cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татар халкының этногенезы
Төрки-татарчылык
Өченчесе — төрки-татарчылык карашы. Бу концепция татар халкының килеп чыгышында Идел буе Болгары халкы белән бергә кыпчак, кимәк дәүләти берләшмәләренә кергән халыклар катнашуына да зур урын бирә. Бу карашта торучылар фикеренчә, татар халкының төп үзенчәлеге һәм яшәеш өлгеләре — халыкның тарихында һәм тормышында гәүдәләнгән үзаңы үсешендә, гасырлар буе дәвам иткән дини йолаларында, дәүләтчелектә, язма мәдәният һәм мәгърифәт традицияләрендә чагыла. Татар халкы этник тарихының төп үсеш дәвере Алтын Урда чорына туры килә, шул чорда җирле болгар һәм кыпчаклар монголлар белән килгән ишле төрки-татар кабиләләренә кушыла, яңа дәүләтчелек һәм мәдәният традицияләре, төрки нигездә уртак әдәби тел барлыкка килә.
XIX гасырның икенче яртысында, буржуаз социаль-икътисади мөнәсәбәтләр көчәйгән чорда, аерым милли мәдәниятләр, бигрәк тә Идел-Урал төбәгендәге татар мәдәнияте югарырак баскычка күтәрелә. Татар халкының тарихи-мәдәни бердәмлеге мәсьәләсе һәм үткәне белән кызыксыну арта, тарихи традицияне барлау яңартыла. Бу чорда Казан татарларының югары үсешкә ирешкән мәдәният, әдәби тел, уку-укыту, китап бастыру һәм вакытлы матбугат казанышлары Россиядә яшәүче байтак төрки халыклар өчен үрнәк була, башка татар этносы төркемнәренең милли үзаңы үсүенә китерә, аларда бердәм татар халкы булу хисе көчәя. 1926 елда халык санын исәпкә алу вакытында ССРБда яшәүче татарларның 88 проценты үзен шул исем белән атаган.
ДНК генеалогиясе
Россия Фәннәр академиясе Медицина-генетик фәнни үзәгенең кешенең популяция генетикасы лабораториясе мөдире Елена Балановская һәм шул ук үзәкнең фәнни хезмәткәре Анастасия Агджоян 2006—2014 елларда башкарылган тикшеренүләр буенча Кырым, Идел-Урал һәм Себер татарларының ДНК һаплотөркемнәре аерылып тора.
Кырым татарлары
Әлеге тикшеренүләр буенча Кырым татарларының генофондында якынча 50% көньяк һаплотөркемнәр (E1b1b1-M35; G1-M285; G2a-P15; I2a-P37.2; J1-M267; J2-M172), кечкенә өлешне көнчыгыш һаплотөркемнәр (C3-M217, O3-M122; Q-M242) һәм Евразия һаплотөркемнәре R1a-M198 һәм R1b-M343 тәшкил итә. Шулай итеп, кырым татарлары генетик портретына Y-хромосоманың Урта диңгез һәм Алгы Азия сызыгы һаплотөркеме һәм якынча көнбатыш (нигездә Үзәк Азия) һаплотөркеме өлеше кергән.
Себер татарлары
Себер татарларының генофондында иң еш очрый торган G2a-P15; N1c-LLY22g; R1a-M198; N1b-P43 һәм Q-M242 гаплотөркемнәре. Әгәр Казан татарларында R1a-M198 һәм N1c-LLY22g һаплотөркемнәре якынча, Себер татарларында тәшкил итә. Шулай итеп, Себер татарлары генофонды нигезен тәшкил итүче һаплотөркемнәр Себер һәм Евразиянең төньяк өлеше белән бәйле.
Qänäfi
Qänäfi yä kreslo - - tersäklär öçen qultıqsalar belän urındıq töre.
Татар халкының этногенезы
Себер татарлары
Россия галимнәре (Елена Балановская, Анастасия Агджоян, Надежда Маркина) шул тикшеренүдә Кырым, Идел буе һәм Себер генофондында һаплотөкемнәрнең кайбер аермасын күреп, татарлар бер халыктан килеп чыкмаган дип йомгак ясадылар. Ләкин сер түгел: Алтын Урдага күп кенә төрле кабиләләр кергәннәр һәм кушылганнан соң, татар халкын формалашкан
Qänäfi
GOST buyınça: ber keşe utırsın öçen artlı, qultıqsalı yä qultıqsasız uñaylı cihaz eşlänmäse.
Татар халкының этногенезы
Себер татарлары
Балановская карашына каршы тарих фәннәре докторы Дамир Исхаков "Генетик материал фәкать биологик масса турында мәгълүмат бирә, әмма халык биологик массадан оешмый, аны тел, мәдәният һәм сәяси процесслар оештыра." дип белдерә, биологик анализны исә фәкать ирләр нәселе турындагы мәгълүмат бирүче Y-хромосома нигезендә генә түгел, шулай ук аутосома мәгълүматларын исәпкә алып кылу дөреслеген ассызыклый.
Qänäfi
Tarix
Qänäfi ürnäkläre Borınğı Misırda häm Mesopotamiädä kilep çıqqan (III b.e.q. meñyıllığı).
