cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әмәкәй
Әмәкәй авылы тарихы
XVIII гасыр ахырында авылда күпме кеше яшәгәнлеген төгәл ачыклавы кыен. Дүртенче ревизия (1782 ел) буенча (аның материаллары тулысынча сакланмаган), Әмәкәй авылында барлыгы 79 ир-ат типтәр яшәгән. Бер чыганакта 1795 елны Әмәкәйдәге 18 хуҗалыкта 82 ир-ат һәм 112 хатын-кыз булуы хакында әйтелә(!) Әмма болар барысы да — ясаклы татарлар һәм «башкорт» сословиесенә караган кешеләр. Ә менә баштагы pевизияләр вакытында телгә алынган, ул чорда халыкның күпчелеген тәшкил итүче типтәрләр турында, ни сәбәпледер, бер генә мәгүлүмат та күрсәтелмәгән.
Дания Гыймранова
Тәрҗемәи хәл
Дания Гыймранова, гомумән, республикадагы барлык татар театрлары (Казан, Әлмәт, Чаллы, Түбән Кама) белән иҗади элемтәдә торып, аларның репертуарлары, иҗат эшчәнлекләре турында матбугатта тирән эчтәлекле мәкаләләре белән чыгышлар ясавын дәвам итә. Театр сәнгатен өйрәнү өлкәсендәге фидакяр хезмәте өчен аңа 1997 елда «Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә. Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты.
Альтамонт (Юта)
Альтамонт  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Дания Гыймранова
Тәрҗемәи хәл
Дания Әхәт кызы – танылган тарихчы Рөстәм Габәшинең тормыш иптәше иде. Кызлары, Айгөл Габәши – сәнгать белгече, театр тәнкыйтьчесе, Тел һәм әдәбият интитутында өлкән фәнни хезмәткәр.
Дания Гыймранова 2014 елның 29 октябрендә вафат булды.
Альтамонт (Юта)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вермойн (Майа)
Вермойн  — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Әмәкәй
Әмәкәй авылы тарихы
XIX гасыр башы мәгълүматлары да тулы түгел. Бу чорда (1811 ел) Әмәкәй авылында бер мәчет эшләп килә. Анда указлы мулла — 26 яшьлек Габделмәлик Ильясов хезмәт күрсәтә.
1870 елгы мәгълүматларга караганда, вулыс үзәге Әмәкәйдә 231 хуҗалык булып, аларда 569 ир-ат һәм 592 хатын-кыз яши. Авылда ике мәчет һәм өч мәктәп эшли. Әмәкәй ул вакытта зур сәүдә үзәгенә әверелә...
Әмәкәй базарында даими 17 вак кибет, дүшәмбе саен базарлар эшләп торган. Ә көз көне (16—23 ʜоябрьләрдә) олы ярминкә үткәрелгән. Гасыр ахырында (1897 ел) авылда даими яшәүчеләр саны бер мең ярымга якынлаша. Ир-атлар 764-кә, хатын-кызлар 717-гә җитә. Бу саннар гына да Әмәкәйнең шактый зур авыл булганлыгын раслый.
Егерменче йөз башында Әмәкәй төбәктә иң эре авылларның берсе исәпләнә. 1906 елгы статистик белешмәдә анда 274 хуҗалык булуы, 795 ир-ат һәм 776 хатын-кыз яшәгәнлеге күрсәтелә. Өч мәчет, икмәк запасы саклана торган үзәк кибет, шәраб һәм берничә бакалея лавкасы була. Атна саен базарлар, елга бер тапкыр (гадәттә 14 ʜоябрь көнне) ярминкә уза.
Ул базарларга һәм ярминкәгә кайлардан кемнәр генә килми дә, кемнәр генә сәүдә итми. Бигрәк тә авыл хуҗалыгы продуктларын сатучылар һәм сатып алучылар арасында алыш-биреш көчле бара. Күпләре, сәүдәләре киң колач җәйгәч, зур-зур складлар җиткерә. 1911 елны алсак, Әмәкәйдә берешәр склад тотучылар арасында Теләнче-Тамактан «Борадәран Хәлфиннәр»нең сәүдә йортын (капиталы ), Чуракайдан Камалетдин Батыршин, Актаныштан Василий Петров , Сикиядән Авзалиулла Карабаев һәм Табанлыкүлдән Фәхретдин Йосыповны  күрәбез. Төп Әмәкәй кешесе Якуб Габделгалимовның ике склады була.
Сәүдәгәрләрнең бер өлеше ашлыкны, махсус килешү буенча, казнага дип, икенчеләре исә эре сәүдәгәрләргә күпләп сату өчен җыйганнар. Сәүдә базарсыз көннәрне дә тынып тормаган. Алыпсатарлар, ваклап сатып алу белән күпләп сатудагы аерма исәбенә шактый табыш алганнар. Икмәкне отышлы сатып җибәрү җиңелдән булмаган, әлбәттә. Зур осталык һәм хезмәт таләп иткән. «Борадәран Хәлфиннәр»нең сәүдә йорты, мәсәлән, ашлыкны сатып алгач, Әмәкәйдәге һәм башка җирләрдәге складларында озак тотмаганнар, аны Әҗәкүл пристанендагы зур складларына озатканнар. Сезонга һәм базардагы бәяләргә карап, икмәкне күпләп әлеге пристаньнан эре сәүдәгәрләргә яки казнага шактый отышлы бәягә җибәрә торганнар.
Авыл хуҗалыгы товарларыннан тагын тире, йон һәм балавыз белән сәүдә итү дә зур үсеш ала. Бу өлкәдә Әмәкәй авылы кешеләре өстенлек итә: Суфиян Әхмәтҗанов, Габит Галимов, Шакирҗан Мөхәммәдиев, Әхмәтвәли Мөхәммәдиев, Латыйп Хәбибуллин, Фәррахетдин Галләметдинов... Җыйган чималны алар вакытлыча үзләренең амбарларында саклаганнар, аннары Байсардагы, Актаныштагы һәм башка урыннардагы базарларга илтеп сатканнар...
