cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украинада ислам
Киев Русенда ислам
Киев Русе христианлыкны кабул иткәннән соң узган берничә йөз ел дәвамында ислам һәм мөселманнарга карата мөнәсәбәт шактый уңай була. XII гасыр башында Киевта зур мөселман җәмгыяте яшәп килгән була. Бу хакта үз язмаларында Әл-Андалус (Испания) сәяхәтчесе Әбү Хәмид әл-Гарнати «Мугърибен бәгыд гаҗаиб әл-Мәгъриб» («Мәгърибнең кайбер гаҗәеп хәлләрен бәян итү») хезмәтендә хәбәр итә. Киев XII гасырда христианлык һәм ислам тату яшәгән шәһәр була, өстәвенә, мөселманнарның саны сизелерлек күп була. Ул чорда Киев Русе башкаласында мөселманнарның үз мәчете булган. Киев территориясендә үткәрелгән археологик казу эшләре шәһәрнең ислам дәүләтләре белән интенсив сәүдә элемтәләре булуын раслый. Русьнең иң якын ислам күршесе булып Идел буе Болгары торган. Берничә йөз ел дәвамында ике ил арасындагы мөнәсәбәтләр шактый кискен булган: татулык чорлары озын сугышлар белән алышынып торган.
Алтын Урда чорында ислам
1236 һәм 1241 еллар арасында монгол ханы Батый армиясе Көнчыгыш Аурупаның барлык дәүләтләрен, шулай ук Киев Русен дә яулап ала. Монголлар яулары вакытында барлык эре шәһәрләр, шул исәптән Киев тар-мар ителә. Ислам динен кабул иткән беренче монгол ханы Чыңгызхан оныгы Бәркә булган. Нәкъ менә шул вакытта Җучи Олысы Алтын Урдага — Бөек Монгол ханнарыннан бәйсез төрки дәүләткә әверелә. 1320 елда Үзбәк хан дәүләтнең төп дине буларак ислам динен кабул итә. XIV гасыр урталарында хәзерге Украинаның зур өлеше ислам дине ныклап урнашкан территория була. Алтын Урданың чәчәк атуы чоры 1357 елда Үзбәк ханның улы Җанибәкнең үлеме белән тәмамлана.
Йөз елдан соң Украинаның көньяк һәм көнчыгышындагы җирләрдә Алтын Урда җимереклегендә барлыкка килгән Кырым ханлыгы исламны халыкка таратуның төп үзәге булып кала.
Кырым ханлыгы чоры
Ислам 300 елдан артык үзенең тулы бәйсезлеген саклап калган Кырым ханлыгының дәүләт диненә әверелә. Кырым җирләрендә XIII гасырдан XVI гасырга кадәр Кырым татарлары үз диннәре — ислам белән аерым милләт буларак формалаша. Шул ук вакытта Кырым ярымутравы Днепр яр буйларында яшәүче башка халыкларга озак вакытлар ислам һәм мөселманнар турында мәгълүмат бирүче төп канал булып кала. 1441 елдан Кырым Гәрәйләр нәселеннән булган ханнар династиясе кул астында була. Хаҗигәрәйнең улы Миңлегәрәй дәверендә Кырым ханлыгы Төркиянең вассалына әйләнгән (1475). Озак вакытлар Кырымда дини татулык хөкем сөргән. Дәүләт территориясендә православие, католиклык, грек, әрмән чиркәүләре һәм монастырьлар, яһүд һәм караим синагогалары ирекле эш иткән.
Хәзерге заман
1917 елга кадәр Украина мөселманнарының дини тормышы эзлекле рәвештә үсә, әмма Совет хакимияте килгәч, мөселманнарга дини ихтыяҗларын канәгатьләндерүдә киртәләр куела. 1990-еллар башыннан Украина ислам җәмгыятендә үзгәрешләр башлана. Мөселманнар үзләренең дини ихтыяҗларын канәгатьләндерү турында ачыктан-ачык белдерү, ислам йолаларын үтәү, ата-бабаларының гореф-гадәтләренә саклау мөмкинлеге ала. Украина бәйсезлек яулап алганнан соң, илдә ислам динен торгызу процессын координацияләргә тиешле мөселман җәмгыятьләре өчен үзәкләштерелгән структура оештыру мөмкин була. 1992 елның 9 сентябрендә Украина Министрлар кабинеты каршындагы Дин эшләре шурасы тарафыннан Украина мөселманнарының Диния нәзарәте (УМДН, Духовне управління мусульман України) теркәлгән. УМДН башлыгы, Украинаның югары мөфтие – шәех Әхмәд Тамим.
Украина мөселман өммәте күпмилләтле. Күпчелекне Кырым татарлары, татарлар, азәрбайҗаннар, төрекләр, үзбәкләр, таҗиклар, төрекмәннәр, Төньяк Кавказ халыклары вәкилләре, гарәпләр, әфганстанлылар, пакистанлылар, чеченнар, дагстанлылар һәм башкалар тәшкил итә. 1993 елда УМДН каршында Украина Ислам Университетына нигез салынган. Университетны тәмамлаган имамнар хәзерге вакытта Украина, РФ, Тунис, Алмания, Төркия, Таҗикстан, Латвия, Австрия, Австралия һәм дөньяның башка илләрендәге мөселман җәмгыятьләрендә, үзәкләрендә һәм берләшмәләрендә эшли.
2008 елның 11 сентябрендә сөнни җәмгыятләрне берләштерүче «Умма» Украина мөселманнары Диния нәзарәте теркәлү узган. Мөфти шәех Сәед Исмәгыйлов (Сергей Валерий улы Исмәгыйлов).
