cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дуһалар
Дуһалар, цаатаннар (цаатан, үзатамалары дуһа) — Монголиядә яшәүче азсанлы төрки телле халык. «Цаатан» этнонимы шулай ук монгол телле урянхайларда һәм калмык-тургут ыруларында очрый. Дуһа кабиләсе шулай ук Монголиядәге дүрт төрки кабиләнең берсе.
2000 ел җанисәп нәтиҗәләре буенча дуһалар саны якынча 303 кеше тәшкил иткән, 2010 ел җанисәп буенча 282 кешегә калган. 2020 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча 208 кеше. Дингә ышанучы дуһалар ― шаманизм тарафдарлары (57 %) һәм буддачылар (10 %), дингә ышанмаучылар ― 33 %.
Монголиянең төньяк-көнбатышында, яшиләр. Альтернатив атамалары — тувиннар (Lattimore 1965: 455). Күбесенчә боланчылык белән шөгыльләнәләр. Ел әйләнәсе традицион яшәү тораклары булган урц (чумда) яшиләр. Хәзерге вакытта туристларга курчак сувенирлар сатып һәм аларны кулга ияләштерелгән боланнарда йөртеп тә акча эшлиләр.
Килеп чыгышлары
Дуһалар монгол, төрки һәм кабиләләре кушылып килеп чыккан дип фараз ителә.
Атамалары
«Цаа» – «болан», «цаатаннар» — «боланнарга ия булган кешеләр», ягъни «болан үрчетүчеләр» дигәнне аңлата. Берничә ел дуһаларның мәдәниятен өйрәнгән монгол этнографы Бадамхатан раслаганча, дуһалар үзләрен урянхай уйгырлары дип, телләрен — уйгыр теле дип саныйлар икән.
Г. О. Авляев фикеренчә, монголларда «цаатан» этнонимы ― «цагатан» сүзенең кыскартылган формасы, ул «ниндидер ак әйбергә ия булганнар» мәгънәсендә йөри.
Ырулары
Дуһаларның этник составында: уруд (урат), каштаг, балгаш (балыкчи , балигч , балыкшы ), додот (тоду , аг-тоду, кара-тоду ), соён (соян) ), соён (соян) (хертек, белмей, салчакларны кертеп ), зоот (жогд , чооду, чота , чооды )), сорс, даргалар, дэмжээ (демчи) , хэрдэг , хойюк, тарга, найдан , хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар) , соён кыргиз, ханачи, маат ырулары бар дип исәпләнә.
«Цаатан» этнонимы Хөвсгөл урянхайларында (баруун цаатан, зуун цаатан нәселләре) һәм калмыклар арасында очрый. Калмык-торгутлар составына цаатан, кереит-цаатан (цаадин керәд), аха-цаатан, бага-цаатан, ики-цаатан, эркетен-цаатан,тривуд-цаатан, хорняхин-цаатан ырулары керә. Генетикларның тикшеренүләре күрсәткәнчә, торгутлар составындагы цаатаннар HLA маркерлар системасы буенча Хөвсгөл дуһаларына караганда халха-монголларга якынрак.
Олы Баек
Олы Баек (Большебаиково) — Башкортстанның Ишембай районындагы авыл. Байгуҗа авыл Советы составына керә.
Исеменең килеп чыгуы
Авылга нигез төзәүче Сәйтәк, шуннан Сейтяково дигән урысча исем ала. Сәйтәкнең уллары билгеле: өлкәне Сәйфулла (1757—?), аның балалары: Фәткулла (аның Гайнулла исемле улы туган) һәм Рәхмәтулла һәм кечесе Сәеткол (1767-1813), аның балалары: Әбүбәкер, Фәткулла, Зәйнулла.
Авыл Баек буларак 1816 елдан билгеле. 1850 һәм 1858 еллар арасында бүлендек авыл — Кече Баек торак пункты барлыкка килә, шуңа күрә иске торак пункты Олы Байлык дип атала башлый.
Тарихы
XVIII гасыр азагында авылда 18 йорт һәм 111 кеше исәпләнгән.
1816 елда 105 асаба башкорт яшәгән 18 йорт хуҗалыгы була. Авыл йөз башы Баек Сарбаев милкендә була. Ул 1755, 1761 елларда асаба җирләрне сатуда катнаша, ә ул вакытта ул Әлимгол Сапаргулов нигез салган Әлимгул авылында яшәгән була. Баекның агасы — Байморат. Баекның балалары: Каекбирде, Тимербай (1772-1817). Мукач авылы шәҗәрәсендә Сарбай, Баек һәм башкалар китерелгән. Ахырда Баек үзенең исеме белән аталган авылда урнаша.
Баеклар — шулай ук малчылар. 1839 елда 142 кеше яшәгән 25 йортта 162 ат, 90 сыер, 31 сарык, 4 кәҗә, 53 умарта, 3 чолык була. Барысына бергә 192 пот көзге һәм 704 пот язгы ашлык чәчелгән.
Сабанс-Яр
Сабанс-Яр (Сабансы Яр яки Сабан сөяр) — элеккеге татар авылы, хәзер Әстерхан шәһәренең Совет районының бер өлеше булып тора.
Зөфәр Зәйнуллин
Зөфәр Зәйнуллин, Зөфәр Зәки улы Зәйнуллин (Латвиядә: Zufar Zainullins, 1958 елның 6 сентябре, СССР, Латвия ССР, Рига) ― җәмәгать эшлеклесе, эшмәкәр, һөнәри хәрби (отставкадагы майор-ракетачы), техник фәннәр докторы, 2004-2016 елларда «Татарстан ― Балтия» Сәүдә йорты генераль директоры, Латвия татар-башкорт мәдәни җәмгыяте рәисе, Латвия мөселман җәмгыятьләре берлеге җитәкчесе (мөфти).
Олы Баек
Тарихы
XX гасыр уртасында авылда 175 кеше һәм 22 йорт була.
Сабанс-Яр
Инфраструктурасы
Сабанс-Яр берничә катлы күпфатирлы йортлардан һәм шәхси сектордан тора. Элеккеге авылның үзәк өлешендә Әстерхан агротехник көллиятенең төп бинасы урнашкан.
Олы Баек
Халык саны
2010 елгы Бөтенроссия исәбе алу мәгълүматләре буенча халык саны (кеше)
Зөфәр Зәйнуллин
Тәрҗемәи хәле
1958 елның 6 сентябрендә Ригада Совет Армиясе офицеры гаиләсендә туа. Әтисе Зәки Лотфулла улы Зәйнуллин (1933―2021) бу вакытта Рига Югары хәрби ракета инженерлары училищесында белемен арттыра. Ул Латвиянең бәйсезлеге өчен хәрәкәтне хуплый, Латвия халык фронты уздырган форумнарда, җыеннарда актив катнаша, аларның сәяси программаларын, аерым алганда, Латвиядә бердәнбер дәүләт теле латыш теле булырга тиеш, дигән таләпләрен яклап чыгышлар ясый. 1988 елда Латвия халык фронты канаты астында республикада яшәүче татарларның «Идел» исемендәге милли җәмгыятен оештыручыларның берсе була. 1991 елда «Идел» татар җәмгыяте базасында Латвия мөселман җәмгыяте оештырыла. 1988 елның декабрендә, көчле басым башлангач, үзе теләп отставкага чыга. ― Иҗтимагый эшчәнлегегезнең төп мәгънәсен Сез нидә күрәсез? ― Әтинең эшен дәвам итү, ул минем өчен татар милләтен торгызу эшенә ихлас хезмәт итү үрнәге булып тора. Мин аның: «Ирекле булырга телисең икән, башка кешенең иреген чикләмә», дигән фикере белән тулысынча килешәм
Сабанс-Яр
Инфраструктурасы
Мәчет, татар зираты бар.
Транспорт
Җир өсте транспортының "Сабанс-Яр" тукталышы урнашкан.
Олы Баек
Географик урыны
Баек елгасы агып үтә. Авылдан көнбатыштарак Ташлытау тавы урнашкан.
