Акбаш_(Татарстан,_берләштерү)
Тарихи чыганаклар
Элеккеге Самара губернасы, Бөгелмә өязенә караган Акбаш авылының тарихы, чыннан да, гасырлардан киләдер. Монда шикләнергә урын юк, чөнки авылда ике зират бар. Гадәттә тарихы гасырларга сузылган авылларда гына ул шулай була. Бабайлар сөйләгән риваятьләрдә 16 нчы гасырда ук инде Болгар җирләреннән биш нәсел күчеп килүе һәм Акбаш авылына нигез салуы турында әйтелә. Шулар арасында Бәхтияр бабай булган. Күченеп килүнең сәсбәпләре билгесез. Һәрхәлдә, җир җитмәүдән бигрәк, чукындырудан качып китүләре бик ихтимал. Чөнки Казан ханлыгы җиңелгәч, татарларны көчләп чукындыру сәясәте киң колач ала. (2.) Татарстан энциклопедиячеләре Акбаш авылына нигез салыну вакытын 17 нче гасыр дип билгелиләр. Иң беренче күчеп утыручылар итеп Әсән бабай нәселе санала. Аның шәҗәрәсен педагог Фәттахетдин Миңлекәй төзегән. Бу турыда М. Әхмәтҗановның “Татар шәҗәрәләре” китабында язылган. Ә аның энесе Сәхаутдин Миңлекәй, авыл тарихын сурәтләп, ун буын исемнәре бирә. Анда Әсән бабайның дүртенче буын бабасы Яукилденең Иж буйларында яшәве, ә бабаларының Себердән икәнлекләре күрсәтелә. (С. Минлекәй. “Сабанда”, Казан. 2001.) (1) Авылга нигез салучылар Иж буеннан качып килгән татарлар була. Алар килгәндә авыл урыны кара урман һәм урыны белән сазлык, үзе Казан-Уфа олы юл өсте булган. Картларның сөйләме буенча, хәзерге Акбаш авылы җиренә бу юлы унсигез гаилә киләләр. Бу җирләр Күгәрчен авылы башкортларының җирләре исәпләнә. Күгәрчен авылы әлеге урында почта станциясе тотарга тиешле,бу аларга бик мәшәкатьле булган. Шуңа күрә Күгәрчен авылы башкортлары яңа күчеп килгән Акбаш халкына биш кадак чәй (2кг), бер сарык тәкәсенә бу җирләрне сатканнар. Документта болай язылган: “Имеют договор от 1 июня 1757 года” (ЦГИАРБ. ф. 138. Оп. 2. Д. 431 Лл 1-180;ф.2 оп.1. д.4619 Лл.9-253.) (1) Ике ара сатуның шартларын сөйләшкәч, сарыклар суеп, итләр белән сыйланышып чәйләр эчкәч, таулар өстендәге Биекчагыл дигән биек тау башына менгәннәр дә Күгәрчен башкортлары “анау сезгә бер тәңгелдән бер тәңгелгә җир” дип, бер текәдән бер текәгә күз күреме җирләр күрсәткәннәр. Шул рәвешле, күчеп килүчеләр бу урында җиргә хуҗа булып, яши башлаганнар. Җир бик мул булган, аерым гаиләләр яланның аерым өлешләрендә җирне чәчкәннәр. Шуңардан Ишморат кулы, Зәбир кулы, Ишлекәй кулы, Кәмшәй кулы, Биккенәй кулы дигән ялан исемнәре килеп чыкканнар. Бу кешеләр Акбаш җиренә беренче күчеп килгән гаиләләрнең картлары булганнар. Алар үзләренең зур гаиләләре белән Биекчагыл тау итәгендә төпләнгәннәр. Соңрак бу урынны “Чебен төбәге” дип атап йөртә башлаганнар (йортлар тыгыз урнашканга). Ул вакыттагы зур гаилә булып бергә ашауның билгесе итеп, бик зур чуен казанның булуын да сөйлиләр. Безнең бабайлар Уфа каласыннан дүрт йөз чакрымнар читтә, Иж буенда Акбаш