cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(17918) 1999 GE6
Тарихы
1999 елның 14 апрелендә Ё. Симидзу, Т. Урата тарафыннан Нати-Кацуура обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 GE6» саналган.
Песчаное (Уйелга районы)
Песчаное (Песчаное) — Чиләбе өлкәсенең Увельский районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Динмөхәммәтов
Динмөхәммәтов – татар фамилиясе. «Динмөхәммәт» исеменнән ясалган.
Песчаное (Уйелга районы)
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (92%), украиннар (5%),.
Динмөхәммәтов
Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
Салковица
Салковица (Салковица) — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.
Кече Мушка
Кече Мушка (Изи Мушко, Малая Мушка) — Мари Илнең Сернур районында урнашкан авыл.
Салковица
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Кече Мушка
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Салковица
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Los Angeles) — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лос-Анджелес шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ижора теле
Ижора теле (үз исеме - ižorin klili) - Россия Федерациясенең Ленинград өлкәсендә яшәүче аз санлы ижор халкы теле. Урал теле гаиләсенең Балтыйк буе фин телләренең төньяк төркеменә керә.
Ижор теле юкка чыгу куркынычы астында: 2009 елда ул ЮНЕСКО тарафыннан «югалуы куркынычы көчле булган телләр» астында (инглизчә severely endangered) искә алына.
Чебсара
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы бассейны елгалары, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Ижора теле
Ижор теленең төп дүрт диалекты — сойка, түбән луга, хэва һәм оредеж (соңгы икесе бүгенге көнгә юкка чыкканнар) аерылып тора.
Чебсара
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ижора теле
Ижор теле сүзләрендә басым беренче иҗеккә ясала. Сузык авазлар сузылу буенча аерыла. Синтаксис сүзләрнең ирекле тәртибе белән характерлана,төп тәртип SVO булып санала. Лексика, күпчелек өлешендә, үзенеке; алынмалар арасында русизмнар өстенлек итә.
Чебсара
Сылтамалар
Чебсара
Ижора теле
Таралышы
1732 елда Игерманландиянең яңа кушылган җирләрендә патша хакимияте 14,5 мең "ижорян" кешесен исәпләгән, шул ук вакытта гомуми санга водь халкы да кергән, П.И. Кеппен исәпләп чыгарганча, 1848 елда ижорлар 18 489 кеше булган (Санкт-Петербург губернасында 17 800 һәм Карелиядә 689). 1897 ел мәгълүматлары буенча, 13 725 кеше. 1926 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, ижорлылар саны 16 137 кеше, 1959 елгы халык санын алу буенча — 1062 кеше генә, аларның 369ы — тел йөртүче; 1970 елгы халык санын алу буенча 781 кеше, шуларның 208е туган телен ижор теле дип санаган; 1979 елгы халык санын алу нәтиҗәсендә, 748 ижор теркәлгән, 1989 елгы халык санын алу вакытында 820 кеше ижор була, шуларның 302се ижор телен туган теле дип санаган. 2010 ел мәгълүматлары буенча, ижор теленә ия булу турында 123 кеше белдергән. 2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, ижорларның уртача яше 65,8-70,5 яшь булган.
Орта (Салыпазары)
Орта (Orta) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Салыпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ижора теле
Таралышы
Ижорлылар, Ленинград өлкәсендә яшәүче аз санлы халык буларак, 2002 елда Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Россия Федерациясенең аз санлы халыкларының бердәм исемлеге турында»2000 елның 24 мартындагы 255 номерлы карары белән расланган Россия Федерациясенең аз санлы халыкларының бердәм исемлегенә кертелгән.
Язу
2014 елдан кулланыла торган ижора теле әлифбасы:
Гури-Злотницки
Гури-Злотницки — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бишьянатх Гыйбадәтханәсе
Бишьянатх Гыйбадәтханәсе ул Бангладешның Майменсингһ районында Ходай Шивага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул районда иң билгеле гыйбадәтханәләрнең берсе. Гыйбадәтханә пагода-сыман архитектурасы өчен уникаль.
Николаево (Плевен өлкәсе)
Николаево  — Болгариянең Плевен өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(17919) Licandro
(17919) Licandro — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 9 апрелендә LONEOS проекты тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 GC8» саналган.
Рагнар Гранит
Рагнар Гранит (, —, ) —. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1967).
Сен-Пьерр-Еглиз
Сен-Пьерр-Еглиз — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Валя-Черулуй
Валя-Черулуй — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Прасат Краван
Прасат Краван (Кхмер телендә:ប្រាសាទក្រវាន់) ул Камбоджада, Ангкорда Сраһ Сранг дип аталган ясалма күлдән көньяктарак бер уртак террасада биш кызгылт кирпеч манарадан торган 10-ынчы гасыр гыйбадәтхнә. Аның баштагы Санскрит атамасы мәгълүм түгел. Кхмер телендәге хәзерге исеме "Прасат Краван"ның атамасы artabotrys odoratissimus гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә ишек яңагында язма буенча 921 елда Вишнуга багышланган булган. Урынны үсемлекләрдән 1930-ынчы елларда Анри Маршал һәм Джордж Трув тарафыннан чистарткан. Шуннан соң манаралар Бернар Филип Грослие инициативасы 1962 елдан 1966 елга кадәр төзекләндерелгән булган, яңа кирпечләр өстәлгән булган, алар "CA" дип билгеләнгән булган (ягъни "Conservation Angkor", Саклау Ангкор). Гыйбадәтханә көнчыгышка юнәлгән һәм кечкенә арык белән әйләндерелеп алынган. Аның экстерьеры классик сызыклары һәм симметриясе өчен шаккатыргыч. Үзәк һәм көньяк манараның өс-корылмасы бар, алар гади ярусларны кечерәйтү гади ысулы ярдәмендә фальш перспектива ярдәме өстенлеген кулланып ясалган. Санктуарийның интерьерлары зур кисеп ясалган Вишну һәм Лакшми сурәтләре өчен мәшһүр, алар кызгылт кирпеч стеналарда кисеп ясалган һәм үсемлекләр белән тоташтырылган. Бу сынчылык эшләре Чампа гыйбадәтханәләрендә еш очрый, әмма Кхмер һәйкәлләрендә сирәк очрый.
