cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаркабуз
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD113589
HD113589 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Рудзицы
Рудзицы (Рудзіцы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Франкенхайм-ам-Рёне
Франкенхайм-ам-Рёне (Frankenheim/Rhön) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кызылъяр (Ормар районы)
Кызылъяр (Хӗрлӗ Ҫыр, Козыльяры) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 370 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (97%) алып тора.
(5654) Терни
(5654) Терни — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 20 маенда А. Ваньоцци тарафыннан Стронконе обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 KG» саналган.
Киртәле
Киртәле — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
Халык саны — 483 тирәсендә. Почта индексы — 422387.
Тарих
1710 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): мордва халкы.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Плуега-Муайзан
Плуега-Муайзан — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Майдан-Келчевский
Майдан-Келчевский — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Грабець (Силезия воеводалыгы)
Грабець  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Преутешть (коммуна)
Преутешть — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан коммуна.
Акари (Риу-Гранди-ду-Норти)
Акари  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Лямпа (Барда кушылдыгы)
Лямпа — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Барда елгасының уң ярыннан 131 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Костерёво
Костерөво (Костерөво) — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1939 елдан, шәһәр cтaтысын 1981 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,2%), украиннар (1,5%), татарлар (1,3%).
Анельполь
Анельполь — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кордова (Төньяк Каролина)
Кордова  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кордова халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Гремячевская
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Сизанкур
Сизанкур — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Гайбуты
Гайбуты (Гайбуты ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Баранавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Каябашы (Кавак)
Каябашы (Kayabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Кавак илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вильяфранка-Монтес-де-Ока
Вильяфранка-Монтес-де-Ока — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(12875) 1998 QA2
(12875) 1998 QA2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 19 августында NEAT проекты тарафыннан Халеакала обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QA2» саналган.
Азап (Һорасан)
Азап (Azap) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Һорасан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Пешка (шахмат)
Пешка (Җәяүле) (Юникод: ♙♟) — шахмат ташы, шахмат материалын үлчәү чарасы.
Пешка эквивалентында башка фигураларның көчен үлчиләр (мәсәлән, бер җиңел фигура 3 пешкага, тура 5 пешкага тиң дип санала).
XVIII гасырда яшәгән француз шахматчысы Франсуа-Андре Филидор буенча, пешка — "шахмат партиясенең җаны". Пешкалар урнашу структурасы бөтен партиянең стратегик рәсемен билгели. Уен азагында, ягъни эндшпильдә, пешкаларның әһәмияте арта, бигрәк тә алгарак киткән һәм "үтәли йөрмәле" дип аталган пешкалар көчле була ("әверелү" кагыйдәсен кара).
Үзенең көчсезлеге аркасында пешка төшенчәсе метафорик мәгънәдә иерархиядәге түбән хәлне, ярдәмгә мохтаҗлыкны билгели. Мәсәлән, "Минем кулларымда ул бары пешка гына иде".
Пешка белән йөрү тәртибе
Пешка үз алдындагы вертикаль буенча буш шакмакка йөри ала.
Әверелү
Үзенең башлангыч позициясенә карата каршы урнашкан горизонтальгә барып җиткән пешка уенчы теләге буенча үз төсендәге вәзиргә, турага, филгә яки атка алмаштырылырга тиеш. Бу — әверелү дип атала.
Тактада шундый ташларның барлыгы һәм саны мөһим түгел. Күпчелек очракларда пешканы вәзиргә алмаштыралар, чөнки ул иң көчле фигура. Әмма кайсыбер очракларда пешканы башка фигурага алмаштыру файдалырак та булырга мөмкин (“көчсез әверелү”). Мәсәлән, түбәндәге хәлләрдә:
Янгытская Рассоха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Пешка (шахмат)
Пешка төрләре
Пешкаларны үзара урнашуына карап түбәндәге төрләргә бүлеп була:
Янгытская Рассоха
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пешка (шахмат)
Пешка төрләре
Изоляцияләнгән пешка — күрше вертикальләрдә үз төсендәге пешкалар булмаган пешка.
