cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азат Ислаев
Азат Ислаев, Азат Фәйзелхак улы Ислаев (1985 елның 9 мае, СССР, РСФСР, Пермь өлкәсе, Пермь) – хуҗалык-фирка эшлеклесе, Хант-Манси — Югра автономияле округы губернаторы урынбасары (2022 елдан), Владивосток вице-мэры (2020-2022).
Тәрҗемәи хәле
1985 елның 9 маенда Пермьдә Пермь дәүләт авыл хуҗалыгы институтының КПСС тарихы кафедрасы өлкән укытучысы Фәйзелхак Ислаев гаиләсендә төпчек бала булып туган. Әнисе – Сания Фазыл кызы (Арча районыннан), башта техникум, аннары институтның химия факультетын тәмамлаган хәрби инженер-химик, Пермь дары заводында эшләгән. 1993 елда гаилә Казанга күченгән. Азат Ислаев 2002 елда урта мәктәпне, 2007 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча дәүләтнеке булмаган белем бирү учреждениесе ТИСБИ идарә академиясенең юридик факультетын, 2010 елда ТИСБИ идарә университеты аспирантурасын тәмамлаган. Югары уку йортында укыганда ЮНЕСКО халыкара кафедрасы стипендиаты була, 18 яшендә Бөтендөнья татар яшьләре форумы бюросы рәисе итеп сайлана.
Хезмәт эшчәнлеге
2004 елдан – Казан халык депутатлары Советы юрист-координаторы.
2005 елдан башлап, шәхси эшмәкәрлек (алыпсатарлык, сувенирлар сату, ресторан бизнесы) белән шөгыльләнә, бу юнәлештә 11 кафе ачкан.
2007 елдан – Казанда «Кольцо» гипермаркетының хокук идарәсе башлыгы.
2010-2012 елларда – Татарстан Республикасында Гадел Россия сәяси партиясенең региональ бүлекчәсе аппараты җитәкчесе.
2010-2012 елларда – Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы.
2015 елдан 2019 елның июленә кадәр – Казан шәһәр Думасының КПРФ сәяси партиясеннән сайланган депутаты.
2019 елның сентябреннән – Диңгез буе крае губернаторы Олег Николаевич Кожемяконың Владивостокның Русский утравында үсеш концепциясен гамәлгә ашыру буенча ярдәмчесе.
2020 елның 9 гыйнварыннан 2022 елның мартына кадәр – Владивосток шәһәренең (Олег Гуменюк һәм Константин Шестаков мэр булган чорда) карамагында мәдәният һәм мәгълүмати-программа тәэминаты идарәләре булган вице-мэры.
2022 елның 14 мартыннан – Ханты-Манси – Югра автономияле округы губернаторының шәһәр тирәлеген үстерү мәсьәләләрен алып баручы урынбасары.
Гаиләсе
Хатыны, улы, кызы.
Азизхан Чоршанбиев
Азизхан Авазхонович Чоршанбиев (Азизхан Авазхонович Чоршанбиев, Azizkhan Avazkhonovich Chorshanbiev, б. 3 декабрь, 1998, Хорог, Таҗикстан), Кызыл Король дип аталган (Red King) — катнаш көрәшнең җиңел һәм иң җиңел авырлыкларда профессиональ сугышчы.
Бер көнлек GR Promotions турниры җиңүчесе, AMC Fight Nights титулына дәгъвачы булып тора, URJ иң яхшы һөҗүмчеләрнең берсе, шулай ук «Pravda Fighting» лигасының экс-амбасадоры.
Көрәшченең абыйсы — Чоршанбе Чоршанбиев.
Чарык (аяк киеме)
Чарык (яки сарык)  — төрки, шул исәптән татар һәм башкорт, Урта Азия, Кавказ хатын-кыз һәм ир-егетләрнең күннән тегелгән традицион аяк киеме. Чарык (чарки, чакчуры) ― йомшак (тула) кунычлы, күн олтанлы яки җептән бәйләнгән аяк киеме.
Чарык постау кунычлы, иләнмәгән тиредән эшләнгән традицион аяк киеме. Аны гади (4 һәм 6 кучкарлы) һәм катлаулы орнаментлыга (8, 10, 12) аералар. Чарыкларны көндәлек тормышта, шулай ук бәйрәмнәрдә яки туйга кигәннәр.
Эшләнеше
Күннән эшләнгән чарыкны тегү табаннан башланган. Табан өлешен үкчәнең читенә китереп өскә каратып бөккәннән соң, ярымтүгәрәк формадагы калып  теккәннәр.
Кунычы арттан башкорт орнаментлы аппликацияләр һәм чигү белән бизәлгән.
Ирләр чарыгының кунычына күн ярымтүгәрәк (үкчә өстендә һәм башында) ромб һәм өчпочмаклар  чигелгән. Чигүләр, бизәүдән тыш, амулет һәм бөти ролен дә башкарганнар.
Бизәкләрнең мәгънәсе
Ирләр чарыгы белән хатын-кыз чарыгы бизәкләре аерылып торган һәм төрле сакраль (изге) мәгънәгә ия булган. Кунычына күн аппликацияләрдән тыш (төрле геометрик кисәкләр, мөгез рәвешендәге кәкерчәкләр һәм башкалар), аралаштырып еш кына чигүле  бизәкләр салганнар. 4 һәм 6 кучкарлы гади бизәк һәм 8, 10, 12 кучкарлы катлаулы кучкар бизәк кулланылган. Ирләр чарыгының кунычына, үкчә өстенә, читләренә һәм башына саклагыч итеп ярымтүгәрәк, ромб я өчпочмак рәвешендәге күн кисәкләре беркетелгән.
Хатын-кыз чарыкларында бай һәм катлаулы чигүле бизәк өстенлек иткән. Язгы таң кояш - кызыл төс кулланылган - бу кояшка табынган мәҗүсилек заманыннан калган. Үкчә өстендәге тулага чигелгән озынча ярымтүгәрәкнең уртасында тереклек, нәсел агачын аңлаткан бизәк - аның тамырлары һәм ботаклары бар.Өс ягыннан соляр тамгалар чигелә торган булган. Яшерен сакраль мәгънәле тел белән тормыш яралу, җенси куәт сурәтләнгән
Куллану
Чарыкны тула оек һәм чолгау белән кигәннәр.
Фәйзелхак Ислаев
Фәйзелхак Ислаев, Фәйзелхак Габделхак улы Ислаев (1946 елның 2 гыйнвары, СССР, РСФСР, Пермь өлкәсе, Октябрьский районы, Уразмәт) – тарихчы-галим, тарих фәннәре докторы (2005), профессор, Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтының тарих һәм җәмгыять белеме кафедрасы мөдире (1998-2007), Россия ислам институтының гуманитар дисциплиналар кафедрасы профессоры.
Тәрҗемәи хәле
1946 елның 2 гыйнварында Пермь өлкәсенең Октябрьский районы Уразмәт авылында (2019 елга кадәр Байса авыл советына караган, 2019 елдан Октябрьский шәһәр округы составында) туган. Әнисе Нәгыймә улы Фәйзелхак 1нче сыйныфка укырга керер алдыннан вафат булган. Әтисе Габделхак, колхозлашу чорында репрессиягә эләгеп, Ак диңгез ― Балтик каналы төзелешендә катнашкан, Бөек Ватан сугышында Кырымда фашистларга әсирлеккә эләгеп, аннан качкан, Польшаны азат итү сугышында каты яраланып туган ягына кайткан фронтовик. Габделхак урта мәктәпне тәмамлаганда, әтисе вафат була, шуңа күрә аңа икенче әнисен һәм ике үсмер энесен карап-тәрбияләү вазифасы йөкләнә. Колхозда эшкә йөри, өч ел мәктәптә физика кабинетында лаборант булып эшли. 1964 елда, читтән торып, Пермь дәүләт университетының тарих факультетына укырга керә һәм үзе укыган мәктәптә укытучы булып эшли башлый.