Зөфәр Зәйнуллин
Тәрҗемәи хәле
СССР таркалганнан соң, ул бизнес белән шөгыльләнә башлый.
Олы Баек
Географик урыны
Аралар:
Зөфәр Зәйнуллин
Тәрҗемәи хәле
2004―2016 елларда Татарстан Республикасы белән икътисадый элемтәләрне гамәлгә ашыручы «Татарстан ― Балтия» Сәүдә йорты (Skolas 10, Riga, LV-1010, Latvia) генераль директоры булып эшләгән.
Иҗтимагый эшчәнлеге
2000 елда Ригада «Чишмә» татар-башкорт мәдәни җәмгыяте (Вентспилс һәм Даугавпилс шәһәрләрендә филиаллары бар) оештырып, рәисе вазифасын башкара. «Чишмә» мәдәни җәмгыяте каршында 2000 елдан бирле шул исемдәге вокал ансамбле (сәнгать җитәкчесе Фәүзия Булушева), Татар якшәмбе мәктәбе һәм китапханәсе эшли; кварталга бер тапкыр «Чишмә» бюллетене чыга .
Олы Баек
1812 елгы Ватан сугышы ветераннары
1836-1839 елларда теркәлгән 1812 елгы Ватан сугышы ветераннары, алар «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» һәм «1812 елдагы сугыш истәлегенә» медальләре алганнар:
Зөфәр Зәйнуллин
Иҗтимагый эшчәнлеге
2004 елның 6 июнендә Риганың «Идел» һәм «Чишмә» җәмгыятьләре тырышлыгы белән Ригада Латвия дәүләт университеты стадионында, Салават Юлаевның тууына 250 ел тулуга багышлап, Беренче Гомумбалтыйк буе Сабантуе уздырыла. Сабантуйның сәнгать җитәкчесе ― Россиянең һәм Татарстанның халык артисты Венера Ганиева. 2017 елда инде 15нче тапкыр Гомумбалтия Сабантуе уздырыла. Балтыйк буе Сабантуе нигезендә 2016 елда Аурупа Сабан туе үткәрелә.
Латвиядә эшләп килүче җиде мөселман җәмгыятенең бишесе Латвия мөселманнарының консультатив Советына берләшә. 2003 елның августында мөселман җәмгыятьләре берлеге җитәкчесе итеп Зөфәр Зәйнуллин сайлана. Ул шулай ук Ригадагы Ислам мәгълүмат үзәге һәм гыйбадәт залы җитәкчесе дә булган. 2009 елда Латвия Президенты каршындагы 15 кешелек Милли азчылыкларның Консультатив Советы сотавына кертелә.
БТК Башкарма комитетының Икътисади советы әгъзасы.
Вагнер
Вагнер – күпмәгънәле сүз.
Самогития санктуарие
Самогития санктуарие (самогития телендәː Žemaitiu Alks, литва телендәː Žemaičių Alkas) ул Литвада, Швянтойида мәҗүси санктуарие, урта гасыр мәҗүси обсерваториясенең тергезелүе. Балтларның Ходайларына һәм Алиһәләренә карый торган баганалар төп календарь бәйрәмнәрен үткәрү өчен кулланылырга мөмкин. Ул палеоастрономик обсерваториянең һәм 16-нчы гасырга кадәр Палангада Бирутэ Калкулыгында булган мәҗүси изге урынының археологик язмаларына нигезләнгән. Агач баганалар Литва асаба сәнгать әһелләре тарафыннан киселгән булган һәм 1998 елның июнендә куелган булган. Нео-мәҗүсиләр санктуарийны төп бәйрәмнәр вакытында тугърылар церемонияләре өчен кулланалар.
Шулай ук карарга мөмкин
Ахун тораташлары
Гөлчирә Гафурова
Гөлчирә Гафурова, Гөлчирә (Гөлчәһрә) Заһир (Миңлезаһир) кызы Гафурова (кыз фамилиясе Бикмурзина, 1901 елның 15 марты, РИ, Казан губернасы, Тәтеш өязе, Борнаш ― 1967 елның 9 июне, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) ― журналист, «Азат хатын» журналына нигез салучыларның берсе (1931―1937 елларда җаваплы мөхәррире). Сәяси репрессия корбаны. 1946-1953 елларда Арча районында китапханәче. 1931 елдан ВКП(б) әгъзасы.
Тәрҗемәи хәле
1901 елның (вариант: 1903 елда) 15 мартында Казан губернасы Тәтеш өязе (хәзерге Апас районы) Борнаш авылында ярлы крестьян галәсендә туган.
Казанда Фатиха Аитованың татар кызлары өчен ачылган гимназиясендә укый.
«Азат хатын»да эшләү шартларын Гөлчирә Гафурова болай тасвирлый: «Газета редакциясенең бер почмагында гына утырабыз. Такташ белән икебезгә бер өстәл. Салкын, өс киемен салып утырулар юк. Урыннардан хәбәрләр алып кайтабыз да, аны тиз-тиз эшкәртергә керешәбез. Йомышчы юк. Типография ерак. Машинка булмау сәбәпле, мәкаләләрне кулдан гына язып җибәрәбез...» «Азат хатын» журналының: 1929 елдан җаваплы сәркатибе, 1931-1937 елларда (кулга алынганчы) җаваплы мөхәррире. Г. Гафурова башка газета-журнал редакторлары арасында гел мактап телгә алына. Язып калдырырга өлгергән хикәяләре, мәкаләләре белән генә дә татар хатын-кыз язучылары арасында талантлы язучы булуын дәлилли.
Сәяси золым
Ире Сибгатулла Гафуров 1937 елның 26 маенда контрреволюция эшчәнлегендә («Троцкийчы милләтчеләрнең контрреволюцион-террористик оешмасы эше») гаепләнеп, кулга алына. Ире кулга алынгач, Гөлчирәне һәм ике кызын дүрт бүлмәле фатирыннан сөреп, Свердлов урамында бер бүлмә (Казан, Свердлов (хәзерге Петербург ур., 11 – 22) бирәләр. Партиядән чыгаралар, эшеннән куалар. Кичләрен ликбез белән (ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршындагы техник хезмәткәрләр арасында, Казанның Яңа Татар бистәсе мәктәпләрендә грамотасызлыкны һәм азграмоталылыкны бетерү буенча укытучы) шөгыльләнеп, акча юнәтергә тырыша. Шуннан һәм өйдәге кирәк-яракларны сатудан килгән акчага яшиләр.
1938 елның 11 маенда кулга алына. 1938 елның 11 июлендә СССР НКВДсының махсус киңәшмәсе, «Ватанга хыянәт итүченең гаилә әгъзасы», «советларга каршы пропаганда» маддәләре буенча, мал-мөлкәтен, балаларын тартып алып, 8 елга хезмәт белән төзәтү лагерена (ИТЛ) хөкем итә. Срокның күп өлешен ГУЛАГның Караганда лагеренда (Карлаг) үткәргән.
Г. Гафурованың ике кызын – 7 һәм 10 яшьлек Роза һәм Гүзәлне икенче көнне Казанның НКВД спецприемнигына алып китәләр, аннары Одесса өлкәсендәге махсус балалар йортына җибәрәләр. Апасы Гөлчирә гаиләсенең фаҗигасен ишетеп, сеңлесе Асия ире Рәхим һәм бөтен гаиләсе белән бергә яшәп яткан Донбасстан Арчага кайтып төшә. Ике кызны Одесса далаларыннан эзләп тапканчы бер еллап вакыт үтә. Сеңлесе Асия һәм аның ире Рәхим Бикмурзиннар, кызларны үз гаиләсенә алып, үзләренең ике баласы белән бергә, аермыйча, тәрбия итәләр.
Әнвәр Гәрәев
Әнвәр Гәрәев, Әнвәр Зәкиҗан улы Гәрәев (1910 елның 10 гыйнвары, РИ, Уфа губернасы, Минзәлә өязе, Нөркәй волосте, Чураш – 1974 елның 2 мае, СССР, Кыргызстан ССР, Фрунзе) – биология, физиология һәм җиләк-җимеш үсемлекләре селекциясе өлкәсендә танылган галим, биология фәннәре докторы (1957), профессор (1959), Кыргызстан ССР ФА әгъза-корреспонденты (1964).
