cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
GSC5096-1562
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Флери-сюр-Андель
Флери-сюр-Андель — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Лапуэбла-де-Лабарка
Лапуэбла-де-Лабарка — Испаниянең Алава провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Козиень (коммуна)
Козиень — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Ялкая (Ширван)
Ялкая (Yalkaya) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Сиирт иле Ширван илчесенә караган бер авыл (köy).
Олы Черниговка районы
Административ үзәк — Олы Черниговка авылы.
Халык
Милли состав (2010): руслар — 65,4%, казакълар — 10,3%, башкортлар — 9,5%, чуашлар — 5,4%, татарлар — 2,3%, мордва — 1,8%, украиннар — 1,8%.
Административ бүленеш
Олы Черниговка районы составына 9 авыл җирлеге керә:
Билькино (Тәүде шәһәр округы)
Билькино (Билькино) — Свердловск өлкәсенең Тәүде шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Караҗаһисар (Балья)
Караҗаһисар (Karacahisar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Балья илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Олы Шәмәк вулысы
Олы Шәмәк вулысы (ئۈلىٰ شەمەك ۋولىٰسىٰ, Больше-Шемякинская волость) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.
Борындык (Сембер губернасының Буа өязе), Зур Фырул, Никифор, Кызыл Алан һәм Пролей-Каша вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 14143 кеше яшәгән. 1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 еда бетерелә, күпчелек территориясе Тәтеш районына кушыла.
Сед-Ёль (Югары Двойник кушылдыгы)
Сед-Ёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Югары Двойник елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тайра (Техас)
Тайра  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Колыдинка (Колпа кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Суда, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы елгалары бассейндары, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Оконин (Карпатасты воеводалыгы)
Оконин — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Монотеизм
Монотеи́зм (бер Ходайга ышану, μονος — бер,  — Ходай) — Ходайның берлеге турында дини тәгълимат. Гадәттә монотеизм политеизмга (күпаллалык) каршы куела.
Диннәр
Беренче чиратта монотеистик диннәр дип түбәндәге диннәрне һәм исемнәре атыйлар:
Шулай да, Сабийчелек, Зороастризм, Бахаи, Сикх һәм Һинд диннәрендә дә монотеизм тәгълиматы күзәтелә.
Норваш-Кошки
Норваш-Кошки (Кушкă, Норваш-Кошки) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429290. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97258850002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102200001700.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 162 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (22,45%), руслар (77,04%).
Вестчестер (Флорида)
Вестчестер  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вестчестер халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Псари-Колёния
Псари-Колёния — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алман империясе
{{Тарихи дәүләт }} Алман империясе (Deutsches Reich) — 1871—1918 елларда Үзәк Аурупада урнашкан дәүләт. 1918 елда рәсми исемен Бөек алман империясенә үзгәрткәннәр. Кайбер вакытларда аны "Икенче рейх" дип атыйлар.
Тарих
1870 елда Франсия-Пруссия сугышы (1870-1871) башланган. Пруссия канцлеры Отто фон Бисмарк һәм Вилһелм I сугыш нәтиҗәсендә Франциянең кодрәтен юкка чыгарып Алманияне берләштерергә өметләнгәннәр. Франция императоры Наполеон III исә Алманиянең берләшүенә каршы төшкән һәм Аурупадагы Франция гегемонлыгын саклап калмакчы булган. Төньяк Алмания берлеге гаскәрләре тулы җиңүгә ирешкәннәр. 1871 елның 18 гыйнварда Версаль сараенда Бисмарк һәм Вилһелм I Алман империясен игълан иткәннәр. Империягә Төньяк Алмания берлегенә кермәгән дәүләтләр дә бик тиз кушылган. Австрия бәйсез дәүләт булып калган. Французлар тарафыннан түләнгән 5 миллиард франк микъдарындагы репарацияләр алман икътисадының какшамас фундаментына әйләнгән.
