cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бирде-елга
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Асбассейн юк, елга бассейны – Җаек (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Волимижице
Волимижице — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пайнсбург (Мэриленд)
Пайнсбург  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Пайнсбург халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эренхаузен
Эренхаузен — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Казчинано (Перуҗа)
Казчинано — Италиянең Умбрия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчинано Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гурен
Гурен — Франциянең Морбиан департаментында урнашкан коммуна.
HD249382
HD249382 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Бабна Река
Бабна Река — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD249382
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Ун-Лып-Юган
Ун-Лып-Юган — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Сорум елгасының уң ярына тамагыннан 40 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 73 км.
HD249382
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ун-Лып-Юган
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Дерна (Румыния)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(19949) 1981 EM46
(19949) 1981 EM46 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Баяры (Гродзински авыл советы)
Баяры  (Баяры ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Ашмянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
(19949) 1981 EM46
Тарихы
1981 елның 2 мартында Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EM46» саналган.
Андриенки
Андриенки (Андриенки) — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (79%), коми-пирмәкләр (21%).
Хеньи (ай кратеры)
Хеньи - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 68,7 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Льюис Джордж Хеньи (1910—1970) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Лопене-Зиски
Лопене-Зиски — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Плевня
Плевня — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яңа Хәсән
Яңа Хәсән (Яңы Хәсән) — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 177 кешенең яшәве мәгълүм.
(700) Ауравиктрикс
(700) Ауравиктрикс  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1910 елның 5 июнендә Джозеф Хелффрич тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1910 KE» саналган.
Сандыклы (Испир)
Сандыклы (Sandıklı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Испир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Казчинаре (Фермо)
Казчинаре — Италиянең Марке төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчинаре Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ливермор-Фоллс (Мэн)
Ливермор-Фоллс  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бланкензее (Мекленбург)
Бланкензее  — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ла-Гранд-Паруасс
Ла-Гранд-Паруасс — Франциянең Сена һәм Марна департаментында урнашкан коммуна.
(19950) 1981 EP47
(19950) 1981 EP47 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 2 мартында Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EP47» саналган.
Эрр
Эрр (Erre) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Сен-ле-Нобль кантонына карый.
Рогово
Рогово (Рогово) — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Халык
2010 елда биредә 7 кеше яшәве билгеле.
2010 елгы җанисәп буенча авылда руслар (100%) яши.
Гүнбулур (Шеһиткамил)
Гүнбулур (Günbulur) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Газиантеп иле Шеһиткамил илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Төньяк Рехта
Төньяк Рехта — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Рехта елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вологощ (Любуш воеводалыгы)
Вологощ  — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Францишково (Липновский повяты)
Францишково  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Гилмен-Сити (Миссури)
Гилмен-Сити  — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.
Францишково (Липновский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гилмен-Сити (Миссури)
Тарихы
Гилмен-Сити шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ванавара
Ванавара (Ванавара) — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 648490.
Халык
Халык саны динамикасы :
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (87%), эвенклар (6%), украиннар (5%).
Климат
Ванавара континенталь субарктик климат өлкәсендә, тайга урманнары зонасында урнашкан. Кышын температура −60°С кадәр җитә ала. Мондый түбән температуралы кышлар булганга, бу җирлектә 50-200 метрлы мәңгелек туңлыклар хасил булган. Җәй кыска булса да, чагыштырмача җылы.
Кызыклы фактлар
Ванаварадан 60 километр ераклыкта Тунгуска метеоритының төшү урыны урнашкан.
NGC 1278
NGC 1278 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Атагут
Атагут (Ataqut ) — Әзербайҗанның Хоҗавәнд районына караган авыл.
Бабний Врт
Бабний Врт — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Плёнсково
Плёнсково — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Железино
Железино — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кече Кипленьга
Кече Кипленьга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кизьма елгасының сул ярыннан 17 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Вага елгасы. Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегда һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
HD249401
HD249401 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Баяры (Жырмунски авыл советы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
(19951) 1982 UW2
(19951) 1982 UW2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 20 октябрендә G. Aldering тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 UW2» саналган.
Рөстәм Сөләйманов
Сөләйманов Рөстәм Салих улы (Рөстәм Сәлих улы Сөләймәнов; 1977 елның 5 октябре, Стәрлетамак, Башкорт АССР, РСФСР, ССРБ) — Башкортстан Республикасы милли симфоник оркестрының сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижёры (2011—2014). Шәехзадә Бабич исемендәге премия иясе.
Тормыш юлы
Рөстәм Сөләйманов 1977 елда Башкорт АССРның Стәрлетамак шәһәрендә музыкантлар гаиләсендә туа. Уфа шәһәренең сәләтле балалар өчен урта махсус музыка мәктәбе-лицеенда скрипкада уйнарга өйрәнә. Балачак елларыннан музыкаль конкурсларда катнашкан, анда куп тапкырлар лауреат булган, россиянең «Яңа исемнәр» (Мәскәү, 1991 ел) программасы стипендиаты, ике тапкыр шушы программаның республика булеге стипендиаты, Башкортостан Республикасы Президенты стипендиаты (1994 ел).
1995—2000 елларда Уфа дәүләт сәнгать институты студенты (Башкортостан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе, профессор А. А. Шисманның скрипка классы). Камера ансамбльләренең Бөтенроссия конкурсы лауреаты (скрипка-фортепиано дуэты, 1999 ел). Н. Сабитова исемендәге Бөтенроссия башкаручылар конкурсы лауреаты (скрипка, 2000 ел).
1999—2004 елларда Башкортостан Республикасының Мәдәният министрлыгының максатлы юнәлеше буенча профессор, Россиянең халык артисты Р. Э. Мартынов классында опера-симфоник дирижёрлык кафедрасында белем алуын дәвам итә.
