cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Танкодром (Казан)
Мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләре (балалар бакчалары)
Танкодром микрорайоны территориясендә 8 муниципаль балалар бакчасы урнашкан. Шулай ук Танкодром микрорайоны территориясендә 2019—2020 елларда Казан һәм Татарстан митрополиты Феофан фатихасы белән төзелгән «Росток» православие балалар бакчасы (Рихард Зорге ур., 25А) эшли. Ул 2013 елда Рус Православие Чиркәвенең Татарстан митрополиясе Казан епархиясе тарафыннан гамәлгә куелган изге Гурий Казан исемендәге православие гимназиясенең структур бүлекчәсе булып тора. «Росток» балалар бакчасының өч катлы бинасында йөзү бассейны, тозлы мәгарә, музыка һәм спорт заллары, медицина кабинеты, мәктәпкәчә әзерлек һәм йорт гыйбадәтханәсе бар. Ул 15 тәрбияләнүчегә исәпләнгән.
Мәдәният учреждениеләре
1970 елда Карбышев һәм Курчатов урамнары киселешендә "Комсомолец" кинотеатры төзелә. 1990 нчы елларда бина хосусыйлаштырыла һәм Казан эшкуары А. Г. Сапоговскийның милкенә күчә, ул кинотеатр урынына анда спорт залы һәм дискотекасы булган «Мета» күңел ачу үзәген ача. 2010 елда бинада янгын чыга, шуннан соң ул ташландык була. 2012 елда аны сүтеп алалар, ә берничә елдан соң бу урында күп катлы «Комсомолец» торак комплексы төзелә. .
Музейлар
«Казанның барлык музейлары» белешмә-юллама йөртүчесе мәгълүматлары буенча, 2004 елга Танкодром территориясендә уку йортлары каршында урнашкан 3 кечкенә музей булган: 1 - Казан кооператив техникумы каршында, 2 - мәктәпләр (гимназияләр) янында.
Казан кооператив техникумы каршындагы Татарстан Республикасының кулланучылар кооперациясе тарихы музее (Даурия ур., 32). 1997 елның декабрендә Татреспотребсоюз инициативасы белән ачыла. «Музей экспозициясе ике бүлмәдә урнашкан.
''Мәйданы 50 кв. метр чамасы булган беренче бүлмәдә Россиядә һәм Татарстанда кулланучылар җәмгыятьләрен булдыру тарихы турында сөйләүче экспозиция эшли.''
Биредә төрле елларда авыл кибетләренең фотосурәтләре, документлары, товар ассортименты белән танышалар, Казан һәм республиканың иң яхшы кулланучылар җәмгыятьләре турында беләләр...
''Икенче бүлмәнең экспозиция мәйданы 15 кв. тирәсе метр. Анда XIX гасырның икенче яртысындагы кулланучылар җәмгыяте лавкасы интерьеры торгызыла. Биредә ул заман көнкүрешенең чын предметлары: мануфактура, савыт-саба тюклары, оригиналь чуен үлчәүләр һәм аларга төрле үлчәмнәр, азык-төлек продуктларының төрү материалы - чәй, бал, конфет, сабын, халык куллана торган товарлар» Гомуми белем бирү учреждениеләре каршындагы музейлар (2004 елга булган мәгълүматлар буенча''):
Һәйкәлләр, монументлар һәм башка истәлекле объектлар
Танкодром микрорайоны территориясендә монументаль типтагы биш объект урнашкан, алар барысы да Бөек Ватан сугышы (1941-1945) һәм хәрби хезмәт белән бәйле.
Советлар Союзы Герое Рихард Зорге һәйкәл-бюсты. Совет чорында 79 нчы мәктәп (Рихард Зорге урамы, 1А) территориясендә ачыла, анда хәзерге вакытта 8 нче гимназиянең башлангыч сыйныфлары урнашкан.
Медераш (коммуна, Муреш)
Медераш — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Танкодром (Казан)
Һәйкәлләр, монументлар һәм башка истәлекле объектлар
Рихард Зорге урамы хөрмәтенә истәлекле таш (герой турында аңлатмалы мәгълүмат белән) шул ук урам буйлап исемсез бульварда урнаштырылган. Анда татар һәм рус телләрендә түбәндәге сүзләр язылган: «Урам Советлар Союзы Герое Рихард Адольфович ЗОРГЕ исемен йөртә, 1895-1944. Разведчик, фашизм һәм япон милитаризмын фаш иткән».
Медераш (коммуна, Муреш)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Танкодром (Казан)
Һәйкәлләр, монументлар һәм башка истәлекле объектлар
Дмитрий Карбышев урамы хөрмәтенә истәлек ташы (герой турында аңлатма белән) 2021 елның маеннан башлап Карбышев исемен йөртә торган скверда урнаштырылган. Әлеге ташка татар һәм рус телләрендә мондый сүзләр язылган: «Урам Советлар Союзы Герое Дмитрий Михайлович КАРБЫШЕВ, 1880-1945, совет хәрби башлыгы, инженер гаскәрләре генерал-лейтенанты, профессор, хәрби фәннәр докторы исеме белән аталган.Фашистларга хезмәт итүдән баш тарта һәм "Маутхаузен" лагерында һәлак була.».
Бөек Җиңүнең 40 еллыгы хөрмәтенә стела 1985 елда Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 40 еллык юбилее уңаеннан Гвардейская һәм Даурия урамнары почмагында урнаштырылган. Элек бу урында 1950—нче еллар ахыры — 1960 нчы еллар башында барлыкка килгән Даурия урамы буйлап төзелгән кирпеч торак йорт булган, ләкин 1984—1985 елларда аны сүткәннәр, чөнки ул Гвардейская урамының машина юлларын киңәйтүгә комачаулаган.