Үтәли йөрмәле пешка — үз алдындагы вертикаль кырларда көндәшләре булмаган пешка.
Якланган үтәли йөрмәле пешка — үз төсендәге башка пешкалар белән якланган үтәли йөрмәле пешка.
Ерагайган үтәли йөрмәле пешка — үз төсендәге башка пешкаларга караганда шахмат тактасының каршы ягында урнашкан үтәли йөрмәле пешка.
Бәйләнгән пешкалар — күрше вертикальләрдә урнашкан бер үк төстәге һәм бер-берсен яклый ала торган ике (яисә күбрәк) пешка.
Икеләнгән (өчләнгән) пешкалар — бер үк вертикальдә урнашкан бертөсле ике (өч) пешка.
Артта калган пешка — күрше вертикальләрдә урнашкан үз төсендәге башка пешкалар тарафыннан блокланган, ягъни үз алдындагы кырлар көндәш пешкалар һөҗүме астында булган пешка. Диаграммада:
Аклар:
Изоляцияләнгән пешка — d3.
Изоляцияләнгән, өчләнгән пешкалар — g2, g3, g4.
Үтәли йөрмәле пешка — g4.
Каралар:
Бәйләнгән пешкалар — b6, c5, d5.
Үтәли йөрмәле пешка — b6.
Гарклёва (Кече Польша воеводалыгы)
Гарклёва — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Досо Портоле (Бреша)
Досо Портоле — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Досо Портоле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Акауан (Пиауи)
Акауан  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пиауи штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Паницке Дравце
Паницке Дравце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Майданки
Майданки — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Жиль-Вьё-Марше
Сен-Жиль-Вьё-Марше (Saint-Gilles-Vieux-Marché) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Мюр-де-Бретань кантонына карый.
Саут-Накнек (Аляска)
Саут-Накнек  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Сен-Жиль-Вьё-Марше
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,33 км².
Саут-Накнек (Аляска)
Географиясе
Саут-Накнек халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD11360
HD11360 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Плуедерн
Плуедерн — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Тресе-Мартирес
Тресе-Мартирес (Trece Martires) — Филипиннең Кавите праʙинсəсендә урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр Лусон утравында урнашкан.
Тарих
Шәһәр статусын 1956 елдан башлап йөртә.
(12876) 1998 QR10
(12876) 1998 QR10 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QR10» саналган.
Мид (округ, Канзас)
Мид — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Мид шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1855 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 2536 км² тәшкил итә.
Макклери (Вашингтон)
Макклери  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рудкавшчына
Рудкавшчына (Рудкаўшчына ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Грабова (Заверцянский повяты)
Грабова  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(5655) Barney
(5655) Barney — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1973 елның 29 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1159 T-2» саналган.
Анелювка
Анелювка — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ениторунобасы (Сарыяхши)
Ениторунобасы (Yenitorunobası) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Аксарай иле Сарыяхши илчесенә караган бер авыл (köy).
Сеулешть
Сеулешть — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Прибоень (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Акаяка
Акаяка — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Франкенхайн
Франкенхайн (Frankenhain) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Ясавэй-Яха (елга)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ат (шахмат)
Ат (Юникод ♘♞) — шахмат уенында куллана торган таш (фигура). Уен башында ике уенчыга да икешәр ат бирелә. Ак атлар b1 һәм g1 шакмакларына, ә кара атлар b8 һәм g8 шакмакларына урнаша.
Ат белән йөрү тәртибе
Ат үзенең төсле таш урнашмаган шакмакларга йөри ала. Ул үз йөрүендә баштан вертикаль яисә горизонталь буенча ике шакмакка, аннары шул юнәлешкә карата перпендикуляр бер шакмакка күчә һәм шунда кала. Атның йөргән юлы “Г” хәрефен хәтерләтә.
Башкача аңлатканда ат хәзерге вакытта торган шакмагына караганда горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча тигез урнашмаган иң якын кырга йөри ала.