2001—2005 елларда Ю. Темирканов җитәкчелегендәге Санкт-Петербург Дәүләт филармониясенең Россиянең Атказанган симфоник оркестры артисты.
Укыган вакытта профессор, ССРБның Халык артисты Ю. И. Симоновта (2002, 2004), шулай ук профессор, РСФСРның Халык артисты А. С. Кацта (2003) опера һәм симфония дирижёры буенча халыкара мастер-курсларында катнаша.
2004 елда Пётр Чайковскийның «Евгений Онегин» операсын Санкт-Петербург дәүләт консерваториясенең опера студиясендә дирижёрлык итә.
2004—2008 елларда Башкортстан Республикасы милли симфоник оркестрының чакырылган дирижёры.
Иҗади юлы
Халыкара академик һәм симфоник хор музыкасы фестивальләрендә катнашучы, Россия симфоник оркестрлары һәм Россия Федерациясе, Алмания һәм Италия Камера коллективлары белән хезмәттәшлек итә. 2004 елда, Петербургта укуын тәмамлангач, Уфага Башкортстан Республикасы милли симфоник оркестрына дирижёр сыйфатында әйләнеп кайта.
Милли симфоник оркестр белән хезмәттәшлек нәтиҗәсендә башкорт авторларының әсәрләрен яздыра, алар арасында З. Исмәгыйлев, Л. Исмәгыйлева, А. Березовский, Р. Сабитов, А. Хәсәншин, С. Сәлмәнов һәм башкалар бар.
2009 елда Башкорт Дәүләт опера һәм балет театрына (Уфа шәһәре) баш дирижёр постына чакырыла, анда театр репертуарының төп спектакльләр белән дирижёр итә: Заһир Исмәгыйлевнең «Салават Юлаев», Джузеппе Вердиның «Аида», «Риголетто» һәм «Травиата», Пётр Чайковскийның «Иолант» һәм «Евгений Онегин», Вольфганг Моцартның «Дон Жуан» һәм «Тылсымлы флейта», Николай Римский-Корсаковның «Кар кызы», Жорж Бизенең «Кармен», Джакомо Пуччининың «Чио-чио-сан», Александр Бородинның «Игорь Кенәзе» һ. б.
Маяк (Коншак районы)
Маяк (Маяк) — Чиләбе өлкәсенең Коншак районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Җәйләү (Новосибирск өлкәсе)
Җәйләү (Теренино) — Новосибирск өлкәсенең Каргат районында урнашкан торак пункт.
Рөстәм Сөләйманов
Иҗади юлы
2009—2010 еллар сезонында гала-концертлар, Нуреев балет фестивале (ел саен үткәрелә), Ф. Шаляпин исемендәге опера фестивале әзерли һәм башкара, анда опера труппасы, балет труппасы, хор аеруча зур тәкъдим ителә. Театрның баш хормейстеры Э. Гайфуллина, И. Газиев, Я. Абдульманов юбилейлары, шулай ук «Раштуа концертлары» автор проекты, шулай ук солистлар, хор һәм оркестр катнашында 2012 елның апрелендә «Мәскәүдә Башкортстан Республикасы Мәдәнияте көннәре» (үзе гала-концертның музыкаль җитәкчесе булган) кебек тантаналы хөкүмәт чараларын да уңышлы үткәрә.
Җәйләү (Новосибирск өлкәсе)
Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
Рөстәм Сөләйманов
Иҗади юлы
Н. Петров, Е. Мурина, С. Дукачев, М. Гобәйдуллин (пианистлар), М. Гантварг, Л. Клычков (скрипкачылар), А. Князев, Д. Еремин, М. Дробинский (виолончелистлар), Е. Образцова, А. Шаһиморатова, Э. Гвазава, Э. Фатыйхова, И. Абдразаков (вокалистлар) һәм башкалар кебек солистларга кушылып уйный.
2011 елның декабрендә Башкортстан Республикасы милли симфоник оркестрын җитәкләргә чакыру ала. 2012 елның гыйнварыннан әлеге оркестрның Сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижёры.
Маяк (Коншак районы)
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
Хили (ай кратеры)
Хили - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 38,0 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Рой Хили (1915—1968) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Лопене-Шелёнги
Лопене-Шелёнги — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Парамаунт-Лонг-Медоу (Мэриленд)
Географиясе
Парамаунт-Лонг-Медоу халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(419) Аврелия
(419) Аврелия  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1896 елның 7 сентябрендә Макс Вольф тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1896 CW» саналган.
Татарстанның инвестицияләү климаты
Татарстан Республикасының инвестицияләү климаты — Россия Федерациясе субъектындагы икътисадый хәл. Татарстан даими рәвештә Россия субъектлары арасында инвестицион җәлеп итүчәнлек буенча илкүләм рейтингның лидерлары рәтенә керә (2015 елдан башлап 3 урыннан түбәнрәк төшми). Республика хөкүмәте төбәк проектларына инвестицияләр җәлеп итү өчен даими рәвештә яңа чаралар күрә һәм алдынгы тәҗрибәләрне куллана. Регионда инвестклиматка ярдәм итү һәм аны үстерү өчен җайга салучы институтлар һәм оешмалар, мәсәлән, министрлыклар, инвестиция фондлары, инвестицион үсеш агентлыгы бар. 2020 елның декабренә бу инфраструктура 100 индустриаль паркны, биш АСИҮТ (аларның икесе социаль-икътисади үсеш дәрәҗәсе буенча Россиянең иң яхшы ун моношәһәрләре исемлегенә керә ), ике махсус икътисадый зона — «Алабуга» һәм «Иннополис» ны үз эченә ала. Инвестклиматны яхшырту сәнәгать үсешенә, эш урыннары артуга, республика халкының тормыш дәрәҗәсен үстерергә ярдәм итә.