Гөлчирә Гафурова
Сәяси золым
Г. Гафурованы Темников лагерена, аннан Карелиягә, Сегежага сал агызу эшенә җибәрәләр. Сугыш башлангач, аны Караганда лагерена (Карлаг) күчерәләр.
Әнвәр Гәрәев
Тәрҗемәи хәле
1910 елның 10 гыйнварында Уфа губернасы Минзәлә өязе Нөркәй волосте (Татарстанның хәзерге Сарман районы) Чураш авылында укытучы-мөгаллим гаиләсендә туган. Әтисе – авыл мәктәпләренә география, тарих, математика укытуның заманча ысулларын керткән Татарстанда танылган мәгърифәтче, «Су астында» фәнни-фантастик повесте һәм «Төрмә турында хатирәләр» авторы буларак билгеле.
Гөлчирә Гафурова
Сәяси золым
1946 елның 14 маенда Г. Гафурова иреккә чыгарылган. Бу вакытта кызы Казанда вузда укыса да, Гөлчирәне яңа сынаулар көтә: аңа Казанда яшәргә ярамый, Казанда эшкә урнашырга ярамый, өстәвенә, анда туберкулезның икенче стадиясе башланган. Арчада кызы Гүзәл белән икесенә фатир табып, балалар бакчасына мөдир булып урнаша. «Халык дошманына урын бар, безгә – юк», дип өстеннән шикаять язгач, озак кына эш таба алмый. Балаларга сөт җибәрү кухнясына мөдир итеп куйгач, өстеннән тагын шикаять язалар. Кешеләргә чигү чигеп, аз булса да акча эшли. 1946-1953 елларда – Арча районында китапханәче.
Әнвәр Гәрәев
Тәрҗемәи хәле
Хезмәт юлын Кырымда, «Массандра» совхозында эшче булып башлый. 1936 елда Краснодар авыл хуҗалыгы институтын (1991 елдан Кубань аграр университеты (ru)) тәмамлаган.
Гөлчирә Гафурова
Сәяси золым
1956 елның 3 октябрендә реабилитацияләнә. Партиягә кире кайтаралар. Казанда фатир, персональ пенсия бирәләр.
Әнвәр Гәрәев
Тәрҗемәи хәле
1936-1947 елларда Кыргызстан ССРның Республика җиләк-җимеш тәҗрибә станциясендә эшли: башта фәнни хезмәткәр, аннан директор.
Гөлчирә Гафурова
Сәяси золым
1966 елда Татарстан АССР Югары Советы президиумы Грамотасы белән бүләкләнгән.
1967 елның 9 июнендә Казанда вафат.
Әнвәр Гәрәев
Тәрҗемәи хәле
1946 елда Кыргызстан ССР Фәннәр академиясенең Ботаника бакчасы директоры итеп билгеләнә. 25 елдан артык бер үк вакытта җиләк-җимеш үсемлекләре биологиясе лабораториясен һәм бакча коллективын җитәкли. Аның җитәкчелегендә ботаника бакчасының фәнни көчләре берләштерелә һәм Кыргызстан республикасы өчен зур әһәмияткә ия булган үсемлекләрне интрукцияләү һәм акклиматизацияләү мәсьәләләрен хәл итүгә юнәлтелә. Бу ботаника бакчасына 1964 елда мөстәкыйль фәнни-тикшеренү учреждениесе булып бүленеп чыгарга мөмкинлек бирә. Кыска гына вакыт эчендә Ботаника бакчасында 5500 төрдән артык төрле сортлы агач, куак, декоратив-чәчәк һәм үлән үсемлекләре коллекциясе булдырыла. Ә. З. Гәрәев 7 меңнән артык формадан торган алма, груша, слива, шәфталу (персик), абрикос гибридлары фондын булдырган. Әлеге фондтан 14 алма сорты дәүләт сынавына тапшырылган; кышлыкка чыдам, югары сыйфатлы һәм уңыш бирүче 5 сорт Кыргызстанда районлаштырылган: Кышкы Кыргыз (Зимнее Киргизское), Рәшидә, Көзге Гәрәев сорты (Осеннее Гараева), Пальмира, Аламединское. Сливаның 14 сорты дәүләт сорт сынавына тапшырылган; кышлыкка чыдам 4 сорты районлаштырылган: Киргизская превосходная, Уркуя, Жибек, Кыял, Тулпар. Ә .З. Гәрәев тарафыннан Кыргызстан бакчачылыгы һәм республиканың 15 җиләк-җимеш туфрак-климат зоналарына территориаль бүленеше буенча зур тикшеренүләр үткәрелгән. Тикшеренүләр нәтиҗәләре буенча 100 дән артык фәнни эш бастырып чыгарган, алар арасында 4 монография, 3 рекомендация бар.
Төп хезмәтләре
1974 елның 2 маенда каты авырудан соң вафат була. Кабере Бишкәк зиратында.
Казанлык (Стара-Загора өлкәсе)
Казанлы́к (Казанлък) — Болгария шәһәре. Стара-Загора өлкәсенең Казанлык общинасына керә.
Урнашуы
Казанлык шәһәре Казанлык казанлыгында, Стара-Платина тау сыртының көньяк битләвендә урнашкан.
Ил башкаласы София шәһәреннән 194 км көнчыгышка таба һәм Бургастан көнбатышка таба 185 км, Стара-Загорадан төньяк-көнбатышка таба 36 км, Пловдивтан төньяк-көнчыгышка таба 114 км һәм Варнадан көньяк-көнбатыш тарафта 320 км ераклыкта урнашкан.
Тарих
Казанлык шәһәре XV гасырда барлыкка килгән.
XVII гасырдан башлап роза мае җитештерү үзәге буларак билгеле.
1877-1878 еллардагы барышында Казанлык озак вакытлар хәрби хәрәкәтләр зонасы булып торган.
1901 елда шәһәрдә сәнгать галереясы һәм ачыла.
1918 елда «Кремона» кыллы музыка кораллары остаханасе ачылган (1944 елда аның нигезендә кыллы музыка кораллары фабрикасы төзелә).
1924 елда Софиядән Казанлыкка «Арсенал» корал җитештерү заводы күчерелә.
1941 елда шәһәр читендә «Калвача» аэродромы җиһазландырыла.
1953 елда шәһәр халкы саны 20 мең тәшкил итә, бу вакытта шәһәрдә туку сәнәгате һәм эфир майлы культураларны (роза чәчәге) эшкәртү сәнәгате эшләгән.
1967-1969 елларда биредә роза маен җитештерү музее ачыла.
1969 елда шәһәр халкы саны 50 мең тәшкил итә, шәһәр икътисады нигезен машиналар эшләү (станоклар, гидравлика җиһазлары һ. б.), туку, агач эшкәртү һәм азык-төлек җитештерү сәнәгатьләре тәшкил итә.
1985 елда халык саны 61 мең тәшкил итә. Шәһәрдә машиналар төзү, туку һәм азык сәнәгате, шулай ук эфир майлары җитештерү предприятиеләре эшли.
2008 елда халык саны 52,8 мең кеше тәшкил иткән.
Туризм
Казанлык шәһәреннән ерак түгел урнашкан казанлыкта Стара-Планина таулары (Балкан таулары) итәгендә туристларга яхшы билгеле Гөлчәчәкләр (Розалар) үләне бар – ул Болгариянең мөһим туристлык объекты.
Xäzerge zaman mäcüsi xramnarı isemlege
Bu mäqalä xäzerge zaman mäcüsi xramnarnıñ häm başqa dini binalarnıñ isemlege, älifba tärtibendä il häm şähär bujınça kiterelgän.
