cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словак теле
Словак теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына һәм Словак Брайль системасына нигезләнгән. Словакия Республикасының рәсми теле һәм Европа союзының 24 рәсми телләренең берсе булып тора. Күбесенчә Словакиядә таралган, словак телен белүчеләр шулай ук Чехиядә, Сербиядә, Венгриядә, Румыниядә, Австриядә, Хорватиядә, Канадада, Америка Кушма Штатларында, Австралиядә, Украинада һәм башка илләрдә бар.
Малайя теле
Малайя теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы һәм джави язуына нигезләнгән. Шулай ук Малайзия теле атамасы кулланылган.
Төркестан өлкәсе
Төркестан өлкәсе (Түркістан облысы, Türkıstan oblysy, 2018 елга кадәр – Көньяк Казакъстан өлкәсе (Оңтүстік Қазақстан облысы, Oñtüstik Qazaqstan oblısı) – Казакъстанда административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – Төркистан шәһәре. Мәйданы 116 280 кв. км (республика территориясенең 4,3 % ы) тәшкил итә . Иң төньяк һәм көньяк участоклары арасы – турыдан 506 км. Климаты кискен континенталь. Төньякта Олытау, көнчыгышта Җамбыл, көнбатышта Кызылурда өлкәләре, көньякта Үзбәкстан Республикасы белән чиктәш.
Атамасы
Өлкә 1936 елда Көньяк Казак өлкәсе исеме белән нигезләнгән, 1936 елда Көньяк Казакъстан өлкәсе итеп үзгәртелгән. 1962 елның 3 маеннан 1992 елның 6 июленә кадәр Чимкәнт өлкәсе дип аталган, 1992 елда өлкәгә Көньяк Казакъстан исемен кире кайтаралар. 2018 елның 19 июнендә Казакъстан Республикасы Президенты Указы белән Көньяк Казакъстан өлкәсе Төркестан өлкәсе итеп үзгәртелгән.
Тарих
XIX гасырда Көньяк Казакъстан өлкәсе территориясендә Урта Җүз кабиләләре: коңыратлар (коктинулы, котенши), найманнар (баганалы), Олы Җүз кабиләләре: шанышкылы, дулатлар (сикым, жаныс, шымыр), ошактылар, сиргеле, ыстылар яшәгән.
Өлкә 1932 елның 10 мартында күбесенчә элеккеге Сырдәрья округы (1928-1930) районнарыннан Казак АССР составында оештырыла (Казак АССР үзе Россия СФСР өлеше була) һәм Көньяк Казак өлкәсе дип, ләкин җирле партия-совет органнары документларында Көньяк Казакстан өлкәсе дип атала. 1936 елның февралендә Казак АССР исемен Казакъ АССР итеп үзгәртүгә бәйле рәвештә, өлкә исеме Көньяк Казакъстан өлкәсе (Оңтүстік Қазақстан облысы) исеменә үзгәртелә. 1936 елның 5 декабрендә Көньяк Казакъстан өлкәсе яңа төзелгән Казакъ ССР составына керә, Казакъ ССР Россия СФСР составыннан чыгарыла. 1938 елда Көньяк Казакъстан өлкәсе территориясенең бер өлеше яңа оештырылган Кызылурда өлкәсенә бирелә.
2018 елның 19 июнендә Казакъстан Республикасы Президенты Указы белән Көньяк Казакъстан өлкәсе Төркестан өлкәсе итеп үзгәртелә, аның административ үзәге Шымкенттан Төркистан шәһәренә күчерелә; Шымкент Көньяк Казакъстан өлкәсе составыннан чыгарылып, республика буйсынуындагы шәһәр статусы ала.
География
Төркестан өлкәсе Казакъстанның көньягында, Туран түбәнлегенең көнчыгыш өлеше һәм Тянь-Шань тауларының көнбатыш итәге чикләрендә урнашкан. Территориянең күп өлеше тигезлектән тора, анда Кызылком чүле, Чардара даласы (көньяк-көнбатышта, Сырдәрьяның сул яры буенча) һәм Мойынком чүле (төньякта, Шу елгасының сулъяк яр буйлап) урнашкан. Өлкәнең төньяк өлешен Бетпак-Дала чүле, иң көньяк өлешен — Ач дала (Мырзачүл) алып тора. Өлкәнең үзәген Каратау тау сырты (Бессаз тавы 2176 м, озынлыгы 500 км), көньяк- көнчыгышта — Талас Алатавының көнбатыш чиге, Каржантау (биеклеге 2823 м га кадәр) һәм Угам (иң югары ноктасы — Сайрам пик-4299 м) тау сыртлары били.
Иң эре елгалары — Сырдәрья (Арыс, Ахангаран, Гавасай, Исфайрамсай, Исфара, Карадәрья, Караүзәк, Касансай, Келес, Нарын, Сох, Хуҗабакирган, Чадак, Чырчык, Шаһимәрдан кушылдыклары белән) өлкәнең территориясен төньяктан төньяк-көнбатышка таба кисеп үтә һәм төньякта Чу елгасы (түбән агымы).
Өлкә кискен континенталь климат зонасында урнашкан. Уңдырышлы туфрак, кояш нурларыныж күп булуы, киң көтүлекләр бу өлкәдә авыл хуҗалыгының төрле тармакларын, беренче чиратта сугарулы игенчелек һәм көтүле сарыкчылыкны үстерү өчен зур мөмкинлекләр тудыра. Мамык, дөге, шулай ук бакчалар һәм йөзем бакчалары зур уңыш бирә.
Административ бүленеш
Өлкә составына 14 район һәм 3 өлкә карамагындагы шәһәр керә:
Халкы
Төркестан өлкәсе Казакъстанда иң күп халык яшәгән өлкә санала. Шул ук вакытта Шымкент шәһәре, өлкә составыннан чыгып, республиканың аерым территориаль-административ берәмлегенә әверелгәч, Көньяк Казакъстан (хәзерге Төркестан) өлкәсенең халык саны якынча 1 миллион кешегә кимегән, 2018 елның 1 июненә 1 955 219 кеше (Казакъстан статистика комитеты мәгълүматлары буенча, 2018 елның 1 маена, ягъни өлкә составыннан Шымкент чыкканчы, 2,95 миллион) тәшкил итә. Шулай итеп, 2018 елдан 2022 елга кадәр Төркестан өлкәсе халык саны буенча Алматы өлкәсеннән калыша. Алматы өлкәсеннән 2022 елда Җидесу өлкәсе аерылганнан соң, халык саны буенча лидерлык Төркестан өлкәсенә кайта. 2022 елда өлкәдә 2 075 132 кеше яшәгән.
Көньяк Казакъстан халкы, казакълар саны артуына карамастан (1990-еллар башыннан бирле алар күбәя бара һәм хәзерге вакытта өлкә халык санында казакъларның өлеше якынча 72% тәшкил итә), милләтләр һәм телләр төрлелеге белән аерылып тора. Өлкәдә үзбәкләр (бөтен халыкның 18% ы тирәсе), руслар (нигездә, шәһәрләрдә һәм район үзәкләрендә яшиләр, аларның өлеше соңгы 20 елда 1980 елдагы 15% тан бүгенге 2% ка кадәр кимегән), әзербайҗаннар, таҗиклар, татарлар, төрекләр, кореялеләр, көрдләр, уйгырлар яши.