Шулай итеп ат шахмат тактасы уртасыннан 8 кырга йөри ала.
Ат башка ташлар өстеннән дә сикереп йөри ала торган бердәнбер фигура.
Көч һәм материаль кыйммәте
Кыйммәте буенча ат филгә яки 3 пешкага тиң. Өч ат якынча бер вәзирне яки ике тураны алыштыра.
Ат бик мобиль булмаса да, фигуралар өстеннән сикереп чыга алуы ябык позицияләрдә аның бәясен арттыра. Шаһ белән фил очрагында кебек шаһ белән ат ялгыз шаһка мат куя алмыйлар, әмма шаһ белән ат һәм фил — алалар. Ике ат һәм шаһ белән ялгыз шаһка каршы уйнап көндәш уенчы тупас хата ясаса гына мат куеп була.
Атның йөрү тәртибе башка фигураларныкыннан нык аерылганга “ат белән йөрү” фразеологизмы көтелмәгән кыланыш, яки чишелеш табуны аңлата.
Гайковка
Гайковка (Гайкоўка ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Булат Хәмидуллин
Булат Хәмидуллин - тарихчы.
Тәрҗемәи хәле
1968 елның 13 августында Казан шәһәрендә туа. 1985 елда Казанның 80-нче урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының тарих бүлегенә укырга керә. 1987–1989 елларда хәрби хезмәттә була. 1992–1995 елларда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының тарих бүлеге каршында аспирантура тәмамлый. 1995-1997 елларда әлеге институтның шул ук бүлегендә кече фәнни хезмәткәр.
Аспирантурада уку белән бер үк вакытта 1992―1994 елларда ― «Казан» милли мәдәни үзәкнең тарих-фән бүлегендә фәнни хезмәткәр, анда тарихи эчтәлекле күргәзмәләрне оештыруда якыннан катнаша.
1998 елда Татарстан китап нәшриятына эшкә чакырыла. Башта иҗтимагый-фәнни китаплар редакциясе мөхәррире, 1999 елдан шул редакциянең мөдире.
2002 елның февралендә Татарстан Фәннәр академиясенең «Фән» нәшриятына баш мөхәррир итеп билгеләнә, бер үк вакытта ул «Фәнни Татарстан» һәм «Научный Татарстан» журналларының баш мөхәррир урынбасары вазифаларын да башкара.
2001 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
Вильяфруэла
Вильяфруэла — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Гарлиця-Духовна
Гарлиця-Духовна — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Тәтеш педагогика көллияте
Тәтеш педагогика көллияте, Тетюшский педагогический колледж — 1917 елдан Казан губернасы (1920 елдан Татарстан АССР, 1991 елдан Татарстан) Тәтеш шәһәрендә эшләп килүче, Татарстан фән һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы урта махсус һөнәри белем бирүче дәүләт белем бирү оешмасы. Татарстан хөкүмәтенең сыйфат өчен премиясе дипломанты (2010).
2015 елдан исеме «Тәтеш дәүләт гражданнарны яклау көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем оешмасы итеп үзгәртелә. Педагогика профильле уку йорты фәнни-техник профильле уку йортына әверелә, һөнәри коткаручыларны һәм янгын сүндерүчеләрне дә әзерли башлый. 2008 елдан укуханә директоры — Татьяна Адаева.
Майдан-Суский
Майдан-Суский — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кольцовка
Кольцовка (Кульцав, Кольцовка) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Шадринка (Байкалово районы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Кольцовка
Халык
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (27%), руслар (71%) алып тора.
Фил (шахмат)
Фил (кайсыбер вакытта “әфисәр” дип тә йөртелә; Юникод ♗♝) — шахмат фигурасы. Партияне уенчылар икешәр фил белән башлыйлар. Ак филләр c1 һәм f1, каралар c8 һәм f8 шакмакларына урнаша.