Вилһелм Iның үлеменнән соң (1888) тәхеткә үләр дәрәҗәдә авыру булган Фридрих III тәхеткә утырган. Ул 99 көн генә хакимлек иткән. Фридрихның үлеменнән соң тәхеткә аның улы Вилһелм II утырган. Алман империясе Африка һәм Азиядә колонияләргә ия булды (Того, Камерун, Төньяк-Көнбатыш Африка, Чиңдау порты), Англия һәм Франциягә каршы Австрия һәм Россия белән хәрби иттфак төзелгән, армия ва флот саны күбәйтерлгән. 1918 елның 9 ноябрьдә Алман империясендә инкыйлаб башланган; аның нәтиҗәсендә монархия бәреп төшерелгән һәм Вилһелм Нидерландларга качып киткән.
Административ бүленеш
Алман империясе берлек дәүләте (bundesstaaten) дигән берәмлекләргә бүленгән:
Түбән Хадыта
Түбән Хадыта — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Об борыны урнашкан. Елга озынлыгы 45 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Надым елгасының көнчыгыш чигеннән Пур елгасы бассейнының төньяк-көнбатыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сенсе
Сенсе — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
233 ел (б. э. к.)
233 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.
Сентр (Алабама)
Сентр  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Сентр шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11903) 1991 RD7
(11903) 1991 RD7 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 2 сентябрендә Роберт Макнот тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 RD7» саналган.
Малвейра
Малвейра — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Риурень
Риурень — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кльватка-Шляхецка
Кльватка-Шляхецка — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
GSC510-339
GSC510-339 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Сержня
Сержня — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(10793) Кито
(10793) Кито — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Леса (Алава)
Леса — Испаниянең Алава провинциясендә урнашкан муниципалитет.
(10793) Кито
Тарихы
1992 елның 2 февралендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 CU2» саналган.
Леса (Алава)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тюбинген
Тюбинген (Tübingen) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Искәрмәләр
Тюбинген
Шабаны (Дубровенский районы)
Шабаны (Шабаны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Дубровенский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Молино (коммуна)
Молино (Molinot) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Ноле кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 12.68 км².
234 ел (б. э. к.)
234 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.
Губова
Губова — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Козма (коммуна)
Козма — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Уочита (округ, Арканзас)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1842 елда оештырыла.
Rodovid
right|150px Родовод - интернеттагы теләгән һәр кеше гаиләләр һәм кешеләр турында мәгълүмат өсти алган ачык күптелле шәҗәрә проекты.
Доменның исеме (rodovid) Родовід транслитерациясе буенча атала.
Үсеш динамикасы
2007 елның 3 декабрендә проекттагы язмалар саны 100 меңнән артып китә. 2009 елның гыйнварында Родоводда 187 500 язма була. 2010 елның 25 августында - 390 мең.
Qırımtatar tele
Qırımtatar tele (üzataması: Qırımtatar tili, Qırım tili) – Tatar teleneñ Qazançadan ayırıla torğan söyləm, Törek telennən zur tə'sir buldı.
Əlifba
Soñğı wağıt latin əlifbağa qaytu bara.
Олимпув
Олимпув — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(11904) 1991 TR1
(11904) 1991 TR1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 13 октябрендә Кеннет Лоуренс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 TR1» саналган.
Олы Яңасала вулысы
Олы Яңасала вулысы (ئۈلىٰ ﻱاڭاسالا ۋولىٰسىٰ, Больше-Янасальская волость) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.
Тәмте (Зөя өязе), Саралы (Лаеш өязе), Богородски, Олы Кариле, Иске Барыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 10314 кеше яшәгән. 1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Богородски вулысына кушыла.
(10794) Vange
(10794) Vange — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Красная Слабада (Касцюковицкий районы)
Красная Слабада  (Красная Слабада ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Касцюковицкий районында урнашкан авыл.
(10794) Vange
Тарихы
1992 елның 29 февралендә UESAC тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 DW5» саналган.
Красная Слабада (Касцюковицкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Псари-Конти
Псари-Конти — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Караҗаһөюк (Одунпазары)
Караҗаһөюк (Karacahöyük) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Одунпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Манике-ду-Интенденте
Манике-ду-Интенденте — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Риушор
Риушор — Румыниянең Брашов жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тазовский районы
Тазовский районы (Тазовский район) — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Тазовский бистәсе.
Халык
Милләтләр (2010): ненецлар (54,3%), урыслар (30,3%), украиннар (4,8%), татарлар (3,1%).
