cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишвара Гыйбадәтханәсе, Арасикере
Һиндстанда, Карнатака штатында, Хассан районында Арасикере шәһәрчегендә Ишвара Гыйбадәтханәсе (шулай ук Ишвара) Хойсала Империясе хөкеменең якынча 1220 елга карый. Арасикере (турыдан-туры мәгънәдә "Патшабикәнең коену урыны"; Арасиның мәгънәсе "патшабикә" яки "принцесса" һәм кереның Каннада телендә мәгънәсе "су коену урыны", ул тарихи Майсор шәһәреннән 140 км да урнашкан һәм Хассан шәһәреннән 41 км көнчыгышта урнашкан. Гыйбадәтханә Һинд дине Ходае Шивага багышланган, гәрчә скульптура зурылыгы һәм фигуралары буенча уртача булса да, сакланып калган Хойсала һәйкәлләре арасында планы өчен: 16 нокталы йолдыз-сыман "мантапа" (зал), өстәвенә ассиметрик йолдыз-сыман гыйбадәтханә, аның йолдыз нокталары өч төрле булу өчен архитектура буенча иң катлаулы булып санала.
Гыйбадәтханә планы
Гыйбадәтханә барлык Хойсала корылмаларында кебек көнчыгышка таба карый, нигез төзү материалы буларак сабын ташы кулланыла (ул шулай ук стеатит буларак мәгълүм), һәм ике "мантапа" белән (берсе ачык, берсе ябык) экакута гыйбадәтханәсе (бер бөтен гыйбадәтханә) булып тора. Бөтен өч бүлек бердәмлек формалаштырыр өчен берләштерелгән. Санктумда (garbhagriha) линга бар, бу Һинд дине Ходае Шиваның универсаль символы. Мантапа ул тугърылар җыела торган урын. Ябык мантапаның бернинди тәрәзәләре юк. Ябык мантапада түшәм тугыз бүлеккә бүленгән, алар баганалар тарафыннан түшәмнәре тотыла. Ачык мантапаның гадәти булмаган йолдыз-сыман дизайны Хойсала корылмаларында стандарт булган "шахмат шакмагы"ннан чыгарылма булып тора –, һәм гыйбадәтханәгә тугърылар керү өчен ачу тәкъдиме юк. Керү ике "мантапа" арасында юл булып тора. Гыйбадәтханәнең манарасы бар (Шихараның өс-корылмасы) ул җимерек түгел, гәрчә соңгы бизәк (Калаша дип аталган су чүлмәге сыман структура) күптән булмаган кертелгән әйбер. Вестибюль изге урынны ябык мантапага һәм "Суканаси" дигән манарага тоташтыра. Бу манараны тасвирлау өчен кайвакыт "Борын" төшенчәсе кулланыла, чөнки ул төп манараның түбән чыгып торучы өлеше булып тора. Бу "борын"да (Нанди), ул соңрак өстәлгән булырга мөмкин, чөнки бу урында гадәттә Хойсала патша эмблемасы куела торган булган, бу арслан белән көрәшүче риваять сугышчы "Сала".
Вестибюльнең тышкы стенасында гыйбадәтханәнең тышкы стенасында уртак бизәкләр бар, әмма ул күренми, чөнки ул гыйбадәтханә стенасы һәм ябык "мантапа" арасында кыска дәвам итү формалаштыра. Гыйбадәтханәнең тышкы стенасы йолдыз-сыман, әмма йолдыз нокталары идентик түгел, алар йолдыз нокталарның өч төрен формалаштыра, һәм дизайнны катлаулы һәм гадәти булмаган итә. Гыйбадәтханәнең тышкы стенаның аскы яртысы һәм ябык "мантапа"ның тышкы стенасының артикуляциясе бар. 16 нокталы йолдыз планы белән ачык зал Хойсала архитекторлары төзегән иң гадәти булмаган дизайн булып тора. Ябык мантапаның түшәме һәм вестибюль зәвыклы итеп бизәлгән.
Гыйбадәтханәнең интерьеры да, экстерьеры да төрле һөнәрне күрсәте. Элегант бизәлгән түшәмнәр, ачык мантапаның гөмбәзе, ябык "мантапа"ларда Дварапалаларның (ишек сакчылар)ның потлары (алар шулай ук наваранга) дип атала, йөз егерме стена панель сурәтләре, тышкы стеналарда кисеп ясалган сурәтләр игътибарга лаек.
Сан-Матеуш-де-Оливейра
Географиясе
Мәйданы —.
Раһивере
Раһивере (Rahivere) — Эстониянең Йыгевамаа өязендә урнашкан авыл.
ZGRF1
ZGRF1 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Догашы (Бартын)
Догашы (Doğaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Бартын иле Бартын илчесенә караган бер авыл (köy).
Кланишки
Кланишки (Кланішкі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
Палуянава
Палуянава (Палуянава ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Вайханский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Уррьес
Уррьес — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Җәмәй
Җәмәй — Башкортстанның Чакмагыш районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 452203, ОКАТО коды — 80256815003.
Сен-Со-Лакусьер
Сен-Со-Лакусьер — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Теодорово (Подлясье воеводалыгы)
Теодорово  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яссы төсле катлау синдромы
Яссы төсле катлау синдромы үзеннән-үзе яки моңарчы иридэктомиягә карамастан бәбәкне киңәйткәннән соң барлыкка килгән АПК-ның кискен ябылуыннан гыйбарәт. Яссы төсле катлау синдромы бәбәк бикләнүе белән глаукомадан яшьрәк кешеләрдә очрый.
Яссы төсле катлау тар АПК белән бергә төсле катлауның яссы өслеге һәм үзәктә алгы камераның гадәти тирәнлеге белән сыйфатлана. Керфексыман үсентеләрнең алгы урнашуы төсле катлауның гадәти булмаган сыйфатына китерә  (рәс. 13.25 а). АПК мондый ябылу ысулы европеоид раса кешеләре арасында сирәк, ә Көньяк-Көнчыгыш Азия халкында еш очрый.
Бәбәкне киңәйткәндә төсле катлау тамыры җыерчыкларга җыелып, трабекуляр өлкәне яба. (рәс. 13.25б). Ябык почмаклы глаукоманың кискен өянәгенең бөтен билгеләре бар, әмма алгы камера тирәнлеге  гадәти кала һәм төсле катлау кабарынкы булмый, ә яссы була.
