cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
HD197018
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Шуца-Сяке
Шуца-Сяке — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Валерий Крюгер
Валери Крүгер (Валерий Августович Крюгер,, — , ) — ботаник, геоботаник, Пермь дәүләт университетының ботаника кафедрасы мөдире (1934-1957).
Сидзуока (префектура)
Сидзуока (静岡県) — Япониянең Тюбу төбәгенә караган префектура. Административ үзәге - Сидзуока шәһәре.
Административ төзелеше
Хоккайдо префектурасы 9 өязгә, алар үз чиратында 42 муниципалитетка бүленгән.
Географиясе
Префектура Хонсю утравында урнашкан. Мәйданы 7 328,61 км² тәшкил итә.
Халкы
2019 елда префектурада 3 767 427 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы 1 км²-га  484 кеше тәшкил итә.
Мешно (Ополе воеводалыгы)
Мешно  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Зеленая Долина (Чиләбе өлкәсе)
Зеленая Долина (Зеленая Долина) — Чиләбе өлкәсенең Чесма районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (89%), татарлар (4%), казахлар (5%).
Войцехово (гмина Жгув)
Войцехово  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эстрела-Велья
Эстрела-Велья — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Бичинҗик (Асарҗык)
Бичинҗик (Biçincik) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Асарҗык илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(17526) 1993 FV5
(17526) 1993 FV5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 17 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FV5» саналган.
Исперихово
Исперихово — Болгариянең Пазарҗык өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казе Перини (Парма)
Казе Перини — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Эстеллайн (Көньяк Дакота)
Эстеллайн  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Эстеллайн шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Александр Ксенофонтов
Александр Ксенофонтов (Александр Кузьмич Ксенофонтов,, — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1940).
Камден (Индиана)
Камден  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Башкортлар (этноним)
«Башкорт» («баскард», «паскатур», «баскирд», «башкирд», «башкирцы») — башкортларның үзатамалары, шулай ук Идел-Урал халыклары арасында IX—XIX гасырларда кулланылган тарихи этноним, икенче очракта этноним язу һәм әйтү формалары бер-берсе белән аерыла. Терминының беренче язма хәбәрләре гарәп язма чыганакларында IX гасырда барлыкка килә. Урал төбәгендә «башкирд»/«башкорт» тамырлары белән бәйле борынгы топонимнар булмау сәбәпле, бу экзоним «бәджа огур, угыр баҗасы» төрки экзоэтнонимыннан килеп чыккан дип әйтергә була.
Голубой (Мари Ил)
Голубой (Голубой, Голубой) — Мари Илнең Советский районында урнашкан бистә.
Башкортлар (этноним)
«Башкортлар» төшенчәсе XX гасыр башына кадәр ике төрле мәгънәгә, этник һәм катламга ия була. Җирнең тулы хокуклы хуҗалары буларак, асаба-башкортлар Уфа губернасының башка мөселманнары өчен кызыксындыргыч төркем булып торалар. Шуңа күрә күп кенә татар авыллары халкы үзләрен башкортлар дип атаган. Әмма башкорт гаскәрләрен бетергән һәм йомышлы халыкны гомумгражданлык халәтенә күчергәннән соң, җирләрне тигез итеп ызанлау башлана. Нәтиҗәдә, барлык катлаулар да тигез җир алгач башкорт катламында калырга омтылу мәгънәсен югалткан. Нәтиҗәдә, киләсе халык санын алу башкортларның саны кимүен терки.
Голубой (Мари Ил)
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (73,7%), урыслар (22,5%).
Башкортлар (этноним)
Этимологиясе
Әлеге вакытта башкорт этнонимының 160-тан артык барлыкка килү варианты бар.
Кулланылышы
Башкортларга керүчеләр, этник яктан караганда, күп компонентлы булган. Рус дәүләтенә буйсыныр алдыннан Урал төбәгендә яшәгән хант, нугай, татар һәм өлешчә фин-угыр этник төркемнәре дә асаба башкортларга кергәннәр. но и чувашских и марийских селений часто именовало себя башкирами.
Казан ханлыгы таркалганнан соң, элек «припущенниклар» (типтәрләр) хокукларында яшәгән халык та башкорт булып язылырга тырыша, моңа башкортларның югары социаль статусы ярдәм итә. Ә XVII-XVIII гасырларда башкортлар саны Урта Идел буеннан (нигездә ясаклы татарлар, шулай ук мордвалар, чувашлар, марилар һәм удмуртлар) керү хисабына арткан. Нәтиҗәдә, Көньяк Урал алдының төньяк-көнбатыш өлешендә «башкортлар» терминының этник эчтәлеге акрынлап катлам сүзенә алмаштырыла.
