cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тямпа җәмгыяте
Көнкүреш мәдәнияте
Борынгы Тямнар изоляцияләнгән яр буе үзәннәрендә яшәгән булганнар һәм диңгезгә юнәлдертелгән булганнар, алар күптән инде маһир диңгезчеләр, сәүдәгәрләр һәм балыкчылар буларак мәшһүр булганнар. Алар шулай ук көнбатыш һәм көньяк күршеләр белән контакта кергәннәр, Лао, Кхмерлар, Моннар һәм Тайлылар җирләренә тау үткелләре аша сәүдә кәрваннары җибәргәннәр. Төньякта үзләре Һиндстан мәдәнияте кануннарын кабул иткән Тямнар шулай ук Кытай цивилизациясе йогынтысын кичергәннәр. Безгә кадәр барып җиткән Тям мәдәнияте чагылышлары күбесенчә каһиннәргә һәм патша сараена караган (алар заказлары һәм карашлары буенча ясалганнар), фольклор аларның зур булмаган өлешен генә тәшкил иткән.. Тям җәмгыяте туган җирләргә нык бәйле булган, ә шуннан соң гына гаиләгә. Нәкъ менә шуңа күрә Тям динендә зур урынны Җир Ходайлары биләгән. Тямнар гел ыру зиратлары һәм "кутлар" (бабалар каберләре) белән нык бәйле булганнар, аларда әһәмиятле рольне бәйрәмнәр уйнаган, алар туган гыйбадәтханәгә, авылга һәм бабаларга багышланган булган.. Тямпада белемне бары тик җәмгыятьнең элитасы алган. Патша каны принцларын шәхси остазлар өйрәткәннәр, алар дхарма буенча идарә сәнгатенә өйрәткәннәр. Моннан ары, яшь кешеләр Һинд фәлсәфи һәм дини трактатларын өйрәнгәннәр, җәядән атканнар һәм атларда йөргәннәр. Патша балаларына сабак бирүдән башка, Тям текстларында белем бирү турында башка шәһадәтнамәләр юк.
Календарь һәм бәйрәмнәр
Тямнарның көн саен тормыш ритмы ел фасыллары, Ай фазалары һәм уңыш җыюлары белән билгеләнгән булган. Патшалар дин зур роль уйнаган елъязманы кулланганнар. Тямнар Борынгы Һинд календарен кулланганнар, Һиндстан астрономиясен һәм ай буенча ай системасын алганнар, әмма атналарга бүленүне бер дә белмәгәннәр. Тямпада күптөрле эфемеридалар булган, алар буенча патша каһиннәре, астрологлар һәм гади брахманнар гыйбадәтханәләрне кору, тәхеткә утыру, бәйрәмнәр үткәрү, туйлар һәм соңгы юлга үткәрү йолаларын үткәргәннәр. Хәзерге көннәргә кадәр калган Тям эфемеридалары бераз хәзерге гороскопларга охшаш булганнар.. Санскрит текстларында еллар цифрлары еш символик сүзләр белән тапшырылган булган. Бу метрика законнарына буйсынып шундый дата язмасын шигырь текстына куярга җиңел булсын өчен эшләнгән булган. Мәсьәлән, бушлыкны билгеләүче сүзләр (һава, күк, һ.б.) шулай ук нольне билгеләгәннәр; берәмлек әйберләрен билгеләүче сүзле (җирне, айны, һ.б.) - берәмлекне билгеләгәннәр; парлы предметларны билгеләүчеләр (күзләрне, колакларны һ.б.) - икене. Нәтиҗәдә, "бармаклар елы (10), тәмнәр (6) һәм күзләр (2)" кебек язмасы барлыкка килгән, бу "1062 шака елы" (безнең эраның 1140 елы), яки "планеталар елы (9), таулар (7) һәм күзләр (2)", моның мәгънәсе "972 шака елы" (безнең эраның 1050 елы). Шулай итеп, теләсә нинди елны Тямнар цифрлар белән язганнар (күбесенчә Чам телендә язмаларда, алар гел проза белән язылганнар булган), яки цифрларны билгеләүче символик сүзләр белән (Санскриттагы шигырьләрдә). Крестьяннар айларны айлар фазалары үзгәрүе белән үлчәгәннәр, ә елны - ел фасыллары белән үзгәрү белән. Санскриттагы текстларда айларның Һинд исемнәре кулланыла, Чам телендәге текстларда көннәр һәм айлар тәртип номерлары белән билгеләнгән булган (бары тик ике соңгы ай чыгарылма булып торган, аларның исемнәре булган). Тямпаның Санскрит язмаларында шундый айлар очрый - чайтра яки тапасья, вайшакха, джьештха яки дайштха, ашадха яки шучи, ашвина, магха һәм пхальгуна (текстларда барлык төгәл даталар — гыйбадәтханәләрне изгеләштерү даталары). Язмаларда шравана, бхадрапада, картика, маргаширша һәм пауша искә алынмый. Мөгаен, муссон айлары (июль — сентябрь) һәм тайфуннар айлары (октябрь — декабрь) әһәмиятле дини церемонияләр өчен яхшы булмаган дип саналганнар булган, шуңа күрә бу периодларда нинди дә булса гыйбадәтханә изге йолалар турында язмалар юк.. Ай ике яртыга бүленгән: килүче һәм китүче ай (Санскритта текстларда алар «якты» һәм «караңгы» ярты дип аталганнар). Ай көннәре һәр ярты өчен аерым саналган булганнар, мәсьәлән, «4-енче артучы айның 5-енче көне». Атна көннәре планеталар исемнәре буенча аталганнар: якшәмбе — Кояш көне, дүшәмбе — Ай көне, сишәмбе — Марс көне, чәршәмбе — Меркурий көне, пәнҗешәмбе — Юпитер көне, җомга — Венера көне, шимбә — Сатурн көне. Тямнарда көн ничек бүленгән, алар сәгатьләрне һәм минутларны белгәннәрме юкмы турында хәзерге галим-ориенталистлар белмәгәннәр, мөгаен Тямпада су сәгатьләре һәм Кояш сәгатьләре кулланылган булган, аларны иң якын күршеләр - борынгы Кхмерлар буенча беләләр..