Мөнәсәбәтләрне өзү
2022 елның мартында Луганск халык республикасы (ЛХР) мөселманнарының дини лидерлары Украина мөселманнарының Диния нәзарәте составыннан чыгуы турында игълан иткән. Имамнар шулай ук Россия мөселманнары Диния нәзарәте мөфтиенә аларны үз идарәләренә кабул итүне сорап мөрәҗәгать иткән. Луганск Җәмигъ мәчете имамы Эльдар Гамбаров: «Мөфти Сәед Исмәгыйловның Россиядә хәрби хәрәкәтләр башларга яки хакимиятне бәреп төшерүгә бәйле чакыруы сәбәпле, без Украина Диния нәзарәте белән барлык мөнәсәбәтләрне өзәбез дип хәл иттек, ягъни без аның чакыруларын хупламыйбыз».
2022 елның 22 апреле көнне, Донецк өлкәсе Шахтерск шәһәренең «Әс-Сәләм» мәчетендә (мәчет 2001 елның җәендә ачылган ; Д. Бедный тыкрыгы, 3) Донецк Халык Республикасының мөселман җәмгыяте вәкилләре съезды (оештыру – гамәлгә кую конференциясе) уздырылган. Әлеге съездда Донецк Халык Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәтен (Донбасс мөхтәсибәтен) оештыру турында игълан ителгән. Оештыру конференциясендә Макеевка шәһәренең «Әс-Сәлам» мөселман җәмгыяте» дини оешмасы рәисе Вахит Агишев, «Горловка шәһәренең мөселман җәмгыяте» дини оешмасы рәисе Ринат Кудряков, Шахтерск шәһәренең «Әс-Сәлам мөселман җәмгыяте» дини оешмасы рәисе Рәүф Бәдретдинов, Торез шәһәренең «Йолдыз» мөселман җәмгыяте» дини оешмасы рәисе Рамил Ганиев һәм Снежное шәһәренең «Исламия» дини төркеме рәисе Йосыф Әмерханов катнашкан. Донецк Халык Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе итеп Рәшит Брагин, имам-мөхтәсиб итеп Рушан Таиров сайланган.
Мәчет
Әр-Рахма мәчете (Мечеть Ар-Рахма) — Украинаның башкаласы Киевта ачылган беренче мәчет, мәчете. 2011 елның 2 декабрендә җомга көнне узган мәчетне ачу тантанасында 40 тан артык илнең Украинадагы илчесе, Чечня мөфтие Солтан Мирзаев катнаша. Мәчет шәһәр үзәгендә, башкаланың «Татар» (Татарка) дип аталган тарихи районында урнашкан.
Монашка (елга)
Монашка — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Урта Терсь елгасының уң ярыннан 7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, Новокузнецк каласыннан Кемерово каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Сеплас
Сеплас — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе, Мари Ил, Кострома өлкәсе, Киров өлкәсе, биләмәләрендә ага. Елга  Старица елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пантану-Гранди
Пантану-Гранди — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каза Луки (Алесандрия)
Каза Луки — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Луки Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Фирдя
Фирдя — Румыниянең Тимиш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мшаново
Мшаново — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Карабурч (Хаҗыбекташ)
Карабурч (Karaburç) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Невшеһир иле Хаҗыбекташ илчесенә караган бер авыл (köy).
Ялбай
Ялбай (Ялпай почиҥга, Ялпаево) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Лаклид (округ, Миссури)
Лаклид — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Лебанон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1849 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 35 432 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1984 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Лаклид (округ, Миссури)
Вейверли (Көнбатыш Виргиния)
Вейверли  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вейверли халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Сен-Поль-Труа-Шато
Сен-Поль-Труа-Шато — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Керкау
Керкау (Kerkau) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(8218) Хости
(8218) Хости — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1996 елның 8 маенда Роберт Макнот тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 JH» саналган.
Тугылым
Тугулым (Тугулым) — Свердловск өлкәсенең Тугулым шәһәр округы составына керүче шәһәр тибындагы бистә.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар, татарлар һ.б.
Завад
Завад (Завад ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Жлобинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Ашагыоба (Дөшемеалты)
Ашагыоба (Aşağıoba) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Дөшемеалты илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сулистровице (Мазовия воеводалыгы)
Сулистровице  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фарго
Тарих
1871 дә нигезләнә.
Гамард-ле-Бен
Гамард-ле-Бен — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Оха
Оха (Оха,  — «пычрак елга») — Россия Федерациясенең Сәхәлин өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
2021 елның 10 сентябреннан ― Хезмәт даны шәһәре.
Тарих
Шәһәр статусын 1938 елдан йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,3%), татарлар (3,7%), украиннар (2,7%), нивхлар (1,5%).
Игл (шәһәр, Висконсин)
Игл  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Андреево (Киров өлкәсе)
Андреево (Андреево) — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Селець (Люблин воеводалыгы)
Селець  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ракув (Польковицкий повяты)
Ракув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лугово (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Лугово  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Папагаюс
Папагаюс — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(15547) 2000 ET91
(15547) 2000 ET91 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 9 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 ET91» саналган.
Виверо
Виверо — Испаниянең Луго провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD163432
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Волтон (Канзас)
Волтон  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Волтон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Билтанеле (Прунишор, Мехединць)
Билтанеле — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кындыралы (Бозова)
Кындыралы (Kındıralı) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Бозова илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Виль-о-Монтуа
Виль-о-Монтуа (Ville-au-Montois) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 12,33 км².
Навра (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Навра  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Рамбер-д'Альбон
Сен-Рамбер-д'Альбон — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Кочура
Кочура — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Кондома елгасының сул ярына тамагыннан 307 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кондома елгасы. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Папандува
Папандува — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Кочура
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Папандува
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Кирксхайдунген
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гарен
Гарен — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Каза Лунги (Павия)
Каза Лунги — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Лунги Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Иске Дөреш
Почта индексы — 423876.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.
Мунгат
Мунгат — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Томь елгасының сул ярыннан 367 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 56 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, Новокузнецк каласыннан Кемерово каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Беркли (Калифорния)
Беркли (Berkeley) — АКШның Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарих
19 нчы йөздә нигезләнә.