Бу чорда авыл халкының өч төркемгә бүленүен дә әйтеп китәргә кирәктер. Беренчесе — байлар, сәүдәгәрләр. Кайберләре асрау да тоткан. Өчәр йорт салганнар, икешәр ат, икешәр сыер, күп санлы сарыклар асраганнар. Мондыйлар рәтенә Хәйри Хөснелгата, Латыйп Мирзай, Гали бай кергән. Рәсми исемлектә андыйлар 29 кеше исәпләнә. Икенче төркем — урта хәллеләр. Бер ат, бер сыер тотканнар. Иманасына тигән җирдә иген игеп, шуның белән көн күргәннәр. Өченчеләре — мал-мөлкәтсез кешеләр. Байларга бил бөгеп тамак туйдырганнар...
Беренче Бөтендөнья сугышы елларында да сәүдә тукталмый. Кемнәрдер бу чорда байлыкларын тагын да арттыра, икенче берәүләр бөлә, йә булмаса, сугышка алыну аркасында сәүдә эшеннән бөтенләй туктарга мәҗбүр була. Шуңа күрә сәүдәгәрләрнең 1916 елгы исемлегендә элек күрсәтелгән кайбер исем-фамилияләр күзгә чалынмый.
Ә шулай да, кемнәр сәүдә иткән соң Әмәкәйдә? Авыл хуҗалыгы товарлары белән сәүдә итүчеләр арасыннан «И. Г. Стахеев варислары»ның сәүдә йорты — ике, Сәлахетдин Акбердин (капиталы — ), әмәкәйлеләр Мирзасалих Әхмәров һәм Евдокия Пәтибратова  берешәр склад тотканнар. 1911 елгы исемлектәгеләрдән бары А. Карабаев һәм К. Батыршин гына телгә алына.
Әмма өстәмә чыганакларны өйрәнү беренче исемлекнең дә, икенчесенең дә бик үк тулы түгеллеген чагылдыра. Ни сәбәпледер, аларда кайбер сәүдәгәрләр бөтенләй күрсәтелмәгән, дип исәпли авыл тарихын озак еллар буе өйрәнүче, тарих фәннәре кандидаты Таһир Кәримов. 1915 елның 25 декабрендә Минзәлә өязенең 1-нче стан, 6-нчы участогы ᴨүлᴎсə үрәтниге Смирнов тарафыннан төзелгән документ (акт) бу яктан бераз ачыклык кертә. Смирнов, становой пристав кушуы буенча, Әмәкәй базарында авыл хуҗалыгы товарлары белән сәүдә итүчеләр турында мәгълүматлар җыйган. Әлеге документта моңарчы бөтенләй телгә алынмаган исем-фамилияләр очрый, кайбер башка яңа мәгълүматлар да бар. Әйтик, Әмәкәйдән Әхмәтгали Хәбибуллин базар саен ваклап ашлык сату белән шөгыльләнгән, склад тоткан. Әлеге икмәкне күпләп сатып алып, башка сәүдәгәрләр Минзәләгә, Рыбинск шәһәренә һәм башка төбәкләргә җибәрә торган булганнар.
Бәләбәй өязенең Бакалы олысына керүче Үмер авылы крестьяны Иван Горбунов шулай ук ваклап бөртекле ашлык сатып алган. Аны Әмәкәйдәге складында саклаган һәм вакыт-вакыт эре сәүдәгәрләргә күпләп сатып җибәрә торган булган.
Петров, Виктор Эрнестр улы
Ви́ктор Эрне́стрович Петро́в — удмурт вебмастеры. 1971 елда сентябрьда Пичи Пурга районында Курчум-Нөръя авылында туган. Игезәк бертуганы Алексей белән удмурт телендә һәм рус телендә сайтлар ясаган.
Әмәкәй
Әмәкәй авылы тарихы
Минзәлә өязенең Матвеевка олысына караган Рус Мөшегесе авылы крестьяны Дмитрий Пәтибратов, хатыны Евдокия белән, Әмәкәй авылына төпләнгән. Үзенең склады булган. Ул да, ваклап икмәк сатып алып, аны күпләп эре сәүдәгәрләргә сату белән шөгыльләнгән.
Бехштедтштрас
Бехштедтштрас (Bechstedtstraß) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
(12149) Begas
(12149) Begas — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 17 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «9099 P-L» саналган.
Бехштедтштрас
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Әмәкәй
Әмәкәй авылы тарихы
...ХХ гасырның утызынчы еллар уртасында күмәк хуҗалыклар төзү кампаниясе тәмамлангач, авылларда кооперативлар оештырыла башлый. Әкренләп авылда кибетләр ачыла, сәүдә эше җайга салына. Шуның белән бергә, бөтен татар тарихында үзенең лаеклы урынын алган данлыклы Әмәкәй базары да ябыла...
1913 ел. Рәсми документлардан һәм авыл аксакаллары хатирәләреннән күренгәнчә, бу вакытта һәм совет хакимияте урнашуның беренче чорында Әмәкәйдә өч мәчет эшли. Беренче мәхәлләдә муллалар булып Нурлыгаян Хисмәтуллин, Мирзасалих Әхмәров тора, азанчы — Миргазетдин Шәйхелисламов. Мирзасалих мулла башкалардан мал-мөлкәтенең күплеге белән аерылып тора. Аның өч йорты, ике амбары, мунчасы, күп санлы мал-туары була. Икенче мәчеттә Мөхәммәтбәкер Фазылов — мулла, Фазыл Гыйрфанов азанчы вазыйфаларын башкара. Өченче мәхәлләдә исә Мөхәммәтзакир Шәймәрданов һәм Миркасыйм Шәйхелисламов — мулла, Шакир Фәттахов азанчы булып торалар.
Беренче мәхәллә мәчете иң зурлардан санала. Аның озынлыгы 25, киңлеге була. Чагыштыру өчен: икенчесенең озынлыгы — 22,5, киңлеге, өченче мәчет  озынлыкта һәм  киңлектә була. Мәчетләр барысы да манаралы, такта белән тышланган, ихата такта койма белән әйләндереп алынган. Беренче һәм икенче мәчетләр тышкы күренеше ягыннан аерылыбрак торган: калай түбәләр, зәвыклы итеп эшләнгән күп санлы (16 һәм 12) тәрәзәләр...
Мәчетләрне 1930—1935 еллар дәвамында сүтеп, икенче максатлар өчен күчереп төзегәннәр. Дини биналарны туздыруга үз авылдашлары — Гыйздәтулла Зиннәтуллин батырчылык итеп алынганлыгын бүген дә яхшы хәтерләүчеләр бар. Ике мәчет башлангыч мәктәп итеп үзгәртеп салына, өченчесен исә, сүтеп, Пучы авылына җибәрәләр.