Кече Бизь
Кече Бизь — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Зур Бизь елгасының сул ярыннан 1,6 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Фил (шахмат)
Фил белән йөрү тәртибе
Юлында фигура тормаган чакта фил диагональ кырлар буенча теләсә нинди шакмакка йөри ала. Шулай итеп һәрбер фил ак яки кара шакмаклар буенча гына йөри ала, шуңа аларны аккырлы фил һәм каракырлы фил дип йөртәләр.
Кече Бизь
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Фил (шахмат)
Көч һәм материаль кыйммәте
Фил шакмакларның яртысы гына үз контроле астында тота алганга турадан көчсезрәк дип санала. Моннан тыш тура буш тактада берьюлы 14 шакмакка һөҗүм итә, ә фил бары тик җидедән (фил такта почмагында) унөчкә кадәр (фил тактаның урта кырларында).
Фил якынча атка тиң. Әмма эндшпильгә якынлашканда пешкалар тактаның ике кырыенда урнашкан очракта фил аттан көчлерәк була башлый, ә пешкалар бер якта гына булсалар ат филдән бераз көчлерәк була. Тактада ике шаһ һәм фил генә калса уртак нәтиҗә игълан ителеп уен тәмамлана. Шул ук вакытта ике төрлекырлы филләр, яки ат, фил һәм шаһ ничек тә мат куя алалар.
Фил пешкасыз эндшпильдә
Фил көчле якта:
Фил көчсез якта:
Кадис (Филипин)
Кадис (Cadiz) — Филипиннең Негрос-Оксиденталь правинсәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1967 елдан башлап йөртә.
Сен-Глен
Сен-Глен (Saint-Glen) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Плене-Жюгон кантонына карый.
Коув-Крик (Төньяк Каролина)
Коув-Крик  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Коув-Крик халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(12877) 1998 QF11
(12877) 1998 QF11 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QF11» саналган.
Покров (шәһәр)
Покров (Покров) — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,3%), әрмәннәр (2,0%), украиннар (1,2%), чегәннәр (1,2%).
(5656) Oldfield
(5656) Oldfield — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1920 елның 8 октябрендә Вальтер Бааде тарафыннан Гамбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «A920 TA» саналган.
Яңа Кузега
Яңа Кузега — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Пижма елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Беренче татарча әлифба (китап, СәгыйтьХәлфин)
1778 елда татар мәгърифәтчесе Сәгыйть Хәлфин тарафыннан беренче татар әлифбасы басылып чыга. “Азбука татарского языка с обстоятельным описанием букв и складов, сочиненная Казанских гимназий учителем и Адмиралтийской конторы переводчиком Сагитом Хальфиным” исемле 55 битле китап Мәскәү университеты типографиясендә басыла. Бу хезмәт бездә басма китапларыбыздан тәүгесе булып санала. Беренче “Әлифба”ның тиражы патша указы белән чикләнгән һәм, казна нәшере булганлыктан, аның нөсхәләре халык кулына барып җитмәгән. Хәер, барып җитсә дә, ул татар балалары өчен кулланма булып хезмәт итә алмас иде, чөнки ул татар телен өйрәнүче рус укучылары өчен язылган. Дәреслек Казанда, Омск каласындагы Азиатский училищеда һәм татар теле дәресе кергән башка рус уку йортларында гына кулланма итеп файдаланылган. “Әлифба”ның авторы Сәгыйть Хәсән улы Хәлфин (1732-1785) – бездә мәгърифәтчелек хәрәкәтенең беренче вәкилләреннән санала. Ул Казанда диңгез көймәләре төзи торган Адмиралтейство верфь конторасында тәрҗемәче булып эшли. 1767 елда Казандагы 1нче гимназиягә татар теле укытучысы итеп билгеләнә. 1769 елны аңа “губерна тылмачы” дигән дәрәҗә бирелә.
Чыганаклар
2015-2016 уку елына "Гаилә һәм мәктәп календаре".
Адамовка районы
Адамовка районы (Адамовский район) — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Адамовка бистәсе.