Бузлуҗа (Араклы)
Бузлуҗа (Buzluca) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Араклы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Казе Франкини (Форли-Чезена)
Казе Франкини — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Бәндәбикә кәшәнәсе
Бәндәбикә кәшәнәсе (Бәндәбикә кәшәнәһе) — башкорт мәдәниятенең 15-16 гасыр комарткысы, Бәндәбикә ханум кабере янына куелган корылыш.
Злотория (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Злотория  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Колбина
Колбина — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Томск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кубидат елгасының уң ярыннан 25 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.
NGC 36
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Илһам Шакиров
Илһам Гыйльметдин улы Шакиров (15 февраль, 1935, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Ворошилов районы, Яңа Бүләк – 2019 елның 16 гыйнвары, РФ, ТР, Казан) — җырчы (баритон), Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең сәнгать җитәкчесе (1992-2012). ТАССР (1969), Каракалпакстан АССР (1981), РСФСР (1983) халык артисты, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1970). Сарман районының, Казан шәһәренең (2006).
Колбина
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулым елгасы, Әчинск каласыннан Зырянское авылындагы су үлчәү постына чаклы. Кече елга бассейны — Об Иртеш кушылганга чаклы, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Илһам Шакиров
Биография
1935 елның 15 февралендә Татарстан АССР Ворошилов районының (1957 елдан Яңа Юл районы, 1959 елдан Сарман районы, 1976 елдан Тукай районы) Яңа Бүләк авылында алты балалы гаиләдә төпчек бала булып туган. Туганнары: Гөлсем, Имаметдин, Гыйльмисафа, Зәйнәп, Кыям. 1937 елда әтисе Гыйльметдинне кулга алалар һәм 8 ел төрмәгә хөкем итәләр («Совет хакимиятенә яла ягу, ачлык турында хәбәрләр тарату, троцкийчыл пропаганда алып бару»). Ул 1940 елда тоткынлыкта үлә.
Илһам Шакиров Теләнче-Тамак урта мәктәбен уңышлы тәмамлый. Ләкин, «дошман баласы» буларак аны Алабуга педагогия институтына укырга алмыйлар. Мин үземне дөньяда иң бәхетсез кеше дип саныйм. Без кечкенәдән үк, үзебезне–үзебез белә башлаганнан бирле, кагылып-сугылып, этелеп-төртелеп үскән кешеләр. Мин иң соңгы бала булып туганмын, төпчек. Ике яшьтә чакта, әткәйне алып китәләр. Мин аны белми калам. Менә шуннан безнең бәхетсезлегебез башлана инде. Шуннан безгә бер мөһер сугылып калды. Ул бик озак елларга барды. Ул мөһер күптән түгел генә, шул перестройка елларында гына төшеп калды. 1954 елда Казанга, музыка училищесына укырга керә. 3нче курстан аны, укытучылар таләбе буенча консерваториягә, вокал бүлегенә кабул итәләр.
1960 елда җырчылык юнәлеше буенча Казан консерваториясен тәмамлый. Сәләтле җырчы, тембр (баритон) тавышка ия, халык җырларын, композиторлар әсәрләрен, классиканы бердәй оста башкаручы.
1960 елдан башлап Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә эшли, аңа 59 ел гомерен багышлый. 1992 – 2011 елларда филармониянең сәнгать җитәкчесе булып эшли. 2003 һәм 2005 елларда оештырылган татар җырын башкаручыларның Илһам Шакиров исемендәге Халыкара конкурсының жюри рәисе булып тора.
1970 елда «Татар халык җырлары» дигән концерт программасы өчен Габдулла Тукай премиясе бирелә.
Соңгы елларда, Илһам Шакиров хәлен кайгыртып, аны Хаҗиевлар гаиләсе карады.
2019 елның 16 гыйнварында Казанда вафат. Яңа татар бистәсе зиратының үзәк аллеясында җирләнде
Вернштайн-ам-Инн
Вернштайн-ам-Инн — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Шнелльдорф
Шнелльдорф — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Брише (Камник)
Брише  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бриджвотер (Массачусетс)
Бриджвотер  — Америка Кушма Штатларының Массчусетс штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Бриджвотер шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кетрин (Канзас)
Кетрин  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кетрин халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Патока (Астравецкий районы)
Патока  (Патока ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Роберт Һолли
Роберт Һолли (, —, ) —. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1968).
Харбелин (Ополе воеводалыгы)
Харбелин  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Биккол (Әбҗәлил районы)
Биккол — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 453612, — 80201834002.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 292 кешенең яшәве мәгълүм.
HD203096
HD203096 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Гурка (Кротошинский повяты)
Гурка  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Нурсола (Сернур районы)
Нурсола (Нурсола, Нурсола) — Мари Илнең Сернур районында урнашкан авыл.
Гурка (Кротошинский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нурсола (Сернур районы)
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
(17920) Zarnecki
(17920) Zarnecki — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 10 апрелендә LONEOS проекты тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 GE9» саналган.