Сулиха
Сулиха — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Илсур Сафин (1962)
Эстрада җырчысы Илсур Сафин белән бутамагыз
Илсур Сафин, Илсур Кәриб (Кәрибулла) улы Сафин (1962 елның 11 августы, ТАССР, Апас районы, Югары Балтай) — җырчы (лирик-драматик баритон), Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе солисты, Казан дәүләт мәдәният институты доценты. ТР халык артисты (2008).
Тәрҗемәи хәле
1962 елның 11 августында Татарстан АССР Апас районы Югары Балтай авылында туган. Апас якларына концерт белән килгән Вафирә Гыйззәтуллина һәм Алмаз Хәмзин хәер-фатыйхасы белән, 1980 елда Казан дәүләт консерваториясенең вокал (педагог Әлфия Заһидуллина) классына укырга керә. 1983-1985 елларда хәрби хезмәттә була. Армиядән кайткач, консерваториядә укуын төгәлли.
Иҗат юлы
1989 елда Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең опера-камера бүлеге солисты буларак, һөнәри җырчы хезмәтен башлый. Филармониядә 10 ел эшләү дәвамында татар (Салих Сәйдәшев, Рөстәм Яхин, Сара Садыйкова, Александр Ключарев, Мансур Мозаффаров, Җәүдәт Фәйзи, Әнвәр Бакиров, Фасил Әхмәтов һ. б.) һәм чит ил композиторларының классик әсәрләрен, шулай ук халык һәм эстрада җырларын, романсларны югары зәвык белән башкарып, танылу ала. 1997 елда профессор А. И. Шутиков җитәкчелегендәге халык уен кораллары оркестры белән берлектә «Оныта алмыйм» (С. Сәйдәшев, Р. Яхин, С. Садыйкова, Җ. Фәйзи әсәрләре) программасы әзерли һәм С. Сәйдәшев исемендәге ТР Зур концерт залында тамашачыга тәкъдим итә. 1999 елда ТР Зур концерт залында шул ук оркестр белән берлектә «Саф җырларым» исемле яңа программасына, татар классикасы белән бергә, рус романсларын («Очи черные», «Ямщик, не гони лошадей», «Только раз бывает в жизни встреча» һ. б.), итальян җырларын кертә, РФ халык артисты Зилә Сөнгатуллина белән дуэтлар башкара. 2000 елда ТР Зур концерт залында Салих Сәйдәшевның 100 яшьлек юбилеена карата «Җырларым» сольный концертын куя. Шул ук елларда эстрада жанрында иҗат итүен дәвам итә.
Гастрольләре
Красноярск крае (2003), РФ (2004, Чиләбе, Омск, Тум, Новосибирск, Красноярск крае, Төмән өлкәсе) һәм Казакъстан (2004), Әстерхан (2005), Франция (2005, «Сәйдәш» бию ансамбле (җитәкчесе Таһир Латифуллин) белән), ТР (2007, Апас, Кайбыч, Түбән Кама, Алабуга, Әлмәт, Лениногорск) һ. б.
КДМИ
2005 елдан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты Театр институтының татар театр эстрадасы кафедрасы өлкән укытучысы, доцент булып эшли, вокал, хор һәм вокал ансамбле фәннәреннән укыта. Шәкертләре арасында: төрле елларда вокал конкурслары лауреатлары булган Марат Фәйрушин (2007, «Йолдызлык», 2нче премия), Виларик Садыйков (2007, «Йолдызлык», 3нче премия), Айдар Әгъләмов (Түбән Кама, 2нче премия), Альбина Вахитова («Урмай моңы», 2нче премия).
Репертуар
Югары һөнәри осталык белән халык җырларын да, татар, рус һәм чит ил класссик репертуарын да, эстрада җырларын да, романсларны да башкара.
Завайць
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Илсур Сафин (1962)
Дискография
Радио фондына Р. Үтәй оркестры белән башкарылган 50 дән артык татар классикасы әсәре, 200 дән артык татар эстрадасы әсәре, 100 дән артык рус эстрадасы әсәре язып алынган. TV фондында 9 сольный концерты саклана. 8 аудио- һәм СД дискы, иң яхшы сольный концертлары язылган DVD җыентыгы (2008) чыгарган.
Хәйрия концерты
2007 елда Әстерханның Ак мәчетен төзәтү эшенә булышу өчен хәйрия концерты бирә. «Яңа гасыр» TV үткәргән хәйрия телемарафонында катнаша. Һәр елны Җиңү бәйрәменә ветераннар өчен «Ветераннар, без сезнең алда баш иябез!» дип аталган концерт программасы оештыра.
Гаилә хәле
Өйләнгән, хатыны Ләлә Фариз кызы, уллары Руслан.
Сельце (Люблин воеводалыгы)
Сельце  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ашагыоба (Серик)
Ашагыоба (Aşağıoba) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Серик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Фирешть
Фирешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вильяльба
Вильяльба — Испаниянең Луго провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алеут утраулары
Алеут утраулары (Алеутские острова, Aleutian Islands) — Тын океанның төньякгында, Әләскә ярымутравыннан көньякка 1740 километрга дуга шәкелендә сузылган архипелаг. АКШның Әләскә штатына карый. Утрауларда АКШ хәрби базалар бар.
География
110 утрау һәм күп кыялардан гыйбарәт. Беринг диңгезен көньяктан урап тора. Мәйданы — 37,8 мең км². Халык саны 8 162 кеше (2000). 25 гамәлдәге бар, шуларның иң биеге — Шишалдин янартавы (2860 м). Җир тетрәүләр еш булалар.