Бераздан Пермьгә барып, төзелеш-монтаж идарәсендә, соңрак С. Киров исемендәге заводта слесарь-сантехник булып эшли. Цех комсомол оешмасы секретаре итеп сайлана. 1970 елда югары белемгә ия булу турында диплом ала. Армиядә хезмәт итеп кайта. Армиядән соң үзе элек эшләгән заводка смена башлыгы итеп алалар. Завод каршындагы техник училищеда укыта. Тиздән «Полимер материаллар» фәнни-тикшеренү институтының сәяси мәгариф кабинеты мөдире итеп билгеләнә. Биредә фәнни эш белән җитди шөгыльләнә башлый. Пермь дәүләт университетына аспирантурга укырга керә. 1983 елда кандидатлык диссертациясе яклый. Пермь дәүләт авыл хуҗалыгы институты (2007 елдан ) КПСС тарихы кафедрасында өлкән укытучы, 1988 елдан доцент дәрәҗәсенә ирешә, гуманитар факультетынң деканы итеп сайлана. 1993 елда Казанга, ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына күчә. 1998-2007 елларда – Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтының тарих һәм җәмгыять белеме кафедрасы мөдире. Россия ислам институтының гуманитар дисциплиналар кафедрасы профессоры.
Гыйльми кызыксынулар өлкәсе
Россия тарихы (дин һәм дини сәясәт), татар халкы тарихы, мәктәп шәҗәрәсе, татар тамгалары, Ислам тарихы, туган якны өйрәнү (татар авыллары тарихы). Басылып чыккан хезмәтләре, фәнни мәкаләләре 200 дән артык.
Тел, әдәбият һәм тарих институтында Пермь татарларының XVI ― XVIII гасырлар тарихын өйрәнә. Докторлык диссертациясенең темасы итеп, Идел буе татарларын христианлаштыру, ислам һәм христиан диннәре проблемаларын тикшерергә алына. 1998-2001 елларда «Джихад татарского народа», «Православные миссионеры в Поволжье, Ислам и православие в Поволжье XVIII столетия: от конфронтации к терпимости», 2004 елда Мәскәүдә «Ислам и православие в России. XVIII век» дигән китаплары басылып чыга. 2005 елда Казан дәүләт университетында «Религиозная политика российского государства и ее реализация в Волго-Уральском регионе (XVIII в.)» темасына докторлык диссертациясе яклый.
Докторлык диссертациясен язу белән шөгылләнгән чорда татарларның XVIII гасырдагы милли-азатлык хәрәкәте темасы өлкәсендә тикшеренүләр алып бара. 2004 – 2005 елларда рус һәм татар телләрендә «Батырша восстаниесе: 1755 ел» исемле китабы нәшер ителә.
Гаиләсе
Хатыны Сания (Арчадан), хәрби инженер-химик; улы Азат (1985 елның 9 маенда Пермьдә туган, Казанда ТИСБИ тәмамлаган юрист, Владивосток вице-мэры (2020-2022), ХМАО-Югра губернаторы урынбасары (2022 елдан).
Абай өлкәсе
Абай өлкәсе (Абай облысы, Abai oblysy) – Казакъстанның көнчыгышында 2022 елның 8 июнендә оештырылган административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге – Симәй шәһәре.
География
Өлкә Казакъстанның көнчыгышында урнашкан, көнчыгышта Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе белән, көньякта – Жетысу өлкәсе белән, көнбатышта – Караганды өлкәсе белән, төньяк-көнбатышта – Павлодар өлкәсе белән; төньякта – Россиянең Алтай крае белән, көньяк-көнчыгышта ― Кытайның Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы белән чиктәш.
Рельеф
Өлкәнең зур өлешен Казакъстанның ― Сары Арканың көнчыгыш өлеше алып тора һәм 500-700 м биеклектәге дулкынсыман тигезлектән гыйбарәт. Көньяк-көнчыгышта 3000 метрга кадәр биеклектәге Тарбагатай таулары сузыла, ул Зайсан һәм Балхаш-Алакүл казанлыкларын аера.
Өлкәнең төньяк өлеше кара туфраклы дала белән капланган, ләкин өлкәнең күпчелек өлешендә чүлле дала өстенлек итә.
Гидрография
Казакъстанның барлык су запасларының 40 % тан артыгы илнең көнчыгышында тупланган.
Өлкәнең төп су артериясе – Иртыш елгасы, анда Шүлбе ГЭСы урнашкан.
Абай өлкәсендә күп кенә күлләр, аларның иң зурлары ― Алакүл һәм Сасыккүл, шулай ук Шүлбе сусаклагычы урнашкан.
Климат
Климат кискен континенталь, һава температурасының тәүлеклек һәм еллык зур амплитудасы белән. Кыш көне салкын, җәй көне эссе. Гыйнварның уртача температурасы -17 °, июльнеке +21 °, атмосфера явым-төшеме елына 300 мм төшә. Җилнең уртача еллык тизлеге 2,3 м/с, һаваның уртача еллык дымлылыгы 66 %.
Тарих
Абай өлкәсе территориясендә XIX гасырда Урта җүз кабиләләре: найман (бура, тауке, каратай, каракерей, матай, садыр, тортуыл ыру берлекләре), аргын (басентиин, каракесек, табыкты ырулары), тарак, кереи һәм уак кабиләләре яшәгән.
1939-1997 елларда бу территориядә Семипалатинск өлкәсе булган, административ үзәге – Семипалатинск (2007 елдан — Симәй). Семипалатинск өлкәсе СССР Югары Советы Президиумы Указы белән 1939 елның 14 октябрендә оештырыла һәм Казакъстан Республикасында яшәвен дәвам итә. 1997 елның 3 маенда Президент Нурсолтан Назарбаев указы белән Семипалатинск өлкәсе бетерелә, аның территориясе Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе составына керә.
2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Казакъстан халкына юллама белән чыгыш ясап, анда Абай өлкәсен төзергә тәкъдим итә :
Өлкә 2022 елның 8 июнендә Казакъстан Президентының 2022 елның 4 маендагы указы нигезендә оеша. Абай өлкәсе составына 1997 елга кадәр элеккеге Семипалатинск өлкәсе составына кергән шул ук территорияләр керә.
2022 елның 11 июнендә өлкә территориясендә урнашкан барлык дәрәҗәдәге мәслихәт депутатлары тарафыннан Абай өлкәсе акимы итеп сәясәт фәннәре докторы (1965 елгы) сайланган. Тавыш бирү нәтиҗәләре буенча, 25 депутат Әсхәт Смаилов кандидатурасын хуплаган, 89 депутат Нурлан Уранхаев өчен тавыш биргән. Н. Т. Уранхаевны өлкә акимы итеп билгеләү турындагы указны Президент Токаев шул ук көнне имзалаган.
Сәнәгать
Икътисадның төп тармаклары арасында җиңел, тау-баету, эшкәртү, азык-төлек, металлургия сәнәгате бар. Абай өлкәсе территориясендә ике зур тау сәнәгате предприятиесе эшли — Актогай һәм Бакырчык ТБК.
2022 елга сәнәгать җитештерүе күләме 2015 ел белән чагыштырганда 5 мәртәбә арткан һәм 898 млрд. тенге тәшкил иткән.
Авыл хуҗалыгы
2022 елга авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе күләме 428 млрд. тенге тәшкил иткән.
Барлык төр хуҗалыкларда бергә исәпләнә:
Административ бүленеш
Өлкәне оештыруга әзерлек процессында берничә административ үзгәртеп кору үткәрелгән :
Административ үзгәртеп корулар нәтиҗәсендә Абай өлкәсе 8 районнан һәм өлкә карамагындагы 2 шәһәрдән тора (шәһәр акиматлары) :
Яшләү
География
Ютазы тимер юл станциясеннән – 59 км, Чаллы пристаненнан 99 км ераклыкта урнашкан булган. Азнакай – Яр Чаллы асфальт юлының уң ягында, Ирекле авылының көньяк очыннан Азнакайга таба 2 км ераклыкта урнашкан, кырык-илле йорттан гыйбарәт авыл булган.