Татар халкының этногенезы
Татарның көнкүреше
Татарларның ата-бабадан килгән һәм тормыш-көнкүрештә иң мөһим урын тоткан төп шөгыльләре: игенчелек, терлекчелек, умартачылык һәм сунарчылык. Сәүдә эше, сәүдә арадашлыгы да татарларның борынгы дәверләрдән килгән традициясе. XVI гасыр урталарында дәүләтчелекне югалткач кына сату-алу белән көн күрүчеләр саны кими. XVIII гасыр урталарыннан патша хакимияте татарларга Урта һәм Үзәк Азия илләре белән сәүдә мөнәсәбәтләре урнаштыруга мөмкинлек бирә, шуннан соң Казан, Ырынбур губерналарында, Рязань губернасының Касыйм төбәгендә татарларның зур сәүдә үзәкләре барлыкка килә. Татарлар, нигездә, утрак тормышлы халык. Кайбер төбәкләрдә аерым төр хуҗалык эшләрен башкару өчен җәй-көз айларында җәйләүгә чыгып яшәү традицияләре дә сакланып килә.
Qänäfi
Tarix
Berençe qänäfilär: täxetlär qänäfiläre bulğannar, mäsälän Tutanhamon qänäfie artı altınnan eşlängän.
Татар халкының этногенезы
Татарның көнкүреше
1917 елгы Февраль революциясеннән соң татарлар үзләренең дәүләтчелеген тергезү юнәлешендә зур омтылыш ясыйлар. 1920 елның маенда үзәк хакимият декреты белән ТАССР төзелә. Бүген Татарстан Республикасы Россиянең бер субъекты санала.
Qänäfi
Tarix
Yaponiädä qänäfilär ayaqlar öçen eskämiä belän yasalğan.
Rusiädä berençe qänäfi XVI ğasırda yasalğan.
Гарцанара (Җенова)
Гарцанара — Италиянең Лигурия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Ленто-ле-Буа
Ленто-ле-Буа — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Гарцанара (Җенова)
Географиясе
Гарцанара Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Боса-Кова
Боса-Кова — Португалиянең Гуарда округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Гай (Круглянский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Нове Гродно
Нове Гродно — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вильяэрмоса
Тарих
1564 елда нигезләнгән.
Энгель Нигъмәтуллин
«XX гасыр башында татар әдәбиятының дөньякүләм әдәбият процессына якынаюы бәхәссез», – дип язды галим.
Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан һәм совет чоры татар язучылары иҗатына багышлап, Энгель Нигъмәтуллин күп мәкаләләр язды. Үзе вафат булганнан соң дөнья күргән хезмәте — «Әдәбиятлар диалогы. Рус әдәбияты әсәрләренең татар теленә тәрҗемәләре күрсәткече» (2002 ел, Казан) аның күпьеллык эзләнүләре нәтиҗәсе булып тора.
Эль-Ромераль
Эль-Ромераль — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Желишев-Дужи
Желишев-Дужи — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шентянж-при-Дравограду
Шентянж-при-Дравограду — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(10108) Tomlinson
(10108) Tomlinson — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 26 апрелендә Кэролин Шумейкер, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 HM» саналган.
Җейланлы (Хамур)
Җейланлы (Ceylanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Агры иле Хамур илчесенә караган бер авыл (köy).
Полк (округ, Айова)
Полк — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Де-Мойн шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1846 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1476 км² тәшкил итә.
Деймон (Техас)
Деймон  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Деймон халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стары Двор (Глыбоцкий районы)
Стары Двор (Стары Двор ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Глыбоцкий районында урнашкан авыл.
Тарихы
1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Залессе гминасы составында авыл.
Пояна (Соходол, Алба)
Пояна — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каетанув-Дольни
Каетанув-Дольни — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
GSC2405-1439
GSC2405-1439 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Каетанув-Дольни
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
GSC2405-1439
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Теләче районы флагы
Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Тасвирлама
Теләче районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 белән турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт, ул өске як буйларында тукыма киңлегенең 3/10 киңлегендә яшел полосаны алып бара, ә полотна уртасында ак һәм сары чәчәкләр белән район гербыннан ясалган сурәтләр, өстәвенә, полосалар чигендә үлчәү ята.
Символиканың нигезләнүе
Флаг Теләче муниципаль районы гербы, символлар һәм аллегорияләр теле нигезендә эшләнгән һәм аның тарихи-мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.
Район үзәге Теләченең борынгы тарихы бар. Аның нигезләнүе Алтын Урда һәм иртә Казан ханлыгы чорына карый. Авыл зур ярминкә белән мәгълүм булды, бу Флагта үлчәүләр рәсеме белән чагылдырылган, аның касәләре тәңкәләр һәм ашлык белән тутырылган.
Тулы касәле үлчәүләр Теләче районының элеккеге бөеклеген дә, аның заманча үсеш потенциалын да гәүдәләндерә. Моннан тыш, сары (алтын) тәңкәләр районның бай тарихи-мәдәни мирасын аллегорик яктан күрсәтә, аның территориясендә уникаль археологик һәйкәлләр урнашкан.
Яшел полоса Теләче районының авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.
Сары (алтын) - уңыш, байлык, акыл һәм хөрмәт символы.
Ак (көмеш) - ачыклык, ачыклык, татулык символы.
Кызыл төс-батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.
Яшел төс-табигать, сәламәтлек, яшьлек, тормыш үсеше символы.
