cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туу җәрәхәте
* Бала тудыргандагы шеш. Карындыктан яралгы тирәсендәге су киткәннән соң, бала чыгу юлына карата баш арты белән торганда — баш түбәсе тирәсендә шеш, арты белән торганда — артсан һәм җенес органнарының көчле шешенүе, яралгы чыгу юлына йөзе белән булганда — нарасыйның битендә шеш барлыкка килү күзәтелә. Бала башындагы мондый шеш кайвакыт бик зур булырга мөмкин. Ул баш сөягенең берничә өлешендә була. Мондый шеш «өстәмә баш» дип атала. Ул 3 тәүлеккә кадәр саклана, аннан соң шеш кай та башлый. Аның урынында кан сауган урын кала, кайчак сероз сыекча белән тулган куык и пәйда була. Бала туганда барлыкка килгән һәм бик зур булмаган шеш. 5 катлауланулар күзәтелмәсә, махсус дәвалау таләп итми.
Баш сөяге чатнау да еш очрый һәм бу чатнау бер генә урында булмас­ ка да мөмкин. Бәбиләгәндә умрау сөяге сыну ешрак күзәтелә. Сабыйның җилкәсе бала юлы аша узганда, умрау сөяге ана кешенең оча симфизына (сөяк белән сеңер тоташуы) терәлә һәм сынарга мөмкин. Кайвакыт умрау сөягенең сынганы беленми дә кала һәм сынган урында сөяк сөяле үсә. *Җилкә буынының өлешчә таюы, сеңер тартылу кебек травмалар да ( булгалый. Бу туганда артка каерылган кулны чыгарганда барлыкка килә. Тайган сөякне утыртып, җиңел бәйләвеч белән күкрәк читлегенә бәйлиләр. *Иңбаш сөяге сыну бала чыгу юлына карата арт белән торганда күзәтелә.
Умрау сөяге сыну белән чагыштырганда, бу травма җитди катлаулану дип исәпләнә. Табиблар практикасында сирәк очрый. Гадәттә, сөяк җилкәнең урта өлешендә сына, еш кына сынган сөяк башлары урыныннан күчкән була. Түбән очлыклар сыну бик сирәк очрый. Мондый травма хатын-кыз бе- К ренче баласын тапканда күзәтелә.
Нарасыйларның сөякләре сыну күп вакытта катлауланусыз тәмамлана, чөнки яңа туган баланың сөяге зурларныкына караганда берничә тапкыр тизрәк ялгана һән ул урында сөял тиз үсә. Мәсәлән, яңа туган баланын иңбаш сөяге 2 атнада ялгана, ә зурларда ул күпкә артык вакыт таләп итә.
Иванкавшчына (Мазырский районы)
Иванкавшчына  (Іванкаўшчына ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Мазырский районында урнашкан авыл.
Туу җәрәхәте
Беренче көннәрендә очлыкка тынычлык бирергә кирәк. Соңрак аңа массаж, җылы ванналар, пассив хәрәкәтләр ясый башлыйлар. Алга таба физиотерапия процедуралары белән дәвалау һәм дарулар куллану карала. *Үзәк нерв системасы травмалары (ми тартмасына кан саву). Кан саву яңа туган баланың нерв системасына җитди йогынты ясый, нарасый үлеменең төп сәбәпчесе дә булырга мөмкин. Бу травма җитлекми туган балаларда еш күзәтелә. Күп очракта бала туганда алган травма, тромбоцитлар кимү сәбәпле К витамины җиткелексезлеге төп сәбәпләрдән санала. Ана кешенең очасы тар булу, бала табу процессының (бигрәк тә яралгыны куу фазасы) озакка сузылу, төрле хирургик операцияләр бу травмага китерергә мөмкин.
Иванкавшчына (Мазырский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Туу җәрәхәте
Ми тартмасына кан савуда асфикция гадәттән тыш мөһим роль уйный, ул ана карынында, тудырган периодта, туганнан соң да булырга мөмкин.
Күп очракта субдураль аралыкка — минең каты һәм пәрәвезсыман сүрү арасындагы ярыкка кан сава.
Мондый травмаларның клиникасы күп төрле. Кайчак патология бала тууга беленми һәм 2-3 көннән соң гына, кайвакыт тагын да соңрак сизелә ; башлый. Мигә кан сауганда, төрле клоник көзән җыерулар күзәтелә: алар аз гына, сизелер-сизелмәслек тә, бик авыр гомуми көзән җыеру өянәкләре рәвешендә дә булырга мөмкин. Бу вакытта баланың сулыш алуы бозыла, йөзе күгәрә, ул ярсый. Аны йокысызлык интектерә. Аңын югалту очрак­ лары була, кайчак бала бик сүлпәнләнә, күкрәкне имми, ашаганын йота алмый, еш кына цианозлы өянәкләр кабатланып тора.
Авыруның барышы кан саву кайда, күпме күләмдә булуга бәйләнгән. Кан саву тормыш өчен куркыныч булмаганда, авыру узып китәргә мөмкин. Кат­ лаулы булган очракта, тормыш өчен мөһим үзәкләр зарарлана, шунлыктан бала озак яшәми йә инвалид булып кала. Нәни исән калса, озак һәм авыр дәвалана торган чирләр: акыл үсеше тоткарлану, эпилепсия, очаларның спастик параличы барлыкка килергә мөмкин.
Мондый сабыйлар бала тудыру йортыннан чыккач ук, диспансер исәпкә алынып, бик озак вакыт табиблар күзәтүе астында булырга тиеш.
* Асфикция (буылу). Бу — организм тукымалары кислородка җитәрлек туенмаганда барлыкка килгән халәт. Аналык эчендә булган һәм бала ту­ ганнан соңгы периодлардагы асфикцияне аерып карыйлар.
