cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ляхавичы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Айвиллер-э-Лиомон
Айвиллер-э-Лиомон (Aillevillers-et-Lyaumont) — Франциянең Югары Сона департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 36,30 км².
Немыд (Шежамка кушылдыгы)
Немыд — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Шежамка елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кызыл Кут районы
Кызыл Кут районы (Краснокутский район) — Сарытау өлкәсе керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Кызыл Кут шәһәре.
Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Кызыл Кут кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә Кызыл Кут районы буларак оештырылган.
1959 елда район юкка чыгарылган Комсомольское районы территориясе кертелгән.
Халык
Милли состав (2010): урыслар (71,4%), казакълар (14,8%), украиннар (2,9%), татарлар (1,9%), әрмәннәр (1,5%), кореялылар (1,3%).
Административ бүленеш
Кызыл Кут районы 1 шәһәр җирлеге һәм 12 авыл җирлеге керә.
(13723) Kolokolova
Тарихы
1998 елның 27 августында LONEOS проекты тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QY54» саналган.
Новий Дунинув
Новий Дунинув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Арда
Арда (Церкысола, Арда) — Мари Илнең Килемар районында урнашкан.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (62,2%), руслар (34,0%).
Баршув
Баршув — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Миңнебай Саттаров
Миңнебай Саттаров (Миңнебай Зәйнетдин улы Саттаров,, — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
(6478) Голт
(6478) Голт — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1988 елның 12 маенда Кэролин Шумейкер, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 JC1» саналган.
(13724) Schwehm
(13724) Schwehm — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 27 августында LONEOS проекты тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QF55» саналган.
Песан (Жер)
Песан — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Блевенкур
Блевенкур — Франциянең Вогез департаментында урнашкан коммуна.
Шёнвёлькау
Шёнвёлькау (Schönwölkau) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Депултиче-Крулевски
Депултиче-Крулевски — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Дон-Фелисиану
Дон-Фелисиану — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Изола (Верчели)
Изола — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Изола Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Оул-Крик (Вайоминг)
Оул-Крик  — Америка Кушма Штатларының Вайоминг штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Оул-Крик халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Косово Җөмһүрияте
Косово Җөмһүрияте (Republika e Kosovës, Република Косово) — Көньяк-Көнчыгыш Европада, Балкан ярымутравында урнашкан өлешчә танылган дәүләт.
Башкала — Приштина шәһәре.
Химик синтез
Химик синтез ― гадирәк молекулалардан катлаулы молекулалар булдыру процесс; химик һәм физик ысуллар кулланып химик кушлымалар алу. Химик синтез органик һәм нәорганик була ала. Төшенчәне сүзнең хәзерге мәгънәсендә алман химигы Герман Кольбе керткән.
Моны да карагыз
Органик синтез
Косово Җөмһүрияте
Сербия Конституциясе буенча, Косово Җөмһүрияте җирләре Сербия составына Косово һәм Метохия автономияле төбәге буларак керә, ләкин фактик рәвештә Сербия контроле астында булмый. Серблар күпчелеген тәшкил итә торган Косовоның өлеше, үз чиратында, Приштина хакимиятләренә буйсынмый, ләкин Сербия составына да керми.
Россия, Кытай (БМО Иминлек Шурасының вето ия булган әгъзалары) Сербиядән Косово бәйсезлеген танымый.
Небраска
Небра́ска (Nebraska) — АКШның Төньяк-Көнбатыш Мәркәзе регионында (West North Central States) урнашкан штат. Халык саны — 1,7 млн кеше (2000). Этник состав: алманнар — 38,6 %, ирландлар — 12,4 %, инглизләр — 9,6 %, шведлар — 4,9 %, чехлар — 4,9 %.
Штатның башкаласы — Линкольн (Lincoln), шулай ук Омаха (Omaha) дигән зур шәһәр бар.
Небраска мәйданы 200,5 мең км²-ны тәшкил итә. Төньякта штат Көньяк Дакота, көнбатышта Колорадо һәм Вайоминг, көньякта Канзас, көнчыгышта Айова һәм Миссури белән чиктәш.
Козлук (Измит)
Козлук (Kozluk) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Измит илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Йолҗупынары (Диядин)
Йолҗупынары (Yolcupınarı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Агры иле Диядин илчесенә караган бер авыл (köy).
Фервью (Алабама)
Фервью  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ванишковце
Ванишковце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Хородник-де-Сус
Хородник-де-Сус — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Акчаавлу (Сома)
Акчаавлу (Akçaavlu) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Сома илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Хородник-де-Сус
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новий Жабенець
Новий Жабенець — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Башин
Башин — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ляхавичы (Драгичынский районы)
Ляхавичы  (Ляхавічы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Драгичынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Зур Панас
Зур Панас — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Вах елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 55 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклар бассейны Васюганнан Вагага кадәр, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Воргэ-Кэтыль-Кыкэ
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны бүᴫᴦеында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Таз елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зур Панас
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мощениця (Горлицкий повяты)
Мощениця — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Станомиру
Станомиру — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD128997
HD128997 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Аламинос
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(13725) 1998 QY55
(13725) 1998 QY55 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 29 августында Вишня тарафыннан Вишня обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QY55» саналган.
Горный (Каменски шәһәр округы)
Горный (Горный) — Свердловск өлкәсенең Каменск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93%), татарлар (6%).
Песуленс
Песуленс — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Шалегово (авыл)
Шалегово (Шалегово) — Киров өлкәсенең Оричи районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%), арлар (5%).