Эльцталь (Оденвальд)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Умань
Умань (Умань, Умань, Умань) — Украинаның Черкассы өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 86621 кеше (2014).
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Умань Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
Тарих
1616 елда нигезләнгән.
Халык
<div style=*font-size:88%*> Туган тел буенча, 2001: украин теле — 93,3%, рус теле — 6,4%.
Валбон (Пиньел)
Валбон  — Португалиянең Гуарда округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Нәфел намазы
Нәфел намаз — исламда өстәмә укыла торган намаз. Нәфел намазларын уку тыелган вакыттан башка теләсә нинди вакытта да укырга мөмкин.
Хенераль-Эскобедо
Хенераль-Эскобедо (General Escobedo) — Мексиканың Нвево-Леон штатында урнашкан шәһәр.
Тарих
1604 елда нигезләнгән.
Желишев-Подкосьцельни
Желишев-Подкосьцельни — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Борис Заходер
Борис Владимир улы Заходер (рус. Бори́с Влади́мирович Заходе́р; 1918 елның 9 сентябре — 2000 елның 7 ноябре) — рус һәм совет шагыйре, балалар язучысы, тәрҗемәче.
Гайшын
Гайшын (Гайшын ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Славгарадский районында урнашкан авыл.
Желишев-Подкосьцельни
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Борис Заходер
Борис Заходер 1918 елның 9 сентябрендә Бессарабиянең кечкенә Кагул шәһәрендә дөньяга килә (хәзерге Молдавиянең Кагул районы). Балачактан ук биология белән кызыксына, Мәскәү һәм Казан университетларының биология бүлекләрендә укый.
Гайшын
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Азат Зарипов (1970)
Азат Зарипов, Азат Әнәс улы Зарипов (1970 елның 26 августы, СССР, РСФСР, ТАССР, Арча районы, Яңа Кенәр) — режиссер, актер, педагог, Казан дәүләт мәдәният институты укытучысы, Татарстанның атказанган артисты.
Тәрҗемәи хәле
1970 елның 26 августында Арча районы Яңа Кенәр авылында туган. Мәктәпне тәмамлагач, укырга кергән. Ай ярымнан укуын ташлап, Казанга кайта. Казан дәүләт мәдәният институтының театр режиссурасы факультетын (1991, остазлары Дамир Сираҗиев, соңрак Наил Дунаев), «режиссура» белгечлеге буенча Евгений Вахтангов исемендәге Дәүләт академия театры каршындагы (2003, читтән торып) тәмамлаган. 1992—1993 елларда хәрби хезмәттә булган.
1995—2003 елларда Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли.
1999 елдан алып Казан дәүләт мәдәният институтында (1995—2002 елларда Казан дәүләт сәнгать һәм мәдәният академиясе, 2002—2015 елларда университет) режиссура һәм актерлык осталыгы буенча дәресләр бирә, КДМИ театр, кино һәм телевидение факультетының театр иҗаты кафедрасы доценты.
Татарстан Президенты каршындагы татар телен саклау комиссиясе йөкләмәсе буенча Татарстан районнары хакимият хезмәткәрләрен татарча текст төзергә, чыгыш ясарга өйрәтә (мәдәният институтының башка хезмәткәрләре белән берлектә).
Иҗаты
Татарстанның һөнәри театрлары (Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры, Буа театры, Әлмәт театры, Казан ТЮЗы, Минзәлә театры һ. б.) һәм халык (Арча халык театры һ. б.) театрлары сәхнәләрендә 25 ләп спектакль куйган, күбесе балалар өчен спектакльләр.
Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында Фәрит Хәбибуллинның театр-студиясе вакытыннан (1987 елдан) эшләгән. «Килмешәк» спектаклен куйган. 2003 елда театр җитәкчелеге актер—режиссер А. Зарипов белән килешүне озайтмаган.
2003 елдан Буа театры белән иҗади элемтәдә тора. Мәсәлән, Рәдиф Сәгъди башлангычы белән, Буа халык театрында Хәбир Ибраһим пьесасы буенча балалар өчен әкият куя. Театр дәүләт театры статусы алгач (2007), Ренат Харисның «Артист»ын куйган.
Воля-Барановска
Воля-Барановска — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Борис Заходер
СССРда танылуны Борис Заходерга аның тәрҗемәләре китерә. Ул «Винни-Пух маҗаралары», «Мэри Поппинс», «Питер Пэн», «Алиса могҗизалар дөньясында» кебек әкиятләрен рус теленә тәрҗемә итә. Шулай ук ул Иоганн Гете хезмәтләрен тәрҗемә итү эше белән шөгыльләнә.
Эль-Тобосо
Эль-Тобосо — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(10109) 1992 KQ
(10109) 1992 KQ — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 29 маенда Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 KQ» саналган.
Сандифилд (Төньяк Каролина)
Сандифилд  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Mäyci inqıylabı
Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.
Sögunat samuraylar tärtibennän Mutsuhito imperatorı häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.
Mäyci yañarış yıllarında Yapunstan milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.
1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yapunstan İmperatorına xäkimiätne tapşıra.
1868 yılda Bosin suğışında İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.
Лестанвиль
Лестанвиль — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Шенчур
Шенчур — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чирмешән районы флагы
Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Тасвирлама
"Чирмешән районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт, ул аскы як буйларында яшел полосаны 1/6 өлешендә алып бара, аның өстендә герб фигуралары: арка белән дивар (яшел полосага якын) һәм анда утырган ак һәм соры төсләр белән ябалак сурәтләнгән».