Инвестицияләү климатын бәяләү
Стратегик инициативалар агентлыгы төзегән Россия төбәкләрендә инвестицияләү климаты рейтингында 2020 елда Татарстан икенче урында, беренче урында Мәскәү тора. Шул ук вакытта республика әлеге рейтингта тотрыклы рәвештә югары позицияләрдә кала: 2014 елдан башлап республика өченче урыннан түбәнрәк төшми, ә 2015-2017 елларда лидерлыкны саклый. InfraOne Россия бәйсез инвестицияләр компаниясе мәгълүматларына караганда, 2020 елга Татарстан инфраструктура үсеше индексы буенча Россиянең беренче 10 төбәге арасына керә һәм Идел буе федераль округын җитәкли (дәүләт-хосусый партнерлыгының мөһим факторы). Монополиягә каршы федераль хезмәт 2020 елда Татарстанның инвестклиматын Мәскәү, Петербург, Тула һәм Мәскәү өлкәләре белән беррәттән илдә иң сәламәтләрнең берсе дип бәяли.
Башка күрсәткечләр арасында — Россия шәһәрләренең «Яшел рейтингы», яки ESG-рейтинг, яки дәүләт идарәсе сыйфаты рейтингы. Татарстан Мәскәү белән бергә әлеге рейтингка ике ел рәттән керә. ESG-рейтингы төрле хәвефкә эләгү дәрәҗәсен һәм аның әйләнеп узуны бәяли. Мәсәлән, ришвәткә каршы тору буенча комиссияләр булу, администрация хезмәткәрләренең керемнәре турында мәгълүматны ачу һәм башка факторлар карала, бу шулай ук инвестицияләр потенциалы үсешенә уңай йогынты ясый.
2020 елның декабрендә Россия Икътисадый үсеш министрлыгы капиталга кертемнәрне яклау һәм бүләкләү турында килешү әзерләгән: компаниянең төп капиталына инвестицияләр елына тулаем эчке продуктның 25-27% ын тәшкил итәргә тиеш, моның өчен алар үз проектларына тотрыклы ташламалар һәм субсидияләр алалар. Татарстан Икътисадый сәясәт буенча федерация советын мондый законны кабул итүне 2018 елда ук сораган. Килешү кагыла торган беренче өч компания арасында — Wildberries компаниясе, ул Татарстанда 4000 эш урынына исәпләнгән 5 млрд. сумлык логистик үзәк төзи.
«Стратегия-2030»
2030 елга кадәр республиканың икътисадый үсеш стратегиясен Республика Президенты Рөстәм Миңнеханов йөкләмәсе буенча 2013-2014 еллар чикләрендә эшләүгә алыналар. Төп максат — «Татарстанны икътисад, инфраструктура, сәламәтлек саклау, мәгариф, мәдәният һәм туризм өлкәсендә глобаль рәвештә таныту». Стратегиянең төп нигезләмәләрен КФУ студентларына 2015 елның февралендә үк тәкъдим итәләр, шуннан соң документны Татарстан министрлар кабинетына, аннан төбәк Дәүләт Советына тапшыралар. Шул ук елның маенда республикада «Татарстан-2030» стратегиясен раслау турында закон проекты әзерләнә. Республика Дәүләт Советы 2015 елның июнендә стратегияне карый һәм раслый. Шул ук вакытта «2030 елга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясен раслау турында» 40-ЗРТ номерлы закон кабул ителә. Сентябрьдә Татарстан Хөкүмәте стратегияне тормышка ашыру планын раслый, аны дүрт этапка бүләләр: 2016-2018, 2019-2021,2022-2024 һәм 2025-2030 еллар. Дума карары буенча стратегиягә төзәтмәләр кертү кирәк булган очракта һәр өч ел саен очрашу үткәрелергә мөмкин.
Стратегия һәм закон нигезендә, үзәктә кеше, аның тормыш сыйфаты һәм үсеш мөмкинлеге урнашкан. Инвестицияләүнең өстенлекле секторлары: нефть, газ, химия комплексы, энергетика, машина төзелеше, агросәнәгать. Стратегиянең төп тезислары арасында тулаем төбәк продукты (ТТП) 1,8 тапкыр 5 трлн сумнан артыгракка кадәр, сәнәгать җитештерүе үсеше һәм авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерү күләмнәрен арттыру шулай ук 1,8 мәртәбә булырга тиеш. Ваклап сату әйләнешенең үсеше — 1,9 тапкыр, ә төп капиталга инвестицияләр 1,7 тапкыр (1,6 трлн. сумга кадәр), уртача гомер озынлыгы 72,2 елдан 78 яшькә кадәр (алга таба бу күрсәткеч 80гә кадәр арткан), эшсезлек дәрәҗәсе 3,7% тан артмаска тиеш.
2018 ел мәгълүматлары буенча, тулаем төбәк продуктында кече һәм урта бизнес өлеше өч ел үзгәрмәгән һәм стратегиягә салынган күрсәткечләрдән 2,3% ка калышып, 25,2% тәшкил иткән. 2019 елда чит ил инвестицияләре буенча план хосусый инвесторлар файдасына төзәтелә. Яңартылган документ нигезендә, 2030 елга Татарстанга турыдан-туры чит ил инвестицияләре 5,7 млрд доллар тәшкил итәргә тиеш, ягъни 3,2 тапкыр артыр дип көтелә, ә 2015 ел версиясе 12,8 тапкыр — 44,1 млрд долларга кадәр үсеш күз алдында тоткан була, бу күбесенчә Россиягә каршы санкцияләр, сум девальвациясе һәм импортны алыштыру предприятиеләрен ныгыту белән бәйле. 2020 елда стратегияне цифрлы икътисад үсеше, үзмәшгульләргә ярдәм итү, пенсия алды яшендәге кешеләрне яңадан әзерләү һәм эш белән тәэмин итү юнәлешләре белән тулыландырыла.