Каябашы (Алтынорду)
Каябашы (Kayabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Алтынорду илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Досо Сото (Сондрио)
Досо Сото — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Досо Сото Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Плуенан
Плуенан — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Акидабан
Акидабан — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сержипи штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Азганлык (Искендерун)
Азганлык (Azganlık) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Искендерун илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Аннобур
Аннобур — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Тура (шахмат)
Түре (Ладья; Юникод ♖♜) — шахмат фигурасы (ташы). Уенда кыйммәте буенча 5 пешкага тиң. Юлында бер таш та тормаган очракта тура горизонталь яки вертикаль кырлар буенча һәрбер шакмакка йөрергә мөмкин.
Уенда түренең әһәмияте бик зур. Уен башында алар актив булмаса да, түреләр рокировкада катнашып миттельшпильдә позицион көрәш өчен вертикаль кырларны контрольдә тота алалар. Эндшпильдә түреләр еш кына пешкага вәзирлеккә барырга ярдәм итәләр, яки көндәш шаһына йөрергә зур кыенлыклар ясыйлар. Шаһ һәм түрене кулланып мат та куярга мөмкин.
Түренең юлында ташлар тормаса ул 14 шакмакны контрольдә тота.
Түреләрне урнаштыру мәсьәләсе
8 түрене шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә ничә төрле итеп урнаштырып була? Бу латин квадратын табу мәсьәләсенә аналогия.
Фрауэнвальд
Фрауэнвальд (Frauenwald) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Паня
Паня — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Грабова (Ченстоховский повяты)
Грабова  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Фрауэнвальд
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Грабова (Ченстоховский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Паня
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(12878) Erneschiller
(12878) Erneschiller — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QH11» саналган.
Рудня (Гижэнски авыл советы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Славгарадский районында урнашкан авыл.
HD113697
HD113697 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Рудня (Гижэнски авыл советы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
HD113697
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Майдув
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бакырчы (Тәтеш районы)
Бакырчы — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
Халык саны — 385 тирәсендә. Почта индексы — 422384.
Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Хәсән Туфан урамы
Хәсән Туфан урамы — татар шагыйре, Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты Хәсән Туфан (чын исеме Хисбулла Фәхри улы Гөлзизин-Хәзрәтов-Күсинов, 1900 — 1981) хөрмәтенә аталган урам. right|thumb|150px|[[Хәсән Туфан проспекты (Яр Чаллы)|Хәсән Туфан проспекты]]
Хәсән Туфан проспекты (Яр Чаллы)
Хәсән Туфан проспекты (проспект Хасана Туфана) — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам. Почта индекслары 423800, 423810, 423819, 423823, 423831. ОКАТО коды: 92430000000. Координатлары 55.7423 киңлек һәм 52.4028 озынлык буенча. Озынлыгы көньяктан төньякка — 1,9 км, көнбатыштан көнчыгышка — 3,7 км.
Тарих
right|thumb|100px|[[Фатих Хөсни һәм Хәсән Туфан (). 70 нче еллар]] Татар шагыйре, Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты Хәсән Туфан (чын исеме Хисбулла Фәхри улы Гөлзизин-Хәзрәтов-Күсинов, 1900 — 1981) хөрмәтенә аталган урам.
Пригор (коммуна)
Пригор — Румыниянең Караш-Северин жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Селдовия-Вилледж (Аляска)
Географиясе
Селдовия-Вилледж халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гайнин
Гайнин (Гайнін ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ляхавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Митчелл (округ, Канзас)
Митчелл — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Белойт шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1873 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1862 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Митчелл (округ, Канзас)
Гарлиця-Мурована
Гарлиця-Мурована — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Маттава (Вашингтон)
Маттава  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Маттава шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вильяэскуса-де-Роа
Вильяэскуса-де-Роа — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Сеучешть
Сеучешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Акидауана
Акидауана — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу-ду-Су штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Енитурач (Решадие)
Енитурач (Yenituraç) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Решадие илчесенә караган бер авыл (köy).