Административ бүленеш
Тазовский районы составына 5 авыл җирлеге һәм җирлекара территория керә.
Гранҗето (Торино)
Гранҗето — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гранҗето Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Албай
Албай — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл.
Халык саны — 299 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422176.
Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Тегуакана (Техас)
Тегуакана  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сентрвилл (Алабама)
Сентрвилл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Сентрвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вой-Вож (Югары Одес кушылдыгы)
Вой-Вож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Югары Одес елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ялманлар (Оваҗык)
Ялманлар (Yalmanlar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Карабүк иле Оваҗык илчесенә караган бер авыл (köy).
Кльвовска-Воля
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тунау
Тунау (Tunau) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сент-Аман-Монрон
Сент-Аман-Монрон — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
Флипу
Флипу — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Сероки (Лодзь воеводалыгы)
Сероки  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Льодио
Льодио — Испаниянең Алава провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11905) Джакометти
(11905) Джакометти — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 6 ноябрендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 VL6» саналган.
Губово
Губово — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Шабаны (Зябкавски авыл советы)
Шабаны (Шабаны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Глыбоцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
(10795) Babben
Тарихы
1992 елның 1 мартында UESAC тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 EB5» саналган.
Колышма
КОлышма — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Ленинград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Суда елгасының уң ярыннан 184 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 68 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Суда, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы елгалары бассейндары, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вилано-Бич (Флорида)
Вилано-Бич  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вилано-Бич халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Ольхова (Ропчицко-Сендзишовский повяты)
Ольхова — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Mäskäw däwlät universitetı
M. V. Lomonosov isemendäge Mäskäw däwlät universitetı (М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ) – Rusiäneñ aldınğı yuğarı uqu yortı häm fänni-metodik üzäk. Qısqaça – ‘’МГУ’’ (MDU). Universitetqa nigez 1755nçe yılda salınğan. Xäzerge waqıtta ul Rusiäneñ iñ zur yuğarı uqu yortı. 2004çe yılğı mäğlümatlar buyınça universitetta 31 meñ talib häm 7 meñ aspirant belem alğan. Universitet citäkçese – rektor – Viktor Sadovniçiy.
Tarix
Universitet İvan Şuvalov häm Mixail Lomonosov teläktäşlege belän başlanıp kitä. Patşabikä Yelizavetanıñ Universitetnı tözu turındağı qararı 1755nçe yılnıñ 25 ğiynwarında dönya kürä. Berençe däreslär 26nçı apreldä ütä.
Xäzerge waqıtta Mäskäw däwlät universitetı häm Pitırbur däwlät universitetı arasında qaysı yuğarı uqu yortı ölkänräk buluyı turında bäxäs bara.
Başlıça Qızıl mäydannıñ Töp Daruxanäse yanında urnaşqan universitet Böyek Yekaterina (Äbipatşa) tarafınnan xäzerge urınına, Moxovaya uramına küçerelä. Töp bina 1782-1793 yıllarda Matvey Kazakov surätläre buyınça tözelä.
18nçe yözdä universitetta öç fakultet bula: fälsäfä, meditsina häm xoquq. 1799nçe yılda Mixail Xeraskov zatlı keşelär öçen äzerläü mäktäbe (Благородный пансион) buldıra. Ul 1830nçı yılda gimnaziäga äylänä. Universitet basmaxänäse imperial Rusiädä iñ popular gäcit – "Moskovskiye Vedomosti"nı çıǧara.
1905nçe yılda universitetta sotsial-demokratik tügäräk patşanı urınınnan kitärgä häm Rusiäne respublikağa äyländerergä çaqıra. Patşa xakimiäte universitetnı yaba başlıy. 1911nçe yılda gäskärlärneñ universitet cirlegendä buluına häm qayber professorlarnı cäberläügä qarşı 130 uqıtuçı-professor universitettan kitü turında ğariza yazalar. Meñnarça student universitettan quıla.
1917nçe yılğı Oktäber inqıylabınnan soñ universitet işeklären ğadi eşçe häm krestiän balaları öçen aça. 1919nçı yılda universitetta uqu öçen tüläü beterelä. Eşçe balaları öçen maxsus äzerläü mäktäbe dä açıla.