Муниципаль районнар
Татарстан Республикасы районнары — төбәктәге административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берләшмә. Татарстанда барлыгы 43 район бар. Әлмәт, Түбән Кама, Алабуга, Лаеш һәм Бөгелмә районнары (рейтингны Inkazan басмасы Росстат мәгълүматлары буенча төзегән, анда җирле бюджет керемнәре, уртача айлык хезмәт хакы, төп капиталга инвестицияләр күләме, сәламәтлек саклау һәм мәгарифкә инвестицияләр күләме бәяләнгән). Дәүләт статистикасы федераль хезмәте мәгълүматлары буенча, 2019 елда Татарстанның барлык районнарының төп капиталына инвестицияләр 350 157,1 млн сум тәшкил иткән (2018 елда — 370 757,9 млн). 2020 елның беренче яртыеллыгында күрсәткеч — 125 293,5 млн сум.
Икътисадый зоналар
Икътисадый зоналаштыру — «2020 елга кадәр һәм 2030 елга кадәр чорга кластерлы караш нигезендә Татарстан Республикасы җитештерү көчләрен үстерү һәм урнаштыру» исеме астында 2008 ел проекты. Татарстан Хөкүмәте һәм Россия Икътисадый үсеш министрлыгы йөкләмәсе буенча эшләнгән. Эшче төркемдә РФА икътисадчылары, галимнәр, төбәк белгечләре була. Документ 2020 елга кадәр Россия үсеше стратегиясенең төбәк аналогы буларак уйланылган. Зоналарга бүлү нигезендә ТТП, җан башына төп капиталга инвестицияләр, районда уртача хезмәт хакы һәм эшсезлек дәрәҗәсе кебек күрсәткечләр. Икътисади зоналаштыруның төп бурычы — булган тигезсезлекне төзәтү. Әйтик, 2008 елга Казан, Чаллы, Әлмәт һәм Түбән Кама районнары территорияләренә төбәк инвестицияләренең 75% тан артыгы, тулаем төбәк продуктының 70% ы туры килгән.
Башта республика территориясе җиде икътисади зонага бүленгән иде: Башкала, Кама, Нефть, Көнбатыш, Төньяк, Көньяк һәм Көнчыгыш. Алар арасында иң күп халык яши торган Башкала зонасы була, ул Кама һәм Нефть белән бергә икътисад нигезе буларак карала, чөнки аларда сәнәгатьнең күп өлеше тупланган. 2008 елда Көнбатыш һәм Төньяк зоналар тулаем төбәк продуктының нибары 2 һәм 2,6% ын тәшкил иткән, Көньяк (нефть ятмалары аркасында) 5% ка кадәр булган. Шуңа күрә әлеге зоналарда даими эш урыннары саны арттыру, инвестицияләр агымы, яңа сәнәгать парклары һәм башка икътисадый карарларның үзәгендә була.
Алга таба зоналаштыру бераз үзгәрә, территорияләр үзгәрә һәм хәзерге вакытта Татарстан Республикасы алты икътисадый зонага бүленә: Казан агломерациясе (ул шулай ук башкала икътисадый зонасы), Идел алды, Кама алды, Кама аръягы, Түбән Кама (Яр Чаллы) агломерациясе һәм Көньяк-Көнчыгыш зона.
Агломерацияләр
Агломерация — ул берничә якын урнашкан торак пунктлары берләштерү, аның үзәге, гадәттә, шәһәр җирлеге булып тора, чынлыкта, бу инвестицияләр өчен эре шәһәрләр белән көндәшлек итү өчен тудырылган ясалма эреләндерү. Агломерация икътисадый үсешенең төп факторы — инфраструктураны җайга салу.
Инвесторларга ярдәм итүче төбәк институтлары
Республикада инвестицияләр җәлеп итү өстендә берьюлы берничә институт эшли. Инвестпроектларны үстерү Икътисад министрлыгы һәм Сәнәгать министрлыгы бурычлары арасында да бар. Әмма 2011 елда республикага инвестицияләр җәлеп итү, инвесторларга һәм кече һәм урта бизнеска ярдәм итү өчен махсус оешма — Инвестицион үсеш агентлыгы (ИҮА) булдырыла. ИҮА статусы буенча республика министрлыклары белән бер дәрәҗәдә тора һәм турыдан-туры Татарстан Республикасы президентына һәм премьер-министрына буйсына. 2012 елда Татарстан Президенты "Татарстан Республикасының Инвестицион советы"н төзү турындагы указга кул куя. Бу коллегиаль киңәшмә органы, ул регион икътисадына инвестицияләр җәлеп итү буенча барлык мәсьәләләр турында да фикер алыша.
Башка институтлар арасында "Татарстан Республикасы сәүдә-сәнәгать палатасы" — Бөтенроссия Сәүдә-сәнәгать палатасына кергән коммерцияле булмаган һөнәри берләшмә. Регионда ике төп инвестицияләргә ярдәм фонды эшли: республика Инвестиция-венчур фонды, ул Татарстанда сәнәгатьне үстерү фондының вәкаләтле органы булып тора һәм фәнни җитештерү белән шөгыльләнә, ә Турыдан-туры инвестицияләр фонды каршында авторлар проектларын тәкъдим итә һәм инвесторлар таба алган Бизнес-платформа эшли.
Башка илләрдән инвесторларны җәлеп итү өчен ТР ИҮА республиканың "Чит ил вәкиллекләре" белән актив эшли, алар Үзбәкстан, Әзербайҗан, Франция, АКШ, Украина, Австрия, Чехия һәм Словакия, Австралия, Казахстан, Төркия, Кипрда ачылган.