Карында кислород җитмәүнең сәбәбе төрлечә: аналыкның көчле кыска­ рулары нәтиҗәсендә, соңгылык (плацента) аналыктан кубу, кендек бавы бөтерелү. Нәтиҗәдә яралгыга кислород аз килә башлый. Аның канында углекислота арта. Бу яралгының сулыш үзәген ярсыта, яралгы беренче сулышын ала, тик һава урынына аның сулыш юлына су керә һәм бала асфикция халәтендә туа. Яңа туган балаларда асфикция еш кына ми тарт- : масына кан саву нәтиҗәсендә була. Сулыш юлларында тумыштан булган дефектлар да асфикциянең сәбәбенә әверелә ала. Бу очракта кендекне кискәнче кислород җитешсезлеге сизелми.
Асфикцияне җиңел һәм авыр формаларга аералар. Җиңел формадагы асфикция билгеләре: тире күгәргән төстә була, конъюнктиваларга кан сава.
Күз алмалары бүлтәеп чыга, мускулларның тонусы шактый әйбәт, йөрәк тибеше көчле. Авыр асфикция вакытында тире агарып чыга. Лайлалы тышчалар күгелҗем төстә, мускулларның тонусы бик түбән, йөрәкнең эше көчсезләнә. Бу очракта баланың сулышын көйләү авыррак. Яңа туган балаларның сәламәтлегенә бәя бирү өчен, Апгар ысулы дип ; аталган тикшерү ысулы кулланыла. Әлеге ысул яңа туган баланың беренче мизгелләрдәге халәтен билгели.
Асфикциядә туган балаларны реанимацияләүнең төп шартлары—югары сулыш юлларын чистарту, сулыш хәрәкәтләрен тудыру, йөрәк эшчәнлегенә булышлык күрсәтү. Бу өлкәдә тәҗрибәле табиблар ярдәм күрсәтергә тиеш. *Тумыштан үсеш кимчелеге. Яралгыдагы органнарның төрле тайпылыш­ лары тумыштан үсеш кимчелегенә китерә. Кечкенәрәк тайпылышларны аномалия, ә җитдирәкләрен гариплек дип атыйлар.
Баланың зәгыйфь булып тууы кайчак әнисенең көмәнле вакытта йогыш­ лы чирләр: кызылча, җил чәчәге, грипп, герпес, токсоплазмоз, листериоз, туберкулез, СПИД белән авыруына бәйле. Эмбриопатиядә (эмбриональ үсеш чорында барлыкка килгән үсеш аномалияләренең гомуми атамасы) кызылча һәм токсоплазмоз аеруча зур роль уйный.
Ойцова-Воля
Ойцова-Воля — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Туу җәрәхәте
Кызылча яралгының күрү органнарына (бер яки ике күздә дә катаракта, микрофтальмия булырга мөмкин) һәм ишетү органнары (чукрак-телсезлек яный) зыян сала. Йөрәк зәгыйфьлегенә китерергә мөмкин. Кайбер психик тайпылышлар, акыл һәм физик зәгыйфьлек, саңгыраулык, эпилепсия.
Ойцова-Воля
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Туу җәрәхәте
Даун авыруы, тромбофлебит, карындагы яралгыны үлемгә китерә торган хатын-кыз авырулары (пузырный занос), облитерацияле тромбангиитның токсоплазмоз тәэсиреннән булуы билгеле. *Инфекциягә бәйле булмаган сәбәпләр турында берничә сүз. Болар, беренчедән, механик факторлар — йөкле хатынның корсак һәм аналык травмалары, күп яралгылы көмән булганда, бер яралгының икенчесенә көчле басым ясавы, аналыктагы суның бик күп яки бик аз булуы, ана­ лык дефектлары (шеш, аналыкның формасы дөрес булмау, аналыкның җитлекмәгән булуы. Физик сәбәпләр — нурланыш энергиясе, табигый шартларның бик кискен һәм еш үзгәреп торуының тискәре тәэсире.
Химик сәбәпләр дә булырга мөмкин. Хатын-кыз көмәнле вакытта кабул иткән кайбер дарулар, наркотиклар, шулай ук тәмәке тарту яралгының нормаль үсешенә зыян китерә.
Еш күзәтелә торган аномалияләрне һәм үсеш кимчелекләрен карап китик. *Тире өслегендәге тайпылышлар. Яңа туган балада кайвакыт «тамырлы» миң (родимое пятно) булуы күзәтелә. Ул гадәттә ирен өстендә, каш өстендә, муен артында чәчле урыннарга якын була. *Ерык ирен (заячья губа). Өске иреннең читләре һәм урта өлеше кушыл­ мау — авыз куышлыгының еш күзәтелә торган дефекты. Малайларда ешрак очрый.
* Аңкау ерыгы (волчья пасть) — ерык уртада булганлыктан авыз борын куышлыгы белән тоташа. Мондый гариплек баланы ашатуда зур кыенлык тудыра. Аңкауда дефект булган бала күкрәкне авыр имә яки бөтенләй имә алмый. Аның үсеше акрын бара һәм баланы тәрбияләү әти-әнисеннән, якыннарыннан бик зур түземлек сорый. *Бала тугандагы тайпылышларның бер төре — арт юлның каплануы. Бу тайпылыш кайбер очракта балада туры эчәк җитлекмәү һәм арт юлның тире белән каплануы нәтиҗәсендә барлыкка килә. Мондый балаларны коткарып калу өчен кичекмәстән операция ясарга кирәк. *Йөрәк-кан тамырларындагы үсеш кимчелекләреннән тумыштан булган йөрәк зәгыйфьлеге — аорта белән үпкәләр артериясен тоташтыручы юл ябылмау кебек дефект еш очрый. Сирәгрәк очракларда үпкә артериясенең : тарлыгы яки карынчыклар арасындагы бүлектә тишем булу очраклары күзәтелә. Тумыштан йөрәк зәгыйфьлеге диагноз кую өчен шактый кыенлык тудыра һәм бала сәламәт булып үссен өчен кечкенә вакытыннан ук җитди ; чаралар күрүне таләп итә. Соңгы елларда андый балаларның йөрәгенә сабый вакытта ук операция ясыйлар. ' *Малайларның сидек-җенес әгъзалары системасындагы тайпылышлар: ир баланың сидек чыгу каналының дисталь өлеше булмау, сидек юлының түбәнге стенкасының бүленүе, өстәвенә сидек юлы җенес әгъзасының аскы өлешенә урнашкан булып чыга. Кайвакыт сидек чыгару каналының алгы стенкасы өлешчә яки тулысынча тоташып бетмәгән була.