Икътисад
Өлкәдә полиметалл рудалары ятмалары бар (Кәнтау шәһәре тирәсендә Каратау тау сыртының көньяк-көнбатыш итәгендә, Ачисай, Байжансай, Миргалимсай ятмалары һ. б.). Каратау тау сыртында тимер рудасы чыганаклары кызыксыну уята. Өлкәдә төзелеш материаллары җитештерү өчен минераль чимал ресурслары бар (известьташ, гипсум, кварц комы, утка чыдам керамик һәм бентонит балчыклар, минераль буяулар, һөнәрчелек ташлары).
2010 елның декабрендә көнбатыш Казакъстан ятмаларыннан газ ташып, республиканың көньягын үз табигый газы белән тәэмин итү өчен, шулай ук Казакъстаннан Кытайга газ экспортын тәэмин итү өчен билгеләнгән Бейнеу — Бозой — Шымкент газүткәргече төзелә башлаган. Газүткәргечнең озынлыгы 1,5 мең километрга якын, төзелешнең якынча бәясе - 3,6 миллиард доллар, хезмәт итү вакыты — 30 ел. Яңа газүткәргеч сафка бастырылгач, Кызылурда өлкәсе буенча газ бирү күләме биш тапкырга, Көньяк Казакъстан, Җамбыл һәм Алматы өлкәләре буенча 3-4 тапкырга арта. 2015 елның ноябрендә газүткәргеч срогыннан алда файдалануга тапшырылган.
Мәдәният
Төркестан өлкәсендә 679 мәдәният һәм сәнгать учреждениесе бар (шулардан: 389 китапханә, 251 клуб, 24 музей, 3 профессиональ театр, 6 парк, 2 үзәк, өлкә филармониясе, сәнгать галереясе, «Оңтүстікфильм» оешмасы, «Төркістан сарайы» концерт оешмасы).
Төркистан шәһәрен төрки дөньяның рухи үзәгенә әверелдерү максатыннан, шәһәрдә төзелеш эшләре интенсив рәвештә алып барыла һәм «Амфитеатр», «Визит үзәк», «Конгресс холл», драма театры, өлкә фәнни-универсаль китапханәсе, «Ясауи» музее, «Ұлы Дала елі» үзәге, «Жібек жолы» паркы, «Беренче Президент» паркы төзелә.
Талыш теле
Талыш теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуы (Россиядә һәм өлешчә Азәрбайҗанда), латин язуына (Азәрбайҗанда) һәм гарәп әлифбасына (Иран) нигезләнгән. Азәрбайҗанның көньягында һәм Иранның чиктәш районнарында таралган.
Нанай теле
Нанай теле - тунгус-маньчжур телләр гаиләсенең нанай телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән. Россиядә һәм Кытайдан таралган.
Язма
Нанай телендә беренче текстлар XIX гасыр ахырында, кириллица белән язылган булган. 1930-ынчы еллар башында аның өчен латиница нигезендә язма эшләнелгән булган. 1937—1938 еллардан бирле рус әлифбасыннан аерылмый торган әлифба кулланыла башлаган. 1958 елда аңа Ӈ ӈ хәрефе (Нг нг урынына) өстәлгән булган. Уку-укыту әдәбиятында озын сузыкларны билгеләү өчен шулай ук макрон диакритик билгесе кулланыла.
Атырау өлкәсе
Атырау өлкәсе төньякта һәм төньяк-көнчыгышта Казакъстан Республикасының Көнбатыш Казакъстан, көньякта Маңгыстау, көнчыгышта Актүбә өлкәләре, көнбатышта Россия Федерациясенең Әстерхан өлкәсе белән чиктәш.
1938 елның 15 гыйнварында оештырылган.
География
Өлкә Каспий буе түбәнлегендә, Каспий диңгезеннән төньякта һәм көнчыгышта, төньяк-көнбатышта Идел түбәнлекләре һәм көньяк-көнчыгышта Устюрт платосы арасында урнашкан.
Җир өслеге тигез, төньякта – кечкенә таулар.
Климат кискен континенталь, бик коры, җәй көне эссе һәм кыш көне уртача салкын.
Каспий диңгезенең төньяк яры буйлап еш кына сазлыклы камыш полосасы сузыла, Җаек һәм Эмба тугайларында кечкенә агач һәм куаклар үсә. Урманнар һәм куаклар белән өлкә территориясенең 1% тан кимрәк өлеше капланган. Кыргый хайваннар бик күп сакланган: ерткыч җәнлекләр (бүре, дала төлкесе-корсак), кимерүчеләр (йомран, тушканчик, соры куян һәм талай), тояклылар (кабан дуңгызы, сайгак), кошлар (дрофа, стрепет, дала бөркете).
Тарих
Гурьев өлкәсе 1938 елның 15 гыйнварында оеша. Аның составына Баксай (Махамбет), Диңгез (Кормангазы), Җылыой, Есбол, Макат һәм Маңгыстау районнары керә.
1939 елның октябрендә Новобогатин (Исатай) районы (үзәге Аккыстау авылы) оеша.
1944 елда Кызылкога районы (үзәге Миялы авылы) оеша.
1957 елның 30 октябрендә Гурьев районы оеша. Новобогатин районы бетерелгән.
1963 елның 2 гыйнварында Есбол һәм Аксай районнары Махамбет сәнәгать районына берләшә.
1963 елның 10 гыйнварында Балыкшы сәнәгать районы оеша (1963 елның ноябрендә бетерелгән). Макат һәм Җылыой районнары Эмба сәнәгать районына берләштерелә.
1964 елның 30 октябрендә Махамбет һәм Эмба сәнәгать районнары бетерелә, Индер (үзәге Индербор бистәсе) һәм Эмба районнары барлыкка килә.
1966 елның гыйнварында Макат һәм Үзән районнары оештырыла.
1966 елның 25 апрелендә Гурьев районы Балыкшы районы итеп үзгәртелә.
1977 елның февралендә яңадан Новобогатин районы оеша.
1973 елның мартында Маңгыстау һәм Үзән районнары, Шевченко һәм Форт-Шевченко шәһәрләре яңа оешкан Мангышлак (Маңгыстау) өлкәсенә тапшырыла.
1988 елда Гурьев өлкәсенә Мангышлак өлкәсе кушыла. 1990 елның 4 ноябрендә Гурьев өлкәсе составыннан Мангышлак өлкәсе яңадан чыгарыла.
Административ бүленеш
Атырау өлкәсе 7 районга һәм 1 өлкә карамагындагы шәһәргә бүленә:
Халык саны
Халык саны үзгәреше, мең кеше 2022 елда өлкәдә 661 014 кеше яшәгән.
Милли составы
Хәзерге вакытта өлкәдә 50 милләт вәкиле яши. Өлкәнең төп халкы – казакълар (92,5%), шулай ук руслар (5,2%), кореялеләр (0,5%), татарлар (0,3%), үзбәкләр(0,2%), украиннар (0,1%), алманнар (0,07%) һәм башкалар яши.
Икътисад
Төбәкнең икътисад нигезен нефть чыгару тәшкил итә.
Өлкә борат, бор, тоз рудалары, аш һәм калий тозлары кебек табигый ресурс запасларына бай.
Атырау өлкәсе – Казакъстанның иң динамик үсә баручы өлкәләренең берсе (төп үсеш юнәлешләре — нефть химиясе сәнәгате, нефть-газ машина төзелеше, төзелеш индустриясе, агросәнәгать комплексы һәм балыкчылык сәнәгате) һәм дөньяның 50 дән артык иле белән уңышлы хезмәттәшлек итә.