Административ бүленеш
1930 елдан – Тымытык районы Кәтем авыл советы, 1931 елдан – Азнакай районы Кәтем авыл советы, 1956 елдан – Азнакай районы Кәкре Елга авыл советы, 1963 елдан – Әлмәт районы Кәкре Елга авыл советы, 1963 елдан ― Азнакай районы Кәкре Елга авыл советы составында.
Халкы
Халык саны – 60 кеше (1930 ел, татарлар), 229 кеше (1939 ел, татарлар), 110 кеше (1956 ел, татарлар).
Тарих
Авылны 1922-1924 елларда Кәтемнән, Сукаештан, Әсәйдән күчеп утырган хуҗалыклар нигезләгән. Беренче төпләүнүчеләр әлеге җирләрне 1921 елда ук килеп күзәтеп, урын сайлап йөргәннәр. Иң беренче булып, Миңнехуҗа Җиһаншин, Миңнехуҗа Шәмсетдинов, бертуган Зәкәрия һәм Яхъя Зәйдуллиннар, бертуган Хөсәен һәм Хәернас Мәсәлимовлар, Гариф Сафиуллин, Камил Ситдыйков, Зәкәрия Латыйпов, Усман Латыйпов, Нури Хаҗиәхмәтов гаиләләре күчеп килгән. Як-ягы каен, нарат урманы, чәчәкле матур болыннар, яшеллек белән уратып алынганга, авылга «Яшләү» исеме бирелгән.
Авыл зурайган, 28 ихаталы кечкенә авылдан 50 ихатадан да ким булмаган эре хуҗалыкка әверелгән. Килеп урнашкан урын бик уңдырышлы җир булып чыккан. Баштарак, атлар җигеп, җирләрне эшкәртеп иген чәчсәләр, әкренләп техника да булдырганнар. Механизаторлар, шоферлар булып Солтангир Гыйззәтуллин, Зәкәрия Латыйпов, Усман Латыйпов, Миргали Сабиров һ. б. эшләгән. Басуларындагы икмәкне сугарга Кәкре Елга МТСыннан комбайннар килгән. Кырчылык, терлекчелек белән бергә төзелеш эше дә алып барылган. Терлекчелек (ат, эре мөгезле терлек, сарык) фермалары, амбарлар, бинасы, кибет, зур алты почмаклы бина күтәреп, башлангыч мәктәп, медпункт, клуб төзелгән. Йортлар урамның ике ягына тигез итеп утырган. Һәр йортның җиләк-җимеш һәм яшелчә бакчасы булган. Ямь-яшел чирәмле киң авыл урамында сиртмәле коелар, соңрак су колонкалары казылган. Азнакай ― Чаллы юлына терәлеп диярлек, зур күл булган.
1931 елның яз айларында күмәкләштерү тормышка ашырыла. Әлеге күмәк хуҗалык ун ел эчендә ныклап аякка баса. 1937 елда ашлык аеруча уңган. Күмәк хуҗалык рәисе булып Хөсәен Мәсәлимов, хисапчы булып Таҗимөхәммәт Хаҗиәхмәтов, терлекчелек бригадиры булып Мулланур Әхмәдишин, агроном-оештыручы булып Камил Ситдыйков эшләгән. Фермада 4 төркем эре терлек, һәр төркемдә 50шәр баш мал булган. Мәктәптә Нәкыя Хәкимова, Наилә, Фатыйма, Тәнзилә исемле хатын-кызлар укыткан. 5нче класска балалар, ун чакрымны җәяүләп, Кәкре Елгада 1934 елда ачылган җидееллык мәктәпкә йөргән, анда Ирекледән, Кәтемнән, Илбәк, Мәсгут авылларыннан балалар йөреп укыган, кыш көне шул авылда тулай торакта (интернатта) торып укыганнар. Медпунктта шәфкать туташы булып Нәкыя исемле хатын-кыз эшләгән.
Бөек Ватан сугышына 1941 елның 23 июнендә үк берничә кешене алганнар. Авыл кызларын Ярославль урманнарына торф эшенә алып киткәннәр.
Таркалу
1955-1959 елларда кече («неперспективный») авылларны бетерү сәясәте башлана. Куәтле Елга, Үрнәк, Якты Юл, Яшләү авылларын «Марс» колхозына (үзәге Кәкре Елга авылында) кушу авылны тәмам юкка чыгуга китерә. Иң башта мәктәпне, кибетне ябалар, малларны Кәкре Елга авылына күчереп, фермаларны бетерәләр. Су бирә торган насосны өзәләр. 1968 елда авыл таркала башлый. Җимерелгән ферма торакларын 1994 елда Азнакай ПМК-4 конторасынннан килеп, чокыр казып күмәләр. Иң соңгы булып 1996 елда Расиха Зәйдуллина (ире Нәгыймулла сугышта һәлак булган, бер кыз, бер инвалид ул үстергән) Кәкре Елгага күчә. Авыл зираты сакланган, анда язын-көзен авылдашлар өмәләр оештырып тора.
Шәхесләр
Яшләүдә Нәфис Миңнегәрәй улы Гәрәйшин (1950 елгы), шагыйрь, Азнакай районынынң «Маяк» газетасының бүлек мөдире, газета каршындагы «Гөлстан» әдәби берләшмәсе җитәкчесе туган.
Җәллад
Җәллад — үлем җәзасы яки тән җәзасы каравын үтәүче зат. Күчермә мәгънәдә бу термин "җәфалаучы", "башкисәр" сүзләренең синонимы буларак кулланыла.
Этимология
Җәллад сүзе гарәпчә "җәлд" тамырыннан ясалган һәм чыбыркы суктыру дип тәрҗемә ителә.
Тарих
Җәллад вазифасы Борынгы Мисырда булган. Борынгы Грециядә үлемгә хөкем ителгән кеше зинданда махсус әзерләнгән агу эчеп үз гомерен үзе алган. Борынгы Римда колларның һәм чит ил кешеләренең үлем җәзасын carnifex кылган, үтерү карнифекс белән башкарылган, ә рим гражданнарының үлем җәзасы каравын ликторлар үтәгәннәр.
1552 (җыр)
Фонда Георгий Ибушев башкаруындагы «Безнең ил» керәшен татар халык җыры уйный.
Рәсәй спорт ориентлашуы федерациясе
Рәсәй спорт ориентлашуы федерациясе (РСОФ) (ингл. Russian Orienteering Federation, рус. Федерация спортивного ориентирования России) — әгъзалыкка нигезләнгән һәм спорт ориенташуын һ.б. тирә-юньдә ориентлашу спорт төрләрен Рәсәй Федерациясе халкы арасында популярлаштыру һәм үстерү максатыннан төзелгән, гражданнарны һәм үз эшчәнлеген спорт ориентлашуы һ.б. тирә-юньдә ориентлашу төрләре өлкәсендә булдырган юридик затларны ирекле башлауда бергәләштергән гомум Рәсәй физкультура һәм спорт иҗтимагый оешмасы.
Рәсәй Федерациясе субъектларының аккредитацияләнгән иҗтимагый оешмалары РСОФ әгъзалары була ала. Һәрбер региональ СОФ юридик зат булып санала һәм үз төбәгендә эш алып бара, шул исәптән ярышлар уздыру һ.б. .
РСОФ Халыкара спорт ориентлашуы федерациясенең тулы хокуклы әгъзасы булып килә. РСОФ әгъзалардан, президенттан, президиумнан, башкарма комитеттан, тренерлар шурасыннан, мактаулы әгъзалардан, тикшерү һәм ревизия комиссиясеннән тора.
