cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Локман Бадыйкшан
Тәрҗемәи хәле
1919 елның 12 декабрендә Самар губернасы Бөгелмә өязе (хәзерге ТР Әлмәт районы) Әлмәт авылында (1952 елдан бистә, 1953 елдан шәһәр) крестьян гаиләсендә туган. Авылда җидееллык мәктәпне тәмамлагач, 1935 елда Казан химия-технология институтының (2011 елдан Казан илкүләм тикшеренү технология университеты) рабфагына укырга керә. Рабфакта татар теле һәм әдәбияты укытучысы язучы Нәкый Исәнбәт була. Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлый (1939). 1939 елда Татарстан АССР Сарман районы Иске Минзәләбаш мәктәбенә тел-әдәбият укытучысы итеп билгеләнә. Казанда, «Яшь ленинчы» газетасы (1991 елдан «Сабантуй» журналы) редакциясендә эшли. Ерак Көнчыгышта — хәрби флотта хезмәт итә.
1947 елның 10 мартында кулга алына, совет җинаятьләр кодексының 58нче маддәсе нигезендә хөкем ителеп, ун елга Колымага озатыла. 1953 елда, алты елдан, туган ягына кайта.
2015 елның 2 февралендә Казан шәһәрендә вафат була, Киндери зиратында җирләнгән.
Иҗаты
Әдәби иҗат багажы зур түгел. Каләм тибрәтә башлавы яшүсмер елларына туры килә. 1934 елда Норлат районы (1997 елдан Нурлат районы) газетасының әдәби кушымтасы «Күтәрелеш» җыентыгында «Сөтле комган» хикәясе дөнья күрә. Рабфакта укыганда яза башлый. Сугыш алды елларында «Туган ил» исемле альманахта «Дуслар» хикәясе (1938) урнаштырыла, «Яшь ленинчы» газетасы (1991 елдан «Сабантуй» журналы) һәм «Пионер каләме» (1957 елдан «Ялкын») журналында сигез хикәясе басылып чыга, әсәрләре Татарстан радиосы аша яңгырый. Матрос хезмәтен яктырткан язмалары Хабаровскида татар телендә чыгарылган «Тревога» исемле гаскәри газетада басыла. «Матрос бирелми» дигән хикәясе (1944) «Совет әдәбияты» журналында (1965 елдан «Казан утлары») басылып чыга (1944, № 11-12).
1959 елда Татарстан китап нәшриятында «Атау кызы» һәм 1971 елда «Атау егете» исемле китаплары басылып чыга. Балалар өчен чыккан китапларда диңгез романтикасы тасвирлана. Әкиятләре тарихи легендалар сюжетына корылган. «Казан утлары» журналында «Мөртәт» романы (1994 ел, № 5-6) һәм «Мирас» журналында «Колымадан кайткач» әсәре (2001 ел, № 7-8) басыла. «Кан» романы, «Сөюләрең хак булса» повесте язылган. Газеталарда кайбер язучылар (мәсәлән, 1995 елда «Мәдәни Җомга»да Салих Баттал) турында истәлекләре басыла.
Хануман
Хануман; (IAST: Санскрит телендә: हनुमान्) ул Ходай Раманың дәртле тугърысы һәм Һиндстан субкыйтгасында һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиядә "Рамаяна" эпосының төрле юрамаларында үзәк персонажларның берсе. Чирандживиларның берсе буларак, ул шулай ук төрле башка текстларда, мәсьәлән, "Махабхарата"да очрый. Шулай ук төрле Пураналарда һәм кайбер Джайн, Будда, һәм Сикх текстларында. Кайбер соңрак текстларда ул шулай ук Шива инкарнациясе буларак күрсәтелгән. Хануман Анджананың һәм Кесариның улы һәм шулай ук җил Ходае Вайюның улы, ул төрле риваятьләр буенча аның тууында роль уйнаган. Аның Һинд динендә телогик килеп чыгылышлары төгәл ачыкланмаган. Альтернатив юрамаларда ул борынгы тамырлы итеп күрсәтелә, бу Арий-булмаган Ходай, ул халык Якшаларны саклаучы Ходайлардан килеп чыккан дип әйтелә.
Хануман борынгы Һинд дине эпосы "Рамаяна"ның төп персонажы булып, шулай да аңа борынгы һәм урта гасырланың күпчлек вакытларында табыну шәһадәтнамәләре юк. Хануман өйрәнүләре өчен мәшһүр Америка Һинд дине белгече Филип Лутгендорф буенча, Хануманга табыну 2-енче меңьеллыкта Һинд суб-кыйтгасында Ислам хөкеме вакытында башланган. Бхакти хәрәкәте изгеләре, мәсьәлән, Самаратх Рамдас Хануманны милләтчелек символы итеп күрсәткәннәр. Хәзерге эрада, аның иконографиясе һәм гыйбадәтханәләр бик киң таралган. Ул "көч, каһарман инициативасы һәм камиллек"нең идеаль комбинациясе итеп күрсәтелә, шулай ук "аның шәхси Ходае Рамага мәхәббәт һәм эмоциональ тугърылык", һәм Шакти һәм Бхактиның символы итеп күрсәтелә. Соңрак әдәбиятта, ул көрәш, акробатика, кебек сугыш сәнгатьләре һәм шулай ук медитация һәм тугъры лыкның Ходае итеп күрсәтелә. Ул кешенең камиллекләренең: эчке үз-контроль, тугърылыкның символы булып тора.
Һинд динендә популяр Ходай булудан тыш, Хануман шулай ук Җәйничелектә һәм Буддачылыкта бар. Ул шулай ук Һиндстан суб-кыйтгасыннан тыш, мәсьәлән, Мьянмада, Таиландта, Камбоджада, Малайзияда һәм Индонезиядә риваятьләрдә легендар шәхес булып тора. Ул Һиндстанда төрле юрамалар буенча өйләнә. Галимнәр фикере буенча Хануман "Сюоджи"да (Көнбатышка сәяхәт) төп каһарман герой булып - бу монах Суанзанг (безнең эраның 602-664 елларда) язган бөек Кытай әсәре.
Номенклатура
"Хануман" сүзенең килеп чыгышы ачык түгел. Һинд дине пантеонында Ходайларның шул Ходайның мифик эшчәнлегенә яки асыл хасиятенә карап синонимик исемнәр була. Хануманның Марути, Павансута, Баджрангбали, Мангалмурти кебек исемнәре бар, әмма алар сирәк кулланыла. Хануман ваанар (ярым-кешесыман маймыл, ярым-кеше) Ходае өчен киң танылган исем булып тора. Төшенчәнең бер интерпретациясе "күренеп тора торган ("мант") бер казналы ("хану")". Бу юрама Пураник риваять белән тәэмин ителә, анда Хануман Кояшны җимеш дип белеп, аңа омтыла, әмма җәрәхәтләнә һәм аның казнасы җәрәхәтләнә. Икенче, әзрәк таралган интерпретация буенча исем Санскрит сүзләре "Хан" ("үтерелгән" яки "җимерелгән") һәм "маана" (горурлык)тан килеп чыккан; исем "горурлыгы җимерелгән" дигәнне аңлата. Бу эпитет "Рамаяна"дагы Рамага һәм Ситага эмоциональ тугърылыгы белән тиңдәш яңгырый. Монда Һинд дине Бхакти - Шакти табыну традициясенең комбинациясе бар: "каһарман, көчле, раслаучы камиллек" һәм "шәхси Ходайга яратучы, эмоциональ тугърылык".