Дәвалау
1.    Медикаментоз терапия. Лазерлы периферия иридэктомиясеннән соң пилокарпин 1% тамызу.
2.     Периферия иридопластикасы төсле катлауга тукымасы кыскаруы өчен «бөгелүне»  яссылатырга аргонлы лазер белән коагулянтларның урынлы салуыннан гыйбарәт. Башлангыч шартлар: дулкын озынлыгы 200 мкм, экспозиция вакыты 0,2 секунд, көч 400 мВ. Һәр квадрантка якынча 10 коагулянт салалар. Төсле катлау тамыры җитәрлек кыскармаса, өстәмә коагуляция кирәк булырга мөмкин.
Аньер-сюр-Сон
Аньер-сюр-Сон (Asnières-sur-Saône) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Реплонж кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 4,68 км².
Ивановская (Луза буе районы)
Ивановская (Ивановская) — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.
Климат
Ивановская климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (90%).
Линя (Диңгез буе воеводалыгы)
Линя  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пернице
Пернице — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Замосьце-Колёния
Замосьце-Колёния — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Икизчалы (Эрҗиш)
Икизчалы (İkizçalı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Ван иле Эрҗиш илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Биклән (елга)
Биклән — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Түбән Кама районы биләмәләрендә ага. Елга Чулман елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Педуришу
Педуришу — Румыниянең Келераш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Биклән (елга)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
NGC 7187
NGC 7187 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Витиньяно (Сьена)
Витиньяно — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Вице (Мазовия воеводалыгы)
Вице  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Витиньяно (Сьена)
Географиясе
Витиньяно Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
ZHX1
ZHX1 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Форсан (Техас)
Форсан  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Форсан шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ешала
Ешала — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
Станислав Владимир улы
Рюриковичлар нәселенең шундый исемле бердәнбер белән вәкиле (Русиянең монголларга кадәр танылган кенәзләр исемлегендә). Ул Владимирның улларының исемлегендә искә алына (очынан өченче, шуңа күрә ул иң кече улы булган дип чамалап була).
Никон кулъязмасы буенча ул Смоленск шәһәрен үз биләмәсе итеп алган.
Атасыннан иртәрәк үлүе мөмкин.
Җомга көн кич белән (әсәр)
«Җомга көн кич белән» — Аяз Гыйләҗев язган повесть. Бу һәм «Әтәч менгән киртәгә» повестьлары өчен автор 1983 елда Г.Тукай исемендәге ТР Дәүләт бүләгенә лаек була.
(2264) Сабрина
(2264) Сабрина  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1979 елның 16 декабрендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 YK» саналган.
Догла (Меҗитөзү)
Догла (Doğla) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Меҗитөзү илчесенә караган бер авыл (köy).
Негла (Луза кушылдыгы)
Негла — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Луза елгасының сул ярыннан 102 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 40 км.
Шлан (Чуашстан)
Шлан (Шӑлан, Шлан) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.
Негла (Луза кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Шлан (Чуашстан)
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Негла (Луза кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Клачки (Гродзенский районы)
Клачки  (Клачкі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Палхуны
Палхуны (Палхуны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Паставский районында урнашкан авыл.
Клачки (Гродзенский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Палхуны
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Фоксбург (Пенсильвания)
Фоксбург  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сан-Мигел-де-Калдаш-де-Визела
Географиясе
Мәйданы —.
Липенице (Диңгез буе воеводалыгы)
Липенице  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Замяри
Замяри — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Баффингтон (Пенсильвания)
Баффингтон  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яңарыш ае
Яңарыш ае (tat.lat. Yañarış ayı) - татар дәверлегендә беренче ай.
Яңарыш ае Милади тәкъвим буенча 21 марттан 21 апрельгә кадәр сузыла. Нәүрүз - төрки тәкъвим буенча Яңа ел, Нәүрүз бәйрәменнән соң Яңарыш ае башлана.
Апрель аена туры килә диярлек.
Яңарыш (21.3-21.4) аеның исеме төрки-татарда да, хәзерге гарәпнең ай календәрендәге 8-нче ае – Шәүвәлдә дә берүк мәгънәне – Яңаруны аңлаталар. Борынгыларыбыз бу ай башында Яңа ел башлануны бәйрәм иткәннәр. Бу айда уздырыла торган “Карга боткасы” Азак (Азов) буе төрки-болгар дәүләте таркалганнан соң Кубрат ханның дүрт улы дүрт тарафка бүленешеп, берләре Кырымга, икенчеләре Кавказга, өченчеләренең Идел-Кама-Урал төбәкләренә таралышып беткәннән соң бер-берләрен сагыну хисләрен басу өчен, яз көннәрендә кыр-яланнарга чыгып кошларны каршы алып, туганнарыннан изге хәбәр көткәннәр.
Бу йола татарларда бүгенгә хәтле сакланып калган, әлеге ышануга күрә “сайрап утырган кошның ботагын кошын куркытмыйча гына сындырып кесәңә сала алсаң, якын туганың белән кавышачаксың икән”. Әлеге ботак кисәге белән күзең төшкән кыз яки егетне сиздерми генә сыйпый алсаң да, ул һичшиксез синеке булачак икән! Һәм шул ук чакта Дунай буе болгар кызларында да бүгенгә хәтле үк, төньякта – Идел-Урал төбәкләрендә яши торган кызкардәшләренә шул тарафка оча торган кошлар аша сәламнәр күндереп җибәрү йоласы бар.
Сылтамалар
[http://www.azatliq.org/content/feature/24454699.html Татар дәверлеге кайчан югалды? ]
(2822) Сакагавея
Тарихы
1980 елның 14 мартында Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1980 EG» саналган.
Pol Dirak
Pol Dirak yäki Pol Adrien Moris Dirak (fr. Paul Adrien Maurice Dirac; 1902-1984) — ingliz fizik-teoretiğı, kvant mexanikasına nigez saluçılarnıñ berse. Fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1933, Erwin Şrödinger bergä).
London patşalıq cämğiäteneñ äğzası, häm çit il akademiäläre äğzası, şul isäptän SSRB akademiäseneñ äğzası (1931).
1902 yılda Bristol şähärendä uqıtuçı ğailäsendä dönyağa kilä. Ätise frantsuz näselennän çıqqan, 1919 ingliz watandaşlığın ala.
Fänni qazanışları
Diraknıñ eşläre kvant fizikasına, elementar kisäkçälär teoriäsenä häm Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsenä bağışlanğan.