Татарстан чик сакчыларына монумент. Аллея башында Чик сакчылары билгеләнгән, ул Комаров урамының җөп ягы буйлап бара. 2007 елда СССР чик буе гаскәрләре ветераны, «Мәдинә» мәчетенә (Курчатов урамы, 4А) нигез салучы һәм беренче имам Г.З.Хәлиуллин (1932—2004) инициативасы белән бу урында чик сакчыларына беренче монумент куела. 2018 елда СССРның чик буе гаскәрләрен төзүгә 100 ел тулу уңаеннан яңа монументаль композиция ачылды. Ул "Чик буе гаскәрләре отличнигы" билгесе, СССР гербы белән чик буе баганасы һәм саклык чик буе катерыннан якорь сурәтләнгән "Татарстан чик буе сакчыларына" истәлекле стеласыннан тора. Стела нигезендә СССР Дәүләт чигеннән алынган җир, киләчәк буыннарга юллама салынган капсула һәм чик буе гаскәрләренең 100 еллыгына багышланган медаль салынган.
Парклар, скверлар
Танкодром микрорайоны төзелешенә кадәр бу территория яшеллекләрдән мәхрүм ителгән диярлек. Микрорайон барлыкка килү белән генә ишегалларын, урамнарны, чокырлы авышлыкларны акрынлап яшелләндерү башланды, һәм хәзер Танкодром шактый күп үсемлекчелеккә ия.
Бигрәк тә совет чорында Танк чокыры һәм Танк урамы буйларында агачлар утыртылды, шуның нәтиҗәсендә шактый гына урман-парк зонасы булдырылды. Әлеге яшел территориянең бер өлеше «Комсомолец» паркы чикләренә керә.
М. Карбышев урамындагы сквер Карбышев, Даурия һәм Рихард Зорге урамнары арасында урнашкан. Беренче тапкыр ул 2015 елда «ЖБИ–3» компаниясе акчасына төзекләндерелә. Бу компромисслы карар нәтиҗәсе булды-әлеге торак комплексын төзүгә (2015) каршы чыгыш ясаган һәм булачак «Комсомолец» паркы составында территорияне саклап калуны таләп иткән Танкодром халкына компенсация булды. Сквер барлыкка килгәннән бирле исемсез була, әмма 2021 елның маенда рәсми исем — Д. М. Карбышев скверы була, чөнки ул танылган совет генералы исеме белән аталган урамда урнашкан.
2019 елда Казанның шәһәр хакимияте тарафыннан танкодромлы калкулыкның көнбатыш битендә, Универсиада проспекты буенда "Любитель" бакчачылык ширкәте урнашкан озын парк зонасы төзү турындагы мәсьәлә күтәрелә. Аның составында 157 бакча участогы, 43 корылма бар, шуларның яртысына якыны – ел әйләнәсе «дача амнистиясе» кысаларында легальләштерелгән йортлар, калган яртысы – бакча йортлары, аларның күбесе ташландык хәлдә. Планлаштыру проекты нигезендә югарыда күрсәтелгән барлык корылмаларны сүтү һәм алар урынында җәяүлеләр һәм велосипед юллары авышлыгында каскадлы урын белән парк зонасы булдыру күздә тотыла. Бу хактагы мәгълүмат халыкка җиткерелгәннән соң, бакча участоклары хуҗалары, барыннан да элек, биредә даими яшәүче, шулай ук күрше күпкатлы йортларда яшәүчеләр парк төзүгә каршы чыгыш ясадылар. Кискен дискуссия берничә ай дәвам итте, әмма 2020 ел башына сүнде, чөнки хакимият тарафыннан актив гамәлләр бүтән күрелми.
Сьвйонтники (Сандомирский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Толюв
Толюв — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
550 ел (б. э. к.)
550 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр VI гасырга кергән ел.
Гёрен-Дёлен
Гёрен-Дёлен (Göhren-Döhlen) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гамильтон (округ, Индиана)
Гамильтон — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Ноблсвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1823 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1021,2 км² тәшкил итә.
Караогланлы (Салихлы)
Караогланлы (Karaoğlanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Салихлы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Игдеҗиклер (Елдызэли)
Игдеҗиклер (İğdecikler) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Елдызэли илчесенә караган бер авыл (köy).
Футбол тарихы
Футбол (Foot - аяк, Ball - туп: Football) - катнашучылар тәннәренең төрле өлешләрен (нигездә аякларын) һәм тупны кулланып уйналучы уен. Спортның бу төре ирләр һәм шулай ук хатыннар арасында популяр. Футбол, мөгаен, бүгенге көндә такымлы спорт төрләре арасында иң мәшһүре.
Борынгы халыкларда туп уеннары
Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар уйнаганнар.
Күннән эшләнгән туплар Мисырда һәм Грециядә казу эшләре барышында табыла. Ул күбесенчә ритуаль уен буларак саналган. Ритуалга карап ул Кояшның, Айның, Җирнең һәм хәтта төньяк балкышының тасвирламасы була алган.
Кытайларда цуцзю (蹴鞠) дип аталучы уен булуы мәгълүм. Цуцзю турында беренче искә алулар б.э.к. II гасырга карый. 2004 елда ФИФА футболның кытай вариантын иң борынгы буларак таный.
Бүгенге көн футболының башлануы
Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелә. 1908 елда футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.
Елизавета I заманында футбол аеруча киң тарала. Кагыйдәләр булмаганга күрә еш кына бу уеннарның азагы аянычлы була.
Пьерфит (Коррез)
Пьерфит (Pierrefitte) — Франциянең Коррез департаментына караган коммуна, Плато-де-Мильваш кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 10,01 км².
Янова (Гарадоцкий районы)
Янова (Янова ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Вайханский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
HD101393
HD101393 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Терличка
Терличка — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Грубеёль
Грубеёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Ёрса елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Түбән Магарин
Түбән Магарин (Анат Макарин, Нижний Магарин) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.
Грубеёль
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Әл-Бәрр
Әл-Бәрр (الْبَرُّ) — Аллаһның 99 исеменең берсе.
Грубеёль
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Түбән Магарин
Почта индексы — 429111. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97250820005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101900002900. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.
Әл-Бәрр
Аллаһ яхшылык эшләүчедер, һәр яхшылык — Аннандыр. Ул колларына һәрвакыт яхшылык эшләр. Коллары да үз араларында бер-берләренә ярдәм итәргә тиешләр.
Түбән Магарин
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,06%).
Костолиште
Костолиште — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Салча-Тудор
Салча-Тудор — Румыниянең Бреила жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Льосета
Льосета — Испаниянең Балеар утраулары провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Кувалда (Сура кушылдыгы)
Кувалда — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстанның алатыр районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сыры елгасының уң ярыннан 298 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 17 км.