1940nçı yılda universitetqa Mixail Lomonosov iseme birelä.
İkençe Bötendönya suğışınnan soñ universitetqa yänä can kerä. Däwlät birgän aqçası biş tapqır arta, Mäskäwneñ Çıpçıqlar Tawında (Воробьевы Горы) yaña kampus barlıqqa kilä. Bu kampus, zamanına qarap, iñ yaña cixazlar belän eşlänä. Xäzerge waqıtta MDU kampusı dönyada iñ zur universitet kampusı bulıp sanala.
1992nçe yılda Rusiäneñ maxsus qararı belän universitet ayırım finanslauğa ireşä. Bu aña mäğärif ministrlığınnan küpmeder däräcädä bäysezlek birä.
Kampus
1953çe yıldan başlap, universitetnıñ küp fakultetları Çıpçıqlar tawında urnaşa. Töp bina Lev Rudnev proyektı buyınça eşlänelä. Tözeleş waqıtında ul New York City’dan qala dönyada iñ zur bina sanala. Häm ul Awropada iñ böyek bina bulıp 1988nçe yılğa xätle sanala. Töp binanıñ böyeklege 240 metr, 36 etaj. Ul professorlar häm studentlar yäsi torğan dürt qanat belän äyländerep alınğan. Qayber mäğlümätlärğä qarağanda, töp bina koridorları 33 kilometrğa cıyıla häm and barlığı 5000 bülmä urnaşqan. Bina eçendä konsert zalın, teatr, muzey, kitapxanä, basseyn, militsiä bülekçäsen, poçta bülekçasen, ker yuu, çäçtaraşxanä, kafeteriälär, bank bulekçälären h.b. tabıp bula. Universitet administratsiäsennän qala töp binada dürt fakultet: Geologiä, Geografiä, Mexanika-Matematika häm Sänğät fakultetları urın alğan. Bina başındağı yoldız eçenä manzara qaraw platforması häm keçkenä bülmä sıyğan.
Töp binadan tış, kampusta berniçe uqu binası urnaşqan. Şulay uq monda Rusiädä berdanber baseball stadionın da tabıp bula.
Moxovaya uramında urnaşqan tarixi binada xäzer Jurnalistika, Psixologiä fakultetların, Aziä häm Afrika illaren öyränü institutın tabıp bula.
Fakultetlar
2005 yılda unversitetta barlığı 29 fakultet häm 15 fänni-tikşerenü üzäge bulğan:
Keşelär
MDUnı tämamlağan tanılğan tatarlar
Козмень (коммуна)
Козмень — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан коммуна.
Марвила (Лиссабон)
Марвила  — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Козмень (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Марвила (Лиссабон)
Географиясе
Мәйданы —.
Яхин
Яхин — татар фамилиясе.
Красная Слабада (Магилёвский районы)
Красная Слабада  (Красная Слабада ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Могилёвский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Нюшкасы
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.
GSC51-1499
GSC51-1499 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Нюшкасы
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 288 кешенең яшәве мәгълүм.
GSC51-1499
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Нюшкасы
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,17%).
GSC51-1499
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Псари-Подлази
Псари-Подлази — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гранҗоти (Торино)
Гранҗоти — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гранҗоти Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Рифов
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сентр-Пойнт (Алабама)
Сентр-Пойнт  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Сентр-Пойнт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
236 ел (б. э. к.)
236 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.
Перри (округ, Арканзас)
Перри — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Перривилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1840 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1427 км² тәшкил итә.
Түбән Харвута
Түбән Харвута — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Манго-Юрибей елгасының сул ярыннан 42 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Надым елгасының көнчыгыш чигеннән Пур елгасы бассейнының төньяк-көнбатыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гүзәл Яхина
Гүзәл Яхина, Гүзәл Шамил кызы Яхина, Яхина Гузель Шамилевна (1977) — язучы, ХХ гасырның 30 нчы еллары афәтләре турында язылган «Зөләйха күзләрен ача» (Зулейха открывает глаза) дебют китабы авторы, «Русский Букер», «Ясная поляна», «Большая книга», «Звездный билет» әдәби премияләре лауреаты.