1917 елга Россия Дәүләтенең башкортларның составына кагылышлы төп сәясәте алардан билгеле бер территория белән бәйле социаль төркем булдыруга китерә. «Башкорт» катлавы статусы конкрет өстенлекләрдән мәхрүм ителгәч, дәүләт асаба башкорт дип теркәлүне кыенлаштыргач, башкортлар буларак теркәлгән, башка мәдәни һәм этник үзенчәлекләргә ия булган затлар үзләрен башка милләт вәкилләре, шул исәптән «яңа башкортлар» дип йөртелгән мишәрләр, типтәрләр һәм дә татарлар белән тәңгәлләштерә башлаган. Нигездә, бу хәзерге Башкортстанның төньяк-көнбатыш өлешенә кагылган була.
Ла-Блутьер
Ла-Блутьер — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Валя-луй-Оприш
Валя-луй-Оприш — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9893) 1996 AA1
(9893) 1996 AA1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Дерново (Смоленск өлкәсе)
Дерново — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 4 кеше (2007 ел).
Климат
Биредә климат уртача-континенталь.
Ла-Ферте-Боарне
Ла-Ферте-Боарне — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Эстрела-д’Уэсти
Эстрела-д’Уэсти — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Тройхтлинген
Тройхтлинген — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гура (Иновроцлавский повяты)
Гура  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Невашовшчына
Невашовшчына (Невашоўшчына ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Навагрудский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Черезы
Черезы (Черезы) — Киров өлкәсенең Нема районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Игорь Куделин
Игорь Куделин (Игорь Александрович Куделин,, — , ) — СССР һәм Россия баскетболчысы, 9 мәртәбә Россия чемпионы, дөнья чемпионатының көмеш призчысы (1998), Европа чемпионатының бронза призчысы (1997).
Войцехово (Кольский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(17527) 1993 FC14
(17527) 1993 FC14 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 17 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FC14» саналган.
Казе Перинон (Тревизо)
Казе Перинон — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Перинон Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Саннисайд (Фресно округы, Калифорния)
Саннисайд  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Саннисайд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Миковице (Ополе воеводалыгы)
Миковице  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шуцешть
Шуцешть — Румыниянең Бреила жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нова-Гокула
Но́ва-Гоку́ла (Португаль телендә: Nova Gokula) — Бразилиянең Сан-Паулу штатында Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте авыл хуҗалыгы җәмәгате, Латин Америкасында иң эре Кришнаитлар җәмәгатенең берсе. 2012 елга бирелгән мәгълүматлар буена Нова-Гокулада 100 кешедән артык яшәгән, күбесенчә гаиләле ышанучылар. Биредә Һинд дине гыйбадәтханә архитектурасы стилендә төзелгән Бразилиянең бердәнбер Һинд дине гыйбадәтханәсе урнашкан. Нова-Гокула 1978 елда Кришнаитлар рухи әдәбияты сатудан алынган акчага төзелгән булган. Нова-Гокуланың үсеш пигы 1980-енче еллар уртасында килгән, шул вакытта шул "яхшы планлаштырылган һәм оста оештырылган" авыл җәмәгатендә якынча 800 Кришнаит яшәгән. 1980-енче - 1990-енче елларда дәүләт аккредитациясенә ия Гурукула (Һинд дине урта мәктәбе) эшләгән. 2012 елда җәмәгать территориясендә урнашкан ике гыйбадәтханәне төзекләндерү буенча эшләр башланган булган. Эшләрне 2013 елның апрелендә тәмамларга планлаштырылган булган. Аларның бәясе 120 мең Бразилия реалы булырга тиеш булган. Бразилия дин тарихчысы С.Геррейру Нова-Гокуланы "Көнбатышта Ведик яшәү ысулының" уңышлы чынлыкка ашыруның мисалы дип саный.
Тростберг
Тростберг — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Оваҗык (Оф)
Оваҗык (Ovacık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Оф илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ручей Боровиха
Ручей Боровиха — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сиякеш
Сиякеш (Siyakeş ) — Әзербайҗанның Астара районына караган авыл.
Нигер (елга)
Нигер (Niger [niˈʒɛʁ], Niger [ˈnaɪdʒər], йоруба Niger, Ọya) — Көнбатыш Африкадагы елга. Озынлыгы 4180 км, мәйданы 2 117 700 км², Африкада параметрлары буенча Нил һәм Конгодан кала өченче урында тора.
Этимология
Атаманың ничек килеп чыкканы төгәл билгеле түгел. Тикшеренүчеләр арасында да моның  турында бәхәсләр бара. «Негр» сүзе генә билгеле. Бәлки термин европалылар тарафыннан килеп чыккандыр дигән фаразлар бар. Чөнки аңа тамырдаш милләт исеме бар. Алар тарихи тамырдаш исемнәр исәпләнә.