Мөслим районының төньяк-көнчыгышында, Актаныш һәм Башкортстанның Бакалы районы белән янәшә урнашкан Әмәкәй — зур һәм борынгы авыллардан санала. Эшчән, югары мәдәниятле, киң мәгълүматлы, укымышлы кешеләрнең күп булуы белән аерылып тора бу авыл. Җәмгыять үсеше, халыкның рухи һәм мәдәни үсешенең хәлиткеч факторы булган уку-укыту, мәгариф эшләренең торышы турында сүз алып барганда, билгеле ки, иң беренче чиратта, Әмәкәйнең элек-электән эшләп килгән мәчетләрен, алар каршында ачылган мәдрәсәләрне телгә алу кирәктер.
Мәктәпләр тормышына күңелсез нәтиҗәләр китергән вакыйгалар җитәрлек була. 1880 елның җәендә авылда бик көчле янгын чыгып, 68 торак йорт, мәчетләр, мәдрәсәләр, базардагы лавкалар янып бетә. Барлыгы лык зыян килә. Заманасы өчен гаять зур сумма бу, бер сыер бәя йөргән вакыт. Янгыннан соң укыту эшләре аерым өйләрдә, махсус яраклаштырылган бүлмәләрдә алып барыла...
Заман сулышы, иҗтимагый аңның үсеше патша хөкүмәтен дә мәгариф эшенә башкача карарга мәҗбүр итә, күрәсең. Бүгенге Мөслим районында 1883 елда Туйгилдедә, 1897 елда Мари Бүләрдә, Рус Шуганы авылында, ә инде 1900 елның 1 сентябрендә Әмәкәйдә яңа типтагы мәктәп — ир балалар өчен училище ачыла. Уку елына казнадан, ә земство хисабыннан  акча бирелә. 15 мөгаллиме, өч бинасы булган әлеге зур уку йортына 1912—1913 уку елында 170 шәкерт сабакка йөргән. Мәктәп-мәдрәсәдә беренче чорда уку-укыту иске ысулда алып барыла. Аның мөдире булып Мирзасалих Әхмәров эшли. Дин дәресләре буенча беренче укытучы — Казан мәдрәсәсен тәмамлаган Абдулла Әхмәров, дөньяви фәннәр укытучысы — Казан укытучылар мәктәбен тәмамлаган Хисмәтулла Еникеев.
Моннан тыш, ир-атлар өчен тагын бер уку йорты эшли. 1910 елның 1 сентябрендә хөкүмәт тарафыннан ачылган бер класслы рус-татар башлангыч мәктәбе була ул. Мәктәп тулысынча казна акчасы исәбенә яши. 1911—1912 уку елында анда 24 ир бала белем алганлыгы билгеле. Әлеге мәктәптә дөньяви фәннәрне башлангыч мәктәп укытучысы дигән махсус таныклыгы булган Шәрәфетдин Сәфәргалин, дин сабакларын Миргаяз Әхмәров укыта...
Егерменче гасыр башындагы бер фактны китерү урынлы булыр. Минзәлә земство идарәсенең 1913 елның 15 октябрендә узган земство җыелышы докладыннан күренгәнчә, мөселман мәктәп һәм мәдрәсәләрендә укытучылар бушлай диярлек эшләгәннәр. Докладта барлык укучыларга елга акча туры килә, диелгән. Иске ысул белән эшләүче барлык укытучылар һәм яңа ысул белән укыткан яшь мөдәррисләр бөтенләй бушка эшләгән. Земство идарәсе җыелышы иске ысул белән укытыла торган мәктәп һәм мәдрәсәләрне финанслау һич кирәк түгел, ул җәмгыятькә бер төрле дә файда итми, халыкны надан калдыра, аларны боза, санитария-гигиена таләпләре дә үтәлми, дип бәяли. Нәтиҗәдә, болай да начар финансланган мәктәпләргә акча бүлеп бирү бөтенләй туктатыла. Шундый авыр чакта да халыкның белемгә омтылуы кимеми. Авыл байлары белән берлектә, читтәге иганәчеләр дә аерым ярдәм күрсәтә. Мәсәлән, 1913 елда доктор И. С. Вагнер тарафыннан бирелгән суммадан Әмәкәй мәктәбенә дә бүлеп бирелә. Ул акчага 20 укучы мәктәп ашханәсендә бушлай туклана...
...Октябpь революциясеннән соң халыкның аң-белем бирү мәсьәләсе бөтен кискенлеге белән алга баса. Укыту өчен урын, уку әсбаплары, хәзерлекле кадрлар булмау комачаулык итә. Шулай да элек староста булган Закир Мөхәммәдиевның өеннән урын табып, Баймурзин дигән кеше иске дәреслекләр ярдәмендә яңа әлиф белән укыта башлый. Әмма 1921 елгы ачлык афәте бу эшне ике елга өзеп тора. Аннары Фәсхетдинов дигән кеше укыта. Башта укулар иске мәчет бинасында, кеше өендә алып барыла. 1927 елда, волисполком карары нигезендә, авылда яңа агач мәктәп бинасы салына башлый һәм 1928 елның декабpь аенда инде үзенең укучыларын кабул итә. Ул елларда диреκтор булып Данилов фамилияле кеше эшли. Уку-укыту буенча ярдәмчесе — Кәрам Баймурзин. Укытучылар арасында — Нүра Данилова, Наилә Сарбулатова, Наилә Вәлитова, Сабир Латыйпов, Шәмсия Моратова... Шушы ук шәхесләр авылда колхоз төзелешендә дә башлап йөрүчеләр була. Укыту эшләре белән беррәттән, драма түгәрәге дә оештыралар. Мәктәп, укучылар һәм укытучылар саны буенча, төбәктә иң зурлардан санала. Үрәзмәт, Бүләк, Карамалы, Октябpь, Дусай мәктәпләре өчен куст-методик берләшмә үзәге дә булып тора. Мәктәптә Мөслим генә түгел, якындагы Актаныш һәм Бакалы районы авылларыннан да килеп укыйлар. Чит авыллардан килеп укучылар өчен интернат ачыла...