Символиканың нигезләнүе
Флаг район гербы нигезендә эшләнгән, ул җирлекнең тарихи һәм географик үзенчәлекләрен чагылдыра.
XVIII гасырда биредә дәүләтнең көньяк чиге урнашкан. Чирмешән районы территориясе аша икенче Кама аръягы "Чиремшанская" чик буе линиясе үткән. 1732-1736 елларда Чирмешән һәм Шешминка ныгытмалары төзелә,бу хакта дивар сурәте сөйли. Дивар - районның ышанычлылык, ныклык һәм мөстәкыйльлек символы. Уяулык, зирәклек һәм акыллылык гәүдәләндерүче ябалак флагның чик буе символикасын тулыландыра. Ачык капка сурәте (арка) җирле халыкның кунакчыллыгы һәм игелеклелеге турында сөйли.
Ак төс (көмеш) геральдикада намуслылык, чисталык, игелеклелек символы.
Кызыл төс батырлык, хезмәт, бәйрәм, матурлыкны символлаштыра.
Яшел төс-авыл хуҗалыгы, уңдырышлылык, табигать, тормыш символы.
Крутая (Пеша кушылдыгы)
Крутая — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пеша елгасының сул ярыннан 119 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Канин борынынан Печора елгасы бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Мезень елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казымие (Чорлу)
Казымие (Kazımiye) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Текирдаг иле Чорлу илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Усть-Ухта
Усть-Ухта (Усть-Ухта) — Коми Республикасының Сосногорск районында урнашкан авыл.
Климат
Усть-Ухта климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (42%), руслар (49%), украиннар (6%).
Виишоара (коммуна, Телеорман)
Виишоара — Румыниянең Телеорман жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гарцано (Казерта)
Гарцано — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Лоун-Рок (Айова)
Лоун-Рок  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Гарцано (Казерта)
Географиясе
Гарцано Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Нове Грудзе
Нове Грудзе — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Лоун-Рок (Айова)
Тарихы
Лоун-Рок шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Воля-Бжостецка
Воля-Бжостецка — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Жерлан (коммуна)
Жерлан (Gerland) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Нюи-Сен-Жорж кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 20.68 км².
Стары Двор (Паставский районы)
Стары Двор (Стары Двор ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Паставский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Валверде (Агиар-да-Бейра)
Валверде  — Португалиянең Гуарда округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Казимежа-Мала
Казимежа-Мала — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кара-Елга (Зәй районы)
Кара-Елга — Татарстан Республикасының Зәй районындагы авыл.
Тарих
1724 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.
Барке
Барке — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Сынташты мәдәнияте
Сынташты мәдәнияте — бронза гасыры археологик мәдәнияте (б.э.к. III меңьеллык ахыры — б.э.к. II меңьеллык башы). Андрон мәдәни-тарихи уртаклыгының бер өлеше булып тора.
Топонимика
Мәдәниятнең атамасы (Тубыл елгасының сул кушылдыгы) Сынташты елгасы буендагы торулык исеменнән алынган (сынташ - таштан ясалган сын, тораташ; ягъни, монда сынташ булган, сынташлы урын.).
Тасвирлама
Сынташты мәдәнияте төньяк киңлегенең 54 һәм 52 градуслары арасында һәм көнчыгыш озынлыгының 59 һәм 62 меридианнары арасында Көньяк Урал аръягы һәм Көньяк Уралның төньяк далаларында таралган.
Хәзерге заманда Чиләбе һәм Ырынбур өлкәләрендә мәдәниятнең 22 ныгытылган торулыгы табылган. Сынташты мәдәнияте утрак һәйкәлләренең күпчелеге Җаек һәм Тубыл елгалары бассейнында урнашкан.
Көньяк Уралда Аркаим, Берсуат торулыклары, Таш Амбар, Куйсак, Сынташты, Тамак, Степное, Кизильское, Аландское, Сынташты II һ.б.; Сынташты, Олы Караган, Кыек күл, Буланов, Степное VII, Танаберген II, Бестамак каберлекләре һ.б табылган. Сынташты ныгытылган торулыкларының мәйданы, гадәттә, 2 гектар тәшкил итә, кайвакыт 3-4 гектарга җитә.
Торулыкларның диварлары 5,5 метр калынлыктагы һәм 3,5 метр биеклектәге балчык катыш блоклардан салынган. Мәйданы, яки үзәгендә урамы булган түгәрәк, озынча һәм квадрат итеп уратып ныгытылганнар.
Торакларда учаклар, ачык мичләр (каминнар), кар базлары, коелар, мәгъдән эретү мичләре табылган.
Керамик савыт-саба - дулкынлы сызыклы, фигуралар төшерелгән очлы һәм түгәрәк кабыргалы (банка) рәвешле савыт. Сынташты мәдәнияте керамикасы ям мәдәниятенә барып тоташмаса да, соңгы катакомба һәм абаш мәдәниятләренә янәшә тора.
В. А. Городцов катакомба мәдәниятен ачучы булган, ул 1901-1903 елларда Төньяк Донец борынгы курганнарын тикшергәндә, катакомбаларга игътибар иткән. Зират корамалының конструктив үзенчәлекләреннән чыгып, аны катакомба мәдәнияте дип атаганнар.