"Хануман" сүзенең лингвистик юрамалары: Ханумат, Ануман (Тамил телендә), Ханумантха (Каннада телендә), Ханумантхуду (Телугу телендә). Хануманның башка исемнәренә түбәндәгеләр керә:
Һиндстан суб-кыйтгасыннан тыш, гәрчә иконографиясе һәм детальләре төрлечә булса да, исемнәре һәм фонетикасы Һиндстан юрамасына охшаш:
Ведик килеп чыгышы
Илаһи маймыл турында иң элеккеге искә алу, кайбер галимнәр тарафыннан ул прото-Хануман дип интерпретацияләнә, ул "Ригведа"ның 10.86 гимны. Гимнның егерме өч шигыре риваять булып тора. Ул төрле шәхесләр арасында диалог буларак тәкъдим ителгән: Ходай Индра, аның хатыны Индрани һәм энергик маймыл, аңа "Врисакапи" дип эндәшәләр һәм аның хатыны "Капи". Гимн Индраниның Индрага Индра өчен кайбер сома тәкъдим ителүләр энергик һәм көчле маймылга бирелүе турында һәм кешеләрнең Индраны онытулары турында борчуларын әйтүе белән башлана. Ходайларның патшасы Индра хатынына бу аны борчучы мәхлукат (маймыл) дус булып каралырга тиеш һәм алар тынычлык урнаштырып карарга тиеш дип әйткән. Гимн алар бөтенесе бергә Индраның йортына килергә һәм тәкъдимнәрнең байлыкларын бүлергә тиеш белән бетә.
Бу гимнда җенес һәм төрлер арасында аермалар турында тәфсилле бәхәс бар, аны хәзерге галимнәр төрлечә интерпретацияләгәннәр. Р.Н.Дандекар раслаганча ул метафорик рәвештә башка муллылык Ходаена карарга мөмкин, шул ук вакытта Венди Донижер аны ат корбан чалуы белән чагыштыра. Стефани Джемисон раслаганча гимнда үгез маймыл искә алына, шулай ук муллык ритуалы һәм ат ..., бу соңрак эра Хануман культыннан нык аерылып тора. Филип Лутгендорф буенча "борынгы Һиндстанда маймылларга табынуның ышандыргыч шәһадәтләре юк".
Эпослар һәм Пураналар
Vanaranam naranam ca kathamasit samagamah Тәрҗемәсе: Кешеләр һәм маймыллар арасында мөнәсәбәт ничек булырга мөмкин?
Хануман Һинду эпосларында Рамаянада һәм Махабхаратада очрый. Егерменче гасыр Иезуит миссионеры Камилл Балк үзенең  Ramkatha: Utpatti Aur Vikas ("Рама хикәясе: аның килеп чыгышы һәм үсеше") китабында Хануманга табынуның нигезе Үзәк Һиндстанның абориген кабиләләре культында дип фаразлаган.
Хануман Пураналарда искә алына. Урта гасыр риваятендә Хануман безнең эраның 10-ынчы гасырында (бу үсеш мөгаен безнең эраның 8-енче гасырында башланган) Шива Ходаеның аватары итеп күрсәткән. Хануман Шива яки Рудраның аватары итеп башка әсәрләр арасында "Махабхагавата Пурана" Сканда Пуранада, "Брхаддхарма Пуранада һәм Маханатака''да очрый. Бу үсеш мөгаен Шайвитларның үзләренең ишта-дэватаны (табына торган Ходаен) Вайшнавит текстларына кертү нәтиҗәсе булган.
Башка риваятьләрдә, мәсьәлән Көньяк Һиндстанда, Хануман Шива һәм Вишну белән берлектә булган дип яки Айяппа белән берлектә дип күрсәтелгән. 17-енче гасыр Одиа телендәге Динакрушна дасның Расавинодада өч Ходай – Брахма, Вишну һәм Шива – кушылып Хануман формасын алалар.
Соңгы урта гасырлар һәм хәзерге чор
. Безнең эраның 3-енче гасырында яки иртәрәк иҗат ителгән Вальмикиның "Рамаяна"сында Хануман мәшһүр маймыл иҗат итүче шәхес, ул Раманың ярдәмчесе һәм юллама тапшыручысы. Шәхес вакыт узу белән үзгәргән һәм төбәк дәрәҗәләрен чагылдырган. Шулай да, соң урт гасырларда ул күбрәк үзәк рольгә һәм доминантлауга күчә, үрнәк рухи тугъры булып киткән, бигрәк тә Тулсидасның "Рачаритманас" текстында (безнең эраның 1575 елы). Патрик Пиблз кебек галимнәр буенча, дини борылыш вакытында һәм Һиндстан субкыйтгасында Ислам хөкеме вакытында 16-ынчы гасырга Һинд динендә тугърылыкка юнәлгән Бхакти Йога юнәлеше барлыкка килгән һәм "Рамчаритманас"та Рама Вишну Аватар буларак тәкъдим ителгән, ул шуңа тугъры булырга лаеклы олы җан һәм шәхси Ходай, монда Хануман риваять батырлык, көч һәм куәтләр белән идеаль яратучы тугъры.
Хануман бу чорда шакти һәм бхактиның идеаль комбинациясе буларак эволюцияләгән һәм пәйда булган. 17-енче гасырдан соң тарихлар һәм халык традицияләре Хануманны илаһи җан, Ходайларның токымы һәм Шиваның аватары итеп күрсәтә башлаганнар. Ул эзәрлекләнә торганнарның идарәчесе буларак пәйда булган, ул йоги, хәрби сәнгать белгечләре һәм сугышчылар өчен җитәкче булган,,  бу шәхеснең мехы азрак булган һәм күбрәк кешегә охшаган, ул үстерелә торган хасиятләр һәм эчке кыйммәтләр символы һәм үз хакында шуңа тугъры булырга лаек. Һинду монахлары солдатларга әверелгән һәм алар оешмаларын Хануман хөрмәтенә атаганнар. Бу Хануман шәхесенең эволюциясе, дини һәм мәдәни роле һәм шулай ук иконографиясе колониаль эрасында һәм пост-колониаль вакытларда дәвам иткән.
Тууы
Һинду риваятьләре буенча, Хануман Анджанадан һәм әтисе Кесаридан туган. Хануман шулай ук Җил Ходае Вайюның улы булып атала, чөнки риваятьләрдә Вайюның Хануманның тууында роле күрсәтелә. Экнатхның "Бхавартха Рамаяна"сында (безнең эраның 16-ынчы гасыр) бер кыйссада Анджана Шивага табынганда, Айодхьядан Патша Дашаратха шулай ук балалары булсын өчен Путракама яджна ритуалын башкарган. Нәтиҗәдә ул бераз изге пудинг (паясам) алган, ул аның өч хатыны арасында өләшенергә тиеш булган, ул Рама, Лакшмана, Бхарата һәм Шатругхна тууларына китергән. Илаһи күрсәтмә буенча тилгәннәр шул пудингның бер өлешен тартып алган һәм Анджана табынуда катнашкан урман өстендә ташлый. Һинд дине Җил Ходае Вайю төшкән пудингны Анджананың сузылган кулына алып килә һәм ул аны ашый. Нәтиҗәдә Хануман туа.