Льосета
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кувалда (Сура кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Сыры гидроузеленән Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сабан урамы (Казан)
Сабан урамы (улица Сабан) — Казанның Мәскәү һәм Киров районнарында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.
Географиясе
Дары бистәсе зиратыннан башланып, Коләхмәтов урамы белән киселештә тәмамлана.
Тарих
Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә. Элекке исеме — Мәчет урамы.
(12308) 1991 VB5
(12308) 1991 VB5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Гидден-Спрингс (Айдахо)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(5175) Ables
Тарихы
1988 елның 4 ноябрендә Кэролин Шумейкер, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 VS4» саналган.
Крушев (Венгровский повяты)
Крушев  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Симонов урамы (Казан)
Симонов урамы, Михаил Симонов урамы (улица Симонова, улица Михаила Симонова) — Казанның Авиатөзелеш районындагы урам. Шатура урамының Челюскин урамы белән киселешеннән башлана, Годовиков урамы белән киселештә тәмамлана. Ленинград, Лукин, Кече Печёра, Чапаев урамнары белән кисешә. Советлар Берлеге каһарманы очучы-сынаучы Михаил Симонов (1913-2004) исемен йөртә.
Тарих
Элек Шатура урамының бер өлеше булган. 2005 елда Казан шәһәр администрациясе башлыгы карары белән Казанның Авиатөзелеш районындагы Шатура урамының Годовиков һәм Челюскин урамнары арасындагы өлешенә Советлар Берлеге каһарманы, Хәрби-Һава көчләре полковнигы, сугыштан соң очучы-сынаучы, С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсендәге очучылар отряды командиры булып эшләгән Михаил Васильевич Симонов (1913-2004) истәлегенә Симонов урамы исеме бирелә.
Сент-Круа-де-Кентиярг
Сент-Круа-де-Кентиярг — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Регенга
Регенга — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Холм
Холм (Холм) — Россия Федерациясенең Новгород өлкәсендә урашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1777 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,9%), чегәннәр (2,1%), украиннар (1,2%).
Михайлау вулысы
Михайлау вулысы (مىخاﻱلاو (باگاياۋلىنسكى) ۋولىٰسىٰ, Михайловская (Богоявленская) волость) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.
Яңа Писмән, Микулин, Спас, Димескәй, Спиридун, Схуднив вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 6636 кеше яшәгән. Октябрь инкыйлабына кадәр Богоявленски вулысы дип аталган. 1920-елларның уртасында бетерелә.
1 Нолу Бостанҗы (Ортаһисар)
1 Нолу Бостанҗы (1 Nolu Bostancı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Ортаһисар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сьвйонтники (Энджейовский повяты)
Сьвйонтники  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Осилла (Флорида)
Осилла  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Осилла халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Масткова
Масткова (Масткова ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чэрыкавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Түбән Санди-Яха
ТөменгіСанди-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Морды-Яха елгасының уң ярыннан 179 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Илдар Гаянов
Илдар Гаянов, Илдар Ихсан улы Гаянов, Ғаянов Илдар Ихсан улы, Гаянов Ильдар Ихсанович (19.03.1957) — рәссам, РФ рәссамнар берлеге әгъзасы (1998). Салават Юлаев премиясе лауреаты (2004). Император сәнгать академиясе (Петербург) әгъзасы.
Түбән Санди-Яха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Илдар Гаянов
Тәрҗемәи хәле
1957 елның 19 мартында БАССР Балтач районы Сәйтәк авылында туган. Свердловск сәнгать училищесынең (хәзерге И.Д. Шадр исемендәге Екатеринбург сәнгать училищесы) сынлы-сәнгать-педагогика бүлеген (педагог Г.С. Метелев сыйныфы) тәмамлаган (1982).
Иҗаты
Үсмерчагында рәсем сәнгатенә юлны авылдашы һәм туганы рәссам Зөфәр Гаянов күрсәтә.
Түбән Санди-Яха
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Илдар Гаянов
Иҗаты
Төрле жанрларда һәм иҗат ителгән 100 дән артык картинасы бар. Контраст төсләр кулланып, картиналарында үзенчә яңгыравыклы колорит тудыра.
Картиналар: «Бакчадагы кыз» (Девушка в саду, 1990), «Балконда» (На балконе, 1996) Пейзажлар: «Кышкы төн» (Зимняя ночь, 1996), «Яз» (Весна, 1996) Аллегорияләр: «Төн» (Ночь, 1997), «Полифем белән пейзаж» (Пейзаж с Полифемом, 1998), «Бәйрәм» (Праздник, 1998) Портретлар: «Рәссам Зөфәр Гаянов портреты» (1995), «Венера Зиянчурадан» (1996), «Композитор Рафаил Касыймов портреты» (1999), «Композитор Роза Сәхәветдинова портреты».
Льюби
Льюби — Испаниянең Балеар утраулары провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Илдар Гаянов
Иҗаты
1812 елгы Ватан сугышында башкорт атлыларының катнашуы турында (Ф.Г. Исмәгыйлев белән автордаш булып) зур полотнолар ясый: «Березино янында сугыш» (Битва под Березино), «Бородино янында сугыш» (Битва под Бородино), «Башкорт гаскәре Парижда» (Башкирское войско в Париже).
2002-2004 елларда Салават Юлаевка багышланган «Салават турында хикәятләр» («Сказания о Салавате») исемле картиналар шәлкемен (Ф.Г. Исмәгыйлев белән автордаш булып) иҗат итә: «Үсмерчак» (Отрочество), «Ата һәм ул» (Отец и сын), «Чакыру» (Призыв), «Салаватның Пугачев белән очлрашуы» (Встреча Салавата с Пугачёвым), «Уса  кирмәнен камау» (Осада Осинской крепости).
Күргәзмәләре
1988 елдан республика дәрәҗәсендәге, 2000 елдан халыкара күргәзмәләрдә (барлыгы 14) катнаша. Күргәзмәдә катнашкан беренче картинасы — «Өйгә» (Домой).
7 шәхси күргәзмәсен оештыра: Уфада (1992, 1995, 2009), Казанда (1996) һ.б.
Хезмәтләре Башкорт дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), «Казан» милли мәдәният үзәге музеенда (Казан), Чуаш дәүләт сәнгать музеенда (Чабаксар), УГАЭСның «Academia» галереясында (Уфа), Россия һәм чит илләрдә шәхси тупланмаларда саклана.
Абрыскино
Абрыскино — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.
Гругбэйшор
Гругбэйшор — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Хальмерью елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
«Милләт» басмаханәсе бинасы (Казан)
«Милләт» басмаханәсе бинасы — Казанның Нариманов урамында урнашкан, 1907 елда Ибраһим Идрисов төзеткән ике катлы йорт. Бу йортта 1907-1918 елларда «Милләт» басмаханәсе урнашкан.
Брайрклифф (Арканзас)
Тарихы
Брайрклифф шәһәре  елда нигезләнгән.
Гругбэйшор
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Абрыскино
Халык саны — 270 тирәсендә. Почта индексы — 423021.
Гругбэйшор
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Брайрклифф (Арканзас)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Абрыскино
Тарих
1782 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.
Түгәрәк алан (уен)
Түгәрәк алан — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итүче җырлы-биюле уен.
Осю
Осю — Япония дәүләтенең Ивате префектурасында урнашкан шәһәр.
Түгәрәк алан (уен)
Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәктә йөриләр Һәм такмак әйтәләр:
Осю
Тарихы
Осю шәһәре 2006 елның 20 февралендә шәһәр статусын ала.
Түгәрәк алан (уен)
Уйнау тәртибе
Кыймыйм ләкин өзәргә.
Осю
Географиясе
Шәһәр территориясе 993.35 км² тәшкил итә.
Түгәрәк алан (уен)
Уйнау тәртибе
Әминә, Гөлфия,
Әйдә әле биергә.
Бу аланда чәчәкләр күп,
Без аларга тимибез,
Лилия, Гөлия,
Әйдә бергә биибез.
Исеме әйтелгән балалар, уртага чыгып, бергәләп әйләнәләр һәм икесе дә кырыйдагы балалар арасыннан берәр баланың каршына килеп башларын ияләр. Уен әлеге балаларның исемен әйтеп дәвам итә. Уен шул рәвешле озак дәвам итәргә мөмкин.
552 ел (б. э. к.)
552 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр VI гасырга кергән ел.
Дарни
Дарни — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Әт-Тәүүәб
Әт-Тәввәәб (التَّوَّابُ) — Аллаһның 99 исеменең берсе.
Аллаһ тәүбәләрне кабул итүче, гөнаһларны кичерүче димәктер. Аллаһы-ның тәүбә ишеге һәрвакыт ачык. Күп гөнаһ эшләгән кеше, «Раббымның йөзенә карарлык хәлем калмады» дип, гөнаһка батмасын, шунда ук үкенеп сәждә кылсын, гафу һәм мәгъфирәт сорасын.
Крушев (Груецкий повяты)
Крушев  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гёрквиц
Гёрквиц (Görkwitz) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гяре-Молино (Ла Специя)
Географиясе
Гяре-Молино Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(12309) Tommygrav
(12309) Tommygrav — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 25 февралендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 DD3» саналган.
Тернава Горишня
Тернава Горишня — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Режилде
Режилде — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ветерок (Эрбет шәһәр бүлгесе)
Ветерок (Ветерок) — Свердловск өлкәсенең Ирбит шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (92%).
Медераш (коммуна, Харгита)
Медераш — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Томава
Томава — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Караогланлы (Шеһзаделер)
Караогланлы (Karaoğlanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Шеһзаделер илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Янова (Глыбоцкий районы)
Янова (Янова ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Глыбоцкий районында урнашкан авыл.
Тарихы
1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Празароки гминасы составында авыл.
Кутля
Кутля — Сыры елгасы кушылдыгы. Пенза өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Сыры гидроузеленән Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Үзәк эшкәрткеч җайланма
Үзәк эшкәрткеч җайланма (процессор) — санак системасының санак (компьютер) программасының системаның төп арифметик, мантыйк һәм керү/чыгу гамәлләрен башкару өчен күрсәтмәләрен үтәүче өлеше. Санакта (компьютерда) үзәк эшкәрткеч җайланма мигә аналогик роль уйный. Төшенчә санак (компьютер) сәнәгатендә кимендә 1960-ынчы еллардан бирле кулланылышта йөри. Үзәк эшкәрткеч җайланмаларның формасы, дизайны һәм коралланышы иң элек мисалларга караганда шактый үзгәргән, әмма фундаменталь эшләве күбесенчә шул ук булып кала.
Зур машиналарда, үзәк эшкәрткеч җайланма өчен бер яки күбрәк басма платасы кирәк. Шәхси санакларда һәм кечкенә эш станцияләрендә үзәк эшкәрткеч җайланма микропроцессор (микроэшкәрткеч) дип аталган бер кремний чипта урнаша. 1970-енче еллардан башлап үзәк эшкәрткеч җайланмаларның микропроцессор төркеме бөтенләй диярлек башка үзәк эшкәрткеч җайланмалар кулланылышларын узып китә. Хәзерге заман үзәк эшкәрткеч җайланмалар – йөзләрчә тоташтыру энәләре булган, зурлыгы дүрт квадрат сантиметрдан азрак булган корпуста зур масштаблы микросхемалар.
Үзәк эшкәрткеч җайланманың ике типик өлеше булып арифметик һәм мантыйк гамәлләрен башкаручы арифметик мантыйк җайланмасы (АМҖ) (ALU) һәм хәтердән күрсәтмәләрне (инструкцияләрне) чыгара торган, аларны декодирлый һәм башкара торган, кирәк вакытта арифметик мантыйк җайланмасына мөрәҗәгать итә торган идарә җайланмасы (ИҖ) (CU) тора.
Бөтен исәпләү системалары да үзәк эшкәрткеч җайланмага нигезләнмәгән. Массив эшкәрткече яки вектор эшкәрткеченең күп параллель исәпләү элементы бар, ул җайланмаларның берсе дә “үзәк” түгел. Таралышлы исәпләү моделендә мәсьәләләр үзара бәйләнгән таралган эшкәрткечләр җыелмасы ярдәмендә чишелә.
Тарих
ENIAC кебек санаклар төрле биремнәрне үтәү өчен яңадан физик монтажлауны таләп иткәннәр, бу сәбәпле бу машиналарны “беркетелгән программалы санаклар” дип атаганнар. "Үзәк эшкәрткеч җайланмасы" төшенчәсе гадәттә программа тәэминаты (санак программасы) башкару өчен җайланма итеп билгеләнгәнгә күрә, иң элеккеге дөрес рәвештә үзәк эшкәрткеч җайланмасы дип аталучы җиһазлар сакланган программалы санаклар барлыкка килү белән кертелгән.
Сакланучы программалы санакның фикере Дж. Преспер Эккерт һәм Джон Вильям Мочлиның ENIAC конструкциясендә булган инде, әмма ул башта соңрак тәмамланыр өчен калдырылган булган. 1945-нче елның 30 июненда ENIAC эшләнгәнче, математик Джон фон Нейман EDVAC турында игъланның беренче караламасы дип аталган кәгазне бастырган. Ул 1949-нчы елның августында тәмамланырга тиеш булган сакланган программалы санакның схемасы булган. EDVAC билгеле сан төрле тип күрсәтмәләр (яки гамәлләр) башкару өчен конструкцияләнгән булган. Бу күрсәтмәләр берләштерелеп EDVAC башкарыр өчен файдалы программалар хасил иткән. EDVAC өчен язылган программалар санакның физик үткәргечләре белән билгеләнмәве, ә югары тизлек санак хәтерендә сакланулары мөһим үзенчәлек булып тора. Бу ENIAC ка караганда отышлырак булган, соңгысында санакны яңа бирем эшләтер өчен шактый вакыт һәм көч таләп иткән. Фон Нейман конструкциясендә исә, EDVAC башкарырга тиеш программа яки программа тәэминаты фәкать хәтернең эчтәлеген үзгәртеп үзгәртелә алган.
EDVACны конструкцияләгәнлектән фон Нейман ешрак сакланучы программалы санак конструкциясе белән бәйләнештә искә алынса, аңа кадәр башкалар, мәсәлән, Конрад Цусе охшаш фикерләрне тәкъдим иткәннәр һәм ашырганнар. EDVACка кадәр тәмамланган Harvard Mark Iнең шулай аталган Һарвард архитектурасында шулай ук сакланучы программа конструкциясе кулланылган, монда электрон хәтер түгел, ә перфокарталар кулланылган. Фон Нейман архитектурасы белән Һарвард архитектурасы арасында төп аерма ул соңгысында саклау һәм үзәк эшкәрткеч җайланманың күрсәтмәләрен һәм керү бирелгән мәгълүматларын эшкәртүнең аерылган булуы, ә беренчесендә икесе өчен дә шул ук хәтер урыны кулланыла. Хәзерге үзәк эшкәрткеч җайланмаларның күбесе башлыча фон Нейман конструкциясендә, әмма Һарвард архитектурасы элементлары да гадәттә очрый.
Идарә җайланмасы
Үзәк эшкәрткеч җайланманың идарә җайланмасында сакланучы программа күрсәтмәләрен үтәү өчен бөтен санак системасы белән идарә итү өчен схемалар бар. Идарә җайланмасы программа күрсәтмәләрен башкармый, ә системаның башка өлешләре белән шуны эшләр өчен идарә итә. Идарә җайланмасы арифметик-мантыйк җайланмасы белән дә, хәтер белән дә аралашырга тиеш.
Дискрет транзисторлар һәм микросхемалар нигезендә үзәк эшкәрткеч җайланмалары
Үзәк эшкәрткеч җайланмаларның катлаулыгы төрле технологияләр кечкенәрәк һәм ышанычлырак электрон җайланмалар куллана башлау белән үскән. Шундый беренче камилләшү транзистор барлыкка килү белән килгән. Транзисторлар нигезендә үзәк эшкәрткеч җайланмалар 1950-нче һәм 1960-ынчы еллар дәвамында вакуум көпшә ләр һәм электрик релелар кебек артык зур, ышанычлыгы зур булмаган һәм сынучан элементлар нигезендә төзелергә тиеш булмаган. Бу камилләшү белән бер яки берничә (ялгыз) дискрет элементлы басылган плата нигезендә катлаулырак һәм ышанычлырак үзәк эшкәрткеч җайланмалары төзелгән.
Түбән Кумашка
Түбән Кумашка (Анат Кăмаша, Нижняя Кумашка) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.
Үзәк эшкәрткеч җайланма
Дискрет транзисторлар һәм микросхемалар нигезендә үзәк эшкәрткеч җайланмалары
Бу чор дәвамында, күп транзисторларны компакт урында җитештерү ысулы популярлык казанган. Микросхема (eng. integrated circuit, (IC)) күп сандагы транзисторларга бер ярымүткәргеч нигезендәге микросхема, яки “чип” өстендә эшләнеп чыгарылырга мөмкинчелек биргән. Башта NOR gate (Пирсон угы капкасы) кебек бик гади махсус булмаган санлы схемалар микросхемаларга миниатюрлаштырылган. Бу “төзелеш шакмаклары” – микросхемаларга нигезләнгән үзәк эшкәрткеч җайланмалар “кечкенә масштаблы интетграцияле” җайланмалар "small-scale integration" (SSI) дип атала. Apollo guidance computerда кулланылган кебек кечкенә масштаблы интеграцияле җайланмалар гадәттә аз санлы транзисторлар тәшкил иткән. Кечкенә масштаблы интеграцияле микросхемалардан бөтен үзәк эшкәрткеч җайланмасы төзү меңнәрчә ялгыз чиплар таләп иткән, әмма һаман элегрәк чыккан транзистор конструкцияләренә караганда әзрәк буш урын һәм егәрлек таләп иткән. Микроэлектрон технология алга китү белән микросхемаларда артучы санда транзисторлар урнаштырылган, шулай итеп, тәмамланган үзәк эшкәрткеч җайланма өчен кирәк булган ялгыз микросхемалар санын киметкән. Уртача һәм зур интеграцияле микросхемалар (eng. (medium- and large-scale integration) ICs) транзисторлар санын йөзләргә һәм аннан соң меңнәргә җиткергән.
Түбән Кумашка
Почта индексы — 429102. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97250830001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101900003000. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.
Үзәк эшкәрткеч җайланма
Дискрет транзисторлар һәм микросхемалар нигезендә үзәк эшкәрткеч җайланмалары
1964 елда IBM ширкәте System/360 санак архитектурасын тәкъдим иткән, ул санаклар сериясендә кулланылган, алар бер үк программаны төрле тизлек һәм җитештерүчәнлек белән башкара алган. Бу күпчелек электрон санаклар, хәтта бер үк җитештерүче эшләп чыгарган да бер-берсе белән ярашучанлыклы булмаган вакытта әһәмиятле булган. Бу камилләштерүне куллану өчен IBM санагы микропрограмма (еш кына “микрокод” дип аталучы) концепциясен кулланган, бу концепция хәзерге заман үзәк эшкәрткеч җайланмаларында киң кулланыла. System/360 архитектурасы шундый популяр булган ки, хәтта ул электрон хисаплау машиналары базарында төп урын алып торган һәм һаман дәвам иткән хәзерге санакларда, мәсәлән IBM zSeriesта мирас калдырган. Шул ук 1964 елда, Санлы Җиһазлар Корпорациясе (eng. Digital Equipment Corporation (DEC)) фәнни һәм тикшерү базарлары өчен булган башка йогынтысы зур булган санакны, PDP-8не тәкъдим итә. Соңрак DEC бик популяр булган PDP-11 сызыгын тәкъдим иткән, ул башта кечкенә масштаблы интеграцияле микросхемалар (SSI Ics) белән төзелгән булган, әмма соңыннан, бу гамәлгә кергәч, зур интеграцияле микросхемалар белән җиһазландырылган булган. Элегрәк чыккан уртача һәм зур интеграцияле микросхемаларга (eng. SSI and MSI ICs) караганда, PDP-11нең зур интеграцияле микросхемалы җиһазлануында дүрт кенә зур интеграцияле микросхемалы (LSI) үзәк эшкәрткеч җайланмасы булган.
Түбән Кумашка
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 510 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (96,23%), руслар (3,59%).
Үзәк эшкәрткеч җайланма
Дискрет транзисторлар һәм микросхемалар нигезендә үзәк эшкәрткеч җайланмалары
Транзисторларга нигезләнгән санакларның элегрәк чыккан санакларга караганда берничә билгеле отышлы ягы булган. Арткан ышанычлыктан һәм түбәнрәк егәрлек сарыф итүгә өстәп, транзисторлар үзәк эшкәрткеч җайланмаларга көпшәләр һәм релеларга караганда ялгау тизлекләре күбрәк булганлыктан күпкә зуррак тизлекләрдә эшне тәкъдим иткән. Ялгагыч элементларның (ул вакытта алар бөтенесе диярлек транзисторлар булган) арткан ышанычлыгына һәм шактый үскән тизлегенә рәхмәтле, үзәк эшкәрткеч җайланмаларның такт ешлыклары бу дәвердә уннарча мегагерцларга җитә. Моңа өстәп, дискрет транзисторлар һәм микросхемаларга нигезләнгән үзәк эшкәрткеч җайланмалар киң кулланганда, SIMD (Single Instruction Multiple Data) бер күрсәтмә күп бирелгән мәгълүматлы вектор эшкәрткечләре кебек югары җитештерүчәнлекле яңа конструкцияле җайланмалар барлыкка килә. Бу иң элекке тәҗрибә конструкцияләр соңыннан суперсанакларга, мәсәлән, махсус Cray Inc. тарафыннан ясалган суперсанакларга үсеш этәргече булып торган.
Микропроцессорлар (Микроэшкәрткечләр)
1970-енче елларда Федерико Фаггин ясаган фундаменталь уйлап чыгарулар (Silicon Gate MOS интеграцияләнгән микросхемалар, үзлектән тигезләнүче капкалар белән, ул микросхемаларның яңа очраклы мантыйк конструкциясе методологиясе булган) үзәк эшкәрткеч җайланмаларның конструкциясен һәм җиһазландыруын мәңгегә үзгәрткән. 1970-енче елда беренче сатуда булган микроэшкәрткечтән ( Intel 4004), һәм 1974-енче елда беренче киң кулланышта булган микроэшкәрткечтән бирле бу сыйныф үзәк эшкәрткеч җайланмалар тулысынча диярлек башка үзәк эшкәрткеч җайланмалар җиһазландыруларын узып киткән. Ул вакытның зур электрон хисаплау машиналары һәм минисанак җитештерүчеләре иске санак архитектураларын яңарту өчен шәхси интеграль микросхемалар эшләп чыгару программаларын башлаганнар, һәм нәтиҗәдә күрсәтмәләр җыелмалары ярашучан микроэшкәрткечләр җитештереп чыгарганнар, алар үзләренең элегрәк чыккан “тимерләре” һәм программа тәэминатлары белән ярашучан булган. Хәзерге заманда бөтен җирләрдә таралган шәхси санакның килеп чыгуы һәм нәтиҗәдә киң уңышы белән бергә, “үзәк эшкәрткеч җайланма” төшенчәсе хәзерге вакытта гел диярлек микроэшкәрткечләр турында сүз барганда кулланыла. Берничә үзәк эшкәрткеч җайланмасы бер эшкәрткеч чипта җыелырга мөмкин.
Үзәк эшкәрткеч җайланмаларның элеккеге буыннары бер яки берничә платада дискрет компонентлар белән һәм күп санлы интеграцияләнгән микросхемалар булган. Микроэшкәрткечләр, икенче яктан, - бик аз сандагы микросхемалар нигезендә җитештерелгән үзәк эшкәрткеч җайланмалар, гадәттә бер генә микросхема нигезендә. Бер кристаллда җиһазлану нәтиҗәсендә үзәк эшкәрткеч җайланманың гомуми үлчәме кечкенәрәк булуы тизрәк ялгануны аңлата, бу физик факторлар, мәсәлән, кимегән чыганакның (gate) зыянлы сыйдырышлыгы сәбәпле була. Бу синхрон микроэшкәрткечләргә ун мегагерцтан алып берничә гигагерцка кадәр такт ешлыкларга ия булырга мөмкинчелек биргән. Шуңа өстәп, микросхемада кечкенәлеге арта торган транзисторларны конструкцияләү сәләте арту белән бер үзәк эшкәрткеч җайланмада транзисторларның катлаулыгы һәм саны шактый арткан. Бу киң күзәтелә торган юнәлеш Мур кануны белән тасвирлана, ул үзәк эшкәрткеч җайланмаларның (һәм башка интеграль микросхемаларның) вакыт белән катлаулыгы үсешенең шактый төгәл фараз итә.
