырткан якта тотарга да була), шулай ук аны күзләрнең лайлалы тышчасы ялкынсынганда кулланалар.
Күз примочкасы ясау өчен, 200 мл кайнар суга 5 г җимеш салалар. 2 сәгать торганнан соң, сөзәргә. Аның чәчәкләрен дә нәкъ шулай ук кулланырга була. (1 балкашык чәчәккә кайнаган салкын су салалар).
Шомырт төнәтмәсенең баш авыртканда да файдасы тия. Моның өчен түбәндәге рецепт белән төнәтмә әзерләнә. 10 г шомыртның коры кайрысы алына. Аны ваклап 1 стакан суга салырга һәм су мунчасында кайнатырга.
Грахово вулысы
Грахово вулысы — Нократ губернасы Алабуга өязе составындагы административ-территориаль берәмлек, 1921 елдан - Удмурт автономияле өлкәсенең Можга районы. 1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы Указы белән юкка чыгарыла, вулыс территориясе Грахово районына керә.
Шомырт
Шуннан соң сыгып сөзәргә, беренче күләменә кадәр җитәрлек итеп кай­ наган су өстәргә. Кабул итү тәртибе: көненә 3 тапкыр ашар алдыннан 1/3 стакан эчәргә.
Грахово вулысы
Грахово вулысы идарәсе Грахово авылында урнашкан.
Вахитов (Мамадыш районы)
Вахитов — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл.
Грахово вулысы
Алабуга өязе
Грахово вулысы 1850 елда, Макан-Пельга вулысының административ үзәге Макан-Пельга авылыннан Грахово авылына күчерелә, вулыс шулай ук үзгәртелә. 1859 елда вулыслар кечкенә вулысларга бүленә, Грахово вулысы өч вулысҡа бүленә: Грахово, Макан-Пельга һәм Иске Тинчәле вулыслары. 1861 елгы реформага кадәр вулыслар бары тик казна крестьяннары җирләрен генә ала. 1860 елларда вулыс составына Лебедевларның элеккеге милеге  кертелә.
Шомырт
Косметологлар шомырт нигезендә чәчләрне һәм тырнакларны ныгыта торган махсус битлекләр әзерлиләр. Халык медицинасында шомыртны потенцияне күтәрү чарасы дип исәплиләр. Моның өчен кайнар суга 25 җимеш салып ясалган төнәтмәне ярты сәгать җылыда тоталар һәм көненә 4 тапкыр 2 шәр аш кашыгы эчәләр. Әлеге төнәтмә эчәклек яки ашказаны эшчәнлеге бозылганда да ярдәм итә.
Вахитов (Мамадыш районы)
Халык саны — 211 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422152.
Грахово вулысы
Алабуга өязе
1885 елда вулыс 27 авыл җәмгыяте, 31 җир общинасы, 55 авыл, 2607 йортны үз эченә ала.. Гаилә исемлеге буенча вулыста 7787 ир-ат һәм 8549 хатын-кыз булган. Иң мөһим торак пунктлар: Грахово, Абалач, Югары Тигре, Югары Кокшан, Козьмодемьянское, Лебедевка, Новогорское, Рус Адам-Өчи, Юброш-Бөрешле.
Шомырт
Витаминнар һәм микроэлементлар мәсьәләсенә килгәндә, шомыртта магний, бакыр, тимер, цинк, марганец; С, Е, Р витаминнары; лимон, алма кислоталары шактый күләмдә. Өстәвенә аның кайрысында, яфракларын­ да, чәчәкләрендә файдалы матдәләр бихисап. Гомумән, ул — табигатьнең искиткеч бер хәзинәсе.