Илдус Сәгъдиев
Илдус Сәгъдиев, Илдус Габдрахман улы Сәгъдиев (1936 елның 25 декабре, СССР, РСФСР, ТАССР, Биектау районы, Урал) – педагог, Арча педагогика көллиятенең директоры (1981―2002 елларда), Арчада «Әлифба» музеен оештыручыларның берсе, РСФСР Халык мәгарифе отличнигы, ТАССРның атказанган укытучысы.
Тәрҗемәи хәле
1936 елның 25 декабрендә Татарстан АССР Биектау районы Урал авылында (1976 елда юкка чыккан авыл ) алты балалы гаиләдә туган. Әтисе сугышның беренче көннәрендә үк фронтка китә һәм Смоленск янында (хәзер Калуга өлкәсе) һәлак була. «Башлангыч сыйныфлар укытучысы» белгечлеге буенча читтән торып укулы Казан педагогия училищесын (1956, бик яшы билгеләргә), Казан дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын (1963, үзгә дипломга) тәмамлаган. 1956-1959 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт үткән.
Хезмәт юлы
1963-1974 елларда – Арча педагогика училищесының математика һәм математика методикасы укытучысы.
1981-2002 елларда – Арча педагогика училищесы (көллият) директоры. Укучылары арасында җырчы Раяз Фасихов, шагыйрәләр Флера Тарханова, Сания Әхмәтҗанова, әдәбият галиме Рифә Рахман, агентлык җитәкчесе Ирек Миңнеәхмәтов, журналист Данил Гыйниятов һәм башкалар бар.
2002-2007 елларда – «Бердәм Россия» партиясенең Арча җирле бүлекчәсе башкарма комитеты җитәкчесе, әйдәп баручы белгече.
2007 елдан – ТР Арча муниципаль районының Ветераннар советы рәисе.
«Әлифба» музеен нгезләүче
1998 елның октябрь аенда Арча педагогика көллиятендә Сәләй Гататович Вәгыйзовның 90 яшьлек юбилее уңаеннан кичә үткәрелә. Татарстанның ул вакыттагы мәгариф һәм фән министры  Фарис Харисов үз чыгышында «Әлифба» китабы авторлары Рәмзия Вәлитова һәм Сәләй Вәгыйзовның иҗат мирасына багышлап музей оештырырга тәкъдим итә. Арча педагогика көллиятенең ул вакыттагы директоры Илдус Сәгъдиев көллиятнең пенсиядәге тарих укытучысы Хөсәен Фатыйх улын янә эшкә чакырып, әлеге уку йорты тарихы һәм «Әлифба» музейларын оештыру һәм төзү вазифасын тапшыра. Музейның барлыкка килүенә Арча педколледжы укытучылары Вәгыйзов Сәләй Гататович һәм Вәлитова Рәмзия Гиляҗевнаның педогогик һәм фәнни эзләнүләре нигез була. 1999 елның 6 октябрендә музей ачыла. Әлеге музейлар Татарстанның кыйммәтле ядкарьләреннән санала, Россиядә беренче һәм бердәнбер булган «Әлифба» музее (хәзер Казан арты музееның филиалы ) исә илкүләм танылу ала.
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
Журналист Фәния Әхмәтҗанова катнашында әзерләнгән «Күңел яктысы» китабы И. Сәгъдиевның тормыш юлына багышланган.
Гаиләсе
Хатыны Флера Гомәр кызы, көллият укытучысы, халык мәгарифе отличнигы; кызы Лилия, уллары Роберт, Тимур.
Финиш (спорт)
Финиш (finish — ахыр) — дистанциясе тизлеккә бәйләнгән спорт ярышларында (йөгерү, җәяү, чаңгы, велосипед, автомобиль, мотоцикл чабышлары, йөзү, ишкәк ишү, тау чаңгысы, тимераякта йөгерү, ат чабышы, җилкәнле спорт һ.б.) ахыргы нокта, шулай ук мондый ярышларның соңгы, иң мөһим өлеше.
Финиш сызык яки яссылык белән билгеләнә, кайчакта финишка беренче булып килгән җиңүче ерткан финиш тасмасы белән билгеләнә. 1960-еллардан башлап финиш сызыгын узу мизгеле югары төгәллек белән теркәлә, моның өчен махсус электрон җайланмалар кулланыла.
Сандвикен
Сандвикен (швед. Sandviken) — Швециянең Евлеборг ленындагы шәһәр һәм Сандвикен муниципалитеты җире. 2019 елда муниципалитетта 39 234 кеше яши. Ул Евледан көнбатышка якынча 25 км һәм Стокгольмнан төньякка 190 км чама ераклыкта урнашкан. Стокгольмга кадәр тимер юлө сәфәр якынча 2 сәгать ала, ә Швециянең төп халыкара һава аланына, Арландага кадәр юл вакыты 1,5 сәгатьтән артмый.
Сандвикен — Сандвик югары технологияле Швеция мөһәндис концерны урнашкан шәһәр һәм бу ширкәтнең төп офисы 2012 елның гыйнварына кадәр, Стокгольмга күчкәнче монда булган.
Мәдәният һәм ял
Сандвикен шактый мәдәни чаралар үзәге булып тора: Kulturskolan ("мәдәният мәктәбе"), Sandviken Big Band, Сандвикен симфоник оркестры һәм төбәктәге төрле музыкантлар. Сандвикенс сәнгать галереясе ел дәвамында төрле кызыклы күргәзмәләр күрсәтә. Муниципалитетның популяр туристик урыннары да җитәрлек: Гайсинге һәм Һогбо Бруктагы искиткеч иске, җентекләп торгызылган сәнәгать авыллары, аларның тимерче алачыгылары, һөнәрханәләре, утарлары һәм анда ачык һавада ял итү мөмкинлекләре. Кышкы айларда тау чаңгысы корылмалары һәм Кунгсбергет Сноупаркы күп кунакларны җәлеп итә.
Спорт
Sandvikens AIK берничә тапкыр туплы хоккей Швеция чемпионатында җиңде. 2009-10 сезоныннан башлап алар Горанссон Арена эчендә уйныйлар. Бу арена А Дивизионы өчен 2017 елгы туплы хоккей Дөнья чемпионаты урыны булды. Сандвикен шулай ук Дөнья Кубогын кабул итә, анда 2017 елда җирле команда беренче тапкыр үз җирендә җиңде (2002 елдан бирле беренче тапкыр).
Сандвикенда урнашкан 1 Дивизиядә уйнаучы Sandvikens IF һәм 3 Дивизионда уйнаучы Sandvikens AIK FK футбол клублары бар. Аларның Джернваллен стадионы 1958 елгы футбол Дөнья чемпионаты (1958 FIFA World Cup) урыны булды. Шулай итеп Сандвикен әлеге турнирны кабул иткән иң төньяк шәһәр булды.
Сандвикен — футболчы Ким Каллстромның туган ягы.
Транспорт
Сандвикен 68/80 нче һәм 272 нче "Хогбоваген" автомобиль юллары киселешенең көньяк ягында урнашкан. Шәһәр 272 нче юл буенча көньякка таба Сторшен белән очрашканчы сузыла, анда юл күл аркылы дамба ясый. Сандвикен һава аланы, Валбо шәһәренә якынрак булса да, Сандвикенның һәм якындагы Евленың авиа сәяхәт ихтыяҗларын тәэмин итә.
Хөсәен Хәйруллин
Хөсәен Хәйруллин, Хөсәен Фатыйх улы Хәйруллин (1930 ел, СССР, РСФСР, ТАССР, Тәтеш районы, Кече Тормы) ― педагог, Арча педагогика көллиятенең тарих укытучысы (1961-1990), Арчада «Әлифба» музеен оештыручыларның берсе һәм музейның беренче директоры, РСФСР халык мәгарифе отличнигы.