Dirak kvant elektrodinamikası, ikençel kvantlaw ısulı, qır kvant teoriäse belän şöğellänä.
Relätivistik elektron tigezlämäsen açıp, spin häm antikisäkçälär añlatmasın kürsätä.
Fermionnar wçen statistik büleneşne taswirlıy, magnit monopol, zur sannar turında täğlimat, häm gravitatsiäneñ hamilton täğbiren täqdim itä.
Dirak fermion, bozon, graviton töşençälären kertä.
Fermi — Dirak büleneşe
Fermi — Dirak büleneşe 1926 yılda italian ğalim Enriko Fermi häm ingliz fiziğı Pol Dirak tarafınnan täqdim itelgän.
Fermi — Dirak häm Boze — Eynşteyn büleneşläre kvant tä'sir isäpkä ala.
Fermi — Dirak büleneşe älege kvant bieklektä fermion buluınıñ ixtimallığın taswirlıy.
Urta kisäkçälär sanı : energiäse belän:
1933 yılda antimatdä häm antidönya buluın faraz itä.
Dirak tigezlämäse
1928 yılda Pol Dirak tarafınnan täqdim itelgän Fermion törendäge kisäkçek spinın (1/2) isäpkä aluçı relätivistik-invariant kvant tigezlämäse. Elektron häm bütän 1/2 spinlı noqtalı fermionnarnı taswirlıy:
Kovariant formada:
Älege tigezlämädän Dirak antikisäkçek buluın isbatlağan.
Qızıqlı fakıt
Pol Diraknıñ xatını Margit Dirak (Wigner, 1904-2002) — Fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse Yucin Wignerneñ señlese.
Зыряновка (Имшагал кушылдыгы)
Зыряновка — Россия территориясеннән ага торган елга. Омск өлкәсе, Новосибирск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Имшагал елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Ишем кушылганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сен-Совер (Дордонь)
Сен-Совер — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Усед
Усед — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Казылма ягулык
Казылма ягулык — бу төркемгә нефть, ташкүмер, янучан сланец, табигый газ һәм аның гидратлары, торф, каустобиолитлар рәтеннән башка янучан минераллар һәм матдәләр. Кагыйдә буларак ягулык буларак файдаланалар. Казылма ягулыклар миллион еллар буенча җир кабыгында, ташка әйләнгән үсемлек калдыкларыннан анаэроб шартларда, җылылык һәм басым йогынтысында формалашалар. Ташкүмер һәм торф —хайваннар һәм үсемлекләр калдыклары җыелган һәм таркалган саен хасил була торган ягулык. Казылма ягулыклар яңартылмый торган табигый ресурс булып тора, чөнки алар миллион еллар буенча формалаша.
Энергетика мәгълүматы идарәсе (Energy Information Administration) буенча, 2007 елда беренчел энергия чыганаклары итеп: нефть — 36,0 %, ташкүмер — 27,4 %, табигый газ — 23,0 % файдаланалар. Казылма ягулыкның җәмгы өлеше дөньяда кулланыла торган беренчел энергия чыганакларының 86,4 % тәшкил итә. Калган өлешне казылма булмаган ягулыклар тәшкил итә: гидроэлектростанцияләр — 6,3 %, атом-төш энергиясе — 8,5 %, башка төрләргә (геотермаль, Кояш, приливная, җил энергиясе[//ru.wikipedia.org/wiki/Энергия_ветра], үзагач һәм калдыкларны яндыру) 0,9 % туры килә.
Не́фть
Нефть — җир астыннан табыла торган, үзенә хас исле, карасу майсыман сыекча, углеводородлар кушылмасы. Нефтьнең төсе кызгылт, зәңгәрсу, ак, төссез дә булырга мөмкин. Әзербайҗандагы Сурухан чыганагыннан ак, Алжирның кайбер чыганакларыннан су сыман төссез нефть табыла. Сирәк очракларда нефть бик тыгыз, парафинлы ярымкаты да булырга мөмкин. Җир шары юшкын сүрүендә таралган.
Ташкүмер
Ташкүмер - җир астыннан казып чыгарыла торган янучан минерал – бик борынгы урманнарның җир астында әче тудыргычсыз килеш күмерләнгән калдыкларыннан тора. Углеродның халыкара атамасы carbō («күмер») сүзеннән килә. Күмер - кешеләр куллана торган казылма ягулыкларның беренчесе. Аны яндыру сәнәгать революциясенә мөмкинлекләр ачкан. Нефть һәм газ шикелле үк, биологик һәм геологик процесслар тәэсирендә әкренләп таркалуга дучар ителгән органик матдә булып тора. Ташкүмернең формалашу нигезе - үсемлек калдыклары. Углеродның үзгәреш дәрәҗәсе һәм чагыштырма күләменә карап ташкүмерне дүрт төрлегә аералар:
Табигый газ
Табигый газ — җир куышлыкларында органик матдәләрнең анаэроб таркалуы нәтиҗәсендә хасил булган газлар кушылмасы. Файдалы казылмаларга карый. Табигый газ җир астында газсыман сыйфатта, яки аерым туплану урыннарында, яки нефть-газ җир асты күлләренең "бүреге" — иярчен газ яки нефть һәм су эчендә эрегән сыйфатта очрый. Стандарт шартларда (101,325 кПа һәм 20 °C) табигый газ бары тик газсыман халәттә була. Табигый газ шулай ук кристаллашкан халәттә газогидрат буларак очрый.
Сланец газы
Табигый сла́нец газы (англ.  shale gas ) — янучан сланецлардан табыла торган, күбесенчә метаннан торган табигый газ. Сланецлар, дип, гадәттә составында углеводород (нефть, газ) булган көрән яки кара төстәге тыгыз тау токымнары атала.
Торф
Торф (нем.  Torf ) — янучан файдалы казылма; сазлык эчендә тулысынча таркалмаган үсемлек һәм микроорганизмнар калдыклары туппланмасыннан барлыкка килә. 50—60 % углеродтан тора. Яну җылылыгы (максималь) — 24 МДж/кг. Ягулык, ашлама, теплоизоляция материалы буларак һәм башкача хезмәт итә. Сазлыкларның суын суыртып алгач, аны озынча формада кисәләр һәм киптерәләр.