Знанево
Знанево — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Новачене (Плевен өлкәсе)
Новачене  — Болгариянең Плевен өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ешмире
Ешмире — Франциянең Мен һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Чокан Вәлиханов
Чокан Вәлиханов, Чокан (тугач кушылган исеме Мөхәммәт-Хәнәфия) Чыңгыз улы Вәлиханов (, 1835 елның ноябре, РИ, Омск өлкәсе, Аманкарагай округы, Кошборын — 1865 елның 10 апреле, Җидесу, Алтынәмәл) — тарихчы, этнограф, фольклорчы, сәяхәтче, РИ Генераль штабы офицеры (штабс-ротмистр, 1860). Беренче казакъ галиме. Казакъ ханлыгы ханы Абылай-ханның (1711-1781) нәселеннән (чыңгызлы). Хезмәтләрен рус телендә яза.
Тәрҗемәи хәле
1835 елның ноябрендә РИ Омск өлкәсе Аманкарагай тышкы округы (хәзерге Кустанай өлкәсе Сарыкүл райоы) Кошборын кышлагында округның өлкән солтаны гаиләсендә туган. Себер кадет корпусын тәмамлагач (Омск, 1853), Көнбатыш Себер генерал-губернаторлыгында хезмәт итә. Урта Азиягә һәм Кытайга оештырылган берничә экспедициядә катнаша. 1857 елдан РИ географик җәмгыяте (РГО) әгъзасы. 1860-1861 елларда Санкт-Петербургта яши, РИ Фәннәр академиясе белән хезмәттәшлек итә, рус демократ белән аралаша. Галим-мәгърифәтче булып китүенә рус фәне һәм мәдәнияте вәкилләре Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский һ. б. тәэсире зур була.
Гыйльми эзләнүләр өлкәсе
Гыйльми хезмәтләрен рус телендә яза. Гыйльми эзләнүләр өлкәсе киңкырлы була: тарих, этнография, география, лингвистика, археология, сәяси икътисад. Ч. Вәлиханов, Үзәк Азия халыклары тарихы һәм мәдәнияте буенча эзләнүләр алып барып, РИ көнчыгышны өйрәнү фәненә сизелерлек өлеш кертә: «Җунгария турында очерклар» (Очерки по Джунгарии, 1861), «Кыргызлар» (Киргизы, 1958 елда басылган), «Абылайхан» (Аблай, 1861), «Себер ведомствосы кыргызларында суд реформасы турында язмалар» (Записки о судебной реформе у киргиз Сибирского ведомства, 1904 елда басылган), «Кытай империясенең көнбатыш төбәге һәм Голҗа шәһәре» (Западный край Китайской империи и г. Кульджа, 1958 елда басылган) һ. б. Кыргыз эпосы «Манас»ны язып ала һәм бер өлешен (беренче мәртәбә) рус телендә бастырып чыгара. Казакъ халкының «Кузый Күрпәч белән Баян сылу» эпик поэмасын язып ала. Казакълар мифологиясе буенча материаллар, тарихи риваятьләр җыя. 1860 елларда казакъ фольклоры буенча мәкаләләр бастыра: «Абылай турында җыр» (Песня об Аблае), «Урак җырлары» (Песни Урака), «XVIII йөз батырлары турында тарихи риваятьләр» (Исторические предания о батырах XVIII века), «Зур Кыргыз-Кайсак Урдасы риваятьләре һәм легендалары» (Предания и легенды Большой Киргиз-Кайсацкой орды). Акыннарның импровизация үзенчәлекләрен, казакъ халык җырларын, казакъ шигыренең ритмикасын өйрәнә. Фәнни эшләре һәм көндәлек язмалары өчен үзе рәсемнәр дә (портретлар, пейзаж күренешләре) ясый. Акварель кулланып ясаган «Зур Урда казакълары» картиналар циклы бар.
1986 елгы дөнья футбол чемпионаты
1986 елгы дөнья футбол чемпионаты (Copa Mundial de Fútbol de 1986) — 1986 елда узган унөченче ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 31 майдан 29 июнгә кадәр Мексиканың тугыз шәһәрендә (Мехико, Гуадалахара, Леон, Пуебла, Толука, Сан-Николас-де-лас-Гарса, Керетаро, Монтеррей, Незавалькойотль, Ирапуато, Запопан) үткәрелгән.
Ярышта 24 җыелма такым катнашкан, шуларның 15 - Аурупадан, 4 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 2 - Африкадан, 2 - Азиядән. Канада, Дания һәм Гыйрак милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.
Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 24 такым алты төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар һәм иң яхшы нәтиҗәләрен күрсәткән 4 өченче урын алган такым «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.
Ардичи
Ардичи (Ардичи) — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.
1986 елгы дөнья футбол чемпионаты
Барлыгы 52 уен уйналган, 132 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Гари Линекер (Англия) - 6 туп, Диего Марадона (Аргентина), Карека (Бразилия), Эмилио Бутрагеньо (Испания) - 5 туп.
Ардичи
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
1986 елгы дөнья футбол чемпионаты
Финалда Аргентина җыелмасы Көнбатыш Алманияне өстәмә вакытта 3:2 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Франция футбол җыелмасы Польшаны өстәмә вакытта 4:2 исәбе белән җиңгән.