Айонкур
Айонкур (Ailloncourt) — Франциянең Югары Сона департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 9,29 км².
Шёпсталь
Шёпсталь (Schöpstal) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Катберт (Джорджия)
Катберт  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Катберт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дон-Элизеу
Дон-Элизеу — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пара штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(6479) Леоконнолли
(6479) Леоконнолли — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1988 елның 15 июнендә Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 LC» саналган.
Блемерей (Вогез)
Блемерей — Франциянең Вогез департаментында урнашкан коммуна.
Фатыйх Субаев
Фатыйх Субаев (Фатыйх Йосып улы Субаев,, — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Деражня (Люблин воеводалыгы)
Деражня  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алексей Стариков
Алексей Стариков, Алексей Марк улы Стариков,, — , ) — Уфаның «Башнефтезаводстрой» тресты идарәчесе (1946—1970), УНИ проректоры (1970 елдан). Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Мади-Яха
Мади-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Хальмер-Яха елгасының сул ярыннан 4 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 28 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об култыгы бассейныннан көнбатыштагы елгалар. Кече елга бассейны — Об, Төньяк Сосьва кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Об, Төньяк  Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бадьвож (Шер-Вож кушылдыгы)
Бадьвож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Шер-Вож елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Закир Тинчурин
Закир Тинчурин (Закир Вәли улы Тинчурин,, — , ) — дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, Лубиян урман техникумы укытучысы, директоры (1928-1932), ТАССР җир эшләре халык комиссариатының кадрлар бүлеге мөдире (1932-1933), Татарстан китап нәшрияты идарәчесе (1937-1940), ТАССР халык хуҗалыгы шурасы рәисе урынбасары (1940-1942), Казан шәһәр башкарма комитеты рәисе (1942), ТАССР халык мәгарифе комиссары урынбасары (1942-1944), Татарстан китап нәшриятында идарә башлыгы, ТАССР мәдәният министры урынбасары (1944-1958).
Рәшит Гыйләҗев
Рәшит Акмал улы Гыйләҗев (22 июль 1951 ел, СССР, ТАССР, Яшел Үзән) - рәссам, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе. Татарстанның халык рәссамы (2022).
Аларилья
Аларилья — Испаниянең Гвадалахара провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рәшит Гыйләҗев
Биографиясе
Рәшит Акмал улы Гыйләҗев 1951 елда ТАССРның Яшел Үзән шәһәрендә туа.
1966-1970 — ТАССРда Лениногорск музыка-сәнгать педагогика училищесында белем ала.
1981 елда И. Е. Репин исемендәге институтны (Сәнгать академиясе) тәмамлый, күренекле рәссам Е. Е. Моисеенко остаханәсе буенча. Гыйләҗев укытучыларның традицияләрен дәвам итә һәм үстерә, гражданлык пафосы белән билгеләп үтелгән реалистик әсәрләр, шул ук вакытта чынбарлыкны үзгәртә, образларын тере тормыш хисе белән тулыландыра. Өч меңнән артык рәсем сәнгате әсәрләре авторы, ул иҗади активлыгы һәм сәнгатьтә шәхсилеге белән аерылып тора.
1981-1984 - А. И. Герцен исемендәге Дәүләт педагогика институтында рәсем сәнгате укытучысы.
1982-1986 - СССР Рәссамнар берлегенең Ленинград бүлеге иҗат остаханәсендә эшли.
1983, 1986, 1989 - «Горячий Ключ» иҗат йортының иҗади төркемендә эшли.
1985, 1998 - «Академическая дача» иҗат йортында эшли, Калининград (Тверь) өлкәсе.
1988 - СССР Рәссамнар берлегенең Ленинград бүлеге рәсем сәнгате секциясенә керә.
1990 - «Паланга» иҗат йортында эшли, Литва.
1990 - «Гурзуф» иҗат йортында эшли.
1991-1997 - Франциягә (Париж, Жеверни, Нант, Сен-Мишель, Онфлер, Марсель, Кассис, Экс) иҗади сәфәрләр.
1994 - Германия, Австрия, Италия шәһәрләре буенча сәяхәтләр.
1995-1996 - "Гали" мәчете интерьерларын һәм экстерьерын бизәү өстендә эш, Баулы.
Новий Желехув
Новий Желехув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Рәшит Гыйләҗев
Иҗаты
Рәссам үзенең матур стилен булдыра алды, ул аның музейларында, Россия, Татарстан һәм чит илләрдәге шәхси коллекцияләрендә булган полотналарында таныта. Яраткан җылы Татарстан һәм яңгырлы Петербург, Гыйләҗевнең икенче ватаны - рәссамда үзенең нәзакәтле сәнгатен тапкан.
Новий Желехув
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рәшит Гыйләҗев
Иҗаты
Портретларда, натюрмортларда, пейзажларда, интерьерларда, монументаль рәсемнәрдә иҗат ителгән Рәшит Гыйләҗев образлары дөньясы – ул якты, яшәүне раслый торган, югары рухилык дөньясы, онытылмаслык тәэсирләр калдыра. Аның беренче шәхси күргәзмәсе 1986 елда СССР Рәссамнар берлегенең Ленинград бүлегендә була.
Күргәзмәләре
1995 елдан башлап Гыйләҗевлар Мәскәү, Санкт-Петербург, Тосно, Казан, Яр Чаллы, Әлмәт, Яшел Үзән, Баулы һәм чит илләрдә 30 шәхси күргәзмә оештыра.
(13726) 1998 QV89
(13726) 1998 QV89 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 24 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QV89» саналган.