Волосница (Югары Кама районы)
Волосница (Волосница) — Киров өлкәсенең Югары Кама районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Суригао
Суригао (Surigao) — Филипиннең Суригао-дел-Норте пpавинсәсендә урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр Минданао утравында урнашкан.
Тарих
Шәһәр статусын 1970 елдан башлап йөртә.
Сен-Гуэно
Сен-Гуэно (Saint-Gouéno) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Плене-Жюгон кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 10,09 км².
Совилле-Монживаль
Совилле-Монживаль — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Илдус Гыйләҗев
Илдус Сабир улы Гыйләҗев ― шагыйрь, 1990 елдан СССР һәм Татарстан Язучылар берлекләре әгъзасы. Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2000), Азнакай районының мактаулы гражданы (2016).
Тәрҗемәи хәле
1946 елда Азнакай районы Урсай авылында туа. Азнакай районы предприятияләрендә: “Ленин юлы” (1976-1981), “Коммунизмга” (1981-1990) колхозлары рәисе, “Актүбәнефть” нефть-газ чыгару идарәсе җитәкчесе урынбасары (1992-1994), “Татнефть” ачык акционерлык җәмгыятенең “Никитинский” совхозы директоры, 1999 елдан “Туйкә” авыл хуҗалыгы кооперативы рәисе була.
1985-1990 елларда – ТАССР Югары Совет депутаты.
Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1996). “Почет билгесе” ордены белән бүләкләнә.
Илдус Гыйләҗевнең шагырьләре публицистик рухта, гражданлык, туган җиргә, аның кешеләренә мәхәббәт хисләре белән сугарылган (“Җир китабы”, 1988; “Җилкенү”, 1990; “Өмет ае”, 1993; “Серле мәгарә”, 1995; “Хак сүз”, 2000; “Чатыртау тылсымы”, 2001; “Яратканга күрә”, 2006 җыентыклары).
Чыганаклар
2015-2016 уку елына "Гаилә һәм мәктәп календаре".
Корак-Чурачики
Корак-Чурачики (Курак Чурачӑк, Корак-Чурачики) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 227 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Яранвож
Яранвож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Югары Одес елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(5657) Groombridge
(5657) Groombridge — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1936 елның 28 августында Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1936 QE1» саналган.
Шадриха (Первоуральск шәһәр округы)
Шадриха (Шадриха) — Свердловск өлкәсенең Первоуральск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%), татарлар (15%).
(12879) 1998 QN18
(12879) 1998 QN18 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QN18» саналган.
Аннополь (Грубешивский повяты)
Аннополь  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яторемб-Яха
Яторемб-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Вэбарка-Паха култыгы урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кече Молебка
Кече Молебка — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Молебка елгасының уң ярыннан 32 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сөлил, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейннары, Агыйдел кушылганга чаклы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
HD113723
HD113723 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Плузане
Плузане — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Грабувка (Водзиславский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каябашы (Айбасты)
Каябашы (Kayabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Айбасты илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Акирас
Акирас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сеара штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Досо Фопе (Бергамо)
Досо Фопе — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Досо Фопе Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Крикет (Төньяк Каролина)
Крикет  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фрауэнзее
Фрауэнзее (Frauensee) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Майк
Майк — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пригория (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Вильяэскуса-ла-Сомбрия
Вильяэскуса-ла-Сомбрия — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гарличка
Гарличка — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гайнинец
Гайнинец (Гайнінец ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ляхавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Бодай
Бодай (Tríticum) — бөртеклеләр гаиләсеннән гадәттә беръеллык үләнлеләр ыруыннан үсемлек, күп илләрнең төп бөртекле культурасы булып тора. Башакчыклары 2—7 чәчәкле, катлаулы башакчыкның һәр буынында берәрләп урнаша. Үзеннән серкәләнүче бер еллык үсемлек. Сабагы — 30—200 см биеклектәге салам, кыяк яфраклы. Чәчкәлеге — катлаулы башак. Орлыгы — ялангач бөртекчә, июль азагында — август башында өлгерә. 1000 орлыгының авырлыгы 20—50 г. Орлык составы: аксымнар (20% ка кадәр), җилемчә (40% ка кадәр), углеводлар, майлар, минераль матдәләр һ.б.