Мәетләрне курган каберлекләренә, күбесенчә, торулыкаларга каршы, елга аръягына, 3,5 метр тирәнлектәге җирләү чокыр-төрбәләренә, сул ягына бөкерәйтеп, учларын йөзенә якынайтып салып, җирләгәннәр.
Каберлекләргә яу коралы (ук башаклары, баулы сөңгеләр (гарпуннар), балталар, сөңге башаклары), хезмәт кораллары, бизәнү әйберләре, көнкүреш һәм йола предметлары һ.б. салынган. Бик күп каберлекләргә, башы, аяклары йөгерү торошонда урнаштырылган, корбан ителгән ат салганнар; ике тәгәрмәчле яу арбалары да очрый. Хайваннар (атлар, эре мөгезле терлек, вак мал, этләр), җирләү йоласының бер өлеше буларак, корбан ителгән.
Күмү йолалары кешенең җәмгияттәге урынына бәйле булмаган, ә аның җенси-яшь градацияләрен чагылдырган.
Ул дәвердә яшәү чыганагы булып терлекчелек торган. Сынташты мәдәнияте вәкилләре мәгъдәнчелек, мичтә яндырылган балчыктан әйберләр җитештерү (ташаяк), тире иләү, туку һ.б. белән шөгелләнгән.
Фән
Сынташты мәдәниятен тикшерү белән галимнәр И. М. Баландина, Н. Б. Виноградов,В. Ф. Генинг, А. В. Епимахов, Г. Б. Зданович, К. С. Малютина, Д. Г. Зданович, Е. В. Куприянова һ.б. шөгыльләнгән.
Хәзерге мәлдә археологиядә Сынташты мәдәниятенең килеп чыгуы һәм формалашуы буенче уртак фикергә килешү (консенсус) юк.
Генетик эзләнү
Палеомагнетик өлкәсендәге тикшеренүләргә ярашлы, Сынташты мәдәнияте кешеләренең баулы ташаяк мәдәнияте халкы белән генетик яктан шактый охшаш булуы раслана. Сынташты мәдәнияте вәкилләренең казылып алынган ДНКларын тикшергәндә, аларның Y-хромосомалы R1a гаплотөркемгә (R1a1a1b2a2-Z2124 һәм R1a1a1b2a2a-Z2123 ) һәм митохондриаль -  J1, J2, N1 һәм U2 гаплотөркемнәренә караганлыгы ачыклана.
RISE386 Bulanovo Sintashta б.э.к. 2298-2045 еллар белән билгеләнгән, Z2121 һәм Z2124 сниплар буенча уңай нәтиҗә бирә. YP1460 сибы өчен дә уңай нәтиҗә күзәтелә.
YP1460 сибы кыргыз тармагы өчен позитив булган.
Желькув
Желькув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гаи (Магилёвский районы)
Гаи  (Гаі ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Могилёвский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Эмеринген
Эмеринген (Emeringen) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Поттаваттами (округ, Айова)
Поттаваттами — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Каунсил-Блаффс шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1847 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 2471 км² тәшкил итә.
Селая
Селая (Celaya) — Мексиканың Гванахвато штатында урнашкан шәһәр.
Тарих
1570 елда нигезләнгән.
Абамза (Батыр районы)
Абамза (Упамса, Абамза) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 503 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Делмита (Техас)
Делмита  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Делмита халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
(10110) 1992 LJ
(10110) 1992 LJ — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 3 июнендә G. J. Leonard тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 LJ» саналган.
Чистай районы
Чистай районы  – Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Татарстанның үзәк тигезлегендә, Кама елгасының сулъяк ярында урнашкан. 2020 ел башына район халкының саны 75 675 кеше. . Административ үзәге – Чистай шәһәре.
Хәзерге Чистай районы территориясендә беренче җирлекләрне искә алуны X гасырга карый. Шунда ук биредә борынгы Джукетау шәһәре урнашкан. Район тагын шуның белән дә билгеле: Бөек Ватан сугышы елларында ССБР Язучылар берлеген бирегә эвакуацияләгәннәр, шуңа күрә берничә ел Чистайда Борис Пастернак, Леонид Леонов, Александр Фадеев һәм башка танылган совет авторлары яшәгән.
Чистай районында авыл хуҗалыгы үсеш алган. 2017 елда административ үзәк ТОСЭР (Алга киткән үсеш территориясе) статусын алды.
Географисе
Чистай районы Көнбатыш Чулман аръягында, Татарстанның үзәк тигезлекләрендә, Чулманның сул ярында урнашкан. Көнбатышта Алексеевск районы белән, төньяк-көнбатышта — Балык Бистәсе районы белән, төньяк-көнчыгышта — Мамадыш районы белән, көнчыгышта — Түбән Кама районы белән, көньяк-көнчыгышта - Яңа Чишмә районы һәм көньякта - Татарстанның Аксубай районнары белән чиктәш. Гомуми мәйданы 1823 км². Районның төньяктан көньякка таба сузылуы — 50 км, көнбатыштан көнчыгышка таба — 58 км. Районда нефть, ташкүмер һәм башка файдалы казылмалар запаслары бар. Климат уртача-континенталь, гыйнварның уртача температурасы -13 °C, июль +19.5°C.