Яңа туган балаларда үзәк нерв системасына бәйле бик авыр, тормыш өчен куркыныч үсеш кимчелекләре булу очраклары да күзәтелә. *Ми тартмасы бүсере — сирәк очрый торган гариплек төре. Ул йомшак шеш рәвешендә күбесенчә лепкә (родничок) һәм борын биле (переносица) өстендә була. Шеш тартылып торган тире белән каплана. Ул пульсацияли һәм кайвакыт аны ми тартмасы эченә кертеп җибәреп була. ’ *Тумыштан баш мие карынчыкларында цереброспиналь сыекча җыелу.
Шуңа күрә авыруларда түбән очлык параличы, сидек, тизәк тота алмау очраклары булгалый.
Тумыштан чалыш аяклылык — үзенчәлекле бер гариплек. Бу аномалия : вакытында сөяктә, мускулларда, тоташтыргыч аппаратта зур үзгәрешләр ; булуы күзәтелә. Баланы савыктыру максатыннан сабый чакта ук пассив ; гимнастика уздыра башлыйлар, табанны көчләп төзәтеп гипслы бәйләвеч куялар һәм башка төр ортопедик чаралар кулланалар.
Кендек гангренасы (кан әйләнеше бозылуы нәтиҗәсендә тукыманың үлүе) бик авыр катлаулану булып исәпләнә. Ул зарарланган тукымаларның «үлеме» һәм бик куркыныч сепсис авыруы барлыкка килү белән характер­ ланырга мөмкин. Соңгы елларда бу катлаулану сирәк очрый башлады.
Инфекция кендек кан тамырларына кереп, анда периартериит, перифлебит, тромбартериит, тромбофлебит кебек катлаулануларга китерергә мөмкин. Микробларның кендек тамырларына кендек төшкәнче һәм төшкәннән соң да керү очраклары билгеле.
Кендек авыруларының бик җитди булуы профилактик чараларның әһәмиятлелеген һәм аларны барлык гигиена таләпләрен үтәп уздырырга кирәклеген күрсәтә.
* Кендектән кан агу бала туып бераз вакыт узгач башланырга мөмкин. • Ул беренче сәгатьләрдә күзәтелү — кендек ярасын начар бәйләү нәтиҗәсе.
Соңрак кан ага башлау инфекция тәэсире белән тамыр тромбы җимерелү хәбәре яки гемофилия авыруы билгесе булып тора.
Яңа туган балада тире һәм лайлалы тышча авырулары.
Нарасыйның тиресе бик тиз яраланучан була. Шуңа күрә инфекция тире аркылы шактый тиз, иркен организмга үтеп керә һәм зыян сала.
Шундыйлардан иң еш очрый торганы — бурсу (опрелость). Касык җы­ ерчыгы, артсан, җенси органнар, ботлар аеруча тиз бурсый. Бурсуны өч дәрәҗәгә аерып карарга мөмкин: беренче дәрәҗәдә кызарып чыгу күзәтелә, бу периодта тиренең бөтенлеге бозылмый. Икенче дәрәҗәдә тиренең төсс үзгәрә, ул бик көчле кызарып чыга, анда эрозия (лайлалы тышча яки эпите­ лийда ялкынсыну) барлыкка килә. Өченче дәрәҗәдә тире кып-кызыл төстә, юешләнеп тора, эрозияле урыннар бик күп һәм бер-берсенә кушылып китә.
Дәвалау өчен стериль майлар, төрле препаратлар кулланалар. Бурсыган урыннар булганда, баланы җылы урында ачык һавада тоту яхшы. Күкрәк баласын дәвалауда имән кайрысы, танин, марганцовка белән ясалган ванналар яхшы нәтиҗә бирә. *Яңа туган балалардагы тире авыруларыннан пиодермия—стафилококк­лар кузгаткан дерматозга игътибар бирү урынлы. Шуларның бер төре — 1 везикулезны (сероз сыекчалы куыкчык) карап китик. Ул булавка башы кадәр зурлыктагы куыкчыкларның тире өстенә таралуы. Ул тире белән эпидермис арасында экссудат җыелудан гыйбарәт. Куыкчыкларны 3 % лы ; зәңгәр су яки 70 % спиртлы яшел бриллиант белән эшкәртәләр. *Абсцесс — тиренең җитди авыруы. Тире асты клетчаткасы эренләү ул. Аны тире өстендәге микроблар барлыкка китерә. Бу очракта тиредәге I кечкенә бозылган урыннар, кечкенә яралар, тырналган урыннар (экско- риация) яңа туган бала организмына керү «капкасы» булып тора.