Инвестицион үсеш агентлыгы
Татарстан Республикасының инвестицион үсеш агентлыгы — 2011 елда кече һәм урта бизнесны үстерү комитеты базасында оештырылган махсус орган, Дәүләт башкарма хакимиятенең регионда инвесторлар белән эшләү буенча бердәм тәрәзәсе булып тора. Ведомствоның төп бурычы — Татарстанны инвестицияләрне җәлеп итүчән регион буларак тәкъдим итү һәм инвестицион проектларны алып бару, моның өчен Татарстан Республикасының чит ил вәкиллекләре аның идарәсенә күчерелгән. ТР ИҮА җитәкчесе Талия Миңнуллина, ул шулай ук Татарстанның инвестицион советына керә.
Агентлык үсеш институтларыннан алып банкларга кадәр төрле финанс оешмалары белән хезмәттәшлек итә. ТР ИҮА беренче масштаблы проектларның берсе — 11 телдә "Invest in Tatarstan" глобаль PR-кампаниясе була, рәсми сайт шулай ук 11 телдә эшли һәм республиканың инвестклиматы турында бөтен мәгълүматны үз эченә ала. 2011 елдан ИҮА PwC халыкара консалтинг компаниясе белән берлектә «Инвесторның юл күрсәткече»н чыгара. 2014 елдан агентлык каршында киңәшмә орган — Инвесторлар клубы эшли. ТР ИҮА проектны тормышка ашыруның барлык этапларында инвесторны озатып бара, ә инвестор автомат рәвештә клуб әгъзасы була. 2019 елгы статистика буенча, агентлык төбәккә 24 млрд сумнан (план буенча 4 млрд сум) артык акча җәлеп итә алган.
ТР ИҮА бүләкләре арасындан — 2018 елгы БМО премиясе. Ул социаль-икътисади файда китергән һәм илләрнең тотрыклы үсешенә ярдәм итәчәк төрле секторларны стимуллаштырудагы күренекле казанышлар өчен бирелгән. ТР ИҮА әлеге бүләккә лаек булган беренче Россия ведомствосы була.
Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы
Орган үз тарихын 1946 елның мартында Сәүдә халык комиссариатыннан төзелгән Татарстан АССР сәүдә министрлыгыннан башлый. Советлар Союзы таркалганнан соң, 1996 елда аны Сәүдә һәм кулланучылар хезмәтләре министрлыгы итеп, ә 1998 елда ТР Сәүдә һәм икътисади хезмәттәшлек министрлыгы дип үзгәртәләр. Хәзерге вакытта Министрлык республика Президентының 2007 елның 10 июлендә кабул ителгән Указы нигезендә Сәүдә һәм тышкы икътисадый хезмәттәшлек министрлыгы базасында оештырылган. Ул турыдан-туры Татарстан Президентына һәм республика Министрлар Кабинетына буйсына.
Икътисад министрлыгы
Татарстан Икътисад министрлыгы — республика Дәүләт хакимиятенең башкарма органы, ул икътисади үсеш һәм инвестиция эшчәнлеге буенча рәсми сәясәтне гамәлгә ашыра, шулай ук дәүләт программаларын, махсус федераль программаларны формалаштыра. Министрлык республикага инвестицияләр өчен КУЭның торышын һәм шартларын тикшерә һәм анализлый, шул исәптән милли икътисадтагы кече һәм урта эшмәкәрлек секторының өлешен арттыру белән шөгыльләнә. Министрлыкта инвесторлар белән очрашулар үткәрәләр һәм регионның льготалары, мөмкинлекләре турында мәгълүмат бирәләр, проектны эшләтеп җибәрү буенча стратегияләр киңәш итәләр. Икътисад министрлыгы инвесткомпанияләргә, шул исәптән фәнни-техник өлкәдә, предприятиеләрнең кече формаларын үстерүгә ярдәм итү фонды аша да булыша. Министрлык «Татарстан Республикасы Эшкуарлыкка ярдәм итү фонды» коммерцияле булмаган оешмасын булдырган, аның бурычы — инвестицияләрне җәлеп итү, кредитлар бирү, потенциаль инвесторларга республика һәм федераль эшкуарлыкка ярдәм чаралары турында мәгълүмат бирү. 2011 елга кадәр Министрлыкта инвестицияләр бүлеге эшләде, аны бетергәннән соң хезмәткәрләр махсус төзелгән Инвестицион үсеш агентлыгына эшкә күчәләр.
Сәүдә-сәнәгать палатасы
ТР Сәүдә-сәнәгать палатасы (ТР ССП) — коммерцияле һәм дәүләтнеке булмаган оешма, ул ирекле нигездә Россия оешмаларын, юридик затларны һәм шәхси эшмәкәрләрне берләштерә. ТР ССП бәйсез оешма хокукларында Россиянең Сәүдә-сәнәгать палатасына керә.
Палата максатларының берсе — республикада инвестицион эшчәнлекне, дәүләт-хосусый һәм муниципаль-хосусый партнерлыкны үстерүгә ярдәм итү. Моның өчен палата белгечләре үз экспертизаларын тәкъдим итәләр, инновацияләр һәм инвестицияләр өлкәсендә республика законнарын һәм башка хокукый актларны күзәтәләр, муниципаль органнардан дәүләт хакимияте органнарына инвестицияләр һәм инновацияләр эшчәнлеген камилләштерү буенча тәкъдимнәр тапшыралар. Шулай ук ССП инвестицион проектларны алып бару буенча хезмәтләр тәкъдим итә.