Климат
Климаты — субарктик океан, кыш җылы, дымлы, көчле җилләр исәләр. Кар күп ява. Тау түбәләрен һәрвакыт кар каплап тора. Җәй салкынча, томаннар еш була. Иң суык ай — февральның уртача температурасы —1,4°, кайвакыт —10, 15° кадәр суык була. Августның уртача температурасы +11,9°. Еллык явымнар саны — 1500 мм.
Үсемлекләр — нигездә үләннәр һәм куаклыклар; туфраклары субполяр, кәсле-торфлы һәм таулы-тундра.
Энг йирик аҳоли пункти — Адак. Аҳолиси балиқ, денгиз ҳайвонларини овлаш б-н шуғулланади.
Тарих
Алеут утраулары 18 гасыр уртасында Россия империясенә кушылган. 1867 елда Александр II Алеут утрауларын Әләскә белән бергә АКШка сатып җибәргән. 1942 елда утрауларның көнбатыш өлеше японнар тарафыннан басып алынган; 1943 елда аны американ-канад десанты бәреп чыгарган.
(8219) 1996 JL
(8219) 1996 JL — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Луковице (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Луковице  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(8219) 1996 JL
Тарихы
1996 елның 10 маенда Роберт Макнот, Т. Кодзима тарафыннан Тиёда обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 JL» саналган.
(15548) Kalinowski
Тарихы
2000 елның 4 мартында CSS проекты тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EJ147» саналган.
Велли-Бенд (Көнбатыш Виргиния)
Велли-Бенд  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Велли-Бенд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Соньга
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычыннан түбәнгә таба Ука кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Парагуасу (Минас-Жерайс)
Парагуасу  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Лафейетт (округ, Миссури)
Лафейетт — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Лексингтон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1821 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 32 572 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1629 км² тәшкил итә.
Кледен (Арендзее)
Кледен (Kläden) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Игл (Ричленд, Висконсин)
Игл  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сен-Реститю
Сен-Реститю — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Валейо
Валейо (Vallejo) — АКШның Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарих
1868 дә нигезләнә.
Гарре
Гарре — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Сетчуга
Сетчуга — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Кудьма елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 35 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Борис Вилькицкий
Борис Андрей улы Вилькицкий (Борис Андреевич Вилькицкий, 22 март (3 апрель) 1885, Пулково, — 6 март 1961, Брүссел) — рус диңгез офицеры, һидрограф, геодезист, Арктиканы тикшерүче.
Кыккач биография
Һидрограф-геодезист Андрей Вилькицкий гаиләсендә туган. 1908 елда Петербургта Диңгез акдемиясен тәмамлый. 1904 — 05 елгы Рус-япон сугышында катнашкан. 1913 — 15 елларда — Төньяк диңгез юлын үзләштерү максаты өчен булдырылган Төньяк Боз океаны һидрографик экспедициясенең башлыгы. 1913 елда экспедиция Төньяк Җирне, Вилькицкий, Страрокадомский һәм Кече Таймыр утрауларны ача. 1914 — 15 елларда экспедиция Архангельскидан Владивостокка кадәр йөзгән, Жохов утравын ачкан һәм Төньяк Җирнең көньяк ярынтасвирлап чыккан. 1918 елда Вилькицкий беренче совет һидрографик экспедициясенең башлыгы итеп билгеләнә, әмма Архангельскида ул бөтен суднолары белән интервентлар тарфыннан алына.
1920 елда Англиягә эмиграциягә китә. 1923—24 елларда ССРБ тышкы сәүдә оешмаларның чакыруы буенча Кара диңгезендәге товар алмашу экспедицияләрендә катнашкан.
Шуннан соң озак еллар дәвамында Бельгия Конгосында һидрограф булып эшләгән. Брүсселгә кайткач, хисапчы һәм рус теле укытучысы булып эшләгән. 1961 елда вафат булган. 1996 елда Вилькицкий мәете Петербургта яңадан күмелә.
Татар ханлыклары
300px|мини|уңда|Алтын Урда 14 гасырда Татар ханлыклары яки төрки-татар дәүләтләре — XV—XVI гасырларда Алтын Урда таркалганнан соң барлыкка килгән дәүләтләр:
Шулай ук соңрак барлыкка килгән Касыйм ханлыгы, Курск төмәнлеге һәм Төмән кенәзлеге (бүгенге Мордовиядә урнашкан) татар дәүләтләренә карыйлар, алар 15 гасырда Рус дәүләте бәйлелегенә эләгә инде.
Татар ханлыкларында Алтын Урданың гадәти идарә институтлары сакланган:
Татар дәүләтләрендә татар халкының төп төркемнәре формалашкан:
Санскрит
Санскрит (संस्कृतम् saṃskṛtam [sə̃skɹ̩t̪əm], элегрәк संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "сафландырылган сөйләм") — тарихи Һинд-Ари теле, һәм Һиндуизм һәм Буддизмның беренче дини теле. Бүгенге көндә бу тел Һиндстанның 22 рәсми телнең берсе, һәм Уттараханд штатының рәсми теле булып тора.
Классик санскрит якынча безнең эрага кадәр 4-нче гасырда Панини грамматикасында күрсәтелгән. Зур Һиндстан мәдәниятләрендә бу телнең позициясе Европaдагы грек һәм латин телләренә охшаш. Бу тел Һинд субконтинентының күп хәзерге телләренә, бигрәк тә Һиндстан, Пакистан һәм Непал телләренә, зур йогынты ясаган.
Санскрит әдәбияты шигърият, драма белән бер рәттән фәнни, техник, философик һәм һиндуизм дини текстларын эченә кертә. Санскрит һиндуизм дини йолаларында мантра һәм hимʜ формасында церемониаль тел буларак киң кулланыла. Сөйләм санскрит Һиндстанның кайбер традицион оешмаларында кулланыла һәм бу телне торгызырга көч куела.