Герб һәм флаг
Хәзерге символиканың нигезенә 1781 елгы Казан губернасының Чистай өяз шәһәре тарихи флагы һәм гербы алынган. Чистай районы Советы 2007 елның 24 гыйнварында хәзерге герб һәм флагны раслады. «Сыек зәңгәргә һәм яшеллеккә бүленгән җирлектә — тар көмеш пута; барысы өстендә — өске кыршавы һәм кырые арасында Россиянең күләгә төсендәге кече дәүләт бөркете (Екатерина II заманындагы) урнаштырылган алтын, икмәк үлчәве — дүрт бүлемле савыт (өч кыршаулы һәм боҗралы ике элмәкле кисмәк рәвешендә)». Герб районның икътисади, табигый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра. Гербның яшел өлеше районның исемен чагылдыра, төс язны, сәламәтлекне, табигатьне һәм уңдырышлылыкны чагылдыра. Вак елгалар көмеш төс белән чагылган. Чулман елгасы аксыл-зәңгәрсу төскә буялган, ул күтәренке омтылышларны, намусны, дан-шөһрәтне, тугрылыкны, үлемсезлекне символлаштыра. Флагның турыпочмаклы тукымасы өч тигезсез горизонталь полосага бүленгән — зәңгәр, ак һәм яшел (9:2:9 нисбәтендә), үзәктә шулай ук сары икмәк үлчәме — чирек пута сүрәтләнгән. .
Борынгы тарихы
X гасырда Идел буе Болгары барлыкка килгәндә, хәзерге Чистай чигенең көнбатыш чиге янында Җүкәтау шәһәре урнашкан. XIII гасырда монгол явыннан соң ул мөстәкыйль князьлек башкаласы була. Халыкның төп шөгыльләре чүлмәк эшләү һөнәре һәм тимерчелек эше булган. Чулманның икенче ягында новгородлылар урнашкан. Күршеләр арасында даими конфликтлар булып торган, һәм 1391 елда новгородлылар Җүкәтауны талап чыга. 1431 елда кенәз Фёдор Пёстрый поселокка кискен һөҗүм итә һәм шәһәрнең барлык халкы акрынлап Казанга качып китә. Чулман ярында җирләр XVII гасырга кадәр буш тора. 1646 елда хәзерге Чистай районы территориясендә рәсми исемсез авыл торганлыгы билгеле. Соңрак аңа "Саввин городок" исеме җир хуҗасы исеме һәм икенчесе — Жукотино исеме беркетелгән (рус телендә Джакетау шулай дип атаганнар). Соңыннан документларда авылны Жукотино дип атаганнар..
XVII гасырда хәзерге Чистай шәһәре барлыкка еилгәнгә кадәр, «Чистое Поле» авылы барлыкка килә. Исемнең бер версиясе шунда: җирлеккә качак крестьяннар нигез салган, ләкин тиздән аны яндырганнар. Яңадан туган авыл бушлык исеме алды. Петр I указы буенча авыл тирәли актив төзелеш башлана. Анда крестьяннарны эчке губерналардан күчерәләр: Булдырь, Сарсаз, Елантово, Толкиш авыллары әнә шулай барлыкка килгән. 1781 елда «Чистое Полего» өяз шәһәре статусы бирелә, шул ук вакытта аның хәзерге атамасы барлыкка килә. Чистайны өяз шәһәре сыйфатында сайлау аның икмәк үсерүче буларак Кама аръягындагы географик урыны белән бәйле була: XX гасыр башында шәһәр бөртекле ашлык белән сәүдә итүче эре үзәк була. .
Чистай районы, мөстәкыйль субъект буларак, 1930 елның 10 августында оеша, аңа 19 волость составына керә. 1942 елда Чистай республика буйсынуындагы шәһәр статусын ала, ә район сугыш вакытында Мәскәү заводларын эвакуацияләү урынына әверелә, союз язучыларын да бирегә күчерәләр. Эвакуацияләнгән заводлар арасында Чистайны бөтен дөньяга таныткан популяр сәгать предприятиесе — «Восток». 1958 елның 16 июлендә ТАССРның юкка чыккпн Кызыл Армия районының күпчелек өлеше районга кушыла.
Хәзерге заман
2000 елларда районның үсешен республиканың элеккеге төзелеш министры Марат Хөснуллин белән бәйлиләр, чөнки шәһәрнең эре компанияләренең яртысы аның йогынтысында барлыкка килгән, ә Хөснуллинның хатыны «Чистое Поле» эре агросәнәгать комплексы милекчесе булган. Бу компанияләрнең күбесенең банкротлыгы Марат Хөснуллин Мәскәүгә киткәч башланды. .
2000-2010 елларда Чистай районын Вячеслав Козлов җитәкли, аны Илдус Әхмәтҗанов алыштыра, ә 2015 елның октябреннән муниципаль район башлыгы булып Дмитрий Алексеевич Иванов тора. .
Халык
2020 ел башына Чистай районында 75 675 кеше яши, шәһәр шартларында (админсиратив үзәк) - 77,82 %. Милли состав буенча халык түбәндәгечә бүленә: татарларның 40,1 %ы, рус халкының 55,4 %ы һәм башка милләт вәкилләренең 4,5 %ы.
Муниципаль-территориаль бүленеш
Чистай муниципаль районында 1 шәһәр һәм 23 авыл җирлеге һәм аларның составындагы 61 торак пункт. Административ үзәк - Чистай шәһәре .