Инвестиция-венчур фонды
Татарстан Республикасы Инвестиция-венчур фонды — 2004 елның ноябрендә Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары белән Татарстанда инновацион эшчәнлекне үстерү өчен төзелгән коммерцияле булмаган дәүләт оешмасы. Оешма Татарстан Республикасы сәнәгатен үстерү фондының тулы вәкаләтле органы булып тора һәм кече һәм урта бизнеска ташламалы заем финанславы алырга ярдәм итә. Инвестиция-венчур фонды шулай ук фәнни җитештерүне үстерү, алдынгы технологияләр кертү, инновацияләргә ярдәм итү һәм венчур капиталы булган предприятиеләр санын арттыру өчен шартлар тудыра. 2005 елда фонд Россия турыдан-туры һәм венчур инвестицияләү ассоциациясе әгъзасы була.
Оешма ел саен базарга чыгуда стартапларга ярдәм итү өчен акселерация программалары үткәрә. Проектны финанслаганда фондның өлеше 50% тан ким була, калган өлеш менеджмент һәм башка кызыксынганнар кулында. Проектларны уңышлы тормышка ашырганнан соң, фонд үзенә караган акцияләр пакетын сатып, устав капиталыннан чыга.
Фондның танылган проектлары арасында — Evernote сервисы, анда 2008-2009 елларда Фонд анда «Тройка Диалог» компаниясе белән берлектә инвестор булдылар. Evernote ка фонд инвестицияләре күләме $ 4,5 млн тәшкил иткән. 2012 елда «Тройка Диалог» үз өлешен 45 млн долларга Sequoia Capital компаниясенә саткан. Ә 2020 елның июлендә Инвестиция-венчур фонды Новикомбанк (Ростех корпорациясенең терәк банкы) белән республиканың инвестицион сәнәгать проектларына бергәләп финанс ярдәме күрсәтү турында килешүгә кул куя.
Татарстан Республикасы вәкиллекләре
Татарстанның беренче Чит ил вәкиллекләре Үзбәкстан, Әзербайҗан, Франция, АКШ, Украина, Австрия, Чехия һәм Словакия, Австралия, Казахстан, Төркия, Кипрда 1992-1997 елларда ук оештырыла. 2020 елга Республиканың Россия субъектларында һәм чит илләрдә 21 вәкиллеге бар. Аларның статусын һәм эш принцибын «Татарстан Республикасы вәкиллекләре турында» 47-ТРЗ номерлы закон билгели, аның нигезендә вәкиллекләр "вәкаләтле", "даими" һәм "сәүдә-икътисадый" ларга бүленә, әмма барысы да бер үк төрле функцияләргә ия. Даими вәкиллекләр Россия Федерациясенең чит илдәге сәүдә вәкиллеге составында эшли. Сәүдә-икътисадый вәкиллек Татарстанның төрле мәнфәгатьләрен карый, әмма традицион рәвештә республиканың экспорт потенциалына йөз тота.
Чит ил вәкиллекләре ИҮА идарәсенә күчерелә, чөнки агентлыкның төп бурычы — Татарстанны инвестициләрне җәлеп итүчән төбәк буларак күрсәтү. ТР ИҮА вәкиллекләрдә потенциаль партнерлар белән ел саен киңәйтелгән киңәшмәләр үткәрә. Моннан тыш, вәкиллекләр Татарстан проектларына аларның урнашу урыннарында ярдәм күрсәтә.
Махсус икътисади зоналар
Махсус икътисадый зоналар (МИЗ) — Федерация эчендә махсус юридик статуска ия һәм үз резидентлары өчен ташламалы икътисадый шартлар булдырган территорияләр. Татарстан МИЗ ы — туры инвестицияләр җәлеп итү һәм төбәкне үстерү өчен эшкуарлыкны гамәлгә ашыруның махсус режимы булган зоналар. Республикада ике МИЗ — «Алабуга» һәм «Иннополис» урнашкан, өченчесе Әлмәт районында планлаштыру этабында. Башта МИЗ акцияләре хуҗасы РФ булган, 2018 елның гыйнварыннан ТР аларның 100% на ия.
Алабуга
«Алабуга» сәнәгать-җитештерү тибындагы махсус икътисадый зонасы Алабуга районында урнашкан. Тарихи яктан бу территория Кама трактор заводы (КамТЗ), соңрак — ЕлАЗ мәйданы булган. 1998 елда Татарстан Дәүләт Советы, ташламалы шартлар буенча инвесторларны җәлеп итү өчен, бу мәйданчыкта эксперименталь "ирекле икътисадый зона" (ИИЗ) эшләтеп җибәрә. Ирекле икътисади зона 2003 елга кадәр эшли һәм РФ законнары белән җитешсезлекләр аркасында Россия Югары суды карары белән ябыла. Әмма Татарстан тәҗрибәсе икътисади үсеш министрлыгы игътибарын җәлеп итә, шуңа күрә 2005 елда ук «махсус икътисадый зоналар турында» гы закон проекты эшләнә, Алабугага Герман Греф килә. Татарстанда МИЗ проекты беренче ике Россия МИЗ ы булдыру конкурсында җиңүчеләрнең берсе була. Ә 2005 елның 21 декабрендә Россия Хөкүмәте «Татарстан Республикасының Алабуга районы территориясендә сәнәгать-җитештерү тибындагы махсус икътисадый зона булдыру турында»гы 784 номерлы карар кабул итә. «Алабуга» ның рәсми ачылышы 2007 елның 20 ноябрендә уза.
2015 елда «Алабуга» территориясендә 2 индустриаль парк ачыла: «Синергия» һәм «А Плюс Парк Алабуга», 2020 елда өченче парк — «Синергия 2» төзелә. «Алабуга» — 2020 елга Россиядә сәнәгать-җитештерү тибындагы иң эре һәм иң уңышлы махсус икътисадый зона. Аның территориясендә 33 предприятие эшли башлый, ул илнең барлык МИЗ лары кеременең 72% ын алып килә, кертелгән инвестицияләрнең 50% ы шулай ук аңа туры килә. 2020 елга резидентлар 212,4 млрд сум җәлеп иткән, аларның якынча 140 млрд сумы чит ил инвесторлары — Нидерланд һәм Төркиядән. Компанияләр «Алабуга» территориясендә 7000 нән артык эш урыны булдырганнар.