Фаразлардан иң популяр туареги nehier-ren — агым елга, елга. Кайбер мәгълүматлар буенча тамырын "егерев н'егерев" сүзләренә дә бәйлиләр Ул тамак телендә зур елга дигән мәгънәдә. Яр буенда яшәгән башка халыклар да Нигер дип атап йөрткән.
Латин сүзе «niger»дән алынган дигән гипотезалар да бар. Ул кара дигән мәгънә бирә.
Яр буенда яшәгән җирле халык елганы төрлечә атый: Джолиба (мандинго телендә — «зур елга»), Мэйо, Эгхирреу, Изо, Кворра (Куарра, Ковара), Баки-н-руу һәм башка телләрдә дә барысы да елга мәгънәсен бирә.
Бичинлик (Тонья)
Бичинлик (Biçinlik) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Тонья илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Калугерово (Пазарҗык өлкәсе)
Калугерово  — Болгариянең Пазарҗык өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Керпичлик (Аздавай)
Керпичлик (Kerpiçlik) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Аздавай илчесенә караган бер авыл (köy).
Сөбхан әл-Мәрҗани
Сөбхан әл-Мәрҗани, Сөбхан бине Габделкәрим әл-Мәрҗани (1747 ел, РИ, Казан губернасы, Казан өязе, Мәрҗан — 1834 ел, РИ, Казан губернасы, Казан өязе, Хөснә) — имам, хатыйб һәм мөдәррис. Шиһабетдин Мәрҗанинең (1818—1889) әтисе ягыннан бабасы.
Тәрҗемәи хәле
1747 елда туган. Казан өязенең Өшкәтә, Бәрәскә, Мәчкәрә, Урбар авылларында укымышлы муллалардан гыйлем алган, күптөрле фәннәр өйрәнгән.
Хөснә мәчетендә, (хәзерге Әтнә районы) Бәрәскә авылында урнашкан Түбән Бәрәскә мәчетендә имам-хатыйб һәм мәдрәсә мөдәррисе булып хезмәт иткән.
Эштон (Көньяк Дакота)
Эштон  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Сөбхан әл-Мәрҗани
Тәрҗемәи хәле
1776 елда (хәзерге Яшел Үзән районы) Җәке авылы мәчетенә имам, хатыйб һәм мөдәррис итеп билгеләнгән.
1790 елда «Алат юлы — ак як» дип, гаиләсе белән Хөснә авылына күчкән.
Эштон (Көньяк Дакота)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сөбхан әл-Мәрҗани
Тәрҗемәи хәле
1801 елда Уфага барып, «Мөселман Дини Җыелышы»ның беренче мөфтие Мөхәммәтҗан Хөсәенов (1756—1824) янында имтихан тотып, имам, хатыйб һәм мөдәррис итеп раслаткан. Указы 1нче сан белән исәпләнеп, Ырынбур губерна идарәсендә бирелгән. Халык санын исәпкә алу дәфтәрләрендә үзен Хөснә җирендәге Каенлык исемле елгага якын урнашкан Мәрҗән исемле авылга нисбәтләп, теркәткән. Әлеге авыл 1837 елда Хөснә авылына кушылган.
Үз кулы белән зур һәм кечкенә күләмле алтмыштан артык китапны күчереп язган.
1810 елда, имамлыгыннан читләшеп, сәүдә исәбенә керешкән. Сәүдәләре уңып, дөньясы түгәрәкләнгән, кадер-хөрмәттә яшәгән, барлык әйберләре һәм җиһазлары җитәрлек булган.
1834 елда, 87 яшендә, вафат. Үзенең васыяте буенча Хөснәдән чыкканда олы юлның сул ягына җирләнгән.
Гаиләсе
Беренче никахы (1776 елдан) — Бибимәһәрвафа бинте Гайса (?—1781), Күәм авылы мулласы кызы. Икенче никахы (1782 елдан) — Бибизәгыйфә бинте Габделбакый (?—1835). Балалары: уллары Баһаветдин, Гыйззетдин, Сираҗетдин, Камалетдин, Зөннур, кызлары Мәүһүбә, Шәмсениса, Шәмсемаһу, Бибилатыйфа. Күбесе кечкенә вакытта ук вафат булган. Баһаветдин, Гыйззетдин, Сираҗетдин, Бибилатыйфа гына исән калып, камиллеккә ирешкән.
улы Баһаветдин әл-Мәрҗани (1786 елда туган) улы Гыйззетдин (1789—1868) сәүдә итү теләге белән Шимай (?) ягына киткән, шуннан бөтенләй кайтмаган, шунда ук вафат та булган.
улы Сираҗетдин (1800—1878, Казан), хатыны Хәбибелҗамал бинте Сөләйман, (хәзерге Арча районы) Печмәнтау авылыннан. кызы Бибилатыйфа (1803—1838). Ире — (хәзерге Арча районы) Оры авылы мулласы Габдулла бине Фәтхулла. Балалары булмаган.