Вахитов (Мамадыш районы)
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Грахово вулысы
Можга районы
1921 елда, Удмурт автономияле өлкәсе  төзелүгә бәйле рәвештә, бетерелгән Алабуга өязенең төньяк өлешендә Можга өязе оештырыла, аның составына башкалар арасында Грахово вулысы да керә. 1924 елда Грахово  вулысы Биләр һәм Иске Тинчәле  өлешләре хисабына эреләндерелә, шул ук елны авыл советлары үзгәртеп корыла, вулыс  Югары  Игра, Грахово, Козьмодемьянский, Мещеряково, Новогорский һәм Рус-Адам-Өчи авыл советларына бүленә. 1925 елда авыл советлары ваграк берәмлекләргә бүленә, өстәмә Архангельск, Олы Ерыкса, Югары Кокшан, Каменский һәм Лебедевка авыл советлары оештырыла
Шомырт
Шомырт чәчәкләре таләп ителгән бер дәва рецепты. Ул матдәләр ал­ машын нормальләштерергә теләгән кешеләр өчен бик файдалы. Кипкән чәчәкләргә 1 стакан кайнар су салып, ярты сәгать төнәтергә. Аннан яхшы­ лан сөзеп, көненә 3 тапкыр ашар алдыннан 1 аш кашыгы күләмендә эчәргә.
Вахитов (Мамадыш районы)
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Грахово вулысы
Можга районы
Грахово вулысы 1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы карары белән юкка чыгарыла, вулыс  территориясе Грахово районына кертелә
Лексингтон (Техас)
Лексингтон  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Шомырт
Таралу һәм экология
Табигый ареалы - Төньяк Африка (Мәгъриб), Көньяк Европа, Үзәк, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Европа, Кече, Үзәк һәм Көнчыгыш Азия (шул исәптән Кытайның күпләгән провинцияләре), Кавказ арты.
Россиядә Европа өлешендә, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Себер, Ерак Көнбатышта очравы гадәти күренеш.
Дөньяның уртача климатлы өлкәләренә күчерелә һәм шунда тарала.
Лексингтон (Техас)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шомырт
Ботаник тасвирлама
Яфраклары эллипссыман, озынлыгы — 5—10 см, киңлеге — 2—6 см, кыска саплы, җәймә төбендә ике бизе бар. Чәчәкләре хуш исле, 12 см га кадәр озынлыктагы күп чәчәкле, иелеп торган тәлгәшләргә җыелганнар. Чәчәкләре биш яшел кәсә яфраклы, биш ак таҗ яфраклы, якынча егерме серкәчле. Җимешләре—борчак зурлыгындагы, түгәрәк-йомыр- касыман төшле һәм тәмле, бөрештергеч йомшаклы, кара, ялтырап торган шомыртлар.
Чәчәкләре ак, биш таҗлы, серкәләре сары, озынча тәлгәшкә берләшкән, хуш исле. Һәр елны апрель-май айларында күп итеп чәчәк ата, ләкин уңышны һәрвакытта да бирми, чөнки чәчәкләр яз ахырындагы суыклар тарафыннан зарарланалар, ә агачлар күпләгән зара итүчечләрдән зыян күрәләр. Җимешләр июль-августта өлгерәләр, алар шарсыман, 8 - 10 мм диаметрлы, баллы, авызны бөрештерүчән. Төше озынча, йомыркасыман.
Куллану
Медицинада шомыртның җимешләре, сирәк кенә кайрысы кулланыла. Җимешләрендә флавоноид һәм антоциан матдәләр, алма һәм лимун кислоталары, С витамины, каротин, шикәр, дуплау матдәләре, эфир мае бар. Моннан тыш, төшләрендә, шулай ук чәчәкләрендә, яфракларында һәм кайрысында глюкозага һәм иң агулы матдәләрнең берсе булган синил әчелегенә таркалучы амигдалин гликозиды бар.
Алтурас (Флорида)
Алтурас  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Алтурас халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Плачковице
Плачковице — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алмагач
Алмагач (Málus) — розачәчәклеләр гаиләлегенә керүче агачлар һәм куаклар ыругы, җимеш культурасы. Җимеше — шарсыман, әчкелтем-баллы тәмле. Алмада 15–16 % коры матдәләр (10–12 % шикәр, 0,2–1,6 % органик кислоталар, 10–30 мг% С витамины, пектин, дуплау матдәләре һ.б.) бар. Алмалары яңа өлгергән килеш һәм эшкәртелеп (киптереп, җебетеп, кайнатма, джем, повидло, сок, шәраб һ.б.) кулланыла.