Тәрҗемәи хәле
1977 елда Казанда туган. Әти-әнисе ягыннан тамырлары Саба районы Җөри авылына тоташа. Казанның 131 нче санлы урта мәктәбен, Казан дәүләт педагогия институтының алман һәм инглиз телләре бүлеген, Мәскәүдә Кино мәктәбенең сценарий факультетын тәмамлаган. 1999 елдан Мәскәүдә яши, тәрҗемә, реклама, маркетинг һәм PR өлкәсендә эшли һәм иҗат итә.
Иҗаты
Бала чагыннан иҗат белән мавыга: хикәяләр, пьесалар, әкиятләр яза.
«Нева», «Октябрь» журналларында әсәрләрен бастыра. «Сибирские огни» журналында «Зөләйха күзен ача» романыннан өзекләр басылып чыга.
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
«Русский Букер», «Ясная поляна» (2 млн сум), «Большая книга» (3 млн сум) , «Звездный билет-2015» әдәби премияләре.
Хәзерге вәзгыять
2022 елның ноябрендә Башкорт драма театры Уфада Гүзәл Яхина романы буенча сәхнәләштерелгән «Зөләйха күзләрен ача» спектаклен, «Россиянең Украинада алып барган хәрби хәрәкәтләренә карата театр хезмәткәрләренең фикере автор фикере белән тәңгәл килмәгәнлектән», репертуардан ала.
Шонгат вулысы
Шонгат вулысы (ئىلﻱىن-شۈنغات ۋولىٰسىٰ, شۈنغات ۋولىٰسىٰ, Шонгутская волость, Ильинско-Шонгутская волость, Ильин-Шăнкат вулăсĕ, Шăнкат вулăсĕ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.
Иске Барыш, Олы Кариле, Никифор, Зур Фролово, Урта Балтай, Шәмбалыкчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 10248 кеше яшәгән. 1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Апас районына кушыла.
Кльвув
Кльвув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Халык
Халык — күп мәгънәле төшенчә.
Молуа
Молуа (Moloy) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, И-сюр-Тий кантонына карый.
Кенәл районы
Кенәл районы (Кинельский район) — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Молуа
Географиясе
Коммуна мәйданы — 19.23 км².
Кенәл районы
Административ үзәк — Кенәл шәһәре.
(11906) 1992 AE1
(11906) 1992 AE1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Кенәл районы
Халык
Милли состав (2010): руслар — 82,7%, чуашлар — 3,6%, мордва — 3,4%, казакълар — 2,8%, татарлар — 2,0%, украиннар — 1,2%.
(11906) 1992 AE1
Тарихы
1992 елның 10 гыйнварында Ц. Хиоки, С. Хаякава тарафыннан Окутама обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 AE1» саналган.
Халык
Халык буларак, беренче чиратта, кешеләрнең уртак телгә, мәдәнияткә, территориягә, дингә, уртак тарихка һ.б. ия булган бер иҗтимагый төркемен атыйлар. Гадәттә, бу үзлекләр арасыннан халыкның үзбилгеләнүендә тел аеруча зур урынны билгели.
Кенәл районы
Административ бүленеш
Кенәл районы составына 12 авыл җирлеге керә:
(10796) Соллермэн
Тарихы
1992 елның 2 мартында UESAC тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 EB8» саналган.
Серослав (Лодзь воеводалыгы)
Серослав  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Тунинген
Тунинген (Tuningen) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сент-Аман-Монрон (кантон)
Сент-Аман-Монрон — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
Урта Богалыш
Урта Богалыш (Средний Богалыш) — Свердловск өлкәсенең Кызылъяр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (65%), чирмешләр (8%).
Фовиль (Эр)
Фовиль — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Мореда-де-Алава
Мореда-де-Алава — Испаниянең Алава провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Текслайн (Техас)
Текслайн  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Красница (Киравский районы)
Красница  (Красніца ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Киравский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Шабаны (Паставский районы)
Шабаны (Шабаны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Паставский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Ольшинка
Ольшинка — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ялмансарай (Сарайдүзү)
Ялмансарай (Yalmansaray) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Синоп иле Сарайдүзү илчесенә караган бер авыл (köy).
237 ел (б. э. к.)
237 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.