1933—1942 елгы рәсми документларда училишче җидееллык мәктәп буларак телгә алына. Ул чорда анда 425 бала белем ала. 1934 елда беренче комсомол оешмасы төзелә (секретаре — Әнвәр Шабаев). 1939 елда колхоз каршында мәктәп балалары өчен пионер лагере эшли башлый (лагерь башлыгы — И. Галиев, — Н. Хәйбетдинова). 1932—1950 елларда мәктәп диреκтоıры булып Мөхәт Әхмәтов эшли. Бөек Ватан сугышы чорында белем йорты урта мәктәп cтaтусына ия була, ләкин укырга йөрүчеләр бик аз булу сәбәпле (72 бала), 1945 елда кабаттан җидееллык мәктәп дип атала башлый.
1960 елда укучылар саны 424кә җитә, мәктәп сигезьеллык итеп үзгәртелә. Узган гасырның җитмешенче еллар азагында 527 бала укый. Ике катлы яңа кирпеч мәктәп бинасы сафка баса. Нәтиҗәдә, белем йортына 1979 елда урта мәктәп cтaтусы кайтарыла. Шушы елдан кабинет системасында укытуга күчәләр...
Хәзерге вакытта Әмәкәй урта мәктәбендә 109 бала укый. Аларга 22 укытучы белем бирә. Мәктәп коллективының бүгенге көнгә кадәр сакланып калган һәм уңышлы дәвам иттерелә торган матур традицияләре бар. Аеруча хезмәт, эстетик тәрбия бирүнең ныклы тәрбияви базага таянып алып барылуын билгеләп үтәргә кирәк. Үзенең яшәү дәверендә мәктәп коллективы меңнәрчә авылдашларына тирән белем һәм югары әхлак сыйфатлары тәрбияләүгә зур өлеш керткән. «Биредә тәрбияләнгән игенчеләр, терлекчеләрнең фидакәр хезмәте нәтиҗәсендә күмәк хуҗалык районда әйдәп баручылар рәтендә исәпләнә. Әмәкәй мәктәбен тәмамлаучылар арасында халык хуҗалыгының төрле тармакларында эшләүче фидакәр затлар бар. Математика фәннәре кандидаты, доцент Миргазиян Миргалимов, инженер-геолог Рәис Суфиянов, «PСФСРның атказанган мәктәп укытучысы» исеменә лаек булган Әнисә Шәйхәйдәрова, бертуган табибләр — Зөһрә һәм Фатыйма Миргалимова, филология фәннәре докторы, пpофессьıр Дания Заһидуллина, полковник Лотфулла Шәрифуллин, очучылар Хәләф Суфиянов, Гыйлемҗан Хөсәенов, Мирхаҗиян Гатин, Инар Мәҗитов, язучы Факил Сафин һәм башка бик күпләр — мәктәбебезнең, авылыбызның һәм районыбызның горурлыгы», — дип сөйли мәктәпнең бүгенге диреκтьıры Марат Мирхәйдәров...
Столыпин реформасына кадәр Әмәкәй олысында 17 авыл (шуларның дүртесе хәзерге Актаныш районында — Әгъбәс, Чуракай, Йолан, Табанлы Күл) исәпләнгән. Реформа нәтиҗәсендә авылда зур үзгәрешләргә, фермер хуҗалыклары үсешенә киң юл ачылган. Авыл хуҗалыгы техникасы камилләшә. Атлы чәчкеч, ургыч, тимер сабан, тырма, ашлык сугу машиналары барлыкка килә.
1920 елның март аенда Татарстан территориясен Совет хөкүмәте талавына түзмәгән кулаклар («сәнәкчеләр») фетнәсе чолгап ала. Бу фетнәне «Кара бөркет» восстаниесе дип тә атыйлар. Ул Минзәлә, Бөгелмә, Чистай өязләрендә аеруча киң тарала. Минзәлә өязенең 15 вулысларында, шул исәптән Әмәкәйдә дә бик кискен көрәшләр булганлыгы мәгълүм. Сәнәкчеләр вулыстагы Совет хакимияте җитәкчеләрен, активистларын, продотрядчыларны, хәтта мәктәп укытучыларын да газаплап үтерәләр. Рәсми документларда бу фетнәдә катнашучылар арасында Әмәкәй авылы кешеләре дә булганлыгы әйтелә, тик исем-фамилияләре тәгаен генә күрсәтелми. Бары тик шунысы мәгълүм: сәнәкчеләр хәрәкәтенең терәк пункты булып, бу төбәктә Ногайбәк, Шуган авыллары исәпләнгән. Анда сәнәкчеләрне яклаучы, таянычлары һәм теләктәшлек күрсәтүче бай һәм урта хәлле крестьяннар яшәгән. Шушы авылларда контрреволюцион отрядлар төзелгән, командир кадрлар әзерләнгән, штаб белән корал складлары урнашкан. Фетнәчеләрнең терәк пункты булып шулай ук Шуганнан ерак түгел генә, ярты халкын старообрядчылар тәшкил иткән Казанчы (Бакалы районы) авылы торган. Сәнәкчеләрнең төп көчләре шушында урнаша. Әмәкәй авылында яшәүчеләр әби-бабалары сөйләгәнне хәтерли: сәнәкчеләрнең төп «гаскәре» авылның аскы урамыннан үткән; юлларында очраган Советлар яклы әмәкәйлеләрне үтерсәләр дә, хәзерләү пунктларындагы азык-төлеккә, икмәк запасларына тимәгәннәр. Ашау өчен ит продуктлары гына таләп иткән фетнәчеләр...
1921—1922 елларда Идел-Урал буйларына тагын бер афәт — дәһшәтле корылык ябырыла. Әмәкәй авылы халкының хәтерендә дә күңелсез хәбәрләр сакланып калган. Табигать бәла-казасы һәм җитәкчеләр гамьсезлегенең бу ачы сынавын күпләр күтәрә алмаган. Авылда халык саны бик кимегән, үлүчеләрнең хисабын да алып бармый башлаганнар. Тулысынча үлеп беткән гаиләләр дә булган. Әмәкәй авылы халкы шул дәрәҗәгә җитә ки, авылдагы этләрне, песиләрне, тычканнарны пешерү, хәтта иске туннарны, бияләйләрне кайнатып ашау гадәти күренешкә әверелгән. Ачлыкка түзә алмаган кешеләр кабердән яңа җирләнгән мәетләрне казып алып, болында пешереп ашау фактлары теркәлгән. Үлгән балаларын, туган-тумачасын күмеп тормыйча, тиз генә эшкәртеп, пешереп ашау очраклары да булган. Кайберәүләр байларның икмәген урлап, малларын суярга керешәләр; тотылганнарны кыйнап үтерү еш кабатлана...