Ардичи
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Чермасола
Чермасола — Россия территориясеннән ага торган елга. Ярославль өлкәсе, Вологда өлкәсе, Тверь өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Ягорба елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы бассейны елгалары, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Валя-Четецуя
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лакшми Нараян Мандир, Дһака
Лакшми Нараян Мандир ул Һинд дине байлык Алиһәсе Лакшмига багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Бангладешта, Дһакада, Навбпур Юлында Навабпур Юлы, 31-дә урнашкан. Гыйбадәтханәгә якынча 300 ел. Ул Бенгали календаренең 1056 елында нигезләнгән булган. Бөтен гыйбадәтханә Һинд дине риваятьләреннән сәхнәләр белән сурәтләр белән бизәлгән. Гыйбадәтханә эчендә шәхси йорт урнашкан. Хәзерге вакытта шәхси гыйбадәтханә булып тора. Ул күбесенчә ике катлы гыйбадәтханә булып тора. Бу борынгы мандирның гөмбәзе юк. Бөтен гыйбадәтханә гипстан ясалган һәм тыштан күренә. Гыйбадәтханәнең чирәпле стеналарында Һинд дине Илаһларының һәм Алиһәләрнең рәсемнәре бастырылган. Гыйбадәтханәнең сурәтләре Җайпурдан китерелгән мәрмәрдән. Гыйбадәтханәнең керүендә ташта чокылган Һинд дине әйтеме рәхим итә. Гыйбадәтханәнең башка капкасында чаң бар. Ул гыйбадәтханәгә керү алдыннан һәм китү алдыннан чаңны кагу ритуал булып тора.
Варавиль
Варавиль — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
Сент-Пол (Индиана)
Сент-Пол  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD2032
HD2032 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Казе Францаго (Порденоне)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(17921) Aldeobaldia
(17921) Aldeobaldia — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 15 апрелендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 GC13» саналган.
Мәшәдиибишли
Мәшәдиибишли (Məşədiibişli ) — Әзербайҗанның Бәрдә районына караган авыл.
Орта (Адапазары)
Орта (Orta) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Сакарья иле Адапазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гурка (Оборницкий повяты)
Гурка  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
NGC 37
NGC 37 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Вёрт-ан-дер-Лафниц
Вёрт-ан-дер-Лафниц — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Сен-Пьерр-Ланже
Сен-Пьерр-Ланже — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Макс Делбрүк
Макс Делбрүк (, —, ) —. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1969).
Колтояк
Колтояк (Чемурда) — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Томск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кытат елгасының сул ярыннан 6 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 35 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулым елгасы, Әчинск каласыннан Зырянское авылындагы су үлчәү постына чаклы. Кече елга бассейны — Об Иртеш кушылганга чаклы, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мерёжка
Мерёжка — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе, Вологда өлкәсе, Новгород өлкәсе, Ленинград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Чагодоща елгасының сул ярына тамагыннан 57 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 33 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бузлуҗа (Сивриһисар)
Бузлуҗа (Buzluca) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Сивриһисар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Брлог (Велике Лаще)
Брлог  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Коҗатепе (Ризе)
Коҗатепе (Kocatepe) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Ризе иле Ризе илчесенә караган бер авыл (köy).
Патока (Шчучынский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Хөсәенбәк кәшәнәсе
Хөсәенбәк кәшәнәсе(Хөсәйенбәк кәшәнәһе) — тарихи һәм архитектура комарткысы. XIV гасырның беренче яртысына карый.
Тасвир
Һәйкәл П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосыпов, шулай ук 1950-се елларда Б. Г. Кәлимуллин һәм 1985 елда Г. Н. Грусти белән рәвештә өйрәнелә. В. С. Юматовның сурәтләве буенча, кәшәкханә стеналары 1,57 метр калынлыгындагы эзиз катнашмасы белән шомартылган ташлардан салынган булган.
Хөсәенбәкнең мәрхүм җылы — 1341-1342 еллар. Төрбә шул чорда төзелә. Ул тура почмак квадрат рәвешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигездән тора. Түбәсендәге көмәннең биеклеге — 5,28 м. Эзиз блоклардан төзелгән стеналарның калынлыгы — 1,1 м. Көньякта урнашкан керү урынының киңлеге — 1,07 м, биеклеге — 2,45 м. Стеналарның башка якларында аркалы тәрәзә уемнары бар. Кәшәнәдә 9 кабер табылган.
Зомбин
Зомбин — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шойринг
Шойринг — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
1990 елгы дөнья футбол чемпионаты
1990 елгы дөнья футбол чемпионаты (Campionato Mondiale di Calcio 1990) — 1990 елда узган ундүртенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 8 июннән 8 июлгә кадәр Италиянең унике шәһәрендә (Рум, Милан, Неаполь, Торино, Бари, Верона, Флоренция, Кальяри, Болонья, Удине, Палермо, Генуя) үткәрелгән.
Ярышта 24 җыелма такым катнашкан, шуларның 14 - Аурупадан, 4 - Көньяк Америкадан, 2 - Төньяк Америкадан, 2 - Африкадан, 2 - Азиядән. Канада, Дания һәм Гыйрак милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.
Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 24 такым алты төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар һәм иң яхшы нәтиҗәләрен күрсәткән 4 өченче урын алган такым «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.
Барлыгы 52 уен уйналган, 115 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Сальваторе Скиллачи (Италия) - 6 туп, Томаш Скуһравы (Чехословакия) - 5 туп.
Финалда Көнбатыш Алмания җыелмасы Аргентинаны 1:0 исәбе белән җиңеп, өченче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Италия футбол җыелмасы Англияне 2:1 исәбе белән җиңгән.
Хобе
Хобе — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Җулиус Акселрод
Җулиус Акселрод (, —, ) —. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1970).