2012 елдан башлап «Алабуга» The Financial Times эшлекле басмасы бүлекчәсе fDi Intelligence ның иң яхшы икътисадый зоналар рейтингына алты тапкыр керде. 2020 елда Татарстанның ике МИЗ да Махсус икътисадый зоналарның инвестицион җәлеп итүчәнлеге буенча Милли рейтингы беренчелегенә керде, "Алабуга" анда дүртенче тапкыр эләгә.
Иннополис
«Иннополис» техник-гамәлгә кертү тибындагы махсус икътисадый зонасы Казанның шул исемдәге шәһәр иярчене территориясендә урнашкан, бу Россиядә бишенче МИЗ һәм «Алабуга»дан соң төбәктә икенче МИЗ. Ул Россия Хөкүмәте карары белән 2012 елның 1 ноябрендә төзелде. МИЗ республиканың Югары Ослан һәм Лаеш районнарында урнашкан ике мәйданчыктан тора. Аның гомуми мәйданы 311 га: Иннополис үзәгендә 192 га мәйданда ИТ-компанияләр офислары һәм лаборатория бүлмәләре урнашкан, 118 га мәйданлы икенче мәйданчык «Казан» халыкара аэропорты янында урнашкан. 2019 елда Казан территориясендә МИЗның яңа мәйданчыгы төзелү турында мәгълүм була — бу 16 мең га мәйданлы технопарк булачак. «Иннополис» инфраструктурасына ике технопарк — Александр Попов исемендәге күп функцияле парк һәм Николай Лобачевский исемендәге парк керә.
2020 елга «Иннополис» МИЗ резиденты статусына 109 компания ия, 26 компания — партнерлар, тагын 50 се стартап статусына ия була, алар 3800 тирәсе эш урыны булдырдыганнар һәм 27 млрд сум инвестицияләр керткәннәр. 2020 елның гыйнварыннан 2023 елга кадәр резидентлар салымны гадиләштерелгән схема буенча түли ала: әгәр гомуми керемнәр күләменнән булса — 1%, әгәр чиста керемнән булса — 5 %.
2018 елда «Иннополис» МИЗ ы төбәкнең бизнес-экосистемасын үстергән өчен «Махсус икътисадый зоналар» дәүләт компаниясеннән «Социаль мохит»  номинациясендә бүләк ала. 2019 һәм 2020 елларда инновацион зона fDi Magazine басмасының Global Free Zones of the Year 2019 Awards рейтингына берьюлы берничә номинация буенча керә. «Иннополис» МИЗ шулай ук World Free Zones Organization катнашучысы һәм Россия кластерлары һәм технопарклары ассоциациясе әгъзасы булып тора.
Алгарышлы үсеш территорияләре
Татарстан Республикасының алгарышлы социаль-икътисадый үсеше территорияләре (АСИҮТ) — регионның социаль һәм икътисадый үсешен алга җибәрү максатында барлыкка килгән бизнес өчен махсус шартлар булган зоналар. АСИҮТ территориясе булып шәһәр территориясе санала, ләкин региональ хакимиятләр карары буенча аңа шәһәр кырыендагы индустриаль парклар территориясе дә кушылырга мөмкин. Татарстанда АСИҮТ статусына биш моношәһәр ия: Яр Чаллы, Түбән Кама, Яшел Үзән, Чистай һәм Менделеевск. 2020 елның октябренә резидентларның гомуми инвестицияләр күләме 15,5 млрд сум тәшкил иткән, шул исәптән 13,5 млрд сум — капиталь кертемнәр. 2020 елның декабренә резидентлар — саны 93. АСИҮТ резидентларына инвестиция җәлеп итүчәнлеген арттыру өчен билгеле салым ташламалары каралган. Алар федераль һәм төбәк дәрәҗәсендә билгеләнә. Әйтик, Татарстан Республикасы АСИҮТ резидентлары өчен бюджетка салым ставкасын 7% тан (18% урынына) 5% ка һәм хәтта 2,5% ка кадәр киметергә хокуклы. Шул ук вакытта, барлык салымнар да региональ бюджетта кала (стандарт рәвештә алар җирле бюджет файдасына 2 һәм 18 % итеп бүленә ).
Сәнәгать һәм индустриаль парклар
Татарстанның сәнәгать һәм индустриаль парклары — гомуми инфраструктура һәм үзара җитештерү кооперациясе хисабына җитештерү һәм башка предприятиеләрне берләштерә торган махсус территория. Мондый территорияләр барлык кирәкле инфраструктура һәм энергия чыганаклары белән тәэмин ителгән, аларда бердәм административ-хокукый система эшли. 2020 елга республикада 100 сәнәгать паркы эшли, аларда 1500 дән артык резидент һәм 32 меңгә якын эш урыны булдырылган. Дәүләт инвестицияләре 100 объектның 18 енә генә кертелгән, калган парклар шәхси акчаларга эшли.
Татарстан сәнәгать паркларының уңышлы кластерлары саны буенча лидер төбәк булып тора. Төяп озатылган продукция күләме 2019 елның беренче кварталына — 32,1 млрд сум, 2020 елның беренче кварталына — 46,7 млрд сум. Үсеш темпы 145,5 % тәшкил иткән. Резидентлар саны 1377 тән 1497 кә кадәр (үсеш темпы — 108,7 %), ә салым түләүләре күләме 3,5 млрд тан 5,8 млрд га кадәр (үсеш темпы — 164%) арткан.
