cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нова Пясечниця
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(6315) 1990 TS
Тарихы
1990 елның 11 октябрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 TS» саналган.
Юньга (авыл)
Юньга (Юньга) — Киров өлкәсенең Кумёны районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Марамбат
Марамбат — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Герасимовка (Тәүде шәһәр округы)
Герасимовка (Герасимовка) — Свердловск өлкәсенең Тәүде шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%).
Җузтинияна (Бергамо)
Җузтинияна — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җузтинияна Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сокол (Румыния)
Сокол — Румыниянең Караш-Северин жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вильга (Шаранта)
Вильга — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Гошня-Абрамовска
Гошня-Абрамовска — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кустовичы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Штявничка (Ружомберок)
Штявничка  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Сен-Илер-ла-Форе
Сен-Илер-ла-Форе — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Нерхау
Нерхау (Nerchau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Унгра (коммуна)
Унгра — Румыниянең Брашов жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Джанаки Мандир
Джанаки Мандир (Непал телендә - जानकी मन्दिर) Непалның Митхила төбәгендә Җанакпурда Һинд дине Алиһәсе Ситага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Ул Һинду-Коири Непал архитектурасының мисалы булып тора. Ул еш Непалда Коири архитектурасының иң әһәмиятле моделе булып тора. Тулысынча ачык ак итеп төзелгән булып, ул 4860 квадрат фут мәйданын алып тора һәм катнаш стильдәге Могол һәм Коири гөмбәзләргә ия, гыйбадәтханә 50 метр биеклектә. Ул өч катлы һәм тулысынча таштан һәм мәрмәрдән тора. Аның барлык 60 бүлмәсе дә Непал байраклары, төсле пыяла, гравировкалар һәм рәсемнәр, белән бизәлгән, аның матур рәшәткәле тәрәзәләре һәм турельләре бар. Риваятьләр һәм эпослар буенча, Патша Джанак Рамаяна чоры вакытында бу өлкә белән идарә иткән (ул Видеха) дип атала. Сваямвара вакытында аның кызы Сита Раманы ире итеп сайлаган һәм Айодхьяның патшабикәсе булган. Аларның өйләнү-кияүгә чыгулары якындагы гыйбадәтханә янында булган һәм шулай ук виваха мандап дип аталган. Бу урын 2008 елда ЮНЕСКО тарафыннан сайланган булган.
HD126604
HD126604 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Джанаки Мандир
Дини сәфәр кылулар
Һәр елны Непалдан, Һиндстаннан, Шри Ланкадан һәм башка илләрдән меңнәрчә пилигримнар Рам Джанаки Гыйбадәтханәсенә Ходай Рама һәм Ситага табыну өчен киләләр. Күп табынучылар Рам Навами, Виваха Панчами, Дашайн һәм Тихар фестивальләре вакытында киләләр.
HD126604
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ярнелл (Аризона)
Ярнелл  — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Ярнелл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бәйрәкә разъезды
Бәйрәкә разъезды — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы поселок.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.
Мартиниан Иванов
Биографиясе
Иванов Мартиниан (Мартемьян) Ивановичның тормышы һәм эшчәнлеге турында мәгълүматлар аз сакланган. Бер форумда ул чыгышы белән помещиклар гаиләсенә каравы китерелгән. Башка версия буенча, ул башкорт гаиләсендә туган, иртә ятим кала һәм рус помещигы гаиләсенә кабул ителә һәм чукындырыла. Әммә шунысы ачык билгеле Мартемьян Иванов татарлар арасында үсеп аларның телләрен яхшы белгән.
1832 елның 10 мартында Казан университеты тел фәннәре бүлегендә татар һәм фарсы телләреннән имтихан бирә һәм гимназияләрдә төрки теле укытучысы һәм фарсы теленең фонетикасын, язмасын һәм грамматикасын өйрәнергә хокук ала. Аннары Ырынбурга килә һәм Неплюев хәрби училищесында кече укытучы булып эшли. Уку әсбаплары җитешмәгәнлектән, Көнчыгыш һәм Аурупа тел һәм әдәбиятен күнегү казанышларын кулланып үзе уку материалларын җыя һәм төзи. Матди кыенлык аркасында бер үк вакытта Ырынбур хәрби губернаторы канцеляриясендә тәрҗемәче булып эшләргә мәҗбүр була.
1842 елда Казан университеты типографиясендә «Татар грамматикасы» («Татарская грамматика») басылып чыга. Бу китапта тәүгеләрдән булып төрки телләргә — башкорт, татар һәм казакъ телләренә чагыштырма анализ бирелә, шул ук вакытта башкорт телен өйрәнүгә зур игътибар бүленә. Шулай ук автор бу хезмәттә Ырынбур башкортлары теле мисалында башкорт теленең фонетик һәм морфологик үзенчәлекләрен: Һ|[һ], [з], [с] фонемалар, иялек килешендә -ның/-нең, төшем килешендә -ды/-де аффикслары кулланылуын һәм башкаларны аерып күрсәтә.