Кайберәүләр ышанганча Ходай Хануман Анджани Кундта мәгарәдә туган (яки Анджани Парбат) бу хәзер Гөҗәратның Көньяк Гөҗәратта кабиләләр хөкем сөргән Данг Даирәсе.
Балачагы
Вальмикиның Рамаянасы буенча, балачагында бер иртә белән, Хануман ач булган һәм калкучы кызыл Кояшны күргән. Аны пешкән җимеш дип белеп, ул аңа сузылып ашамакчы булган. Һинду риваятенең бер юрамасында Ходай Индра бәреп кергән һәм яшене белән суккан. Ул Хануманның казнасына эләккән һәм ул җиргә ватылган казнасы белән аңын җуеп егылган. Аның атасы, Вайю (җил), Рамаянада 4.65 бүлеге буенча борчылган булып киткән. Һава юклыгы барлык тере җаннарга зур интегү китергән. Шуның нәтиҗәсе булып, Праджапати, тормыш Ходае катнашып Хануманны терелткән, бу Вайюга барлык яшәүче мәхлукатларны кайтарырга фикер биргән.
Олы чагы
Аның балачагы һәм "Рамаяна" вакыйгалары арасында булган турында күп юрамалар бар, әмма бу тарих "Рамаяна"да солидрак язылган. Рама һәм аның туганы Лакшмана Раманың урланган хатынын Ситаны эзләп Кишкиндхага килә һәм яңа патша Раманың яңа шурадашы маймыл патша Сугрива эзтабарларын бөтен дүрт юнәлештә җибәреп Раманың югалган хатынын эзләргә җибәрә. Көньякта, Сугрива Хануманны һәм кайбер башкаларны бөек аю Джамбаванны җибәрә. Бу төркем Һиндстанның иң көньяк очына барып җитә, анда алар Ланка утравы белән океанга киләләр (хәзерге көн Шри-Ланка), ул офыкта күренә. Төркем утрауны тикшермәкче була, әмма беркем дә алай ерак йөзә яки сикерә алмый. Шулай да, Джамбаван элек булган вакыйгалардан Хануман андыйны җиңел эшли алганын белә.
Каргыш бетеп, Хануман хәзер барлык илаһи көчләрен хәтерли. Ул кечкенә зурлыктагы тауга әверелгән һәм тар канал аша Ланкага очкан. Кунгач, ул явыз патша Равана һәм аның шәйтан иярченнәре яшәгән шәһәрне таба, шуңа күрә ул кырмыска зурлыгына кадәр куырыла һәм шыпырт шәһәргә үтеп керә. Шәһәрдә эзләгәч, ул Ситаны урманчыкта таба, аны шәйтан сугышчылары саклый. Алар бөтенесе йоклап киткәч, ул Сита белән очраша. Ул Равана аны урлаган һәм тиздән аңа кияүгә чыгарга мәҗбүр иткәнен ачыклый. Ул аны коткарырга тәкъдим итә, әмма Сита баш тарта һәм аны ире коткарырга тиеш дип әйтә (Борынгы Һиндстан ышанычы).
Аннан соң булган нәрсә төрлечә сөйләнә, әмма киң таралган кыйссада Ситага зиярәт кылудан соң, ул урманчыкны юк итәргә омтыла һәм аны азат итәргә тырыша. Нинди кыйсса булуга карамастан, ул Равананың сарай яынында тотыла, һәм Хануман аңа Рама кире Ситаны алырга килә дип әйткәндә көлә. Равана хезмәтчеләренә Хануманның койрыгын яндырырга куша. Шулай да, һәр мәртәбә алар майлы чүпрәкне яндырырга куйганда, ул койрыгын тагын да үстерә һәм күбрәк чүпрәк кирәк була. Бу Равана үзеннән чыгып яндырырга кушканчы дәвам итә. Шулай да, аның койрыгы яндыртылгач, ул койрыгын кире кыскарта һәм үзенең кешедән өстен көче белән кысаларыннан азат ителә. Ул тәрәзәдән сикереп төшеп түбәдән түбәгә сикерә һәм бина артыннан бина яндырыла, һәм шәһәрнең күпчелек өлеше яна башлый. Үзенең триумфын күреп, Хануман кире Һиндстанга кайта.
Кайткач, ул эзтабарларына нәрсә булганын сөйли һәм алар кире Кишкиндхага ашыгалар, анда Рама яңалыкларны көтә. Шуны ишетеп Сита коткарыла һәм аны көтә, Рама Сугрива армиясенең тәэминатын җыя да Ланкага бара. Шулай итеп риваять Ланга Сугышы башлана.
Озын бәрелеше вакытында, Хануман армиядә генерал ролен үтәгән. Интенсив сугыш вакытында Раманың бертуганы Лакшмана каты җәрәхәт ала һәм Гималайлардан Сандживани үсемлеге ярдәменнән тыш үләчәк дип ышаныла. Хануман сәфәрне шундый тиз кыла торган бердәнбер булып чыга һәм шулай итеп тауга җибәрелә. Килгәч, ул тау авышлыгында күп үләннәр булганын күрә һәм дөрес булмаган үләнне алып кайтырга теләми. Моның урынына ул тау зурлыгына үсә, тауны Җирдән өзеп ала һәм кире сугыш кырына оча. Бу гамәл Һиндулар арасында мөгаен иң мөһиме.
Ахырда, Рама Вишну Ходае инкарнациясе буларак үзенең илаһи көчләрен ача һәм Равананы һәм шәйтаннар гаскәре калдыкларын үтерә. Соңыннан бетереп, Рама үзенең Айодхья өенә патша урынына кайтыр өчен кайта. Аңа сугышта булышканнарга барысына да бүләкләр өләшкәч, ул Хануманга бүләген биргән, ул аны атып ташлаган. Күп сарай рәсмиләре бу гамәл белән ярсуланган. Хануман җавап биргәнчә ул Раманы истә тотыр өчен бүләккә мохтаҗ булганчы, ул һәрчак аның йөрәгендә булыр иде. Кайбер сарай рәсмиләре һаман борчылып, аңа дәлилләргә кушканнар һәм Хануман үзенең күкрәген ерткан, анда йөрәгендә Рама һәм Сита сурәтләре булган. Хәзер чын тугъры икәнен раслагач, Рама аны дәвалаган һәм аңа үлемсезлек белән алкышлаган, әмма Хануман моннан баш тарткан һәм бары тик Раманың аякларында аңа табыныр өчен урын сораган. Моннан тәэсир алып, Рама аңа шулай да үлемсезлек бүләк иткән, ул риваять буенча Рама кыйссасы яшәгән кадәр дәвам итәчәк.
Рамаяна вакыйгаларыннан соң гасырлар узгач, һәм Махабхарата вакыйгалары дәвамында, Хануман инде онытылып беткән ярым-Ходай һәм урманда үзенең тормышын алып бара. Бераз вакыт узгач, аның Вайю Ходае аша аның ярымтуганы Бхима үзенең хатыны Драупади өчен чәчәкләр эзләп узып бара. Хануман шуны сизә һәм аңа сабак укытырга тели, чөнки Бхима үзенең кешедән өстен көче белән мактанырга яраткан (ул вакытта табигатьтән өстен көчләр Рамаянадагыга караганда сирәгрәк булган һәм Һинду эпосларында һаман булган). Бхима Хануманны җирдә ятучы карт маймыл шәклендә очрата. Ул Хануманга юлдан китәргә әйтә, әмма ул китми. Шул вакытта кеше аркылы йөреп чыгу бик ихтирамсыз булганга күрә, Хануман юл бирү өчен койрыгын күтәрергә тәкъдим итә. Бхима ихлас күңелдән риза була, әмма койрыкны күтәрә алмый.