Авыру баланы шунда ук калганнарыннан аерып, башка бүлмәгә күчерергә кирәк һәм шәхси караучы билгеләү, шәхси куллану предметлары булдыру яхшы. Пемфигус белән авырган бала бүлмәсендә дезинфекция ясала. Авыру белән элемтәдә булган балалар сәламәтләреннән аерым урнаштырылырга тиеш. Авыру баланы көн саен марганцовкалы суда юындырырга, үз вакытында чүпрәкләрен алыштырып торырга, авыру урыннарын саклык белән юып эшкәртергә кирәк. Өйдәге баланы табиблар күзәтүе астында дәвалыйлар. Күз авырулары. *Яңа туган балаларда гонококклар китереп чыгарган күз авырулары куркыныч чирләрдән исәпләнә. Гонорея конъюнктивиты, сабый авыру әнинең бала тудыру юлыннан чыкканда, микроб белән зарарлану нәтиҗәсендә барлыкка килә. Кайбер очракта бала туып күпмедер вакыт узганнан сон ! зарарланырга мөмкин. Санитария-гигиена шартларын бозганда, микроб, куллардан баланың күзләренә керә. Авыруның беренче симптомнары 3-4 нче көннәрдә беленә. Күз кабаклары кызарып чыга, кабара. Әүвәл күздән серозлы, аннары серозлы-эренле бүлендекләр чыга, нарасый көйсезләнә, күзләрен уарга тырыша. Вакытында һәм дөрес дәваламаганда, күзләрнең мөгезпәрдәсе дә зыян күрә. Анда җәрәхәт, мөгезпәрдәнең тишелүе һәм төсле катлау пәрдәнең төшүе күзәтелә, нәтиҗәдә бу сукырлыкка китерергә мөмкин. *Эренле конъюнктивитларны стафилококклар, стрептококклар, Пфейффер таякчыклары, диплококклар, эчәк таякчыклары, вируслар һ.б. барлык- - ка китерергә мөмкин. Гадәттә авыру бала тормышындагы беренче атна ахырында башлана һәм берничә көннән 2-3 атнага кадәр сузыла. Күздән серозлы бүлендекләр чыга, кайвакыт эренле дә булырга мөмкин. Бу очракта мөгезләрдә сирәк зарарлана. *Яңа туган балалар сепсисы.
Организмның канга микроблар кереп йогышлануы — сепсис авыруына китерә. Сепсис авыруы булганда микроблар кан белән барлык организмга, һәм тукымаларга тарала.
Сепсис — бик куркыныч авыру, бигрәк тә яңа туган балалар өчен, чөнки ул тиз арада үлемгә китерергә мөмкин. Шунысы сөенечле, хәзер бу авыру бик сирәк очрый. Ләкин шулай да онытмаска кирәк: яңа туган балалар инфекциягә бик тиз бирешүчән була.
Аннан кала лайлалы тышчадагы яралар, ялкынсынган, сыдырылган урын­ нар микроблар керү капкасы булып тора. Микроблар шулай ук эчәклектән лимфа юллары аша бар организмга тарала ала. Шулай ук үпкәләрдәге эренле ялкынсынулар да сепсиска китерә.
Карындыктагы йогышланган туым суы, бала табу йортындагы персо­ налның пычрак куллары, пычрак савыт-саба, бала чүпрәкләренең, кирәк- яракларның тиешенчә чистартылмавы, әнисенең мастит авыруы (сөт бизе ялкынсыну), ана кулындагы эренле яралар яңа туган балага куркыныч гудыручылар булып тора.
Авыруның клиник картинасы төрлечә. Сепсиска мондый күренеш хас: сабый тынычсызлана, күкрәктән баш тарта, ашаганын кикереп чыгара, коса. Аның эче кабара. Бик еш сыек тәрәт булып тора. Температурасы 39-40 градуска җитә. Бизгәк тоту булмаска мөмкин. Талак һәм бавыр үсә. Баланын авырлыгы артмый яки ул кими башлый. Авыр очракларда тәнгә сары төшә.
Канда тромбоцитлар кими, лейкоцитлар сул якка арта, азканлылык барлык­ ка килә, СОЭ тизләшә. Беркадәр вакыттан соң органнарда эренле процесслар башлана: эренле остеомиелит, тире абсцессы, үпкәләр абсцессы, эренле плев­ рит, перикардит, перитонит, менингит, отит, энтероколит авырулары кебек катлауланулар булырга мөмкин. Авыруның киләчәге инфекциянең күпме булуына, көчлелегенә, бала организмының реактивлыгына, дәвалауның үз вакытында һәм дөрес алып барылуына бәйләнгән. *Яңа туган балаларда тартышу (столбняк) авыруы.
Соңгы елларда бик сирәк очрый. Авыруга керү капкасы булып кендек ярасы хезмәт итә. *Грипп һәм башка респиратор авырулар (ОРЗ) яңа туган балаларда еш очрый. Балага авыру әнисеннән яки караучы кешеләрдән эләгә. Сырхау югары сулыш юлларыннан башлана. Томау төшә. Нәнигә борын аша су­ лыш алу авырая. Температура кайвакыт 39 градуска кадәр күтәрелә. Бала начар имә, Кайвакыт күкрәкне бөтенләй авызына алмый, чөнки борын томалану аңа суларга ирек бирми. Диспепсик күренешләр: эч китү, косу күзәтелә. Еш кына грипп авыруы отит, пневмония белән катлаулана. *Яңа туган балаларда пневмония.
Күп очракта пневмония белән авырып китүгә бала тудырган вакытта барлыкка килгән катлауланулар: асфикция, бала тапкандагы травма һ.б. сәбәпче булып тора. Бу вакытта баланың үпкә тукымаларында үзгәрешләр барлыкка килә: үпкә тукымаларына кан саву, үпкәнең кайбер участоклары шешенү һәм ателектаз (альвеолаларның куышлыгы бетү) шундыйларга керә. Мондый тайпылышлар булганда, үпкә тукымасы бик тиз инфекциягә бирешә. Шулай ук әйләнә-тирә шартларының начарлыгы (тыгызлык, саф һава җитмәү, торакта түбән температура) һәм санитария-гигиена норма­ ларын бозу авыруга сәбәпче булып тора.