2020 елга Атырау өлкәсендә газлаштыру дәрәҗәсе 99,6 %тәшкил итә.
Чех теле
Чех теле (үзатамасы: čeština, český jazyk) - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына һәм чех Брайль системасына нигезләнгән. Күбесенчә Чехиядә таралган; телнең кечкенә төркемнәре шулай ук Словакиядә, Австриядә, Россиядә, Хорватиядә һәм Көнбатыш Европаның рәт илләрендә, Америка Кушма Штатларында, Канадада, Аргентинада, Австралиядә һәм башка илләрдә. Чехия Республикасының рәсми теле (úřední jazyk) һәм Европа Берлегенең 24 рәсми телләрнең берсе булып тора (2004 елдан бирле).
Дунган теле
Дунган теле - Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Кирилл язуы, латин язуы һәм гарәп язуы кулланыла.
Бизнес
Бизнес (business - эш, һөнәр, предприятия; бәлки business яки турыдан-туры инглиз теленнән кергән), эшкуарлык - системалы рәвештә табыш алуга юнәлтелгән эшчәнлек.
Татар телендә эшкуарлык һәм бизнес сүзләре синоним буларак кулланыла, ләкин кайвакыт алар төрле мәгънәләргә дә ия.
Базар икътисадында күпчелек икътисади эшчәнлек төрләре бизнес формалары булып тораллар, шуңа күрә бизнес җәмгыятьнең икътисади һәм социаль үсеш чыганагы булып санала.
Хезмәткәрләр саны буенча, җитештерү күләме, эшчәнлек шартлары, кече, урта һәм эре бизнес аерылып тора. Кече бизнес - иң масштаблы, әмма һәр бизнесмен базарда кечкенә өлешне били. Кагыйдә буларак, бу ваклап сату, хезмәт күрсәтү яки бертөрле продуктлар җитештерүче кечкенә предприятие. Кайбер илләрдә мондый бизнеска дәүләт ярдәме системасы бар, чөнки ул аз керемлеле күп санлы эш урыннары белән тәэмин итә.
Эшкуар, гадәттә, активын капиталга әйләндерергә омтыла, бу хуҗаның шәхси катнашуына карамастан, керем китерәчәк, ул үз предприятиесендә эшләвен дәвам итә ала, ләкин бүтән эшкә дә күчә ала.
Җитештерү бизнесы
Җитештерү бизнесы җәмгыятьтә аеруча мөһим функцияне башкаручы махсус җитештерү структуралары кысаларында (нигездә дәүләтнеке булмаган предприятиеләр кысаларында) тормышка ашырыла. Алар материаль һәм рухи товарлар җитештерәләр, алар шәхесләр (куллану товарлары) һәм юридик затлар (җитештерү чаралары) тарафыннан кулланыла.
Коммерция бизнесы
Коммерция бизнесы тиешле коммерция оешмалары аша алып барылырга мөмкин. Аларга коммерция оешмалары - кибетләр, супермаркетлар, товар биржалары һ.б. керә. Аларның төп коммерция эшчәнлеге - төрле товарлар һәм хезмәтләр сатып алу һәм сату. Коммерция бизнесы товар җитештерүчеләрдән товар сатып алып, сәүдә учреждениеләренә саткан һәм табышларын чыгаручы күп санлы оешмаларның сатып алу һәм арадашчы эшчәнлеген үз эченә ала.Җитештерүчеләр һәм сәүдә оешмалары арасында арадашчы никадәр күбрәк булса, кулланучылар сатып алган товар кыйммәтрәк була.
Финанс бизнесы
Финанс бизнесы - махсус, бәйсез коммерция бизнесы, анда махсус товарлар - милли һәм чит ил валютасы, кыйммәтле кәгазьләр (акцияләр, вексельләр, облигацияләр һ.б.).сатыла һәм сатып алына. Бу бизнеста кредит формасындагы акча билгеле бер вакытка сатып алучыга "сатыла", ул соңыннан кредитордан алынган барлык сумманы тулысынча түли һәм аны куллану өчен билгеле процент түли. Соңгысы - бу продукт өчен бәянең бер төре һәм кредит учреждениесенә билгеле бер табыш бирә. Чит ил валютасын сатып алып һәм яңадан сату, шулай ук кыйммәтле кәгазьләр дә финанс бизнес өлкәсенә карый, анда хезмәт предметы һәм әзер продукт бар, бу бизнес уңышлы алып барылса, хуҗасына табыш китерә. Финанс бизнесы коммерция банклары, кредит союзлары, инвестицияләр һәм лизинг компанияләре, фонд биржалары, страховка һәм ышаныч компанияләре кебек төрле оешмалар һәм учреждениеләр аша алып барыла.
Арадашчы бизнес
Аның асылы булып транзакция белән кызыксынган якларны билгеле бер түләү яки транзакция процентына тоташтыру. Мәсәлән, күчемсез милек агентлыгы.
Страховка бизнесы
Страховка бизнесы - финанс бизнесының махсус формасы. Страховкалау компаниясе клиентларга элек түләнгән иминият взносларыннан иминләштерелгән вакыйга булган очракта компенсация түли. Гадәттә, иминләштерелгән вакыйганың килеп чыгу ихтималы юк, һәм түләү иминият взносыннан артып китә. Шулай ук, страховка билгеле бер вакыт өчен гамәлдә. Мәсәлән, 10 кеше машиналарын ел дәвамында аварияләрдән иминләштергән, һәрберсенә 100 сум иминият взнослары түләгән. Бу ел эчендә бер кеше генә авариягә дучар булды һәм 300 сумга зыян күрде. Ел ахырына калган 700 сум - иминият компаниясенең чиста табышы була.
Каратин теле
Каратин теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән. Ике диалектка бүленә.
Кистин диалекты
Кистин диалекты - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең чечен теленең диалекты. Берничә авыл сөйләшләреннән тора.
Памир телләре
Памир телләре - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән телләр. Составларына Язгулям теле, Ванч теле, Шугни теле, Рушан теле, Хуфи теле, Бартанг теле, Сарыкүл теле, Ишкашим теле, Санглич теле, Вахан теле, Мунджан теле, Йидга теле керә.
Чамалин теле
Чамалин теле - Нах-дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Дагъстанда һәм Чечняда таралган. Язуы кирилл язуына нигезләнгән.
Уйльта теле
Уйльта теле - тунгус-маньчжур телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән.
Ботлих теле
Ботлих теле - Нах-дагстан телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Морфологиясе һәм фонетикасы аерылып торган ике сөйләше бар.
Кхмер теле
Кхмер теле - Австроазия телләр гаиләсенә кергән тел. Мон-кхмер телләренә карый. Язуы кхмер әлифбасына нигезләнгән. Тональ тел түгел.
Нивх теле
Нивх теле - Ерак Көнчыгышта таралган изолят тел. Язуы латин язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән.
Негидаль теле
Негидаль теле - тунгус-маньчжур телләр гаиләсенә кергән тел. Телнең ике сөйләме бар. Язуы кириллица язуына нигезләнгән.
Русин теле
Русин теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән. Воеводинаның рәсми телләрнең берсе булып тора.
Нганасан теле
Нганасан теле - Урал телләр гаиләсенең самодий телләр төркеменә кергән тел. Красноярск краеның Таймыр районында таралган. Язуы кириллица язуына нигезләнгән.