Бхима, кимсетелеп, зәгыйфь маймыл ниндидер Ходай булган дип аңлаган һәм аны үзен ачарга сораган. Хануман үзен ача, һәм Бхиманың гаҗәпләнүенә ике туган кочаклашкан. Хануман Бхима тиздән куркыныч сугыш Курукшетра сугышы өлеше булачагын алдан әйтә, һәм туганына аның арбасының байрагында утырачак һәм аның дошманнарын куркытачак сугыш кычкыруын кычкарачак дип әйткән. Канәгатьләнеп, Хануман туганын эзләргә дип калдырган һәм сугыш булачагын алдан әйткәч, шуннан соң күренми торган булган.
Атрибутлары
Хануманның күп атрибутлары бар:
Рамаяна
Рамаянаның бишенче китабы Сундары Канда күбесенчә игътибар Хануманга бирелгән. Хануман 14 еллык качуының соңгы елында, Равана шәйтан Ситаны урлагач, Раманы очрата. Үзенең туганы Лакшмана белән Рама хатынын Ситаны эзли. Болар һәм моңа бәйле Рама риваятьләре Хануман турында иң киң таралган кыйссалар.
Махабхарата
Махабхарата Хануман турында тагын бер кыска искәрмә булган төп эпос булып тора. "Махабхарата"ның 3 китабында ул Бхиманың ярым-туганы буларак тәкъдим ителгән, ул аны Кайлаша Тавына юлында очраклы рәвештә очрата. Гаять зур көчле кеше Бхима Хануманның койрыгын этеп куя алмый, һәм шулай итеп Хануманның көчен таный һәм аңлый. Бу кыйссада Хануманның борынгы хронологиясе күрсәтелгән. Ул шулай ук, мәсьәлән, Виджаянагара хәрабәләрендә сәнгать әйберләрендә һәм рельефларында очрый.
Башка әдәбиятта
Рамаяна һәм Махабхаратадан тыш, Хануман берничә башка текстта искә алына. Бу кыйссаларның кайберәүләре иртәрәк эпослардагы риваятьләргә өстәлә, ә башкаларында аның тормышының альтернатив кыйссалары сөйләнә. "Сканда Пурана"да Хануман Рамешварамда искә алына.
Буддизмда
Хануман Буддист ялтыравы белән Рамаянаның Тибет (көньяк-көнбатыш Кытай) һәм Хотан (көнбатыш Кытай, үзәк Азия һәм төньяк Иран) юрамаларында очрый. Хотан юрамаларында Джатака хикәяте сыман темалары бар, әмма гомумән Хануманның Һинду текстларында хикәя сызыгына һәм холкына охшаш. Тибет юрамасы күбрәк бизәлгән һәм Джатака ялтыравын кертеп караулар юк. Шулай ук Тибет юрамасында, роман элементлары очрый, мәсьәлән, Хануман Рама һәм Сита арасында мәхәббәт хатларын ташый, Һинду юрамасына өстәп, анда Рама Ситага юллама итеп балдагын җибәрә. Алга таба, Тибет юрамасында, Рама Хануманга хатларны ешрак язарга кушарга, маймыл-юлламачы һәм сугышчы яхшы өйрәнгән һәм хатларны укый-яза алганына ишарә итеп. Рамаянаның Шри Ланка юрамаларында, кыйсса Һиндстан юрамаларыннан азрак мелодраматик. Хануманның каһарманлыгын һәм инноватив сәләтен күрсәтүче риваятьләр Сингал юрамаларында бар. Бу персонажлар катнашкан кыйссалар Буддист темаларына карый, һәм аларда Һинду дхармасы буенча булган кертелгән әхлак һәм кыйммәтләр структуралар бар. Хера Уолкер буенча, кайбер Сингал җәмәгатьләре Хануманның ярдәмен сорыйлар, шуның өчен алар догалар белән анасына ялваралар. Кытай Буддист текстларында, Артур Коттеролл раслаганча, риваятьтә Будданың Хануман белән очрашуы искә алына, һәм шулай ук Хануманның бөек триумфлары. Розалинд Лефебер буенча, Хануманның Көнчыгыш Азия Буддист текстларына керүенең тамырлары безнең эраның 6-ынчы гасырда Рамаянаның Кытай теленә һәм Тибет теленә тәрҗемә ителүендә булырга мөмкин. Лутгендорф буенча, Кытайда да, Япониядә дә, һәм шулай ук Һиндстанда да, кешеләр һәм хайваннар арасында радикаль чик куелмый, барлык тере мәхлукатлар да акылга ия дип санала. Кешеләрне хайваннар һәм табигать өстеннән Көнбатыш традицияләргә караганда артык кую юк. Илаһи маймыл Кытай һәм Япониядә тарихи әдәбиятның өлеше булган, мөгаен бу ике меңьеллык дәвамында Буддист монахларының Һиндстанга дини сәфәрләре һәм мәдәни контактлары аша узган. Мәсьәлән, Япон тексты Кейраншуйошуда, илаһи маймыл турында мифологияне тәкъдим ителә, ул Хие Синто гыйбадәтханәләрнең териоморфик эмблемасы, ул Һиндстаннан Кытайга тауны алып баручы маймылны тасвирлый, шуннан соң Кытайдан Япониягә. Күп 8-енчедән 14-енче гасырга караган Япон гыйбадәтханәләрендә һәм авыл урыннарында маймыл Ходай сакчы яки кешеләр һәм Ходайлар арасында уртакчы буларак күрсәтелә. Джатака хикәяләрендә Хануман-сыман хикәяләр бар. Мәсьәлән, Будда "Махакапи Джатака"да үзенең иртә тууында маймыл патша буларак тасвирлана, анда мәрхәмәтле маймыл җәфа чигә һәм рәнҗетелә, шулай да ул дхарманы үтәвен дәвам итә - югалган һәм куркынычта булган кешегә ярдәм итә.