Башка телләр белән мөнәсәбәт
Санскрит Һинд-Яyрупa телләр гаиләсенең Һинд-Иран суб-гаиләсе әгзасы. Аның иң якын борынгы "туганнары" булып иске фарсы һәм авеста телләре булып тора. Һинд-Яyрупa телләре гаиләсендә, санскрит характеристик аваз үзгәреше ягыннан сатем теллләренә (бигрәк тә славян һәм балтик телләренә) һәм грек теленә охшаш.
Вариантлары
Классикка кадәр Санскрит формасы Ведик Санскрит буларак билгеле, шул ук вакытта Ригведа теле иң борынгы һәм иң архаик сакланган формасы булып тора, ул безнең эрага кадәр икенче меңьеллык башына карый. Бу Ригведик Санскритны теләсә нинди Һинд-Иран телнең иң борынгы үрнәге итеп һәм инглиз теле һәм күпчелек Яyрупa телләрен керткән Һинд-Европa телләренең иң борынгы әгъзалары итеп квалификацияли.
Классик Санскрит ул стандарт регистр, Панини грамматикасында якынча безнең эрага кадәр дүртенче гасырда күрсәтелгән. Зур Һиндстан мәдәниятләре арасында аның торышы Европaдагы Латин һәм Борынгы Грек телләрнекенә охшаш һәм ул Һиндстан субконтинентының күпчелек хәзерге вакты телләренә шактый йогынты ясаган, бигрәк тә Һиндстан, Бангладеш, Пакистан, Шри-Ланка һәм Непалга.
Ведик Санскрит
Панини билгеләмәсе буенча Санскрит борынгырак ведик формадан эволүцияләгән. Ведик Санскритның хәзерге формасының эзләрен безнең эрага кадәр икенче меңьеллыкта табарга була (Ригведа өчен). Галимнәр еш Ведик Санскритны һәм Классик "Панини" санскритын аерым диалектлар буларак аера. Гаять охшаш булса да, алар фонология, сүз cасᴛафы, грамматика һәм синтаксисның мөһим өлешләре белән аерылып тора. Ведик Санскрит ул hимʜарның, җырларның һәм Брахманнар һәм Упанишадаларда теологик һәм дини-фәлсәфи бәхәсләрнең зур тупланмасы булган Ведаларның теле. Хәзерге заман галимнәре Ригведа Самхитаның метрик hимʜнарын иң борынгы дип саный. Ведик чорның ахыры Упанишадалар иҗат итү белән билгеләнә, алар Ведик корпусның өлеше булып тора, шулай да, иң борынгы Сутралар шулай ук Ведик теле һәм эчтәлеге буенча.
Классик Санскрит
2000 ел дәвамында диярлек Санскрит мәдәни тәртипнең теле булган һәм Көньяк Азия, Эчке Азия, Көньяк-көнчыгыш Азия һәм күпмедер дәрәҗәдә Көнчыгыш Азиягә тәэсир иткән. Пост-ведик Санскритның мөһим формасы һинд эпик шигъриятендә - Рамаяна һәм Махабхаратада бар. Эпик шигърияттә Панинидан аермалар гомумән алганда Пракриттан йогынты сәбәпле булган, һәм алар Панинига кадәр элементлар булмаган. Традицион Санскрит галимнәре бу аермаларны ārṣa (आर्ष) дип атыйлар бу "ришиларныкы" дигәнне аңлата ягъни борынгы aвтьıрларның атамасы. Кайбер контекстларда шулай ук тиешле Классик Санскриттан күбрәк "пракритизмнар" бар (гади сөйләмнән алынмалар). Буддист Гибрид Санскриты - ул Урта Һинд-Иран телләре шактый тәэсир иткән әдәби тел, ул Буддист Пракритына нигезләнгән, соңгысы стандарт Классик Санскрит тарафыннан төрле дәрәҗәдә ассиᴍиᴫисәләнгән.
Классик Санскритның төп дүрт диалекты булган paścimottarī (Төньяк-көнбатыш, шулай ук Төньяк яки Көнбатыш дип атала), madhyadeśī (әдәби, урта ил диалекты), pūrvi (Көнчыгыш) һәм dakṣiṇī (Көньяк, Классик периодта барлыкка килгән). Беренче өч диалектларның бабалары Ведик Брахманнарда чагылыш тапкан, шуларны беренчесе иң саф дип санала (Kaṣītauki Brāhmaṇa, 7.6). Халык мәгарифе һәм популәрлаштыру
Өлкәннәр һәм дәвам итүче белем бирүе
Һиндстанда Санскрит телен торгызып караулар 1947-нче елдан башлана (ул Конституциянең Сигезенче Җәдвәлендәге 18 оригиналь телләргә кертелгән).
Самскрита Бһарати ул Санскритны торгызу өчен эшли торган оешма. (2002 елдан башлап) "Бөтен Һиндстан Санскрит Фестивале" иншалар бәйгесе уздыра. 1991 ел Һиндстан җанисәбе 49736 иркен Санскритта сөйләшүчене теркәгән. Санскритка өйрәтүче программалар тапшыручы үзәкләрнең исемлекләрендә бар. Үзәк Карнатакада урнашкан Маттур авылы халкы арасында Санскритта үз теле буларак сөйләшүчеләр бар дип раслана. Барлык касталарның кешеләре Санскритны балачактан бирле өйрәнә һәм шул телдә сөйләшә. Хәтта җирле мөселманнар да Санскритта сөйләшәләр. Тарихтан билгеле булганча, авыл Виҗаянагара Империясе патшасы Кришнадеварайя тарафыннан Ведик галимнәргә һәм аларның гаиләләренә бирелгән, шул ук вакытта аның патшалык кешеләре Каннада һәм Телугу телләрендә сөйләшкән. Тагын бер саклап калып карау Ведаларны сөйләм гадәте аша саклау һәм тапшыруда тупланып бара.