Әмәкәй авылы тарихына багышланган материаллар булмый калмас, дигән ышаныч белән, Мөслим районында нәшер ителүче «Авыл утлары» газетасының тегелмәсен карап чыгарга туры килде. 1991 елның 10 сентябре санында басылып чыккан «Ләгънәт укылган урам» дигән язма (aвтоpы — Әмәкәй авылыннан Л. Каһарманова) күзгә ташланды. Язмада сүз нәкъ менә алда телгә алынган чор турында бара. Шул язмадан бер өзек укып китик әле.
«...Чү! Караңгылык пәрдәсе әле иңәргә өлгермәгән урамнан берәү килә түгелме? Талыйп картның хәлсезлектән томаланган күзләре аны ачык күрә алмый иде, билгеле. Әллә ир-егет ул, әллә хатын-кыз... Шулай да карт аның үсмер бала гәүдәсе булуын шәйли алды. Тыкрыкка борылып, алпан-тилпән (аны да ачлык йончыткандыр инде) атлап түбәнге урамга юл алды. Кем баласы булыр бу, нигә дип ул аскы урамга китте? Картның күңелендәге шөбһәсе дә урынлы иде шул: аскы урам кешеләре турында төрле сүзләр ишетелгәли — имеш, каяндыр хәер сорашып килеп чыккан ике баланы шунда юкка чыгарганнар... Талыйп карт, берничә мәртәбә туктап, бакча читәненә терәлеп хәл ала-ала, ниһаять, Хәлимнәр йортына килеп җитте. Өй тәрәзәсеннән нәзек кенә булып чыра яктысы сузылган. Өйалдының кабык ишеге бикләнмәгән булып чыкты. Өйнеке дә ачык икән. Шакып тормады Талыйп карт. Ишек ябылган тавыштан өйдәгеләр кинәт сискәнеп куйды. Ул арада Хәлимнең мич тирәсендә кайнашкан карчыгы кулындагы чүпрәге белән чүлмәк өстен каплады. Каушап калган хуҗа карт сәкедәге мең ямаулы җәймәне идәнгә шудырды. Идәнгә күзе төшкән Талыйпның гаҗәпләнүдән күз аллары яктырып киткәндәй булды. Анда билдән түбән кеше гәүдәсе ята иде. Ябык гәүдәнең үсмер кыз баланыкы икәнлеген дә шәйләп алды карт. Мәетләрне бу бер ел эчендә генә дә бик күп күрде Талыйп, әмма балта белән яртылаш чабып ташланган кеше гәүдәсен үз гомерендә беренче күрүе. «Ә өске өлеше кайда икән аның?» Зөбәрҗәт карчыкның ашыга-кабалана мич авызына эткән чүлмәгенә кабат күзе төшкәч, барысын да аңлады карт...
...Икенче көнне Хәлим карт гаиләсен генә түгел, урамнары белән тышка куып чыгардылар. Бөрешкән, бөкрәйгән гәүдәле карт-коры, ирләр-хатыннар алдарак атлады, зәгыйфь тавышлар чыгарып акырышкан-чыелдашкан бала-чагалары артларыннан иярде. Өсләрендә ямаулы, тишек-тошык бишмәтләр, аяклары шыр ялангач. Үзләренең бу салкынга ни өчен куып чыгарылуын әле аңлап җитмәгән бала-чага тирә-якка аптыраулы караш ташлаган. Өлкәннәре башларын иеп тыныч кына атлый. Арада еламсырап ялварган, нәрсәдер исҗат итәргә маташкан тавышлар ишетелгәли. Басу капкасын үтеп, зират каршындагы үзәнлектә туктап калдылар. Биредә киң итеп сай чокыр казылган иде. Хәллерәк ир-атлар адәм ашап яткан урам кешеләрен — олысын, бала-чагасын шунда таба төрткәләргә, эткәләргә керештеләр. Башланды кычкырыш, елаш, ыңгыраш. — Мин кеше ите ашамадым, авызыма да алмадым. Үтермәгез мине, зинһар, үтермәгез, — дип ачыргаланды унсигез яшьлек Вәсимә. Әмма аны ишетергә дә, тыңларга да теләмәделәр. Чокырга мәтәлеп төшкән гәүдәләрнең каршылык күрсәтерлек хәле дә, хәер, теләге дә юк иде бугай. Чокыр өстендәге кешеләр, аларның өстенә, йөзләренә сибелгән туфрак чәчмәләре, бу көннең колакларны ярып чыңлаган шау-шуы, акырыш-бакырышы ул вакытта 8—10 яшьләрдә булган, хәзер инде чал чәчле әби-бабайларның әле дә күз алдыннан китми. Онытылырлыкмы соң? Ул көнне күпме ләгънәт, каргыш укылды аскы урам кешеләренә! Ясин чыгучы да, рухларына багышлап дога кылучы да табылмады...»
1929 ел азакларында исә бу якларда да күмәк хуҗалыклар төзү башлана. «Якты юл» дип исемләнгән колхозга, беренче булып, Әмәкәй авылының 12 гаиләсе керә. Берләшүчеләрнең терлеген дә, артык каралты-кураларын да җыеп, алты бригада оештыралар. Тораклар төзеп, атларны алты урынга бүләләр. Бераздан төзү бригадасы оештырыла. Хуҗалыкның беренче рәисе Әмәкәй авылы кешесе Ильяс Исхаков була. Бригадирлар итеп Хаҗиәхмәт Суфиев, Шәфигулла Хөснуллин, Гыйльмулла Гатин, Миңнемөхәммәт Сафин, Солтангали Хафизов, Тимергали Закиров, Садертдин Гыйздәтуллин куела. 1934 елда кирпеч сугу бригадасы оеша. Аны Шакирҗан Сабирҗанов җитәкли. Ләкин бу бригада сугыш чорында таркала. Аннан Нәгыймә Шакирҗанова җитәкчелегендә яшелчәлек бригадасы төзелә. Ул алты бригададан алты кеше ала да алар белән хуҗалык өчен яшелчә үстерә башлый.