Алмагачларның биеклеге бакчаларда 3,5–5 м, кыргый хәлдә 7–10 м га җитә. Алмагачның тамырлары яхшы үсә, 3 м га кадәр тирәнгә китә. Утыртканнан соң 4–7 елдан алма бирә башлый. 12–18 елдан соң иң мул уңыш бирү чорлары. Чәчәк бөреләре көздән нигезләнә, майның өченче декадасында чәчәк ата. Чәчәкләре эре, ике җенесле, ак яки алсу төстә, чатырсыман чәчәк төркеменә 5–12 данә булып җыела. Җимешләре зурлыгы, формасы, төсе (бертөсле, төрле төсле, кызылның төрле төсмерләре) белән аерыла. Җәйге сортлары — августның икенче яртысында, көзгеләре — сентябрьнең беренче яртысында, иртә өлгерә торган кышкылары — сентябрьнең икенче яртысында, кышкылары октябрьдә өлгерә. Җәйге сортлар 2 атна, көзгеләре 1–1,5 ай, иртә өлгерә торган кышкылары 2–3 ай, кышкылары март-апрель ахырына кадәр саклана. Идел-Урал шартларында алмагач кышка чыдамлыгы һәм озак яшәве белән (30–35 ел) аерылып тора.
Алмагачның туфрак уңдырыш-лылыгына таләпчәнлеге уртача. Уртача һәм авыр — балчыксыл селтесезләнгән кара туфраклы, соры һәм кызгылт-соры урман, кәсле-көлсу, ачылыгы аз булган яисә нейтраль (рН 6–7) туфрак алмагач өчен иң яраклы дип санала.
Алма бирүче агачларының биеклеге—5—7, ә көньякта 8—10 метрга җитә. Аларның экономик яктан файдалы чорлары —30—40 ел. Алмагачның күпчелек сортлары 5—6 елдан алма бирә башлый, тик 7—8 яшькә кадәр уңышы югары булмый. Агачлар 15—18 яшьтә тулы уңыш бирү чорына керә, ә кайбер сортларда ул иртәрәк тә башлана.
Бер агачтан 250—350 кг уңыш — гадәти хәл, тик аерым алмагачларда ул 3—4 тапкырга югарырак та була. Күп кенә алмагач сортларының кимчелеге — алма бирүнең әледән-әле кабатланып торуы. Алмагач 2—3 елга бер тапкыр югары уңыш бирә. Алма бирүнең әледән-әле кабатланып торучанлыгы озын булып үскән подвойларда (ялганма) аеруча нык күренә. Кыскарак булып үскән подвойлардан файдалану агачларның күләмнәрен кечерәйтә, аларның алма бирә башлауларын тизләтә, яшәү срокларын кыскарта, уңышларның еллар буенча тигезләшүенә булышлык итә һәм алманың сыйфатын яхшырта.
Алмагач үзеннән-үзе җимеш бирми, ягъни үз сорты серкәләре белән серкәләнгәндә җимешкә утырмый. Шуңа күрә алма бакчасы утыртканда бер сорт белән генә чикләнмиләр, ә аның янәшәсенә 1—2 серкәләтүче сорт та утырталар.
Районлаштырылган алмагач сортларының күпчелеге 25° ка кадәр салкыннар булган кышларны яхшы кичерә. Уңдырышлы туфраклы калку участоклардагы сәламәт агачларның тулысынча өшүе — сирәк хәл. Андый хәлнең һава температурасы минус 38—40° та һәм карсыз кышларда, тамырлар яткан зонада туфрак температурасы минус 16—18° ка кадәр төшкәндә генә булуы ихтимал. Агачларның салкыннарга чыдамлылыгы алар мул уңыш биргәннән соң, шулай ук яфракларны корткычлар (ефәк күбәләге, алма көясе) кырып бетерү яки аларның кутыр авыруы яки агу-химикатлар белән зарарлануы нәтиҗәсендә кими төшә.
