Копан
Тарихы
Археологлар мәгълүматы буенча, Копан археология калачыгы урынында зур авыл эралар арасында яшәгән. Безнең эраның 426 елында Хушвица хакимнәре (Караколь калачыгы, Белиз) нәселенән чыккан  К’инич-Йаш-К’ук'-Мо Копан патша династиясенә нигез сала. Соңгы Копан язмаларына ярашлы, Копанда патша булганга кадәр К’инич-Йаш-К’ук'-Мо Мексикадагы ерак Теотиуаканга бара, анда ул югары властьның инсигниясын ала. К’инич-Йаш-К’ук'-Мо токымнары Копан белән алдагы 400 ел дәвамында хакимлек итә (барысы уналты патша билгеле). Династияга нигез салучы вакытында төзелгән Копан елгасы яры буендагы сарай комплексы, вакыт үтү белән хәзер Акрополь кебек билгеле сарайларның, гыйбадәтханәләрнең һәм мәйданнарның зур тупланмасына әйләнә. Копан патшалары власте хәзерге Гондурас һәм Гватемала территориясендәге күрше тау үзәннәренә сузыла. Копан майя өлкәсенең иң көньяк-көнчыгышында урнашса да, аның патшалары көньяк уйсулыкларның башка династиялары, шул исәптән Тикаль, Караколь һәм Паленке хакимнәре белән бәйләнеш саклый, бер үк вакытта таулы Гватемаланың хакимнәре белән дә контакт булдыра. Копан патшаларына майя җирләренең көньяк чикләре белән хакимлекне кайтарып калдыралар. Бу репутация үзләрен «көньяк күкнең кояш баганалары» дип атаган Копан патшаларының титулларында чагылган. Патшалыкның халкы тугандаш колониаль чольти телендә сөйләшкән майяларны да, майя булмаганнарны да, шул исәптән ленканы да үз эченә ала. Калган майя патшалыктарындагы кебек, сарай яны аксөякләре «иероглифик майя» яки  «классик чольти» буларак билгеле аерым  «абруйлы телдә» сөйләшкән һәм язган. Туган көннәр, патшалык итүләр, Копан патшаларының үлемнәре даталарын  исәпкә алмаганда, калачыкның сәяси тарихы турында  чагыштырмача аз билгеле. Копанда патша язулары, сирәкләрен исәпкә алмаганда, сәяси вакыйгаларга караганда, күп игътибарны  ритуалдарга бирә. Бәлки, мондый әйтмәү калулар, урындагы хакимнәрнең майя булмаган хакимнәр белән ешрак эш итүе белән бәйле, ә шул ук вакытта калган майя патшалыкларының кызу сәяси тормышы аларны читләтеп үтә. Ярдәмгә археология мәгълүматы килә, ул патшалыкның үсешен VII— VIII гасырның беренче чирегенә К’ак'-Ути-Виц'-К’авиль («К’авиль- шарлавык читендәге ут») һәм Вашаклахун-Убах-К’авиль («К’авилнең ун сигез йөзе») патшалары хакимлегенә туры килүен дәлилли. Үсешен хәрби һәлакәт юкка чыгара. Киригуа калачыгы хакиме, Копан патшалары вассалы һәм туганы патша К'ак'-Тилив-Чан-Йопат («Йопат күктә ут кабыза») бәйсезлек алырга карар итә. 738 елның апрель азагында  К’ак'-Тилив-Чан-Йопат һәм  Вашаклахун-Убах-К’авиль армиясе Коквица урынында сугыша. Копан армиясе җиңелә, Вашаклахун-Убах-К’авиль әсиргә алына һәм ул башы чабып үлтерелә. Киригуаны һәм хаким күзәтүе астында булган тау үзәннәрен югалту белән бергә мондый зур җиңелү Копан патшаларының куәтенә җитди зыян була, ун бишенче Копан патшасы вакытында күпмедер яңару кичерсә дә, алар моннан аякка баса алмый. Майяларның башка күп калачыклары кебек үк, Копан  IX гасыр кризисының корбаны була,  аның сәбәпләре әле дә ачыкланмаган, сәяси тотрыксызлык һәм озак  корылык булуы да ихтимал. Уналтынчы патшаның хакимлегенең соңгы  елларында  патша төзелеш  эшмәкәрлегенең кимүе күзәтелә, бу патшалыкта  икътисади хәлнең гомуми начараюын күрсәтә. Копан хакимнәренең власте 822 елдан соң гамәлдә күз ачып йомганчы юкка чыга. Копанның соңгы патшасы Укит-Ток’аның  идарә итүенә багышланган  L алтаре  өстендәге  уеп кисүченең эше тәмамланмый кала. Копан Акрополенең сарайлары һәм гыйбадәтханәләре җимерелә һәм яндырыла. Кайсыбер периферия тораклары киресенчә кыска вакытка үсеш кичерә, бу аерым абруйлы гаиләләрнең үзәк властьның кризисын үз максатларында куллануын күрсәтә. властьның кризисы дип танылды. Шуңа да карамастан, бушау тиз арада бөтен үзәнгә тарала. Копан язмалары буенча борынгы топонимнарның берсе дә безнең көннәргә кадәр сакланмаган, бу үзән халкының тулысынча бер тапкыр алмашынуын раслый.