Сәнәгать
Чистай - моношәһәр. Төп шәһәр төзүче предприятие булып XX гасыр уртасында хәрби эвакуациядән соң калган «Восток» сәгать заводы санала. Сугыш вакытында завод оборона заказларын үти, ә сугыш тәмамланганнан соң, даими рәвештә тышкы базар өчен тыныч продукция җитештерә. 2010 елда завод банкротлык турында игълан итә, әмма учредителләр өч ел эчендә компанияне үзгәртеп коралар. Хәзерге вакытта предприятиедә 450 гә якын кеше эшли. 2016 елда керем 756 млн сум.
Икенче эре төбәк предприятиесе энергия ресурсларын исәпләү приборларын җитештерүче — «Бетар» компаниясе. 2016 ел мәгълүматлары буенча, аларның кереме 2,2 млрд сум тәшкил иткән. Предприятиедә хезмәткәрләр саны — 600 гә якын кеше, ягъни Чистай халкының 1 %ы. .
Авыл хуҗалыгы
Чистай районы территориясендә «Красный Восток Арго», «Хузангай», «Волга-Селект» компанияләренең сөрүлекләре урнашкан. 2020 елда «Чистай» агрофирмасы 39,1 мең тонна ашлык җыеп алды, бу районга Татарстан Республикасы районнары рейтингында уңыш буенча 13нче урын алды. Ә 2020 елда «Зеленодольск сөт эшкәртү комбинаты» компаниясенең Чистай филиалы «Русиянең 100 иң эре сөт компаниясе» рейтингына керде. Шулай ук район сөт эшкәртүчеләрнең бөтенрусия рейтингында җиңүче булып чыкты. .
Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы авыл хуҗалыгы секторының кече һәм урта эшкуарлыгына, мәсәлән, яшелчәчелектә яисә азык культуралары үстерүеләргә грантлар бирә.
Инвестицион потенциал
2011 елда районда 292 гектар җирдә «Чистай» индустриаль паркы төзелә башлады. Проектка федераль бюджеттан 592 млн һәм төбәк бюджетыннан 41,5 млн акча бүленде. Парк резидентларын төзелеш һәм проект куәтенә чыгу чорында җир салымыннан һәм җиргә арендадан азат иттеләр (7 елга кадәр), мөлкәткә салымны 0,1% ка кадәр киметтеләр (2,2% урынына), шулай ук табышка салымны 13,5% ка кадәр киметтеләр (20% тан башлап).).
Паркның беренче резиденты — 2013 елда «Дельрус» медицина җиһазлары җитештерү компаниясе булды. Беренче этапта проектка 60 млн сумга якын акча салынган. Икенче чиратның ачылышын исәпкә алып, инвестицияләрнең гомуми күләме якынча 700 млн сум. . В 2018-м китайское мясоперерабатывающее предприятие «Цзин Фэн» заявило о международном партнёрстве с парком «Чистополь». Компания намеревалась открыть на 6 га своё производство, вложив 80 млн рублей. 2018 елда Кытайның "Цзин Фэн" ит эшкәртү предприятиесе "Чистай" паркы белән халыкара партнерлык турында белдерде. Компания 6 га үз производствосын ачарга ниятли, үзеннән 80 млн сум да кертә.
2017 елның декабрендә Россия премьер-министры Дмитрий Медведев Чистайда ТОСЭР оештыру турындагы карарларга кул куйды. Инвестиционные проекты этой программы реализуются с 2018 года. За два года с помощью резидентов было создано более 500 рабочих мест. На первый квартал 2020-го у ТОСЭР 16 резидентов, годовой объём привлечённых инвестиций составил 650 млн.
Транспорт
2020 ел башына Чистай районының региональ һәм муниципальара әһәмиятле автомобиль юлларының озынлыгы 171,5 км тәшкил итте. Район территориясе буенча федераль әһәмияттәге Р-239 «Казан - Ырынбур» автомобиль юлы һәм «Ауропа - Көнбатыш Кытай» тиз йөрешле автомобиль магистрале участогы уза. Тимер юллар район территориясендә юк. Чистайдан иң якындагы тимер юлы станциясе 125 км ераклыкта (Норлат). Район үзәгеннән «Казан» халыкара аэропортына кадәр ераклык 115 км тәшкил итә. Шәһәр территориясендә Камада һәм Чишмәдә пассажир һәм йөк причаллары булган елга порты бар, җәйге вакытта пассажир маршрутлары Кызыл Ярга һәм Соколокка кадәр уза..
"Чистай" аэропорты - шәһәрдән көньяк-көнбатышка таба 7 км ераклыкта, элегрәк урындагы авиалинияләргә хезмәт күрсәткән. Хәзерге вакытта урындагы аэроклуб кулланыла.
Экология
2015 елда ике эре предприятие үз автотранспортын (1100 берәмлектән артык) газ ягулыгына күчерде, бу елына 5 тоннага кадәр зарарлы чыгарып ташлаулар санын киметергә мөмкинлек биргән. «Чистай җылылык челтәрләре предприятиесе» казаннарны ремонтлады, бу шулай ук елына 16 тоннага кадәр һаваның пычрануны киметте.