Козлук (Кале)
Козлук (Kozluk) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Кале илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Варадка
Варадка — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Йолинди (Бига)
Йолинди (Yolindi) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Чанаккале иле Бига илчесенә караган бер авыл (köy).
Паркмен (Вайоминг)
Паркмен  — Америка Кушма Штатларының Вайоминг штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Паркмен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алешкино (Килемар районы)
Алешкино (Ардембал, Алешкино) — Мари Илнең Килемар районында урнашкан авыл.
Мощениця-Вишня
Мощениця-Вишня — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Беганув (Түбән Силезия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фатыйх Сөләйманов
Фатыйх Сөләйманов (Фатыйх Каюм улы Сөләйманов,, — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Изола (Кунео)
Изола — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ляхавичы (Иванава районы)
Ляхавичы  (Ляхавічы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Иванава районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Дон-Эспедиту-Лопис
Дон-Эспедиту-Лопис — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пиауи штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Васил Хәннанов
Биографиясе
Хәннанов Васил Миргазыян улы 1956 елның 26 сентябрендә БАССРның Октябрьский шәһәрендә туа.
1979 елда Уфа сәнгать училищесын тәмамлый.
Хәннанов - Башкортстан Республикасының Наил Лотфуллин исемендәге Хәзерге заман сәнгате музее директоры.
Башкортостанда яшәүче татар рәссамы.
Эшләре
Васил Хәннановның картиналары М. В. Нестеров исемендәге БДХМДА, ТР дәүләт сынлы сәнгать музее (Казан), «Казан» милли-мәдәни үзәге (Казан), «Туран» халыкара бәйсез мәдәни фонды (Стамбул, Төркия), Заманча рус сәнгате музее (Джерси-Сити, АКШ), Чиләбе өлкәсе картиналар галереясы, Краснодар Дәүләт сынлы сәнгать музее, "Восток" фонды ААҖ (Өфе), «Урал» ДСИ (Уфа), «Мирас» (Өфе, Мәскәү), «Academia» сәнгать галереясе (Уфа, УТИС), Россиядә һәм чит илләрдә шәхси җыелышларда саклана.
Хородничень (коммуна)
Хородничень — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Фил-Кемпбелл (Алабама)
Фил-Кемпбелл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Челюскин борыны
Челюскин борыны (мыс Челюскина) - Таймыр ярымутравының һәм Ауразия кыйтгасының иң төньяк ноктасы (77°43’ т.к. һәм 104°48’ кч.о.). 1932 елдан котып станциясе эшли. Иң бернче булып борынга рус котып диңгезчесе Семён Челюскин җитәкчелегендәге Икенче Камчатка (Бөек Төньяк) экспедициясе 1742 елда барып җиткән.
Зебниц
Зебниц (Sebnitz) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Блервиль (Вогез)
Блервиль — Франциянең Вогез департаментында урнашкан коммуна.
Пис (коммуна)
Пис — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Новий Жилин
Новий Жилин — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ырга (Нижгар өлкәсе)
Ырга, Ыргу (Урга) — Түбән Новгород өлкәсенең Кнәгин районында урнашкан торак пункт.
Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Василсурск өязенә караган.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 89,8%, руслар — 9,1%, чуашлар — 1,1%.
(13727) 1998 QU90
(13727) 1998 QU90 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 28 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QU90» саналган.
Шәриф Солтанов
Шәриф Солтанов (Шәриф Хәбибулла улы Солтанов,, — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Аленкур (Югары Сона)
Аленкур (Alaincourt) — Франциянең Югары Сона департаментына караган коммуна.
Атәшгяһ
Атәшгяһ (Atəşgah — «ут урыны» ) — Азәрбайҗанда, Апшерон ярымутравында, Баку үзәненнән 30 км да, Сурахан районында, Сурахан авылы кырыенда ут гыйбадәтханәсе, монда төрле вакытта Зәрдөштлек дине тарафдарлары (атәшпәрәстләр), Һинд дине тарафдарлары һәм Сикхлар табынганнар. XVII–XVIII гасырларда «мәңге» сүнми торган утлар — табигый газ чыганаклары урынында барлыкка килгән,, шуңа күрә гыйбадәтханәнең атамасы «Атәшгяһ», моның мәгънәсе «Ут йорты», «Ут урыны».
Архитектура комплексы алтыпочмактан гыйбарәт, аның тышкы стенасы тешле һәм эчке порталы бар, бина яны үзәгендә дүртпочмаклы төп гыйбадәтханә тора, бу утка табынучыларның (азерпәрәстләрнең) табыну өчен алтаре булып тора. Керү порталы өстендә Апшеронда традицион кунак бүлмәсе урнашкан (балахана).
Гыйбадәтханә корылмалы комплексының биналарын төзү датасы 1713 елга карый. Гыйбадәтханә үзе, фараз ителгәнчә, борынгы заманнан бирле булган һәм безгә беренчел планын саклап барып җиткән. Ут алтаре берникадәр дәрәҗәдә алтарьларның Мидия эпохасында борынгы традициясен чагылдыра, ул беренчел планын саклый. Шуннан ут алтаре традицион күренешкә ия дип нәтиҗә ясарга була, квадратның почмакларында дүрт багана, үзәк пространство купол белән капланган һәм дүрт яктан ачык. Гыйбадәтханәдә 24 келья бар. Хәзерге заманда Атәшгяһ Ширваншаһ Сарай комплексы филиалы буларак эшли. Күпсанлы туристлар арасында, бирегә дини сәфәр кылучылар итеп килүчеләр дә бар. .