Ла-Боннвиль
Ла-Боннвиль — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
(9894) 1996 BS1
(9894) 1996 BS1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1996 елның 23 гыйнварында Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 BS1» саналган.
Мовзен-де-Пра
Мовзен-де-Пра (Mauvezin-de-Pra) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Порт-дю-Кузеран кантонына карый.
Каннелбург (Индиана)
Каннелбург  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Никита Кудрявцев
Никита Кудрәвцев (Никита Алферович Кудрявцев,, — , ) — дәүләт эшлеклесе, Казан шәһәрендә икенче (1697-1699) һәм беренче (1699-1708) воеводасы, Казан коменданты (1708-1714), Казан вице-губернаторы (1714-1727).
HD197077
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Тончак
Тончак — Сабарда елгасы (Төй бас.) кушылдыгы. Свердловск өлкәсе, Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(17528) 1993 FX14
(17528) 1993 FX14 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Негничы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Симане (префектура)
Симане (島根県) — Япониянең Тюгоку төбәгенә караган префектура. Административ үзәге - Мацуэ шәһәре.
Административ төзелеше
Хоккайдо префектурасы 7 өязгә, алар үз чиратында 21 муниципалитетка бүленгән.
Географиясе
Префектура Хонсю утравында урнашкан. Мәйданы 6 707,32 км² тәшкил итә.
Халкы
2019 елда префектурада 761 499 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы 1 км²-га  114 кеше тәшкил итә.
Трункельсберг
Трункельсберг — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гурале (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Гурале  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кита (елга)
Кита  — Россия территориясеннән ага торган елга. Мордва Республикасы, Рязань өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга КАС/ИДЕЛ/2231/350/105/144    кушыла. Елга озынлыгы 33 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша Темников каласы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр, Цна елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казе Перици (Реҗо Эмилия)
Казе Перици — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Перици Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ла-Ферте-Ембо
Ла-Ферте-Ембо — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Валя-луй-Павел
Валя-луй-Павел — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зеленая Роща (Мари Ил)
Зеленая Роща (Зеленая Роща, Зеленая Роща) — Мари Илнең Советский районында урнашкан бистә.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: мәгълүмат юк.
Бичме (Салыпазары)
Бичме (Biçme) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Салыпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Войцехово (Яроцинский повяты)
Войцехово  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Миколайова
Миколайова — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эстрела-Далва
Эстрела-Далва — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Шушань
Шушань — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пётр Кудрявцев
Пөтр Кудрәвцев (Пётр Филиппович Кудрявцев,, — , ) — земство табибы, санитар табибы, Хезмәт каһарманы (1933).
Оваҗык (Чаршамба)
Оваҗык (Ovacık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Чаршамба илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кандови
Кандови — Болгариянең Пазарҗык өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Саннисайд-Таго-Сити (Калифорния)
Саннисайд-Таго-Сити  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Саннисайд-Таго-Сити халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9895) 1996 BR3
(9895) 1996 BR3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1996 елның 27 гыйнварында Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 BR3» саналган.
Измайловски
Измайловский (Измайловский) — Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (73%), татарлар (4%), башкортлар (8%), казахлар (12%).
(17529) 1993 FJ23
(17529) 1993 FJ23 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Черная Гора
Черная Гора (Черная Гора) — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%).
Ройфрэнгиш
Ройфрэнгиш ул Көнбатыш Урта Германиядә сөйләшелә торган тел һәм диалектлар тупланмасы: - Лотаринг теле, ул Франциядә Мозель Департаментында ройфрэнгиш тел; - Пфальц теле Рейнланд-Пфальц һәм чиктәш өлкәләрдә сөйләшелә. Көнбатыш Пфальц диалекты Көньяк һәм Көнчыгыш Саарда; Курпфальц диалекты Баден-Вюртембергта; Рейнланд-Пфальц диалекты; Воадапфальц диалекты Франциядә, Эльзаста; Пенсильвания алман теле АКШ-ында Пенсилвания, Оһайо һәм Индианада һәм Канада Онтариосында сөйләшелә; Һессиш Төньяк, Көнчыгыш, Урта һәм Көньяк Һесседа, Төньяк Рейн-Вестфалиядә һәм Бавариядә сөйләшелә.
Нефед Кудрявцев
Нефед Кудрәвцев (Нефед (Мефодий) Никитич Кудрявцев,, — , ) — хәрби-дәүләт эшлеклесе, генерал-майор (1740), Казан вице-губернаторы (1727-1740).