Мәктәп җәдвәле
Һиндстанның Үзәк Икенчел Белем Бирү Оешмасы, тагын берничә башка дәүләт белем бирү оешмалары белән бергә Санскритны дәүләтнең үз рәсми теленә альтернатив опция ясаган, ул идарә иткән мәктәпләрдә икенче яки өченче тел сайлавы итеп. Мондый мәктәпләрдә Санскрит сайлау буенча 5-енчедән алып 8-енче сыйныфка кадәр алып барыла. Бу әлеге оешма белән эшләгән күпчелек мәктәпләр өчен дөрес, бигрәк тә Һинди рәсми тел булган штатларда. Санскрит шулай ук Һиндстан буйлап традицион гурукулаларда укытыла.
Көнбатышта
Лоʜдон, Англиядә урнашкан Изге Дҗеймс Яшьләр Мәктәбе Санскритны җәдвәлнең бер өлеше буларак тәкъдим итә. Әᴍᴎpиᴋә Кушма Штатларында, 2009-ынчы елның сентәбреннан алып өлкән мәктәп укучылары Санскрита Бхарати координацияләгән "Санскрит чит тел буларак" программасы өлеше буларак үзеннән-үзләре яки чит тел буларак Санскритны өйрәнә алалар. Австралиядә, Сиднейда Sydney Grammar School хосусый малайлар өлкән мәктәбендә 7-енче елдан 12-нче елга кадәр Санскритны тәкъдим итә, Өлкән Мәктәп Сертификаты өчен дә кертеп.
Унивеpсиᴛеᴛлар
Түбәндә нигезләү датасы буенча хронологик тәртиптә Санскрит үнивиpсиᴛиᴛларының исемлеге китерелгән:
Дөньяда күп үнивиpсиᴛиᴛлар Санскрит галимнәрен өйрәтә һәм яллый, моны алар я аерым Санскрит бүлегендә, я киңрәк Көньяк Азия өйрәтүләре яки Лингвистика өлкәсе эчендә эшли. Мәсәлән, Дели үнивиpсиᴛиᴛенда 400-гә якын Санскрит студентлары бар, шуларның яртысы чыгарудан соңгы программаларны укый. Хәзерге заманда кулланылышы
Сөйләм теле буларак
2001 ел Һиндстан халык санын алу буенча 14135 кеше Санскритны сөйләм теле буларак игълан иткән. 1990-ынчы еллардан бирле, сөйләм Санскрит телен тарату буенча хәрәкәтләр арткан. Самскрита Бхарати кебек оешмалар телне популәрлаштыру өчен Сөйләм Санскрит остаханәләре белән идарә итәләр.
Һинд газеталары соңгы яңартулар сәбәпле халыкның күп өлеше, балаларны да кертеп, Сансритны өйрәнә торган һәм көндәлек кулланылышта йөртә торган берничә авыл турында хәбәр иткән:
Рәсми кулланылышта
Һиндстанда, Санскрит Конституциянең сигезенче мәддәсе буенча 14 оригиналь тел арасында. Уттарханд штатында Санскрит икенче рәсми тел буларак хаким ителгән. 2012 елның октәбренда иҗтимагый активист Һемант Госвами Пенҗаб һәм Харьяна Югары Мәхкәмәсенә Санскритны 'азчылык' теле итеп игълан иткән өчен петиция язган.
Хәзерге әдәбият һәм саклау
Һиндстанның 1947 елда бәйсезлегеннән соң 3000 нән артык Санскрит эше язылган. Бу эшләрнең күбесе классик Санскрит әдәбияты белән дә, башка һинд телләрендәге хәзерге әдәбият белән чагыштырганда да югары сыйфатлы дип танылган. Сахитья Академиясе Санскритта иң яхшы иҗади эш өчен 1967 елдан бирле премия биргән. 2009 елда Сатья Врат Шастри Һиндстанның иң югары әдәбият бүләгенә лаек булган беренче Санскрит aвтьıры булган.
Музыкада
Санскрит классик музыканың Карнатик һәм Һиндустани тармаклары өчен киң кулланыла. Санскритта киртаналар, бхаҗаннар, стотралар һәм шлокалар Һиндстан буйлап популәр. Самаведа шулай ук музыкага көйләнгән.
Кыйтга Кытайда, Са Дингдинг кебек музыкантларның Санскритта язылган поп җырлары бар.
Массакүләм мәгълүмат чараларында
90 артык атна саен чыга торган һәм квартал саен чыга торган басмалар Санскритта чыга. Санскритта көн саен чыга торган газета Судхарма Майсорда, Һиндстанда 1970 елдан бирле чыгып килә, шул ук вакытта Санскритта Вартман Патрам һәм Вишвасйя Вриттантам Гуҗаратта соңгы биш елда чыга башлаган. 1974 елдан бирле дәүләт тарафыннан идарә ителгән Бөтен Һиндстан Радиосында кыска көн саен чыга торган тапшырулар бар. Бу тапшырулар шулай ук Вебсайтта туры эфирда бар. Санскритта яңалыклар телевидениедә һәм Интернетта DD Милли каналында чыга.
Литургиядә
Санскрит күпсанлы Һиндуист, Буддист һәм Җайн йолаларының изге теле. Ул гыйбадәтләр вакытында бөтен дөньядагы Һинд дине гыйбадәтханәләрендә кулланыла. Невар Буддизмында ул барлык монастырьларда кулланыла, шул ук вакытта Махаяна һәм Тибет Буддист текстлары һәм сутралары Санскритта һәм шулай ук вернакуләр телләрдә язылган, шул ук вакытта Таттвартха сутра, Ратнакаранда шравакачара, Бһактамара Стотра һәм Агамаларны да кертеп.
Шулай ук ул Көнбатышта йога ясаучылар арасында киң таралган, алар аны Патанҗали Йога Сутралары кебек текстларны аңлау өчен файдалы дип табалар.