Рамил Минханов
Рамил Минханов, Рамил Гаяз улы Минханов (1961 елның 23 декабре, СССР, РСФСР, Иркутск'') ― драма актеры, Әлмәт (1987―2020), Тинчурин (2020 елдан) театрлары артисты, Татарстанның атказанган (2000) һәм халык (2012) артисты. Дамир Сираҗиев исемендәге (2008) һәм «Тантана» (2013, 2015) премияләре лауреаты.
Тәрҗемәи хәле
1961 елның 23 декабрендә Иркутскида туган. Әтисе Гаяз, әнисе Лениза (сәүдә өлкәсендә эшләгән) чыгышлары белән Чирмешән ягыннан. Әтисе хәрби оешмада эшләгәнлектән, аларга гаилә белән ерак җирләргә яшәргә күчәргә туры килә: гаилә башта Иркутскидан Монголиянең шәһәренә күченә, аннары Татарстанга, Әлмәткә күченеп кайта. Рамил биредә 16нчы мәктәпне тәмамлаган. Укыганда егет гитарада уйный, җырлый, мәктәп ансамблендә катнаша. Мәктәпне тәмамлагач, Әлмәт татар театрына шофер булып урнаша.
1983 елда Рамил Минханов Казан театр училищесының курчак театры артистлары әзерләүче төркеменә укырга керә. Училищены тәмамлагач, аны «Әкият» курчак театрына да, Күчмә театрга да, рус Яшьләр театрына да эшкә чакыралар. Әмма күңелгә Әлмәт театры якынрак була. 1987 елда гаилә Әлмәткә кайта, ирле-хатынлы Әлмәт театрында эшлиләр, сәхнәдә бер-бер артлы соклангыч образлар тудыралар. Һәрчак осталыкка омтыла, һәр образга яңалык кертергә тырыша.
2020 елдан – Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында.
Гаиләсе
Хатыны ― Сәкинә Габдрахман кызы Минханова, драма актрисасы, Татарстанның халык артисты (2010). 1982 елда өйләнешкәннәр. Уллары Айвар, киленнәре Эльмира (Яһудина); Айрат.
Сәмәк
Сәмәк (Семиковка) — 1994 елдан Әстерхан шәһәренең бер өлеше булган элеккеге йорт татарлары авылы.
Географиясе
Авыл Тияк ерганагының сул ярында, Әстерханның Совет районының көньяк өлешендә урнашкан. Шәһәр үзәгенә кадәр ара туры сызыкта 4 километр, юл белән 6 километр. Авыл шәхси сектордан тора. Халыкның күпчелеге традицион рәвештә ислам динен тоткан Әстерхан өлкәсенең җирле халыкларының берсе булган йорт татарларыннан тора.
Тарихы
1911 елның май аенда Сәмәк авылында Латыйп Умәров бакчасында Габдулла Тукай була.
Транспорт
Авылның төньяк чигеннән Фунтовское трассасы уза, анда Сәмәк авылын шәһәрнең башка өлешләре белән тоташтыручы 21, 47, 78 номерлы микроавтобуслар йөри.
Сибгатулла Гафуров
Сибгатулла Гафуров, Сибгатулла Садыйк улы Гафуров (1888 елның 25 октябре, РИ, Сарытау губернасы, Хвалын өязе, Татар Шомалагы ― 1938 елның 9 мае, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) ― революция хәрәкәтләрендә катнашучы, партия эшлеклесе, сәяси репрессия корбаны. 1907 елдан РСДРП (РКП(б), ВКП(б)) әгъзасы.
Тәрҗемәи хәле
1888 елның 25 октябрендә Сарытау губернасы Хвалын өязе Безоброзовка волосте (хәзерге Сембер өлкәсе Павловка районы) Татар Шомалагы ( ru) авылында крестъян гаиләсендә туган. Авыл башлангыч мәктәбен (1900), Хвалынск өязе Озёрск авылы мәхәллә мәктәбен (1902) тәмамлаган. Рус мәктәбендә укуы билгеле. Ундүрт яшендә читкә китүче авылдашларына ияреп, Сибгатулла Бакуга китә. Озак кына эшкә урнаша алмый йөргәннән соң, Романи дигән җирдә нефть промыселына масленщик булып эшкә урнаша. 1903–1914 елларда Бакуда төрле эшләрдә эшли. 1905–1907 еллардагы революциядә катнаша, 1905 елдан ― Нефть промыселлары эшчеләре берлеге идарәсе әгъзасы, 1913–1914 елларда ― РСДРПның Баку комитеты әгъзасы.
Революцион эшчәнлек алып барган өчен 1914–1915 елларда Сарытау губернасында сөргендә була. 1915 елның ахырыннан Акчуриннарның Сембер губернасы Зөябаш авылындагы постау фабрикасы конторасында писарь. Шушыннан солдатка алына. 1916–1920 елларда Сембер шәһәрендә Россия армиясенең 96нчы запас полкында хезмәт итә.
Февраль революциясе вакытында солдат депутатларының Сембер губерна советы комитеты әгъзасы. РСДРПның Сембер комитетын оештыруда катнаша, 1918 елда Сембер губерна башкарма комитеты әгъзасы; РКП(б)ның Сембер губерна комитетында милләтләр эше бүлеген, татар коммунистлары бюросын һәм мөселман секциясен оештыручыларның һәм җитәкчеләренең берсе.
1918 елда Мәскәүдә Татар-Башкорт Совет Социалистик Республикасын оештыру мәсьәләсенә багышланган киңәшмә эшендә катнаша. Сембергә ак чехлар кергәндә, хәрби-сәяси комиссар буларак, 1918 елның июнь-август айларында Чех-словак корпусына каршы партизаннарның сугыш хәрәкәтләрен җитәкли.
1919 елда Сембердә татар мәктәпләре өчен укытучылар әзерләү буенча еллык курслар ачылуга булышлык итә. 1920 елдан Казанда: җир эшләре халык комиссары, социаль тәэминат халык комиссары урынбасары (1921 елда халык комиссары), дәүләт тәэминаты идарәсе мөдире.
1922-1923 елларда Мәскәүдә Коминтерн башкарма комитетының Шәрекъ бүлегендә эшли: Төркиядә Коминтерн вәкиле була.
1923 елда РКП(б)ның Татарстан өлкә Контроль комиссиясенең партия коллегиясе тикшерүчесе, 1924 елда ТАССР Үзәк Башкарма Комитеты әгъзасы, 1925–1929 елларда РКП(б)ның Татарстан өлкә Контроль комиссиясе партия коллегиясенең 2нче секретаре, президиум әгъзасы. 1929 елдан ― ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты тарих-партия бүлеге мөдире.
ВКП(б) Татарстан өлкә комитеты секретариатының 1929 елның 11 декабрендәге карары белән партия архивы мөдире итеп билгеләнә.
В. И. Ульянов-Ленин исеме белән бәйле урыннарны мәңгеләштерү өчен күп көч куя. Казанда Ульяновлар гаиләсе яшәгән Орловлар йорты, Кокушкино авылында сөргендә вакытта В. И. Ленин яшәгән флигель төзекләндерелә.
Репрессия корбаны
1937 елның 26 маенда контрреволюция эшчәнлегендә («Троцкийчы милләтчеләрнең контрреволюцион-террористик оешмасы эше») гаепләнеп, кулга алына. Ул үзен гаепле дип танымый һәм судта контрреволюцион оешмада катнашмадым, дип белдергән. 1938 елның 9 маенда Казан шәһәрендә атып үтерелгән. 1956 елда аклана.
Гаиләсе
Хатыны ― Гөлчирә Минзаһир кызы Гафурова (1901―1967), журналист, «Азат хатын» журналына нигез салучыларның берсе. Ире кулга алынгач, 8 елга ирегеннән мәхрүм ителгән, аны ГУЛАГта (Карлаг) үткәргән. Гафуровларның ике кызын 7 һәм 10 яшьлек Роза һәм Гүзәлне сеңлесе Асия һәм аның ире Рәхим Бикмурзиннар, үз гаиләсенә алып, тәрбияли.
Мөнирә (мәчет)
Мөнирә — мәчет исеме.