Сәнәгать кластерлары
Кластер — илнең кластер сәясәте продукты. Ул икътисад тармагына караганда кечкенәрәк һәм территориаль яктан якын урнашкан, охшаш продукция чыгара торган, хуҗалык мөнәсәбәтләре белән бәйле, эшчәнлеге төбәк институтлары тарафыннан җайга салына торган компанияләр төркемен тәшкил итә. Партнер компанияләр кластер эчендә җитештерелә торган товарларның ким дигәндә 20 % ын кулланалар, бу бәяне киметә һәм көндәшлелеккә сәләтне арттыра. Кластер составына төрле оешмалар керә: сәнәгать предприятиеләре, югары һәм урта һөнәри белем бирү учреждениеләре, инфраструктур компанияләр, коммерцияле булмаган һәм финанс оешмалары. Кластерларның бурычларына, икътисадны үстерүдән кала, җирле халыкның тормыш сыйфатын яхшырту, белгечләрне җәлеп итү, эш урыннары булдыру да керә.
2019 елга Татарстанның сәнәгать кластерлары исемлегендә 7 юнәлеш рәсми рәвештә теркәлгән: төзелеш, төзелеш технологияләре һәм материаллар, машина төзелеше, медицина инструментлары һәм медицина техникасы, Кама машина төзелеше сәнәгать кластеры, төбәкара «Чикләрсез композитлар» һәм азык-төлек юнәлеше.
Машина төзелеше кластерының кирәклеге 2014 елның икътисадый шартларга туры килә: санкцияләр чагылган иң эре компанияләр — нефть химиясе, химия һәм машина төзелеше тармакларыннан. Ул вакытта «Стратегия-2030» эшләнә башлый, шуңа күрә бер үк вакытта импортны алыштыру һәм Татарстан компанияләрен бу процесска тартып китерү мәсьәләсе дә күтәрелә. Шул ук елны Яр Чаллыда Кама кластерлы үсеш үзәге (ККҮҮ) кысаларында төзелеш кластеры һәм IT-кластер булдырыла. 2019 елга машина төзелеше кластерына 160 компания керә, илнең 13 төбәгендә төрле предприятиеләр һәм башка кластерлар белән хезмәттәшлек итүгә имза куелган. Масштаблы проектлар арасында — ерак авиация өчен самолетлар чыгара торган Казан авиация заводын модернизацияләү, шул исәптән Ту-160, «КАМАЗ» К-5 йөк машиналары гаиләсен эшләтеп җибәрү һәм Яр Чаллыда «Камаз» пилотсыз йөртүләр полигонын ачу.
Медкластерны булдыру турында 2014 елда Invest in Tatarstan форумында сөйләштеләр, бер елдан соң проектны Казан медик-инструменталь заводы базасында эшлиләр , кластерны оештыру турында документлар һәм медицина инструментларын җитештерүче 18 предприятие килешүенә 2016 елда кул куела. Эре проектлар арасында — Татарстанда югары технологияле балалар реабилитация үзәге төзелешенә 550 млн сумлык Россия туры инвестицияләр фонды һәм Interhealth Saudi Arabia гарәп компаниясе инвестицияләре. 2019 елда Татарстан Дәүләт Советы, республикада халыкара медицина кластеры булдыру мөмкинлеге булсын өчен, медкластерлар эшчәнлеген җайга салучы законның гамәлен киңәйтү инициативасы белән Россия Дәүләт Думасына мөрәҗәгать итә.
ТР ИҮА 2016 елда азык-төлек кластеры булдыру темасын күтәрә. Инициативаны «Агросила» холдингы ала, 2017 елга кластерга 24 предприятие керә, алар арасында җитештерү, фәнни-белем бирү, финанс һәм инфраструктура оешмалары да була. Әмма 2020 елга кадәр бу секторда бернинди әһәмиятле казанышлар да юк. 2020 елның августында Саба районында авыл хуҗалыгы продукциясен сатуга юнәлгән азык-төлек кластерын булдыру турында игълан ителә. Хәзерге вакытта аңа өч предприятие керә.
2016 елда ТР Сәүдә-сәнәгать палатасында төзелеш материалларын җитештерүче һәм җибәрүче 30 дан артык компания, шулай ук сәнәгать мәйданчыклары, «Химград» технополисы, КДАТУ, «Сувар девелопмент» һәм «Ак Барс Девелопмент» инициативасы белән төзелеш кластеры булдыру турында килешүгә кул куялар. 2017 елда ул төзелеш технологияләре кластеры белән бергә Федераль сәнәгать берләшмәләре реестрына керә, бу катнашучыларга импортны алыштыру белән бәйле инвестпроектларга чыгымнарның 50% ына кадәр кире кайтырырга мөмкинлек бирә.
«Алабуга» төбәкара «Чикләрсез композитлар» кластерына керә, 2018 елда МИЗ да «Алабуга-Волокно» углерод җепселләре җитештерү заводы урнашкан. Татарстанда төрле композит продукция җитештерүчеләр өчен шартлар тудырылыр дип көтелә. 2020 елда Россия Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы әлеге юнәлешкә ярдәм итүне киңәйтү турында хәбәр итә, 2022 елда «Алабуга-Волокно» предприятиесенә җитештерү күләмен 3 млрд сумга арттырырга мөмкинлек бирәчәк, үз чиратында, бу федераль бюджетка 500 млн нан артык акча керүне аңлата.
Моннан тыш, башка кластерлар: җиһаз, спорт , туристлык-рекреацион («Кама Тамагы» һәм «Биектау» экокластерларына Ростуризмнан 47 млн сум акча җәлеп ителгән) проектлар даими рәвештә тәкъдим ителә.