Символик кулланыш
Непал, Һиндстан һәм Индонезиядә Санскрит гыйбарәләр төрле милли, мәгариф һәм иҗтимагый оешмалар өчен лозунглар буларак кулланыла:
<li>Һиндстан: Satyameva Jayate Хакыйкать кына триумф сөрә мәгънәсендә.</li>*Непал: Janani Janmabhoomischa Swargadapi Gariyasi Ана һәм ана җире күктән дә өстенрәк мәгънәсендә
Һиндстан һәм Непалның күп фәнни һәм административ терминнары Санскритта. 1983 елда Саклау Тикшеренү һәм Үсеш Оешмасы тарафыннан башланган Һинд идарә ителүче ракета программасы ясалган биш ракетаны Притхви, Агни, Акаш, Наг һәм Тришул ракета системалары дип атаган. Һиндстанның беренче хәзерге вакыт авианосецы ХАЛ дип атала.
Килеп чыгуы һәм үсеше
Сансрит Һинд-Яyрупa телләр гаиләсенең Һинд-Иран субгаиләнең әгъзасы. Аның иң якын кардәшләре Иран телләре: Авестан һәм Иске Фарсы теле.
Санкрит һәм башка Һинд-Европa телләрендә уртак булган сыйфатларны тасвирлау өчен, Һинд-Ария миграция теориясе аннары Санскрит булып киткән телнең сөйләшүчеләре Һинд субконтинентына төньяк-көнбатыштан безнең эрага кадәр икенче меңьеллыкта килгән дип фараз итә. Бу теория өчен дәлил булып Һинд-Иран телләре һәм Балтик һәм Славән телләре арасында якын бәйләнешләр тора, Һинд-Яyрупa булмаган Урал телләре белән сүзлек алмашуы, һәм флора һәм фауна өчен аттестацияләнгән Һинд-Европa телләре табигате.
Иң элек булган Санскрит текстлары булып Ригведалар тора, икенче меңьеллыкның уртасыннан ахырына кадәр. Андый иртә чордан язма хатирәләр калмаган, бәлки алар булса да. Шулай да, галимнәр текстларны телдән тапшыру ышанычлы дип фараз итәләр: алар церемониаль әдәбият булган, аларның дөрес әйтелеше дин өчен мөһим булган.
Ригведадан алып Панини вакытына кадәр элеккеге Ведик телнең үсеше башка Ведик текстларда чагыла: Самаведа, Яҗурведа, Атхарваведа, Брахманалар һәм Упанишадалар. Бу вакыт дәверендә, телнең престижы, аның изге максатлар өчен куллануы һәм әһәмите лингвистик үзгәреш процессларына каршы булган консерватив көчләргә ярдәм иткән. Шулай да, Ведик телнең саф 5 дәрәҗә лингвистик үсеше бар: Ригведадан алып Упанишадаларга кадәр һәм Баудханья сутралары кебек иң элеккеге сутраларга кадәр.
Панини тарафыннан стандартизация
Иң борынгы сакланып калган грамматика - ул Панининың Аштадхьяи. Ул асыл буенча прескриптив грамматика, ягъни Панини вакытында сирәк булып киткән Ведик формалар буларак тасвирлый. Классик Санскрит Панини грамматикасы тарафыннан (якынча безнең эрага кадәр 500 елда) теркәлгән, һәм өйрәнеләгән тел буларак хәзерге көннәргә кадәр кулланылышта йөри.
Вернакуләр телләр белән бергә яшәеше
Санскрит тел белгече Мадхав Дешпанде әйтүенчә "Санскрит" термины барлыкка килгәндә ул башка телләрдән аермалы махсус тел булрак уйланылмаган, ә бәлки сөйләшүнең бигрәк тә чистартылган һәм камилләштерелгән ысулы буларак каралган. Санскрит белүе борынгы Һиндстанда иҗтимагый сыйныф һәм белем алганлык билгесе булган һәм тел күбесенчә югары касталар өйрәтелгән булган, алар Панини һәм Патанҗали кебек Вьякараниннарның якын анализы аша өйрәнгән, ритуал вакытында камил Санскритны әйткәннәр. Санскрит, Борынгы Һиндстанның өйрәнелгән теле буларак, Урта Һинд-Ария телләре булган вернакуләр Пракритлар белән бергә яшәгән. Шулай да, лингвистик үзгәреш үзара аңлашуның югалуына китергән.
Күп Санскрит драмалары тел Пракритлар белән бергә яшәгән дип күрсәтәләр, ул күп телле сөйләшүчеләр тарафыннан киңрәк мәгарифтә сөйләнелгән. Санскрит сөйләшүчеләр күпчелек вакытта күптелле булган. Урта гасырлар чорында, Санскритта сөйләшү һәм язуны дәвам иткәннән, һәм ул бигрәк та Брахманнар тарафыннан фәнни аралашу өчен өйрәнелгән. Бу Һинд җәмгыятенең нәзек катламы булган, әмма киң Җəгърафия колачлаган. Варанаси, Паитан, Пуне һәм Канчипурамда өйрәтүче һәм бәхәсләшүче институтларны көчле булган һәм югары классик Санскритка Британия вакытларына кадәр булышлык күрсәтелгән.
Зәгыйфьләнүе
Сөйләм Санскритының социолингвистик өйрәнүләрнең саны күп, алар хәзерге вакыт Санскритның авыздан сөйләү кулланышы чикләнгән, һәм үткәндә үсешен туктаган дип раслый.
Шелдон Поллок "күп күзәтүчеләр асылда Санскрит үле дип килешәчәкләр. дип игълан итә. Поллок дәвам итеп Һиндстанда әдәби мәдәниятләрдә куллануын дәвам иткән дип раслый, әмма җәмгыятьнең хәзерге чор торышын тасвирлау өчен адаптацияләнмәгән дип фикер йөртә. Санскритта иҗат итү hимʜнар һәм шигырьләр белән чикләнгән. Игътибарга лаек чыгарылма булып Нилакантха Чатурдхараның Махабхаратаның 17 гасыр хәрби комментарияләр дип атап була. Хатчер раслаганча хәзерге эшләр Санкритта иҗат ителүен дәвам ителә, шул ук вакытта Һаннедер шулай ук раслаганча хәзерге Санскритта эшләр я исәпкә алынмый, я аларның "хәзерге заманныкы" булулары шиккә алына.