Табуы
Нефть чыгару — нефь сәнәгатенең тармагы. Евфрат елгасы буендагы археологик казылмалардан билгеле булганча, биредә  б.э. кадәр 6 000—4 000 ел элек нефть табыла башлый. Аны тирән булмаган уемнардан, чокырлардан җыялар. Ул ягулык буларак кулланыла, ә нефть битумнары — буалар салуда һәм юл төзелешендә кулланыла. Борынгы Мисырда да нефть билгеле була, аны кулланып мәетләрне бәлзәмләгәнннәр. Борынгы Греция тарихчылары Плутарх һәм Диоскорид Каспий буе халкыларының нефтьне лампа мае итеп файдалану турында язалар.
XVI гасырда «янар су» Мәскәүгә Ухта елгасыннан алып кайтыла. Җирле фин халыклары аны елга буеннан җыялар. XIX гасырның икенче яртысына кадәр нефть чистартылмаган көе кулланыла. 1855 елда Б. Силлиман керосин — лампа маен аерта. Элегрәк кое (шахта) алымы белән чыгарылса, XIX гасыр уртасында нефтьне боралау тишемнәре (скважина) алымы белән чыгара башлыйлар. Беренче сәнәгать (эзләнү) нефть тишеме Апшерон ярымутравында 1847 елда бораулана, эксплуатациядәге беренче тишем (скважина) Кудако елгасы буенда Кубаньдә 1864 елда бораулана. АКШта беренче нефть тишеме 1859 эшли башлый. Нефть ятмаларындагы катламга, катламда басым булып торсын өчен төче су куыла, суга соңрак иярчен нефть газы һәм нефть чыгуын арттыра торган төрле химик кушылмалар өстәлә. Коры җирдәге ятмалар саеккан саен, нефть платформалары ярдәмендә континенталь шельфтан чыгару алымнары камилләштерелә. Нефтьне чыгару өчен, бораулау вышкалары төзиләр һәм тирән скважиналар бораулыйлар. Алар буенча җир астыннан нефть башта үзе күтәрелә, ә аннан соң аңа “булышырга“ туры килә. Моның өчен нефтьне зур насослар белән суырталар һәм махсус саклау урыннарына җибәрәләр.
Ташкүмерне тирәннән чыгару өчен кешеләр борын заманалардан бирле шахталар куллана. Русиядә иң тирән шахталар ташкүмерне 1 200 метр тирәнлектән алалар. Ташкүмер катламында башка кыйммәтле ресурслар да була. алар арасына төзелеш сәнәгате өчен чимал, җир асты сулары, метан газы, сирәк очрый торган элементлар, шул исәптән кыйммәтле металлар һәм аларның кушылмалары.
Җиңел үзләштерелешле нефть һәм газ ятмаларына зур ихтыяҗ туу АКШны узган гасырның 40 нчы елларында ук сланецларны горизонталь бораулау ысулларын эзләп табуга этәрә. Ләкин ул вакытта мондый вышкаларны эшләтү чыгымнары традицион вертикаль вышкаларга караганда күпкә югарырак була. Шуңа күрә андый ятмаларны киң масштабларда үзләштерүгә, яңа материаллар табылгач, 1990 еллар ахырында гына керешәләр. Сланец токымнарыннан нефть сумалалары алу технологиясе бик катлаулы. Моның өчен, катламнарга югары басым астында, насос белән су, ком һәм беркадәр химик реактивлар кертелеп, аларны башта аералар. Токымнарга сеңгән нефть сумалалары,ярыклар аша, шул чагында гына скважинага чыгу юлын таба. 2008 елда сланец токымнарын горизонталь бораулау технологияләре ярдәмендә АКШның төрле ятмаларында башта табигый газ чыгару күләмнәре сизелерлек арта.
Әйләнә-тирә мохиткә йогынты
Русиянең ягулык-энергетика комплексына барлык хуҗалык тармакларының атмосферага чыгарыла торган зарарлы матдәләрнең яртысы, агызыла торган суларның өчтән бер өлеше туры килә.
Ел саен ягулык янганда, йөзәр миллион тонна зарарлы матдәләр: корым, углекислый газ, азот, күкерт һавага эләгә. ягулык янганда һава составында булган әче тудыргыч яна. Казылма ягулыкларны яндыру һавага двуокись углерода (CO2) — парник газын җибәрә, ул исә глобаль җылынуга иң зур өлеш кертә. Табигый газ, ә аның иң зур өлешен метан тәшкил итә, шулай ук парник газы булып тора. Бер молекула метан үзенең парник эффекты буенча CO2 молекуласыннан якынча 20—25 тапкыр көчлерәк,, шуңа күрә, климат күзлегеннән караганда табигый газны яндыру - аның атмосферага эләгүенә караганда отышлырак.
Парник эффекты аркасында Җир табигый суына алмый, бу – уртача температураның 2 – 3°С ка күтәрелүенә китерә. Нәтиҗәдә, Дөнья океанындагы боз эреп, су күтәрелә. Шулай ук ягулык ташучы танкерларда аварияләр булып тору сәбәпле сулыклар пычрана, флора һәм фауна зыян күрә.
Ягулыкларның химик составы һәм физик сыйфатлары
Төрле ягулыклар төрле микъдарда энергия бирә.
Кайбер төр ягулыкларның чагыштырма яну җылылыклары:
Перниця
Перниця — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Раһкла (Раквере)
Раһкла (Rahkla) — Эстониянең Ляэне-Вирумаа өязендә урнашкан авыл.
Теолин (Подлясье воеводалыгы)
Теолин  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Псевдоэксфолиатив синдромы
Псевдоэксфолиатив синдромы (ПС) — шактый таралган, әмма хроник ачык почмаклы глаукоманың еш  үткәрелә торган сәбәбе. ПС өчен икенчел глаукома белән трабекуляр бикләнү үсеш алганда патологияне псевдоэксфолиатив глаукома, сирәгрәк — капсуляр  глаукома дип атыйлар. ПС хатын-кызларга күбрәк хас, әмма ир-атларда глаукома үсеш куркынычлыгы югарырак. Нәселдән күчү ысулы төгәл билгеләнмәгән, әмма патология Скандинавиядә аеруча еш очрый һәм 2p16 ген локусы белән бәйле. ПС чын эксфолиацияләрдән аерырга кирәк, алар бик сирәк халәт һәм инфракызыл  нурланышның зарарлануы өчен ясмыкның алгы капсуласының ламелляр таркалуыннан  гыйбарәт.