Уйсулыкларда утырган алмагач куаклары салкыннардан ныграк интегә, чөнки анда һава салкынрак була, грунт сулары өстәрәк ята. 2 м га кадәр калынлыктагы тузансыман вак бөртекле һәм комлы җиңел һәм уртача балчыксыл туфракларда ярала торган кәсле-көлсу җирләр алмагач өчен иң яхшылары булып санала. Ком белән аралашкан калын комсыл туфракларда, башлангыч морена түшәлгән калын булмаган комсыл туфракларда, шулай ук ком якын яткан башка җирләрдә агачлар бигрәк тә начар үсә һәм алмагач түбән уңыш бирә.
Кайчакта һәвәскәр бакчачыларның бакча өчен кирәкле җир сайлау мөмкинлекләре булмый, әмма аларга да агротехникада дөресрәк ориентлашу өчен 2 м тирәнлеккә кадәр грунт туфрагының төзелешен һәм аның үзлекләрен белү файдалы.
Чарница (Лепельский районы)
Чарница (Чарніца ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Лепельский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Алмагач
Җәйге сортлар.
Мелба. Канадада Мекинтош сорты чәчкеннәреннән чыгарылган. Бу сортның агачлары барлык районнарда да кышны яхшы кичерә; алмасын иртә бирә башлый. Уңышы югары, алмалары бик тәмле. Алмалары уртача зурлыкта, йомры-конуссыман яки йомры, җиңелчә генә сырлы, ачык әфлисун төсле-кызыл буй-алсу яшькелт-ак төстә. Йомшагы ак, әчкелтем-төчкелтем, тәмле. Алмалары августның икенче яртысында өлгерә һәм ай буе саклана, ташыганда бозылмый. Яфрак һәм алмалары кутыр авыруына бирешүчән.
Папировка. Аны бик еш кына Белый налив дип атыйлар, тик алмаларының «тулып өлгерүе», йомшагының пыяласыман төзелеш алуы кагыйдә түгел, ә сирәк очрый торган хәл. Бу сортның агачлары салкынга нык чыдамлыклары, мул уңыш бирүләре белән аерылып торалар, утыртканнан соң 4—5 елдан алма бирә башлыйлар. Органик ашламалар кертелгән, яхшы җирләрдә ел саен диярлек уңыш бирә. Коры елларда алмалары чиста, яңгырлы җәйдә исә аларга кутыр тия алмалары уртача зурлыкта (80—100 г), йомры-конуссыман, аксыл яки аксыл-сары, җөйле, ул бөтен алма өстеннән сузылган, алсулыгы юк. Йомшагы ак, каты түгел, әчкелтем-төчкелтем, артык өлгергәннәрендә — корырак. Алмалары август башында өлгерә. Җыюны соңга калдырырга ярамый, чөнки алар коелучан. Шуңа күрә аларны өлгереп җиткәнче җыярга һәм бераз вакыт салкынча урында саклап кондициягә китерергә кирәк. Саклап тоту вакыты 10—15 көн.
Көзге сортлар.
Бархатное. Бу сорт Литва Пепинын алсу әнис белән кушылдырып Мичурин шәһәрендә чыгарылган. Бу сортның- агачлары уртача биеклектә, яхшы ботакланган, ябалдашы артык куе түгел. Алмалары уртача һәм уртачадан түбән зурлыкта, йомры-конуссыман, куе алсу һәм күгелҗем-балавызсыман куныклы, август ахырында-сентябрь башларында өлгерә. Бер-ике ай саклана. Тәме ярыйсы гына, әчкелтем-төчкелтем.
Бессемянка мичуринская. Бу сортның агачлары салкынга чыдам, ел саен алма бирәләр, кутыр авыруына аз бирешәләр. Алмалары уртачадан зуррак, яссы-йомры, матур буй-буй алсу, сусыл, әчкелтем-төчкелтем тәмле. Бертигез өлгермиләр, гадәттә сентябрьнең икенче яртысында пешәләр. Өлгереп җиткән алмалары тиз коела. Декабрьгә кадәр сакланалар.