Джайнизмда
Паумачарийя (шулай ук Паума Чариу яки Падмачарит буларак мәгълүм), Вималасури тарафыннан язылган Рамаянаның Җәйничелек юрамасы, анда Хануман илаһи маймыл буларак түгел, ә Видьядхара (Җәйничелек космологиясендә ярым-Ходай, табигатьтән өстен мәхлукат) буларак искә алына. Ул Павангатиның (җил Ходаеның) һәм Анджана Сундариның улы. Анджана Хануманны урман мәгарәсендә тудыра, аның ана буенча абыйсы аны урманнан Виманасында очканда коткара, Анджана ялгыш бәбисен таш кыяга төшереп җибәрә. Шулай да бәби исән кала, ә таш кыя ватыла. Бәби Ханурухада үсә, аның туганнан туган дәү әтисенең утрау Патшалыгында, шуннан Хануман исемен ала. Джайн текстларында Хануман 24 Камадэваларның 17-енчесе, бик матуры буларак тасвирлана. Джайн юрамасында, Хануман целибатлы түгел, Рама диндан Джайна һәм беркемне дә үтерми, һәм Равананы Лакшмана үтерә. Джайн юрамаларында Хануман җенси актив шәхес, ул Харадушананың һәм Равананың кыз туганы Чандранакханың кызына патшазадә кыз Анангакусумага өйләнә. Раваны шулай ук Хануманга туганнары буенча сеңелләренең берсен икенче хатын итеп күрсәтә. Сугриваның шурадашы булып киткәч, Хануманның тагын бер йөз хатыны була. Хануман Рама белән очрашкач, һәм Равананың Ситаны урлавы турында белгәч, Раманың шурадашы булып китә. Ул Рама өчен Ланкага бара, әмма Равана Ситаны бирергә риза булмый. Соңыннан ул Раванага каршы сугышта Рамага кушыла һәм берничә каһарман гамәл кыла. Соңрак Джайн текстларда, мәсьәлән, Гунабхадраның Уттарапуранада (безнең эраның 9-ынчы гасыры) һәм Анджана-Павананджайяда (безнең эраның 12-енче гасыры) шул ук риваять сөйләнелә. Җәйничелек "Рамаяна" хикәясенең берничә юрамасында Хануманга һәм Рамага (Җәйничелектә ул Паума дип атала) хатын-кызларга һәм ләззәтләргә бәйле булу яман дип аңлатучы абзацлар бар. Бу юрамаларда, Хануман, ахыр чиктә иҗтимагый һәм материаль тормышка бөтен бәйлелеген өзеп Җәйниче аскет булып китә.
Сикхизмда
Колониаль эра чорында, хәзер Пакьстан булган җирдә Сикх семинарияләрендә Сикх укытучылары "бхай" дип аталган булганнар, һәм алар "Хануман Натак"ны, эчендә "Рамчаритманас" булган Хануман кыйссасын һәм башка текстларны өйрәнергә тиеш булганнар, аларның барысы да Гурмукхи язуында уку өчен булган.
Иң төп Сикх Язуында Шри Гур Грантх Сахибта Хануман өстенлеге инкарь ителә.
Көньяк-көнчыгыш Азия текстларында
Рамаянаның Һиндле булмаган юрамаларында, мәсьәлән, Таи "Рамакиен"да Хануманның күп хатыннар белән мөнәсәбәтләре булган дип әйтелә, шулар арасында Сваямпрабха, Триджата (Вибхисананың кызы), Суваннамача һәм хәтта Раваның хатыны Мандодари. Рамаянаның бу юрамалары буенча, Маччану Хануманның Равананың кызы Суваннамачадан туган улы. Җәйничелек тексты "Паумачарийя"да искә алынганча Хануман Ланканың төп сакчысы Баджрамукханың кызы Ланкасундарига өйләнгән.
Көньяк-көнчыгыш Азия текстларында Хануман төньяк Һиндстан юрамасыннан аерылып тора, Бирма телендә, мәсьәлән, "Рама Яган", "Алаунг Рама Тхагьин" (Аракан диалектында), "Рама Ваттху"да һәм "Рама Тхагьин"да, Малайя телендәге Рамаянада, мәсьәлән, "Хикаят Шри Рама" һәм "Хикаят Махараджа Равана" һәм Таи Рамаяна, мәсьәлән, "Рамакиен". Шулай да, кайбер очракларда, кыйссаның аспектлары Һиндстан суб-кыйтгасында булган Һинд юрамаларына охшаш Җәйничелек һәм Буддист юрамалары Һинд дине юрамасына охшаш.
Әһәмияте һәм йогынтысы
Хануман урта гасыр чорында әһәмиятлерәк булып киткән һәм Раманың идеаль тугърысы (бхатасы) буларак сурәтләнгән. Хануманның тормышы, тугърылыгы, целибаты һәм көче Һиндстанда көрәшчеләрне илһамландырган. 17-енче гасырда Хануман Рамадан да бөек, Раманың хезмәтчесе [Хануман]. Тулсидас, "Рамчаритманас 7.120.14" Филип Лутгендорф буенча, Хануманга тугърылык һәм аның теологик әһәмияте "Рамаяна"ны төзегәч күп вакыт узгач, безнең эраның 2-енче меңьеллыгында барлыкка килгән. Аның әһәмияте Һинд субкыйтгасында Ислам хөкеме кертелүдән соң үскән. Ул шактиның ("көч, каһарман инициатива һәм раслаучы өстенлек") һәм бхактиның ("ярату, үзенең шәхси Ходае Рамага тугърылыгы") идеаль комбинациясе буларак карала. Көрәшчеләрдән тыш, ул башка хәрби сәнгатьләрнең яклаучы Ходае булган. Ул сәләтле грамматик, медитацияләүче йоги һәм башка галим буларак тасвирлана. Ул уртачылыкның, ышануның һәм хезмәт күрсәтүнең акыллы өстенлекнең мисалы булып тора. Һиндстанның 17-енче гасыр төньяк һәм көнбатыш төбәкләрендә Хануман Ислам эзәрлекләвенә каршы каршылык һәм тугърылык чагылышы буларак пәйда булган. Мәсьәлән, бхакти шагыйрь Рамдас Хануманны Маратхи милләтчелеке чагылышы һәм Могол Империясенә каршылык символы буларак тәкъдим иткән.
Колониаль һәм пост-колониаль эрада Хануман шакти һәм бхактиның идеаль комбинациясе һәм Һинду халкының аларның рухилыгын һәм дини ышанычларын (дхарманы) чагылдырырга һәм шуңа омтылырга хокукы буларак мәдәни икона булган. Сәяси һәм дини оешмалар үзләрен аның хөрмәтенә яки синонимлары белән исем кушканнар, мәсьәлән, "Баджранг". Сәяси парадларда һәм дини процессияләрдә аларның горурлыгы һәм мирасына, мәдәниятенә һәм дини ышануларына хокукы буларак Хануман итеп киенгән ир кешеләр һәм Кришна Ходаеның "гопи"лары (савучы кызлары) итеп киенгән хатын-кызлар катнашкан. Кайбер галимнәр буенча, Хануман-сыман яшьләр оешмалары пара-хәрби канат булган һәм башка диннәргә каршы торганнар.
Иконографиясе
Хануманның иконографиясе аны я "Рамаяна"ның үзәк персонажлары белән, я бер үзен күрсәтә. Әгәр дә Рама һәм Сита белән, ул Рамадан уңда күрсәтелә, алар алдында Намасте (Анджали Хаста) позициясендә баш игән яки тезләнгән тугъры рәвешендә күрсәтелгән. Әгәр дә бер үзе булса, ул зур Гада (чукмары) һәм яшен ("ваджра") белән була, кайчагында аның тормышына охшаган күренештә.
Хәзерге эрада, аның иконографиясе һәм гыйбадәтханәләре еш очрый. Ул гадәттә Рама, Сита һәм Лакшмана белән, яки Вайшнавизм гыйбадәтханәләре белән һәм шулай ук күкрәген куллары белән ярып йөрәге янында Рама һәм Сита сурәтләрен күрсәткән итеп сурәтләнә. Ул шулай ук Шайвизм дәвамчылары арасында популяр.
Төньяк Һиндстанда Хануманның иконик булмаган чагылышы, мәсьәлән, түгәрәк таш Йогилар тарафыннан кулланыла һәм шулай ук аның абстракт аспектларында концентрацияләнергә ярдәм итүче әйберләр белән күрсәтелә.