Пневмония белән ешрак ателектазлары булган, вакытыннан алда туган, җитлекмәгән нәни балалар авырый. Пневмонияне төрле бактерияләр: стафилококклар, стрептококклар, пневмококклар, эчәк таякчыклары һ.б. китереп чыгара.
Авыруның клиникасы үзенә күрә бертөрле. Башта сабыйның гомуми халәте үзгәрә, аны хәлсезлек борчый. Ул имүдән баш тарта. Ашаганын кикереп чыгара, коса. Тиренең төсе үзгәрә, асфикция өянәкләре булып
"ала. Йөткерү күп вакытта булмаска да мөмкин. Температурасы югары күтәрелми. Соңрак борын читләрен селкетеп авыр сулавы, тын кысылуы, сизелә. Баланың йөзе күгелҗем төс ала, асфикция өянәге ешая. Канда лейкоцитоз арта, СОЭ аз гына күтәрелә. Клиник картинасы буенча нәни балаларда интерстициаль, стафилококклы, аспирацияле пневмонияләр ? күзәтелергә мөмкин. Мондый пневмонияләрнең барлыкка килү сәбәпләре ; дә төрлечә була.
Соңгы елларда бала тудыру йортларында, яңа туган балаларны дәвалауда алга киткән илләрдәге кебек, алдынгы методлар кулланыла башлады. Бала тудыру йортларында заманча, югары мөмкинлекләргә ия яңа технологияле медицина аппаратлары куллану эш нәтиҗәләренең яхшыруына китерде.
Хәзер инде берничә ел яңа туган балаларның үлем күрсәткече түбәнәюе күзәтелә. Табиблар вакытыннан алдан туган, авырлыклары җитмәгән балаларны да саклап калалар. Кызганычка каршы, җәмгыятьтә барган тискәре күренешләр: әхлак түбәнәю, кайбер йөкле хатын-кызларның үз халәтенә төкереп каравы, спиртлы эчемлекләр, наркотиклар белән мавыгу, җенси бәйләнешләргә җиңел карау, тәмәке тарту кебек начар гадәтләр зәгыйфь балалар тууга һәм медицина хезмәткәрләренә дә өстәмә кыенлыклар артуга китерә. Нәтиҗәдә, бала тудыру йортларыннан нәниләрнең бик күбе тумыштан булган авыру белән чыгарыла. Моннан соң алар бу бала табиблары күзәтүе астында торырга мәҗбүр. Дәвага бирешмәгән авыру балаларның бер өлеше тумыштан инвалидлар санын арттыра.
(15664) 4050 T-3
(15664) 4050 T-3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 16 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4050 T-3» саналган.
HD165772
HD165772 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Кече Пуял
Кече Пуял (Изи Пуял, Малый Пуял) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (95,1%), руслар (4,9%).
Караҗакышлак (Терҗан)
Караҗакышлак (Karacakışlak) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Терҗан илчесенә караган бер авыл (köy).
Аязпынар (Эдремит)
Аязпынар (Ayazpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Ван иле Эдремит илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сокуле (Бильский повяты)
Сокуле  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Владимир Дмитриев (1957)
Владимир Дмитриев (Владимир Владимир улы Дмитриев,, — , ) — РФ физигы, физика-математика фәннәре докторы (1991), РФА академигы (2011), РФ дәүләт премиясе лауреаты (1993).
Таир
Таир.
Тадаювка
Тадаювка — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Каза Серена (Модена)
Каза Серена — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Тадаювка
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каза Серена (Модена)
Географиясе
Каза Серена Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Седлець (Түбән Силезия воеводалыгы)
Седлець  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ленкс
Ленкс — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Клифтон (Монро, Висконсин)
Клифтон  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Балыксу
Балыксу — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Томь елгасының сул ярыннан 762 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 41 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Плоска (Великая кушылдыгы)
Плоска — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Великая елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 27 км.
Вильбур
Вильбур — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Плоска (Великая кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мёлленсдорф
Мёлленсдорф (Möllensdorf) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Педрас-Грандис
Педрас-Грандис — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Владимир Сергеев (1945)
Владимир Сергеев (Владимир Кирилл улы Сергеев,, ) — РФ иҗтимагыятьчесе, тарих фәннәре нәмзәте (1983), иҗтимагыять фәннәре докторы (2002), РФның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Макконнелл (Көнбатыш Виргиния)
Макконнелл  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Макконнелл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дамар (Канзас)
Дамар  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дамар шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Долькур
Долькур (Dolcourt) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Шклея
Шклея — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсенең Шарангино районы биләмәләрендә ага. Елга  Рутка елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 32 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мокшиця-Велика
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Иванки (Брагинский районы)
Иванки  (Іванкі ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Брагинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сталбишчы
Сталбишчы — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы авыл.
Халык саны — 4 018 кеше (2010).
Почта индексы — 422624.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.
Тарих
1938—1958 елларда — ТАССРның Сталбишчы районы үзәге.
Халык
Милли состав (2002): руслар — 66,2%, татарлар — 31,5%, чуашлар — 0,9%.
Кега (Корега кушылдыгы)
Кега  — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Корега елгасының уң ярына тамагыннан 16 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вилальер
Вилальер — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Владимир (Петров)
Владимир (Иван Пөтр улы Петров,, — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Санкт-Петербург руханилар академиясе прафисыры, Бийск (1880-1883), Тум һәм Симәй (1883-1886), Ставрополь һәм Екатеринодар (1886-1889) һәм Түбән Новгород һәм Арзамас (1889-1892) епискобы, Казан һәм Зөя архиепискобы (1892-1897).
(15665) 4094 T-3
(15665) 4094 T-3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 16 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4094 T-3» саналган.
Фрасин-Дял
Фрасин-Дял — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мәҗит Гафури урамы (Уфа)
Мәҗит Гафури урамы  (Улица Мажита Гафури) — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Урам 1925 елда татар һәм башкорт әдәбияты классигы Мәҗит Гафури хөрмәтенә аталган.