Касцюшкавичы
Касцюшкавичы (Касцюшкавічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Крычавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Алмагач
Көзге сортлар.
Жигулевское. Бу сорт Боровинка сортын көньякта үсә торган Вагнер призовое сорты белән кушылдырып Куйбышев җиләк-җимеш тәҗрибә станциясендә чыгарылган. Тиз алма бирүе, югары уңышы һәм салкынга чыдамлылыгы өчен районлаштырыла. Агачлары биек булып үсә, кечкенә габаритлы ябалдаш формалаштыру өчен яраксыз диярлек. Алмалары эре, яссы-йомры, алтынсыман, матур гына алсулы. Йомшагы сусыл, әчкелтем-төчкелтем тәмле. Уңышын сентябрьдә җыялар һәм ике-өч ай саклыйлар.
Коричное полосатое. Агачлары биек булып үсә, 8—10 елда алма бирә башлый. Алмалары һәм яфраклары кутырга ае бирешә. Алар уртача зурлыкта, яссы-йомры, буй-буй алсулы, бик тә хуш исле, тәме менә дигән әчкелтем-төчкелтем. Август ахырында —- сентябрьнең беренче яртысында пешәләр. Яшькелтрәк чакта өзелгән алмалары ноябрьгә — декабрьгә кадәр саклана, тик алар тора-бара хуш исләрен һәм тәмнәрен югалта баралар. Варенье кайнату өчен иң яхшы сорт.
Путивка. Бу сортның агачлары 7—9 елдан алма бирә башлыйлар. Алма бирүләре тукталгалап тора, уңышлары бер агачтан 200—300 кг га кадәр җитә. Салкынга чыдам, кутыр авыруына бирешми. Алмалары уртача зурлыкта, йомры-конуссыман, йомшагы ак төстә, сусыл. Пешкәннәре — ачык сары, кояш тигән яклары алсу. Аларны сентябрь урталарында өзәргә һәм ноябрь урталарына кадәр сакларга кирәк. Җыйганнан соң атна ярым-ике атнадан алмалар ашарлык булып өлгереп җитәләр, әйбәт тәмнәре, шикәрлекләре һәм әчелекләренең тигез булулары белән аерылып торалар. Җылылык җитмәгәндә алмалары әче була.
Штрейфинг. РСФСРда аны Осенний полосатый дип тә атыйлар. Салкыннарга чыдамлылыгы һәм алмаларының яхшы сыйфаты белән аерылып тора. Агачлары биек булып үсә, ябалдашы куе һәм өскә күтәрелгән яссы-түгәрәксыман, карау һәм алмаларын җыю өчен бик үк уңайлы түгел. Яхшы туфракларны ярата. Юеш урыннарда тиз коела, коры җирләрдә начар үсә һәм алманы аз бирә. Бу сорт өчен иң яхшы җирләр — калку урыннар һәм дымны күп җыючан, су үткәрүчән туфраклы авышлыклар. Алмалары эре, киң-йомры яки киң конуссыман вак яшькелт чокырлы. Төсе — буй-буй алсу ачык сары. Йомшагы аксыл-сары, кайчакларда алсурак та була, йомшак, сусыл, шәрабсыман татлы тәмле. Дымлы елларда алмаларына әчкелтем-төчкелтем тәм керә, алар кутыр белән зарарланалар. Җыю өчен сентябрь урталарында өлгерәләр, сентябрь ахырында — октябрь башларында ашарга яраклы булалар. Өлгергән алмалары аз коела, чөнки аларның җимеш саплары куак ботакларына нык тоташканнар. Алма сапларын сындырмас өчен аларны бик саклык белән генә өзәргә кирәк.
Кышкы сортлар.