Бодайның туклыклылыгы бик югары, ул күп хезмәт таләп итми, яхшы килеш озак саклана. Уңышы һәм сыйфаты перспективалы. Дөньяда җитештерелгән барлык ашлыкның 27 процентын бодай тәшкил итә. Бодай - Идел-Урал төбәгендә игелә торган төп азык культураларының берсе.
Этимология
Гомум төрки буғдай, монголча буғудай «бодай» сүзеннән. Чыгышы ачык түгел, кытайчадан диючеләр бар.
Тарихи белешмә
thumb|upright=1.4|left|Кыр бодае («Арарат бодае», Triticum araraticum), Эребуни тыюлыгы}
Культурлашкан бодай Якын көнчыгыш төбәгендә пәйда булган. Культуралы һәм кыр бодаеның генетикасын өйрәнеп тикшергәннән соң, галимнәр культуралы төрнең туу урыны итеп Төркиянең көньяк-көнчыгыш өлешендәге Диярбакыр шәһәрен тирәсен атыйлар. .
Бодайның туган җире итеп Әфганстан да санала, төгәлрәк әйткәндә, Кабул елгасының үзәне. Бу урыннан ул Фарсы иленә тарала. Әгәр Әфганстан йомшак бодайның 57 төрен (күбесе кәрлә) бирсә, Фарсы иле аларга бу культураның тагын 52 ботаник төрен өсти. Әмма тиздән ул киңлек һәм меридианнар белән исәпләшми башлый. Әгәр борынгы инк һәм ацтеклар бодай икмәге тәмен белмәсә, хәзер аларның тарихи ватаны — Америка бодайның тулай җыемы буенча беренче урынны тота.
Уртача зурлыктагы бер башак 1,2-1,5 грамм бөртек бирә. Мондый “тулай җыемнан” 1,7 грамм ипи пешерергә мөмкин. Борын-борын заманның кыргый шартларында башакта, күп дигәндә, ике бөртек булган. Моннан якынча 50 мең ел элек кеше шушы “байлык” белән кызыксына башлый. Игенчелек моннан ун мең ел элек башланган дип фараз ителә. Ул вакыттагы, әгәр шулай әйтергә яраса, кырчылык структурасына кергән культураларның иң беренчесе бодайның “ырудашы” борай булган, дип исәплиләр. Ул безнең эрага кадәр дүрт мең ел элек игелә башлаган. Ул Борынгы Мисырда — алты-сигез, безнең якларда биш мең ел элек билгеле була.
Татарстан һәм татар халкы тарихында
Болгар халкы борай һәм бодай белән күчмә хәлдә йөргәндә ук таныш булган. Ибне Фазлан, Ибне Рустә фикерләренә караганда, Идел буе Болгар дәүләтендә 10 йөздә культуралы үсемлекләр арасында бодай алдынгы урын тота.
Элек-электән Казан губернасының кайбер авылларында бодай шактый зур мәйданнарда игелгән, мәсәлән, Зөя өязенең Татар Борнашы авылында 1890 да язгы чәчүгә бирелгән басуның яртысы файдаланылган. 19-20 йөзләрдә, сабан уйлап табылганнан соң, таза хәлле крәстияннәр бодай чәчүлекләрен шактый киңәйтәләр. Бодайның берничә төрле сорты игелә башлый. Губернаның төньяк өлешендә бодайның йомшак сортлары «Русская», «Гирка», «Красноколоска», «Саксонка», «Самарка», «Остистая» һ.б. игелә. Көньяк өязләрдә каты сортларга өстенлек бирелә, мәсәлән, «Арнаутка», «Белотурка», «Белоколоска» һ.б., алар өчен, йомшак сортлардан аермалы буларак, чирәм җирләр кулай санала. Бөгелмә өязенең электән сөрелеп килгән җирләрендә бодайның «Русская» һәм «Саксонка» сортлары, яңа җирләрдә - «Белотурка» сорты игелә.