Свами Багх Гыйбадәтханәсе
Свамибагһ Гыйбадәтханәсе - ул Бангладешның башкаласы Дһакада мәшһүр Вайшнав мәдәнияте Һинд дине гыйбадәтханәсе. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафыннан идарә ителгән күп гыйбадәтханәләр һәм ашрам бар, шулардан Бангладешта Свамибагһ гыйбадәтханәсе иң мәшһүре булып тора. Һәр елны ел саен Джаганнатх Ратх Ятра фестивале моннан башлана һәм Дһакешвари Милли Гыйбадәтханәсенә таба бара.
Кикапу-Сайт-Ван (Канзас)
Кикапу-Сайт-Ван  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кикапу-Сайт-Ван халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Броктон (Массачусетс)
Броктон  — Америка Кушма Штатларының Массчусетс штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Броктон шәһәре  елда нигезләнгән.
Жалле
Жалле — Франциянең Мен һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Гурка (Сьремский повяты)
Гурка  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(17922) 1999 GS13
(17922) 1999 GS13 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 12 апрелендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 GS13» саналган.
Сойкино ярымутравы
Сойкино ярымутравы, шулай ук Сойкинский ярымутравы — Фин култыгының көньяк ярындагы, Ленинград өлкәсенең Кингисепп районына карый торган ярымутрау. Исем ижорчадан килеп чыккан һәм «Soikkola» — ярымутрау дигәнне аңлата.
Көнбатыштан Сойкино ярымутравы Луга култыгы, көнчыгыштан — Копорская култыгы сулары белән юыла. Ярымутрауның иң төньяк ноктасы - Колганпя борыны. Үзәк өлешендә Сойкино калкулыгы урнашкан, иң биек ноктасы - диңгез дәрәҗәсеннән 136 метр.
Тарихы
Ярымутрауда борынгы заманнардан ук кеше яшәгән, моңа Соловецкий утрауларында «лабиринтлар» белән чагыштырылган мегалитик корылмалар дәлил булып тора.
Безнең эраның, ким дигәндә беренче меңьеллыгыннан башлап ярымутрау фин-угыр кабиләләре күчеше аренасына, ә икенче меңъеллык башында Новгород йогынтысы өлкәсенә керә. XVI гасырда ярымутрауның җирлекләре Водская пятина Копорск өязенең Каргаль постына керүче писцовый китапларда телгә алына. XVII гасырның бөтен дәвамында диярлек ярымутрауның бер өлеш Швециянең Ингерманландия провинциясе булган, бу вакытта аның җирләренә эвремейслар күчерү башлана. Россия составына күчкәннән соң ярымутрау Ямбург өязенең Сойкино волостена карый башлый.
XX гасырның 30 нчы елларында ярымутрауда «Кронштадт-2» яки «Ручьи» исеме хәрби-диңгез базасы төзелә һәм аның бетон корылмаларының калдыкларын хәзер дә Сойкино урманнарында очратырга мөмкин. Бөек Ватан сугышы вакытында биредә авыр сугышлар уза, шуның нәтиҗәсендә ярымутрауның күп кенә борынгы авыллары җимерелә һәм яңадан торгызылмый. Алар арасында кайчандыр иң зурысы булган Сойкино авылы да бар, аның элеккеге яшәеше турында Сойкино ярымутравының иң биек ноктасында урнашкан Николай Чудотворц чиркәве һәм ташландык зират хәтерләтә.
Халкы
Борынгы заманнардан бирле Сойкино ярымутравы халкын фин-угыр төркеме халыклары — водь һәм ижор тәшкил иткән. Әлегәчә анда этник төркемнәрнең аз санлы калдыклары компактлы рәвештә яши бирә. Соңрак руслар һәм ингерманланд финнары килеп утыра.
Хәзерге вакытта ярымутрау территориясендә Вистино, Вистино, Глинки, Горки, Дубки, Залесье, Кошкино, Красная Горка, Логи, Логи, Логи, Яңа Гаркол, Пахомовка, Ручьи, Слободка, Сменково, Иске Гаркол, Югантово, Косколово авыллары урнашкан. Ярымутрауда барлыгы 2000гә якын кеше яши.
Мәдәнияте
Халыкның мәдәни мирасын саклау өчен Вистино авылында туган якны өйрәнү музее булдырыла. Анда ижор көнкүреше әйберләре, кием-салым һәм җиһазлар куелган, экспозициянең бер өлеше традицион һәм заманча балыкчылыкка багышланган. Горки авылында ижор телендә җырлар һәм такмаклар башкаручы фольклор ансамбль, Вистинода яшьләр фольклор төркеме ижор җырларын башкара.
Валя-Чирешоий
Валя-Чирешоий — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вёртерберг
Вёртерберг — Австриянең Бургенланд федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Өялге күле (авыл)
Өялге күле (Озеро Увильды) — Чиләбе өлкәсенең Карабаш шәһәр округы составына керүче кордон.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
Брлог (Кршко)
Брлог  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Германия
Алмания (шулай ук: Германия, Deutschland), рәсми исеме белән Алмания Федератив Җөмһүрияте (Bundesrepublik Deutschland, ) — Үзәк һәм Көнбатыш Европада урнашкан мөстәкыйль дәүләт. Төньякта Төньяк диңгез, Балтыйк диңгезе һәм Дания белән, көнчыгышта Польша һәм Чехия республикалары белән, көньяк-көнчыгышта Австрия һәм көньякта Швейцария белән, көнбатышта Франция, Люксембург белән, төньяк-көнбатышта Бельгия һәм Нидерланд белән чиктәш. Җирнең уртача климатлы өлкәсендә урнашкан.