Антоновка обыкновенная. Бу сортның агачлары салкынга нык чыдамлыклары, мул уңыш бирүләре, озак яшәүләре, үскәндә төрле шартларга яхшы җайлашулары, нык ботаклары белән аерылып торалар, кутыр авыруына аз бирешәләр. Антоновка утыртканнан соң 7—8 елдан алма бирә, әмма иң зур уңышы (бер агачтан 300—400 кг) —14 яшеннән башлана. Яшь агачлары ел саен алма бирә, ә картраклары кайбер елларда ял итә. Алмалары уртачадан зуррак, уртача авырлыклары 80—140 г, куакларында нык утыралар, төсләре аксыл-яшел, өлгергәннәре — саргылт-яшел. Алмалары сентябрьнең икенче ункөнлегендә өлгерә, ә сентябрь ахырында коела башлый. Алмаларының күпме саклануы аларны үстерү районнары шартларына бәйләнгән.
Норис. Бу сорт Штрейфлинг һәм Мекинтошны кушу юлы белән Витебск тәҗрибә станциясендә (Литва) чыгарылган. Аның агачлары кышка шактый чыдам һәм әйбәт кенә уңыш бирәләр, уртача биеклектә үсәләр, яссы-түгәрәк, куеручан ябалдашлы, тиз алма бирүчән, яссы ябалдашлар формалаштыру өчен яраклы. Алмалары уртачадан кечерәк һәм уртача зурлыкта, йомры-конуссыман, буй-буй кызыл төстә. Йомшаклары сусыл, вак ярмалы, әйбәт кенә әчкелтем-төчкелтем тәмле. Алмалары сентябрь ахырында өлгерә, февральгә кадәр саклана.
Репедя (Вранча)
Репедя — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Алмагач
Кышкы сортлар.
Сортның кимчелекләре: кәүсә һәм ботак кайрылары кояшта пешүдән зарарлана, туфракның югары уңдырышлылыгын сорый, алмалары коелучан, уңышны ел саен бирми.
Репедя (Вранча)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алмагач
Соңгы кышкы сортлар.
Банановое. Агачлары биек булып үсә, күтәренке-түгәрәк ябалдашлы. Үсә бара аз тармаклана, шуңа күрә яссы ябалдашлар формалаштыру өчен яраксыз. Утыртканнан соң 8—10 елдан алма бирә башлый. Уңышы уртача, алма бирүенең тукталгалап торуы нык сизелә. Бу сорт кутыр авыруына бик чыдам.
Алмалары уртача зурлыкта һәм вак, дөрес яссы-йомры формалы, саламсыман ачык сары төсле. Йомшагы аксыл-сары, тыгыз, сусыл, тәмле. Алмалары сентябрь ахырында өлгерә һәм аларны өзәргә ярый. Аз коела. Декабрьдән алып майга кадәр ашарга яраклы була.
Белорусское малиновое. Бу сортның агачлары бик биек булып үсә, биек куе ябалдашлы. Нык үсүләре аркасында кайчакта уңышны соң бирә башлыйлар. Уңышлары уртача, регуляр түгел. Алмалары уртача зурлыкта, аерым елларда вакланалар. Алмалары йомры формада. Төсләре карасу-кызыл, күләгәдә яшькелт-кызыл. Йомшагы яшькелт-ак, сусыл, тәмле, әчкелтем-төчкелтем. Сентябрь ахырында өзәрлек булып өлгерә, мартка — апрельгә кадәр саклана. Бу сортны әле киләчәктә тикшереп карыйсы бар.
Победитель. Бу сорт иртә, югары һәм тотрыклы уңыш бирүе, алмаларының яхшы сыйфаты, агачының биек булып үсмәве белән Минск дәүләт сорт участогында һәм Гродно авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясендә башка сортлар арасыннан аерып алынды. Ябалдашы яссы-йомры, сирәкләнгән. 10—12 нче елга агачлары 3 м биеклеккә, ябалдашының диаметры 3—3,5 м га җитә.
Җәйге сортлар.
Грушовка московская. Халыкта чыгарылган борынгы рус сорты. Агачлары уртача биеклектә үсә. Ябалдашы нык, яшь чагында киң пирамидаль формада, үсә барган саен йомрылана. Агачлары кышка нык чыдамлылыклары белән аерылып тора. Алма бирүе ел саен түгел. Алмалары уртача зурлыкта һәм вак. Аларның төп төсләре саргылт-яшел, каплам төсе — буй-буй алсу шикелле. Тәме әчкелтем-төчкелтем. Августның икенче яртысында өзәрлек булып өлгерә, җыеп алганнан соң күп дигәндә 2—3 атна саклана.
Июльское черненко. Салкынга чыдамлыгы югары. Агачы биек булып үсә, яфраклары куе, ябалдашы озынча түгәрәк конуссыман, җәелеп үсә. 4—5 елдан алма бирә башлый, уңышын тиз арттыра бара, яшь вакытта ел саен алма бирә, картая төшкәч — тукталгалап тора, ял итә. Алмалары уртача зурлыкта, яньчек формалы, тоташ карасу кызыл юылма алсулы һәм күгелҗем балавызсыман куныклы. Тәмле, ике атна чамасы саклана.
Пудовщина. Борынгы рус сорты. Агачы уртача биеклектә үсә, озак яши, киң озынча түгәрәк куе ябалдашлы, куе яфраклы. Алмалары уртача зурлыкта, сузынкы-йомры, сырлы, штрихлар һәм таплар шикелле куе алсу-кызгылт сары төстә, тәме әчкелтем-төчкелтем. Салкынга чыдам сорт, ел саен һәм мул уңыш бирә.
Көзге сортлар.
Боровинка. Халыкта чыгарылган борынгы сорт. Агачы уртача зурлыкта үсә, ябалдашы җәенке, шарсыман. Салкынга чыдам. Яфраклары яхшы гына. Үзагачы нык түгел, ботаклары еш кына сына. 3—4 нче елда уңыш бирә башлый. Алмалары уртача зурлыкта, яньчек яки шалкансыман формада. Төп төсләре саргылт яшел, каплам төсе — карасу кызыл. Тәме әчкелтем-төчкелтем. Август ахырында — сентябрь башларында өлгерә. 2—3 ай саклана.
Зарянка. Бу сорт Татарстан авыл хуҗалыгы1 фәнни-тикшеренү институтында чыгарылган. Кышка чыдамлылыгы һәм уңышы югары. 3—4 елдан уңыш бирә башлый. Уңыш бирүен тиз арттыра бара, алма бирүдә кискен өзеклеге белән артык аерылып тормый. Агачы уртача биеклектә үсә, киң-йомры, куе яфраклы ябалдашлы. Алмалары уртача — эре зурлыкта, яшькелт-аксыл сары, ачык буй-буй, сусыл, тәмле, әчкелтем-төчкелтем. Февральгә кадәр саклана.
Кышкы сортлар.
Буй-буй әнис. Идел буенда күптән үсә торган, чыгышы билгесез сорт. Салкынга чыдамлылыгы һәм уңышы югары. Яшь алмагачлар ел саен, зурлары — ике елга бер уңыш бирә. Утыртканнан соң 3—4 елдан уңыш бирә башлый. Ябалдашы киң — йомры. Алмалары уртача зурлыкта һәм ваграк, бераз конуссыман формалы, аз гына сырлы, бергә кушылучы нәфис буй-буйлы, йомшагы вак ярмалы: әчкелтем-төчкелтем, бик тәмле. Алмалары декабрьгә кадәр саклана.
Ал әнис. Халыкта чыгарылган борынгы Идел буе сорты. Агачлары биек булып үсә, шактый куе тигез шарсыман ябалдашлы. Салкынга нык чыдамлылыгы белән аерылып тора. Алмалары уртача һәм уртачадан кечерәк зурлыкта, яссы-йомры формалы. Алмаларының төп төсе — яшькелт, каплам төсе — буй-буйсыз җәелгән алсулы, күгелҗем куныклы. Сентябрьнең өченче ункөнлегендә өлгерә, мартка кадәр саклана.