Патогенез
Псевдоэксфолиацияләр (рәс. 13.26а) — матриксның күзәнәктән тыш матдәсеннән гыйбарәт булган һәм  гликозаминогликаннар белән урап алынган аксым үзәгеннән торган соргылт-ак  фибриллы грануляр төзелешләр. Псевдоэксфолиацияләр төсле катлау, керфексыман җисем һәм ясмык капсуласының экваториаль өлешендәге трабекуланың картайган  эпителиаль күзәнәкләрнең аномаль базаль мембраналарыннан ясала. Материал ясмыкның алгы капсуласында, Цинн бәйләвечендә, керфексыман җисемдә, төсле  катлауда, трабекулада, пыяласыман җисемнең алгы өлешендә һәм конъюнктивада  утыра.
NB Эксфолиатив фибриллопатия тиредә һәм эчке әгъзаларда ачыклана; димәк, ПС системалы патологиянең офтальмологик  күренеше була ала.
Ачыклау
1.   Мөгезкатлау. Эндотелийда таралып урнашкан псевдоэксфолиацияләр һәм тутлы гранулалар, кайвакыт Крукенберг орчыгын ясап утыра ала (кара рәс. 13.28а).
2.   Алгы  камераның сыекчасында уртача болганма гематоофтальмик киртә бозылу белән бәйле.
3.   Төсле катлау. Бәбәк кырые буенча псевдоэксфолиацияләр утырмасы (рәс. 13.26б) һәм транслюминесцент тикшерүдә тукыма кимчелеге кебек күренгән («көя  ашаган» кебек), бәбәк кырыеның тупас деструкциясендә аеруча чагылган (рәс.  13.26в) сфинктер атрофиясе.
4.    Ясмыкның алгы капсуласында ПС
•      Бәбәкнең өзлексез  хәрәкәте алгы капсуланың параүзәк өлкәсендә материалның кубарылуына булышып,  арасында зарарланмаган өлкә белән үзәк диск һәм псевдоэксфолиацияләрнең  периферия билбавы ясалуына китерә.
•      Үзәк диск үтә  күренмәле, әйбәт чикләнгән, ә аның кырыйлары тыгыз урнашкан парчалардан тора  ала (рәс. 13.26г).
•      Периферия билбавы —  грануляр һәм күп санлы радиаль сызыклар белән яхшы сызылган эчке чиккә ия. (рәс. 13.26д). Ул мидриаз халәтендә генә күренә.
5.    Гониоскопия
•      Трабекуляр өлкәнең  аеруча аскы бүлектә чагылган гиперпигментациясен еш күзәтәләр. Бу билге берничә ел алдан ПС үскәнче була ала. Тутлы трабекула өслегендә тигезсез урнаша (рәс. 13.26е). Швальбе сызыгы өлкәсендә яки аның өстендә (Sampaolesi сызыгы) урнашкан тигезсез тут сызыгы еш күренә.
•     Кайбер очракларда АПК тараюын табалар, әмма киң ачык  почмакта да бәбәкне киңәйткәндә КЭБ дәрәҗәсе арта ала. NB Катаракта хирургиясе начар киңәюче бәбәк, Цинн бәйләвече ертылуының һәм пыяласыман җисем югалтуының югары ихтималлыгы өчен зур куркынычлык белән  бәйле. Моның өстәвенә, операциядән соң чорда фиброз, арткы капсула кыскару, үзеннән-үзе децентрация яки ИОЛ дислокациясенең күбрәк ешлыгын билгелиләр. Шулай ук КЭБ-ның уртача күтәрелүе белән дәвамлы ялкынсынулы җавап һәм мөгезкатлау какшаулары мөмкин.
NGC 7188
NGC 7188 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
ZHX1-C8orf76
ZHX1-C8orf76 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Витиньяно (Форли-Чезена)
Витиньяно — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Витиньяно Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Вицеево
Вицеево — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алексей Аракчеев
Граф (1799 елдан) Алексе́й Андре́евич Аракче́ев (1769 елның 23 сентябре (4 октябре), Новгород губернасы Гарусовода — 1834 елның 21 апрелендә (3 майы) Новгород губернасы, Грузино авылы) — Павел I һәм Александр I зур ышанычына ия булган русия дәүләт эшлеклесе һәм хәрби лидер, аеруча Александр I идарә итүенең икенче яртысында («аракчеевшина»). Россия артиллериясе реформаторы, артиллерия генералы (1807), сугыш министры (1808-1810), Император канцлериясе (1812 елдан) һәм хәрби торак пунктлар (1817 елдан) баш начальнигы. Грузинодагы сарай-парк ансамбленең беренче хуҗасы (сакланмаган). Муштра һәм фрунтны бик яраткан.
Сан-Мигел-де-Каррейраш
Сан-Мигел-де-Каррейраш — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Алексей Аракчеев
Туу урыны
Тууы турында язмасын 2017 елның мартында Тверь өлкәсендә инженер Владимир Крутов таба. «О рождающихся, 1769 года» дигән документта 20нче сан астында: «в октябре 5 числа усадища Гарусова у помещика Андрея Андреева сына Аракчеева сын Алексей» дип язылган. Шулай итеп, булачак дәүләт эшлеклесе Гарусовода туган.
Балачагы
Авыл дьяконы җитәкчелегендә рус грамотасы һәм арифметикадан башлангыч белем ала. Малайның хисапка сәләте ачыла һәм бик тырышып шөгыльләнә.
Улын артиллерия кадетлар корпусына урнаштырырга теләп, Андрей Андреевич Аракчеев (1732 —1797) аны Санкт-Петербургка алып килә. Ярлы җир хуҗасы күп сынаулар кичерә. Хәрби мәктәпкә язылу өчен генә ике йөз сумга кадәр түләргә кирәк була, Андрей Андреевичның акчасы булмый. Андрей Андреевич улы белән, башкаладан китәргә җыенганда, беренче якшәмбе көнне ул ярлыларга Екатерина II җибәргән акчаны таратыучы Санкт-Петербург митрополиты Гавриилга килә. Аракчеев өлешенә өч көмеш сум төшә. Гурьева ханымнан тагын бераз пособие алганнан соң, Андрей Андреевич, Санкт-Петербургтан китәр алдыннан, бәхетен сынап карарга була: улының язмышы аның белән бәйле Пётр Иванович Мелиссинога килә. Пётр Иванович Андрей Андреевичның үтенечен уңай кабул итте, һәм яшь Аракчеев корпуска кабул ителә. Фәндәр, аеруча математика буенча уңышы тиздән аңа (1787 ел) офицер дәрәҗәсенә үрләргә мөмкинлек бирә.