Алмания — федератив парламент җөмһүрияте, 16 автономияле илдән (өлкәдән) тора. Мәйданы — ², су өлеше —. Якынча 82 миллион халкы белән Европа берлегендә халык саны буенча беренче урында. Башкаласы һәм иң эре шәһәре — Берлин. Иң эре конурбациясе исә (берничә үзәкле шәһәр агломерациясе) — мәркәзләре Дортмунд һәм Эссен шәһәрләре булган Рур өлкәсе. Башка зур шәһәрләре түбәндәгеләр: Һамбург, Мюнхен, Кёльн, Майндагы Франкфурт, Штутгарт, Дүссельдорф, Лейпциг, Бремен, Дрезден, Һанновер һәм Нүрнберг.
Хәзерге Алманиянең төньяк өлешенә туры килүче җирләрдә классик антик дәвердән, ягъни Борынгы Грек һәм Борынгы Рим дәүләтләре чорыннан башлап төрле алман (герман) кабиләләре яшәгәнлеге билгеле. Германия исемле өлкә б. э. к. 100 нче гасырдан әүвәл язылган чыганакта телгә алына. Халыкларның Бөек күченеше вакытында алман кабиләләре көньякка таба «киңәя». X гасырдан башлап, алман җирләре Изге Рим империясенең үзәк өлешен тәшкил итә. XVI гасырда төньяк алман өлкәләре протестант реформациясенең мәркәзе була. Изге Рим империясе таркалганнан соң, 1815 елда Алман конфедерациясе оеша. 1848—1849 елгы Алман инкыйлабы нәтиҗәсендә, ирекле тавыш бирү аша, бөтен алман өлкәләре өчен дә уртак булган Франкфурт парламенты сайлана. Әлеге парламент халыкка төп демократик хокуклар бирүче кануннар кабул итүгә ирешә.
Брлог (Кршко)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Германия
1871 елда алман дәүләтләренең күпчелеге, Пруссия җитәкчелеге астында, бер милли дәүләткә — Алман империясенә берләшә. Беренче бөтендөнья сугышы һәм 1918—1919 елларда булып узган инкыйлабтан соң империя парламентлы Веймар җөмһүрияте белән алышына. 1933 елда нацистларның хакимияткә килүе Алманиядә диктаторлык урнашуга, һолокостка һәм Икенче бөтендөнья сугышы башлануга китерә. Европада икенче дөнья сугышы тәмамлангач, Алманияне нацистлардан азат иткән илләр Алманияне дүрт оккупация зонасына бүлә. Моңардан соң АКШ, Британия һәм Франция оккупацияләгән җирләрдә Көнбатыш Алмания, ә Советлар Берлеге контролендә булган өлкәләрдә Көнчыгыш Алмания исемле ике дәүләт төзелә. Үзәк һәм Көнчыгыш Европада 1989 елда булып узган антикоммунистик инкыйлаблардан соң, 1990 елның 3 октябрендә Алмания янәдән берләшә.
XXI гасырда Алмания — көчле икътисадка ия кодрәтле дәүләт (great power). Тулаем милли продуктларның номиналына карасак, Алманиянең икътисады дөньяда дүртенче, сатып алу мөмкинлеге паритеты белән исәпләнгән милли продуктларга карасак, дөньядә бишенче урында тора. Алмания берничә сәнәгый һәм технологик секторда дөньякүләм лидер булып тора, һәм башка илләр белән актив сәүдә итә — тауарларны экспортлау буенча да, импортлау буенча да Алмания дөньяда өченче урында. Бик югары яшәү стандартына ия алга киткән ил; социаль иминиятләштерү, мәҗбүри иминиятләштерүле сәләмәтлек саклау, тирәлекне саклау һәм барча кешеләр өчен дә (шул исәптән чит ил гражданнары өчен дә) бушлай югары белем системаларын тота.
Алмания Федератив Җөмһүрияте 1957 елда Европа Икътисадый Берлегенә, 1993 елда Европа Берлегенә һәм 1999 елда еврозонага нигез салучы илләрнең берсе. Шенген зонасына керә. БМО, Европа берлеге, НАТО, G7, G20 һәм ИХҮО әгъзасы. Бай тарихлы мәдәнияткә ия Алманиядә бер-бер артлы дөньяда танылу алган һәм тирән эз калдырган рәссамнар, фәлсәфәчеләр, музыкантлар, спортчылар, эшмәкәрләр, галимнәр, һәм уйлап табучылар туган.
Исеменең этимологиясе
Алман атамасы бүгенге Алманиянең көньягына һәм Швейцариянең төньягына туры килүче җирләрдә яшәгән алеман (аламан) кабиләсе исеменә барып тоташа. Алмания дип, я шуңа охшаш рәвештә, ил француз (Allemagne), испан (Alemania), төрек (Almanya), гарәп (ألمانيا) һәм башка телләрдә атала.
Германия сүзе латин телендәге, Юлий Цезарь Рейннан көнчыгыштарак яшәгән халыкларны шулай атаганнан соң кулланылышка кереп киткән Germania сүзеннән килә.
Борынгы тарих
Кеше ыругының Алманиядә табылган иң борынгы калдыгы — табылу җире буенча Мауэр 1 дип аталып йөртелүче яңак сөяге. Аңа 609 000 ± 40,000 ел. Бу факт кимендә 569 000 ел элек хәзерге Алмания җирендә борынгы кешеләр булганлыгы хакында сөйли. Шёнинген дигән җирдә урнашкан күмер шахталарында 380 000 еллык өч кыска агач сөңге казып чыгарыла. Әлеге өч сөңге — дөньяда табылган иң борынгы, бөтен өлешләре дә булган ау кораллары. . Тәүге тапкыр homo sapiens булмаган кеше сөякләре исә Неандер иңкүлегендә (Neandertal) табыла. Кешенең яңа ачылган бу төренә неандерталь кешесе дип исем бирелә. Неандерталь 1 казылмаларына 40 000 ел икәнлеге мәгълүм.