Дзёлякосъю
Дзёлякосъю — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гури (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Гури  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тундорф-ин-Унтерфранкен
Тундорф-ин-Унтерфранкен — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Войцехув (Великопольское воеводалыгы)
Войцехув  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Тундорф-ин-Унтерфранкен
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Войцехув (Великопольское воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Трунок
Трунок — Төй елгасы кушылдыгы. Пермь крае Чернушка районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Төй елгасының уң ярыннан 124 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ла-Ванделе
Ла-Ванделе — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Негрымава
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Эстрела-ди-Алагоас
Эстрела-ди-Алагоас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Алагоас штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Керсен (Рефахие)
Керсен (Kersen) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Рефахие илчесенә караган бер авыл (köy).
Мовзен-де-Сент-Круа
Мовзен-де-Сент-Круа (Mauvezin-de-Sainte-Croix) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Порт-дю-Кузеран кантонына карый.
Жемулькино
Жемулькино — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 8 кеше (2007 ел).
Иган (Көньяк Дакота)
Иган  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Жемулькино
Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 27 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан, автоюлыннан 21 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора. Авылдан 25 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Александрино тимер юлы станциясе урнашкан.
Иган (Көньяк Дакота)
Тарихы
Иган шәһәре  елда нигезләнгән.
Жемулькино
Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.
Иган (Көньяк Дакота)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Жемулькино
Климат
Биредә климат уртача-континенталь.
Казе Перон (Падова)
Казе Перон — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Перон Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Валя-луй-Петру
Валя-луй-Петру — Румыниянең Долж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Владимир Кудряшёв
Владимир Кудрәшов (Владимир Владимирович Кудряшёв,, — , ) — график, сынчы, рәссам.
Богаз (Аксеки)
Богаз (Boğaz) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Аксеки илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Boğaz, Akseki Boğaz, Akseki
Миколин
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ла-Ферте-Сен-Сир
Ла-Ферте-Сен-Сир — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Тиба (префектура)
Тиба (千葉県) — Япониянең Канто төбәгенә караган префектура. Административ үзәге - Тиба шәһәре.
Административ төзелеше
Хоккайдо префектурасы 6 өязгә, алар үз чиратында 56 муниципалитетка бүленгән.
Географиясе
Префектура Хонсю утравында урнашкан. Мәйданы 5 156,15 км² тәшкил итә.
Халкы
2019 елда префектурада 5 926 349 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы 1 км²-га  1 149 кеше тәшкил итә.
Шушица (Брезница-Окол, Мехединць)
Шушица — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кантри-Клаб-Гайтс (Индиана)
Кантри-Клаб-Гайтс  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сияку
Сияку (Siyaku ) — Әзербайҗанның Астара районына караган авыл.
Войцехувка (Великопольское воеводалыгы)
Войцехувка  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Людвиг Квидде
Людвиг Квидде (, Бремен — 4 март 1941, Женева) — фәлсәфә фәннәре докторы, тарих буенча күпсанлы хезмәтләр авторы, 1927 елда Фердинанд Бюиссон белән берлектә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
Шулай ук тайпылмас герман пацифисты буларак та билгеле. 1933 елда Германиядә хакимияткә Адольф Гитлер килгәннән соң Швейцариягә кача һәм гомеренең соңгы көннәренә кадәр шунда яши.
(17530) 1993 FZ23
(17530) 1993 FZ23 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тунтенхаузен
Тунтенхаузен — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
(17530) 1993 FZ23
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FZ23» саналган.
Тунтенхаузен
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9896) 1996 BL17
Тарихы
1996 елның 22 гыйнварында Lincoln Laboratory ETS тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1996 BL17» саналган.
Капитан-Димитриево
Капитан-Димитриево — Болгариянең Пазарҗык өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Герасим Кудряшев
Герасим Кудрәшев (Герасим Павлович Кудряшев,, — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Ла-Гласери
Ла-Гласери — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Котёл (Вад кушылдыгы)
Котёл  — Россия территориясеннән ага торган елга. Мордва Республикасы, Рязань өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Вад елгасының уң ярына тамагыннан 204 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша Темников каласы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр, Цна елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Эстрела-ду-Индая
Эстрела-ду-Индая — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Юкка чыгып баручы төрләр
1600 елдан башлап, безнең планетада 150 төр җәнлек бөтенләй юкка чыккан. Шуның яртысы соңгы илле елда гына. Һәм барысы да кешеләр гаебе белән. XX гасыр башында хайваннар һәм үсемлекләрне саклау буенча ниндидер чара уйлап табарга кирәк була. Һәм 1948 нче елда халыкара конференциядә Халыкара табигатьне саклау оешмасы (МСОП) төзелә. Аларның төп максатлары – бетеп баручы үсемлекләрне һәм хайваннарны барлау. Иң беренче дөньякүләм югалып баручы хайваннарны һәм үсемлекләрне язып алу 1948 елда башлана. Халыкара табигатьне саклау берләшмәсе каршында юкка чыгу куркынычы янаган үсемлек һәм хайваннар төрләре буенча комиссия оештырыла.