Тәрҗемәи хәле
1930 елның яз башында Тәтеш районы Кече Тормы авылында җиде балалы (биш малай, ике кыз) гаиләдә өченче бала булып дөньяга килгән. Әтисе һәм олы абыйсы Бөек Ватан сугышына алына. Сугыш башланыр алдыннан гына Тәтеш авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаган олы абыйсы Рифкать сугышта хәбәрсез югала. 1943 елның язында әниләре, аннары өч яше җитеп, кече ир туганы, биш яшендә кыз туганы вафат була. Тормыш итү өч малай (олысы Хөсәенгә 15 яшь) җилкәсенә төшә: утын әзерләү, ашарга табу, кием юнәтү, гомумән, яшәү өчен тырмашу михнәте бу балалар күңелендә гомергә җуелмаслык тирән эз калдыра. Җиденче сыйныфны тәмамлаган Хөсәен Тәтеш педучилищесына укырга керә. 1947 елда Казан һәм Тәтеш педучилищеларының татар бүлекләре ябылу сәбәпле, аларда укыган балалар Арча педучилищесына күчерелә. 1948 елда Хөсәен Хәйруллин Арча педучилищесын тәмамлый (аның белән бергә әлеге уку йортын булачак тарих фәннәре докторы Г. Фәйзрахманов, педагогика фәннәре кандидаты М. Билалов, 1947 елда булачак язучылар Г. Ахунов, М. Мәһдиев тәмамлаган).
1948-1952 елларда Казан дәүләт педагогия институтында укый, тарих һәм җәмгыять фәннәре укытучысы дипломы ала. Курган өлкәсенең Сафакүл, Чаллы районының Соболевка урта мәктәпләрендә тарих укыта. 1955 елдан Арча районында: 1955-1958 елларда Урта Пошалым урта мәктәбендә тарих укытучысы, 1958-1961 елларда ― КПССның Арча район комитетында бүлек мөдире, 1961 елдан – Арча педагогика училищесында. Әлеге уку йортында 30 ел эшләп, 1990 елда пенсиягә чыга. Җәмәгать эшләрендә актив катнаша, районның иң яхшы лекторы була. Укытучы булып эшләгән чорда РСФСР халык мәгарифе отличнигы исемен ала, Бөтенсоюз һәм Россия укытучылары съездлары делегаты була, Рига, Харьков, Барнаул, Рязань һ. б. шәһәрләрдә үткәрелгән фәнни-гамәли конференцияләрдә катнашып, үзе туплаган эш тәҗрибәсе белән уртаклаша.
Гаиләсе
Хатыны Сания, өч баласы.
Старт (спорт)
Старт (start — туры мәгънәдә — баш) — спортчылар өчен ярыш башы, һәм дистанциясе тизлеккә бәйләнгән спорт ярышларында (йөгерү, җәяү, чаңгы, велосипед, автомобиль, мотоцикл чабышлары, йөзү, ишкәк ишү, тау чаңгысы, тимераякта йөгерү, ат чабышы, җилкәнле спорт һ.б.) башлангыч нокта.
Тарих
Элек тә һәм хәзер дә кайбер чабыш төрләрендә стартер йөгерү (хәрәкәт) башлануына байрак төшереп (йә старт пистолетыннан атып) билге бирә. Байрак төшкәннән соң барлык кешеләр, атлар яки техник җиһазлар (кораблар, машиналар һ.б.) бер үк вакытта хәрәкәтен башласалар (ягъни ялгыш старт (фальстарт) булмаса), старт шома яки яхшы дип санала һәм кабатлау таләп ителми.
Регаталарда старт — ул буйлар яки көймәләр арасында булган камил бер сызык булып тора, яисә стартер сигнал биреп ярдагы ике нокта арасында ярышучы көймә яисә кораблар узачак сызык булып санала. Старт һәм финиш арасында ярыш нәтиҗәләре ачыклана.
Старт төрләре
Спортта стартның түбәндәге төрләре кулланыла:
Җамбыл өлкәсе
Җамбыл өлкәсе (Жамбыл облысы, Jambyl oblysy – Казакъстанның көньягында урнашкан административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – Тараз шәһәре. Өлкәдә барлыгы 10 район, 4 шәһәр, 153 бистә һәм авыл округларында 379 авыл бар.
Атама
Өлкә исеме аның административ үзәге – казакъ һәм совет шагыйре, акын, икенче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1941) Җамбыл Җабаев хөрмәтенә аталган Җамбыл шәһәре исеме буенча ясалган.
География
Географик яктан, өлкә территориясе нигездә тигез. Климаты шактый коры һәм континенталь.
Җамбыл өлкәсенең территориясе Бетпакдаладан Тянь-Шаньга кадәр, Чу елгасыннан Каратауга кадәр сузыла. Мәйданы – 144,2 мең кв. км.
Табигать
Өлкәнең флорасы һәм фаунасы бай һәм күптөрле. Үсемлек дөньясы 3 меңнән артык төрне эченә ала. Аучылык җир-суларының гомуми мәйданы 13,9 мең га тәшкил итә, аларда 40тан артык төрдә киек-хайван яши. 27,8 мең га мәйданны биләгән балык хуҗалыгы фонды 81 сулыктан тора, шуларның 59ы балык хуҗалыгы эшчәнлеге алып бару өчен яраклы. Зур сусаклагычлардан Тасүткел һәм Терс-Аши-Болак сусаклагычлары аерылып тора. Өлкә территориясендә 4 тыюлык эшли.
Тарих
Җамбыл өлкәсе СССР Югары Советы Президиумының 1939 елның 14 октябрендәге Указы белән оештырыла һәм үз составына тугыз районны кертә, шуларның алтысы Көньяк Казакъстан һәм өчесе Алматы өлкәсе составыннан бүлеп бирелә. Чу районыннан (үзәге Түле би авылы) бүленеп, Коктерек районы (үзәге Берлек авылы) ясала. 1971 елда Жанатас шәһәре өлкә карамагындагы шәһәр статусын ала.
1997 елның 8 гыйнварында Казакъстан Президенты Указы белән Җамбыл шәһәре исеме Тараз итеп үзгәртелә.
Административ бүленеш
Өлкә 10 районга һәм 1 өлкә карамагындагы шәһәргә бүленгән (шәһәр администрациясе): Өлкә карамагындагы 3 шәһәр ― Каратау, Жанатас, Шу.
Этник составы
1989 елгы җанисәп буенча Җамбыл өлкәсендә 1 038 667 кеше яшәгән. Милли состав: казакълар — 507 302, руслар — 275 424, алманнар — 70 150, украиннар — 33 903, дунганнар — 23 555, үзбәкләр — 21 512, төрекләр — 17 145, татарлар — 16 618, кореялеләр — 13 360, әзербайҗаннар — 11 653.
Икътисад
Өлкәнең тулаем продукты:
Табигый чыганаклар
Өлкә территориясендә илнең 71,9% фосфоритларның баланстагы запасы, 68% фрюорит, 8,8% алтын, 3% бакыр, 0,7% уран тупланган. Өлкә төсле металларга, баритка, күмергә, ябык, тышлау өчен, һөнәрчелек өчен яраклы һәм техник ташларга, төзелеш материалларына бай. Өлкәдә берничә урында табигый газ ятмасы табылган. 2021 ел ахырына Җамбыл өлкәсендә газлаштыру дәрәҗәсе 88,6 % тәшкил иткән. Азык һәм техник тоз запаслары 10 млн тонна тәшкил итә.