Тагал теле
Тагал теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы байбайин һәм латин язуына нигезләнгән. Филиппиннарның төп телләрнең берсе булып тора. Тагал теле Филиппиннарда һәм дөньяда Филиппин җәмәгатьләрендә лингва-франка булып тора.
Годоберин теле
Годоберин теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Дагстанның Ботлих районында ике авылда таралган. Язусыз тел булып тора.
Кызылурда өлкәсе
Кызылурда өлкәсе (Қызылорда облысы, Qyzylorda oblysy) ― Казакъстанның көньягында урнашкан административ берәмлек (өлкә). 1936 елның 15 гыйнварында Көньяк Казакъстан (хәзерге Төркестан) өлкәсенең бер өлешеннән оештырылган. Административ үзәге һәм иң эре шәһәре ― Кызылурда (элекке Перовск яки Акмәчет) шәһәре. Үзәктә 212 мең кеше яши (2018). Кызылурда 1925 елда Казакъ АССР башкаласы булган, 1927 елда башкала Алматыга күчерелгән.
1967 елда өлкә Ленин ордены белән бүләкләнгән.
Мәйданы 226 мең кв. км (республика территориясенең 8,3 % ы) тәшкил итә. Халык саны – 783 099 кеше, уртача халык тыгызлыгы – 1 кв. км. га 3,4 кеше (2018). Кызылурда өлкәсе – Арал диңгезеннән көнчыгышка таба, Сырдәрья елгасының түбән агымында һәм Туран түбәнлегендә урнашкан. Казакъстан Республикасының берничә өлкәсе, шул исәптән Төркестан өлкәсе белән көнчыгышта һәм көньяк–көнчыгышта, төньякта – Олытау өлкәсе белән, төньяк-көнбатышта Актүбә өлкәсе белән һәм көньяк-көнбатышта Каракалпакстан Республикасы белән, көньякта Үзбәкстанның Навои өлкәсе белән чиктәш. Җирләренең күләме буенча республикада 4нче урынны алып тора.
Тарих
XIX гасырда Кызылурда өлкәсе территориясендә Кече Җүз кабиләләре: алшыннар (алимулы, байулы, жетыру), Урта Җүз кабиләләре: кыпшаклар (кулан-кыпшак), коңгыратлар (коктинулы, котенши), найманнар (баганалы) яшәгән.
География
Кызылурда өлкәсе Казакъстанның көньягында, Арал диңгезеннән көнчыгышка таба, Сырдәрья елгасының түбән агымында, Туран түбәнлеге (биеклеге 50-100 м) чикләрендә урнашкан. Климат кискен континенталь һәм бик коры, җәй көне эссе һәм коры, кыска һәм карлы кыш көне чагыштырмача җылы. Июльнең уртача температурасы төньяк-көнбатышта 25,9 °C, көньяк-көнчыгышта 28,2 °C, гыйнварда — 9,8 °C һәм — 3,5 °C. Төньяк-көнбатышта Арал диңгезе ярында явым-төшем күләме якынча 100 мм (Казакъстанда иң азы), көньяк-көнчыгышта Каратау итәгендә 175 мм га кадәр.
Кызылурда өлкәсенә Арал диңгезенең төньяк-көнчыгыш яртысы керә. Бердәнбер зур елга — нык бормалы үзәнле, күп кушылдыклы һәм ерымлы, мул сулы дельталы Сырдәрья елгасы, ул өлкәнең үзәк өлеше аша көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка таба якынча 1 мең км юл уза. Елга ярлары буенда ташулардан саклану өчен дамбалар төзелгән; 1956 елда Сырдәрья елгасында Кызылурда буасы төзелә; 1958 елда басуларны сугару һәм көтүлекләрне сулы итү өчен Жанадәрья елгасының су юлы буенча елга сулары җибәрелә.
Җәй көне еш кына кибә торган тозлы күлләр күп (Жаксыкылыш, Камыслыбас, Арыс һ.б.), Купек һәм Терескен күлләрендә дәвалау сазы бар. Төньяк-көнчыгышта Кызылурда өлкәсенә Сарысу елгасының түбәнге өлеше керә.
Өлкә территориясенең зур өлеше бернинди дә диярлек үсемлекләр үсми торган комлыклар белән капланган. Комлыклар арасындагы түбәнлекләрдә үсемлекләрдән  дөя сеңере, җузгун, актамыр очрый. Комлыклар ак саксаул, тамариск, терискен, биюргун, әрем белән ныгытылган. Сырдәрья елгасының тугайлары тозлы туфраклы, анда урман һәм куаклыкларда таллар, елга яры буйлап камыш үсә. Чүлдә ерткыч җәнлекләр (дала төлкесе-корсак, бүре һ. б.), тояклы хаваннар (сайгак), кимерүчеләр, кайбер кошлар, Сырдәрья дельтасында ондатра очрый.
Административ бүленеш
Өлкә территориясендә 7 район, 1 өлкә буйсынуындагы шәһәр (Кызылурда), шулай ук 1 республика буйсынуындагы Байконур шәһәре урнашкан. Кармакшы районы территориясе белән әйләндереп алынган Байконур шәһәре Кызылурда өлкәсе составына керми һәм республика буйсынуындагы шәһәр булып тора. Байконур территориясен Россия Федерациясе Казакъстаннан озак вакытлы арендага алган. Шәһәр территориясендә Россия законнары гамәлдә, Россия валютасы рубль кулланышта.
Россия Федерациясе арендалаган җирләрне кертмичә, өлкәнең гомуми территориясе (Казакъстан Республикасы Төбәк үсеше министрлыгының Җир ресурслары белән идарә итү комитеты мәгълүматлары буенча) 240 414 кв. км. тәшкил итә.
Халкы
Тарихи сәбәпләр аркасында, Кызылурда өлкәсендәге русларның саны Казакъстанның барлык өлкәләре арасында иң азы, ә казакълар саны – иң зурысы. Байконур космодромы төзелгәнче, бу өлкә рус телендә сөйләшүче халыкның компакт яшәү урыны булмаган бердәнбер урын булган.
2021 елда өлкәдә 814 461 кеше яшәгән.
Икътисад
E004 Европа маршруты — Кызылкум чүле аша уза торган трасса, Кызылурда һәм Учкудук, Зәрәфшан, Газлы шәһәрләрен тоташтыра, алга таба — Төрекмәнстан аша Иранга чыга.
Өлкәдә Дощан нефть яткылыгы бар.
Арал районында зур күләмдә балык тоту һәм балык эшкәртү сәнәгате яңара, нефть һәм газ ятмаларын эзләү эшләре алып барыла.
2010 елның декабрендә көнбатыш Казакъстан ятмаларыннан газ ташып, республиканың көньягын үз табигый газы белән тәэмин итү өчен, шулай ук Казакъстаннан Кытайга газ экспортын тәэмин итү өчен билгеләнгән Бейнеу — Бозой — Шымкент газүткәргече төзелә башлаган. Газүткәргечнең озынлыгы 1,5 мең километрга якын, төзелешнең якынча бәясе - 3,6 миллиард доллар, хезмәт итү вакыты — 30 ел. Яңа газүткәргеч сафка бастырылгач, Кызылурда өлкәсе буенча газ бирү күләме биш тапкырга, Төркестан, Җамбыл һәм Алматы өлкәләре буенча 3-4 тапкырга арта. 2015 елның ноябрендә газүткәргеч срогыннан алда файдалануга тапшырылган.