Шваб альбы исемле тау эчендә, Ульм шәһәре янында урнашкан мәгарәләрдә шул ук чордагы хәзерге заман кешесе (homo sapiens) эзләре дә табылды. Табылдыклар арасында түбәндәге гаҗәеп әйберләр бар: Моннан тыш, Саксония-Анһальт җирендә урнашкан Небра шәһәре янында бронза гасырында эшләнгән, күк йөзен сүрәтләүче бронза диск табылган. Әлеге артифакт ЮНЕСКОның «Дөнья хәтере» программасына кертелгән.
Алман кабиләләре һәм Франк империясе
Б. э. к. 1-меңъеллык азагында Алманиядә урнашкан алман кабиләләре Рим дәүләте белән бәрелешә башлыйлар. Халыкларның Бөек күченеше дәвереннән соң Алманиядә алеманнар, баварлар, көнчыгыш франклар, сакслар, тюринглар һәм фризлар калган.
Алман кабиләләре Скандинавия бронза дәверендә һәм Рим империясенә кадәрге тимер дәверендә формалашкан дип санала. Б. э. к. 1 гасырдан башлап, көньяк Скандинавия һәм төньяк Алманиядән алар көньякка, көнчыгышка һәм көнбатышка таба киңәеп, Галлиядә яшәүче кельт кабиләләре, һәм Үзәк һәм Көнчыгыш Европада яшәүче иран, балтыйк һәм славян кабиләләре белән бәйләнешкә керәләр. Император Октавиан Август хакимлек иткән чорда, Рим империясе Германияне (римлылар якынча Рейн елгасы белән Урал тавы арасында урнашкан өлкәләрне шулай атый) яулап алу эшенә керешә. Әмма безнең эраның 9 нчы елында, Публий Квинктилий Вар җитәкләгән өч Рим легионы, Тевтобург урманында урын алган бәрелештә херусклар кабиләсе башлыгы Арминий җитәкләгән гаскәргә җиңелә. Безнең эраның 100 нче елына алман кабиләләре хәзерге Алманиянең зур өлешендә — Рейн һәм Дунай елгалары арасындагы өлкәдә — төпләнгән була инде. Бу вакытта язылган мөһим тарихи әсәрләрдән Публий Корнелий Тацитнең Германия әсәрен атамыйча булмый. Рейннан сулдарак, һәм Дунайдан көньяктарак урнашкан җирләр исә — шул исәптән хәзерге Австрия, Баден-Вюрттемберг, көньяк Бавария, көньяк Һессен һәм көнбатыш Рейнландия — Рим империясе составында булалар, төгәлрәк әйткәндә, Норик, Реция, Югары Германия һәм Түбән Германия провинцияләре составында. Алман кабиләләре һәм Рим империясе арасында гасырлар буе дәвам иткән сугыш Рим-Алман сугышлары я, гадичә, Алман сугышлары исеме астында билгеле.
Безнең эраның өченче гасырына берничә зур алман кабиләсе формалаша: алеманнар, франклар, хаттлар, саксоннар, фризлар, сикамбрилар, тюринглар. 260 нчы ел тирәсе алман халыклары Рим империясе хакимлегендә булган җирләргә үтеп керә. 375 нче елда вакыйг булган һуннар явыннан соң, һәм 395 нче елдан алып Рим империясе әкренләп таркала башлагач, алман кабиләләре көньяк-көнбатышка ары таба хәрәкәт итә. Шул ук вакытта хәзерге Алмания җирендә берничә зур кабилә оешып, кечерәк кабиләләрне «йота» я алыштыра. Меровинглар династиясе вакытыннан бирле билгеле Аустразия, Нойстрия һәм Аквитания исемле зур өлкәләрне франклар кабиләсе яулап алып, ул җирләрдә Франк корольлеген оештыра. Соңрак Франк корольлеге көнчыгыштарак урнашкан Саксония белән Баварияне дә үз эченә ала. Ул заманнарда хәзерге Алманиянең көнчыгыш өлешенә туры килгән җирләрдә сорб, вәләт һәм абодрит исемле көнбатыш славян кабиләләре яши торган була.
Урта гасырлар. Көнчыгыш Франкия һәм Изге Рим империясе
6 нчы — 8 нче гасырларда бүген Алманиягә караучы җирләрнең зур өлешендә франклар хакимлек итә. 800 нче елда Ватиканда франклар патшасы Карл I'гә император таҗы киертелә һәм шуның белән Каролинг империясенә нигез салына. Каролинг империясе үз эченә хәзерге Франция, Алмания һәм төньяк Италия җирләрен ала. Бераз соңрак Карл I'нең нәсел дәвамчылары арасында хакимият өчен сугыш башлана. Бу сугыш 843 нче елда Верден килешүе белән тәмамлана. Әлеге килешү буенча Карл империясе аның оныклары арасында өч өлешкә бүленә.