Буш вакытта ул граф Николай Иванович Салтыковның улларына артиллерия һәм фортификация ныгыту буенча дәресләр бирә, бу эшне аңа беренче хәйриячесе шул ук Пётр Иванович Мелиссино тәкъдим итә.
Берникадәр вакыттан соң, тәхет варисы Павел Петрович, җитез генә артиллерия офицеры бирүен сорап, Салтыковка мөрәҗәгать итә. Граф Салтыков Аракчеевны иң яхшы яктан тәкъдим итә. Алексей Андреевич аңа бирелгән боерыкларның төгәл үтәлеше, армый-талмый эшләве, хәрби дисциплинаны белүе, билгеләнгән тәртипкә катгый буйсынуы белән рекомендацияне тулысынча аклады. Озакламый болар барысы да бөек кенәздә Аракчеевка карата ихтирам уята. Алексей Андреевич Гатчина коменданты һәм соңыннан варисның барлык җир гаскәри көчләре начальнигы дәрәҗәсенә күтәрелә. Ул Павелга «Россиядә тиңе булмаган хәрби тәрбиә яки муштра остасы» буларак кирәк була.
Павел патшалыгы
Тәхеткә утыргач, император Павел Петрович бик күп бүләкләр тапшыра, аеруча аңа якын кешеләргә. Аракчеевны да онытмый: шулай итеп, полковник буларак, ул 1796 елның 7 ноябрендә Петербург коменданты булып китә; 8 ноябрдә генерал-майор; 9 ноябрьдә —Преображенский полкы гвардия майоры; 13 ноябрь —1 дәрәҗә Изге Анна ордены кавалеры; киләсе ел, 1797 елның 5 апрелендә, 27 яшендә, аңа барон дәрәҗәсе һәм Изге Александр Невский ордены бирелә. Моннан тыш, гали җәнәпләре, барон Аракчеевның миек ягыннан җитеш яшәмәгәнен белә, ике мең крестьяны булган теләгән губерна сайлау мөмкинлеген бирә. Аракчеевка милек сайлауы авыр була. Ниһаять, ул соңрак тарихи урынга әйләнәчәк Новгород өлкәсенең Грузино авылын сайлый. Сайлауны патша раслый.
Александр патшалыгы
1801 елда император Александр Павлович тәхеткә утыра, Алексей Андреевич тәхет варисы белән хезмәте буенча якыная.
1806 елның 4 февралендә ул Петербург Сергиев Җәмигъ соборында вафат булган полковник кызы Наталья Фёдоровна белән никахлаша, әмма тиздән аның белән аерылыша. 1807 елда ул артиллерия генералы итеп күтәрелә, ә 1808 елның 13 (25) гыйнварендә сугыш министры итеп билгеләнә; 17 (29) гыйнварендә, аңа комиссариат һәм тәэмин итү бүлекләрен буйсындырып, барлык пехота һәм артиллериянең генераль инспекторы итеп билгеләнә. Министрлык белән идарә иткән вакытында Аракчеев хәрби идарәнең төрле өлешләре өчен яңа кагыйдәләр һәм положениелар чыгарыла, хат алышулар гадиләштерелә һәм кыскартыла, резерв туплау өчен рекрут деполары һәм күнекмә батальоннары булдырыла; артиллерия яңартып оештырыла, офицерларның махсус белем дәрәҗәсен күтәрү өчен чаралар күрелә, материаль өлеш тәртипкә китерелә һәм камилләштерелә. Бу үзгәрешләрнең уңай нәтиҗәләре 1812—1814 еллардагы сугышларда күренде.
Швеция белән сугышта актив катнаша, 1809 елның февралендә Абога (Турку) бара. Анда, кайбер генераллар, патшаның сугыш театрын Швеция ярларына күчерү боерыгын исәпкә алып, төрле кыенлыкларга сылтана. Россия гаскәрләренә күп каршылыкларны кичерергә туры килә, әмма Аракчеев бик тырышып эшли.
Рус гаскәрләренең артабангы хәрәкәте бик шәп иде Барклай де Toлли Kваркен аша үтә һәм Шувалов Торнионы яулый. 5 сентябрьдә Фридрихсгам тынычлык килешүе имзалана, аның нигезендә Финляндия, Вастерботтенның Торнио елгасы һәм Аланд утраулары өлеше Россиягә бирелә.
1810 елның 1 гыйнварында Аракчеев Сугыш министрлыгыннан китә һәм ул вакытта яңа төзелгән Дәүләт Советында, Министрлар Комитетында һәм Сенатта булу хокукы белән, Хәрби эшләр департаменты председателе итеп билгеләнә.
1812 елның 14 июнендә, Наполеонның якынлашуын исәпкә алып, аны кабат хәрби эшләр белән идарә итәргә чакыралар; Аракчеев сүзләре буенча, «шул көннән алып, суверенның барлык яшерен боерыклары, докладлары һәм шәхси боерыклары белән, бөтен Франция сугышы минем кулым аша үтте».
Ватан сугышы вакытында Аракчеев борчылуларының төп темасы резервлар формалаштыру һәм армиягә азык-төлек белән тәэмин итү иде, һәм тынычлык урнашканнан соң, императорның Аракчеевка ышанычы шулкадәр артты ки, аңа хәрби сораулар гына түгел, ә гражданлык идарәсендә иң югары планнарны үтәү бурычы да бирелә.
Аракчеевның эшләргә йогынтысы һәм аның көдрәте император Александр Павлович идарә иткән елларда тулысынча сакланган. Иң абруйлы дворян, патшага якын булса да, Аракчеев, Александр Невский орденыннан, аңа бирелгән бүтән орденнардан: 1807 елда Изге Владимир орденыннан һәм 1810 елда — Изге Рәсүл Андрей Орденыннан баш тарта, һәм үзенә Андрей Первозванный ордены рескриптын гына калдыра.
1814 елда Аракчеев генерал-фельдмаршал дәрәҗәсеннән баш тартты.