1842 елда Казан университеты типографиясендә 2 бүлектә «Татар хрестоматиясе» («Татарская хрестоматия») басылып чыга. Хрестоматиянең кереш өлешендә — башкортларның, татарларның, казакларның фольклор (йомактар, җырлар, мәкальләр, риваятьләр, әйтемнәр, әкиятләр һәм башкалар) һәм җанлы сөйләү үрнәкләре, икенчесендә китап телендә — иске татар телендә көнчыгыш әдәбияты әсәрләренең өзекләре бирелгән.
«Татар хрестоматиясе»ның 1‑нче басмасының кулъязма нөсхәсе — Гыйльми китапханәдә, 2‑нче басмасының кулъязмасы Санкт-Петербургта Россия Фәннәр академиясенең Көнчыгыш кулъязмалары институтында саклана. Шулай ук Мөхәмәтсәлим Өметбаевның архив фондында Шаһиморат Хәсәновның «Мартемьян Иванов турында» шигыр сакланып калган.
Кастромонте
Кастромонте — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6316) 1990 TL6
(6316) 1990 TL6 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 9 октябрендә Роберт Макнот тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 TL6» саналган.
Говернадор-Аршер
Говернадор-Аршер — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мараньян штатына карый.
Юнион (округ, Нью-Мексико)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1893 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 9920 км² тәшкил итә.
(13552) 1992 GA
(13552) 1992 GA — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 4 апрелендә Алан Гилмор, тарафыннан Озеро Текапо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 GA» саналган.
Акпынар (Туфанбейли)
Акпынар (Akpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Туфанбейли илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Лососковице
Лососковице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Йөрүзән (шәһәр)
Халык саны — кеше.
Лососковице
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Йөрүзән (шәһәр)
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1943 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (81,7%), татарлар (7,9%), башкортлар (6,9%).
Искәрмәләр
Юрюзань
Ямская (Лименда кушылдыгы)
Ямская — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Лименда елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 59 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тенгобуж
Тенгобуж — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нова Русколенка
Нова Русколенка — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кужмара (Звенигово районы)
Кужмара (Кужмара, Кужмара) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (88,8%), руслар (9,7%).
Унгураш (коммуна)
Унгураш — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан коммуна.
Гиллсвилл (Джорджия)
Гиллсвилл  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Гиллсвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Ятья (Чишья кушылдыгы)
Ятья — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Чишья елгасының сул ярыннан 14 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Миллри (Алабама)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6317) Дрейфуса
(6317) Дрейфуса — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 16 октябрендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 UP3» саналган.
Кустын
Кустын (Кустын ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Брэсцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Гошня-Ординацка
Гошня-Ординацка — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Соколари
Соколари — Румыниянең Караш-Северин жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Инҗесырт (Чаэли)
Инҗесырт (İncesırt) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Ризе иле Чаэли илчесенә караган бер авыл (köy).
Гүзәл Мостафина
Гүзәл Мостафина - нәфис сүз остасы
Тәрҗемәи хәле һәм иҗат эшчәнлеге
Мостафина Гүзәл Рөстәм кызы 1954нче елның 30 ноябрендә Казан шәhәрендә туган. 1976-1978 елларда Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры нда  актриса була.
1978-1993 елларда Гүзәл Мостафина иҗади эшчәнлеген эстрада өлкәсе белән бәйли. Габдулла Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясе нең эстрада бүлегендә нәфис сүз остасы булып эшли башлый. Филармониядә Республиканың күренекле сәнгать осталары Илһам Шакиров, Флюра Сөләйманова, Ренат Ибраһимов, Вафирә Гыйззәтуллина, Зиннур Нурмөхәммәтов, «Болгар» төркеме һ.б. белән бергә эшли. Шул вакытта ул зур тәҗрибә туплый, конферанс, гаҗәеп дәрәҗәдә оста итеп концертлар алып баручы нәфис сүз остасы булып җитешә. 1982 елда Мәскәүдә эстрада сәнгате иҗат остаханәсенә килеп бу өлкәдәге белемен арттыра. Үз эшенә карата һәрчак таләпчән булган нәфис сүз остасы репертуар туплауда нәтиҗәле эш алып бара. Татар әдипләре Г. Тукай, Р. Миңнуллин, С. Хәким, Н. Хисамов, Ш. Маннур, Р. Әхмәтҗанов, Ф. Зыятдинова, Р. Харис, Л. Шагыйрьжан, Ә. Мәхмүтов, Э. Гадел һ.б.ның иҗатына бик теләп мөрәҗәгать итә, аларның лирик һәм А. Левин, М. Задорнов, Л. Французов, Камил Каримов, И. Шәрәфиев һ.б. язган юмористик  әсәрләрне еш башкара. Шулай ук хөкүмәт күләмендә үтә торган мәдәни чараларны, тантаналы юбилей кичәләрен татар һәм рус телләрендә камил алып бара. Спорт сараенда, М.Җәлил исемендәге опера hәм балет театрында халыкара «Татар жыры» конкурсларын да ул дистәләгән еллар буе күренекле нәфис сүз остасы, Татарстанның халык артисты  Рәшит Сабиров белән бергә алып бара. «Уятмакчы булсаң халык күңелләрен» исемле телевизион татар жыры конкурсын ун ел дәвамында Инсаф Абдулла белән алып бара.1993 елдан Казан милли мәдәни үзәгендә нәфис сүз остасы булып эшли. Шулай ук Татарстанның  төрле мәдәни учакларында, шул исәптән Татар дәүләт филармониясе ндә дә төрле мәдәни чаралар вакытында концертлар алып бара.
Мактаулы исеме
Татарстанның атказанган артисты (2000) Чыганак https://tatfil.ru/tt/about/names/mostafina-g-z-l-r-st-m-kyzy-/
Юпитер (планета)
Юпитер (борынгы төркичә oñğay, оңгай ) — Кояш системасында урнашкан, Кояштан бишенче планета. Кояш системасында иң зур планета. Сатурн, Уран һәм Нептун планеталары белән зур газлы планеталар исәбенә керә. Планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге күк йөзе һәм күкрәү Юпитер югары алласы хөрмәтенә кушылган.
Юпитерның экватордагы радиусы 71,4 мең км тәшкил итә. Бу җирнең радиусыннан 11,2 тапкыр зуррак.
Иярченнәр
2005 елның мәгълүматлары буенча Юпитерның 63 иярчене бар. Бу Кояш системасы өчен рекордлы сан. 4 иң зур иярчен — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто инде 1610 елда Галилео Галилей тарафыннан ачылган.
Атамалар
Татар халкы, гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл планетаны Мөштәри исеме белән дә атап йөрткән. , әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.
Бешенка (Мзымта кушылдыгы)
Бешенка — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Мзымта елгасының уң ярыннан 42 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 7,500 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Шепси елгасының көнбатыш чигеннән Псоу елгасына чаклы (РФ һәм Грузия сиге). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Җузтинияно (Козенца)
Җузтинияно — Италиянең Калабрия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җузтинияно Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Маргесто
Маргесто — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Укум-Игол (Ерган-Еган кушылдыгы)
Укум-Игол — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Ерган-Еган елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сен-Илер-ле-Вуи
Сен-Илер-ле-Вуи — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Вильжезю
Вильжезю — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Нешвиц
Нешвиц (Neschwitz) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кастронуньо
Кастронуньо — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Говернадор-Дис-Сет-Розаду
Говернадор-Дис-Сет-Розаду — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Мәхмүт Бөдәйли
Мәхмүт Һади улы Бөдәйли – журналист, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
Тәрҗемәи хәл
Мәхмүт Бөдәйли 1895 елның 3 нче апрелендә элекке Казан губернасының Мамадыш өязендәге Иске Максим (хәзерге Ямаш) авылында туган. Әтисе Кәшфелһади Сарман районындагы Карамалы авылында Бөдәил карт гаиләсендә туып-үскән кеше була. Кәшфелһади Биклән һәм Троицки мәдрәсәләрендә белем алганнан соң, Иске Максим мәхәлләсенә килеп урнаша. Ул Янбулат авылыннан Фәридә Сираҗетдин кызы белән никахлаша. Мәхмүт шушы гаиләдә беренче бала булып дөньяга килә.
1908 елда әниләре Фәридә кинәт үлеп китә. Тагын бер ел чамасы узуга, Кәшфелһади да дөнья куя. Яшь үги әни өстендә калган алты-җиде бала арасында иң өлкәне Мәхмүт була. Энеләрен, сеңелләрен Карамалыга озатып, 13 яшьлек Мәхмүт Троицки якларына үз тамагын үзе туйдыру нияте белән китә. Ул җәй көннәрендә казах байларында куйлар көтә, кыш көне Троицки мәдрәсендә укый. 1912 елда ул “Энергия” типографиясенә хәреф җыючы булып эшкә керә. Шушында басыла торган юмористик «Акмулла» журналына үзе дә языша башлый. Сәләтле егетне 1914 елда Төркестанга, әлеге журналның хәбәрчесе итеп җибәрәләр. Биредә ул үзбәк телендә беренче мәртәбә Ташкәнттә чыга башлаган “Садәи Төркестан” газетасында мәкаләләр бастыра. Әмма берничә айдан соң аны «Мөселманнар тормышыннан бер ләүхә» исемле мәкаләсе өчен патша властьлары кулга алалар. Газетаны нәшер итүчеләрнең актив яклавы аркасында гына ул иректә кала. Шулай да ул Ташкәнттән китәргә мәҗбүр була.
1915 ел башында Мәхмүт Карамалы авылына энеләренә һәм сеңелләре янына кайта. Шушы ук елны ул патша армиясе сафларына алына. Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында Мәхмүт Бөдәйли XI армия составында Көньяк-көнбатыш фронтта була. Сугышта каты яралана, янында гына шартлаган бомба куптарган көчле дулкын аны бәреп ега, һәм ул туфрак астында күмелеп кала. Көчле контузия ала, озак кына лазаретта ятарга туры килә. Шул чакта Мәхмүт яңадан Карамалы авылына ялга кайта. Февраль революциясе кызган көннәрне ул үзенең хезмәт иткән частена әйләнеп кайта. Сугышчылар аны 105 нче дивизиянең солдат комитеты председателе итеп сайлыйлар. Дин тотучы мөселманнар аны полк мулласы итеп тә тәкьдим итәләр. Шушы XI армиядә аның башлап йөрүе нәтиҗәсендә татар телендә “Иптәш” дигән газета чыга башлый. Бу газетада аның мәкаләләре һәм шигырьләре әледән-әле басылып килә. Шушы елларда ул Казанда “Окоплар авазы” дигән махсус брошюра да бастырып чыгара. Бөтенроссия мөселман хәрби советы тарафыннан чыгарылган бу брошюрага бик күп солдат җырлары да кергән.
1917 елның җәендә аны мөселман сугышчыларының армия комитеты председателе итеп сайлыйлар. XI армиянең фактик командиры Крыленко ярдәме белән Мәхмүт Бөдәйли әлеге армия составында аерым мөселман батальоны оештыра. Әлеге батальон сугышта күп батырлыклар күрсәтә. 1918 елның март аенда Мәхмүт Бөдәйли Мамадышка кайта. Шушы елны ул ВКП(б) сафларына керә. Аны партиянең Мамадыш өяз комитеты һәм өяз башкарма комитеты члены итеп сайлыйлар. Бер үк вакытта ул өязнең хәрби комиссары да була. Шушы вакытта ул Мамадышта беренче татарча типография оештыра һәм “Мамадыш тавышы” исемендәге газетаның редакторы буларак та актив эшли. 1921 елда ул Хорезм республикасында РСФСР илчесенең урынбасары, 1922 елда Төркестан республикасында милләтләр эше буенча халык комиссары урынбасары була. Бохарада эшләгән чакта ул үзбәк телендә “Бохара хәбәре” дигән газета чыгару эшен җитәкли.
1922 елда РКП(б) Үзәк Комитеты Бөдәйлине Татарстанга эшкә кайтара. Татарстанда ул – рәсми рәвештә сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары, юстиция халык комиссары урынбасары, “Резинотрест” идарәсе җитәкчесе булып эшли. Ул ВКП(б) өлкә комитеты конференцияләрендә, съездларында делегат булып катнаша.
Татарстанда һәм илдә милли мәсьәләне хәл итү буенча дискуссияләрдә актив катнаша. Бу мәсьәләдә Мирсәет Солтангалиев карашларын яклый. Бу өлкәдә үзләренең карашларын яктыртып, ВКП(б) Үзәк Комитетына язылган махсус гаризасына кул куйган 39 коммунист арасында була.
Репрессия еллары
Мәхмүт Бөдәйли шәхес культы корбаны була. 1929 елның сентябрендә Татторг партия ячейкасының партия членнары һәм членлыкка кандидатларны тазарту комиссиясе аны партиягә ят һәм дошман элемент дип, Солтангалиев белән партиягә каршы элемтәдә торганы һәм аның карашларын үткәргәне, партиягә кергән вакытта атасы һәм үзенең мулла булу фактын яшергәне һ.б. өчен дип, партиядән чыгара. 1930 елның июлендә, ОГПУ коллегиясе карары белән (димәк судсыз), 1932 елда Казанда советка каршы үзәк члены, ә 1924 елдан үзәкнең җитәкчеләреннән берсе булган, партиягә, Совет властена каршы көрәшкән, дигән ялалар ягып, биш елга хезмәт белән төзәтү лагерына хөкем ителә. 1934 елда азат ителә. Ләкин Рыбинскида “Главхлеб” берләшмәсе бухгалтеры булып эшләгәндә, 1938 елның октябрендә кабат кулга алына һәм НКВД каршындагы Махсус киңәшмә карары белән 1940 елның июлендә хөкем ителеп, сигез елга хезмәт белән төзәтү лагерына җибәрелә. Җәза срогын тутырганнан соң, Куканда яши һәм эшли, анда кабат кулга алына һәм 1949 елның ноябрендә СССР Дәүләт куркынычсызлыгы министрлыгы каршындагы Махсус киңәшмә карары белән сөргендә эшләргә хөкем ителә. Нинди дә булса конкрет гаепләүләр күрсәтелмәгән. 1957 елның июлендә бу хөкем карары юкка чыгарылды һәм эш җинаять составы булмаганга күрә туктатылды. Шулай итеп, аның ГУЛАГ архипелагында, Беломорканал, Коми АССР, Себер төзелешләрендә чирек гасырга якын гомере уза.
Иреккә чыккач, исемен аклау белән шөгыльләнә. 1958 елда Н.С.Хрущевка, 1971 елда КПСС Үзәк Комитеты каршындагы партия контроле комитеты председателе А.Я.Пельшега хатлар яза. М.Бөдәйлинең өмете акланмый кала. Аны һаман әле партия сафларында торгызмыйлар.
Чордашы Шәехзадә Бабичның 1958 елда Уфада чыгачак «Китабеннас» әсәрен басмага әзерләү өчен биографик аңлатмалар яза.
В.И. Ленин белән очрашулар
Язмыш аны дүрт мәртәбә Ленин белән очраштыра. Беренче тапкыр ул аны Казан губернасы делегаты буларак, Советларның VII Бөтенроссия съездында күрә һәм аның ялкынлы сүзләрен тыңлый. Ленин делегатлар белән сүз алышкан арада, М.Бөдәйлинең казах, кыргыз, үзбәк, гарәп телләрендә яхшы сөйләшүен белә һәм Мәскәүдә калдыра, аңа ВЦИКның “Кызыл Шәрык” агит-полит поездын төзүдә һәм оештыруда катнашырга тәкъдим итә. Мәхмүт Бөдәйли әлеге поездның комиссары урынбасары һәм казах, үзбәк, кыргыз, татар телләрендә чыгачак “Кызыл Шәрык” газетасының редакторы итеп билгеләнә. Владимир Ильич “Кызыл Шәрык” поезды белән китәчәк иптәшләргә шәхсән күрсәтмәләр бирә. Ул милли мәсьәләләрне урында ничек хәл итү, Урта Азиядә Совет властен урнаштыру һәм ныгыту буенча үз фикерләре белән уртаклаша. В.И.Ленин белән икенче тапкыр шунда очрашу була. Аннан соң аны Мәскәүдә Көнчыгыш халыклары коммунистик оешмаларының икенче съездында күрә. Татарстан республикасын оештыру мәсьәләсе буенча җыелган киңәшмәдә Мәхмүт Бөдәйли Ленин белән дүртенче мәртәбә очраша. Урта Азия якларында Мәхмүт Һадиевичка берничә ел эшләргә туры килә. 1920 елның октябрь аенда аны Валериан Куйбышев белән бергә Бохара коммунистлар партиясе үзәк комитетына ярдәм итү өчен Бохара Халык Республикасына җибәрәләр. Биредә ул партия үзәк комитеты инструкторы һәм матбугат халык комиссары була.
Иҗади эшчәнлек, журналистика
Казанда чагында Мәхмүт Бөдәйли газета-журнал редакцияләре белән элемтәне өзми. «Чаян» журналы редакторларыннан берсе була, “Кызыл Шәрык яшьләре” журналы, Кызыл Татарстан газетасы редколлегияләрендә эшли. Актив рәвештә әдәби иҗат белән шөгыльләнә. Бөдәйлинең беренче әдәби әсәрләре 1926 елда «Кигәвен», «Бакыр күз» псевдонимы белән күренә башлый. Сатирик һәм юмористик әсәрләр җыентыклары, фәнни-популяр брошюралар авторы.
Басылып чыккан хезмәтләре
К.Марксның “Коммунистик манифесты” – сорау һәм җавап формасында татарчага тәрҗемә, “Коммунистның беренче әлифбасы”, “Иптәш, үзеңне тикшер!”, “Социаль авырулар һәм аларның зарары”, “Бизгәк”, “Миллионнарны саклау хакына”, “Замана шаяртулары”, “Тормыш төпчекләре”, “Солдат җырлары”, “Көлүнең физиологиясе һәм психологиясе”.
(13553) Масаакикояма
(13553) Масаакикояма — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 2 маенда Ц. Сэки тарафыннан Гэйсэй обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 JE» саналган.
Коҗанаип (Османгази)
Коҗанаип (Kocanaip) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Османгази илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Хәсрәтле ана мемориалы
Тарих
Уфа шәһәренең Җиңү паркы каршында, Комаров урамында, 2003 елның октябрендә ачылган. Мемориалның авторы — Николай Александровича Калинушкин (25.01.1948 — 20.05.2004).
Тасвирлама
Һәйкәл — локаль хәрби конфликтларда һәлак булган башкортстанлыларга багышланган мемориалның бер өлеше. Гыйбадәтханә гөмбәзен хәтерләткән истәлекле корылманың эчке өлешендәге аскуймада - баласын югалткан бар әниләрнең кайгысын чагылдырган бронза сын.
Һәйкәл янында кара граниттан (габбро) 60 шакмак такта — 1951 елдан 2003 елга кадәр Башкортстаннан солдатка киткән һәм хәрби конфликтларда һәлак булган 685 егетнең исемнәре язылган. Гөмбәзнең фронтонына тонык алсу төстәге буй-буй пыяла сызыклар урнаштырылган.
Ана басып торган гөмбәзнең ике ягындагы кара мәрмәр диварга рус һәм башкорт телләрендә шигырьләр уеп язылган.
Язмаган безгә бәхетләр: Без — сөелеп туймаганнар. Тик аналар һаман көтә, Өметләрен җуймаганнар. Сискәнәләр, бездер диеп, Җилләр какса ишек-капка, Улым тере, тере, диеп, Ышанмыйча "кара" хатка. Хәтерләрдә яшәгәндә Ябылмаслар кайтыр юллар, Татлы төшләргә керербез — Шәһит булып калган уллар. Талпынып, җаныбыз очар, Әниләр, сез калган якка. ...Безне үлем ала алмый Хәтер тере тоткан чакта.
Русча:
А нам с тобой не повезло:
К любимым нам не возвратиться.
Но матери всему назло
Все ждут, что мы придем домой,
Привычно постоим у двери.
Что мы убитые с тобой —
Они до смерти не поверят.
Вы верьте, мамы, мы живем,
Совсем вы нас не хороните.
Мы в добрых снах домой придем,
Вы только ждите, ждите, ждите…
Придем, обнимем нежно вас.
И слезы радости прольются.
Пускай не сами в этот час,
Пусть души наши к вам вернутся.
Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:
Тик әсәләр һаман көтә,
Өмөттәрен юймағандар.
Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,
Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,
Улым тере, тере, тиеп,
Ышанмайса “ҡара” хатҡа.
Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә
Татлы төштәргә инербеҙ —
Талпынып, йәнебеҙ осор,
Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.
…Беҙҙе үлем ала алмай
Хәтер тере тотҡан саҡта.
Русчадан тәрҗемә: Гүзәл Ситдыйкова
Исмәт разъезды
Исмәт разъезды — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы поселок.
Почта индексы — 423951.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.
Авилла (Арканзас)
Авилла  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Авилла халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Лостувка
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Авилла (Арканзас)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шуля
Шуля — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Нова Славогура
Нова Славогура — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Унгурень (коммуна, Бакеу)
Унгурень — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
(6318) Кронкайт
(6318) Кронкайт — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 18 ноябрендә Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 WA» саналган.
Говернадор-Жоржи-Тейшейра
Говернадор-Жоржи-Тейшейра — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Рондония штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Теодорув (гмина Конецполь)
Теодорув  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Валенсия (округ, Нью-Мексико)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1852 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 2766 км² тәшкил итә.
Грабанув
Грабанув — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сәгыйт Хәялин
Биография
1735 елның сентябреннән башкорт эшләре комиссиясендә тәрҗемәче булып хезмәт итә.
1744 ел башында ул Оренбург канцеляриясенә Оренбург астында яшәргә рөхсәт бирү турында гариза бирә. Шул ук елны Оренбургтан көнчыгышка 18 чакрым ераклыкта Татар бистәсенә, урта Каргалы елгасы Сакмарага кушылган вакытта, Сәет исеме бирелгән.
Ашкадар таңнары
Тарих
1935 елның мартыннан район гәҗите русча «Вперёд» исеме белән чыга башлый. Айга 6 тапкыр 1 000 данәдә чыга. Беренче мөхәррире итеп Андрей Шамов билгеләнә. Беренче саны Шарлык авылы басмаханәсендә басыла. Аннан соңгылары Эстәрлебаш басмаханәсендә басыла.
1935 елның июненнән «К победе» исемен ала. 1958 елга кадәр атнага 1 чыгып килә. 1959 елның 1 гыйнварыннан атнага 3 тапкыр 2 100 данәдә чыга башлый.
Районнарны эреләтү сәясәте вакытында район гәҗите чыгудан туктап тора. Район халкы Күмертау идарәсе чыгарган районара гәҗит статусы булган «Путь Октября» гәҗитен, Фёдоровка районы Стәрлебаш районына кушылгач, Эстәрлебашта  чыгучы «Путь Ленина» / «Ленин юлы» гәҗитләрен алдыра.1965 елның 25 апрелендә район гәҗите К победе 3 570 данәдә янәдән чыга башлый. 1967 елдан татарча «Җиңүгә» гәҗите чыга башлый. 1997 елдан башк. «Еңеүгә» дубляж гәҗите нәшер ителә. 2007 елда «К победе» исеменнән баш тартып, русча «Ашкадарские зори» / татарча «Ашкадар таңнары» / башк. «Ашҡаҙар таңдары» исемен ала.
2009 елның гыйнварыннан Стәрлетамак басмаханәсендә офсет ысулы белән басыла. Гәҗит чыгару чыгымнарының 40 % ы республика казнасыннан каплана.
Мөхәррирләр
2005 елның 1 гыйнварыннан мөхәррир булып Илһам Шакир улы Бакиев эшли.
Кусцичы
Кусцичы (Кусцічы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Камянецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Маломальски
Маломальский (Маломальский) — Свердловск өлкәсенең Түбән Тура шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
(13554) Деклейр
(13554) Деклейр — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 8 маенда Анри Дебеонь, G. L. Vieira тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 JL1» саналган.
Маломальски
Халык
Халык саны динамикасы:
Шамил Аләдин
Шамил Аләдин (Şamil Alâdin тулы исеме — Шамил Сәет (Сеит) улы Аләдинов, Şamil Seit oğlu Alâdinov; 12 июль 1912 ел — 21 май 1996 ел) — кырым татар шагыйре, язучы. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Үзбәк ССР-ның атказанган мәдәният эшмлеклесе (1973) һәм атказанган сәнгать эшлеклесе (1982), «Мактау Билгесе» һәм 2-нче дәрәҗә Ватан сугышы (1985) орденнары кавалеры.
Маломальски
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез
Шамил Аләдин
Биографиясе
Шамил Алядин (Шамил Сәет улы Алядинов) 1912 елның 12 июлендә Ялта өязенең (хәзер Кырымның Бакчасарай районының Нагорный) Мәхүлдүр авылында туган. Шамилдән тыш, гаиләдә тагын өч егет һәм ике кызы була.
Туганда аңа Камил исеме бирәләр, әмма иртә балачагында авырып китә. Борынгы ышаныч буенча, авырлыкларны җиңәргә балага яңа исем биргәннәр.
Башлангыч белемне җирле мәктәптә алган. Бакчасарайда җидееллык мәктәпне тәмамлый. Аның укытучысы- Ягья Байбуртлы була, ул 15 яшендә «Яш къувет» яшьләр газетасында басылып чыккан «Танъ бульбули» («Таң былбылы») исемле беренче шигырен яза.
Мәктәпне тәмамлаганнан соң Симферополь педагогия техникумына укырга керә (1928-1931 еллар). Монда ул ул вакытта танылган шагыйрьләр Зыядин Джавтобели һәм Керим Джаманакълы белән таныша.
Техникумны тәмамлагач, Мәскәү әдәбият институтының читтән торып уку бүлеге студенты була. 1939 елда Кырымга кайта. Шул ук елны СССР Язучылар берлеге әгъзасы һәм Кырым Язучылар берлеге башлыгы итеп билгеләнә.
1941 елның 26 июнендә үз теләге белән фронтка китә, Көньяк-Көнбатыш фронтта взвод белән командалык итә. 1943 елның февралендә авыр яралана. Госпитальдә ике ай ярым ятканнан соң Төньяк Кавказ фронты штабына, аннан Кырымда партизаннар хәрәкәте Штабы карамагына җибәрелә. 1944 елның апрелендә Симферопольгә кайта. Кырым сугышы китергән зыянны бәяләү комиссиясе әгъзасы була
Депортацияләнергә берничә көн кала Алуштага төзелә торган «Хайтарма» ансамбле өчен артистлар җыю өчен командировкага чыга. Соңрак Кырымнан китәргә мәҗбүр була. Үзбәкстанда, Чинабаде шәһәрендә, ачлыктан үлем хәлендәге хатынын һәм кечкенә кызы Диләрәне тапкан. Үзбәкстанда яшәү дәверендә кырым татарлары хокуклары өчен көрәшә.
1994 елда гаиләсе белән Кырымга, Симферопольгә кайта.
Монда ул бер генә көн дә үзенең әдәби эшчәнлеген туктатмый: газетада «Кремль корбаннары» исемле документаль очерк, ә аннары «Мин — сезнең патша һәм Ходай» автобиографик повесте чыга.
1996 елның 21 маенда 84 яшендә вафат була һәм Симферополь шәһәрендәге «Абдал» зиратында җирләнә.
Соколу-де-Кимпие
Соколу-де-Кимпие — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вуктыль (Локчим кушылдыгы)
Вуктыль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Локчим елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 44 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чумовица (авыл)
Чумовица (Чумовица) — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Сен-Кристоф-дю-Линьерон
Сен-Кристоф-дю-Линьерон — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Кастронуэво-де-Эсгева
Кастронуэво-де-Эсгева — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(6319) Береговой
(6319) Береговой — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 19 ноябрендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 WJ3» саналган.
HD126661
HD126661 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Маргуэт-Мем
Маргуэт-Мем — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Моррис (Алабама)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гилтония (Джорджия)
Тарихы
Гилтония шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нытва районы
Нытва районы (Нытвенский район) — Пермь краеның ураншкан административ берәмлек.
Административ үзәге — Нытва.
Тарих
Район 1924 елда оештырыла.
Административ бүленеш
Нытва районы составына 117 торак пункт керә.