Гыйбадәтханәләре һәм изге табыну урыннары
Хануманга еш Вайшнавизмның Рама һәм Ситасы белән бергә табыналар, кайвакыт бәйсез рәвештә. Бөтен Һиндстан буенча Хануманга табыну өчен гыйбадәтханәләр яки аңа ихтирам күрсәтү өчен күпсанлы сыннар бар. Кайбер төбәкләрдә, ул Шиваның аватары дип санала, бу Шайвизмның концентрацияләнгән объекты. Лутгендорф күзәтүе буенча, кайбер галимнәр раслаганча иң элек Хануман муртилары 8-енче гасырда барлыкка килгән, әмма Хануманның сурәтләренең һәм язмаларының ышанычлы шәһадәтнамәләре 10-ынчы гасыр Төньяк һәм Үзәк Һиндстан монастырьларында бар. Һәрбер айның сишәмбе һәм шимбә көннәре Хануман гыйбадәтханәләрендә аеруча популяр. Кайбер кешеләр бу ике көннең теләсә кайсында я өлешчә, я тулысынча ашамыйча торалар, бу Хануманны истә тоту өчен һәм аларга тәкъдим иткән теологиясе.
Хануманның төп гыйбадәтханәләренә түбәндәгеләр керә:
Фестивальләр һәм бәйрәм итүләр
Хануман Һиндстанда ел саен Рамлила бәйрәм итүләрендә һәм көньяк-көнчыгыш Азиядә, бигрәк тә Таиландта, Индонезиядә - Балида һәм Явада фасыл драматик сәнгатендә үзәк шәхес булып тора. Рамлила ул борынгы Һинд дине эпосы "Рамаяна" яки аңа нигезләнгән икенчел әдәбият "Рамчаритманас" буенча Раманың тормышын халык уйнатуы. It particularly refers to the thousands Драма пьесалары һәм бию чаралары Һиндстанда Навратри көзге фестивале вакытында уйнатыла. Хануман Яхшы һәм Яман арасында риваять сугышы халык уйнатуында күп өлешләрдә бар, ул тамаша Дуссехра (Дасара, Виджаядашами) төнге бәйрәмнәре вакытында була, ул вакытта Яманның гротеск сурәтләре төзелә, мәсьәлән Равананың һәм яндырыла, типик рәвештә фейерверклар белән.
Рамлила бәйрәмнәре ЮНЕСКО тарафыннан 2008 елда "Кешелекнең Матди Булмаган Мәдәни Мирасы" дип игълан ителгән. Рамлила бигрәк тә тарихи әһәмиятле Айодхья, Варанаси, Вриндаван, Алмора, Сатна һәм Мадхубанида - Уттар Прадеш, Уттараханд, Бихар һәм Мадхья Прадешта билгеле.
Хануманның туган көне кайбер Һинд дине тарафдарлары тарафыннан Хануман Джаянти буларак бәйрәм ителә. Ул Һиндстанның күпчелек өлешендә Һинду ай-кояш календаре буенча традицион Чайтра аена туры килә, ул март һәм апрель айлары белән кисешә. Шулай да, Керала һәм Тамил Наду өлешләрендә, Хануман Джаянти төбәк Һинду Маргази аенда тәбрик ителә, ул декабрь һәм январь айлары белән кисешә. Бәйрәм көнендә тугърылар Хануман гыйбадәтханәләрендә кояш калкуына кадәр җыелалар һәм көн буе рухи җырлар җырлыйлар һәм яхшының яманны җиңүе турында хикәяләр укыйлар.
Камбоджа
Хануман көньяк-көнчыгыш Азиядә Кхмер тарихында каһарман ихтирам ителгән фигура. Ул күбесенчә Санскрит Итихаса Рамаяна эпосында нигезләнгән Камбоджа эпик поэмасының - Реамкерда бар. Ангкор Ват стеналарда катлаулы киселгән сурәтләрдә Хануман турында Рамаянадан сурәтләр бар.
Камбоджада һәм көньяк-көнчыгыш Азиянең башка өлешләрендә битлек биюләрендә һәм күләгә театрында Хануман белән Реамга (Һиндстандагы Раманың тиңдәшенә) дан җырлана. Хануман ак битлек белән чагылган. Көньяк-көнчыгыш Азиядә бигрәк тә Хануманның хәрби сәнгать остасы һәм хатын-кызларны яулаучы булуы киң таралган, болар "Рамаяна"ның Һинд юрамаларында еш юк.
Индонезиядә
Хануман Индонезиядә, Ява мәдәниятендә Ваянг Вонг кебек бию һәм драма сәнгать эшләрендә үзәк шәхес булып тора. Бу башкару сәнгатьләре кимендә 10-ынчы гасырдан бирле булган. Ул Индонезиянең башка утрауларында, мәсьәлән Явада җирле "Рамаяна" юрамаларында популяр булган.
Урта гасыр Һинд дине гыйбадәтханәләрендә, Индонезия һәм Малай утрауларында табылган археологик урыннарда һәм язмаларда Хануман Рама, Сита, Лакшмана, Вишвамитра һәм Сугрива белән бергә очрый. Иң өйрәнелгән һәм детальле рельеф сәнгать эшләре Индонезия Чандилары Панатаран һәм Прамбананда бар.
Hanuman, along with other characters of the Ramayana, are an important source of plays and dance theatre repertoire at Odalan celebrations and other festivals in Bali.
Таиланд
Хануман Таи мәдәниятендә Рамакиенның тарихи һәм популяр шәхесе булып торган. Ул башында таҗ киеп һәм панцирь киеп сурәтләнгән. Ул альбинос ак, көчле шәхес итеп, авызы ачык итеп, кайвакыт өч япьле чәнечке тоткан итеп сурәтләнә. Рамкиенда Хануман Раманың тугъры солдаты. Һиндстан адаптацияләреннән аермалы буларак, ул целибатлы түгел, һәм Паула Ричман буенча хатынлы кеше итеп күрсәтелә. Ул су анасы Суваннамаччаны очрата һәм парның улы булган. Хануман "Рамаяна"ның Таи юрамасында доминант роль уйный.
Һиндле юрама буенча, Хануман сугыш сәнгатьләре яклаучысы һәм хәрби сәнгатьләр яклаучысы, Таиландта каһарманлык, көч һәм камиллек мисалы булып тора.
Банне (Шер)
Банне — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
Миранда-ду-Корву (район)
Миранда-ду-Корву  — Португалиянең Коимбра округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Нова Весь (гмина Нагловице)
Нова Весь  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Зубарэвичы
Зубарэвичы (Зубарэвічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Глуский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Лецка
Лецка — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Языөрен (Терҗан)
Языөрен (Yazıören) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Терҗан илчесенә караган бер авыл (köy).
Раполту-Маре
Раполту-Маре — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бидюльга
Бидюльга – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Танкал елгасының уң ярыннан 6 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Сем елгасы, елга башыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Көньяк Урал тимер юлы
Көньяк Урал тимер юлы(Южно-Уральская железная дорога)— Идел буе, Урал, Себер, Урта Азия җирләрен тоташтыручы тимер юллар системасы. Юлның идарәсе Чиләбедә урнашкан.
Ул Россиянең 4 субъектын хезмәтләндерә, шулар арасында 1 республика (Башкортстан ), 3 өлкә (Курган өлкәсе, Чиләбе, Ырынбур). Омск өлкәсе, Самар өлкәсе, Сарытау өлкәсе, Төньяк Казакъстан өлкәсе һәм Свердловски өлкәсе аша уза.