исемле авылда яшәгәннәр. Бу авылны тирә-ягында зурлы-кечкенәле таулар, куелы-сирәкле урманнар, Иж буендагы киң әрәмәләр чорнаганнар. Җир-су мул, суларда балыклар, әрәмәләрдә кошлар, урманнарда киекләр, тау итәкләрендә җимешләр күп булган. Тик бу ирекне, тыныч, күңелле тормышны бер нәрсә бозган - “труба акчасы” түләү. Ул чагында йорт башыннан хөкүмәткә түләнә торган акчаны шулай атаганнар. Иж буенда Йосыф исемле бер мирза яшәгән. Ул авыл халкыннан труба акчасын җыеп, Казанга үзе түли торган булган. Бу халыктан җыйган акчаларын ничә еллардыр үзе исеменнән түләгән дә, бер вакытны авылны, шушы түләүләр бәрабәренә, крепостнойлыкка керергә мәҗбүр итә башлаган. Халык, моңа риза булмыйча, Йосыф мирзадан качкан һәм хәзерге Акбаш авылы урынына килеп урнашкан. Күчеп килгәч, ничә еллар үткәндер, бер вакыт Йосыф мирза, берничә атлар җиккән көймә арбада, үзенең казаклары белән Акбаш авылына килеп, үзеннән качучыларны тоткан. Квартирга Фәизгә кергән (Фәиз Әсәннең улы). Мирза аш-су әзерләткән, мунча яктырган. Авыл халкын җыйдырган. Фәизнең өйдән чыга торган ишеге биек баскычлы булып, аның каршында утын әрдәнәләре өелгән булган. Мирза шуннан халыкка: “Кире кайтыгыз, ормыйм, сукмыйм”, - дип сүз сөйли башлаган. Ләкин бер богауларын салган халыкның кире коллыкка төшәсе килмәгән. Мирзадан бер көн алдан бу авылга бер юлчы килгән була. Ул үзен хәрби хезмәттән кайтучы солдат дип таныта. Халыкның хәленә кергән бу юлчы, өелгән әрдәнәдән бер утынны суырып алган да, җәясенә угын куеп, мирзага атып җибәргән - ул чалкан әйләнеп төшкән. Аның белән килгән казаклар куркып калганнар. “Сез безгә тимәгез, без үзебез дә аңардан җик күргән идек, без сезне күрмәбез һәм белмәбез”,- дип ялварып сораганнар. Килешү буенча, мирзаның үле гәүдәсен арбаларына салып алып киткәннәр һәм егерме биш чакрым ераклыктагы Бәйрәкә авылы зиратына күмгәннәр.(3) Хәзерге ТР Ютазы районы Бәйрәкә авылы зиратында әле дә бер кабер ташы бар. Бу ташка гарәпчә сүзләр язылган. Таштагы язулар бик искергәннәр, алай да алар 1773 нче елда Мирза Йосыф Котлуг-Мөхәммәт улының үтерелеп, дәфен кылынуын аңлаталар. Бу вакыйга белән бәйләсәк, Акбаш авылының бу урынга күчеп урнашуы 1770 нче еллар тирәсенә туры килә. Димәк, бүген Акбаш авылына якынча 250ел. Халык елганың түбән агымы буйлап таралган һәм яшәгән урыннарын “Типтәр очы” дип атап йөрткәннәр. Игенчелек һәм һөнәрчелек төп шөгыльләре булган. 17 гасырның уртасыннан 1750 елларга кадәр монда уннан артык халык чуалышлары булып үзган. Болар барысы да көчләп чукындыруга һәм салымнарның күплегенә каршы юнәлтелгән. Петр патша идарә иткән елларда гына да 17 төрле салым булган. Мондый шартларда авылның үсешен күз алдына китерү, әлбәттә, авыр. Тик шулай да, 18 гасыр урталарына Акбаш авылында уннан артык йорт һәм берничә нәсел яшәгәнлеге билгеле.(1)