Урнашу
Вәлиди урамы һәм Нижегородка арасында урнашкан. Урам Уфаның Киров районы һәм Уфаның Ленин районы территориясе буенча буйлап үтә. Элек урам Никольская исемен йөрткән. Урамда Телеүзәк урнашкан.
Сокуле (Радинский повяты)
Сокуле  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Окартово
Окартово — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Партизанск
Партизанск (Партизанск) — Россия Федерациясенең Диңгез буе краенда урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1929 елдан, шәһәр статусын 1932 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,7%), кореялылар (2,8%), украиннар (1,9%), татарлар (1,1%).
(8343) Тугендгат
(8343) Тугендгат — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1986 елның 4 октябрендә А. Мркос тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 TG3» саналган.
Тадеушув (Мазовия воеводалыгы)
Тадеушув  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Холт (округ, Миссури)
Холт — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Орегон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1841 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 4868 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1197 км² тәшкил итә.
Педрас-ди-Мария-да-Крус
Педрас-ди-Мария-да-Крус — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Аяккыф (Караисалы)
Аяккыф (Ayakkıf) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Караисалы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вильдоме
Вильдоме — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Седлимовице
Седлимовице — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бисерикань (Алба)
Бисерикань — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сизма (Великая кушылдыгы)
Сизма — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Великая елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 42 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Амир Темир хиёбони
Амир Темир хиёбони (Amir Temur xiyoboni) - Ташкент метрополитены станциясе. «Бәйсезлек мәйданы» һәм Хәмид Алимҗан станцияләре арасында урнашкан. Юныс Рәҗәб станциясенә күчә.
Амир Темир скверы буенча аталган..
1992 елның 1 маена кадәр станция «Октябрь инкилаб» («Октябрь революциясе») дип атала, аннан соң «Мәркәзи хиен» («Үзәк сквер») дип үзгәртелә. Станция заманча исемен 1993 елның 1 августында ала.
Җәяүле өчен җир асты кичүләре белән уртак ике җир асты вестибюль колоннасы станциясе. 1977 елның 6 ноябрендә Чилонзар линиясенең беренче участогы составында файдалануга тапшырыла.
Станцияне һәм проектын төзегәндә җыелма тимер-бетон кулланылган. Түшәмнең элмә түшәмендә япмалар яшеренгән, лампалар Ригель — балаларда урнаштырылган. Станциянең колоннасын Ак нурадин мрамора, юл Тоннель дивары - Кызыл газдан мрамора белән бизәгәннәр. Идән - соры һәм кара төстә гранит.
Каза Симини (Лече)
Каза Симини — Италиянең Апулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Симини Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Мёллерн
Мёллерн (Möllern) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD165777
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Мокшиця-Мала
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Клифтон (Пирс, Висконсин)
Клифтон  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кисекбаш
Кисекбаш — татар фольклоры һәм язма әдәби әсәрләр персонажы. Татар халык әкиятләрендә («Алтын чүлмәк», «Унике егет» һ.б.), легендаларда («Кисекбаш», «Кисек башлы әүлия»), «Идегәй» дастанында очрый.
Кисекбашның барча эш-гамәлләре фантастикага корылган, гәүдәдән аерылган баш хәрәкәт итә, сорауларга җавап бирә, өйрәтә, киләчәкне юрый, үзенең дошманнарын юк итә һ.б.
Кисекбаш образы фольклор әсәрләрдән язма әдәбиятка да күчә («Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш», Габдулла Тукай). «Кисекбаш китабы» (XIV-XV гг.).
Роберт Солоу
Роберт Солоу (, —, ) —. Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1987).
Маһабһаратам
«Маһабһа́ратам» (санскр. महाभारतम्, mahābhāratam  IAST <span class="IAST IPA" style="white-space: nowrap; text-decoration: none; font-size: 100%" title="IAST" contenteditable="false">, «Бһарата токымы турында хикәя», борынгы патша Куру токымы Бһарата патша исеме хөрмәтенә) — борынгы Һинд эпосы. Дөнья мәдәниәтенең иң зур әдәби әсәрләренең берсе, «Маһабһаратам» — катлаулы, эпик хикәяләр комплексы. Унсигез китаптан (парва), 75 меңдән  ике юллыклардан (шлока)  тора, бергә алганда Илиада һәм Одиссеядан күпкә озынрак. «Маһабһаратам» — күп образлар һәм сюжетлар чыганагы, Көньяк һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия илләрендә киң таралга. Һинд йоласында «бишенче Веда» булып санала. Дөнья әдәбиәтендәге үз эчендә бар нәрсәләр бар дип раслаган сирәк әсәрләрнең берсе булып тора.
Эчтәлеге
«Маһабһаратам» авторлыгы акыл иясе Вьясага бәйле, сүз аның турында да бара (Пандавлар һәм Кауравлар дәү әтисе). Эпос эчендә ике туган төркөмнәре арасындагы ызгыш — биш Пандав (Панду патша һәм Кунти патшабикә уллары) һәм йөз Каурав (Дһритараштра патша һәм Гандһари патшабикә уллары). Пандавлар, Кауравлар борынгы Ай династиясе патшасы Куру токомынан, әммә хикәяттә күбесенчә Дһритараштра улларына карата Кауравлар зат исеме кулланыла. Ызгыш Дһритараштраның өлкән улынан чыгып китә, астыртын Дурьодһана, бала чагынан «хәкимлык итүгә комсызлыктан җинаятиь нияте туа». Олы патша Дһритараштра варисына ирек биреп, акыл ияләре, киңәшчеләр, олылар сүзенә карамый. Күп еллар дәвамында ызгыш кубып, 18 көнлөк сугыш изге Курукшетра кырында башлана. Кауравлар ягынан сугышта Пандавларзың өлкән абыйлары Карнаның катнашуы зур драматизм өсти.