Ачык күк астындагы музей Азәрбайҗан президенты әмере буенча Дәүләт тарихи-архитектура тыюлыгы дип игълан ителгән. . Елына музейга килүчеләрнең уртача саны якынча 15000 кеше.
1998 елда «Атәшгяһ» ЮНЕСКО тарафыннан Дөнья мирасы объектлары исемлегенә кертелү өчен тәкъдим ителгән.
Иртә урта гасырларда Кавказ артында утка табыну
Баку янында территория инде иртә урта гасырларда чыганакларда сүнмәс утлар яну урыны буларак искә алына. Сара Ашурбейли буенча, бу феномен турында иң иртә искә алу V гасыр Византия авторы Приск Панийскийда очрый. Янучы газ чыгулары турында монда VII–X гасыр әрмән һәм гарәп авторлары аль-Истахри, аль-Масуди һ.б. язган, ә шулай ук соңрак көнчыгыш һәм көнбатыш Европа чыгынакларында язылган булган. Иң көчле газ чыгулар Сураханы авылында булган.
Кавказ артында Зәрдөштлек кануннары буенча утка табыну турында иң элек искә алу Сасанидлар чорына карый. , алар биредә ут гыйбадәтханәләрен нигезләгәннәр. Өлкән мобед Картирның (III гасыр) «Кааба Зороастра»да язмасыннан билгеле булганча, ул Кавказ артында изге утларны корган һәм аларга хезмәт итәргә каһиннәрне билгеләгән: «Албания һәм Баласакан иленә кадәр үк, Албан капкаларына кадәр...шул илләрдә булган мәҗүсләрне һәм утларны тәртипкә салдым, җәберләүне һәм талауны тыйдым, алардан көчләп алынган нәрсәне кире бирдем; һәм аларны үз илемә китердем, маздаясний диненә күчердем һәм яхшы мәҗүсләрне хөрмәтле һәм шәп иттем».
Мовсес Хоренаци Багаван өлкәсен тасвирлаганда «Еотнпоракиан багинк» (борынгы әрмәнчә. «Җиде чокыр табыну урыны») топонимын искә ала һәм шахиншах Ардаширом I (227–241) тарафыннан Багаванда ут гыйбадәтханәләрен кору турында яза. .
В 624 елда император Ираклий Баку районына бәреп кергән һәм фарсылар янучы газга табынган күп гыйбадәтханәләрне җимергән. .
Гевонд (VIII гасырда) Атши-Багуан шәһәрен искә ала, анда сүнмәс утлар янган. Кайбер галимнәр фикеренчә Атши — ул бозылган «Аташ» («ут») сүзе, ә Аташи-Багуан — «изге утлар урыны», ул хэзерге Баку булган. . Истахри 930 елда «Илләр һәм юллар китабы»нда язганча Баку янында яшәүчеләре зәрдөштлек дине тарафдарлары булган авыллар бар дип яза. Шул ук мәгълүматны гарәп географы Абульфеда кабатлый. Гөрҗи «Картлис Цховреба» язмасында Баку XIII гасырга кадәр Багаван дип аталган. .
Варганьовце
Варганьовце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Атәшгяһ
Иртә урта гасырларда Кавказ артында утка табыну
Апшеронда җиде хөрмәт ителә торган чокыр турында 1683 елда Сураханы авылына сәяхәт кылган Алман сәяхәтчесе Кемпфер искә алган. .
Варганьовце
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Атәшгяһ
XVII–XVIII гасырлар
Якынча XV–XVI гасырлардан бирле Ширванның Һиндстан белән дипломатик һәм сәүдә мөнәсәбәтләре киңәя. Төньяк Һиндстаннан тәмләткечләр һәм тукымалар сата торган сәүдәгәрләр акчасына (алар мөгаен Шиваизм һәм Сикх моннас сектасы тарафдарлары булган), Сураханы авылы янында утка табыну урыны торгызылган булган һәм Һинд дине гыйбадәтханәсе һәм Сикхлар табыну урыны өчен кулланылган булган. . В XVII гасырда чыганаклар буенча Бакуга утка табыну өчен дини сәфәр кылучы Һинд дине тарафдарлары килгән. Гыйбадәтханәнең иң элек төзелүе 1713 елга карый. Соңракларына язма буенча сәүдәгәр Канчанагар акчасына 1810 елда төзелгән үзәк гыйбадәтханә-алтарь карый.
Варганьовце
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Деревична
Деревична — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Атәшгяһ
XVII–XVIII гасырлар
XVIII гасыр дәверендә изге урын тирәсендә бер-берсенә төзелеп, табыну урыннары, кельялар, Кәрван-сарай төзелгән булган. Һәйкәлнең кельяларында таш буенча киселгән язмалар бар, алар Дэванагари һәм Гумруки Һинд язуы белән язылган. XIX гасыр башында гыйбадәтханәнең кыяфәте хәзергегә охшаш булган инде. Хәзерге архитектур традицияләрдә төзелеп, Атәшгяһның борынгы ут алтарьлары хасиятләре бар. Бу планы буенча биш почмакли бина, аның тышкы стенасы тешле һәм эчке порталы бар. Эчке бина яны урынында төп алтарь-гыйбадәтханәнең дүртпочмаклы ротондасы бар. Эчке портал өстендә Апшеронда традицион кунак йорты - "балахане" урнашкан.