Европа этник диннәр конгрессы
Европа этник диннәр конгрессы (ECER), 2010 елга кадәр Бөтендөнья этник диннәр конгрессы буларак билгеле (WCER) — оешма, 1998 елның 21-енче июньнән 23 июненә кадәр Вильнюста (Литва) узган 1-енче конгрессында оештырылган булган.
Үзенең төп максаты булып ECER оешмасы этник диннәр саклавын, политеистик диннәр традицияләрен ныгытуны, Европада һәм башка дөньяда дини түземлелекне пропагандалауны куя. ECER милли политеистик оешмаларга төрле илләрнең рәсми властьлары ягыннан теркәү һәм тану вакытында төрле оешмаларга бюрократик барьерларны җиңәргә ярдәм итә. Оешма шулай ук реконструирланган нео-мәҗүси диннәр һәм Һинд дине арасында хезмәттәшлеккә ярдәм итә.
Нигезләүчеләр
Конгрессның башлап җибәрүчеләре булып Европа этник дини оешмалары булган, шул ук вакытта ECER конгрессы принципта башка континентлардан этник дини оешмалар өчен ачык.
1999 елда оешманың әгъзалары булып түбәндәгеләр булган: Соңрак кушылган оешмалар :
Нуса Лембонганда Һинд дине
Нуса Лембонган ул Индонезиядә, Балидан көньяк-көнчыгышта урнашкан утрау. Ул Нуса Пенида районын барлыкка китергән өч утрауның төркеме өлеше булып тора, шуларның иң мәгълүм булган утравы. Бу утрау төркеме үз чиратында Кече Сунда Утрауларының өлеше булып тора.
Административ яктан каравы
Административ яктан утрау Индонезиянең Клунгкунг регентлыгының өлеше булып тора. Нуса Лембонган өч кечкенә яр буе утрауларының берсе булып тора, алар Клунгкунг суб-регентлыгын гыйбарәт итә, башка утраулар булып: Нуса Пенида һәм Нуса Ченинган тора. Нуса Лембонганда суб-регентлык эчендә иң күпчелек турист инфраструктурасы бар һәм төп җир Бали һәм Ломбокка килүчеләр өчен популяр максат урын булып тора.
Географиясе
Нуса Лембонганның мәйданы якынча 8 квадрат километр һәм даими халык саны якынча 5000 кеше. Бадунг Бугазының унике километры Нуса Лембонганны Бали Утравыннан аерып тора. Утрауны ак ком пляжлары һәм түбән известьташ кыялар белән мәрҗән рифлары уратып ала. Нуса Лембонган Нуса Ченинганнан сай эстуарий каналы белән аерылып тора, анда су төшкәндә корабларга йөрү катлаулы. Нуса Лембонганда даими су юллары юк. Нуса Лембонганны һәм Нуса Ченинганны тоташтыручы асылынмалы күпер бар, анда бары тик җәяү яки мотоциклда йөреп була. Утрауда өч төп авыл бар. Джунгут Бату һәм Гөмбә Бухтасы утрауда туризмга нигезләнгән сәнәгатьнең һәм эшчәнлекнең үзәкләре булып тора, шул ук вакытта халыкның күпчелеге Лембонган Авылында яши. Көнчыгышта Ломбок Бугазы өч утрауны Ломбоктан аерып тора Индомалайя патшалыгы фаунасы һәм Австралазия патшалыгы арасында биогеографик аерманы билгели. Узу Альфред Рассел Уоллас хөрмәтенә аталган Уоллас Сызыгы буларак мәгълүм, ул кеше бу ике төп биомнар арасында күчү зонасын тәкъдим иткән. Утрауның төньяк-көнчыгыш ягында чагыштырмача зур мангр урманы даирәсе, аның тулаем мәйданы якынча 212 гектар. Нуса Лембонганда даими туры тиз көймәле хезмәтләр эшли, күбесенчә көнчыгыш яр Балиның Санур курорт шәһәрчегеннән. Кичү вакыты якынча 30 минут булып тора һәм көн яктысы сәгатьләрендә регуляр интерваллар белән эшли. Зуррак йөк кораблары шулай ук көн саен Балиның Паданг Баи порт шәһәреннән йөри. Утрауда машиналар бик аз йөри. Төп транспорт чаралары булып скутерлар һәм җәяү йөрү булып тора, бу утрау кечкенә булу сәбәпле.
Саклау сораулары
Дингезне саклау киләчәктә туризмның югары дәрәҗәләрен саклавы өчен бик әһәмиятле дип таныла һәм 2009 елның февралендә Табигатьне Саклау Мәрҗән Өчпочмагы Үзәге ярдәме белән Нуса Лембонганнан асаба хөкүмәтнеке булмаган оешма Нуса Лембонганда җәмәгать үзәген ачкан. Нуса Лембонган һәм Нуса Пенида тирәли суларда кимендә 247 төр мәрҗән һәм 562 төр риф балыгы бар. Башка саклау инициативаларына көньяк көнбатыш ярда Кояш Бату Пляжыннан критик куркыныч янаган зәйтүн Ридли ташбакаларын җибәрү программасы тора.
Пуралар
Нуса Лембонганда Пекраман Сакенан Пура Дэса Лембонган Һинд дине гыйбадәтханәсе урнашкан.
Локстене Диэвтури изге урыны
Тарихы
Балтик мәҗүсилеге өчен хәзерге заман изге урынын төзү Лиепкални икмәк пешерү челтәре хуҗасы Дагнис Чакурс тарафыннан башланган һәм финансланган булган. Чакурс ул олырак булгач, җан һәм үлемлелек турында сораулар белән күбрәк кызыксына башлаган дип аңлаткан. Латвия кешеләре аның бизнесын еллар буена тәэмин иткәнгә күрә, ул да үз чиратында нәрсәдер бирергә теләгән һәм шулай итәр өчен асаба Ходайлар һәм латыш халык мәдәнияте өчен йортка ирешергә өмет иткән. Ул латыш мәҗүсилеге белән кызыксынуына рәссам, автор һәм Latvijas Dievturu sadraudze Балтик яңа-мәҗүсилеге оешмасының җитәкче әгъзасы Валдис Целмска рәхмәтле дип әйткән. Локстене изге урыны Чакурс хуҗа булган утрауда төзелгән булган һәм якындагы Локстене кальга калкулыгы хөрмәтенә аталган булган. Ул Latvijas Dievturu sadraudze тарафыннан чыгарылган булган, ул бинаны 2016-нчы елның көзендә куллана башлаган. Рәсми ачыш 2017 елның 6 маенда булган. Шуннан бирле, анда регуляр церемонияләр һәм тәбрик итүләр булган, мәсәлән, гаилә бәйрәм итүләре, әхлакый һәм рухи дәрәҗәләрне бәйрәм итүләр һәм Латвия дәүләт көнен бәйрәм итү. Jaunā Gaita әдәби журналыннан Анита Лиепина 2017 елда бина христиан чиркәүләре кебек үк тәэмин итү өчен дәүләт тәэминатына лаеклы дигән фикер әйткән.
Архитектура һәм дизайн
Локстене изге урыны Плавинас шәһәрчеге янында Даугава елгасында кечкенә утрауда, Лиепсаластаа Лиепкални ипи пешерү ханәсе һәм кафе артында урнашкан. Тулы комплекста изге урын бинасы, паром, ассамблея һәм байрак мәйданы, бабаларга һәйкәл һәм Кояш өчен капканы кертә. Дизайн Latvijas Dievturu sadraudze астында Целмс җитәкчелеге астында үсеш алган. Архитектор булып Айнарс Марквартс булган. Интерьер дизайны Андрейс Брокс һәм Эгонс Гарклавс тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Сынчы Янис Карловс булган.