Бриллиант белән бизәлгән патша портреты бирелгәч, Алексей Андреевич бриллиантларны кире кайтара һәм портретны үзенә калдыра. Император Александр Павлович Аракчеевның әнисенә статс-дама дәүләт ханым исемен бирергә теләгән. Алексей Андреевич бу хуплаудан баш тарта. Аракчеев патшага бу хәлне шулай аңлата: «Мин сезнең император Гали Җәнәпләренең мәрхәмәтегез белән канәгать, ләкин сездән әниемне дәүләт ханым итеп хупламавыгызны сорыйм; ул бөтен гомерен авылда үткәрде; монда килсә, аны сарай яны ханымнар мыскыллаячак, һәм гади ялгыз тормышында аңа бу бизәк кирәк түгел». Бу вакыйга турында аңа якын кешеләргә Алексей Андреевич: «''гомеремдә бер генә тапкыр мин әнием алдында гаепле булып калдым: патша аңа шушындай өстенлек биргәнен яшердем. Әгәр дә минем аны бу зурлаудан мәхрүм иткәнемне белсә, ул миңа ачуланыр иде»,— дип әйтә торган булган'' (Россия җиренең истәлекле кешеләр сүзлеге, 1847 ел).
1821 елның 28 июле (9 августы) русия императоры Алек­сан­др I Себер комитет ы булдыра һәм граф А. А. Аракчеев аның беренче составына кертелә.
Соңрак еллар
1825 елның 19 ноябрендә Александр I кинәт үлә.
Николай I Аракчеевны эштән ала. Дәүләт Советы әгъзасы исемен саклап, Аракчеев чит илләргә сәяхәткә китә; Аракчеевның Грузинодагы җариясе һәм мөлкәте идарәчесе Настасья Минкинаның (Шумская) отставкага китүе һәм үтерүе аркасында сәламәтлеге бозыла. 1833нче елда, Аракчеев дәүләт заём банкына банкнотларда 50 000 сум акча кертә, һәм бу сумма 93 ел дәвамында барлык процентлары белән кагылгысыз булып калырга тиеш: шушы капиталның ¾ өлеше 1925 елга кадәр (рус телендә) Александр I идарә иткән вакыт турында иң яхшы тарих язган кешегә бүләк булырга тиеш, бу акчаның калган бер чиреге бу әсәрне бастыру чыгымнарына, шулай ук икенче премиягә һәм ике тигез өлеш Александр I тарихын рус теленнән немец һәм француз телләренә тәрҗемә итәчәк кешеләргә бирелергә тиеш ди. Аракчеев үз авылы җәмигъ гыйбадәтханәсе алдында түбәндәге сүзләр язылган: «Мәрхәмәтле патшага, мәрхүм булу кайгысыннан» Александрга искиткеч бронза һәйкәл эшләтә. Аракчеевның гомуми эш өчен соңгы файдасы — 300 000 сум хәйрия акча бүлә, бу капитал процентларыннан Новгород һәм Тверь губерналарының ярлы дворяннары балаларын Новгород кадет корпусында тәрбияләү өчен тотырга васыят итә.
Аракчеевның сәламәтлеге начарая. Николай I, аның хәлен белеп, лейб-медик Виллиены Грузинога җибәреп тә карый, ләкин ул да ярдәм итә алмый. 1834 елның 21 апрелендә Аракчеев «үз бүлмәсендә, Александр портретыннан күзләрен алмыйча, Бөтен Россия Самодержецы өчен карават булып хезмәт иткән диванда ятып, якты дөнья белән хушлаша». Николай I җибәргән табиптан, ким дигәндә бер айга гомерен озайтуын сорап кычкыра, әмма медик көчсез була. Ниһаять, соңгы сулышын алып: «Каһәр төшкән үлем», — ди. Грузино авылы чиркәвендә, император Павел I бюсты төбендә — Аракчеевның кабере.
Ул варислар калдырмыйча үлә. 1816 елда император Александр I Аракчеевның рухи ихтыярын раслый, Идарә итү Сенатына васыятьне саклауны ышанып тапшыра. Аракчеев васыятьне үтәүче варис сайларга өлгерми; Аракчеев күрсәтмәләрендә варис сайлауны императорга тапшыру мөмкин диелә. Графның мондый ихтыяры аркасында, бер яктан, мәрхүмнең милкен бүлгеләмичә аңа ия булу һәм крестьяннар иминлеген ныгыту, икенче яктан, Аракчеевның һәрвакыт җәмгыять файдасына ынтылучан исемен саклап калу теләге белән, Николай I Грузино волостен һәм аңа караган барча күчемсез милекне шушы вакыттан бирле Аракчеев исемен йөртүче Новгород кадетлар корпусына (соңрак Нижный Новгородта урнашкан) тапшыра — уку йорты, милектән алынган керемнәрне асыл яшьләр мәгарифенә тотып, васыять бирүченең исемен һәм гербын ала.
Бәяләү
Николай Александрович Саблуков үзенең язмаларында Аракчеевның тышкы кыяфәте турында: Аракчеев тышкы яктан мундирдагы зур маймылга охшаган. Ул буйга озын, арык һәм тарамышлы кеше; аның гәүдәсе төз түгел; ул бөтеркә һәм озын юка муенлы булгач, анда сеңерләр һәм мускуллар анатомиясен өйрәнергә һ. б. мөмкин булыр иде. Һәм ул ияген ничектер катыравыклы җыерчыкландыра. Аның колаклары зур, мул итле, башы һәрвакыт читкә авышкан, шыксыз; йөзенең төсе чиста түгел, яңаклары эчкә баткан, борыны киң һәм почмаклы, борын тишекләре кабарынкы, авызы зур, маңгае салынкы. Аның портретын сүрәтләүне тәмамлап — батынкы күзләре соры, һәм аның йөзенең барлык гыйбарәсе акыл һәм усаллык катнашмасын тәшкил итә иде.
Балачактан, караңгы чырайлы һәм аралашмаучан, ул гомере буе шулай булып кала. Искиткеч акыл һәм риясызлык белән ул үзенә кемдер эшләгән яхшылыкны исендә тота иде. Монарх ихтыярын канәгатьләндерү һәм хезмәт таләпләрен үтәү белән беррәттән, ул бернәрсәдән дә оялмады. Аның чикләнмәгән диярлек идарә итү вакыты (XIX гасырның беренче чиреге) һәркем аңардан куркып торырлык террорның бер төре иде. Гомумән, ул үзе турында яхшы хәтер калдырмады. Аның кул астында эшләүчеләр истәлекләрендә (Аракчеев: Свидетельства современников. — М .: Новое литературное обозрение, 2000) аның турында кеше һәм начальник буларак гаҗәеп нык хиссез һәм чиктән тыш рәхимсез кеше дип язып калдырган.