2009 елдан өлкә территориясендә «Көнбатыш Европа — Көнбатыш Кытай» автобаны төзелеше бара. Юлның гомуми озынлыгы 8445 км тәшкил итә, шуларның 2787 км ы – Казакъстан территориясе буенча, шуның өчтән бере (811 км) Кызылурда өлкәсе буенча уза.
Энергетика өлкәсендә дүрт җылылык электр станциясе гамәлдә — Кызылурда ТЭЦ-6, Кызылурда ГТЭСы, Байконур ТЭЦы һәм Акшабулак ГТЭСы.
Азык-төлек сәнәгате өлкәсендә «Аралтоз», «Аралбалык» компанияләре эшли.
Мәдәният
Өлкәдә 410 дәүләт мәдәният оешмасы һәм архивы эшли, шул исәптән 171 мәдәният йорты һәм клуб, 209 китапханә, 14 музей, 11 архив, Н. Бекежанов исемендәге өлкә казакъ академия музыка-драма театры, өлкә филармониясе, халык иҗатын үстерү буенча өлкә үзәге, тарих һәм мәдәният һәйкәлләрен саклау буенча дәүләт учреждениесе, шәһәр мәдәният һәм ял паркы. 2018 елда Коркыт ата мирасы ЮНЕСКОның матди булмаган мәдәни мирасы исемлегенә һәм дөнья шедеврлары исемлегенә кертелә.
Хауса теле
Хауса теле - Чад телләр гаиләсенең хауса телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуы һәм гарәп әлифбасына нигезләнгән. Халыкара аралашу теле буларак киң кулланыла.
Удэгей теле
Удэгей теле - Тунгус-маньчжур телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән. Фольклор теле булып тора. Удэгей телендә удэгей кешеләре һәм кайвакыт нанай кешеләре сөйләшә.
Бемба теле
Бемба теле - Нигеро-конголез телләр гаиләсенең банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы Бемба Брайль һәм латин язуына нигезләнгән. Бемба теле лингва-франка булып тора.
Йоруба теле
Йоруба теле - Бенуэ-конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиницага нигезләнгән. Нигериянең (хауса һәм игбо телләре белән беррәттән) төп телләренең берсе булып тора.
Лаз теле
Лаз теле Картвел телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм кириллица әлифбасына нигезләнгән. Хәзерге Төркия һәм Гөрҗистан территориясендә таралган.
Энец теле
Энец теле - Урал телләр гаиләсенең самодий телләр төркеменә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән. Ике шактый аерылып тора торган диалекттан тора. «Таймыр» газетасында З. Н. Болинаның урман диалектында мәкаләләре нәшер ителә.
Фанг теле
Фанг теле - Бенуэ-конголез телләр гаиләсенең банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
Бамана теле
Бамана теле - манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы һәм Н'Ко язуына нигезләнгән. Илнең 12 башка теле белән беррәттән, бамана теле Малида милли тел статусына ия.
Харари теле
Харари теле Афро-Азия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы Ге'эз язуына нигезләнгән, шулай ук гарәп әлифбасы һәм латиницасы кулланыла.
Айн теле
Айн теле яки айну теле (айн теле: アイヌ イタㇰ айну итак, япон теле: アイヌ語 айнуго, русча : Курильской языкъ) изолят телләр гаиләсенең изолят телләр төркеменә кергән тел. Язу катакана (япон телендә алынма сүзләр өчен кулланыла торган иҗек әлифбасы) һәм латин язуына нигезләнгән. Тарихи кириллица белән дә язылып куелган булган.
Фон теле
Фон теле - Ква яки Вольта-Нигер телләр гаиләсенең Гбе телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Сүзләр тәртибе SVO.
Һавайи теле
Һавайи теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Һавайи теленә тугандаш телләр бөтен Тын океаны буенча таралган; аңа иң якын телләр булып Таити теле һәм Маркиз утраулары теле (диалекты Маркиз утраулары диалектлары) һәм маори теле булып тора, ә көнбатыш Полинезиянең Самоа һәм Тонга телләрендә Һавайи теле белән охшашлык кимрәк.
Эве теле
Эве теле Ква яки Вольта-Нигер телләр гаиләсенең Гбе телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Эве Тогода һәм Ганада милли тел булып тора.
Идо
Идо теле - ясалма тел. 1907 елда халыкара ярдәмчел тел кабул итү делегациясе тарафыннан эсперантоның камилләштерелгән юрамасы буларак кабул ителгән булган. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Аның авторы булып бу Делегациядә эсперанто барлыкка китерүчесе Заменгоф өчен вәкил булган Франция эсперантисты Луи де Бофрон дип санала. Аннан кала яңа тел барлыкка китерүдә Франция математигы Луи Кутюра, Россия-Германия физигы Вилгельм Оствальд һәм Дания лингвисты Отто Есперсен катнашканнар.
Крыз теле
Крыз теле - Нах-Дагъстан телләренә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Азәрбайҗанның төньяк-көнчыгыш өлешендә таралган.
Гинух теле
Гинух теле - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Кайвакыт көнкүреш язмаларын язып кую өчен авар әлифбасы кулланыла.
Шәмси Хамматов
Шәмси Хамматов, Шәмси Хәбибулла улы Хамматов (1919 елның 15 апреле, РСФСР, Пермь губернасы, Кызылъяр өязе, Аккул ― 1988 елның 21 ноябре, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) – журналист, публицист, тарих фәннәре кандидаты (1955), «Социалистик Татарстан» газетасының баш мөхәррире (1959―1983), Татарстан АССР журналистлар берлеге идарәсе рәисе (1959-1983), РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1968).
Тәрҗемәи хәле
1919 елның 15 апрелендә Пермь губернасы Кызылъяр өязе (хәзерге Свердловск өлкәсенең Түбән Сырга районы) Аккул авылында крестьян гаиләсендә туган. Күршедәге Шәкүр авылында тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлап, Казан педагогика техникумына укырга керә. 1937 елда Шәкүр авылына кайтып, мәктәптә тарих, татар теле һәм әдәбияты укыта. Бер елдан, 19 яшендә әлеге мәктәпнең директоры итеп билгеләнә. 1940 елда комсомолның район комитеты секретаре итеп сайлана, аннан партиянең Түбән Сырга район комитеты аппаратына инструктор итеп күчерелә. Мәскәү шәһәрендә КПСС ҮК каршындагы Югары партия мәктәбен тәмамлагач (1945), журналистика өлкәсенә күчә. «Кызыл Татарстан» газетасында дүрт ел пропаганда бүлеге мөдире, баш мөхәррир урынбасары булып эшли. Яңадан Мәскәүгә китеп, КПСС ҮК каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясендә укый, архивларда эшләп, 1955 елда тарих буенча кандидатлык диссертациясе яклый. 1951 елга кадәр «Кызыл Татарстан»да эшләвен дәвам итә. 1951-1957 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетының мәктәпләр бүлеге мөдире булып эшли. 1957 елның көзендә «Татарстан коммунисты» («Коммунист Татарии») теоретик һәм сәяси журналын оештыруны башлый, яңа басманың беренче саны 1958 елның гыйнварында дөнья күрә. 1959 елда КПССның Татарстан өлкә комитеты каршында Партия тарихы институты (КПСС ҮК каршындагы Марксизм-ленинизм институты филиалы) директоры итеп билгеләнә. 1960 елның гыйнварында «Социалистик Татарстан» газетасының (1963-1967 елларда – «Советская Татария» газетасы белән берләштерелгән гомуми редакциянең) баш мөхәррире итеп билгеләнә һәм 1983 елда пенсиягә чыкканчы әлеге вазифада эшли. Шәмси Хамматов, көчле шәхес, лидер буларак, үзе җитәкли торган «Социалистик Татарстан» басмасының тиражын 300 мең данәгә кадәр күтәрә алган.