Йөз еллык сугыш
Йөз еллык сугыш (французча Guerre de Cent Ans, инглизчә Hundred Years' War) — 1337-1453 елларда узган Англия һәм аның беректәшләре бер ягыннан, Франция һәм аның беректәшләре икенче ягыннан арасындагы сугыш.
Сәбәпләр
Низагларның төп сәбәбе: инглиз патшалар нәселе Плантагенетлар Франция тәхетенә дәгъвә итүе, инглиз патшаларына кыйтгада элек буйсынган җирләрне кайтару нияте.
Плантагенетлар француз патшалар нәселе Капетинглар белән туганнар булып торганнар. Франция инглиз таҗына буйсынган кыйтгагы Гиень өлкәсен басып алмакчы булган. Гиень - Франциянең көнбатыш-көньяк өлеше, 1259 елгы Париж килешүе буенча Англиягә бирелгән булган.
Сугыш барышы
Сугыш 116 ел дәвамында сузыла. Дөрес әйткәнчә ул күп аерым бәрелешләрдән торган:
Нәтиҗәләр
Беренче уңышлар булганнарга карамастан, Англия үз максатларын сугышта ирешмәгән, нәтиҗәдә кыйтгада бер порт Кале Англиягә буйсынып калган (1558 елга кадәр).
Патшалар нәселләре үзара низагы булып башланганнан соң, бәрелешләр Милли сугышка әйләнгән, француз һәм инглиз милләтләрен тудырган.
Сугыш нәтиҗәсендә күп кенә бәрелешләр, чирләр, ачлык, үтерешләр сәбәпле Франциянең халык саны 60% кимегән.
Сугыш нәтиҗәсендә яңа төр кораллар, җайланмалар һәм даими гаскәр барлыкка килә.
Oi!
Oi! — 1970нче елларда Англиядә панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр. Үзенең максаты итеп панк-рокны эшче яшләр тирәлегенә кире кайтаруны куя.
Үзенчәлекләре
Oi! панк-рок белән чагыштырганда салмаграк шул ук вакытта агрессиврак яңгырый. Текстлары дәүләткә карата дошманлык, полиция белән көрәш, футбол, хулиганлык турында.
Гудырвож (Югары Одес кушылдыгы)
Гудырвож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Югары Одес елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Oi!
Тарихы
Җитмешенче елларда урам панкларының коммерциягә "сатылган" панк идеалларына җавап буларак барлыкка килә. thumb|right|150px|Джимми Пёрси - беренче Oi! төркеме лидеры, 2009
Tatar tele
Tatar tele (Tatarça) – tatarlarnıñ milli tele, Tatarstannıñ däwlät tele, Rusiädä taralu buyınça ikençe tel.
Гудырвож (Югары Одес кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Oi!
Төркемнәр
thumb|right|200px|Джефф Тёрнер, Cockney Rejects
Гудырвож (Югары Одес кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Tatar tele
Telneñ taralışı
Tatar tele Tatarstan Cömhüriätendä, şulay uq Başqortstan, Mari İle, Udmurtiä, Mordoviä cömhüriätlärendä, Tömän, Sember häm Sarıtaw ölkälärendä kiñ taralğan. Rusiäneñ barlıq töbäklärendä dä tatarlar yäşi, barısında da tatarça söyläşüçelär bar. Tatar telendä Rusiädä 5,3 mln. yaqın keşe söyläşä (2002. yılnıñ xalıq isäbe buyınça). Tatar tele şulay uq başqortlar (524 399 meñ keşe), ruslar (136617 keşe), çirmeşlär (42892 keşe), arlar (26242 keşe) häm çuaşlar (68624 keşe) arasında da qullanıla. 2002 yılnıñ xalıq isäbe alu kürsätkänçä, Rusiä tatarlarınıñ 81%-ı tatar telen belä (5554601 keşedän 4488330 keşe, 2002 yılnıñ xalıq isäbe buyınça).
Dönyada tatarça belgännärneñ sanı mäğlüm tügel. Bu san yaqınça 6 millionnan 8 millionğa qädär. Tatar tele Üzbäkstan, Qazaqstan, Azärbäycan, Qırğızstan, Tacikstan häm Törekmänstan illärendä taralğan. Tatarça söyläşüçelär AQŞ-ta, Almaniädä, Australiädä häm başqa illärdä dä bar.