Тарихчы Зубов Андрей Борисович үзенең «Россия төңкәрелеше сәбәпләре турында уйланулар» дип аталган хезмәтендә хәрби торак пунктларын Александр I патшаның Россиядә либераль реформаларны тормышка ашырганда таяныч булырлык сыйныф оештыру теләге белән бәйледер ди. Автор Аракчеев һәм аның эшчәнлеген шулай бәяли: Аракчеев, яшь чагыннан бирле диндар һәм изгелекчән православ христиан, менә дигән оештыру сәләте һәм идарә итү талантына ия, мөгаен, иң мөһиме, үз файдасын карап яки дан өчен түгел, ә Император кебек үк, әхлакый бурычына ияреп хезмәт иткәндер... мондый хезмәткәр Александрга чиксез кирәк иде. Император гатчин дустының йомшаклык һәм кимчелекләрен — аз культуралы, үпкәчел, көнчел, патшалык юмартлыгына мохтаҗ икәнен яхшы белгәндер, әмма боларның барысы да патшаның күз алдында аның өстенлекләре белән капланды. Александр, Аракчеев һәм кенәз Александр Николаевич Голицын өчесе — Россияне XVIII гасыр «бөек» монархларының — Пётр I һәм Екатерина II — гамәлләре белән билгеләнгән юлдан чак милли катастрофага борып җибәрә алырлык шундый көчле рычаг тәшкил итте. (Андрей Зубов. Размышления над причинами революции в России. Царствование Александра Благословенного. «Новый Мир» 2006, № 7).
ХХ гасыр азагында, Россия тарихчылары Аракчеевның эшчәнлегенә башкача бәя бирә башладылар. 1808—1809 еллардагы Россия-Швеция сугышы вакытында Аракчеев гаскәрне тәэмин итүне бик яхшы оештыра. Хәрби хәрәкәтләрдә шәхси катнашуы һәм оештыру белән шведларны тынычлык сөйләшүләрен башларга күндерде. 1812—1813 елларда русия армиясенең җиңүләре, хәрби бүлек, тәэмин итү Аракчеев җитәкчелегендә булмаса, алай ук бына дигән булмас иде. 1812 елга кадәр армиянең хәрби хәрәкәтләргә яхшы әзерләнүе 1812 елгы Ватан сугышында дошманның тар-мар ителүенә ярдәм итте.
Аракчеев гомере буе русия җәмгыятендә тамыр җәйгән ришвәтчелеккә нәфрәт белән караган. Җинаять өстендә тотылган кешеләр, кем булыуына карамастан, кичекмәстән вазифаларыннан куылган. Тиз арада карар чыгармый озакка сузуны волокита һәм, нәтиҗәдә, ришвәт алу максатыннан янап акча таләп итүчеләр рәхимсез эзәрлекләнгән. Аракчеев мәсьәләләрне тиз арада хәл итүне таләп иткән һәм үтәлеш вакытын катгый күзәткән.
Ниһаять, Аракчеевның әдәплелеге патша Александр I еш кына башкаладан киткән чакларында Аракчеевка ышанып калдырган кул куйылган чиста боерык бланклары белән раслана. Временщикның дошманнары җитәрлек булса да, патша ышанып тапшырган буш формаларны Аракчеев үзенә ярамаганнарга каршы яки шәхси максатларда кулланмаган.
Хәзерге заман тикшеренүчеләре аны «ватан тарихында иң нәтиҗәле идарәчеләрнең берсе» ди һәм «зур планнар тормышка ашыру сәләтенә ия идеаль башкаручы» дип саный.
Пушкин Аракчеев турында
А. С. Пушкин Аракчеевка берничә цензура үткәрмәслек эпиграмма багышлаган. Ләкин дәрәҗәле кешенең үлеме турында Пушкин хатынына болай дип яза: «бөтен Россиядә бер мин үкенәмдер — аның белән очрашып, туйганчы сөйләшә алмадым».
Аракчеевщина — Аракчеев эшчәнлеге белән бәйләп күрсәтелүче реакцион полиция деспотизмы һәм хәрби төркемнең рәхимсезлеге. Бу термин XIX гасырның беренче чиреге ахырыннан либераль мохиттә теләсә нинди тупас үзбашлыкны билгеләү өчен кулланыла. Аракчеев эшчәнлеге аеруча совет тарихчылары һәм публицистлары тарафыннан Россия автократиясенең (самодержавие) ямьсез күренеше буларак тискәре бәяләнде. Кагыйдә буларак, Аракчеевның дәүләт эшлеклесе һәм хәрби лидер буларак эшчәнлегенә җитди анализ ясалмады. Шуңа күрә бу термин Павел I һәм Александр I идарә иткән вакытның гомумиләштерелгән тискәре мәгънәсен чагылдыра.
Аракчеев басмалары һәм Хәрби торак пунктларның типографиясе
Хәрби торак пунктлары штабы янында граф Аракчеев полиграфия йорты ача, анда ул төрле басмаларны кечкенә тиражда бастырып чыгара. Бу китапларның кайберләре хәрби торак пунктларда яшәүчеләр өчен кагыйдәләр тәкъдим итә, кайберләре Грузино авылындагы Аракчеевның ата-бабалары йорты турында. Иң зур библиографик сирәклек «Грузино авылының күренешләре» китабы, бай бизәлгән басма. Альбомда 40 литография бар. Басылган елы — 1823 яки 1824, төгәл тираж билгеле түгел.
Хәтер
1820 елда Беллинсгаузен Аракчеев исемен Россиянус утрауларының ( Фангатау Туамоту) берсенә бирде.
Апремон (Эн)
Апремон (Apremont) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Нантюа кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 14,57 км².
Жарниу
Жарниу — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
Икикую (Кызылтепе)
Икикую (İkikuyu) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Кызылтепе илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Палшчына
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Заосе
Заосе — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Раһкла (Винни)
Раһкла (Rahkla) — Эстониянең Ляэне-Вирумаа өязендә урнашкан авыл.
Перовець
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Липець (Диңгез буе воеводалыгы)
Липець  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Совер-Лаланд
Сен-Совер-Лаланд — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Недума
Недума — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Луза елгасының уң ярыннан 57 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Олы Елга (Балык Бистәсе районы)
Олы Елга, Юлга — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы торак пункт.
Халык саны — 852 тирәсендә.
Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән