Реамкер
Реамкерның әдәби тексты
Рамая яки Реамкер тексты Камбоджада кайчан булуы яки төгәл вакыты билгеле түгел. Шулай да борынгы Камбоджа тирәли (Фунань, Ченла һәм Ангкор) эпос искә алынган күп сәнгать эшләре һәм язмалары ясалган булган. Камбоджада Рамаяна текстының булуына караган иң иртә шәһадәтнамә Веал Кантелның (К.359) 7-енче гасыр язмасында табылырга мөмкин, анда Маһабһаратамда тәкъдим итүләр һәм гыйбадәтханәнең Рамаяна кулъязмалары һәм шулай ук текстларның көн саен тавыш белән укылганы турында искә алына. Рамаянаның Кхмер юрамасының исеме Реамкер (Рамакерти) -туры мәгънәдә "Рама Даны". Чынлыкта Рама хикәясе Камбоджа тарихы дәвамында сәнгатьтә дә, әдәбиятта да бар. Камбоджа Рамаянасында Вальмики Рамаянасында булмаган кайбер вакыйгалар бар. Мисал өчен, Пһимаида Кхмер гыйбадәтханәсендә тоташтыру урынында сурәтләнгәнчә Раманың Ланкага тоташтыручы юлны балыклар тарафыннан җимерүе һәм шул юлны янә төзекләндерүе эпизоды асаба үсүеннән яки сөйләүченең алдына китерүеннән барлыкка килгән дип ышаныла. Шулай да, 15-енче гасырга кадәр бернинди әдәби эш тә сакланып калмаган, бары тик таш язмалар яки эпиграфияләр сакланып калган. 15-енче гасырдан бирле Раманың хикәясе Кхмер әдәбиятында этәргеч булган, күбесенчә эпос жанрында, шул рәвешле Хол дип аталган битлекле театр тамашасы өчен озын шигырьләр инша ителгән булган. Реамкер яки Рамакерти дип аталган Рама данын сөйләүче хикәяләр Кхмер Тарихының урта чорында пәйда булган. Реамкерның сакланып калган әдәби тексты 16-ынчы гасыр белән даталана. Бу Реамкер тексты гасырлар буена кимендә өч мәгълүм булмаган автор тарафыннан инша ителгән һәм ике өлешкә бүленгән булган. Беренче өлеш 16-ынчы һәм 17-енче гасыр арасында инша ителгән булган. Иң элеккеге язмада Балаканда һәм Айодһьяканданың төп вакыйгаларын кертүче беренче өлешнең биштән бер өлеше турында сөйләнә. Ул 17-енче гасырда Равана Рама белән соңгы сугышы өчен армиясе калдыкларын җыйган эпизодка кадәр дәвам иткән. Әмма Раванның үлеме турында эпизод, Ситаның коткарылуы һәм аның ут белән сыналып каралуы һәм Айодһьяга тантаналы кайту турында юк. Реамкерның 18-енче гасырда инша ителгән икенче өлешендә аеруча Рама һәм Ситаның соңрак тарихы турында сүз бара. Бу өлештә Ситадан икенче баш тартуы һәм качуы, аның ике угылының тууы, янә очрашу һәм Ситаның җиргә төшүе кертелгән. Реамкер кайбер урыннарында оригиналь Рамаянадан аерылып тора, өстәмә сәхнәләр һәм игътибар Хануман һәм Сованна Маччага бирелә, биредә бу сәхнә Ланканы тоташтыру юлын төзү вакытында барлыкка килә. Реамкер шулай ук 1620 елда Кхмер авторы Панг Тат (яки Нак Панг) тарафыннан язылган мәһабәт Ангкор Ват гыйбадәтханә комплексын тәбрикләүче һәм гыйбадәтханә галереяларында Рама хикәясен сурәтләүче барельефларны тасвирлаучы Л'берк Ангкор Ват (“Ангкор Ват Хикәясе”) дип аталган башка әдәбиятта искә алына. 1900-енче елларда Та Круд һәм Та Чак игътибарга лаеклы хәтерләре һәм бөтен Реамкер хикәясен телдән һәм матур итеп ишарәләр белән сөйләү сәләте өчен мәшһүр ике олы кеше булган. 1920-енче елда, Та Чак монах булу вакытында Ангкор Ваттан көньякта пагодада латанье яфракларда Реамкер хикәясенең күләмле кулъязмаларын тапкан һәм ул язманы яттан истә тотарга өйрәнгән. 1969 елда, Та Чакның телдән сөйләве язып куелган булган һәм аның сөйләве көненә бишәр сәгать итеп 10 көн дәвам иткән. Реамкерның Камбоджада күп юрамалары бар. Хәзерге көндә, Реамкер Камбоджа әдәбиятында Камбоджа милли эпосы буларак таныла һәм сынчылыктан бию тамашаларына һәм рәсемгә кадәр барлык Камбоджа сәнгать формаларында колач ала.