Мәдәният
Өлкәдә казакъ һәм рус драма театрлары, филармония, 5 музей, 219 китапханә, 143 клуб һәм мәдәният йорты эшли. 284 урынлык 10 кунакханә хезмәт күрсәтә. Җамбыл өлкәсендә эчке һәм халыкара туризм үсеше өчен зур мөмкинлекләр бар. Аның аша Бөек ефәк юлының бер участогы үтә. Тараз шәһәре территориясендә борынгы архитектура һәйкәлләре урнашкан. Шу районында Казакъстанның ЮНЕСКО бөтендөнья мирасына керүче объектлары бар.
Tarasara Upanişada
Tarasara Upanişada (Sanskrit telendä: तारसार उपनिषत्, IAST: Tārasāra Upaniṣad) - ul Hind dinendä keçe Upanişada bulıp tora. Bu Sanskrit tekst 14 Vajşnava Upanişada häm Mantra Upanişada dip törkemläşterelä. Ul Yadƶurvedağa berketelgän 19 Upanişadalarnıñ berse bulıp tora. Tekst jogik meditasiya öçen "Taraka" bularaq Om turında añlatu öçen mäşhür, ul beräügä fani dönjadan ruxi dönjağa küçärgä jardäm itä. Ul Vayşnavizmnıñ "Om Namo Narajana" mantrasın iskä alınğan tekstı bulıp tora. Upanişadada Om mantrası turında añlatıla häm anıñ tawışı integratsiyalänä, Ramajana eposınıñ üzäk personaƶları, mäsälän, Rama, Sita, Lakşmana, Xanuman, Bxarata, Şatrughna häm Dƶambavan. Anda şulay uq Xanuman Şiva manifestasijäse dip raslana.
Tarixı
Tarasara Upanişad datası jäki avtorı bilgele tügel. Bu Upanişadanıñ berençe bülege ähämijätle häm borınğı "Dƶabala Upanişada" belän identik. Şulay itep ike Upanişadanıñ tekstları törle. Deussen buença Tarasara Upanişada, "Ramottaratapanijja Upanişada"da 5-ençe häm 6-ınçı büleklärdä jaxşı eşkärtelgän tekstnı kertä. Tekstta Ramottaratapanijja Upanişad buluı raslana, häm şuña qarağan xronologijä täqdim itelä. "Ramottaratapanijja"da Patşa Ramağa tulajım iğtibar üzäge jünältelü urınına, Tarasara tekstına "Om Namo Narajanaja" mantrası bularaq, 'tarakam' bularaq, anıñ mäğnäse "tapşıruçı." Bu tekstnıñ manuskriptları şulay uq "Tarasaropanişad" bularaq atala. Muktika zakonınıñ 108 Upanişadalarnıñ Telugu tele antologijäsendä, Rama tarafınnan Xanumanğa söjlägänneñ ul 91 nomer belän kilä. Ul Upanişadalar tuplanmasında "Oupanekhat" titulı astında kilä, alar bergä Soltan Möxämmäd Dara Şixox tarafınnan 1656 jılda tuplanğan bulğan, anda 50 Upanişadalarnıñ Farsı tele tärcemäse, häm kereştä ul din bujınça iñ  yaxşı kitap dip äytelä, Tarasara jäki Taraka Upanişad "Tark" bularaq 46 nomer belän kilä. Dara Şikoh tuplanması tönjaq Hindstanda tabılğan popular Upanişadalar antologijäläre belän şul uq tärtiptä. Ämma ul Henri Tomas Koulbruq 52 Upanişada juramasında iskä alına jäki 14-ençe ğasırdan soñ jäşägän Hind ğalime - Narajananıñ Upanişadalar kompilätsijasendä, häm ul xäzerge zamanda Bibliothica Indica basmasında jänä bastırılğan bulğan.
Eçtälege
Tekstta öç bülek bar, berençe bulıp Dƶabala Upanişadnıñ berençe bülege qabatlana. Ikençe häm öçençe bülektä Om mantrasın taswirlauğa iğtibar birelä, ul soñğı häm iñ olı çınlıq Braxman bulıp tora, häm anıñ Narajanağa (Vişnuğa) mönäsäbäte bar. Bu Om ul cimerelmi torğan, iñ olı häm Braxman. Aña ğına tabınırğa mömkin. Näq anıñ sigez näzek icege bar. Tarasara Upanişada Dƶabala Upanişadada kebek ük, Upanişadanıñ  1-ençe bülege Brixaspati häm Yadƶnavalkja arasında äñgämä bularaq qorılğan. Ikeseneñ soñğısına şulaj dip raslana, çın Kurukşetra ul Avimuktam – Şiva şunnan berqajçan da kitmägän urın häm Varanasi (Banarasnıñ ) öleşe. Tekstta kiñäş itelgänçä bu urın törle urınnarda yörep çıqqannan soñ sıjınu urını bulıp tora. Upanişadada raslanğança, bu urında Rudra ülüçeneñ tormış sulışları kitkändä mokşa belemen öyrätä häm bu "videhamukti"ğa kiterä. Bu urın tekstta raslağança barça can iyaläre (izge) ruxi urını bulıp tora, tabınır öçen häm kitmäs öçen urın bulıp tora. Upanişadada şunnan soñ Narajanağa ixtiram kürsätelä, biredä "Om Namo Narajana" fani dönjadan ruxi dönjağa küçü ısulı dip äytelä (Taraka). Tekstta raslanğança bu mantrada Om ul Atman (üz, can), Namah Prakritinı çağıldıra (tabiğat', üzgärüçe çınlıq), häm Narajana Parabrahman tabiğate (iñ olı Brahman). Tekstta däwam itep niçek "Om Namo Narajanaja" mantrası tawış elementlarında Braxma, Vişnu, Rudra, Işvara, böten Ğaläm, Puruşa, Bxagavan häm Paramatman (iñ olı üz) kergäne taswirlana. Om şulay tekstta taswirlanğança uq cimerelmi torğan, üzgärmi torğan çınlıq (Braxman), häm aña ğına tabınırğa mömkin. Upanişadada raslanğança "Om" mantrasında sigez neçkä tawış elementı bar, "A", "U", "M", bindu, nada, kala (era, xäzerge waqıt), kalatita (xäzerge eradan tiş, jäki kiläçäk) häm soñgı näzek tawış elementı bulıp kalatitadan tış bulıp tora. 2 bülektä Upanişada şul uq Om mantrasın Hind dine eposı Ramajana personaƶlari töşençälärendä taswirlıj. "A" Braxma çığanağı bulıp tora, ul Dƶambavat bulıp tora, "U"-dan Vişnu kilep çıqqan, ul Surgriva bulıp kitkän, AUM mantrasınıñ "M"- ınnan Şiva kilep çıqqan, ul Xanuman bularaq manifestatsijälängän bulğan, şulay tekstta raslana. Omnıñ bindusı Şatrugxna bulıp kitkän (Ramanıñ öçençe tuğanı), nada Bxarata bulıp kitkän (Ramanıñ  abıjı), kala rezonansı Lakşmana bulıp kitkän (Ramanıñ  enese), kalatita Lakşmi bulıp kitkän, ul Sita Alihäse bularaq manifestasijälägän (Şakti, Ramanıñ  xatını), häm monnan tış soñğı näzek Om öleşe ul Rama bularaq manifestasijälängän iñ Olı Üz. Şunnan soñ tekstta sigez mantra täqdim itelä, alar Atmannı realizatsijäläü ısulı. Bolarda Om mantrasınıñ elementlarınıñ  Ramajana personaƶlarına täñgäl kilüe kürsätelgän, biredä Rama Paramatman dip atala, Narajana häm iñ olı Puruşa (Ğaläm keşese), borınğı Puruşottama, iñ olı, azat itelgän, çın, iñ olı balqış, ikençese bulmağan beräü. Tekstta raslanğança mantranı uquçı meditatsijalärgä tijeş, "Brahman ul min üzem, Min Rama".