Пандавлар һәм Кауравлар арасындагы сугышның мифологик нигезе бар:Илаһлар нияте буйынча Курукшетрада Кауравлар тәненә оялаган данава шәйтаннарын бетерү кирәк. Ыруг арасындагы сугышны башлар өчөн, Шива тарафынан данавага бүләк итеп Дурьодһана булдырыла. Аннан башка, корбан миһрапынан могҗизалы рәвештә Драупади туа, ул кшатрийлар арасындагы сугышны кузгата. Илаһлар ниятендә зур урын Карнага бирелә: бар нәрсәне белгән Вьяса әйтүенчә, Сурья улы Карна җирдә ызгыш тудыру өчен барлыкка килгән.
Эпик хикәя I китап ахырында һәм II—XI китапларда бара. I китапта Пандавлар, ярты патшалыкны мираска алып, зур һәм чәчәк аткан империя төзиләр, II китапта Пандавлар патшалыкны Кауравларга нокталы шакмак уенында оттыралар, унөч еллык сөргенгә китәләр (III, IV китаплар), V китап тулысынча дипломатия ярдәмендә конфликтны юкка чыгаруга бәйле, көрәш турында VI—X китапларда бәйән ителә, XI китапта яуда баш салган яугирләр турында сүз бара. Көрәш алдынан Арджуна, Пандавтарлың уртанчы улы (һәм алар арасында иң батыр яугир), туганнарын үтерүдә катнашудан баш тарта, әммә Кришна, аның арба йөртүчесе, геройның этик икеләнүен билгеле вәгазе — «Бһагавад-гита»да хәл итә. Курукшетрадагы бөек сугыш Кали-юга башын ача — кешелек тарихындагы дүртенче һәм соңгы иң авыр дәвер.
«Маһабһаратамның» төп эпик герое дип Карна санала. Карна Курукшетрадагы көрәшнең кшатрийлар һәм аларың шәйтаннарын куу өчөн булачагын белә. Кришна уйлаувынча, Карнасыз бу көрәш килеп чыкмас иде. Аның үлеме белән Курукшетрада Кауравлар җиңелүе котолгысыз була, шулай ук Двапара-юга тәмамланып, Кали-юга башлана, моның турында Җиһан торышы сөйли. Карна үлеменә хикәядә күп урын бирелә.
Барлыкка килүе
«Маһабһаратам» өстөндәге мөхәррирлек эше безнең эраның беренче гасырларында тәмамланһа да, поэманың бер төренә килә алмыйлар, аны төзүче дип шагыйрь һәм акыл иясе Вьяса әйтелә. Төньяк һәм көньяк төрләре бар. Пандавлар һәм Кауравлар арасындагы ярышны сүрәтләү төлзәре күп аерылмый.
«Маһабһаратам» китаплары
«Маһабһаратам» 18 парва (китаптан) тора:
Адипарва (Беренче китап. Бһараттар токомының килеп чыгышы, Дһритараштра патшаның һәм ике туганнары Пандавлар арасындагы көрәшнең башланып китүе турында сүз бара)
Сабхапарва (Җыелыш турында китап. Пандавларзың борынгы һинд кенәзлекләренең берләшүе, патшалыктан баш кагуы турында)
Араньякапарва (Урман китабы. Пандавларзың урманда үткәргән ун ике елы турында)
Виратапарва (Вирата турасында китап. Һөргөндөң ун өсөнсө йылында Пандавтар менән булган хәл-вакигалар турасында)
Удьйогапарва (Тырышлык турында китап. Пандавларның Кауравлар белнән сугышка юл куймау өчөн эшләгән эшләре турында)
Бһишмапарва (Бһишма турында китап. Курукшетрадагы ун сигез көнлек көрәшнең беренче ун көне турында)
Дронапарва (Дрона турында китап. Курукшетрадагы сугышның биш көн дәвамында (ун беренчедән ун бишенчегә кадәр) барган вакыйгалар турында)
Карнапарва (Карна турында китап. Ике көн эчендә (уналтынчы, ун җиденче көннәр) барган вакыйгалар турында)
Шальяпарва (Шалья турында китап. Курукшетрадагы көрәшнең унсигезенсе көне турында)
Сауптикапарва (Йоклаучыларга һөжүм итү турында китап. Дронаның Ашваттһаман исемле улының Пандавларның йоклаган яугирләренә намуссыз ташлануы турында)
Стрипарва (Хатыннар турында китап. Ашваттһаман үтергән яугирләрнең хатыннары кайгыларын сүрәтли)
Шантипарва (Канәгатьтлек турында китап)
Анушасанапарва (Боерык турында китап)
Ашвамедхикапарва (Атны корбанга китерү турында. Пандавлар, Кауравларны җиңгәч, Һинд кенәзлекләренең берләшүен бәян итә)
Ашрамавасикапарва (Урманда яшәү турында китап. Патша Дһритараштра, хатыны Гандһари һәм Кунтиның урманга китеп, тормыш юлын тәмамлавы турында сөйләнә)
Маусалапарва (Чукмарлар белән сугыш турында китап. Үзара тугандаш ырулар —Ядав, Вришни, Андхак, Кукурларны юк итү, Кришна, Баладева үлеме хакында)
Сваргароханикапарва (Күккә күтәрелү турында. Пандавларзың, ике туганнары Кауравларның аянычлы тәкъдире хакында)
Шулай ук Кришна тормышы турында 16 375 икеюллыктан торган «Һаривамшапарва» кушымтасы бар.
Басмалар һәм тәрҗемә
Урта гасырларда ук «Маһабһаратам»ны Һиндстан һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия телләренә тәрҗемә итәләр.
Инглиз тәржемәләренең иң мәшһүре К. М. Гангули 1883—1896 елларда эшләгән. 2009 елда Һинд шагыйре П. Лал поэманың тулы тәржемәсен тәмамлый.