Яшьрәк вакытта район һәм өлкә басмалары өчен мәкалаләр, шигырьләр язса, вакытлар узу белән гыйльми тикшеренүләр нәтиҗәсе булган хезмәтләр һәм китаплар чыгара. Алар арасында архивларда эшләп, шагыйрьнең замандашлары белән әңгәмәләр корып әзерләнгән, каһарман-шагыйрь Муса Җәлилгә багышланган хезмәтләре аерым урын алып тора. Татарстан матбугаты тарихы, эшчеләр хәрәкәте һәм партия оешмалары тарихына багышланган очерклар һәм китаплар, гомумән, 10 китап, 300 дән артык очерк һәм мәкалә авторы.
Гаиләсе
Хатыны Наилә Әхмәтҗан кызы. Улы Шамил Хамматов (1946), Татарстанның мәгълүмат һәм матбугат министры (1989―1992).
Нама теле
Нама теле - Үзәк Кхойсан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Нама теле тонлы тел булып тора.
Бретон теле
Бретон теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең кельт телләре төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Велс һәм корн телләренә тугандаш.
Сиреник теле
Сиреник теле - эскимос-алеут телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел.
Ороч теле
Ороч теле - Алтай телләр гаиләсенең Тунгус-Маньчжур телләр төркеменә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән. Дәреслек чыгарылган булган. Элек тел 3 диалектка бүленгән булган: тумнин, хадин һәм хунгари.
Баланта телләре
Баланта телләре - Нигер-Кордофан телләр гаиләсенә кергән телләр. Ике якын Бак телләреннән тора. Язу латин әлифбасына нигезләнгән.
Самоа теле
Самоа теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Самоа һәм Америка Самоасында инглиз теле белән беррәттән дәүләт теле булып тора. Шулай ук Яңа Зеландиядә таралган.
Ак мәчет (Павлодар)
Тарих
1880-елларда Павлодарда Татар бистәсендә агачтан беренче мәчет төзелгән булган. Ул 1901 елда шәһәрнең яртысын юкка чыгарган янгын вакытында янып беткән. 1902 елның апрелендә татар сәүдәгәре Баһаветдин Тумашев инициативасы белән татар җәмгыяте җыены үткәрелә. Мөселманнар янган агач мәчет урынында таш мәчет төзергә була.
Фиджи теле
Фиджи теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм деванагари язуына нигезләнгән. Конституция 1997 ел Конституциясе фиджи теленә инглиз теле һәм хиндустани теле белән беррәттән Фиджиның рәсми теле статусын биргән.
Ак мәчет (Павлодар)
Тарих
Павлодардагы таш мәчет төзелешен 2нче гильдия татар сәүдәгәре Габделфәттах Камалетдин улы Рамазанов финанслый. Павлодарның татарлар, башкортлар, казакълардан торган зур санлы мөселман җәмгыяте дә төзелешкә матди өлешен кертә. Төзелеш эшләрен Павлодар ташчылары В. Е. Петров һәм И. Г. Голиков башкара. 1905 елда мавритан стилендә төзелгән Ак-мәчет мөселманнар өчен ишекләрен ача. Мәчетнең беренче имам-хатибы һәм мәдрәсә мөдәррисе – Габделгани Габделкәримов, сәүдәгәр Габделфәттах Рамазановның якташы (икесе дә Иртыш буендагы шәһәргә Тубыл губернасы Яулытора өязеннән килгән). Имам 1918 елда сыйнфый дошман буларак милиция тарафыннан кулга алынган, төзәтү эшләренә хөкем ителгән, авырып, 1922 елның 18 июлендә вафат булган, Химгородки микройонындагы мөселман зиратында җирләнгән.
Мәчет һәрвакыт ак төскә буялган, шуңа күрә халыкта аны «Ак мәчет» дип атый башлыйлар.
Ябылу
1938 елда, большевикларның дин белән көрәшү сәясәтенә бәйле, Ак мәчеттә намазлар уку тыела, манарасы җимертелә. 52 ел дәвамында мәчет бинасында төрле оешмалар: шәһәр Пионерлар йорты, Казакъстан ССР дәүләт филармониясенең өлкә филиалы һәм 1нче балалар спорт мәктәбе урнашкан була.
Яңа заман
1990 елда мөселманнар инициативасы белән мәчетнең манарасы торгызыла һәм гыйбадәт кылулар яңадан башлана.
2005 елда, мәчетнең 100 еллыгына, бинаны реставрацияләү һәм капиталь ремонтлау башлана. Мәчет бинасы Казакъстанның 2003—2007 еллардагы премьер–министры Даниал Әхмәтовның әти-әнисе атказанган укытучылар Кенжетай Әхмәтов һәм Рауза Молдабекова җитәкчелегендә реставрацияләнгән.
2019 елда мәчетнең имам-хатыйбы – Канат хәзрәт.
Гуарани теле
Гуарани теле – тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Испан теле һәм португаль теле белән беррәттән МЕРКОСУР оешмасының рәсми теле булып тора.
Бартанг теле
Бартанг теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел булып тора.
Даур теле
Даур теле - Монгол телләр гаиләсенә кергән тел. Маньчжур теле, латиница, кириллица язулары кулланылган булган һәм шулай ук язусыз тел булып тора. Эчке Монголия, Хэйлунцзян һәм Шеңҗан-Уйгыр Автономияле Районында кулланыла.
Масаи теле
Масаи теле - Нилот телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Масаи теле тональ тел булып тора.
Чви теле
Чви теле - Нигеро-Конголез телләр гаиләсенә төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Чви теле өч тонлы (югары, урта һәм түбән) тел булып тора.
Фула теле
Фула теле - Нигеро-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы, гарәп әлифбасы һәм адлам язуына нигезендә. Күп диалектларга бүленә.
Тигринья теле
Тигринья теле - Афро-Азия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы эфиоп язуына нигезләнгән. Эритреядә (гарәп теле белән беррәттән) дәүләт теле һәм Эфиопиянең Тыграй өлкәсендә рәсми тел булып тора.
Юит теле
Юит теле - эскимос-алеут телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән. Россиядә һәм Америка Кушма Штатларында сөйләшелә.
Һаити креол теле
Һаити креол теле - француз теленә нигезләнгән креол теле булып тора, Һаитиның ике рәсми телнең берсе булып тора. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Грамматик Көнбатыш Конго Вольта-Конго теле тармагыннан, бигрәк тә фонгбе һәм игбо телләреннән, ә лексикасы күбесенчә француз теленнән, шулай ук испан теленнән, инглиз теленнән, португаль теленнән, таино теленнән һәм башка көнбатыш Африка телләреннән алынмалар бар.
Маори теле
Маори теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Инглиз теле һәм ишарә теле белән беррәттән Яңа Зеландиянең дәүләт телләренең берсе булып тора.