Деревична
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Атәшгяһ
XVII–XVIII гасырлар
Гыйбадәтханә-изге урын янында дүртпочмаклы чокыр бар, ул тулаем ташлар белән тутырылган, анда элек изге утта үлгән Һинд дине тарафдарларының тәннәрен яндырганнар. Атәшгяһта уннарча булган Һинд дине тарафдарлары - дәрвишләр утка табынганнар, аскетик тормыш алып барганнар, тәннәрен тыйганнар һәм җаннарын сафландырганнар. Алар үзләренә 30 кг га җиткән чылбырлар асканнар, сүндерелмәгән известь өстенә ятканнар - моны тәннең аерым өлешләренең үле хәлгә килүе өче эшләгәннәр. Алар эшләмәгәннәр, Һинд сәүдәгәрләре акчасына яшәгәннәр. Алар ышануынча үлемнән соң кеше җаны янә туа һәм Җиргә кайта. Ә нинди кыяфәттә икәне - затлы кеше яки берәр нинди хайван кыяфәтендәме - бу кармага карый - яхшы һәм явых эшләр суммасына карый.
Моннан кала, Һинд дине тарафдарларыннан һәм Сикхлардан башка, гыйбадәтханәдә шулай ук Зәрдөштлек дине тарафдарлары (парслар һәм гебрлар) булган дип әйтелә. XVII гасырның 60-ынчы елларда Шарден парс-гебрлар турында әйтә, алар гел янә торган утка табынганнар, ул Шемахадан ике көн юлда, Апшерон ярымутравында булган. .
1683 елда Сураханыга килгән Э. Кемпфер язганча утка табынган кешеләр арасында, икесе Һиндстанга күчкән парслар.
Азәрбайҗанда 1689 елдан бирле яшәгән Француз иезуиты Виллот мәгълүмат биргәнчә Атәшгяһта Һиндлеләр һәм борынгы фарсылар токымы гебрлар табыналар. .
Немец мөсафире Лерх, гыйбадәтханәдә 1733 елда булган, ул язганча, монда «12 гебр яки борынгы фарсы утка табынучысы» бар.
Бакуга 1747 елда килгән Дж. Ганвэй Атәшгяһ турында берничә язма калдырган. Аташгяхта утка табынучы кешеләрне ул «һиндлеләр», «фарсылар» һәм «гебрлар» дип атый. .
Аташгяхка 1770 елда килгән С. Гмелин язганча, Атәшгяһта һиндлеләр һәм борынгы фарсылар токымы бар.".
1820 елда гыйбадәтханәгә Франция консулы Жак Франсуа Гамба килгән. Аның сүзләренчә, гыйбадәтханә Zartichigay дип атал, аның янында өлешчә Һинд дине тарафдарлары, өлешчә Заратустра тарафдарлары гебрлар яшәгән. .
Гыйбадәтханә күбесенчә Һинд дине гыйбадәтханәсе буларак кулланылса да, аның архитектурасы Һинд дине архитектурасыннан аерылып тора, ул «чахар-таг» булып тора — бу дөньяның дүрт урынына юнәлгән дүрт ярымтүгәрәк аркадан торган корылма.
Чахар-таг формасында гыйбадәтханәләр кору традициясе ут гыйбадәтханәләренең Сасанид стилена карый, ул империянең көнбатышында таралган булган. Бу тип ут гыйбадәтханәләре Анида булган (хәзерге вакытта Төркиядә Карс вилайяте), Ниасаре (хәзерге вакытта Иранның Исфәһан вилаяте) һәм башка өлкәләрдә булган.
Дж. Рассел фикере буенча, мөгаен, Бакуда бу гыйбадәтханә Кавказда Зәрдөштлек табынуның үзәге булып хәзерге изге урын төзелгәнчегә кадәр үк булган. .
Багышлау язмалары
Кайбер кельяларга керүләр өстендә кыска багышлау язмалары белән таш такталар эленгән. Хәзерге көнгә кадәр 14 Һинд дине, 2 Сикх һәм бер Фарсы (Зәрдөштлек) язмасы сакланган.
XX гасыр башында гыйбадәтханәдә булган Джексонвека, 18 язманы билгели. Бу язмаларның иң элеккесенең датасы Самват 1770 (1713 б. э.).
Бу язмаларның 14-се «Атлас к путешествию Б. А. Дорна по Кавказу и южному побережью Каспийского моря» китабында китерелгән (СПб., 1895, разд. III, 7 лл. Ср. также: Б. А. Дорн. Отчет об ученом путешествии по Кавказу и южному берегу Каспийского моря. Труды ВОАО, VIII, отд. оттиск, 1861, стр. 36.). 1950 елда. Дж.М. Унвала бу язмаларның 16 фотосурәтен бастырган, анда Гурмукхи әлифбасы белән язылган ике язма тәрҗемә ителгән һәм Дэванагари язуы белән язылган һәм бер Фарсы язмасының өлешчә тәрҗемәсе тәкъдим ителә. Дэванагари язуында язылган язмаларның тәрҗемәсен Дж. М. Унвала бирми, һәм ул үзе дә, мәшһүр Санскрит галимнәре рәте дә аны тулысынча танып укый алмаган дип сылтама әйтә. .
Кайбер язмалар ахырында датировкалар бар, аларда алар XVIII–XIX гасырларда эшләнгән булган дип язылган. Кайбер Һинд дине язмалары каты җимерелгән, бу аларны укырга авыр итә.
Һинд дине язмалары
Һинд дине язмалары Хиндустанида һәм Марвари диалектында язылган һәм Дэванагари әлифбасы белән һәм Махаджани әлифбасының төре белән язылган, анда сузыклар гадәттә күрсәтелми, шуңа күрә аны укуы авыр.