Соңгы алтмыш ел эчендә үзәк эшкәрткеч җайланмаларның катлаулыгы, үлчәмнәре, конструкциясе һәм гомуми формасы кискен үзгәрсә дә, нигез конструкция һәм функцияләве гомумән алганда күпкә үзгәрмәгән. Бүгенге көнгә барлык диярлек гадәти үзәк эшкәрткеч җайланмалар бик төгәл рәвештә фон Нейман архитектуралы сакланучы программа машиналар буларак тасвирланырга мөмкин. Элегрәк сүзгә алынган Мур кануны дөрес булып калганга күрә, интеграцияләнгән микросхемаларның транзистор технологиясе чикләре турында борчулылар килеп чыкты. Электрон капкаларның экстремаль миниатюризациясе электромиграция һәм суб-бусага агып китүе күренешләренең йогынтысының күбәюенә сәбәп булып тора. Бу яңарак борчылулар – тикшерүчеләрне яңа исәпләү методларны, мәсәлән, квант санакны тикшерергә һәм шулай ук классик фон Нейман моделенең кулайлыгын киңәйтү өчен параллелизмны һәм башка ысулларны тикшерергә сәбәп булып тора.
Эшләү
Күпчелек үзәк эшкәрткеч җайланмаларның фундаменталь эшләве, алар нинди физик формада булсалар да, программа дип аталучы сакланган күрсәтмәләр бер-бер артлы килүен башкарудан гыйбарәт. Программа нинди булса да санак хәтерендә сан төркемнәреннән гыйбарәт. Барлык диярлек үзәк эшкәрткеч җайланмалар эшендә куллана торган дүрт адым бар: чыгарып алу, декодирлау, башкару һәм язу.
Беренче адым, чыгарып алу, программа хәтереннән күрсәтмәне (ул саннардан яки саннар тәртибеннән гыйбарәт). Программа хәтерендә урнашу программада агымдагы урнашуны билгели торган программа санагычы (программный счётчик) белән билгеләнә. Күрсәтмә чыгарып алынганнан соң, программа санагычы хәтер берәмлекләре төшенчәләрендә күрсәтмә сүзенә арттырыла. Программа санагычы “хәтер адресларын”, ә “күрсәтмәләрне” санамаганга күрә, ул күрсәтмә сүзендә булган хәтер берәмлекләре санына арттырыла. Гади фиксацияләнгән озынлыклы күрсәтмә сүзе очрагында сәнәгать стандарт архитектураларында (eng. ISA, Industry Standard Architecture), бу һәрвакыт бер үк сан була. Мәсәлән, 8 битлы хәтер сүзләрен куллана торган фиксацияләнгән озынлыклы 32 битлы ISA күрсәтмә сүзе программа санагычын һәрчакта 4-кә арттырачак (сикерүләр очрагыннан тыш). Төрле озынлыклы күрсәтмә сүзләрен кулланучы сәнәгать стандарт архитектуралары программа санагычын соңгы күрсәтмәнең озынлыгына бәйле хәтер сүзләре санына арттыра. Еш кына, чыгарылып алынырга тиеш күрсәтмә чагыштырмача әкрен хәтердән кайтарылырга тиеш, бу үзәк эшкәрткеч җайланманың күрсәтмә кайтарылганчы көткәндә торуының сәбәбе була. Бу тапшыру хәзерге эшкәрткечләрдә күбесенчә кэш һәм көпшә-сызык архитектуралары белән адреслана (түбәндәрәк карагыз).
Күрсәтмәне башкару һәм нәтиҗәдә килеп чыккан керү мәгълүматларын язганнан соң, бөтен процесс кабатлана, киләсе күрсәтмә циклы гадәттә программа санагычындагы арттырылган дәрәҗә сәбәпле бер-бер артлы килүдә киләсе күрсәтмәне чыгара. Әгәр дә башкарылган күрсәтмә сикерү булган булса, программа санагычы сикерә торган күрсәтмә адресын үз эченә кертерлек итеп модификацияләнә һәм программа башкаруы гадәттәгечә эшләвен дәвам итә. Монда тасвирланганнан катлаулырак үзәк эшкәрткеч җайланмаларда, бер үк вакытта берничә күрсәтмә чыгарыла, декодирлана һәм башкарыла ала. Бу секция гадәттә классик гадиләштерелгән командалар җыелмасы белән санак конвейеры classic RISC pipeline  дип аталганны тасвирлый, ул күп электрон җайланмаларда кулланылучы гади үзәк эшкәрткеч җайланмалар арасында еш кулланыла (ул еш микроэшкәрткеч (микропроцессор) дип атала). Ул күбесенчә үзәк эшкәрткеч җайланма кэшының һәм шулай ук конвейерның кабул итү дәрәҗәсенең әһәмиятле ролен исәпкә алмый.