Торак
Тямские өйләре тәрәзәләре белән төньякка чыкканнар, мөгаен, бик эссе булганга. Гади кешеләрнең өйләре салам белән капланган булганнар, ә затлы кешеләрнең - чиреп белән (казу вакытында күп чиреп фрагментлары табылган булган, бу аның киң таралышы турында сөйли). Гади Тямнарның өйләренең түбәләреннән асылынып торган өлеше булган, ул җирдән бер метрдан да югарырак бетмәгән. Мөгаен, Тям йортлары субайларда төзелмәгәннәр, ә күбесенчә бер катлы булганнар. Тямпада йорт иясенең иҗтимагый статусы буенча торакларның иерархиясе булган. Түбә биеклегенең һәм ишек яңакларының берничә билгеле дәрәҗәсе булган..
Гаилә уртак йорт яны тирәсендәге берничә өйдә яшәгәннәр. Алар билгеле тәртиптә урнашканнар: әти-әнинең һәм балаларның йорты, кияүгә чыккан хатынның йорты, кунак йорты, кухня һәм хуҗалык корылмалары (шул исәптән дөге саклау урыны). Хас булган нәрсә булып, кече кыз ире белән дөге сакланган йортта яшәгән. Ул ыру дәвамчысы булган һәм гаиләнең барлык эшләрен алып барган. Яңа йортны төзегәндә гаилә билгеле йолалар башкарган һәм төзелеш алып барылган җир рухы хөрмәтенә корбаннар китергән, һәм йорт төзелгән агачлар рухлары хөрмәтенә..
Ял
Тямпада дини бәйрәмнәр вакытында төрле уеннар һәм театр тамашалары оештырылган булганнар. Кайбер бәйгеләр вакытында Ходайларга корбаннар биргәннәр. Тямнарда төп уеннар булып поло, көрәш, шахмат һәм әтәч сугышлары булган. Ат сурәтләр X гасырдан бирле. Данангта Тям сынчылыга музеенда Куангчи провинциясеннән рельеф сурәтләнгән, анда поло өчен озын кәшәкәләр белән ике җайдак сурәтләнгән. Атлар рельефта тулы дирбиядә, өзәңгеләр белән (дирбия, йөгәннән башка Кытайныкына охшаган). Кайбер Тям рельефларында көрәш вакытында көрәшчеләр сурәтләнгән. Шулай ук Тямнар волан белән уенны һәм таганны белгәннәр (мөгаен, алар Һиндстаннан килгәннәр һәм башта дини церемония сыман булганнар, аның дәверендә алар Ходай сынында тирбәлгәннәр..
Сәламәтлек өлкәсе
Тямпада тормышның озынлыгы зур булмаган, илдә еш эпидемияләр булган (текстлар буенча тәхеткә еш кырык яшьлек ирләр түгел, ә яшүсмерләр утырган). Медицина практикасы сихри әфсен һәм догалар белән янәшә барганнар. Монахлар авыруны куарга тиеш булган дару үләннәре әзерләгәннәр, тантраларны укыганнар. Әгәр дә берәр кеше терелсә, аны Ходайлар ярдәме белән эшләнгән могъҗиза дип санаганнар (моның өчен аларга корбаннар белән рәхмәт әйткәннәр). Еш кына авыруларда явыз рухларны гаепләгәннәр, алар рухлар һәм бабалар культы үтәлмәгәндә пәйда булганнар. Тямнар бетель яфракларын арек пальмасы орлыклары белән, тәмләткечләр, агач сумаласы һәм сүндерелгән известь белән катнаштырганнар. Затлы кешеләр мул кызыл селәгәйне матур төкерү савытларына төкергәннәр. Бетельне чәйнәү организмны тонизирланган һәм сулауны яңарткан, әмма тешләрне һәм авызның лайласын каты бозган. Вьетлардан аермалы буларак, Тямнар тешләрне каралтуны практикаламаганнар..
Кием һәм бизәкләр
Тям сыннары һәм рельефлары буенча, хатыннар төсле саронг кигәннәр, ә биючеләр — җиңел шароварлар кигәннәр, бу аларга җиңел хәрәкәтләнергә ярдәм иткән. Төрле тукымалар чигү һәм басоннар белән бизәлгәннәр. Ир кешеләр "сампот" кигәннәр - бу бил тирәли уратылган тукыма кисәге, аның итәге озын булган ул аяклар арасында үткәрелгән һәм билбауга арттан беркетелгән. Бу итәк шулай ук бай чигү һәм төрле бижутерия белән бизәлгән. Гади кешеләр ялан аяк йөргәннәр. Сандалияләр белән рельефларда патшалар һәм Ходайлар гына сурәтләнгән.. Тямпада Ходайлар еш торслары ялангач итеп сурәтләнгән. Әмма шулай ук күпчлек Тямнар йөргән дип шәһадәтләр юк. Патша киемнәре чигелгән сурәтләр белән төсле киемнәрдән торган, алар тасмалар белән бәйләнгәннәр, энҗе белән яки алтын пластинкалар белән бизәлгәннәр. Киемнәр астында патшалар нечкә күлмәк кигәннәр, ул позументлар белән тегелгән булган һәм алтын кайма белән тегелгән булган. Әгәр дә патша ниндидер церемониалсыз аудиенция бирсә, ул күлмәк кенә кигән. Парад күлмәге энҗеләр белән алтын билбау белән уратылган һәм чәчәк бәйләмнәре белән бизәлгән. Патшалар чигү белән бизәлгән кызыл күн сандалияләр кигәннәр. Муенда, күкрәктә һәм беләзекләрдә хөкемдарларның күп зәркән әйберләре булган. Мода белән баш киемнәре, таҗлар һәм диадемалар үзгәргәннәр. Ир кешеләр, кагыйдә буларак чәчләрен алып куймаганнар, әмма илнең төньяк өлешендә аны толым итеп үргәннәр. Хатын-кызларның чәчләре шиньон итеп җыелган һәм боҗра белән кысылган булган. Күп затлы хатын-кызлар башларында асылташлар белән диадемалар кигәннәр, ә колакларында - асылып торган алкалары булган..