Шомохша
Шомохша — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 23 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(11561) 1993 FZ24
(11561) 1993 FZ24 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FZ24» саналган.
Радошевице (Лодзь воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эспаррагоса-де-Ларес
Эспаррагоса-де-Ларес — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хвасты
Хвасты (Хвасты ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Туэле (округ, Юта)
Туэле — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Туэле шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1849 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 18870,9 км² тәшкил итә.
Неккартенцлинген
Неккартенцлинген (Neckartenzlingen) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
(10506) Rydberg
(10506) Rydberg — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1988 елның 13 февралендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 CW4» саналган.
Моиньюш-да-Гандара
Моиньюш-да-Гандара — Португалиянең Коимбра округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Емельяново (Пижанка районы)
Емельяново (Емельяново) — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Протозоология
Протозоология (яңа лат. Protozoa иң түбән төзелешлеләр + logos сүз, тәгълимат) — иң түбән төзелешлеләрне (бер күзәнәкле организмнарны) өйрәнә торган фән.
Протозоология — зоологиянең бер өлеше. Ул гомуми биология, генетика, цитрлогия, эволюцион тәгълимат, гидробиология, экология, палеонтология, микробиология, эпидемиология һәм эпизоотология бүлекләре белән тыгыз бәйләнгән. Протозоология, үз методларыннан тыш, аның белән эргәдәш бактериология, гистология, серология һ.б. дисциплиналарның тикшеренү методларыннан да файдалана. Протозоология зур өч бүлектән тора: суда тереклек итүче башка хайваннар өчен туклану чыганагы булып торган йөзеп йөрүче иң түбән төзелеш- леләрне өйрәнә торган гомуми протозоология; паразит иң түбән төзелешлеләрне, аларның морфологиясен, биологиясен, җылы канлы һәм буынтыгаяклы хуҗалары белән үзара бәйләнешен; әлеге иң түбән төзелешлеләр кузгата торган авыруларны, аларны диагностикалау, дәвалау, профилактикалауны һәм протозоаларга бәйле авыруларны бетерү чараларын өйрәнә торган медицина һәм ветеринария протозоологиясе.
Барльё
Барльё — Франциянең Шер департаментында урнашкан коммуна.
Кюрлево
Кюрлево (Кĕрлев, Кюрлево) — Чуашстанның Кызыл Чутай районында урнашкан авыл.
Угырлар
Угырлар — тел ягыннан якын булган маҗар, хант һәм манси халыкларының җыелма атамасы. Угыр телләре һәм аларга тамырдаш фин-перм телләре урал телләре гаиләсенә керәләр. Бүгенге көндә угыр телләрендә сөйләшүче халыклар буларак маҗарлар һәм Обь угырлары (хантлар һәм манси) исәпләнә.
Кюрлево
Почта индексы — 429048. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97226855004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101100003200.
Угырлар
Этник тарих
Угырларның вестгот короле Аларих IIның 410 елда Рум походында катнашулары хроникаларда сакланып калган.
Коми-зыряннар хантлар һәм манси бабалары белән беренчеләрдән булып танышканнар һәм аларга ёгра (егра) атамасын биргәннәр. Бу төшенчә русларга күчкән, алар угырларны югра дип атап йөртә башлаганнар.
Асаба башкортлар
Башкортларнын асабалык хокукы (асаба башкортлар) ― башкортларның гадәти хокук нормаларына туры килгән жирдән файдалану һәм җир биләүенең гомуми зарури кагыйдәләре системасы.
Татарстан Республикасының биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты
Татарстан Республикасының биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты — Татарстан Республикасы хөкүмәте составындагы мөстәкыйль структур бүлекчә, хайваннар дөньясы объектларын һәм аларның яшәү тирәлеген, шулай ук су биологик ресурсларын саклау, контрольдә тоту һәм куллануны җайга салу вәкаләтләрен башкаручы ТР башкарма хакимияте органы, дәүләт комитеты. 2017 елның 9 октябрендә ТР хайваннар дөньясы объектларын саклау һәм файдалану идарәсен дәүләт комитеты итеп үзгәртү юлы белән барлыкка илгән. Дәүләт комитетының төп бурычы — биологик төрлелекне саклау, әйләнә-тирәлеккә хуҗалык итү һ. б. эшчәнлекнең тискәре йогынтысын булдырмау, региональ әһәмияттәге аеруча саклаулы табигать территорияләре системасын үстерү һәм камилләштерү, хайваннар дөньясы объектларын һәм аларның яшәү тирәлеген, шулай ук эчке су объектларында биологик су ресурсларын саклау һәм куллану өлкәсендә Татарстанның дәүләт хакимияте органнары вәкаләтләрен гамәлгә ашыру.
Синдесмология
Өзексез яки өзекле тоташулар, яки буыннар була. Беренчеләрендә сөякләр тоташтыргыч, кимерчәк һәм сөяк тукымалары белән; икенчеләрен дә сүрүсыман бәйләвеч, буын капсуласы һәм аерым сеңер бәйләвечләр белән тоташтырыла.
Винница өлкәсе
Винница өлкәсе (Вінницька область) — Украина сасᴛафына керүче өлкә.
(11562) 1993 FU33
(11562) 1993 FU33 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Асаба башкортлар
Асаба башкортлар
Асабалык хокукына ия булучыларны асабалар дип атаганнар. Асаба башкортлар үз җирләренең биләмәләре белән идарә итү һәм файдалану хокукларына ия булган. Башкортларнын асабалык хокукы башкорт җәмгыяте эчендә, асаба башкортлар һәм дәүләт, асаба башкортлар һәм кердәшләрнең төрле категорияләре (припущенниклар) арасында җир мөнәсәбәтләрен җайга сала. Башкорт общинасы җирнең күмәк милекчесе булып тора, шул ук вакытта һәр җәмгыятче формаль рәвештә община җирен (вотчинадагы, волостьтагы) тигез хокукта файдалана ала. Асабалык хокукларының шартлары булып ясак, башкортлар аны җиргә хокукка гарантия тип исәпләгән, һәм хәрби хезмәт тора.
Винница өлкәсе
Административ үзәге — Винница шәһәре.
Кюрлево
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Асаба башкортлар
Асаба башкортлар
Кайсы бер татар тарихчылары фикеренчә, асаба башкортлар - 16 йөзнең 2 нче яртысы - 19 йөз арасында Көньяк Уралның төньяк-көнбатышында яшәгән, җир биләүдә борынгы ыруглык тәртипләре хокукын саклаган халыкка карата Рус дәүләте оешмаларында кулланылган атама.
Кюрлево
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 92 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).
Асаба башкортлар
Асаба башкортлар
Асаба башкортларга керүчеләр, этник яктан караганда, күп компонентлы булган. Рус дәүләтенә буйсыныр алдыннан Урал төбәгендә яшәгән хант, нугай, татар һәм өлешчә фин-угыр этник төркемнәре дә асаба башкортларга кергәннәр.
Винница өлкәсе
Халык
Милли сасᴛаф (2001): украиннар — 94,1%, руслар — 3,8%.
Асаба башкортлар
Асаба башкортлар
Көньяк Уралның төньяк-көнбатышында асаба башкортлар этник төшенчәсе әкренләп өстенлекләргә ия булган аерым катлау атамасына әверелә. 1855 елдан типтәрләрне дә башкорт-мишәр гаскәренә ала башлагач һәм ул гаскәриләрне «яңа башкортлар» дип атауга күчкәч, «башкорт» дигән этник кавем төшенчәсе төбәктә тәмам юкка чыга дияргә була.