Конструкция һәм җиһазландырылу
Үзәк эшкәрткеч җайланманың нигез концепциясе түбәндәгечә яңгырый: Үзәк эшкәрткеч җайланманың конструкциясенә күрсәтмәләр җыелмасы дип аталган төп гамәлләр (операцияләр) исемлеге каты бәйләнгән. Мондый операцияләр ике санны кушу һәм алу, саннарны чагыштыру, яки программаның башка өлешенә сикерү булырга мөмкин. Бу нигез операцияләрнең һәрберсе махсус битлар бер-бер артлы килүеннән гыйбарәт; бу махсус операция өчен бер-бер артлы килү опкод дип атала. Үзәк эшкәрткеч җайланмага билгеле опкодны юнәлтү бу опкод тәкъдим иткән операцияне эшләтәчәк. Компьютер программасында күрсәтмәне башкару өчен үзәк эшкәрткеч җайланма бу күрсәтмә өчен опкодны һәм шулай ук аның аргументларын куллана (мәсәлән, кушу операциясе очрагында кушыла торган ике санны) куллана. Шулай итеп, санак программасы күрсәтмәләр бер-бер артлы килүеннән гыйбарәт, ә һәрбер күрсәтмәдә опкод һәм операциянең аргументлары бар. Һәрбер күрсәтмә өчен чын математик операция үзәк эшкәрткеч җайланманың арифметик мантыйк җайланмасы яки АМҖ (eng. ALU) дип аталган суб-җайланма тарафыннан башкарыла. Операцияләрне башкару өчен аның арифметик мантыйк җайланмасын куллануына өстәп, үзәк эшкәрткеч җайланма хәтердән киләсе күрсәтмәне уку өчен, хәтердән аргументларда билгеләнгән керү мәгълүматларын уку өчен һәм хәтергә нәтиҗәләр язу өчен җаваплы.
Бөтен саннар диапазоны
Үзәк эшкәрткеч җайланма чагылдыра алган саннарның зурлыгы һәм төгәллеге саннарның чагылдыруына бәйле. Бинар үзәк эшкәрткеч җайланмалар очрагында, “бит” төшенчәсе үзәк эшкәрткеч җайланма эш итә торган саннарда бер билгеле урынга карый. Үзәк эшкәрткеч җайланма куллана торган битлар саны (яки сан урыннары) еш кына "сүз үлчәме", "бит киңлеге", "бирелгән мәгълүматлар юлы киңлеге", яки төгәл бөтен саннар белән эш иткәндә (ә "йөзүче нокта" түгел) "бөтен саннар төгәллеге" дип атала. Бу сан төрле архитектуралар өчен төрле, ә еш шул ук үзәк эшкәрткеч җайланма өчен төрле. Мәсәлән, 8-битлы үзәк эшкәрткеч җайланмасы сигез бинар рәзрәт белән чагыла ала торган (һәрбер рәзрәтнең ике мөмкин дәрәҗәсе булып) саннар диапазоны белән эш итә, ягъни, 28 яки 256 дискрет сан белән. Моның йогынтысында, бөтен саннар үлчәме үзәк эшкәрткеч җайланма җиккән программа тәэминаты эшкәртә алган саннар диапазонына физик чик куя. Үзәк эшкәрткеч җайланмаларның бөтен саннар үлчәме бөтен саннар диапазонына чик куйганлыктан, моннан программа тәэминат һәм аппарат тәэминат техникаларының комбинациясен кулланып арынырга була (һәм еш кына шулай эшләнә дә). Өстәмә хәтер кулланып, программа тәэминаты үзәк эшкәрткеч җайланма чагылдыра ала торганнан күп зурлыкларга артыграк бөтен саннарны чагылдыра ала. Кайвакыт үзәк эшкәрткеч җайланманың архитектурасы зур бөтен саннар арифметикасын чагыштырмача тиз итә торган күрсәтмәләрне тәкъдим итеп, хәтта үзе чагылдыра алганнан саннар белән операцияләрне башкара ала. Бу зур бөтен саннар белән эшләү ысулы үзәк эшкәрткеч җайланманы зуррак бөтен саннар үлчәме белән җиһазландырудан әкренрәк булганлыктан, ул кирәк булган тулы бөтен саннар диапазонын тәэмин итү кыйммәтле булган очракларда отышлы була. Саф программа тәэминаты тарафыннан тәэмин ителгән ирекле үлчәмле бөтен саннар турында тулырак мәгълүмат алу өчен Ирекле үлчәмле бөтен саннар арифметика (Arbitrary-precision arithmetic) мәкаләсен карагыз.
Такт ешлыгы
Такт ешлыгы – ул микроэшкәрткечнең күрсәтмәләрне башкару тизлеге. Һәрбер санакта эчке такт генераторы бар, ул күрсәтмәләрнең башкарылу дәрәҗәсен регуляцияли һәм барлык төр санак компонентларын синхронизацияли. Үзәк эшкәрткеч җайланмага һәрбер күрсәтмәне башкару өчен фиксацияләнгән тактлар (яки сәгать цикллары) кирәк. Такт ешлыгы тизрәк булган саен, үзәк эшкәрткеч җайланма секундына күбрәк күрсәтмәләр башкара ала.
Күпчелек үзәк эшкәрткеч җайланмалар һәм күпчелек бер-бер артлы килү мантыйгы җайланмалары табигате буенча синхрон булып торалар. Чынлыкта исә, барлык синхрон үзәк эшкәрткеч җайланмалар бер-бер артлы килү мантыйгы һәм комбинацион мантыйгының катнашуын кулланалар. (Буль мантыйгын карагыз). Шулай итеп, алар синхронизация сигналы турында карашлар нигезендә конструкцияләнгән һәм эшлиләр. Бу такт сигналы буларак мәгълүм булган сигнал гадәттә периодик турыпочмаклы дулкын формасын ала. Электрик сигналларның үзәк эшкәрткеч җайланманың схемаларның төрле тармакларында максималь вакытны исәпләп чыгарып, конструкторлар такт сигналы өчен яраклы периодны сайлыйлар.
Период иң начар очракта сигналга узарга яки таралырга кирәк булган вакыт микъдарыннан озынрак булырга тиеш. Такт периодын иң начар очрак таралу тоткарлавыннан ышанычлы артыграк дәрәҗәгә кую, бөтен үзәк эшкәрткеч җайланмасын бирелгән мәгълүматны такт сигналының артучы һәм төшүче “кырыйлары” эчендә хәрәкәтләндерерлек итеп конструкциялиләр. Бу үзәк эшкәрткеч җайланманы гадиләштерү отышлыгын бирә, конструкция ягыннан да, компонентлар саны ягыннан да. Шулай да, аның үзәк эшкәрткеч җайланма гәрчә аның кайбер өлешләре тизрәк эшләсә дә, иң әкрен элементларны көтеп торырга тиеш булуында кимчелекле ягы бар. Бу чикләүне күбесенчә үзәк эшкәрткеч җайланманың параллелизмын арттыруның төрле ысуллары компенсацияли. (Астарак карагыз).