Каролинг империясе таркалгач, аның көнчыгыш өлешендә Изге Рим империясе исемле икенче бер дәүләт барлыкка килә. 9 гасыр буена Алмания тарихы Изге Рим империясе тарихы белән бергә үрелеп бара. Башта Көнчыгыш Франкия исеме астында билгеле булган территория көнбатышта Рейннан алып, көнчыгышта Эльба елгасына кадәр, һәм төньякта Төньяк диңгездән алып, көньякта Альп тауларына кадәр җәелгән була. 919-1024 нче елларда идарә иткән Отто династиясе патшалары (Саксон династиясе дип тә аталалар) берничә зур герцоглыкны бер дәүләткә берләштерә. Әлеге династиягә исем биргән Отто I 962'дә әлеге җирләрнең Изге Рим императоры дип игълан ителә. 996 нчы елда Отто III тарихта беренче тапкыр алман кешесен — ике туганы Григорий V'не Рим папасы итә. Күп тә үтми, яңа билгеләнгән папа Отто III'гә Изге Рим империясе императоры таҗын киертә. Сали династиясе патшалары хакимлек иткән чорда (1024—1125 нче еллар), Изге Рим Империясе төньяк Италия һәм Бургундияне дә үз составына кертүгә ирешә. Әмма соңрак, тарихта «инвеститура өчен көрәш» исеме астында билгеле чиркәү һәм дәүләт башлыклары арасындагы тарткалашулар нәтиҗәсендә, Изге Рим империясе императорлары хакимияттән колак кага.
Штауфеннар нәселе дәверендә (Алманиядә 1138'дән алып 1254'кә кадәр хакимлек итәләр) Алмания территориясе шактый киңәя. Алман ханзадәләре славян халыклары яшәгән көньяктарак һәм көнчыгыштырак урнашкан җирләрдә үз йогынтыларын көчәйтәләр һәм алман кешеләрен бу җирләрдә төпләнергә өндиләр. Бу процесс тарихта алманча «Ostsiedlung» — «көнчыгышта урнашу», «көнчыгышны үзләштерү» хәрәкәте буларак билгеле. Аерым алман кенәзлекләре, аеруча Саксония кенәзлеге, «тәре яулары» нәтиҗәсендә Эльба һәм Балтыйк буе халыкларының җирләрен басып ала. Башлыча төньяк Алмания шәһәрләре төзегән Һанза берләшмәсе әгъзалары сәүдә эшен җәелдерәләр һәм өч гасыр буенча Балтыйк һәм Төньяк диңгез буйларында урнашкан шәһәрләрдә төп сәүдәгәр булалар. Көньяктагы Зур Равенсбург Сәүдә Җәмгыяте (Große Ravensburger Handelsgesellschaft) охшаш функция үти.
Император Карл IV'нең 1356'да игълан ителгән «Алтын булла» дип аталучы фәрманы империянең конституциясе функциясен үти һәм император сайлау тәртибен билгели. Әлеге фәрманга күрә, императорны кайбер иң мөһим өлкәләрнең һәм архиепископлыкларның башында торучы җиде курфүрст сайлый.
14 нче гасырның беренче яртысында — башта 1315-1317 нче елларда булып узган Зур ачлык, аннан 1348-1350 нче еллардагы, тарихка «Кара үлем» дип кереп калган чума чире аркасында — Алманиядә халык саны кими. Бу бәла-казаларга карамастан, алман рәссамнары, инженерлары һәм галимнәре — Венеция, Флоренция һәм Генуя кебек сәүдәгәр шәһәр-дәүләтләрендәге алманнарга замандаш итальян рәссамнары һәм һөнәрчеләре кебек — зур осталыкка ирешәләр һәм алдынгы җитештерү ысулларына ия булалар. Төрле Алман кенәзлекләре буйлап сибелгән мәдәни үзәкләрдә аталы-уллы Һольбайннар (Holbein, Гольбейн) һәм Альбрехт Дюрер кебек рәссамнар туа. Йоһаннес Гутенберг күчереп йөртеп була торган металл хәрефләр ярдәмендә китап басу ысулын уйлып таба. Бу ачыш гади халыкка да мәгърифәткә юл ача.
15 гасыр ахыры — 16 гасыр башында крәстиәннәр һәм шәһәрлеләрнең җәбер-золымга каршы күтәрелешләре була. Аеруча, халыкта төрле сылтау белән яңа салымнарны салган католик чиркәүгә каршы катгый ризасызлык туа.
1517'дә Виттенберг шәһәре рухание Мартин Лютер, Рим католик чиркәвен тәнкыйтьләп, 95 маддәлек мәкалә язып чыга. Бу вакыйгадан католик чиркәүгә каршы хәрәкәт — протестант реформациясе башлана. Реформация дәверендәге массакүләм хәрәкәтнең иң югары ноктасы 1524—1526 еллардагы крәстияннәр сугышы була. 1555 нче елда имзаланган Аугсбург солыхы лютерчылыкны (лютеранизм, лютеранлык) католицизм белән тигез хокуклы дин дип таный, әмма бер җирдә идарә итүче кенәзнең дине ул җирдә яшәүче халык дине белән бер үк булырга тиеш дип тә карар итә. Бу принцип тарихта латин телендәге «Cuius regio, eius religio», ягъни «кемнең иле — шуның дине» гыйбарәсе белән аталган принцип буларак билгеле. Аугсбург килешүе башка дини тәгълиматларны исәпкә алмый: мисал өчен, кальвинчылык бидгать (ересь) булып санала бирә. 1583 нче елда Көльн курфүрстлыгындагы вакыйгадагы кебек рухани җитәкче бер диннән икенче дингә күчсә нишләргә икәнлеге дә аңлатылмый. 1583—1588 нче елларда барган Көльн сугышыннан алып, Утыз еллык сугыш (1618—1648) тәмамланганчыга кадәр аралыкта дини низаглар нәтиҗәсендә Алмания зур югалтулар кичерә. Утыз еллык сугыш Алмания кенәзлекләрендәге халык санын якынча 30 процентка, ә кайбер өлкәләрдә 80 процентка кадәр киметә. Әлеге сугыш 1648 нче елгы Вестфалия солых шартнамәсе белән тәмам була. 1648'дән соң Алман хакимнәре үз рәсми диннәре итеп католицизм, лютеранизм я кальвенизмны сайлый ала.