19 йөз уртасында уңдырышлы чирәм җирләрдә бодай уңышы чәчелгән орлыкка караганда 15 тапкыр артыграк (унбишләтә), ә электән сөрелеп килгән җирләрдә 2-5 кына тәшкил итә. Шуның өчен дә аны Казан губернасының кысыр яткан җирләр сакланып калган көньяк һәм көньяк-көнчыгыш районнарында игәләр. Чирәм җирләрне эшкәртә башлаганнан соң, электән сөрелеп килгән, иске, чүп баскан җирләргә бодай чәчү күпкә киметелә. 19 йөз ахырында Казан губернасында сабан бодаеның тулай җыемы уртача (мең чиректә): 1870-74 тә - 258, 1875-79 да - 155, 1880-84 тә - 176, 1885-90 да 186 мең чирек тәшкил итә. 1909-11 дә ул 46,4-61 мең га җирдә игелә. Уҗым бодае барлык мәйданның 2,5%ын били.
Классификация
200px|thumb|right|Бодай төрләре: T.durum - каты бодай, T.spelta - [[борай, бодайның иң борынгы төре]] Дөньяның күп илләрендә таралган якынча 30 кыргый һәм культуралы төре билгеле. Бодайның ике тере: каты бодай (T.durum) һәм йомшак бодай (T.aestivum) аеруча киң таралган. Йомшак бодай туфракка һәм җылыга талымсызрак, аны салкынрак төбәкләрдә үстерергә мөмкин, шуңа күрә ул киңрәк таралган. Аның бөртекчәсе кисемдә ончыл, көпшәк була, башаклары кылчыксыз яки кылчыклар башактан кыскарак һәм ян якка юнәлгән. Каты бодай бөртекчәсенең кисеме пыяласыман, каты, барлык сортлары да диярлек башактан озынрак, параллель өскә юнәлгән кылчыклы. Каты бодайда йомшак бодайга караганда аксымнар (җилемчә) күбрәк була, шуңа күрә каты бодайдан югары сыйфатлы он, макарон, манный ярмасын ясыйлар. Коры континенталь климатта аз дымлы туфракта каты бодайда аксым микъдары тагын да арта, шуңа күрә мондый шартларда үскән сортлар аеруча кыйммәтле. Ике төрнең дә көзге (уҗым) һәм сабан формаларын игәләр.
Россиядә 180 сорт бодай игелә. Икмәккә йогынты ясау сыйфатына карап, аларны йомшак һәм каты төрләргә бүлеп йөртәләр. Мондый аеру Англиядә барлыкка килгән. Бу илнең дымлы һәм салкын һавасы кыяклыларның сыйфатына кире йогынты ясый. Мондый бодай оныннан салынган икмәк ләчтә һәм кара була. Бу хәлдән котылу өчен инглизләр урындагы сортларга 20-30 процент Россия һәм Американың югары сыйфатлы бодаен өсти. Кояшлы далаларда үстерелгән бөртекләр, чыннан да, икмәк чималын күпкә яхшырткан. Бу җәһәттән Идел буе, Көньяк Украина һәм Төньяк Кавказ бодайлары аеруча дан казана. Икмәк сыйфатын кискен күтәрә торган бу сортларны инглизләр “көчле сорт” дип атаган.
Кыяклыларны камилләштерүдә галимнәр биш төрле төп максат куя: алар башакны зур һәм күп бөртекле итүгә, сабакны кыскартып ныгытуга, корылыкка һәм салкынга чыдам, авыруга һәм корткычларга каршы тора алырлык сортлар чыгаруга, ниһаять, ашлыкта җилемсәне баетуга кайтып кала. Бодайның шушы таләпләргә якын торган сортлары ХIХ гасыр башында Англиядә барлыкка килә. Аларның берсе “Скверхед” дип атала.