Кызыл китап
“Кызыл китап”дигән исемне Англия зоологы Питер Скотт бирә. Аның тәкъдиме белән Халыкара Кызыл китап булдырыла. Кызыл китап 1963 елда дөнья күрә. 1966 елдан анда сирәк төр үсемлек һәм хайваннар исемлеге, аларга аңлатмалар теркәлә башлый.
1974 елда СССР Кызыл китабы дөнья күрә. Аннан соң төрле республикаларның да шундый ук китаплар языла башлый.
Татарстанның Кызыл китабы 1995 елда төзелә. Кызыл китапның битләре төрле төсләргә буялган. Кызыл битләргә юкка чыгып баручы үсемлекләр,  хайваннар һәм бөҗәкләр  теркәлгән. Бу китап битләрендә 32 төр имезүче, 85 төр кош, 4 төр сөйрәлүче, 2 төр җир-су хайваны, 9 төр балык, 3 төр  кысласыманнар, өч төр үрмәкүчсыманнар,  100 төр  бөҗәк, 8 төр  суүсем, 12 төр лишайник, 10 төр мүк, 211 төр чәчәкле үсемлек, 29 төр гөмбә  турында мәгълүмат, төсле рәсемнәр, төрнең таралу урыннары картасы библиографиясе тупланган һәм аларны саклап калу  юллары күрсәтелгән.
МСОП кызыл китабы
МСОП Кызыл китабында үлеп баручы төрләр 9 төркемгә бүленгән: Юкка чыкканнар арасына 1500 елдан соң юкка чыккан төрләр кертелә.
Оваҗык (Везиркөпрү)
Оваҗык (Ovacık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Везиркөпрү илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Некрашуны
Некрашуны (Некрашуны ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Мирсәй Гариф
Мирсәй Гариф (псевдоним), чын исеме Марсель Мөхәммәтша улы Гарипов, Гарипов Марсель Мухамматшинович (1946 елның 1 мае, ТАССР, Азнакай районы, Зур Сукаеш) — язучы, һәвәскәр тарихчы, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2006 елдан), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2011). «Ык таңнары» төбәк әдәби берләшмәсе җитәкчесе (2002 елдан).
Тәрҗемәи хәле
1946 елның 1 маенда Татарстан АССРның Азнакай районы Зур Сукаеш авылында туа. Ютазы районы Кызылъяр башлангыч, Баулы урта мәктәбен (1965), Томск төзүче инженерлар институтын (1970), Новосибирск төзүче-инженерлар институтында аспирантура (1980) тәмамлый. Томск уку йортының архитектура кафедрасында ассистент һәм фәнни хезмәткәр булып эшли.
Иҗаты
1970 елдан публицистик әсәрләре Себер (Томск, Кемерово, Новосибирск, Омск) өлкә матбугатында басылып килә. «Красное знамя» газетасының штаттан тыш хәбәрчесе булып тора. 1990 елларда «Ыкны саклау комитеты» оештырып, елганың экологик хәленә багышланган очерклары район, республика газеталарында басыла, һәм «Тымызык кына Ык ага» китабы дөнья күрә. Язучы Мөҗәһит Хәйретдиновның тормыш юлын, иҗатын өйрәнеп, «Патриот шагыйрь Хәйретдин Мөҗәй» (1997), «''Хәйретдин Мөҗәй. Тормышы һәм иҗаты» (Казан, 2010'') китапларын чыгара. Октябрьск шәһәренең истәлекле урыннары буенча брошюрасы ике мәртәбә нәшер ителә. Хатын-кызлардан беренче нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы Ләйлә Мәрдәншина турында «Тяжелые грани золотой звезды» китабы чыга (Уфа, 2004), Габдулла Тукай белән Зәйтүнә Мәүлүдова мөнәсәбәтләренә багышланган «Мәңгелек мәхәббәт» китабы (Казан: ТКН, 2006) дөнья күрә. Ык буе авыллары турында фәнни-популяр тарихи очерклары район газеталарында басылып килә. Соңгы елларда Татарстан авыллары тарихы җыентыклары өстендә эшләп, «Хансөяр, Яңа Чүте, Салих тарихы», «Без ― Сукаеш тырышлары», «Безнең тамырлар Бизнәдә», «Азнакай», «Кәкре Елга: тарих һәм шәхесләр» китапларын төзүче буларак зур хезмәт куя.
Җәмәгать эшчәнлеге
1989 елда БАССРда беренчеләрдән булып Татар-башкорт иҗтимагый үзәген оештыра.
1992 елда Бөтентатар милли мәҗлесе (өченче чакырылыш) депутаты итеп сайлана.
Әфганстанда ислам
Әфганстанда ислам (الإسلام في أفغانستان) — Әфганстан территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Әфганстан халкының (38 млн 928 мең кеше) 99,60 % ы (34 млн 836 мең кеше) (бөтендөнья мөселманнарының 1,80 % ы) — Ислам дине тарафдары (2020). Ислам – Әфгастанның дәүләт дине.
Тарих
Әфганстанның төньяк төбәкләре исламны Өмәвиләр хәлифәте миссионерлары эшчәнлеге нәтиҗәсендә кабул иткән. Көньяк төбәкләр (шул исәптән,  Кандаһар шәһәре) 673 елда гарәп яулаучылары һөҗүме нәтиҗәсендә бирелә. Кабул һәм таулардагы берничә кенәзлек бәйсезлекләрен саклап кала, үз диннәрен тотуны дәвам итә. Кабул 870-елларда гына гарәпләргә буйсына, ислам дөньясына кушыла.
1370—1501 елларда хәзерге Әфганстан җирләре кергән Аксак Тимер дәүләте яши.
Кабулның тимери хәкиме (1504-1530) Бабур 1526 елда Бөек Моголлар империясенә нигез сала.
Исламны дәүләт төзелеше коралы буларак беренче системалы куллану король (1880—1901) тарафыннан Британия Һиндстаны белән күпьеллык сөйләшүләрдән соң, илне үзәкләштерүгә омтылыш вакытында башлана.
Ислам руханилары ил короле (1919—1929) хакимиятне үзәкләштерү һәм ил икътисадын Көнбатыш моделендә үстерүгә юнәлтелгән реформаларына каршы чыгыш ясый.
1931 елда ил конституциясе хәнәфи мәзһәбе сөнни исламын дәүләт дине итеп, 1977 елгы конституция исламны (хәнәфи мәзһәбен искә алмыйча гына) Әфганстанның дәүләт дине дип игълан итәләр.
1973 елда Әфганстан падишаһы Мөхәммәт Заһир Шаһ Италиядә сәфәрдә вакытта, илдә дәүләт түнтәрелеше була. Мөхәммәт Заһир Шаһның бертуганы хакимиятне үз кулына ала, монархияне юкка чыгара, илдә беренче республика игълан ителә.
Әфганстан сугышы
1979 елның Раштуа бәйрәменә ССРБ десантчылары гражданнар сугышы колачлаган Әфганстан башкаласы Кабулга керә. Динне кире кагучы коммунистик хөкүмәтне җитәкләгән, мөселман традицияләреннән баш тартып, Әфганстанда Көнбатыш кыйммәтләрен урнаштытырга уйлый. Мөселман диненең көчле традицияләре таралган Әфганстан халкының күпчелегендә бу хәл ачыктан-ачык канәгатьсезлек һәм протест тудыра. Мөселман лидерлары полиция тарафыннан кулга алына, күпчелеге тауларга китә. Меңләгән Әфганстан мөселманы — партизан отрядларына кушыла. Мөҗәһитләр Әмин тарафдарларына каршы җиһад (изге сугыш) игълан итә. Бу шулай ук Әмин хакимиятен саклап калырга омтылучы совет гаскәриләренә дә кагыла. Совет гаскәр башлыклары, мөҗәһидләрне «Әминнең законлы хөкүмәтенә каршы чыгучы террор оешмасы» дип атый, үзләренең бурычы — законлы хөкүмәтне яклау дип белдерә.
1982 елда мөҗәһидләр Әфганстан территориясенең 75 % ын контрольдә тота.
1980-еллар ахырына хакимиятне эләктергән әфган халкына бик катгый мөселман законнарын көчләп тага башлый
Хәзерге заман
Илдә күп төрле этник төркемнәр яши: ил халкының 42 % ы пуштуннар, 27 % ы — таҗиклар, 9 % ы — хәзаралар, 9 % ы — үзбәкләр, 4 % ы — аймаклар, 3 % ы — төрекмәннәр, 2 % ы — бәлүҗләр һ. б. Әфганстан хөкүмәте һәр гражданинның этник төркемен күрсәтә торган шәхес таныклыклары бирә башлаган.
Пушту һәм дари телләре — илнең рәсми телләре. Дари телендә, нигездә, таҗик һәм хәзара районнарында, пуштун телендә, нигездә, пуштун районнарында сөйләшәләр. Илнең төньяк районнарында төрекмән һәм үзбәк телләрендә сөйләшәләр. Илдәге күпчелек халык берничә телне белә.
Мәчет
Күк мәчет — Бәлех вилаяте үзәге Мазары-Шәриф шәһәрендә урнашкан мәчет. Мөхәммәт пәйгамбәрнең туганы һәм кияве Әли Хәлифнең җирләнгән урыны.
Александр Кудряшов
Александр Кудрәшов (Александр Фёдорович Кудряшов,, — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Таҗикстан чемпионатларының алтын (2011), көмеш (2013) һәм бронза (2012) призчысы.
Саннислоуп (Калифорния)
Саннислоуп  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Саннислоуп халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Луговой (Мари Ил)
Луговой (Луговой, Луговой) — Мари Илнең Советский районында урнашкан бистә.
Саннислоуп (Калифорния)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Луговой (Мари Ил)
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (57,1%), урыслар (32,7%), татарлар (10,2%).
Үзгәртеп корудан алып 2019 елга кадәр Дөбъяз авылында белем бирү тарихы
1980-енче еллар ахырында компьютерлар ярдәмендә укуга күчү башланган. Әмма Ватан сәнәгате моңа әзер булмаган. Дөбъяз авылына беренче компьютер 1990 елда китерелгән булган. Аның белән эшләргә математика укытучылары эшләргә өйрәнә башлаганнар. Шул вакытта мәктәпләрдә укучылар күбрәк Инглиз теле өйрәнгәннәр, ә авылда Алман теле киң таралган булган. Дөбъязга практикага Казан Педагогия Институты бишенче курс студент Ренат Шәрипов килгән иде. Мәктәп мөдире аны калырга ризалаштырды. ССРБ-да чит телләрне төгәл пропорциядә укытылган булган: 30 процент - Алман теле, 30 процент - Француз теле һәм 40 процент - Инглиз теле. Дөбъяз авылында башта ике телне укытканнар иде, әмма соңыннан Алман теле урынына Француз теле укыта башлаганнар. Тыныч холыклы мәктәп мөдире Адель Гыйләҗев аеруча абруй казанган. Шул вакытта яшелчә саклагычы һәм гараж төзелгән булган. Яңа җиһазлар алынган булган. Адель ага Гыйләҗев мәктәптә 1993 елга кадәр эшләгән булган. Укытучылар урынбасары булып Наилә Әбрар кызы Галләмова булган. 1990 елда Дөбъяз мөдире булып Илберт ага Мөбәрәкшин булган. Мәгариф системасында үзгәрешләр була башлаган. Күп мәктәпләрдә профиль сыйныфлар булдырылган булган: математик, гуманитар, табигый-фәнни. Дмитрий Лихачёв исемендәге 100-еллык программистлар бәйгесендә өлкән сыйныф укучылары: Илнур Мусин, Зөлфия Әхмәтова, Айгөл Батрханова эшләре билгеләнгән булган. Информатика укытучысы Татарстан Мәгариф Министрлыгы Почётлы Грамотасын алган. Шулай ук мәктәп өчен өч Япон тегү машинасы алынган булган. 2018/2019 елда Дөбъяз мәктәбенең 100-еллыгы булган, элек укыган укучылар җыелган булган. Дөбъяз авылы мәктәбендә укыганнар арасында: Шулай ук укытучылар: Хәйруллина Айгөл Хәбибрахман кызы, Шәрипов Ренат Фоат улы, Хәйруллина Миләүшә Фатхарахман кызы, Җиһаншин Радик Равил улы бәйгеләрдә җиңгән булганнар.
Гури-Витовски
Гури-Витовски — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Воленице
Воленице — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казе Пероне (Таранто)
Казе Пероне — Италиянең Апулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Милице (Ополе воеводалыгы)
Милице  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Турмансбанг
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ла-Гоаньер
Ла-Гоаньер — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Ла-Фонтенель (Луар һәм Шер)
Ла-Фонтенель — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Игл-Бютт (Көньяк Дакота)
Игл-Бютт  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Игл-Бютт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(17531) 1993 FU25
(17531) 1993 FU25 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FU25» саналган.
Ручьёль
Ручьёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Печора елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Токио (префектура)
Токио (東京都) — Япониянең Канто төбәгенә караган префектура. Административ үзәге - Токио шәһәре.
Административ төзелеше
Хоккайдо префектурасы 1 өязгә, алар үз чиратында 39 муниципалитетка бүленгән.
Географиясе
Префектура Хонсю утравында урнашкан. Мәйданы 2 187,08 км² тәшкил итә.
Халкы
2019 елда префектурада 12 059 237 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы 1 км²-га  5 514 кеше тәшкил итә.
Тышкы сылтамалар
Токио (префектура) 東京都
Хәсән Кайгы
Хәсән Кайгы (XV гасырда, Хәсән Сабит угылы) — Казан ханлыгы чоры татар, нугай һәм казакъ шагыйре, дәүләт эшлеклесе. Ханлыкның хөрмәтле, дәрәҗәле кешеләрнең берсе була.