Калмыклар
Тарих
Калмыкларның борынгы бабалары — XVII гасыр башында Россия империясенә күчеп (дэрбэт һәм торгут кабиләләреннән якынча 270 000 кеше), рус алган көнбатыш монгол ойратлар. XVII гасыр уртасында алар Россия империясе составында Калмык ханлыгы (Торгоут ханлыгы) (Хальмг хана улус) төзи, ханлык ойратларның кабиләләре  буенча 4 олыска бүленә: дэрбэтлар, торгутлар, кошутлар, чорослар (Калмыкларның олыска бүленеп йөртелүе хәзерге заманда да РФ һәм чит илләрдә яшәүче калмыкларның социаль һәм сәяси тормышларына тәэсир итүен дәвам итә). Калмык ханлыгы 70-75 мең җайдактан торган гаскәр куя алган. 1771 елда калмыкларның Россия империясендәге кысуга түзә алмаган зур өлеше Кытайга күчеп китә. Шуңа бәйле рәвештә Калмык ханлыгы бетерелә. Калмык җирләренә рус һәм украин керәстияннары күчеп килә, алар далага утрак тормыш, җир эшкәртү кебек яңалыклар алып килә. Калмыкларның күпчелеге Калмык гаскәрендә исәптә тора, азчылыгы Урал, Ырынбур, Терек казак гаскәрләрендә хезмәт итә. 1806 елда Дон калмыклары (бузаулар) җирләреннән Дон гаскәре өлкәсендә Калмык округы төзелә. XVIII гасыр азагыннан Дон, Сал, Маныч елгалары янында яшәүче калмыклар Дон казак гаскәре идарәсенә буйсына. 1870 елда әлеге калмык җирләре Дон гаскәре өлкәсенә Югары, Урта, Түбән олыслар итеп кертелә. 1877 елда күчмә олыслар, казак станицаларына охшатып, утрак тормыш алып баручы Иловайский, Денисовский, Платовский, Власовский, Кутейниковская, Грабовский, Потаповский станица һәм хуторлары итеп үзгәртелә. Калмыклар казаклар белән бергә Россия империясенең барлык сугышларында диярлек катнаша, мәсәлән, 1812 елгы Ватан сугышында 3 500 гаскәридән торган 3 калмык полкы катнашып, Бородино сугышында батырлык өчен 260 калмык Россия империясе орденнары белән бүләкләнә. Патша хөкүмәте империянең көньяк чикләрен саклауда, ил эчендәге фетнәләрне (шул исәптән, 1708 елгы Булавин фетнәсен, 1681-1684 еллардагы Башкорт күтәрелеше, 1705-1711 еллардагы Башкорт баш күтәрүләрен һ.б.) бастыруда калмыкларны файдаланып килә. 1884 елда Калмык округы бетерелеп, җирләре Сал округына кертелә. 1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң калмыкларның бер өлеше Әстерхан фетнәсендә катнаша. Кызыл гаскәрдән җиңелгәч, фетнәдә катнашкан калмыклар мөһаҗирлеккә китә. 1920 елның язында гына калмык җирләрендә Советлар хакимияте урнаша башлый. 1920 елның 4 ноябрендә ССРБ БҮБК һәм РСФСР ХКШ карары белән башкаласы Әстерхан (1928 елдан Элиста) булган Калмык автоном өлкәсе төзелә. 1935 елның 20 октябрендә Сталинград краендагы Калмык АӨ Калмык АССР итеп үзгәртеп төзелә. Бөек Ватан сугышы елларында калмык җирләренең зур өлешен алманнар басып ала. Өченче рейх белән хезмәттәшлек иткән Калмык атлы гаскәрендә (кавалерия корпусында) 3 500 калмык катнаша. Шуны сәбәп итеп, ССРБ Югары шурасының 1943 елның 27 декабре карары белән Калмык АССР бетерелә. ССРБ ХКШ 1943 елның 28 декабре карары белән калмык халкы (92 мең кеше) Алтай һәм Красноярск крайларына, Омск, Новосибирск өлкәләренә сөргенгә җибәрелә. Кырыс сөрген шартларында калмыкларның бер өлеше һәлак була. 1957 елда ССРБ хөкүмәте калмыкларны аклый, Ставрополь крае эчендә Калмык АӨ төзелә, 1958 елның июлендә Калмык АӨ Калмык АССР итеп үзгәртелә, 1994 елдан Калмыкия Республикасы. Сөргендәге калмыкларның күпчелеге (72 600 кеше) 1957-1959 елларда кире кайта. РФ һәм чит илләрдәге диаспораларда калмыкларның этномәдәни оешмалары эшли, мәсәлән, 2000 елда оешкан «Калмык студентларының төбәкара берлеге» шундыйлардан.