Бауле теле
Бауле теле - Нигеро-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Бауле телендә биш тон бар.
Шона теле
Шона теле - Бенуэ-Конголез телләр гаиләсенең Банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Элек шона теле каранга дип аталырга мөмкин булган.
Тигре теле
Тигре теле - Афразия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы эфиоп язуына нигезләнгән. Эритреядә һәм Суданның көнчыгышында таралган.
Темне теле
Темне теле - Нигер-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Темне теле тональ тел булып тора.
Мандинка теле
Мандинка теле - манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы, гарәп язуы, Н'Ко язуына нигезләнгән. Ике тонлы (югары һәм түбән) тональ тел булып тора.
Сара теле
Сара теле - Үзәк Судан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
Эдо теле
Эдо теле - Бенуэ-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Тональ изолирлаучы телләргә карый.
Кру телләре
Кру телләре - Нигеро-Конголез телләренә кергән телләр. Латиница язуы кулланыла.
Сесото теле
Сесото теле - банту телләр гаиләсенең сото-тсвана телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
Ниас теле
Ниас теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Ниас телендә өч диалект бар.
Ассирий теле
Ассирия теле - Афразия телләренә кергән тел. Язуы Сүрия әлифбасына нигезләнгән.
Кантон теле
Кантон теле яки Кантон диалекты - Сино-Тибет телләр гаиләсенең Юэ телләр төркеменә кергән тел. Язуы Кытай иероглифлары, Кытай Брайль язуына һәм латин язуына нигезләнгән. Кытай традицион иероглифлары кулланылып, я стандарт Кытай телендә булмаган, я Кантон диалектында сөйләшелгән темаларга караган төшенчәләр өчен өстәмә иероглифлар кулланыла. Стандарт Кытай теле кебек үк изолирлаучы тональ тел булып тора. Килеп чыгышы көньяк-көнчыгыш Кытайда Гуангжоу шәһәреннән (тарихи Кантон буларак мәгълүм) һәм тирәдәге даирәдән.
Нуристан телләре
Нуристан телләре - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язулары гарәп язуы һәм латин язуына нигезендә.
Сималур теле
Сималур теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
Монегаск диалекты
Монегаск теле яки Монегаск диалекты - Һинд-Европа телләр гаиләсенең роман телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Монако дәүләтенең милли теле булып тора.
Нубия теле
Нубия теле - Тама-Нубия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы борынгы Нубия язуы яки гарәп әлифбасы яки латин әлифбасына нигезләнгән. Нуба телләре белән төрле телләр булып тора.
Бихари теле
Бихари теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы Деванагари, Кайтхи, Анга Липи, Тирһута, Бенгали, Сиддхам язулары нигезендә.
Хири-моту
Хири-моту теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Папуа-Яңа Гвинеяның (инглиз теле һәм ток-писин белән беррәттән) рәсми телләрнең берсе булып тора.
Дьюла теле
Дьюла теле - Манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Н'Ко, латиница язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән. Көнбатыш Африкада сәүдә өлкәсендә киң кулланыла. Диола теле белән башка тел булып тора.
Ягноб теле
Ягноб теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Памир телләренә керә. Язуы кириллица, латиница һәм гарәп язуына нигезләнгән.
Сомали теле
Сомали теле - Афразия телләр гаиләсенең кушит телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Сомали теле Угадин төбәгендә, Кениядә, Эфиопиядә, Җибутида сөйләшелә.
Маһирә Шәмсетдинова
Маһирә Шәмсетдинова, Маһирә (Майра) Вәли кызы Шәмсетдинова (Майра Уәлиқызы Шамсутдинова, 1890 елның 6 мае, РИ, Симәй өлкәсе, Павлодар өязе, Павлодар ― 1927 елның 27 гыйнвары, СССР, РСФСР, Казакъ АССР, Павлодар округы, Павлодар районы, Павлодар)  ― халык җырчысы (контральто), композитор.
Тәрҗемәи хәле
1890 елның 6 маенда Павлодар шәһәрендә туган. Әтисе кәләпүш тегүче Вәли Шәмсетдинов – татар, әнисе Хәтирә (Катира) – казакъ. Маһирәнең әти-әнисе, финанс хәле аркасында, аңа музыкаль белем бирә алмый, әмма кызларына тальян гармун сатып ала. Кыз бик иртә укырга-язарга өйрәнә, 9 яшендә гармунда уйный башлый. Унөч яшьтән гармунда үзе уйнап җырлаучы матур тавышлы җырчы буларак билгеле була. Аның тавышын тыңлар өчен кызның өенә дә киләләр. Халык җырчылары Естай Беркимбаев, Амре Кашаубаев, Кали Байжанов һәм акын-импровизатор Иса Байзаков белән бергә Баянавыл һәм Коянды ярминкәләрендә кыз үз сәнгатен күрсәтә, оста итеп казакъ, татар һәм рус телләрендә җырлар башкара. Әле исән чагында ук гүзәл бәллүр тавыш иясенең исеме легендага әйләнә, XX гасыр башында Маһирә Павлодар белән Симәйнең иң яраткан халык җырчысы була.
Берничә мәртәбә кияүдә булган: ирләре Жаржан Билялов, Мустахим Малдыбаев, Абил-Мажин исемле. Балалары булмаган.
Павлодар татар мәчетендәге метрикә китабы мәгълүматы буенча, Маһирә Вәли кызы Шәмсетдинова 1890 елда туган һәм 1927 елның 27 гыйнварында, 37нче яшендә  вафат булган. Павлодар мөселман зиратында җирләнгән. Маһирә Шәмсетдинованың кабере урыны билгеле түгел.
Маһирә композиторлык талантына һәм профессиональлек дәрәҗәсенә җиткән башкару осталыгына, бик матур түбән контральтога, зур тавыш диапазонына ия шәхес була. Үз заманында Маһирә Павлодар һәм Симәй шәһәрләрендә узучы әдәби кичәләр, концертларның үзәгендә була.
«500 казакъ халык җыры һәм көе», «Казакъстан татарлары җырлары» җыентыклары авторы этнограф   Маһирә белән шәхсән таныш була һәм җырчының  зур репертуарыннан «Майра», «Ертіс», «Қызыл гүл», «Толқыма», «Мақпал», «Бақша», «Көкмайса», «Қарғамау», «Қаракөз», «Баянауыл», «Телқоңыр», «Даланың әні», «Құрбым жай», «Алқарағай көк», «Құсни құрдас» кебек 13кә якын җырын язып ала.
Маһирәнең композитор буларак иҗат мирасы зур түгел, 7-10 җыр. Әмма бу җырларның оригиналь иҗади үзенчәлекләре бар, шуңа күрә Маһирә казакъ музыка мәдәнияте тарихына талантлы җырчы һәм композитор буларак кергән.
Маһирә язган җырларны композиторлар Е. Г. Брусиловский «Кыз Жибек» операсында, А. А. Зилбер «Возрожденный Казахстан» симфониясендә, Б. Байкадамов «Майра» хор капелласында кулланган. Җырчы-композитор турында А. Таҗибаев «Майра» дип аталган пьеса-поэма язган. Хәзерге вакытта җырчының якынча 20 җыры билгеле.
Язгулям теле
Язгулям теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы кириллица язуы һәм латиница язуына нигезләнгән.
Тарихи мәчет
Тарихи мәчет:
Яушев
Яушев ― фамилия.