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıñ başqa xalıqları da söyläşä, alar arasında: başqort, çuaş, udmurt, çirmeş, qazaq, azäri h.b. xalıqlar wäkilläre. Urıslar arasında da Tatarça söyläşüçelär bar.
Dialektlar
Telneñ bilgele ber töbäktä genä taralğan tören dialekt, cirle söyläş dip atıylar. Şul töbäkkä genä xas, ğomumxalıq telenä kermägän süzlärne dialektal leksikağa kertep qarıylar. Dialektik süzlär territorial yaqtan çiklängän bulalar.
Tatar tele ike dialekt berämlegenä bülenä:
1) urta;
2) könbatış (mişär);
Dialektlarnıñ töp üzençäleklären fonetik tözeleş, morfologik şäkellär, sintaksik alımnar häm leksik materiallar buyınça açıqlarğa mömkin. Dialektlar söyläşlärgä bülenä. Urta dialekt, mäsälän, 12 söyläştän tora. Ädäbi telneñ nigeze itep urta dialekt alınğan. Ädäbi tel dialektlarğa zur yoğıntı yasarğa mömkin (radio, TV, matbuğat, mäğärif sisteması h.b. arqılı).
Urta dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre
1) c-läşterü: cul, ceget.
2) [q], [ğ] awazlarınıñ qalın äyteleşe: qarğa, qamış;
3) [a] awazınıñ o-laştırıluı: ba°la°lar.
5) x//k küçeşe: qatın;
6) III. zat tartım şäkeleneñ qabatlanuı: ansısı, qaysısı;
Мартелейра
Мартелейра — Португалиянең Лиссабон округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Tatar tele
Könbatış dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre
1) y-läşterü: Yamali, yañı;
Мартелейра
Географиясе
Мәйданы —.
Tatar tele
Könbatış dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre
2) [a] awazınıñ açıq itep äytelüe: bala;
Козмешть (коммуна, Васлуй)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Tatar tele
Könbatış dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre
3) iren-iren [o], [ö], [u], [ü] irenläştermäw: ken, begen, ten, kıyaş, tegel;
4) diftonglarnı monoftonglaştıru-ber awaz bulıp äytelä: süläw, ädä, ü, bäräm, kanyar;
5) [q]/, [ğ] awazlarınıñ [k], [g] bulıp äytelüe yäisä töşep qaluı: kar, agats, afu, Ali, Usman.
Älifba
Bügenge Kirill älifbası häm Latin älifbası qullanıla, Ğärap imläse qullanışı dä röxsät itelgän. Kirill älifbasında 39 xäref bar, Latin älifbasında 34 xäref bar.
Latin älifbası
Tatar teleneñ yazu tarixı
Tatar tele tarixı bay bulu säbäple, üzeneñ tormış yulında yazuın berniçä tapqır almaştırğan.
Başta Törki telendä yazu öçen berniçä älifba qullanılğan, alar arasında Törki xalıqlarnıñ üz “Urxın älifbası” da bar.
900 yıllarnıñ başında qullanuğa Ğäräp älifbasına nigezlängän älifba kerä. Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz telläreneñ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına dürt xäref östilär (p, ç, j, g). äkrenläp bu xäreflärne Urta Aziä Törkiläre dä üzläşterä, soñraq alarnı Tatarlar da qabul itälär, älifbalar tarixında ul «İske imlä» yä isä «İske älif» iseme belän yörtelä. Läkin ul äle Tatar telenä, anıñ qanunnarına tulısınça cawap birä torğan älifba bulmıy. Mäsälän, Tatar telendäge «g» İske imlä älifbasında Ğäräp teleneñ «k», Tatarnıñ «ç» Ğäräpneñ «c», häm «p» urınında «b», «ñ» Ğäräpneñ iske “nk” xärefläre arqılı belderelgän. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xäreflär yärdämendä belderü oçraqları da bar.
19. yözneñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «änmüzäc» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen Tatar älifbasında östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämälgä aşıra almıy qala.
Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında Äxmäthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütärgä bula. Äxmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 danädän artıp kitä. Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları häm başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
Äxmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä zur urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” ( Ğ.İbrahimnıñ bäyälämäse). Äxmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
20. yözneñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça älifbalar da mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmıy, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundıylardan X.Zäbirineñ «Räsemle älifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybäkneñ «Başlanğıç» wä «Xösne xat» (1911, 1912), Ğ.Äxmärneñ «Xösne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıñ «Xäref wä imlamız» (Qazan, 1912) häm «Tatar älifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «Möğällim» (Qazan, 1913), X.Ğälineñ «Döres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıñ «Tatar sarıfı» häm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
Soñğı tarix
Latin xärefläre XIII-XIV ğasırdan uq siräk qullanuda yöri başlıy. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte 19. yözneñ axırında başlana.
1926. yılnıñ Fevralendä Baqıda Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926 yılnıñ aprelendä Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
1927. yılnıñ 3. İülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Jañalif – Tatar teleneñ räsmi älifbası itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “Jañalif” 1940. yılnıñ Ğinwarına qädär qullanılıp kilä. Jañalif 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
1926. yıldan 1939. yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä näşriätlärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
Tatar yazuı 1938-ençe yılda kirillitsaga küçerelä häm älegäçä ul yazu räsmi qullanılışta saqlana.
1999. yıldan birle Latin älifbası nigezendä tözelgän Yañalifkä qaytu bara häm qabul itelgän buyınça bu küçü 2011. yılğa tikle tämamlanırğa tieş ide. Läkin Räsäy Yuğarı Mäxkämäse latin älifbasın däwlät tele bularaq qullanu 2004. yılda tıyğan.
2012. yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Ensiklopediäse – Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.
Tärbiälänü tarixı
Tatar tele İdel buyı häm Ural aldı rayonnarında başqa tuğan häm şulay uq tuğan bulmağan tellär nigezendä tärbiälände. Tatar telenä mari, mordva, udmurt, ğäräp, farsı, rus telläre yoğıntısı ayıruça zur buldı.
Saqlanıp qalğan ädäbi mirasnıñ iñ borınğısı XIII ğasırğa qarıy. İdel buyı Bolğarı şağire Qol Ğali yazğan «Qıyssai Yosıf» poeması. Poema yazılğan tel üzendä bolğar häm qıpçaq telläre elementların berläşterä. Manğul imperiäse häm Oluğ Olıs çorında räsmi tel bularaq İdel buyı törkiläreneñ qıpçaq tele qullanıla. Qazan xanlığı çorında iske tatar tele tärbiälänä, bu telgä ğäräp häm farsı tellärennän alınmalar xas bula.
Räsmi status
Tatarstanda tatar tele, rus tele belän berrättän, däwlät tele bulıp sanala. Tatar telendä räsmi bularaq kirill älifbası qullanıla. Qayber tatarlar, kübesençä çit illärdä, latin häm ğäräp älifbasın da qullana. Tatarstanda tatar mäktäpläre küp. Yuğarı uqu yortlarında tatar tele fakultetları bar.
MMÇ
Tatar telendä törle mässäqüläm mäğlümat çaraları eşli.
TV
Tatar telendäge TV tapşırularına kilgändä:
Radio
Tatar telendä şaqtıy radiolar eşli.
Monnan tış distälärçä rayon radioları, internet radioları bar.
Matbuğat
1990. yıllardan birle tatar matbuğatı da şaqtıy bayıdı. Tatar telendä yözlärçä gazeta-jurnallar çığa. Alarnıñ arasında däwlät basmaları da(«Watanım Tatarstan», «Şähri Qazan», «Qazan utları»), şäxsi basmalar da bar («Bezneñ gäcit», «İrek mäydanı», «Aqçarlaq»).
Elektron matbuğat
Küpsanlı däwläti häm däwlätkä qaramağan mäğlümäti agentlıqlar tuplap torğan yañalıqlarnı İnternet çeltäre aşa Bötendönyä päräweze xezmäte nigezendä üz web-säxifälär yärdämendä taratalar.
Tatarlıq
Tatar tele, anıñ xäle häm anı belü däräcäse — tatarlarnıñ milli kemleklärenä qarağan mäsälälärneñ näq üzägendä.
Ричу
Ричу — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11907) Naranen
(11907) Naranen — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.