Чистай территориясе буйлап Чулманның дүрт кушылдыгы уза: Ерыкла шәһәренең көнчыгыш чигендә (озынлыгы 7 км), Водников бистәсенең торак территорияләре аша Ржавец ага (5,5 км), шәһәрнең үзәк өлеше аша Берняжка (5 км), шәһәрнең көнбатыш читендә - Килевка (7 км) ага. Районда даими рәвештә яр буе территорияләрен чүп-чардан чистарту буенча волонтёр чаралары уза. . 2019 елда Килёв елгасында су төсе үзгәрүнең сәбәбе (Крутая Гора бистәсеннән ерак түгел) "Чистай-Водоканал" урындагы компания гаебе билгеләнгән, аны пычраткыч матдәләр агызып чыгуны бетерү бурычы куелган.
Социаль өлкә
Чистай районында биш урта-махсус уку йорты эшли: Чистай медицина училищесы, Чистай педагогика училищесы, 5нче һөнәр училищесы, 102нче һөнәр лицее, Чистай авыл хуҗалыгы техникумы һәм Туполев исемендәге КДТУ Көнчыгыш факультеты.
Районда 43 мәдәният йорты, 40 китапханә һәм өч музей ачылды. Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәрдә яшәгән Борис Пастернакның элеккеге фатиры урынында 1980 елдан язучының чын эш өстәле һәм кайбер шәхси әйберләр булган музей ачылды. Нәкъ менә Чистайда язучы "Доктор Живаго" романы өстендә эшли башлаган. Пастернак шәһәрне яратуын күп тапкырлар язган, аның хатыннан өзек: «Минем йөрәгем өчен Чистайга кадерле, анда кыш та, анда яшәүчеләр дә, йортлар да, 1941 елның кышында, эвакуацияләнгән гаиләгә кайткач, аны күргән идем. Урамда таныш булмаган кешеләр белән очрашу, шәһәрнең гомуми күренеше, сырлап эшләнгән тәрәзә капкачлары. Болар барысы да ошый, мине рухи туендыра иде".
2013 елдан Чистай районында мәдәни мирасны һәм тарихи ядкәрләрне саклау эшләре башланды. Зур игътибар Чистай үзәгендә (Кара: Чистай дәүләт тарихи-архитектура һәм әдәби музей-тыюлыгы). 2019 елда шәһәрдә 56 объект булуы ачыкланган: яртысы федераль реестрга кертелгән, калганнары буенча тарихи-мәдәни экспертиза алып барыла.
Регион туристлык юнәлешен актив үстерә. Шәһәрнең административ үзәге Татарстан һәм Самар өлкәсе туристлары белән алмашу буенча уртак проект кысаларында эшләнгән «1000 һәм ял көннәрендә бер рәхәтлек» программасы маршрутына керә (әлеге проекттан керемнәр урындагые бюджетта кала).
2019 елда билгеле булганча, Чистай 2025 елга кадәр барачак кече тарихи шәһәрләрне торгызу буенча Россия Мәдәният министрлыгы программасы кысаларында масштаблы ремонт-реставрация эшләренә 3,2 млрд сум акча алачак. Тикшерү эшләре 2020 елда узарга тиеш иде, әмма эшкә пандемия комачаулады. Проект туристлык комплексын төзүне һәм шәһәргә килүчеләрне 10 тапкырдан да күбрәк җәлеп итүне күздә тота. Татарстан проектны финанслауга ярдәм итәргә тиеш. Чыгымнарның төп маддәсе - теплоходлар өчен пассажир пристане төзү. .
Пояна (Телеорман)
Пояна — Румыниянең Телеорман жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шепуле
Шепуле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
КуСол (Пеша кушылдыгы)
Кулевая — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пеша елгасының уң ярыннан 62 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Канин борынынан Печора елгасы бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Мезень елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Җейланлы (Гөйнүк)
Җейланлы (Ceylanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Болу иле Гөйнүк илчесенә караган бер авыл (köy).
Анаткасы (Турай авыл җирлеге)
Анаткасы (Анаткасси, Анаткасы) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429550. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97232860002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101300000900.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 364 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%),.
Валдужу
Валдужу — Португалиянең Гуарда округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Нове Здуни
Нове Здуни — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эрреруэла-де-Оропеса
Эрреруэла-де-Оропеса — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казини
Казини — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лилльбонн
Лилльбонн — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Квернавака
Квернавака (Cuernavaca) — Мексиканың Морелос штатында урнашкан шәһәр.
Тарих
1560 елда нигезләнгән.
Стары Лепель
Стары Лепель (Стары Лепель ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Лепельский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Био-Био (елга)
Био-Био (Río Biobío) — Чили елгасе. Озынлыгы — 380 км. Бассейн мәйданы — 24,262 км². Су чыгымы күләме — 899 м³/с. Елга тамагы — Тын океан.
Воля-Вадовска
Воля-Вадовска — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Галабурды (Дрыбинский районы)
Галабурды  (Галабурды ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Дрыбинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сансет-Бич (Төньяк Каролина)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лоун-Три (Айова)
Лоун-Три  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лоун-Три шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Барневиль-сюр-Сен
Барневиль-сюр-Сен — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
GSC2405-821
GSC2405-821 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Викову-де-Жос
Викову-де-Жос — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шерово
Шерово — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
10-нчы армия
10-нчы сапёр армиясы
Желькув-Колёния
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Воля-Велика (Дембицкий повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чистай районы флагы
Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Эрустес
Эрустес — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.