19-ынчы гасырда Британиялеләр Һиндстанда Көнбатыш-стиль мәгарифен керткәндә, Санскритны белү һәм борынгы әдәбият чәчәк атуын дәвам иткән, шул ук вакытта Санскритны өйрәнү традицион ысулдан Европaныкын чагылдыра торган белән аналитик һәм компаратив өйрәнүгә үзгәргән.
Һинд телләре
Санскрит Һиндстан телләренә зур тәэсир ясаган, алар аның сүз cасᴛафыннан һәм грамматик нигезеннән үсеп чыккан; мәсәлән Һинди ул Хариболи диалектының санскритлаштырылган формасы. Барлык хәзерге Һинд-Ария телләрендә һәм шулай ук Мунда һәм Дравид телләрендә я турыдан-туры санскриттан (татсама сүзләр), я турыдан-туры түгел урта Һинд-Ария телләре аша (тадбхава сүзләр) алынган сүзләр бар. Санскриттан алынган сүзләр хәзерге Һинд-Ария телләренең сүз cасᴛафының якынча илле процентын тәшкил итә һәм шулай ук Малаялам һәм Каннада телләренең дә. Телугу әдәби текстлары лексик яктан Санскрит яки шактый дәрәҗәдә санскритлаштырылган, бәлки җитмеш яки күбрәк процентка.
Башка телләр белән үзара тәэсир итешүе
Санскрит шулай ук Буддист текстларының тәрҗемәдә таралуы аркылы Сино-Тибет телләренә дә йогынты ясаган. Буддизм Кытайга Ашока җибәргән Махаяна миссионерлары тарафыннан таратылган, күбесенчә Буддист Гибрид Санскритының тәрҗемәләре аша. Күп кенә терминнар турыдан-туры чагылганнар һәм Кытай сүз cасᴛафына кушылган. 剎那 chànà кебек Кытай сүзләре (Деванагари
Көньяк-көнчыгыш Азиядә Таи һәм Лао телләрендә Санскриттан алынма сүзләр күп, шулай ук Кхмер телендә дә һәм хәтта азрак дәрәҗәдә Вьетнам телендә дә. Мәсәлән, Таи телендә Ланканың императыры Равана Тхосакантх дип атала, бу аның Санскрит исеме Dāśakaṇṭha "ун муенлы" дигәнне аңлата.
Күп санскриттан алынган сүләр шулай ук Австронезия телләрендә, мәсәлән Ява телендә, бигрәк тә борынгырак формада, монда ярты сүз cасᴛафы диярлек алынма сүзләр. Башка Австронезия телләрендә, мәсәлән традицион Малай һәм хәзерге Индонезия телләрендә шулай ук сүз cасᴛафларында күп санскрит сүзләре бар, шулай да гарәп теле алынма сүзләреннән әзрәк пропорциядә. Охшаш рәвештә Филиппин телләрендә, мәсәлән Тагалог телендә кайбер Санскрит алынма сүзләре бар, шулай да күбесе испан теленнән алынган. Күп Көньяк-Көнчыгыш телләрендә очратырга булган Санскрит алынма сүзе bhāṣā сүзе, яки сөйләм теле күп тел исемнәренә ишарә итү өчен кулланыла.
Популәр мәдәнияттә
Филип Гласс операсы Сатьяграхада Бхагават-Гитадан санскритта җырланган текстлар кулланыла. Матрица инкыйлабларында Брихадараньяка Упанишадтан дога бар. Мадоннаның Музыка альбомыннан "Кибер-рага" җырында Санскрит җырлары бар һәм аның 1998 ел альбомы Яктылык Нуры ннан Шанти/Аштанги җыры Гремми премиясен откан һәм аштанга виньяса йога җыры булып тора. Сүзләр арасында Ом шанти мантрасы бар. Композитор җон Вильямс Индиана җонс һәм Тәкъдир Гыйбадәтханәсе һәм Йолдыз сугышлары эпизод I: Фантом куркынычында санскрита җырлаучы хорларны куллана. Сугыш йолдызы Галактика 2004нең тема җыры Ригведадан алынган Гаятри-мантра булып тора. Энигманың "Бездә бала" сүзләрендә шулай ук Санскрит шигырьләре бар.
Саннар
Бердән унга кадәр саннар:
Санскритта кайбер сүзләр
kaTa m — циновка
kaja n — лотос чәчәге
khana m — чокыр
g`aja m — фил
gaNa m — күплек
gat`a — баручы
j`ana m — кеше
tana n — бала
ta — шул
-da — бирүче
nа — түгел (инкарь итү мәгънәсендә)
-pa — эчүче
bha n — йолдыз, йолдызлык
dama m - өй, торак
dh`ana n — байлык, акча
Навяди
Навяди — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Санскрит
Санскритта кайбер сүзләр
nakha m, n — тырнак
Навяди
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Санскрит
Санскритта кайбер сүзләр
p`atha m — юл
bh`aga m — өлеш
mama — мине, минем
kanaka n — алтын
caTaka m кош атамасы
balaka — малай
kanatha — сез канәгать
uks — үгез
aruja — сәламәт
ashakti — Шакти энергиясез, әшәке
patatha — сез төшәсез
gadatha — сез сөйләшәсез;
kathana n — сөйләү
kathaka m — сөйләшүче
gaNana n — сан
gaNaka m — математик
Janana n — мәхлүкат (создание)
janaka m — барлыкка китерүче
naTana n — бию
naTaka — биюче; актер.
Рамишув
Рамишув — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.