«Бһагавад Гита»ның беренче басмасы рус телендә 1788 елда чыга.
Рус телендәге тәрҗемә өстендә эшне В. И. Кальянов (1908—2001) Ленинградта 1939 елда башлый. 16 китап тәржемәсе басылды (I—XI, XIV—XVIII), калган ике китап тәрҗемәсе өстендә эш дәвами итә.
Чыганактар
J.'' The Sanskrit Epics. Leiden-Boston, 1998
Das Mahabharata als Epos und Rechtsbuch. Berlin, 1895.
Genesis des Mahabharata. Berlin, 1899.
P.'' Gods, Priests and Warriors. The Bhrgus of the Mahabharata. N.Y., 1977.
Gonzalez-Reimann L. The Mahabharata and the Yugas. N.Y., 2002
P., Ramachandran K.S.'' Mahābhārata: Myth and Reality. Different views. Delhi, 1976.
The Mahābhārata. An Ethnological Study. London-Amsterdam, 1935.
W.'' Epic Mythology. Strassburg, 1915.
W.'' The Great Epic of India. Its Character and Origin. N.Y. 1901.
Mahabharata. Inhaltsangabe, Index und Concordanz der Calc. und Bomb. Ausgaben. Bonn, 1903.
Visiong of God. Narratives of Theophany in the Mahābhārata. Vienna, 1989.
K.'' Elements of Poetry in the Mahābhārata. Berkeley-L.A. 1964.
An Index to the Names in the Mahabharata. Delhi, 1978.
Memorial Edition. Vol. I. Critical Studies in the Mahabharata. Poona, 1944.
S''. On the Meaning of the Mahābhārata and its Critics. Bombay, 1957.
Bruce M.'' Seer of the Fifth Veda. Krishna Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata. Delhi, 1999.
N.'' Disposal of the Dead in the Mahābhārata. Varanasi, 1979.
V.'' The Mahābhārata: A Criticism. Bombay, 1929.
Epilogue of Mahabharata. Pune, 2001.
«Махабхарата» и «Рамаяна». (Серия «Массовая историко-литературная библиотека»). М., Худож. лит. 1970. 96 стр. 8000 экз.
Древнеиндийский эпос. Генезис и типология. (Серия «Исследования по фольклору и мифологии Востока»). М., Наука (ГРВЛ). 1974. 424 стр. 4800 экз.
«Махабхарата: её происхождение и развитие» в сборнике статей «От вед к индуизму. Эволюционирующая мифология». М., «Восточная литература» РАН ISBN 5-02-016607-3; 2002 г.
Образ Карны в Махабхарате. Разыскания о трагическом герое индийского эпоса. М., CK. 2009. 248 стр. 300 экз.
Царицы Махабхараты. Роль женщины в индийском эпосе. СПб., СИ. 2022. 426 стр. 300 экз.
Мифология древнеиндийского эпоса (Пантеон). (Серия "Исследования по фольклору и мифологии Востока). М., Наука (ГРВЛ). 1975. 120 стр. 5000 экз.
Вопросы поэтики древнеиндийского эпоса: Эпитет и сравнение. Серия "Исследования по фольклору и мифологии Востока). М., Наука (ГРВЛ). 1979. 136 стр. 2150 экз.
Махабхарата. Изучение древнеиндийского эпоса. М., Наука (ГРВЛ). 1991. 232 стр. 2500 экз.
Сылтамалар
Махабхарата — сайт с полным русским переводом книг Махабхараты для чтения онлайн.
Махабхарата на сайте «Эпическая сила»
Махабхарата в переводе Б. Л. Смирнова
Махабхарата в библиотеке Монастыря-академии йоги «Собрание Тайн»
Махабхарата в Библиотеке ведической литературы
РАН.
[http://audioveda.ru/audio?id=289 Махабхарата — выборочный перевод с санскрита в стихах. Аудио книга mp3. 1974 г. ]
Леон (Ланди)
Леон — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Владимир Черкасов (1946)
Владимир Черкасов (Владимир Кузьма улы Черкасов,, — , ) — эстәбил ирекле радикаллар химиясе һәм парамагнит металл-органик һәм координацион кушылмалар өлкәләрендә белгеч, химия фәннәре докторы (1995), профессор, РФАнең мөхбир әгъзасы (2003), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1985), РФАның Түбән Новгород фәнни үзәге рәисе урынбасары (?-2016).
(15666) 5021 T-3
(15666) 5021 T-3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 16 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «5021 T-3» саналган.
Маллори (Көнбатыш Виргиния)
Маллори  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Маллори халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Коршуниха (Киров өлкәсе)
Коршуниха (Коршуниха) — Киров өлкәсенең Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: урыслар (100%).
Дигора
Тарих
Шәһәр статусын 1964 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): осетиннар (96,2%), урыслар (1,8%).
Виорика Думбрэвяну
Виорика Васильевна Думбравия (молд.  Viorica Dumbrăveanu ; 23 декабрь 1976 ел, Кишинёв, Молдавия ССР ы) — молдаван хатын-кыз-сәясәтчесе. Хокук магистры. 2019 елның 14 ноябреннән 2020 елның 23 декабренә кадәр Ион Кику җитәкчелегендә Кику хөкүмәтенең Молдова Республикасы сәламәтлек саклау, хезмәт һәм социаль яклау министры (2020 елның 23 декабреннән 31 декабрендә кадәр вазифасын башкаручы). 2019 елның 29 июленнән 14 ноябренә кадәр социаль мәсьәләләр буенча Молдова Республикасы Президенты киңәшчесе.
Биографиясе
Виорика Васильевна Думбрэвяну 1976 елның 23 декабрендә Кишинёвта туган.
Окронгле (Гижицкий повяты)
Окронгле  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.