Палатиналь алман теле
Палатиналь алман теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Европа илләрендә, Америка Кушма Штатларында, Канадада, Боливиядә сөйләшелә.
Или төркичәсе
Или төркичәсе - Алтай телләр гаиләсенең төрки телләр төркеменә кергән тел. Кытайда Или-Казакъ Автономияле Префектурасында Или елгасы буенча һәм Йинингта торалар. Казакъстанда сөйләшүчеләр бар. Язусыз тел булып тора.
Сухона
Сухона — Вологда өлкәсендәге иң озын һәм сулы елга. Төньяк Двинаның сул һәм төп кушылдыгы. Озынлыгы 558 км.
Ниһат Мозаффаров
Ниһат Мозаффаров, Ниһат Фәррах улы Мозаффаров (1937 елның 3 гыйнвары, СССР, РСФСР, ТАССР, Азнакай районы, Кәкре Елга) ― төбәк тарихчысы, хуҗалык-фирка эшлеклесе, КПССның Азнакай райкомы беренче секретаре (1991), Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
Хезмәт юлы
1957-1961 елларда ВЛКСМның Азнакай район комитетында инструктор, беренче секретарь.
1961-1963 елларда КПССның Азнакай район комитетында пропагандист, пропаганда бүлеге мөдире урынбасары.
1990-1991 елларда КПССның Азнакай район комитетында: секретарь, беренче секретарь.
1992-1997 елларда «Актүбәнефть» НГДУ идарәсендә әйдәүче инженер.
Тарих төбәкчесе
«Хәтер түрендәге авыллар» (2016), «Язмышыбыз Азнакай» (2014) китапларының редколлегия әгъзасы, рус телле мөхәррире.
Латгаль теле
Латгаль теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Балтик телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
Синти чегән теле
Фонологиясе
Синте романи теле 25 тартык, 6 сузык һәм 4 дифтонг булган тональ булмаган тел булып тора.
Латвия ишарә теле
Латвия ишарә теле - Латвиядә кулланыла торган ишарә теле.
Лив теле
Лив теле - Урал телләр гаиләсенең фин-угыр телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
Романи теле
Романи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел.
Литва ишарә теле
Литва ишарә теле - берничә төбәк юрамасы булган ишарә теле.
Рус ишарә теле
Рус ишарә теле - диалектлары булган Россиядә, БДБ илләрендә һәм Украинада кулланыла торган ишарә теле, амслен теленә якын.
Румын ишарә теле
Румын ишарә теле (румын телендә: Limba semnelor române, LSR) - Румыниядә кулланыла торган ишарә теле.
Украин ишарә теле
Украин ишарә теле - 1800-енче еллардан бирле өйрәтелә башланылган ишарә тел.
Костанай өлкәсе
Казакъстан Республикасының 5 (Актүбә, Олытау, Караганды, Акмола, Төньяк Казакъстан), Россия Федерациясенең 3 (Ырынбур, Чиләбе, Курган) өлкәсе белән чиктәш.
Рельеф һәм климат
Территория чагыштырмача тигез рельеф белән характерлана. Төньяк өлешен Көнбатыш Себер тигезлегенең көньяк-көнбатыш чиге били, аннан көньякка таба Тургай платосы урнашкан; өлкәнең көнбатышында – Урал арты платосының дулкынлы тигезлеге, ә көньяк-көнчыгышта Сары Арка тармаклары урнашкан. Территориянең диңгез өсте тигезлегеннән уртача биеклеге 200 дән 400 метрга кадәр үзгәрә.
Өлкә территориясе буенча Тубыл елгасы һәм аның берничә кушылдыгы ага. Тубылда Югары Тубыл, Каратамар һәм Амангелде сусаклагычлары, Тубылның кушылдыгы Җилкуар (Сынташты) елгасында Җилкуар сусаклагычы корылган. Эре күлләре – Кошморын, Теңиз, Койбагар, Җаншора, Сарыкүл, Сарымойын, Сарыоба.
Костанай өлкәсе кискен континенталь климатлы уртача пояслы Көнбатыш Себер климатик өлкәсенә карый. Кышы озын, аяз, көчле җил һәм буранлы, җәе эссе, коры. Еллык явым-төшем күләме өлкәнең төньягында 350-500 мм һәм көньякта 240-280 мм. Вегетация чоры төньякта 150-175 тәүлек һәм көньякта 180 тәүлек.
Өлкәнең төньяк өлешендә кара туфраклы җирләр өстенлек итә, аларда усак һәм каен әрәмәләре, нарат урманы үсә; көньякта – каштан төсендәге туфраклы, кечкенә нарат урманнары, комлыклар белән аралашкан үсемлекләр үсә. Урман кәҗәсе, бүре, төлке, бурсык, куян, поши, ком тычканы, йомран, тушканчик, сайгак очрый. Кошлар дөньясы бай.
Костанай өлкәсе тимер рудасы, боксит, соры күмер, асбест, утка чыдам һәм кирпеч балчыгы, флюс һәм цемент известьташы, пыяла комы, төзелеш ташы кебек файдалы казылмаларга бай.
Тарих
XIX гасырда Костанай өлкәсе территориясендә Урта Җүз кабиләләре: керейләр (балта), аргыннар (жогары шекты, томенги шекты нәселләре), кыпшаклар (колан, узын, колденен, карабалык), уаклар, шулай ук Кече Җүз кабиләләре яшәгән.
Кешеләрне күчерүнең мөһим этапларының берсе XIX гасыр ахыры — XX гасыр башына туры килгән һәм, беренче чиратта, Себер тимер юлы ачылу һәм Столыпин аграр реформасы белән бәйле. Нәкъ менә шул чорда Казакъстанда украиннар җәмгыятенә нигез салынган. Украиннар әлеге күченүләр нәтиҗәсендә Дала генерал-губернаторлыгының киң территориясендә, Казакъстанның төньяк төбәкләрендә яшәүчеләрнең күпчелеген тәшкил итә башлый.
Кустанай өлкәсе Актүбә өлкәсенең 11 районыннан һәм Караганды өлкәсенең бер районыннан Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитетының 1936 елның 29 июлендәге карары белән оештырыла. 1970 елның 23 ноябрендә өлкәнең көньяк өлеше яңа оешкан Тургай өлкәсе составына күчерелә, 1988 елның 2 июнендә әлеге өлкә бетерелә һәм 1990 елның августында яңадан торгызыла. Өлкә ике Ленин ордены белән бүләкләнгән (1966 һәм 1970).
СССР таркалганнан соң, 1997 елның 17 июнендә Казакъстан Президенты Указы белән Кустанай шәһәре исеме (рус телендәге транскрипциясе) Костанай шәһәре, Кустанай өлкәсе Костанай өлкәсе итеп үзгәртелә. Бер үк вакытта Костанай өлкәсе составына бетерелгән Тургай өлкәсенең бер өлеше, шул исәптән аның административ үзәге Аркалык шәһәре һәм ике районы (Амангелде һәм Җангелде) кергән.
Руслар күпләп яшәгән Огнеупорный бистәсе Костанай өлкәсеннән алынып, Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсе Чесма районына бирелгән, аның бәрабәренә Казакъстанга Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районыннан җир алып бирелгән.
Административ бүленеш
Өлкә 16 районны һәм 4 өлкә карамагындагы шәһәрне үз эченә ала :
Халык саны
2019 елда өлкәдә 872 795 кеше, 2022 ел башына 864 550 кеше яшәгән.