Вишнуизм
Вишнуизм Тямпага Фунаньнан яки Ченладан үтеп кергән, анда таҗ кигән Вишнуның сурәтләре V гасырдан очрый. Мөгаен, Вишнуизм Тямпага башка Һиндстан диннәре кебек үтеп кергән — Тям портларына актив килгән сәүдәгәрләр һәм диңгезчеләр аша. Тям язмаларында Вишну культының күпчелек искә алулары VII гасыр уртасына карый һәм патша Викрантаварман I-гә бәйле.. Ул Кхмерларның борынгы шурадашы булган, ул патша Ишанаварман I-нең кызына өйләнгән булган, әмма билгеле булмаган сәбәп буенча аны Ченладан куганнар. Нәкъ менә Викрантаварман Тямпада Вишну культының иң күбе эзләрен калдырган, гәрчә Вишнуизм тямнар арасында киң һәм озак таралышка ирешмәгән. Патша династиясе әгъзалары арасында дин ирегенең сәбәбе шунда ки, гәрчә патшалар Тямпаның яклаучысы булып Шива булса да, һәрбер рәсми диннән башка шәхси Ходайларын якларга мөмкин булган.. Мөгаен, Вишнуизм хөкем итүче Тям династиясе тарафыннан Кхмерлардан күрше дәүләтләр белән якын контактларга күрә кабул ителгән булган. Бу контактлар турында VII гасыр уртасында Кхмер йогынтысы астында Мишонда төзелгән Е1 гыйбадәтханәсенең стиле әйтә. Соңыннан Тямпада Вишнуизм эзләре бик эпизодик, әмма "Рамаяна"да искә алулар һәм кайбер гыйбадәтханәләрнең иконографиясендә Вишнуизм элементларының булуы, Вишну культы практикаланырга дәвам итүен күрсәтә. Шулай итеп, Чакьеудан пьедесталда (X гасыр) Кришнаның сурәте һәм Шиваит гыйбадәтханәсенең цоколенда "Рамаяна" сюжетларына сыннар сәхнәләре Вишнуизм Һинд дине Ходайларының синкретик пантеоны арасында Викрантаварман патшасы хөкеменнән соң булган дип фараз итәргә мөмкинчелек бирә.
Асаба культлары
Асаба культларының һәм ышануларының иң күбе эзләре Нянчангта По-Нагар гыйбадәтханәсендә калган. Бу шулай аталган "халык" ышанулары Тямпа тарихы дәвамында Һиндстаннан килгән "рәсми" культлар белән тыныч яшәгәннәр. Тямпаның асаба культлары санына анимизм кергән, бигрәк тә табигать рухларына ышану. Борынгы Тямнар өчен билгесезлек һәм "явыз көчләр" алдында куркулар хас булган, бигрәк тә джунглилар алдында - болар көч белән мәҗбур итү, хаос һәм вәхшилекне эченә керткән. Тямнар кыргый табигать, эшкәртелгән үзәннәр һәм шәһәрләрдә таралган борынгы культларны капма-каршы куйганнар. Халык ышануларының хас мисалы булып корбан чүлмәгендә һәм тәлинкәдә - "куе урман иясе"нә язмалар тора. Асаба культлар җир көчен агачта яки ташта илаһландырганнар. Культ гел бер Ходайларның берсе белән нык бәйле булган, ул үз чиратында җир биләмәсенә хокукка бәйле булган. Ташка (соңрак периодларда - лингамга) май яки хуш исле матдәләр сипкәннәр, бу бу урындагы яңгырны һәм муллылыкны тәэмин итәргә тиеш булган һәм үзләре белән ташны чагылдырган. Мондый церемонияләргә рәхмәтле таш үзе табигать рухларына йогынты ясарга мөмкин Ходай булып киткән. Шулай ук Тямнар бабалар рухларына, биредәге каһарманнарга һәм үтерелгән кешеләргә, сулыклар рухларына һәм аерым торган ташларга табынганнар. Махсус рольне җир рухлары уйнаган.
Хатын-кыз Алиһәләре культы
Тямпада хатын-кыз Алиһәсе культы киң таралган булган, ул Җир Алиһәсе, ил һәм аның яшәүчеләре яклаучысы булган. Бу рольне Янг пу Нагара, яки По-Нагар уйнаган (Санскрит язмаларында ул Лакшми белән тәңгәл китерелгән). Аның төп изге урыны Каутхарада (хәзерге Нячанг шәһәрендә) булган, шуңа күрә VIII гасырдан бирле По-Нагарны "Каутхара Алиһәсе" дип атаганнар. Традиция буенча ул алтын яки таш сын формасында хөрмәт ителгән (алтын һәм асылташлар белән бизәлгән оригиналь статуяны IX гасырда Тямпага бәреп кергән Кхемрлар урлаганнар). XI гасырда Каутхарада Чам телендә беренче текстлар барлыкка килгәч, аны "ил Алиһәсе" яки "җир Алиһәсе" дип атый башлаганнар (Янг пу Нагара).. X гасырдан бирле По-Нагар Алиһәсе культы Каутхара тышына чыккан һәм үзәге Мишон булган, Тям патшалары яклаучылары Бхадрешвара Ходай яклаучы культына өстәмә булып киткән. Шул вакыттан бирле бу локаль (көньяк) культ булган, ул бөтен илне яклаучы ике Илаһ культына әверелгән. Хәтта Тямпаның төньяк җирләренең колонизациясен башлаган Вьетлар По-Нагарны үз киң пантеонына керткәннәр (өлешчә бу җиңелгәннәрнең канәгать булмавын тыяр һәм яулап алынган җирләрдә Тямнарны ассимиляцияләү өчен эшләнгән булган).
В XI гасырда По-Нагар гыйбадәтханәсе барлык Тямнар тарафыннан хөрмәт ителгән дини үзәк булган. Соңрак текстлар По-Нагарны "Кара хуҗабикә" дип атаганнар, бу янә Алиһәнең җир белән каты бәйләгәне турында шәһадәт булып тора. По-Нагардан башка Тямпада ике хатын-кыз Боддхисаттваны - Махаяна Праджняпарамита һәм тантрик Тараны, ул үзендә хатын-кыз мәрхәмәтлек образын чагылдырган. Буддачылык пантеонының кайбер Илаһлары хатын-кыз формаларын алганнар һәм аларга бабалар культы кысаларында табынганнар.
Соңгы юлга озату культы
Кытай чыганаклары буенча, Тямнарның соңгы юлга озатулары нинди урында булуга карап төрле булган. Мөгаен, кремация бөтен урында булмаган. Шуңа өстәп кремацияне бары тик брахманнарга, кшатрийларга һәм сарай яны сановникларына кулланганнар, гади кешеләрне һәм балаларны җирдә күмгәннәр. Кайбер Тям язмалары сати ритуаланың булуы турында шһадәт китерә - патшаның үлеменнән соң аның барлык хатыннарын күмү учагында яндырганнар, ә аларның калдыкларын диңгезгә ташлаганнар, әмма бу йола бик сирәк булган. Үлгән элита вәкилләренең тәннәрен берничә көнгә елау өчен чыгарганнар, ә гаилә әгъзалары матәм билгесе итеп башларын кырганнар. Кремациядән соң баш сөягенең маңгай сөяген тугыз өлешкә ярганнар. Бу кыйпылчыкларны зиннәтле мәгъдәннән тартмага алып куйганнар ("клонг") һәм гаиләдә саклаганнар, аны үлгәннәр хөрәмәтенә йола вакытында кулланганнар ("кутка табыну"). Ир кешеләрнең "клонг"лары өйнең көнчыгыш өлешендә торганнар, ә хатыннарныкы - көнбатыш өлешендә.
(8448) Белякина
(8448) Белякина — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1976 елның 16 октябрендә Смирнова Т. М. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1976 UT1» саналган.
Понтс
Понтс — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пйонтки (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Пйонтки  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Станенцице
Станенцице — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Караҗахисар (Имранлы)
Караҗахисар (Karacahisar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Имранлы илчесенә караган бер авыл (köy).
Грейтер-Садбери
Грейтер-Садбери (Greater Sudbury) — Канаданың Онтарио правинсәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
1883 тә нигезләнә.
HD168785
HD168785 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Козинка (Соть кушылдыгы)
Козинка — Россия территориясеннән ага торган елга. Ярославль өлкәсе, Кострома өлкәсе, Иваново өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Соть елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычыннан түбәнгә таба Ука кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Колби (Канзас)
Колби  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Колби шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Даровка (Кобра кушылдыгы)
Даровка — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Кобра елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Линд (Висконсин)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казал Гори (Арецо)
Казал Гори — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казал Гори Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Пирапозинью
Пирапозинью — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Байлар Сабасы
Байлар Сабасы - Саба муниципаль районының үзәге. Казаннан 100 км ераклыкта урнашкан.
Тарих
Байлар Сабасының бик борынгы икәнен дәлилләүче чыганаклар байтак. Мәсәлән, ХIV гасыр ахырында – XV йөз башында иҗат ителгән татар халык дастаны “Идегәй”дә ул:
Изге Шәһре Болгарны, Астаналы Сиварны, Капкасы биек Казанны, Чулмандагы Җүкә тау, Урмандагы Сабаны...
– дип искә алына.
И. А. Износков Байлар Сабасы авылын түбәндәгечә сурәтли: «Мәмәт бушлыгы, Сөтчә, Сабабаш, Байлар Сабасы авыллары Саба суы буена утырган. Авылда ислам дине тота торган 846 ир-ат һәм 809 хатын-кыз көн итә. риваятьләргә караганда, авыл XVI йөз башында барлыкка килгән. Аны Мәмәт исемле бер бай татарның ике улы нигезләгән.
Урта Саба, Туктар, Шайтан-Елга авыллары Саба суы ярында урнашкан, анда ислам динендәге 258 ир-ат һәм 235 хатын-кыз көн күрә. Алар XVI йөз уртасында Мәмәт бушлыгыннан аерылып чыкканнар. Иске Саба (Туктар) авылы Урта Саба буена урнашкан. Анда 118 ир-ат һәм 131 хатын-кыз гомер кичерә. Чәбки-Саба (Чәүкә), Шайтан-Елга авылларында 118 ир-ат һәм 118 хатын-кыз исәпләнә». 1898 елда Иске Саба (Туктар), Чәбки-Саба, Мәмәт бушлыгы (Байлар Сабасы), Урта Саба авылларында татарлар яши дип искә алына. К. П. Берстель җыентыгындагы мәгълүматларга караганда, Чәбки-Саба (Чәүкә) авылында 339 татар, Иске Саба (Туктар) авылында — 370, Мәмәт бушлыгында (Байлар Сабасы) — 1800, Урта Саба (Шайтан-Елга) авылында 650 татар кешесе яшәгән.
Саба атамасы «Идегәй» дастанында да телгә алына: Сабасы зифа Сабакүл Сабасын татып тотмады.
Билгеле булганча, «саба җиле» дип иртәнге саф, йомшак җилгә әйтәләр.
Урта Саба, Мамалай, Сатыш, Орымширмә, Караширмә, Иске Җөри, Яңа Җөри, Зур Тиләҗе, Баландыш, Урта Мишә, Зур Мишә, Елыш, Югары Шытсу, Түбән Шытсу, Чәбки-Саба, Бигәнәй, Казаклар, Теләче авыллары халкы июнь уртасында Мамалай җыены үткәргән.
Олы Саба авылы мәчете турында үзенең хезмәтләрендә Шиһабетдин Мәрҗани мондый сүзләр яза: «Мамадыш өязенең Олы Саба һәм Байлар Сабасы дип танылган карьяседер. Иске Таш мәчет шул авыл кешесе Мөнасиб бине Габделхаликъ бине Мәсалим бине Мәскәү бине Бимаҗ бине Тимай бине Акмаз бине Галикәй бине Әюб бине Дәүләтьяр бине Йосыф бине Ягъкуб шәех бине Рамазан бине Нәүрешби бине Байкыби исемле кеше тарафыннан 1212 (1797) елда мөфти Мөхәммәд-җан бине әл-Хөсәеннең Петербургка барышлый үз кулы белән язып, мөһерен басып биргән рөхсәте буенча төзелгән... Элек Саба авылында фәкать ике мәчет булган, ә хәзерге көндә дүрт мәчет бар. Шул авылда булган янгыннан соң, 1257 (1841) елның азагында, Казан сәүдәгәре Габдерәшид бине Габделкәрим бине Мөхәммәдрәхим бине Юныс мелла Габделгалләм имамлыгы вакытында яңа таш мәчетне төзетте... Ул 1276 (1859) елда вафат булды. Җеназасын мелла Шиһабетдин бине Фәхретдин укып, яңа каберлектә җирләнде. Әхмәд, Мөхәммәдрәхим һәм Гали исемле угыллары калды».
Шиһабетдин Мәрҗани язуына караганда, Байлар Сабасы авылында мелла Сәлим бине Габдерәхим әс-Савабый туган. Үз авылында аны «Рәхим Сәлими» дип, ә Бохарада «дамелла Сәлим» дип йөрткәннәр. Ул, үз иле галимнәреннән гыйлем алып, югары дәрәҗәгә ирешкән. Пугачев фетнәсе вакытында, 1773 елның азагында, аның гаскәрләренә кушылган. 1774 елда ул тар-мар ителгәч, Казан шәһәренә керә алмыйча качып китеп, Казакъстанга, ә аннан Бохарага китә. Шунда яшәп, 1808 ел азагында вафат була.
Шәҗәрә Байкы фамилиясенең Тау ягыннан чыгуын күрсәтә. Кырык Садак авылы акт материалларында әлеге фамилия 1652 елда искә алына, һәм бу аның борынгы чорларда ук нигезләнүен раслый.
Майкы (Байкы) би исеме башкорт һәм казакъ шәҗәрәләрендәге исемнәр белән тәңгәл. Байкы фамилиясенә Нуреш шәҗәрәсе дә керә. Бу фамилияне йөртүченең берсе — чыгышы Тау ягыннан булган йомышлы татар кенәзе Бахшанды Нурешев 1620 елда Саба районында Бакшанды авылын нигезләгән. Йомышлы Казан татарлары арасында 1646 елда Байкиев Ишмәмәт мирза искә алына. Ул, күрәсең, Байлар Сабасын нигезләгән. Байкы нәселен дәвам итүчеләр XVIII—XIX йөзләрдә Тау ягында Янайдаров фамилиясе белән яшиләр.
Саба халкы элек-электән һөнәрчелек белән шөгыльләнгән. 1920—1930 елларда Сабада һөнәрчеләр саны түбәндәгечә була: савыт-саба ясаучылар — 15, көмешчеләр — 11, тире эшкәртүчеләр — 4, кибет тотучылар — 20, балта осталары — 4, умартачылар — 4.
Байлар Сабасында байлар, сәүдәгәрләр дә шактый күп була. Габдрахман Рамазанов һәм Шәвәли исемле кешеләр бизәнү әйберләре саталар. Һадиев Ибраһим савыт-саба эшләп, Кыргызстанга барып сәүдә итә. Яхин Нигъмәтулла таш мәчетнең төньяк башында хуҗалык товарлары белән сәүдә алып бара.
XIX гасыр башларында (1814 ел) Сабага Урта Азиядән мамык кайта башлый. Авылда Абалаков дигән байның текстиль фабрикасы була. Ул хәзерге Саба үзидарә Советы бинасы белән иске зират арасында булган. Фабрикада ялланып эшләүче марилар акча аз түләгәнгә күрә аны яндырганнар.
1925 елда Байлар Сабасы авылында, агачтан тулы булмаган урта мәктәп бинасы салынып бетә. Мәктәпне 7 ноябрьдә ачалар һәм аңа Октябрьнең VIII еллыгы исеме бирелә. Мәктәп бинасы хәзерге Совет урамының 55нче йорт урынында урнашкан булган. Саба волосте Мамадыш кантонына караганлыктан, Мамадыш кантоны мәгариф бүлеге Саба җидееллык мәктәбен укытучылар белән тәэмин итү өчен әзерлекле кадрлар җибәрә. Мамадыш кантоны Шәмәк авылында туып-үскән Фарук Билаловны директор итеп раслый. Аның тормыш иптәше башлангыч сыйныфларга белем бирә. Мамадыш кантоны тарафыннан Сабага җибәрелгән укытучыларның күпчелеге 1930 елда Кукмара районының Мәчкәрә мәктәбенә эшкә күчереләләр.
Беренче-икенче бишьеллыкларда промышленностьны үстерү өчен күп эшче куллар кирәк була. Яңа заводлар, шул исәптән Казан авиация заводын төзүгә әзерлек уңаеннан башкалага якын урыннарда, шул исәптән Сабада да яшьләргә токарь, слесарь, столярлык һөнәрләре өйрәтү өчен махсус мәктәп (спецшкола) ачыла. Моның өчен Казан заводларыннан һөнәргә өйрәтү мастерлары килә. Шушы мәктәптә беренчеләрдән булып укыган Галим Шәймәрдәнов (Сатыштан) слесарь белгечлеге алганнан соң, 1935 елда Казан “Пишмаш” заводына эшкә урнаша. Озак еллар (47 ел) намуслы хезмәт иткәне һәм 13 рационализаторлык тәкъдимнәре өчен (бу уйлап-табулардан заводка 28 мең сумлык файда килә) Галим Шәймәрдәнов СССР Верховный Советы Президиумының (1977 ел, 25 апрель) Указы нигезендә Социалистик Хезмәт Герое исеменә лаек була.
1932-1933 елларда Сабада укучылар саны арта, бигрәк тә башлангычта укучылар өчен биналар җитми. Шуңа күрә балаларны вакытлыча аерым йортларда укытканнар.
1932 елда Байлар Сабасында башлангыч терәк мәктәп салына (хәзерге Тукай урамындагы 108нче йорт урынында).
Аның беренче мөдире Иван Ильич Ильин була. Саба урта мәктәбе – район мәктәпләре арасында иң зрусы. Әлеге мәктәп тарихының үткәненә күз салу да район мәгарифе тарихында күп нәрсәләрне сөйли. 1932 елда мәктәп бинасы Совет урамы башына күчерелә һәм анда ШКМ (колхоз яшьләре мәктәбе) оештырыла. Аның директоры Әхмәт Мостафин була. Көн тәртибенә колхоз өчен кадрлар әзерләү мәсьәләсе килеп басканлыктан, 1931 елның 10 июнендә Сабада рабфак ачыла, анда 30 кеше җыела. Шунлыктан бу бинада кичен рабфак яшьләре укый (Татарстан үзәк архивы, 4338 фонд, опись 1930-36 еллар). Биредә үк агротехник түгәрәкләре эшли, аларда 52 кеше хезмәт куя.
Байлар Сабасы авылы район үзәгенә әйләнгәннән соң, 1930 елның августында күп урыннарда яңа төзелешләр башлана. Эшләп килүче мәктәпләрдә генә балаларга урын җитми. Яңа мәктәп бинасы салу бурычы килеп баса. 1931 елда яңа мәктәп салу өчен урын билгеләнә. 1933-34 уку елында Сабадан һәм күрше авыллардан килгән укучылардан тәүге тапкыр V-VI-VII класслар оештырыла. Бу елларда Саба мәктәбендә Госман Бикташев җитәкчелек итә. Урта мәктәп буларак беренче чыгарылыш 1938-1939 уку елында була. Бу елны X классны 22 егет һәм кыз тәмамлый.
Саба авылының ничек төзелүе турында риваять
Татар халык авыз иҗатында Саба авылының ничек төзелүе турында түбәндәге риваять бар. Аны Саба районы Байлар Сабасы авылында Хуҗиәхмәтов Хәмидулладан Марсель Әхмәтҗанов язып алган.
«Саба авылына (ул элек Шайтан-Елга исемле авыл булган урында урнашкан була) бабайлар Казан янындагы Колык исемле авылдан килеп утырганнар. Куышлар корып, шунда тора башлаганнар. Яз көне су буйлап йомычкалар агып килгәнне күргәч, якын-тирәдә авыллар барлыгын белгәннәр. Килеп утыручылар Мәмәт баба белән Шәриф баба исемле булганнар. Мәмәт баба башта килгән урынны ташлап, хәзерге Саба авылы урынына күчеп утырган. Аның нигезе хәзерге күпер янындагы тау башында булган, бер кырыеннан бик шәп чишмә дә агып торган. Мәмәт бабалар куышлар ясап, анда агач савыт-саба кырып ятканнар. Шуннан авылга Саба исеме кушылган, имеш».
Саба атамасын ул дәвердә киң таралу алган асаба сүзе белән бәйләп була.
Димәк, бу җирләргә Байлар ыруы асабалары килеп төпләнгән, дип аңларга кирәк, шунлыктан авыл тәүге мәлләрдә Байлар Асабасы дип аталган, арытабан ике сүзне бергә кушып әйткәндә Байлар Сабасы гына булып ишетелгән.
«Байлар» атамасы
Байлар Сабасы дигән атаманың «саба» өлеше югарыда аңлатылды, ә «байлар» сүзе — төрки кавем-кабилә исеме. Аларның бер өлеше башка төрки халыкларны, аерым алганда башкортларны формалаштыруда катнашкан, икенче өлеше татар халкы этногенезына өлеш керткән. Байлар Сабасы исем-атамасы — шуның ачык дәлиле. «Байлар», «саба» атама-исемнәре Татарстанның башка районнарында һәм төркиләр яшәгән төбәкләрдә дә очрый.
Хакас автономияле өлкәсенең Бия районында да Саба дигән елга бар. Ирандагы зур ныгытма атамасы Саба исеме белән атала. «Саба җире» тәгъбире Джованьолиның «Спартак» романында искә алына. Каюм Насыйриның маҗаралы повесте «Әбүгалисина»да да «Саба патшалыгы» дигән гыйбарә очрый.
Авыл мәчете
Беренче мәчетнең беренче имам хатибы Сәйфетдин бине Әбүбәкер була. Ул Олы Шыңар авылында туган, Ашыт авылы мәдрәсәсендә укыган, Бохара һәм Кабул шәһәрләрендә белемен камилләштергән. Ахырда данлыклы дин әһеленә әверелеп, Байлар Сабасына кайтып мулла булган һәм мәдрәсә ачкан. Сәйфетдин бине Әбүбәкер 1825 елда вафат була.
Беренче мәхәлләнең соңгы имам хатибы Мөхәммәтвәли Йосыф була (1865 елда туа). Бу вазифаны үтәргә ул 1902 елның 2 июлендә билгеләнгән. Ул заманнарда мәхәлләдәге 61 хуҗалыкта 238 ир-ат яшәгән. Мәхәллә мәдрәсәсендә 48 ир бала, 37 кыз бала укыган.
Байлар Сабасындагы икенче мәчетнең төзелү елы билгеле түгел. Мәчетнең агач бинасы 1883 елда булган янгыннан соң яңадан төзелә. 1905 елның 26 октябреннән аның имамы булып Мөбәрәкша Мөхәммәтсабир улы Яхин билгеләнә. Ул 1883 елда туган булган. Имам бер үк вакытта мәхәллә мәктәбенең җитәкчесе дә була. Мәктәптә ул вакытта 18 ир бала һәм 32 кыз бала укый. XX йөз башында мәхәлләдәге 86 хуҗалыкта 257 ир-ат яшәгән.
Авылдагы өченче мәчет шулай ук 1883 елдагы янгыннан соң яңадан төзелә. Бу мәчет XIX йөзнең беренче яртысында ук була инде. Мәчетнең имам хатибы вазифасын Г. Курсавиның шәкерте — Җамалетдин бине Шәмсетдин башкара. Ул 1866 елда үлгәннән соң, аның улы Мөхәммәтхафиз (1835 елда туган) имам хатип була һәм бу хезмәтендә 1917 елгы Октябрь революциясенә кадәр эшли.
XX йөз башында Мөхәммәтхафиз Җамалетдин улы мәктәбендә 56 ир бала һәм 101 кыз бала укый. Мәхәлләдә 102 хуҗалык булып, анда 408 ир-ат яшәгән.
Авылдагы дүртенче мәхәлләне төзергә 1835 елда рөхсәт алалар. Аның агач мәчетен мәхәллә халкы 1905 елда, 1876 елгы мәчет урынына сала. 1907 елда мәхәлләнең имам хатибы итеп Габделнәгыйм Габдерәхим улын сайлыйлар. Мәхәлләнең 50 хуҗалыгында ул вакытта 100 ир-ат яши. Мәхәллә мәктәбендә 12 ир бала һәм 23 кыз бала укыган.
Табигать
Авылда чишмәләр шактый. Алар барысы да авыл эченнән агып чыккан елгага барып тоташалар. Изгеләр чишмәсе Сабадан Килдебәк авылына чыгып киткән җирдә урнашкан. Чишмәне карап һәм чистартып торалар. Аны мәчет манарасы кебек итеп ясалган йорт белән уратып куйганнар. Моннан башка тагын Келтер-келтер, Пәпә һәм Егор чишмәләре бар. Авылдан ике чакрым ераклыкта Пөрә күле урнашкан. Күл янында элек каен агачлары үскән.
Авыл халкы урамнарга түбәндәге исемнәрне биргән: Ник-күчтем, Тау башы һ. б.
Күренекле кешеләр
Саба ягы — күренекле шәхесләргә бай төбәк. Байлар Сабасы авылында туып үскәннәр:
Мәгариф
Байлар Сабасында аграр көллият, гимназия, сәләтле балалар өчен урта мәктәп, сәламәтлеге чикле балалар өчен мәктәп-интернат, балалар иҗаты үзәге, балалар сәламәтләндерү-белем бирү үзәге, Хөснулла һәм Аллаһияр Вәлиуллиннар исемендәге балалар сәнгать мәктәбе, «Олимп» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, «Сабантуй» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (2017).
Нёй
Нёй — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Каробка (Чачэрский районы)
Каробка  (Каробка ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Чачэрский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Серахта
Серахта — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Кострома елгасының уң ярына тамагыннан 318 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Аннаполис (Иллинойс)
Географиясе
Аннаполис халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Островонси (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Островонси  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Триноси-Оседле
Триноси-Оседле — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тамьян
Тамьян — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы авыл.
Почта индексы — 423977.
(15809) 1994 JS
(15809) 1994 JS — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 11 маенда Д. Джуитт, Джейн Лу тарафыннан Серро-Тололо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 JS» саналган.
Хикмен (округ, Кентукки)
Хикмен — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Клинтон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1821 елда оештырыла.
Ксонвиль
Ксонвиль (Xonville) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,27 км².
(8449) Масловец
(8449) Масловец — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 13 мартында Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1977 EO1» саналган.
Боберешть (Соходол, Алба)
Боберешть — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Портелья
Портелья — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фундетура-Маре
Фундетура-Маре — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Леэло Тунгал
Тунгал Леэло Феликсовна ( Leelo Tungal; туган 22 июнь, 1947, Таллин ) - Эстония язучысы, шагыйрә һәм журналист. Ул Эстониядә хәзерге заман балалар өчен язучы авторларның берсе.
Претцир
Претцир (Pretzier) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Леэло Тунгал
Биография
1954-1965 елларда Леэло Тунгал башта Руйладагы 8 нче мәктәптә, аннары Таллиндагы 42нче мәктәптә укый. 1972 елда Тарту университетының филология факультетын Эстония филологиясе белгечлеге белән тәмамлый. Аннары Эстония теле укытучысы булып эшли, соңрак Эстония ССРының танылган яшьләр журналларының редакцияләрендә эшли, шул исәптән " Пионер " һәм "Täheke". 1979 елда ул Эстония ССР Язучылар берлегенә керә. 1984-1989 елларда Эстония курчак театрында эшли. 1994-1996 елларда ул "Эстима" газетасы мөхәррире.
Претцир
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пирапора
Пирапора — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Леэло Тунгал
Биография
Тунгал 1984 елдан бирле ирекле язучы. 1994 елда ул «Hea Laps» журналын оештыра һәм аның баш мөхәррире булып эшли.
Пирапора
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Леэло Тунгал
Биография
Леэло Тунгал якынча 50 балалар китабы, олылар өчен 12 шигырь җыентыгы, бер кыска хикәяләр җыентыгы һәм бер роман бастырып чыгарды. Аның әсәрләре ким дигәндә 8 телгә, шул исәптән рус теленә дә тәрҗемә ителгән.
Ул 200 дән артык текст авторы, Лело Тунгал шигырьләренә нигезләнгән җырларны башкаручылар: Яак Йоала, Марью Ляник, Иво Линна, Энн Вески, Велло Оруметс.
Ошава
Ошава (Oshawa) — Канаданың Онтарио вилаятендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1857 елдан башлап йөртә.
Сабр (Ланди)
Сабр — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Остромице
Остромице — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пйотрашево
Пйотрашево — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Зур Шуйма
Зур Шуйма (Большая Шуйма) — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Колвич (Канзас)
Колвич  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Колвич шәһәре  елда нигезләнгән.
Арубада ислам
Арубада ислам (, الإسلام في أروبا) ― азчылык дине. Ил халкының (107 609 кеше, 2022 елга ) 0,40 % ы – мөселманнар. Дөнья диннәренең мәгълүмат базасы (World Religion Database) буенча, 2005 елда мөселманнар ил халкының 0,2 % ын тәшкил иткән.
Пью тикшеренү үзәгенең 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Аруба халкының 0,2 % ын тәшкил итә.
2018 елда Арубада уздырылган халык исәбен алу мәгълүматы буенча, 1986 елның 1 гыйнварында составыннан чыгып, мөстәкыйль рәвештә Нидерланд корольлеге составына керүче, Кюрасао, Бонайре утраулары  белән берлектә ) төзүче  Аруба утравында яшәүчеләрнең (105 806 кеше, 2018 елга) 81 % ы – католиклар, якынча 7,8 % ы – протестантлар. Калган диннәр ― 11,4 % (Һинд дине, Ислам, Конфуций һәм Яһүд дине тарафдарлары).
Нотр-Дам-д'Оэ
Нотр-Дам-д'Оэ — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Испаниядә ислам
Испаниядә ислам (Islam en España) — Испания территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Испания халкының (46 млн 754 мең кеше) 2,60 % ы (1 млн 180 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020).
Тарих
Ислам гарәп әмирләре, аларның бәрбәр баскаклары, ялланып хезмәт итүчеләр идарә иткән урта гасыр Испаниясе (Әл-Андалус) җирләрендә әйдәп баручы диннәрнең берсе булган. Гарәпләр Пиреней ярымутравын шактый кыска вакыт эчендә, 711—718 елларда. Ибериядә яулап алынган җирләрдә мөселман Әл-Андалус дәүләте барлыкка килә һәм ул төрле үзгәрешләр кичереп, 1492 елда Гранада әмирлеге җимерелгәнче яши. Мөселманнар басып алган территорияләр Өмәвиләр хәлифәте (Димәшкъ хәлифәте) (661—750) составына кертелә. Сүриядән һәм Гарәбстаннан чыккан аз санлы гарәпләр илнең көньяк һәм көньяк-көнчыгышындагы эре шәһәрләрдә, бәрбәрләр, нигездә, илнең эчке районнарына урнашкан. Мөселман гарәпләр җәмгыятьнең өске катлавын тәшкил итә. Ислам таралыш ала барган саен, мөселманнар арасында гарәп булмаган төркемнәр (ислам диненә яңа керүчеләр) арта башлый. Аларның гарәп-мөселманнар кадәр хокуклары булмый. Мөселман булмаган төркемнәр (христианнар, яһүдиләр, зороастрийлар, мәҗүсиләр) идарә итүче мөселманнарның сәяси өстенлеген таныган, алар мөселманнар түләргә тиеш булмаган җизйә буларак билгеле салым түләргә мәҗбүр ителә. Җизйә түләү мөселман булмаган кешеләргә мөселман дәүләте яклавы астында яшәү мөмкинлеге бирә, традицион диннәрен тоту иреген гарантияли. Җизйә түләү шулай ук армия хезмәтеннән азат итә. Ислам динен кабул итү җизйә түләүдән азат итә: кайбер христианнар (бигрәк тә элекке өстенлекләрен югалтырга теләмәгән югары катлау вәкилләре –, muladí), җизйә салымын түләмәс өчен, ислам динен кабул иткән (мөселманнар зәкат кына түләгән). Андыйлар ил халкының 10 % ын тәшкил иткән.
756 елда гаскәрбашы Габдерахман I Өмәвиләр хәлифәтеннән бәйсез (756—929) төзи һәм 32 ел идарә итә.
Реконкиста
Феодаль таркаулык (тайфәләр) хасил булу һәм ике арада ызгышлар, милләтара каршылыклар барлыкка килү, гарәпләр һәм бәрбәрләр арасында бәрелешләргә кадәр барып җитү, Исламның төрле агымнарының идеологик каршылыклары — барысы бергә Андалусиянең йомшаруына китерә. Төньяк христиан корольлекләре бу вәзгыятьне кулдан ычкындырмый, ярымутрауны кире яулап алу өчен файдалана, Реконкиста (Reconquista) — «кире яулап алу») башлый, ул 711 елдан 1492 елга кадәр сузыла. 1492 елда иң соңгы булып кире яулап алына. Гранаданың мөселман халкының шактый өлеше (ярты миллион тирәсе) —  Испаниядә кала. 1560 елгы халык санын алу нәтиҗәләре Гранадада морискларның (150 000) христианнардан (125 000) күбрәк булуын теркәгән.
XVI гасырда морискларны эзәрлекләү башлана. Испания короле (1598—1621)  указы буенча аларны Испания территориясеннән күпләп депортациялиләр. 272 меңгә якын кеше Төньяк Африкага мәҗбүри күчерелгән. Гранада әмирлеге җимерелгәннән соң йөз ел эчендә күп кенә морисклар Испания һәм Португалиянең Америкадагы колонияләренә күчәргә өлгергән яки Пиреней ярымутравының җирле халкы белән катнашып беткән.
Кысалар (Манавгат)
Кысалар (Kısalar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Манавгат илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Испаниядә ислам
Мескита
Ислам чәчәк аткан чорда (IX—X гасырлар) хәзерге Испания территориясендә фән һәм мәдәният үсеше чагыштырмача югары дәрәҗәдә була. Ислам шулкадәр дәрәҗәле була ки, күп кенә иберо-римлылар исламга күчә һәм хәтта үзләренең роман телендә гарәп язуын куллана башлый.
Багпынар (Сур)
Багпынар (Bağpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Сур илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Испаниядә ислам
Мескита
Кордоба әмире Габдерахман I 784 елда хатынына атап мәчет салдыра. Бу мәчет — шәһәрдәге 1000 нән артык мәчетнең иң күренеклесе, Урта гасырларда дөньяда зурлыгы буенча икенче мәчет була. Мескита — өмәвиләрнең иң атаклы архитектура истәлеге.
Изумруд (Свердловск өлкәсе)
Изумруд (Изумруд) — Свердловск өлкәсенең Малышева шәһәр округы составына керүче эшчеләр бистәсе.
Испаниядә ислам
Мескита
1236 елда Кастилия короле  Кордованы яулап алгач, мәчет христиан чиркәве итеп кулланыла башлый. Аннан соңгы испан корольләре мәчет структурасына үзгәрешләр кертүне дәвам итәләр.
Хәзерге заман
XX гасыр ахырыннан башлап, илгә Төньяк Африка илләреннән, бигрәк тә Мароккодан чыккан ярты миллионнан артык кеше күченгән.
Изумруд (Свердловск өлкәсе)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Испаниядә ислам
Хәзерге заман
Ислам җәмгыяте Испаниягә Марокко, Сүрия, Ливан, Гыйрак, Бангладеш, Һиндстан һәм Пакистаннан килгән иммигрантлар агымы хисабына үсә. Испаниядә 2020 елда 1 млн 180 мең мөселман яши, аларның күбесе иммигрантлар һәм аларның нәсел-нәсәбе. Ислам динен яңа кабул иткән ~50 000 испанның күбесе Андалузиядә яши. 1492 елда морисклар илдән куылган вакыттан бирле бер мәчет тә төзелмәгән.
Изумруд (Свердловск өлкәсе)
Тарих
1830-елларда зөбәрҗәт рудниклары каршындагаы бистә буларак нигезләнгән.
Испаниядә ислам
Мәчет
Мадридның үзәк мәчете яки Әбу-Бәкер мәчете — 1609—1614 елларда Пиреней ярымутравыннан соңгы   соң, Испаниядә торгызылган беренче ислам гыйбадәтханәсе. Бинада, мәчеттән башка, Мадрид ислам җәмгыяте белән Испания ислам җәмгыятьләре берлеге (Unión de Comunidades Islámicas de España, UCIDE) офислары урнашкан.
Изумруд (Свердловск өлкәсе)
Тарих
1933—2004 елларда эшчеләр бистәсе статусын йөрткән.
Испаниядә ислам
Мәчет
Мәчет дәүләт белән мөселманнарның законлы вәкиллекле органы булган Испания ислам комиссиясе (Comisión Islámica de España) аркылы эш алып бара. Мәчет имамы, бер үк вакытта Испания ислам комиссисе президенты — Riay Tatary (es).
Изумруд (Свердловск өлкәсе)
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар, татарлар һ.б.
(15810) Араун
(15810) Араун — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 12 маенда М. Ирвин (англ. Mike Irwin), А. Житков (англ. Anna N. Żytkow) тарафыннан Ла Пальма обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 JR1» саналган.
Пирапора-ду-Бон-Жезус
Пирапора-ду-Бон-Жезус — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Линден (шәһәр, Висконсин)
Линден  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каромка
Каромка (Каромка ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Буда-Кашалёвский районында урнашкан авыл.
Пратс-и-Сансор
Пратс-и-Сансор — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Станиславув (Түбән Силезия воеводалыгы)
Станиславув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мурзята
Мурзята (Мурзята, Мурзята) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
HD168796
HD168796 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Фундетура-Мике
Фундетура-Мике — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
HD168796
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Фундетура-Мике
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Караҗахисар (Зара)
Караҗахисар (Karacahisar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Зара илчесенә караган бер авыл (köy).
(8450) Егоров
(8450) Егоров — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 19 августында Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1977 QL1» саналган.
Толынбәк
Толынбәк -ханум (تولوب بك خانم) (Толымбикә, Тулунбикә, Толунбек, Толынбикә төрки телдән – Тулы бикә тәрҗемә ителә ) – 1371-1373 елларда Алтын Урданы ханбикәсе. Мамайның хатыны, аның идарә вакытында ханбикәсе дип игъланган иткән. Алтын Урда тарихында бердәнбер дәүләт башында de jure торган хатын-кыз. Алтын Урдада акча сугучы бердәнбер хатын-кыз.