Башкорт дебет шәле
Башкорт дебет шәле — бизәү-гамәли сәнгатенең бер тармагы. Бу кәсеп бигрәк тә Башкортстан Җөмһүриятенең көньяк-көнчыгыш ягында (Әбҗәлил, Баймак, Белорет, Зиянчура,Күгәрчен, Хәйбулла районнары), Ырынбур өлкәсенең башкортлар күпләп яшәгән Сарыкташ, Куандык һәм Сакмар районнарында киң таралган. Элек-электән башкортлар күпләп мал тоткан. Кәҗә-сарыкны сөт яки ит өчен генә түгел, ә йоныннан, тиресеннән өске кием тегү өчен дә асраганнар. Шул вакыттан алып шәл бәйләү кәсебе дә барлыкка килгән.
Башкортстанда шәл бәйләү йоласы
Башкортстанда шәл бәйләү XVIII гасырдан ук билгеле булган. Башкортларның шәл бәйләү осталыгы турында рус галимнәре дә язып калдырган.
Шәл бәйләү кәсебе башкортлар арасында борынгы булуын билгеле этнограф, «Башкортлар» монографиясенең авторы С. И. Руденконың Көньяк Уралда сәяхәте вакытында кулдан бәйләнгән, сугылган дебет шәлләрне һәм зур дебет шарфларны табуы дәлилли. Берничәсен ул Петербургтагы Рус этнографик музей фондына тапшыра. С. И. Руденко "19 нчы гасырның икенче яртысында башкортлар дебет шәлләр бәйләп кәсеп иткән", дип яза.
Шәл — халыкның данын кыйтгаларга таныткан кәсеп. Шулай да дебет шәлләрнең туган ягы Башкортстанның көньягындагы Зиянчура районы диләр.
Башкорт шәлен «Ырынбур шәле» дип тә йөртәләр. Элек Зиянчура якларында зур базар булмау сәбәпле, башкорт хатыннары үзләренең шәлләрен Ырынбур, Орск якларына алып барып саткан.
1857 елда «Ырынбур шәле» исеме астында башкорт дебет шәле беренче мәртәбә Парижда халыкара күргәзмәдә күрсәтелә һәм абруй казана.
1893 елда Чикагода да халыкара күргәзмә уздырыла. Анда Ырынбур губернасыннан вәкилләрне дә катнаштыру бурычын Петербург хатын-кызлары комитеты үз өстенә алган. Шулай итеп, башкорт мамык шәлен бу күргәзмәгә алып барып, зур казанышлар яулап кайтканнар.Хәзерге көндә дә Зиянчура шәлләре Ырынбур өлкәсендә иң сыйфатлылар рәтендә санала.
Электән телдән-телгә тапшырылып килгән бер риваять бар. Императрица Екатерина II үзенең Урал тарафларындагы сәфәрендә кыска гына вакытка бүгенге Зиянчура биләмәсендә туктала. Башкортларның тупсага аяк баскан һәр кешегә бүләк бирү гадәте бар, хөрмәт йөзеннән  патшабикәнең  иңенә кабарып торган шәл салалар. Таварның сыйфатлы икәнен исбатлау өчен,  патшабикәнең күз алдында шәлне балдак  аша үткәрәләр.
60-70 елларда бөтен илдә, шул исәптән Башкортстанда да, шундый ук дәүләт предприятиеләре төзелә башлый. Шәл бәйләү процессы ике этаптан оештырыла: башта бәйләү коралында шәлнең уртасы бәйләнгән, ә аннары кулдан читләре челтәрләнгән.
Хәзерге көндә мондый кәсепханәләр ябык, әмма шәл бәйләү әле дә күп гаиләләргә керем, табыш алып килә. Шәл бәйләү кәсебе дәвам итә. Алда саналып киткән төбәкләрдән башка, Мәләвез, Салават, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамак, Күгәрчен, Авыргазы, Куергазы, Миякә, Гафури һәм башка районнарның вәкилләре дә төрле конкурсларда актив катнаша.
Дебет шәленең төрләре
Дебет шәленең башка төрләре дә бар: челтәр шәл һәм сугылган шәл. Башкортларның сугылган шәле — тукучылыҡ өлкәсендә башка бер халыкта да аналогы булмаган күренеш. Мондый шәл туку станогында сугыла. Челтәр шәлнең уртасы да, читләре дә чемәрле, бизәкле була. Мондый шәлне җылы көннәрдә ябыналар. Соңга таба челтәр палантиннар модага керә башлый.
Республикада халыкара һәм төбәк шәл бәйләү осталары конкурслары, күргәзмәләре үткәрелә. Беренче күргәзмә Уфада 1992 елда үтә. Бу күргәзмәдә 100 дән артык дебет шәле, челтәрле шәл һәм палантиннар күрсәтелә. Иң оҫта бәйләүче дип Зиянчурадан Хәтифә Исмагилова таныла. Икенче конкурс Күмертау каласында 1996 елда үткәрелә. Төбәкара халыҡ ижаты фестивале 1998 елда Курган каласында үтә һәм анда да башкорт остабикәләре уңышлы катнаша.
Зиянчура районында «Шәл бәйрәме» дип оештырылган чара махсуслаштырылган « Зиянчура шәле» конкурс-күргәзмәсенә әверелеп, хәзер өр-яңа статуста — «Башкорт шәле» җөмһүрият фестивале дип атала. 2015 елда Гран-прины Исәнгол авылыннан Зөлфия Бикбулатова яулаган. Бу конкурсны Җөмһүрият Халык иҗаты үзәге оештыра. Ярыш калын шәл, юка шәл һәм челтәр шәл; кара һәм ак шәл; төсле палантиннар номинацияләре буенча үтә.
Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)
Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Национальная лига переводчиков, National League of Translators and Interpreters)  — 2004 елдан бирле эшләүче россияле фриланс һөнәри тәрҗемәчеләрнең мөстәкыйль табышсыз оешмасы. Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Сочи бүлекчәләре бар. Тәрҗемәчелек тармагы өчен әһәмиятле мәсьәләләр буенча Россия тәрҗемәчеләр берлеге белән хезмәттәшлектә эшли.
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе (Шығыс Қазақстан облысы, Şyğys Qazaqstan oblysy) ― Казакъстанның көнчыгышында, Россия Федерациясе һәм Кытай Халык Республикасы белән чиктә урнашкан административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – Үскәмән (Усть-Каменогорск) шәһәре.
Казакъстанның бер өлкәсе, Кытайның бер регионы һәм Россия Федерациясенең ике регионы белән чиктәш: көнбатышта — Абай өлкәсе белән; көнчыгышта — Кытай Халык Республикасының Синьцзян-Уйгур автономияле районы белән; төньякта — Россия Федерациясенең Алтай крае һәм Алтай Республикасы белән.
Иң биек ноктасы – Мозтау (Белуха) тавы.
Тарих
XIX гасырда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе территориясендә Урта Җүз кабиләләре яшәгән: найманнар (Бура, Каратай, Кокжарлы, Каракерей, Садыр, Тортуыл, Матай, Теристанбалы, Ергенекты, Сарыжомарт, Акнайман ырулары), керейләр (ашамайлы, абак), уаклар.
1920 елның 26 августында РСФСР Үзәк Башкарма комитеты һәм РСФСР Халык Комиссарлары Советы тарафыннан Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзү төрында Декрет кабул ителә, аның составына Павлодар, Симәй, Үскәмән, Зәйсән һәм Каркаралы өязләре булган Симәй өлкәсе дә керә. Симәй өлкәсе (1920 елның 11 декабреннән — губерния) 1921 елның апреленә кадәр Сибревком карамагында була. 1921 елның 13 июнендәге Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты карары нигезендә Алтай губернасыннан Симәй губернасына Бухтарма өязе һәм Змеиногорск өязенең бер өлеше тапшырыла.