Вильжубер
Вильжубер — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Нечкау
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сатурн (планета)
Сату́рн — Кояш системасының Кояштан алтынчы планета, зурлыгы буенча Юпитердан икенче урында тора. Сатурн Юпитер, Уран һәм Нептун белән зур газлы планеталар төркемене тәшкил итәләр. Планета үз исемене римлылар мифларындагы Сатурн исеменә карап алды, ул греклардагы Зевсның атасы титан Кроноска тәңгәл килә. Сатурнның билгесе — урак:.
Гомум алганда Сатурн гелий катышмасы, су, метан, аммиак эзләре белән су тудыргычтан һәм «тау токымнарыннан» гыйбарәт. Эчке өлкә газ хәлендәге тышкы катлам, металл хәлендә булуы су тудыргыч юка катламы белән капланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт кечкенә төш булып тора. Планетаның тышкы атмосфера тыныч һәм гаугасыз күренә, әмма җил тизлеге кайбер урыннарда 1800 км/сәг артып җитә, бу Юпитердагыннан шактый зуррак.
Сатурн күренеп тора торган боҗралар системасы ия була. Алар башлыча боз, тау токымнары һәм тузан бөртекләреннән гыйбарәт. Планета тирәсендә бүгенгесе көнгә мәгълүм булган 62 иярчен әйләнә. Алардан иң эресе — Титан Кояш системасының иярченнәреннән зурлыгы буенча икенче урында (Юпитерның Ганимедтан). Ул Меркурий планетасыннан зуррак һәм Кояш системассының иярченнәреннән бердән куе атмосфера ия була.
Тарих
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның Зөхәл гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.
Нова Суха (Венгровский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Унгурень (коммуна, Ботошань)
Унгурень — Румыниянең Ботошань жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Җузто (Венеция)
Җузто — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җузто Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Инҗесырт (Демиркөй)
Инҗесырт (İncesırt) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Кыркларэли иле Демиркөй илчесенә караган бер авыл (köy).
Бзыч
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Шепси елгасының көнбатыш чигеннән Псоу елгасына чаклы (РФ һәм Грузия сиге). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тересув (Силезия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лося (Горлицкий повяты)
Лося — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Грабник (гмина Адамув)
Грабник  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кәрәкәшле разъезды
Почта индексы — 423961.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.
Говернадор-Линденберг
Говернадор-Линденберг — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Эспириту-Санту штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Коҗаһаҗылы (Полатлы)
Коҗаһаҗылы (Kocahacılı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Полатлы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вест-Кроссет (Арканзас)
Вест-Кроссет  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вест-Кроссет халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яхтелья
Яхтелья — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Вижай елгасының сул ярыннан 23 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
Әхияр Хәкимов
Әхияр Хәкимов (тулы исеме Әхияр Хәсән улы Хәкимов, Әхиәр Хәсән улы Хәкимов) – язучы, журналист. РСФСР дәүләт (1989), Салават Юлаев (1984), Г. Сәләм (1980) премияләре лауреаты. БР халык язучысы (2001).
Яхтелья
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Әхияр Хәкимов
Тәрҗемәи хәле
1929 елның 23 августында БАССР Бәләбәй кантоны (хәзерге Дәүләкән районы) Яңа Янбәк авылында туган. Туган авылында белем ала.
Яхтелья
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Әхияр Хәкимов
Бөек Ватан сугышында
1943 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. III Украина фронтында укчы бүлгесендә Австрия җирендә яуга керә. II дәрәҗә Ватан сугышы ордены, Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. 1946 елда демобилизацияләнә.
Сугыштан кайткач, Дәүләкән педагогика укуханәсендә укый. Аны бетергәч, 1950-1953 елларда Үзбәкстанда укыта. 1953-1956 елларда Кырмыскалы районы Иске Муса авылы мәктәбенең директоры.
1956-1961 елларда Мәскәү дәүләт университетында укый. М. Горький исемендәге дөнья әдәбияты институтында аспирантура тәмамлый, кандидатлык диссертациясен (1967) яклый.
Иҗаты
1970 еллардан проза өлкәсендә уңышлары бар. «Очар кошлар» (1974), «Күпер» (1979), «Бәйге» (1981) повестьлары Бөек Ватан сугышына багышланган. «Куштирәк» (1982), «Савыр кумта» (1982), «Думбра чыңы» (1986) тарихи романнары тәнкыйть һәм укучылар тарафыннан җылы кабул ителә, рус, казакъ, үзбәк телләренә тәрҗемә ителә. Барлыгы 29 шигырь, 7 хикәя, 13 повесть, 8 роман иҗат итте.
Соңгы әсәрләрендә тарихи шәхесләрне – шагыйрьләр Ли Бо,  Гомәр Хәйям, Сәйф Сараины каһарман итеп ала.
Әдәбият
1. Р. Мостафин. Сполохи давних лет. Литературная Россия, 1979, 9 февраль.
2. Р. Әмиров. Тугърылык. Ағиҙел, 1979.
3. Н. Буханов. Мгновенья суровой правды. Звезда Востока (Ташкәнт), 1979, № 6.
Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (биобиблиографик белешмәлек). Уфа, 1988.