Алике
Алике — Испаниянең Гвадалахара провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Атәшгяһ
Багышлау язмалары
Барлык диярлек Һинд дине язмаларында Санскрит телендә кереш формуласы бар: Šri Ganešāya namah «Хөрмәт ителгән [Акыллылык Ходае] Ганешага багышлау». Кайбер язмаларда шулай ук шигырьләр (шлока) һәм бозылган Санскрит телендә аерым фразалар очрый.
Алике
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Атәшгяһ
Багышлау язмалары
Иң күп игътибарны, үзәк алтарьда урнашкан Свастика белән Нагари шрифты белән язылган язма җәлеп итәː
оригинал
транслитерация
перевод
1. Ом, хөрмәт ителгән Ганешага табыну
2-3-4. Муллык! Хөрмәт ителгән Викрамадитья эрасында хөрмәт ителгән учак өчен портал төзелгән булган. Сәфәр кылучы аскет Канчангир дәрвиш
5. Махадева Котешвара, Рамадатаның яшәүчесе.
6. Асоджа караңгы яртысының сигезенче көне, 1866 ел.
комментарийләр
Ганеша — Акыллылык Ходае. Викрамадитья эрасы безнең эрага кадәр 58 елдан бирле башлана. Язма ахырында датировка (6 юл) бу эра буенча бирелә. Махадева — Шива эпитеты. Бу исемнең язмада булуы, аның авторы (Канчангир) — Шиваит икәнен күрсәтә. Асоджа — Һинд дине календареның җиденче ае. Григориан календареның сентябрь ахырына һәм октябрьның башына туры килә. Викрамадитья эрасының 1866 елы безнең эраның 1810 елына туры килә. Телгә килсәк, бары тик кереш фразасы: Sri Ganesaya namah дөрес Санскрит фразасы булып тора, ягъни Санскрит грамматикасы кагыйдәләрен үтәп Санскрит сүзләреннән төзелгән. Язманың башка тексты Хиндустани телендә язылган.
Сикх язмалары
Ике язма да Пәнҗаби телендә Гурмуки язмасы белән башкарылган, җиде юлдан торалар. Юллар бер-берсеннән горизонталь юллар белән аерылган. Язмалар сикхларның көн саен догаларыннан Джапуджи-сахибтан кереш формулаларыннан тора.
1 язма
l. Ek Oang Kaar. Satinām kartāpurakh(u) nirbhāo
2. nirvair Akal moorat(i) ajoonee
3. saibhang gurprasad || Vahuguruji sahai
4. baba [Та] gadasa Bamgevale ka chela Mela
5. rama jisaka chela [karatarama] udasi ||
6. [Sa]va [laji] dharatna [ki] jaga banāi gayi
7. dha " guru " vara « buja»
тәрҗемәсе (русча)
Эк Оанг Кар. Да будет Гуру милостив (имя) которого истина, который человекосоздатель без страха, без ненависти, без смертной формы, без происхождения (и) саморожден.
Да будет милостив Гуру помощью!
Был баба (Та) гадаса, житель Бамга, учеником которого был Меларама,
учеником которого был (Каратарама) Удаси.
(Это) священное место (называемое) Джаваладжи было построено…
2 язма
1. Om safinama karatapurakha nlrabhaii
2. niravai fra] akalamurati ajuni saibham
4. chu hai bhi sachu nanaka hosi bhi sachu ||  satiguru [pra?]—
5. sadi bava Jadusahs [sukha] jisaka chela
6. bava Kagusa (a) ha ji [sa*] ka chelaba (a) va Bamkesaha jiska chle]—
7. !a " rasaha dharama ki jagaha bana (a) i
Ом. Да будет Гуру милостив, имя (которого) истина, (который) человекосоздатель, без страха, без ненависти,
без смертной формы, без происхождения (и) саморожден.
О Нанака! Подумай о (этой) вечно бесконечной реальности (которая) истинна (и) всегда останется истинной!
Да будет милосердный Гуру милостив!
(Был) бава Джадусаха-(суха), учеником которого (был) бава Бамкесаха,
учеником которого… расаха построил это священное место.
Бамга — Пәнҗабта Джалунджара районында изге шәһәр. Язмларда искә алынган шәхесләренең исемнәре Сикхларның исемнәре кебек сингх.-ка бетмиләр. Бу бу кешеләр катгый мәгънәдә Сикхлар булмаган, ә моннас булганнар (ягъни «чәче кырылган») булганнар ишарә итә  — Бу Сикх динен тотып, Сикх дине буенча кушылган ритуалларны башкармый торган дини агым.
Беренче язмада Дживаладжи искә алына — бу Сикхлар тарафыннан табынылмый торган Һинд дине Алиһәсе. Нам-Дхарис, бер үк вакытта Һинд динен һәм Сикх динен тоткан дигән фараз бар.
Зәрдөштлек язмасы
Бу язма шигырь формасында язылган һәм дүрт юлдан тора :
آتشی صف کشیده همچون دک
جیی بِوانی رسیده تا بادک
سال نو نُزل مبارک باد گفت
خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨
Козлук (Пүтүрге)
Козлук (Kozluk) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Пүтүрге илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Атәшгяһ
Багышлау язмалары
ātaši saf kešide hamčon dak
jeyi bavāni reside tā bādak
sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft
Огонь горит как сплошной ряд
Исфәһан(ец) из Бавана пришёл до Бадака
«Да будет благословен наступающий Новый Год», — сказал он.