Колхозга кергән кешеләрдән җыйналган мөгезле эре терлекләрне дә бер урынга туплап, сыер фермасы оештыралар. Аларны алты төркемгә бүлеп, һәркайсын аерым кеше карый. Мөдир итеп район үзәгеннән Нуриева фамилияле ханым китерелә. Бераздан терлекче Хафизә Хәсәнованы укытып кайтаралар һәм мөдир итеп куялар.
1934 елда колхоз дуңгыз асрау белән дә шөгыльләнә башлый. Ферманың беренче мөдире — Госсам Гыйльфанов. 1934 елгы эш нәтиҗәләре буенча терлекче Хафиз Мөхәммәдиев алдынгы урынга чыга һәм халыкара күргәзмәдә Кызыл Байрак ордены «Кызыл Байрак» оpдеʜы белән бүләкләнә.
1936—1937 елларда хуҗалыкның җире, 197 баш аты, 96 сыеры, 193 баш сарыгы, 196 дуңгызы исәпләнә. Иген уңышы гектарга ун центнердан.
1938 ел башыннан хуҗалык «Правда» колхозы дип атала башлый.
1939—1940 елларда авыл кырларында Әгәм Хәертдиновның СТЗ-5 тракторы эшли. 1940 елда беренчеләрдән булып «Коммунар» комбайнын авылга Сәгыйть Хәбибуллин алып кайта. Шул ук елны бер тонна ярым йөк тартышлы беренче автомашинада Хәкимҗан Сабирҗанов белән Зәки Нәбиев эшли башлый...
Бөек Ватан сугышы Әмәкәй авылын да аямаган. Авылдан 380 кеше (шуларның алтысы — хатын-кыз) фронтка алына. 253 әмәкәйле яу кырында мәңгелеккә ятып кала. Нибары 87 кеше, аның да 41-е гарипләнеп, туган якка әйләнеп кайту бәхетенә ирешә. Бу елларда, һәркайдагыча, бөтен эш, хуҗалыкны алып бару хатын-кызлар, бала-чагалар җилкәсенә төшә. Илеш районының Чкалов исемендәге, Актаныш районының «Авангард» колхозы җирлегеннән түбәдән төшерелгән черек саламны ташып, колхоз малларын саклап калганнар. Бетәшкән атлар, үгезләр белән Әҗәкүл кабул итү пунктына кадәр ашлык илткәннәр...
Бүгенге көндә Әмәкәй авылында 172 шәхси хуҗалык исәпләнеп, барлыгы 512 кеше гомер кичерә. Урта мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, китапханә, медпункт, кибетләр, мәчет эшли. Район үзәгеннән маршрут автобусы (дүрт чакрым читтә торучы Әлмәт авылына кадәр) килә.
Биредә яшәүче һәм эшләүче игенчеләрнең һәм терлекчеләрнең фидакәр хезмәте нәтиҗәсе буларак, элекке «Правда» колхозы, хәзерге вакытта «Дуслык» исемендәге крестьян хуҗалыклары берләшмәсе озак еллар буена районда әйдәп баручылар рәтендә булды. Ә хәзер... Яшереп тормыйк, бу авыл җирлегенә, берләшмәнең басу-кырларына, хуҗалык корылмаларына күз төшергәндә, республикабызның, илнең башка авылларыннан аермалык сизелми кебек. Авыл читеннән асфальт юл үтсә дә, аз гына яңгыр явып китсә дә машина белән түгел, җәяүләп тә үтеп булмаслык урамнар; елдан-ел арта баручы ташландык басулар; эшсезлек; сирәк-мирәк кенә булса да, урамда «трай тибеп» йөрүче салмышлар; яшь кадрларга кытлык...
Ләкин, ничек кенә булмасын, соңгы чорларда «Дуслык» берләшмәсенең, җирле үзидарәнең, авыл җәмагатьчелегенең күмәк эшләре, якын киләчәккә тәгаенләгән гамәлләре бөтен татар милләте тарихында шактый зур урын тоткан атаклы Әмәкәй авылының киләчәгенә зур өметләр уята.
Әмәкәй авылы тарихына кагылышлы берничә дата:
Бланжи-Тронвиль
Бланжи-Тронвиль — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Әмәкәй
Әмәкәй авылы тарихы
Т. Кәримов, С. Зарипов, Л. Каһарманова, Ә. Әхмәтгалиев язмалары, Мөслим районының Туган як музее, Әмәкәй урта мәктәбе музее материаллары кулланылды.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. көппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8 °C.
Шылина (Шумилинский районы)
Шылина (Шыліна ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Шумилинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Лысая Горка
Лысая Горка (Лысая Горка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бабруйский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Екра-Яга
Екра-Яга — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы кара диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Эль-Бонильо
Эль-Бонильо — Испаниянең Альбасете провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Борис Шульгин (1905)
Борис Шульгин, Борис Владимир улы Шульгин (Шульгин Борис Владимирович, 1905 елның 12 сентябре, Казан — 1962 елның 1 ноябре, Киев) — генерал-лейтенант (1954), Советлар Берлеге Каһарманы (1945). Бөек Ватан сугышында 17нче гвардия танк бригадасы командиры. 1954-1960 елларда Киев хәрби округы урынбасары.
Тәрҗемәи хәле
1905 елның 12 сентябрендә Казанда эшче гаиләсендә туган. Мәктәптә 8 сыйныфны тәмамлагач, В.И. Ленин исемендәге 40нчы завод (дары заводы) каршындагы ФЗӨдә шөгыльләнә, заводта слесарь, электрообмотчик булып эшли. Комсомол белән Мәскәүгә китә. 1926 елда Кызыл гаскәргә чакырылган. исемендәге хәрби мәктәпне (Мәскәү, 1929), механикалаштырылган һәм бронетанк гаскәрләре команда составының белемен күтәрү курсларын (1934) тәмамлаган.