Агачы уртача биеклектә үсә, ярымшарсыман җәенке ябалдашлы. Алмалары уртача зурлыкта, конуссыман формалы, ап-ачык төстә. Тәме әчкелтем-төчкелтем. Сентябрьнең икенче яртысында өлгерә. Февральгә кадәр саклана.
Крюдне ренеты. Татарстанда 1932 елда Тәмте авылында 8 төп алмагач килеш табылган, шулар тагын да үрчетү өчен төп башлангыч материал булганнар. Салкынга чыдам сорт, яшь алмагачлары уртача уңыш бирә, үсә барган саен ул шактый арта. Утыртканнан соң 4—5 елдан алма бирә башлый. Уңыш бирүендә кискен тукталып тормый. Ябалдашы биек, йомры. Алмалары уртача зурлыкта, тупыйк конуссыман дөрес формалы. Йомшагы сусыл, күңелгә бик ятыш десерт тәмле. Сентябрь ахырында өлгерә, апрельгә кадәр саклана.
Каты алма (чугунка). Чыгышы билгеле булмаган җирле кышкы сорт. Салкынга чыдамлылыгы уртача, Югары уңыш бирә. Уңыш бирүе өзелгәләп тора, утыртканнан соң 5—6 елдан уңыш бирә башлый, уңышын бик тиз арттыра бара. Агачы уртача зурлыкта, ябалдашы шарсыман, матур гына куе яфраклы. Алмалары уртача зурлыкта, йомры, кызгылт шәмәхә буй-буйлы, яшькелт төстә. Ерактан алып кайтырга була. Октябрь башларында өлгерә. Җыеп алганнан соң 5—6 ай саклана.
Татар ренеты, Татарстан, Волжское, Урожайное һ. б. сортлар да игътибарга лаек.
Алма ни белән файдалы?
Алма 86% чамасы су, шактый гына күләмдә клетчатка һәм пектин матдәләр бар. Алмаларның төп состав өлеше — төрле шикәрләр, алар башлыча фруктоза формасында. Аларның микъдары алманың сортына һәм үсү урынына карап, 5% тан алып 10% ка кадәр. Шикәрләрнең микъдары җәйге сортларда көзге сортлардагыга караганда, ә көзгеләрендә кышкы сортлардагыга караганда азрак. Төньяк сортларда су көньяк сортлардагыга караганда күбрәк, ә шикәрләре азрак. Алмаларда алма һәм лимон кислоталары бар (алма кислотасы лимон кислотасына караганда 3 тапкыр күбрәк). Моннан тыш, аларда салицил һәм борат кислоталары бар. Алма кабыгында шикәр һәм кислоталар йомшагындагыга караганда азрак, ә дубиль матдәләр исә шактый күбрәк. Өлгермәгән алмаларда крахмал була, өлгереп җиткәндә ул шикәргә күчә бара.
Минераль матдәләрдән алмаларда тимер һәм марганец тозлары, аз гына күләмдә калий, натрий, кальций тозлары бар. Алманың күп кенә сортлары С витаминына бай. Кайбер сорт алмаларда аз гына күләмдә В группасы витаминнары һәм каротин бар. Алмаларны яңа өзелгән, киптерелгән, туңдырылган һәм консервланган хәлдә ашарга ярый.
Әлбәттә, көзге һәм кышкы сортларны консервлау яки киптерү дә яхшырак булыр.
Корткычлар һәм чирләр
Төп корткычлар — алмагач чәчәк-ашары һәм алмагач җимешашарлары. Аерым елларда алмагач яфракларын алмагач көясе һәм парсыз ефәк күбәләге зарарлый. Авырулардан иң зыянлысы — кутыр авыруы, ул бигрәк тә җәй дымлы килгән елларда киң тарала.
Кеджин (Радомский повяты)
Кеджин  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Генсвилл (Алабама)
Генсвилл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Генсвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сент-Аньян-де-Серньер
Сент-Аньян-де-Серньер — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Годейов
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Грампа (Верчели)
Грампа — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.