Дуһа теле
Дуһа теле (үзатамалары: тyъha тыл) ― Монголиянең төньяк-көнбатышында яшәүче азсанлы төрки телле халык ― дуһалар (цаатаннар) теле. Телләре Саян телләре төркеменә керүче Тоҗу тывалары теленә һәм тофа теленә якын. Хәзерге вакытта көнкүрештә монгол теле киң кулланыла. Тиз юкка чыгып баручы тел. Дуһа теле Монголиядә яшәүче 24 этник төркемнең берсенең теле. Дуһалар шулай ук Монголиядә яшәүче дүрт төрки кабиләнең берсе. 2010 елга алынган мәгълүматларга караганда, бу телдә сөйләшүчеләр саны нибары 282 кеше тәшкил иткән, 2020 елга 208 кешегә калган. Әмма бу телне белүчеләр саны 500 гә якын кеше, дигән мәгълүмат бар.
Телләр гаиләсенә керүе
Төрки телләрнең Себер ботагы Саян телләре төркеменең Тайга телләре астөркеменә кертелә.
ЮНЕСКО мәгълүматларына караганда, дуһаларның теле сойот-цаатан теле чикләрендә аның бер диалекты буларак карала, дуһаларның мәдәниятенә һәм теленә юкка чыгу куркынычы яный.
Сүзләре
Дуһа телендә кулланылучы күп сүзләр төрки асыллы. Мәсәлән: "gis" - "кыз", "hün" - "көн" һ. б.
Саннар шулай ук гомумтөрки нигездә ясалган: "pir" һәм "piree" - "бер", "ixə" - "ике", "üş" һәм "üüş" - "өч", "tört" һәм "töört" - "дүрт", "peş" һәм "peeş" - "биш", "altə" - "алты", "jetə" һәм "jeetə" - "җиде", "ses" - "сигез", "tos" - "тугыз", "on" - "ун", "jeer" һәм "jeersə" - "егерме", "üjon" һәм "üjön", "üjen" (өчун) - "утыз", "törton", "törtön" һәм "törten" (дүртун) - "кырык", "pejon", "pejön" һәм "pejen" (бишун) - "илле", "alton" һәм "altan" (алтыун) - "алтмыш", "jeton", "jetön" һәм "jeten" (җидеун) - "җитмеш", "seson" һәм "sesen" (сигезун) - "сиксән", "toson" һәм "tosan" (тугызун) - "туксан", "jüs" - "йөз", "min" - "мең", "saya" - "ун мең".
Дуһа теленә монгол теленнән бик күп алынма сүзләр кергән.
Агымдагы вәзгыять
Хәзерге вакытта Дуһа теле, нигездә, Монголия, Кытай, Россия һәм якын-тирә районнардагы күчмә халыклар диалектлары катнашмасы:.
XX гасырның II яртысыннан монгол теленең дуһа теленә йогынтысы тагын да тирәнәя бара. Моның төп сәбәбе – дуһа балаларының монгол мәктәпләрендә һәм монгол телендә белем алуы. Хәзерге вакытта яшьләр һәм үсеп килүче буын дуһа телен белми дип әйтергә була. Яңа буын дуһаларның туган телне белмәүләрен дуһалар мәктәптә монгол телендә белем алулары белән аңлата.
Дуһа телендә хәзер бары тик өлкәннәр генә сөйләшә, һәм бу өлкән буын дөньядан киткәч, бу тел дә юкка чыгарга мөмкин. Шуңа күрә дуһа теле ЮНЕСКО бастырган «Юкка чыгу куркынычы янаган телләр исемлегендә» (Атласта) «җитди куркыныч астында булган тел» буларак күрсәтелгән.
Дуһалар ― шаманизм тарафдары. Дуһалар мәдәниятендә шаманизм дуһа теле белән тыгыз бәйләнгән. Дуһа шаманнары рухлар белән дуһа телендә сөйләшә. Шаманнар фикеренчә, алар чакырган өстен көчләр, рухлар башка телләрне белми. Яңа буын дуһалар туган телләрен белмәгәч, шаман йоласында кулланылучы махсус сүзләрне истә калдыра алмый, шул сәбәпле дуһалар мәдәниятендә әһәмиятле урын тотучы шаманлык шулай ук онытылырга, югалырга дучар ителгән.
Нуса Пенидада Һинд дине
Нуса Пенида (Бали телендә: ᬦᬸᬲᬧᭂᬦᬶᬤ) Индонезиянең Бали утравыннан көньяк-көнчыгышта утрау һәм якында урнашкан Нуса Лембонганны да керткән Клункунг регентлыгының районы. Бадунг Бугазы утрауны һәм Балины аера. Нуса Пениданың эче калкулыклы һәм максималь биеклек булып 524 метр тора. Ул якындагы Бали утравыннан корырак. Ул өч Нуса утраулары арасында төп туристик манзараларының берсе һәм аның табигый матурлыгы бай булып тора. Якында ике кечкенә утрау бар - Нуса Лембонган һәм Нуса Ченинган – алар районга кертелгән (кечаматан). Административ яктан шул ук исемле кечаматанның 2010 ел халык санын алу буенча халык саны 45178 кеше һәм мәйданы 202,8 км², шул вакыттан элек 10 елдан үзгәрешләр бик аз.
Бали Кош Сыену Урыны
Нуса Пенида һәм күрше Лембонган һәм Ченинган утраулары кош сыену урыны булып торалар. Утрау җәмәгатьләре сыену урынын барлыкка китерү өчен традицион Бали авыл көйләүләрен кулланган булганнар. Сыену урынынң фикере Милли Парклар Фондыннан (FNPF) килгән. 2006 елда барлык 35 авыл (хәзер 41 авыл) кош сыену урынын традицион көйләүләре (“авиг-авиг”) өлеше итәргә ризалашканнар. Шуннан соң FNPF төрле Индонезия кошларын реабилитацияләгән һәм чыгарган, аеруча Балига эндемик, әмма табигатьтә саны 2005 елда 10-га кадәр кимегән, Бали саесканын. FNPF-ның программасы барышында 64 читлектә үскән кош реабилитацияләнгән һәм Нуса Пенидага чыгарылганнан соң, аларның саны 2009 елда 100-гә кадәр арткан. Башка чыгарылган кошлар арасында Ява чыпчыгы, Митчелл лорикеты һәм күкерт чәч толымлы какаду.
Чуму урыннары
Нуса Пенида су астында йөзү урыннарының киң мәйданын колачлый, аларга Пенида Бугазы, Бату Лумбунг (Манта Ноктасы), Бату Мелинг, Бату Абаһ, Тойя Пакеһ һәм Малибу Ноктасы керә. Ломбок Бугазы аша агым тулаем булып тора, көньякка юнәлгән һәм юнәлеш агымнарының юнәлешенә муссон фасыллары йогынты ясый. Көньяк-көнчыгыш муссоннары вакытында юнәлеш агымы көньякка таба юнәлә; төньяк-көнчыгыш муссоннары вакытында юнәлеш агымы төньякка таба юнәлгән. Нуса Пениданың төньяк бугазы даирәсендә үрнәк чагыштырмача гади булып тора, агым белән, пигында 3 һәм бер ярым төенгә җитә. Бадунг Бугазында су күтәрелеше агымнары ярым-тәүлекле булып тора, әмма агымның хасияте бик катлаулы, чөнки аның юнәлеше Ломбокның гомуми көньяктан төньякка юнәлешенә турыдан булмаган рәвештә туры килә һәм каналның формасы кыек булып тора. 2009 ел өйрәнүе буенча якынча 1419 гектар мәрҗән урыннары булган, 66 процент урыннар 3 метр тирәнлекне каплаган һәм 74 процент 10 метр тирәнлектә булган.
Тойяпакеһ
Тояпакеһта рифлар сузылган һәм култыкның көньяк өлешендә төс һәм балыкка мул (rugged bommies) охшаш урын бар. Зур балык өерләре, диңгез ташбакалары һәм кайвакыт Mola mola (Кояш балыгы) Тояпакеһның су астында йөзүнең яктыртылган өлеше булып тора. Тояпакеһ хасияте булып мәрҗән баганалары тора.