Бөек Ватан сугышын танк полкы штаб башлыгы сыйфатында каршылый. 1943 елда гвардия танк бригадасы командиры. 1нче Беларус фронтының 65нче армиясе 1нче гвардия танк корпусының 17нче гвардия (Орел) танк бригадасы командиры гвардия полковнигы Б.В. Шульгин Мәскәү янында сугыша, Сталинград сугышын, Курск дугасын уза, Орёлны азат итә, Беларус өчен барган сугышларда катнаша. Польшаны азат иткәндә батырлык күрсәтә. Дошманның Көнбатыш Буг елгасындагы сызыгын өзеп, танк бригадасы Вышкув шәһәре тирәсендә елганы кичә, Варшауның төньягындагы Нарев елгасына чыга. 1944 елның 5 сентябрендә Нарев елгасын кичә, көнбатыш ярдагы ала. Бригада дошманның 2 пехота батальонын, 3 артбатареясын, 6 танк һәм самоходкасын, 10 бронетранспортерын юкка чыгара. Әлеге батырлык өчен 1945 елның 6 апрелендә 17нче гвардия (Орел) танк бригадасы командиры Б.В. Шульгинга Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
Сугыштан соң М.В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия каршындагы офицерлар составын камилләштерү курсларын (1948), Генераль штаб хәрби академиясе каршындагы академик курсларны (1954) тәмамлаган танк гаскәрләренең генерал-лейтенанты Б.В. Шульгин Киев хәрби округы  урынбасары булып хезмәт итә. 1960 елның маенда отставкага чыга.
1962 елның 1 ноябрендә Киевта вафат. Шәһәрнең Байково зиратында.
(5032) Conradhirsh
(5032) Conradhirsh — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 18 июлендә Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 OO» саналган.
Ярейшор (Хальмерью кушылдыгы)
Ярейшор — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Хальмерью елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гой-Чу (елга)
Гой-Чу — Россия территориясеннән ага торган елга. Чечен Республикасы, Дагстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Аргун елгасының сул ярыннан 46 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сунжа елгасы, Грозный каласыннан Аргун елгасы кушылганга чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе елгалары бассейны.
Мөҗип Вахитов
Биографиясе
Мөҗип Вәхит улы Вахитов 1916 елның 24 сентябрендә (яңача белән 6 октябрьдә) хәзерге Курган өлкәсенең Сафакүл районы Карасу (Карасево) авылында туган.
1930-1933 елларда колхоз яшьләренең Сафакүл мәктәбендә, соңыннан укытучылар курсында укый. Балалар йортында тәрбияче булып эшли.
1941-1943 елларда Сафакүл район хәрби комиссариатында эшли.
1944 елның гыйнварыннан 1946 елның июненә кадәр комсомол район комитетының беренче секретаре. Комсомолда эшләгән чорында фронтовикларның балаларына ярдәм оештыра, шуның өчен И. В. Сталин имзалаган хөкүмәт телеграммасын ала. Халык депутатларының Троицк шәһәр Советы әгъзасы итеп сайлана.
1946 елның гыйнварыннан ВКП(б) әгъзасы. 1947 елдан Троицк шәһәрендә комсомол эшендә. Соңыннан мәдәни-мәгърифәтчелек бүлеге мөдире, Троицк шәһәр Советы башкарма комитетының халык мәгарифе бүлеге мөдире булып эшли.
1953 елда Чиләбе дәүләт укытучылар һәм 1960 елда Чиләбе педагогия институтларын тәмамлый.
1959 елдан Троицк педагогия училищесы директоры булып эшли,ары шәһәр мәктәпләрендә тарих укыта.
Ул татар-башкорт китапханалары идарәлеге рәисе, шәһәрнең ветераннар советы әгъзасы була. «Вперед» газетасында ватан тарихы, шәһәр һәм районның тарихи комарткылары турында мәкаләләр бастыра.
Үзенчәлекле документлар, фотоматериаллар, китап һәм вакытлы басма архивына күп материаллар, зур нумизматик җыелма туплый.
РСФСР Мәдәният министрлыгының, мәйдан һәм шәһәр халык мәгарифе бүлектәренең, Бөтенрусия тарих һәм мәдәният комарткыларын саклау җәмгыйәтенең, Бөтенроссия филателистлар җәмгыйәтенең күп грамоталары һәм дипломнары белән бүләкләнә.
Мөҗип Вәхит улы Вахитов 2000 елның 11 октябрендә вафат була. Троицк шәһәрендә җирләнгән.
Көнчыгыш административ округ (Мәскәү)
Көнчыгыш административ округ (Восточный административный округ) — Мәскәү шәһәре административ округларының берсе.
Административ округ 1991 елда нигезләнгән. Халык саны — 1 459 051 кеше (2010).
Грополи (Маса-Карара)
Грополи — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Грополи Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Слупя (Буский повяты)
Слупя  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бубенщикова (Талица шәһәр округы)
Бубенщикова (Бубенщикова) — Свердловск өлкәсенең Талица шәһәр округы составына керүче авыл.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Шульгин урамы (Казан)
Шульгин урамы, Борис Шульгин урамы (улица Шульгина, улица Бориса Шульгина) — Казанның Киров районында урнашкан квартал эче урамы. Элек исеме булмаган. Казанда туып-үскән, дары заводы ФЗӨ мәктәбен тәмамлаган, заводта электрообмотчик булып эшләгән, Советлар Берлеге Каһарманы генерал-лейтенант Борис Шульгин (1905-1962) исемен йөртә.
Тарих
2005 елда Казанның Киров районындагы Димитров һәм С. Халтурин урамнары арасындагы квартал эчендәге исемсез урамга Шульгин урамы исеме бирелгән.
Святкова Мала
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ситка (Аляска)
Тарихы
Ситка шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сылтамалар
Ситка (Аляска)
Сточки (Паенчанский повяты)
Сточки  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ледешть (коммуна)
Ледешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан коммуна.
Виариш
Виариш — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Алегзандер (округ, Иллинойс)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1819 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 610 км² тәшкил итә.
Руслан Сәләхетдинов
Руслан Сәләхетдинов:
Оккьятана
Оккьятана (Occhiatana) — Франциянең Югары Корсика департаментына караган коммуна, Л’Иль-Рус кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 12,62 км².
Корбонець
Корбонець — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ярымҗа (Кованҗылар)
Ярымҗа (Yarımca) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Элазыг иле Кованҗылар илчесенә караган бер авыл (köy).