Винница өлкәсе
Административ бүленеш
Винница өлкәсе 27 районга һәм 6 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
Асаба башкортлар
Башкортстанның Мәскәү дәүләтенә кушылуы
Башкортстан Рус дәүләтенә кушылганнан соң, Мәскәү дәүләте башкортларның бөтен җирләрен үзләренә калдыра һәм аларга асабалык хокукын таный. Патша шулай ук җирле үзидарәне сакларга, мөселман динен кысрыкламаска вәгъдә бирә («...Ислам динен тотучы башкортларны беркайчан да башка динне кабул итергә көчләмәскә сүз бирделәр һәм ант иттеләр...»). Ягъни, Башкортстан Рус дәүләтенә кушылганнан соң, башкортларның асабалык хокукы Иван IVнең грамоталары белән юридик рәвештә рәсмиләштерелә.
Вакыт узгач, ыру яки нәсел җирләренең атамалары (ягъни асаба жирләр) волость итеп үзгәртелә.
Башкортларнын асаба хокукы 1649 елгы Собор Уложениесы белән дә раслана. 43нче статья буенча башкортларга асаба жирләрен сату, алыштыру, салу, озайлы вакытка арендага бирү тыела. Шул ук вакытта улар җирләрен түләү шарты белән кыска вакытка арендага бирә алган.
Асаба хокукларын яклап күтәрелгән Башкорт восстаниеләре
Россия хөкүмәте башкортларның асаба җирләрендә яңа ныгытмалар, бистәләр, заводлар төзи, тимерлекләр һәм мәдрәсәләрне тыю турында указлар чыгара, корал һәм акча сугуны тыя, типтәрләрне һәм бобыльләрне җир өчен салым түләүдән азат итә, бу асаба башкортларның хокукларын боза. Асабалык хокуклары шартларын бозу башкортларның восстаниегә күтәрелүенә сәбәп була, аларны тынычландыру өчен патша хөкүмәте аларның асабалык хокукларын расларга мәҗбүр була. Мәсәлән, 1662-1664 еллардагы Башкорт восстаниесеннән соң 1664 елда Уфа воеводасына патша наказы, 1681-1684 елларда Башкорт восстаниесе вакытында һәм аннан соң 1682 һәм 1694 елларда хөкүмәт Указлары кабул ителә, 1735-1740 еллардагы Башкорт восстаниесе вакытында 1734 ел һәм 1739 елның 10 августында кертелгән указлар, 1755-1756 елларның башкорт восстаниесе вакытында 1755 елның 1 сентябрендәге Указ һ.б. кабул ителә.
XIX — XX гасыр башындагы асабалык хокукы
1818 елның 11 октябрендәге Указ нигезендә башкорт җирләрен сатуга тыю кертелә.
(11562) 1993 FU33
Тарихы
1993 елның 19 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FU33» саналган.
Асаба башкортлар
XIX — XX гасыр башындагы асабалык хокукы
1863 елның 14 маендагы закон белән «Башкортлар турында положение» кабул ителә, ул Башкортстанда җир мөнәсәбәтләрен үстерүдә яңа этап булып тора. Закон нигезендә башкорт җирләре җәмгыятьнең гомуми биләмәсе булып кала, яки җәмгыять теләге буенча аларның хужалары арасында бүленә. Моннан тыш, башкортларга хәзер күчемле һәм күчемсез милек сатып алырга рөхсәт ителә.
Башкортларның асабалык хокукы Совет власте тарафыннан 1917 елнып 27 октябренде Җир турындагы декрет кабул ителгәч бетерелә.
Башкортларның асабалык хокукы тирәсендә бәхәсләр
Башкорт тикшерүчесе М. В. Морзабулатов фикере буенча, башкортлардан тыш, Рус дәүләтенә буйсынган бер генә халыкның да җиргә асаба хокукы булмаган. Ләкин, татар тарихчысы Д. М. Исхаков фикеренчә, этник планда башкортларны формалаштыруда Урал төбәгендә яшәгән хант, нугай, татар һәм өлешчә фин-угыр этник төркемнәре дә катнашкан. Казан ханлыгы таркалганнан соң, элек «припущенниклар» (типтәрләр) хокукларында яшәгән халык та башкорт булып язылырга тырыша, моңа башкортларның югары социаль статусы ярдәм итә. Ә XVII-XVIII гасырларда башкортлар саны Урта Идел буеннан (нигездә ясаклы татарлар, шулай ук мордвалар, чувашлар, марилар һәм удмуртлар) керү хисабына арткан. Нәтиҗәдә, Көньяк Урал алдының төньяк-көнбатыш өлешендә «башкортлар» терминының этник эчтәлеге акрынлап катлам сүзенә алмаштырыла. Татар филологы Д. Б. Рамазанова фикеренчә, рус администрациясе «башкорт» этнонимын, аларның килеп чыгуына карамастан, барлык асабаларга карата куллана, ә термин үзе аның катлам мәгънәсе белән ныграк алышынган. 1655 елга, Уфа губернасындагы административ реформалардан соң, Көнбатыш Урал алды буенда «башкорт» сүзенең этник мәгънәсе юкка чыга. Шулай итеп, башкортларның этник берлеге күп компонентлы була, аңа башкортлар гына түгел, Идел буе татарлары, нугайлар, фин-угор халыклары да карый.
Башкорт тарихчысы Ә.З. Әсфәндияров «Татар энциклопедиясе» һәм «Әлмәт энциклопедиясе» авторларын тәнкыйтләп чыгыш ясый. Аның фикеренчә, бу чыганакларның авторлары Д. М. Исхаковның тезисларын кабатлый һәм башкортларны этнос түгел, ә катлау, дип саный һәм башкортлар сүзен куштырнаклар эченә ала. Шул ук вакытта Әсфәндияров сүзләренчә, катламнар этнослар нигезендә формалашкан, мәсәлән, татарларның үз катламнары бар — ясаклы, хезмәтчән, чемодан, Лашман, сәүдә татарлары һәм алар төрле компонентлы. Әсфәндияров билгеләп үткәнчә: «Д. М. Исхаковның «башкортлар» терминының этник эчтәлеген катлам сүзе белән алыштыруы һәм 1855 елда Башкорт-мишәр гаскәрләренә типтәрләрне керткәннән соң «башкортлар» төшенчәсенең этник мәгънәсен төгәл югалту турындагы тезислары уйдырма булып тора». Әмма халык санын алуларда типтәрләр катлам булып саналалар һәм башкортлардан аерым исәпкә алыналар. Мәсәлән, 1913 елгы халык санын алу нигезендә, башкортлар этнос буларак («халык»), ә типтәрләр (катлам буларак) исәпкә алына. Архив документлары шулай ук тарихи Башкортстандагы татарларның барлык катламнары башкорт волость җәмгыятьләренә кердәш булуын раслый. Һәм шул ук вакытта биредә бер генә тапкыр да «татар асабалары» теркәлми. Асаба башкорт термины башкортлар яшәгән барлык тарихи территорияләрдә дә бер үк кулланыла һәм аны куллану Көньяк Урал алдының төньяк-көнбатыш өлешеннән берни белән дә аерылмый. Моннан тыш, иштәк тигәндә башка халыклар башкортларны күзаллый.