Дом был поставлен в (месяце) Сомболе в год 1158-й.
комментарийлар
Беренча юлда автор гыйбадәтханә тирәли янучы утлар боҗрасы һәм рәте турында сөйли.
Икенче юлда автор Баваннан һәм Исфәһаннан икәнен әйтә, һәм Бадакка кадәр барып җиткәнен әйтә. «Джей» — Исфәһан шәһәренең элекке атамасының «Гай»дан гарәпләштерелгән формасы.
Баван — Исфәһаннан көньякка таба урнашкан кечкенә авыл. , . Исфәһанда һәм аның шәһәр янында XVII гасыр башыннан Зәрдөштлек җәмәгате булган. Солтан Шәех (1694–1722) вакытында Исфәһанның барлык диярлек Зәрдөштлек дине тарафдарлары сакланып калганнар, кайберәүләре генә сакланып калган. Йезд районында һаман да шундый качаклардан шәҗәрәсен алып барган гаиләләр бар. . «Бадак» сүзе шигырь рифмасын саклау өчен Баку шәһәре өчен кулланыла. (Название Баку в источниках XVI–XVIII вв. в. писалось как Бадку, Бад-е кубе ).
Өченче юлда килүче Яңа Ел турында әйтелә, шигырь ахырында Сомболе йолдызлыгы — Колос (Кыз) йолдызлыгы, искә алына, ул 22 август — 22 сентябрьга туры килә. Ай язуында оста хата буенча сүз ахырында l һәм h хәрефләрен бутаган. Язманың соңгы юлында биредәге таш буенча кисү остасы — 1158 елны күрсәткән, бу безнең эраның 1745 елына туры килә һәм янәшә язылган Һинд дине язмасы датировкасы белән туры килә, анда Самват 1802 датасы күрсәтелгән, бу шулай безнең эраның 1745 елына туры килә. Иранның Зәрдөштлек тарафдарлары үз календарен кулланганнар һәм Яңа Елны (Нәүрүзне) язгы тигезлек көнендә бәйрәм иткәннәр. Әмма XI гасырда Зәрдөштлек тарафдарларының календарь системасы бөлгенлеккә төшкән, чөнки кәбисә интеркаляцияләре уздырылмый башлаган. Шулай итеп, аларның календаре буенча Нәүрүз башлангыч датасыннан күчә башлаган, һәм 1745 елга Нәүрүз көне 22 сентябрьга туры килгән, ягъни Колоса ае вакытына туры килгән. Бу календарь «кадми» дип атала һәм Иранның зәрдөштлек тарафдарлары тарафыннан XX гасырга кадәр кулланылган, шул вакытта алар Язгы тигезлек көнендә Нәүрүзне билгеләү традициясен торгызганнар.
XIX–XX гасырлар
В XIX гасырда рус-фарсы сугышлары беткәннән соң һәм Кавказ арты Россия империясе составына кергәннән соң, Сурахан Аташгяхы Россиядә мәшһүр булып киткән һәм анда рус һәм Европа мөсафирләре еш килгән.
1820 елда гыйбадәтханәгә Гамба, Франция консулы килгән. Гамба сүзләре буенча монда өлешчә Һинд дине тарафдарлары, өлешчә фарсы гебрлары, ә өлешчә Зәрдөштлек тарафдарлары яшәгән. .
1840 елда Караим галиме Авраам Фиркович Дербенд шәһәренә килгән һәм Бакудан Зәрдөштлек тарафдары белән дини бәхәсендә катнашкан, моның турында ул үзенең «Авней-Зикарон» эшендә язган. Гәрчә рус коменданты аның оппонентын брамин дип таныштырса да, бәхәснең үзеннән Фиркович Зәрдөштлек тарафдары белән бәхәсләшкәне килеп чыга. Фиркович аннанː "Сез нишләп утка табынасыз? Бу бөтен яратылган нәрсә кебек мәхлукат түгелме?" дип сораган. Бакудан Зәрдөштлек тарафдары алар турыдан-туры утка табынмыйлар, ә Яратучыга (Q’rt’) ихтирам күрсәтәләр дип җавап биргән, аның символы булып ут тора. Яратучы өчен кулланылган төшенчә, Фиркович тарафыннан Q’rt’ дип язылган, ягъни бу Пәхләви Kerdar сүзе, бу «Яратучы» дигәнне аңлата. Хасият буларак бәхәс төрки телдә булган, ягъни Баку Зәрдөштлек тарафдары Азәрбайҗан телендә сөйләшкән. .
1858 елның ноябренда Аташгяхка Франция язучысы Александр Дюма-әти килгән, үзенең хатирәләрендә ул гыйбадәтханә хезмәткәрләрен «парслар», «гебрлар» һәм «маджлар» (яки мәҗүслар) дип атаган. .
Инглиз Асшер Аташгяхка 1863 елның 19 сентябренда килгән. Ул аны «Аташ Джа» дип атаган һәм гыйбадәтханәдә Һиндстаннан һәм Ираннан дини мөсафирлар бар икәнен әйтә.
HD12904
HD12904 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Атәшгяһ
XIX–XX гасырлар
Немец бароны Макс Тильман бу гыйбадәтханәгә 1872 елның октябренда килгән. Үзенең хатирәләрендә ул: «Бомбей парслары җәмәгате монда каһинен җибәргән; берничә елдан соң ул алмаштырылган булачак. Аның биредә булуы кирәк, чөнки монда Иран кырыйларыннан (Йезд, Керман) һәм Һиндстаннан мөсафирлар килә һәм алар бу изге урында берничә ай яки ел дәвамында торалар.» дип яза.