Эльин
Эльин — Испаниянең Альбасете провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Златно
Златно — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
GSC8336-2364
GSC8336-2364 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Крофордвилл (Флорида)
Крофордвилл  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Крофордвилл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Амалга (Юта)
Амалга  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бов (Франция)
Бов — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Бибра (Йена)
Бибра (Bibra) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Волгореченск
Волгореченск (Волгореченск) — Россия Федерациясенең Кострома өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Бибра (Йена)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Волгореченск
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1964 елдан, шәһәр статусын 1994 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,0%).
Вәрәшбаш
Вәрәшбаш — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы авыл.
Халык саны — 330 тирәсендә. Почта индексы — 423979.
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8 °C.
(12150) De Ruyter
Тарихы
1971 елның 25 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1051 T-1» саналган.
Кубань су бассейны округы
Кубань су бассейны округы — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).
2006 елда Кубань елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.
Кубань су бассейны округы 06 коды белән билгеләнә.
Вила-Боа-де-Киреш
Вила-Боа-де-Киреш — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Караман (Дөшемеалты)
Караман (Karaman) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Дөшемеалты илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гроса (Падова)
Гроса — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гроса Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Шылки
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Сточки (Серадзький повяты)
Сточки  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Елен-Седа-Яха
Елен-Седа-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Нгой-Яха елгасының уң ярыннан 10 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Абат районы
Абат районы (Абатский район) — Төмән өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Елен-Седа-Яха
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(5033) Мистраль
(5033) Мистраль — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Абат районы
Административ үзәк — Абат саласы.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,6%), казакълар (2,1%), алманнар (1,8%).
Административ бүленеш
Абат районы составына 12 авыл җирлеге керә.
Руджиноаса (Нямц)
Руджиноаса — Румыниянең Нямц жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Святонёва
Святонёва — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лыскавшчына
Лыскавшчына (Лыскаўшчына ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Кордово
Кордово — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Слупя (Конецкий повяты)
Слупя  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Көньяк-Көнчыгыш административ округ (Мәскәү)
Көньяк-Көнчыгыш административ округ (Юго-Восточный административный округ) — Мәскәү шәһәре административ округларының берсе.
Административ округ 1991 елда нигезләнгән. Халык саны — 1 313 848 кеше (2010).
Административ бүленеш
Көньяк-Көнчыгыш административ округ составына 12 район керә.
Монферрие-сюр-Лез
Монферрие-сюр-Лез — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Боваль
Боваль — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Лезаря (коммуна)
Лезаря — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Эльче-де-ла-Сьерра
Эльче-де-ла-Сьерра — Испаниянең Альбасете провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Казанны штурмлау (1918 ел, август)
Казанны штурмлау — 1918 елның августында КомУч Халык армиясенең большевикларга каршы операциясе.
Казанга барып керү юлларындагы сугышлар
22 июльдә КомУчның Халык армисе, кайсы составына чехословак легионерлар да кергәннәр, Семберне ала. 3 300 кеше санлы Халык армиясенең отряды, Идел елга флотилисе ярдәме белән, 2 500 кеше санлы «кызыл» группировканы тар-мар итә һәм Казанга таба алга чыга.
4 августка аклар Спасны, Буаны һәм Тәтешне алдлар, һәм Чулман тамагына чыктылар. Бу урында кызыллар акларны туктатырга тырыштылыр, ләкин яңандан җиңелгәннәр һәм Казанга чигенделәр.
Бу вакытта кызыллар Казанны һәм губернаны сугыш хәлендә дип игълан иттеләр. Казанны һөҗүмдән латыш укчылар (ике полк), Мөселман коммунистик отряды, Карл Маркс исемендәге Интернациональ батальоны, 1нче мөселман социалистик полкы, 1нче татар-башкорт батальоны һәм башка отрядлар саклаганнар. Ашыгыч рәвештә Казанда кызыл гвардия отрядлары оештыралар.
Шәһәрне штурмлау
200px|thumb|right 5 августның кичендә аклар Казанга чыктылар. Елга флотилиясе, Казанны узып, Романов тимер юл күперенә чыкты һәм кызыллар белән атышу башлады; юл уңаенда, Югары Ослан янында, ул десантны төшерде, һәм Владимир Каппельның отряды аны ала.
Бу вакытта чехословаклар Казан пристаньларда чыгалар һәм шәһәргә таба һөҗүмне башладылар. Латыш укчылар каты каршылык күрсәттеләр, ләкин Кремьдә урнашкан серблар батальоны аклар ягына күчәләр. Нәтиҗәсендә, чехлар латыш укчыларның каршылыгы сындыралар; кызыллар шәһәргә чигенделәр.
(12151) Oranje-Nassau
Тарихы
1971 елның 25 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1220 T-1» саналган.
Казанны штурмлау (1918 ел, август)
Шәһәрне штурмлау
6 августта Каппель отрядының өлеше Иделнең сул ягында төшә һәм Большие Отары авылы ягыннан, шәһәргә тылдан керә. Шул ук көндә чехословаклар Адмиралтейская бистәсе янында десантны төшерәләр; бу десантның төшерү офицерлар восстаниега сигнал булды.
6 августның кичкә аклар шәһәрен өч яктан чолгап алдылар. Кызылларның бер өлеше Арчага чигенә башлады, ә икенче өлеше Зөягә чигенә башлады. 7 августына каршы төндә аклар шәһәрне тулысынча алалар. Каршылыгының соңгы учагы элекростанция иде; анда Мирсәет Солтангалиев җитәкчелеге астында отряды һөҗүмгә каршы торды.
7 августның көн уртасына Казан тулысынча кызыллардан бушатты.
Нәтиҗә
— Ижау һәм Воткинскта восстание башлана.
— Аклар Россия империясенең алтын запасны алалар (650 млн. алтын сум тәңкәләр белән, 100 млн. сум кредит знаклар белән, алтын һәм платина коелмалар, һәм башка әйберләр).
Сточки-Поромбки
Сточки-Поромбки — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бонд (округ, Иллинойс)
Бонд — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Гринвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1817 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 985 км² тәшкил итә.
Ярымҗа (Эмирдаг)
Ярымҗа (Yarımca) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Афйонкарахисар иле Эмирдаг илчесенә караган бер авыл (köy).
Бибра (Майнинген)
Бибра (Bibra) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зогор
Зогор — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.