Малибу Ноктасы
Малибу Ноктасы соры рифлар, көмеш таучыклар түбәләре һәм күпсанлы акулалар белән су астында йөзү урыны булып тора. Пенида Бугазы башка якорь кую урыны булып торып һәм таш кыяларның кызыклы формаларга ия; карт ял итүче филгә охшаш сыман. Култык зураерга гадәте бар һәм ул өскә һәм аска агымнарны барлыкка китерә. Шуннан соң, Манта Ноктасы известьташ Пандан кафесы булып тора. Бугаз зураю чагыштырмача көчле булып тора.
Манта Бугазы
Бугазда еш турист көймәләре йөри, чөнки ул Манта Нурлары белән урын табу һәм йөзү өчен билгеле урнашу урыны булып тора.
Кристал Бухтасы
Кристал Бугазы Нуса Пениданың көнбатыш ягында урнашкан. Бухта популяр турист максаты булып тора. Пляжда ялгыз пальма агачлары үсә. Зонтиклар, урындыклар, су астында йөзү җиһазларын һ.б. арендага алырга була. Култыктан тыш кына зур кыя бар, ул шулай ук кечкенә утрау булып тора, ул навигация өчен кулланылырга мөмкин, аеруча су астында. Биредә су астында йөзү утрауда иң яхшысы булып санала, еланбалыклар, Наполеон балыгы, фасыл ташбакалары һәм бриллиант мәрҗәннәр белән суның ачыклыгына күрә. Җәй айлары вакытларында дымлы фасыл вакытында Мола Мола балыгы еш күренә. Боларның барысын да ярдан күреп була, әмма дулкыннарның агымы көчле буласа куркынычсызлык чараларын күрергә була.
Пуралар
Нуса Пенидада күп пура (Һинд дине гыйбадәтханәсе) урнашкан. Алар арасында Пура Сегара Пенида, Пура Рату Геде Шакти, Пура Далем Пед, Пура Пусек Батунггул, Пура Сегара, Гоа Гири Питри Гыйбадәтханәсе, Пура Бату Мас Кунинг, Пура Тунджук Пусух, Пура Секар Кунинг, Пура Секал Кудул, Пура Далем Дукут Сукун Нуса Пенида, Пура Далем Керанкенг, Пура Пунчак Мунди, Пура Палуанг, Пура Меладженг Пакраман Себулуһ һәм Пура Пенатаран Кепаһ Агунг.
Транспорт
Тиз йөрешле көймәләр көн саен Балиның төп утрау җиреннән, Санурдан, Серанганнан һәм Паданг Баи гаваненнан көн саен китә. Билетларны тиз йөрешле офисларда яки онлайн сатып алырга була.
Хәзерге заман мәҗүси хәрәкәтләре исемлеге
Хәзерге заман мәҗүсилеге, шулай ук "нео-мәҗүсилек" буларак мәгълүм киң диапазон дини төркем һәм шәхесләрне кертә. Боларга борынгы оккульт төркемнәр, Яңа Чор юнәлеше тарафдарлары, борынгы этник диннәрне реконструкцияләп караучылар һәм мәҗүси дин тарафдарлары керә (шулай ук Викка тарафдарлары керергә мөмкин).
Иртә хәрәкәтләр
Оккультизмнан һәм/яки романтизмнан (Урта гасыр яңарышы, Викинг яңарышы, Кельт яңарышы, һ.б) үсеп чыккан - Икенче бөтендөнья сугышына кадәр нео-мәҗүси яки прото-нео-мәҗүси төркемнәр.
Герман
Хезэнизм тулаем Герман нео-мәҗүси хәрәкәтләрен колачлый торган төшенчә. Аның эчендә еллар буена төрле агымнар һәм деноминацияләр үсеп чыккан.
Калу Ону Кама Онйиоха
Калу Ону Кама Онйиоха (хәзерге заманда Нигериядә, Абиа штатында Нкопорода туган булган), киң рәвештә K.O.K. Онйиоһа буларак мәгълүм, шулай ук Чиизм буларак мәгълүм диннең Годианизмның иң олы рухи җитәкчесе һәм нигезләүчесе булган.
Салават Йосыпов
Тәрҗемәи хәле
1950 елның 3 гыйнварында Самар өлкәсе Камышлы районының иң зур авылларының берсе Иске Ярмәктә туган. Салаватны спортка тартып керткән кеше ― Иске Ярмәк урта мәктәбе директоры. Ул трамплиннан сикерү белән мавыга һәм малайларны да трамплинга алып килә. Көчле булып үсәсе килгән үсмернең гер «аерылмас» дустына әйләнә. Армиядә штанга һәм гер күтәрү белән мавыга.
Хезмәт юлы
1971 елда Әлмәткә килеп, «Әлмәтнефть» НГДУ ПРЦНО-1 дә эшли башлый: 1971-1974 елларда слесарь, 1974-1979 елларда нефтепромысел җиһазлары мастеры, 1979-2006 елларда өлкән мастер. 1977 елда Әлмәт төзелеш техникумын тәмамлаган. 2006-2012 елларда «Татнефть» спорткомплексында мили көрәш буенча өлкән тренер.
Спорт казанышлары
1975 елда Әлмәт стадионында Җиңү бәйрәменә багышланган ярышларда гер күтәрү буенча өченче урынны ала. Егеткә танылган тренер Илгизәр Димеев игътибар итә һәм үзе җитәкләгән секциягә чакыра. С. Йосыпов – гер күтәрү буенча спорт мастеры, 5 тапкыр Татарстан чемпионы. Гер күтәрү белән рәттән милли көрәш белән дә шөгыльләнә башлый. Ике төр спорт белән берьюлы шөгыльләнеп, ярышларга йөрү авырлаша башлагач, Салават өстенлекне милли көрәшкә бирә. 1978 елда үзен Физкультура йортына тренер итеп эшкә чакыралар. Әлмәт данын яклап үзе дә чыгыш ясый, бер үк вакытта яшьләрне дә осталыкка өйрәтә. Әлмәттә 1990 елдан башлап «Нефтяник» газетасы призына Бөтенсоюз турниры уздыра башлау да аның инициативасы.
«Әлмәтнефть» идарәсе командасында тренер булып эшләү вакытында (1979―2012) ун спорт мастеры, халыкара, бөтенроссия һәм республика ярышлары җиңүчеләрен һәм призерларын әзерләгән. Алар арасында: Фәнил Минһаҗев, Алмаз Билалов, Ильяс Билалов, Ильяс Галимов, Сирень Дәүләтов, Кумар Мөхәммәтҗанов, Булат Вәлиев, Әсләм Шакиров.
Мөнирә (мәгънәләр)
Мөнирә ― күп мәгънәле сүз. Гарәп теленнән кергән «Мөнир» (منير) – «нурландыручы, яктылык бирүче, яктыртучы».
Дон Мигель Руис
Мигель Анхель Руис Масиас (1952-нче елның 27 августында туган), яхшырак Дон Мигель Руис буларак мәгълүм, ул Мексикалы автор һәм Тольтек рухи һәм Неошаманизм текстларның авторы.
Аның эше иң яхшы итеп игътибар үзәгендә рухи яктыртылу өчен борынгы тәгълиматларны тоткан Яңа Фикер әгъзалары арасында кабул ителгән. Руис 2018 елда Уоткинсның 100 Иң Рухи Йогынтылы Яшәүче Кешеләр исемлегенә кертелгән булган.
Биография
Дон Мигель Руис авыл Мексикасында, 13 баланың иң яше булып туган булган. Ул медицина мәктәбенә йөргән һәм хирург булган.
Эшләре
(Мәхәббәт Осталыгыː Мөнәсәбәтләр Сәнгатенә Практик Белешмә (Тольтек Хикмәт Китабы))
Француз Полинезиясе гимны
’Ia ora o Tahiti Nui é (Бөек Таити яшәсен өчен) — Француз Полинезиясенең төбәк гимны. Ил ассамблеясы тарафыннан 1993 елның 10 июнендә төбәк гимны итеп расланган
Француз Полинезиясенә Тын океанның көньяк өлешендә урнашкан биш архипелаг керә: барлыгы 118 утрау, шуларның 67 сендә кешеләр яши. Бер-берсе белән тоташ Олы һәм Кече Таити утраулары — Франция “диңгез арты территориясе”нең үзәге, җирле халыкның төп өлеше шунда көн күрә.