Анастасия Тишина
Анастасия Тишина (Анастасия Фөдор кызы Тишина,, — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Атәшгяһ
XIX–XX гасырлар
1876 елда Атәшгяһка Инглиз мөсафире Джеймс Брюс килгән. Ул билгеләгәнчә Бомбей парслары панчаяты гыйбадәтханәдә үз багучының булуын тәэмин итә. Шул ук вакыт тирәсендә гыйбадәтханәгә килгән Пьер Понафидин Бомбейдан ике парс мобеды турында искә ала. .
HD12904
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Атәшгяһ
XIX–XX гасырлар
Брюстан соң гыйбадәтханәгә килгән Эрнест Орсоль билгеләгәнчә парс каһине 1864 елда үлгәннән соң Бомбей парслары панчаяты берничә елдан соң монда яңа каһинне җибәргән, әмма монда Һиндстаннан һәм Ираннан килгән дини мөсафирләр бу табыну урынын онытканнар инде һәм 1880 елга анда инде беркем дә булмаган. .
О’Донован 1879 елда гыйбадәтханәгә килгән һәм «гебрларның дини Ходайга хезмәт итүе» турында яза. .
1898 елда «Men and Women of India» журналында «Бакуда борынгы Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе мәкаләсе басылган булган, биредә автор Аташгяхны «парс гыйбадәтханәсе» дип атый һәм соңгы Зәрдөштлек вәкиле анда якынча 30 ел элек җибәрелгән дип әйтә (ягъни 1860-ынчы елларда).
1905 елда Дж. Генри үзенең китабында билгеләгәнчә, 25 ел элек (ягъни 1880 елда) Сураханыда соңгы фарсы каһине үлгән.
1855 елда нефтьгаз промыселлары үсү белән гыйбадәтханәдән ерак түгел завод төзелгән булган һәм Атәшгяһның табигый утлары әкренләп тоныга башлаган. 1887 елда инде шактый тоныккан утлар белән гыйбадәтханәгә император Александр III килгән. Гыйбадәтханәнең учаклары тәмам 1902 елның 6 январенда сүнгән.
Галим М.С. Саяпин язганча, XX гасыр башында Сураханыдан 11 км да урнашкан Апшерон авылы Говсаннан бер карт әйтүе буенча аның хәтерендә (ягъни XIX гасырның икенче яртысында) аның тирәли утка табынучы картлар яшәгән, гәрчә аларның балалары инде мөселманнар булган.
1925 елда «Азәрбайҗанны Өйрәнү һәм Тикшерү Җәмгыяте» чакыруы буенча Бакуга парс профессоры Дж.Дж. Моди килгән, ул шул вакыттагы җөмһүрият җитәкчесе — Агамалы оглы, Самед Ага белән очрашкан. Очрашу вакытында Моди, парс традициясе Азәрбайҗанны мәңге утлар иле итеп хәтерләгән һәм Бакуга килүен Воурукаш диңгезенә һәм мәңге утлар гыйбадәтханәләренә дини сәфәр буларак каравын әйткән. Ул мәгълүм иткәнчә, парс кулъязмаларында «Хәзәр диңгезенең көнбатыш ярында ут гыйбадәтханәләре» искә алына. Моди Каспий ярында гыйбадәтха кылган, Кызлар манарасына зиярәт кылган, ул аны борынгы Аташкаде (ут гыйбадәтханәсе) дип санаган, моның турында ул соңрак хәтирәләрендә язган. Ул шулай ук Аташгяхка килгән, әмма күп санлы Һинд дине аттрибутлары булганга күрә (кельяның керүләре өстендә язмалар, чахартаг түбәсендә тришул) ул аның архитектурасында («чахар-таглар») Сасанид чоры утлары гыйбадәтханәсе хасиятләрен танымаган һәм Аташгяхны Һинд дине гыйбадәтханәләренә карый дип әйткән. .
1925 елдан Атәшгяһ 50 ел онытылган булган. 1975 елда реставрация эшләреннән соң, Атәшгяһ зиярәт кылу өчен ачылган булган. 2007 елда гыйбадәтханә янә реставрацияләнгән булган.
1998 елда утка табынучылар гыйбадәтханәсе «Атәшгяһ» ЮНЕСКОда (UNESCO — The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) Бөтендөнья Мирас объектлары Исемлегенә кертелү өчен тәкъдим ителгән булган. Бу тәкъдим һәм гыйбадәтханә комплексының Азәрбайҗанда Бөтендөнья ЮНЕСКО мирасы исемлегенә кертү (WHL — World Heritage List) тәкъдиме Азәрбайҗанның Фәннәр Академиясенең Архитеутар һәм Сәнгать Институтының Һәйкәлләрнең Фәнни Реставрациясе фәнни проблемаларының бүлегенең җитәкчесе, Aзәрбайҗанның ИКОМОС президенты — (ICOMOS — International Council on Monuments and Sites) Гөлнара Мехмандарова тарафыннан әзерләнгән булган. .
Атәшгяһка еш Парс һәм Иран Зәрдөштлек тарафдарлары килә, алар монда дини хезмәтләр үткәрә. ,.
"Атәшгяһ" дип аталган башка ут гыйбадәтханәләре
Азәрбайҗанның тагын бер борынгы гыйбадәтханәсе булып Хыналыг авылыннан 5 км көнбатышта табигый газ чыгу урынында урнашкан атәшгяһ тора.