1928 елның 17 гыйнварында Симәй губернасының Симәй, Үскәмән, Бухтарма, Зәйсән өязләреннән һәм Җидесу губернасының Лепси өязенең бер өлешеннән 23 районнан торган Симәй округы оештырыла. 1930 елның 17 декабрендә әлеге округ, Казакъ АССРның башка округлары кебек үк, бетерелә, аның районнары берләштерелеп, республика хакимиятенә турыдан-туры буйсынуга тапшырыла.
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе 1932 елның 20 февралендә административ үзәк Симәй шәһәре, 21 район составында оеша. 1939 елның 14 октябрендә СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерым Симәй өлкәсе бүлеп алына. Территориясе киметелгән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең административ үзәге Усть-Каменогорск шәһәренә күчерелә. 1997 елда Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе составына бетерелгән Симәй өлкәсе яңадан кертелә. Эреләндерелгән өлкәнең административ үзәге Үскәмән шәһәрендә кала. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе, нигездә, хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең унбиш районының җидесен (көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгышта): Глубокое районы (үзәге Глубокое авылы), Зәйсән районы (үзәге Зәйсән шәһәре), Күршем районы (үзәге Күршем авылы), Зыряновск районы (үзәге Зыряновск (2019 елдан Алтай) шәһәре), Катонкарагай районы (үзәге Үлкен Нарын авылы), Олан районы (үзәге Касым Кайсенов исемендәге бистә), Шемонаиха районы (үзәге Шемонаиха шәһәре) һәм хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең өлкә буйсынуындагы 4 шәһәренең икесен (Риддер, Үскәмән) үз эченә алган булган. 1939-1997 еллардагы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 712 693 кеше яшәгән (хәзерге Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең 50,23 % ы), шул исәптән 45% — руслар, 54% — казакълар, 1,35% — алманнар, 0,96% — татарлар, 0,91% — украиннар, 1,46% - башкалар (2010). 2022 елның мартында Казакъстан Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев Көнчыгыш Казакъстан өлкәсеннән аерып алыначак Абай өлкәсен төзергә тәкъдим иткән. Аның составына Симәй өлкәсендә булган районнар һәм шәһәрләр керәчәк.
Климат
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең Ауразиянең үзәк өлешендә урнашуы, шулай ук аның территориясендәге Алтай таулары өлкәнең төп климат үзенчәлекләрен билгели. Тулаем алганда, бу – сезонлы һәм көндәлек температураларның кинәт үзгәрүе белән характерланучы кискен континенталь климат. Җәй – эссе һәм уртача коры, ә кыш салкын һәм карлы, тау итәгендә кыш уртача салкын. Үскәмән метеостанциясе мәгълүматлары буенча, кышкы айларның уртача температурасы – 12 °C тан -15 °C ка кадәр, Алтай таулары итәгендә -9 °C тан -11 °C ка кадәр. Ләкин, арктик һава массалары үтеп кергәндә, температура -42 °C ка кадәр төшәргә мөмкин. Кыш көне ярымчүлләрдә һәм далаларда бураннар, тауарасы казанлыкларында еш кына инверсион томаннар даими булып тора. Июльнең уртача максималь температурасы – +25 °C - +30 °C. Максималь җәйге температура +45 °C ка җитә ала. Еллык уртача явым-төшем дәрәҗәсе – 300-600 мм, тауларда – 900 мм тирәсе, урыны белән 1500 мм.
Рельеф
Көнчыгыш Казакъстанның зур булмаган территориясен түбәләрендә мәңгелек бозлык яткан Алтай һәм Саур-Тарбагатай таулары, Калба тау сырты, биек булмаган таулы тигезлекләр, киң казанлыклар, елгалар буенда киң үзәнлекләр били.
Гидрография
Казакъстанның барлык су запасларының 40% тан артыгы Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә тупланган. Иң зурлары арасында – Иртеш, Бухтарма, Күршем, Калжыр, Нарын, Үбе, Үлбе. Өлкәнең төп су артериясе булып 2 ГЭС – Бухтарма һәм Үскәмән ГЭСлары урнашкан Иртеш тора.
Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә 1 гектардан артык мәйданлы меңгә якын күл бар. Алар өлкә территориясе буенча тигез урнашмаган – иң күп күлләр өлкәнең төньяк һәм төньяк-көнчыгыш өлешендә тупланган. Өлкәдә иң зур күлләр – Зәйсән, Маркакүл, Бухтарма, Үлмәс, Каракүл, Туранга күл, Дубыгалы, Кемеркүл.
Халкы
2021 елда өлкәдә 1 363 656 кеше яшәгән. 2019 елның башында шәһәр халкы 55,29 % тәшкил иткән.
Ринат Сабиров (1967)
Ринат Сабиров, Ринат Касыйм улы Сабиров (1967 елның 26 июле, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан – 2022 елның 24 сентябре, РФ, ТР, Казан) – Татарстанның административ-хуҗалык хезмәткәре, ТР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2008 ел), химия фәннәре кандидаты (1995 ел), «Газпром межрегионгаз Казан» АҖ генераль директоры (2020-2022 елларда), «Татнефть» ГАҖ Директорлар советы әгъзасы.
Тәрҗемәи хәле
1967 елның 26 июлендә Казанда туган. «Радиофизика һәм электроника» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетының физика факультетын (1991), КДТУ-КХТИ аспирантурасын (1994), шулай ук Колорадо штаты дәүләт университетының (АКШ) «Эшлекле идарә итү остасы» (MBA) программасын тәмамлаган.
Хезмәт юлы
1994 елдан 1996 елга кадәр ― КДТУ-КХТИ физика һәм коллоид химия кафедрасында аспирант, кече фәнни хезмәткәр, ассистент. 1996 елдан 2003 елга кадәр ― «Татнефтехиминвест-холдинг» ААҖ маркетинг бүлегендә баш белгеч, бүлек җитәкчесе.
2003 елның июненнән августына кадәр ― ТР Президенты аппаратының оештыру бүлеге баш референты.
2003 елдан 2006 елга кадәр ― Татарстан Премьер-министрының нефтегаз-химия комплексы мәсьәләләре буенча киңәшчесе.
2006 елдан алып 2010 елга кадәр ― Татарстан Министрлар Кабинеты аппаратының нефтегаз һәм химия комплексы мәсьәләләре буенча бүлек җитәкчесе.
2010 елдан 2020 елга кадәр ― Татарстан Президенты ярдәмчесе.
2020 елның 20 июленнән 2022 елның сентябренә кадәр ― «Газпром межрегионгаз Казан» АҖ генераль директоры. Шулай ук «Татнефть» ГАҖ Директорлар советы әгъзасы.
Гаилә хәле
Хатыны Дина, балалары: улы Тимур һәм кызы Диана.
Эвен теле
Эвен теле - Алтай телләр гаиләсенең тунгус-маньчжур телләр төркеменә кергән тел. Күбесенчә язусыз тел булып тора. Арман, Индигирка, Камчатка, Колыма-Омолон, Охотск, Ола, Томпон, Югары Колыма, Саккырыр һәм Ламунхид диалектлары бар.
Уди теле
Удин теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең лезгин телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел булып тора, әмма кирилл язуы һәм латин язуы кулланыла. Агглюнатив телләргә карый.
Хварши теле
Хварши теле (Kedaes hikwa) - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең авар-анд-цез телләр төркеменә кергән Төньяк-Көнчыгыш Кавказ теле. Язусыз тел булып тора.
Тиндаль теле
Тиндаль теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең авар-анд-цез телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел.
Гунзиб теле
Гунзиб теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең цез телләр төркеменә кергән тел. Дагъстан Республикасында һәм Гөрҗистанда таралган. Язусыз тел.
Тай теле
Таи теле - Таи-кадай телләр гаиләсенең таи телләр төркеменә кергән тел. Язуы таи әлифбасына нигезләнгән. Таи әлифбасы таи телендә һәм Таиландның башка телләрендә кулланыла. Таи теле Лао теле белән үзара аңлаешлы.