Рәсми Париж бу утрауларны ирексезләп үз составында тотмаса да, архипелагта үткәрелгән референдум тулы бәйсезлеккә чыгу идеясен кире какты. Шуңа күрә илнең төп гимны булып “Марсельеза” санала. Рәсми чараларда аның белән бергә “’Ia Ora ‘O Tahiti Nui” (Бөек Таити яшәсен өчен) җыры да башкарыла. Соңгысы халыкара спорт ярышларында берүзе генә кулланыла һәм таити телендә җырлана. Ике очракта да текстның беренче биш һәм соңгы өч юлы чиратлашып икешәр тапкыр уйнала.
Төбәк гимнының күмәк иҗатчылары дип танылган 8 кеше, үзара килешеп, авторлык хокукларыннан баш тартканнар.
’Ua rahu te atua (i) to’u ’ai’a,
Hono no’ano’a o te motu rau,
Heihei i te pua ri’i au é,
E firi nape morohi ‘ore.
’O ta’u ia e fa’ateniteni nei.
Te Tuoro nei te reo here,
O te hui’a ’a hi’i to aroha,
’Ia ora o Tahiti Nui é.
Француз теленә юлга-юл тәрҗемәсе:
Mon pays est né de Dieu,
Collier d’îles multiples
Aux délicates senteurs
Reliées d’une tresse immortelle.
Aujourd’hui je te loue.
Voici que s’élève la voix de tes enfants:
“Répands ton amour
Pour que vive Tahiti Nui”.
Татарчасы:
Тәңрем минем илне барлыкка китергән,
Гүзәл утрауларны Ул бәйләмләп үргән,
Мәңгелеккә дип, боҗра әйләгән,
Бүген мин илне данлыйм һәм мактыйм.
Һәм балаларның тавышын тыңлыйм:
“Сөюең синең җирләргә сеңсен,
Бөек Таити яшәсен өчен!”
Готһолд Вайль
Готһолд Вайль, шулай ук Готтхольд Вайль (אליקים גוטהולד וייל, Gotthold Eljakim Weil,  1883 елның 13 мае,  Алмания, Берлин ― 1960 елның 25 апреле,  Израиль, Иерусалим) – алман-израиль шәрык белгече, филолог һәм китапханәче, Франкфурт университетының филология профессоры, Иерусалимда яһүд университетының Көнчыгыш бүлегенә нигез салучы. 1916 елның февраленнән гарәп имласында татарча язылган хатларның цензоры. «Татар текстлары» җыентыгы (Берлин, 1930) авторы.
Тәрҗемәи хәле
1883 елның 13 маенда Берлинда туган. Алмания башкаласындагы Ирекле университетны тәмамлаган.
1914 елдан Берлинның Ирекле университетында китапханәче, тюркология буенча семинарлар алып баручы. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында әсир төшкән татарларның гарәп имласында татарча язылган хатларының цензоры (ярдәмчесе Берлин университеты стоматология бүлеге студенты Бәдри Кәмалетдин улы Сәйфелмөлеков).
1933 елда хакимияткә килгән национал-социалистлар Готһолд Вайльне, яһүд булган өчен, мәҗбүриләп, эшеннән азат итәләр.
Фәләстыйнда
1935 елда Фәләстыйнга күчә һәм 1948 елга кадәр Иерусалим шәһәрендәге Яһүди университетында Милли китапханәнең җитәкчесе булып тора. 1960 елның 25 апрелендә Иерусалимда вафат.
Татар текстлары
Готһолд Вайль Аурупа галимнәре арасыннан беренчеләрдән булып татар теленә, фольклорына, музыкасына игътибар иткән.
1923 елда Берлинда нәшер ителгән «Чит халыклар арасында» дигән җыентыкның «Татарлар» мәкаләсен Готһолд Вайль язган. Беренче бөтендөнья сугышында Алманиядәге ике лагерьда (Вюнсдорф, Ван) айлар буе әсирләр белән аралашып, аларны сөйләткән һәм җырлаткан, ишеткәннәрен язып барган, аларны пластинкага яздырып, Пруссия Милли китапханәсе фондларына тапшыра. 1930 елда Берлинда җыр, фольклор текстлары, мәкальләр, табышмаклар, төрле сүз үрнәкләрен эченә алган «Tatarische Texte» (Татар текстлары) дигән җыентык бастырып чыгара (2009 елда Казанда яңадан басылган).
Җыентык өч бүлектән тора: җырлар, чәчмә язмалар һәм грамматик язмалар. Автор татар текстларын тулысынча транскрипцияли, аларны оригинал телнең аваз үзенчәлекләрен мөмкин кадәр якын чагылдырырлык итеп, латин имласында, татарча (гарәп имласында) һәм алманчага тәрҗемәдә урнаштыра. Галим һәр текстны тәфсилле искәрмәләр белән ныгыта, катлаулы фонетик әйләнмәләргә, географик атамаларга, этнографик күренешләргә аңлатма бирә.
Рифкать Имаев
1969―2009 елларда «Түбәнкаманефтехим» берләшмәсенең өлкән аппаратчысы, Татарстанның атказанган химигы (2005).
Тәрҗемәи хәле
1948 елның 12 февралендә Татарстан АССР Балык Бистәсе районы Татар Казаклары авылында колхозчы гаиләсендә беренче бала булып туа. Котлы Бөкәш урта мәктәбен, Түбән Кама шәһәренең 44нче техник училищесын (1969) тәмамлаган.
1967 елдан башлап Рифкать Түбән Кама шәһәрендә яши. Түбән Кама аның күз алдында төзелә. Шәһәрнең 44нче техник училищесын тәмамлап, 40 ел «Түбәнкаманефтехим» берләшмәсендә өлкән аппаратчы булып эшли. 1986 елда Хөрмәт Билгесе ордены белән бүләкләнә, 2005 елда Татарстан Республикасының атказанган химигы дигән мактаулы исемгә лаек була.
2022 елның 5 мартында 75 нче яшендә вафат. Балык Бистәсе районы Татар Казаклары авылында җирләнгән.
Иҗаты
1968 елда Түбән Камада «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе оеша. Рахмай Хисмәтуллин, Айдар Хәлим, Әхмәт Гадел, Мөхәммәт Шәйхи, Разил Вәлиев, Фәннур Сафин һ. б. катнашкан иҗат дөньясына яшь шагыйрь Рифкать Имаев та килеп кушыла. Рифкатьнең шигырьләре Түбән Камада һәм Татарстанда чыга торган татарча газета-журналларда һәрдаим басылып килә.
Иҗатына моңсулык хас. Бер шигыре «Моңсулык» дип тә атала. Гел нидер булып тора, Күңелләр тулып тора. Моңлы бала булгангадыр, Күңелем сулып тора. Вакыт үткән саен, Рифкать Имаевның шигъри диапазоны киңәя. Табигать, кеше фәлсәфәсе, мәхәббәт, туган як, милләт темасы янына сатирик шигырьләре дә өстәлә. Җәмгыятьтәге ямьсез күренешләр: ялагайлыкны, комсызлыкны, кеше хәленә керә белмәүне, илне басып алган алдашуны, ришвәтчелекне тәнкыйтьли, нәфрәт утында көйдерә. Яшәү мәгънәсен эзли.
Шагыйрьнең язу стиле халыкчан, гадилеге, эчке җылылыгы, ихласлыгы белән аерылып тора. Иҗатына туган җиргә мәхәббәт, дөнья иминлеге, телебезгә, хезмәткә, өлкәннәргә, кешеләргә ихтирам һәм тирән моң сеңгән.
Шигырьләре аһәңле, төзек, табигый сурәтләргә бай. Каләмдәшләре аңа «есенинчы» дип мөһер дә сукканнар. . Китаплары күп түгел: биш җыентыгы нәшер ителгән (соңгысы – «Уйлы көнем»).
Гаиләсе
Хатыны, ике улы, дүрт оныгы.