cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарматлар
«Азия Сарматиясе»
Аланнар, 134 елдагы кебек, Кавказ аша, Дарьял («Алан капкалары»), Дербент аралыкларын файдаланып, Кавказ Албаниясен, Атропатенаны тар-мар итеп, Каппадокиягә барып җитә. Кайбер төньяк кавказ кабиләләре белән элемтә урнаштырып, алар Кавказ аръягының чын бәласе була. Бу вакыйгаларның кайтавазы грузиннарда саклана. Каппадокия хәкиме Флавий Ариан «Алан тарихы» дигән хезмәт яза.
Аланнар Боспор патшалыгы эшләрендә актив катнашкан. Фанагория шәһәрендә алан тәрҗемәчеләре төркеме була. Аланнарның хәрби абруе шулай зур булган, хәтта Рим империясендә — аларның үзләренә каршы махсус хәрби кулланма булдырганнар, ә рим кавалериясе алан атлыларының кайбер тактик алымнарын үзләштергән.
I һәм II гасырларда сираклар аорслар, римлылар һәм боспорлар белән сугышларда зур югалтулар кичергән. П. У. Атле һәм Н. В. Анфимов нәтиҗәдә исән калган сиракларның күп өлеше Боспор патшалыгында эллиннләштерүгә дучар ителгән, һәм соңыннан алар аланнар этносы формалашуда катнаша, ә сиракларның аз өлеше меотлар арасында йотылган. Осетиннарның Нарт эпосында Саусырык дигән нартның («көрән сирак» дип аңлашыла) килеп чыгуы сәбәпләрен нәкъ шушындый вакыйгалар аңлата.
ДНК-археология мәгълүматы
Төньяк Кавказда табылган II—III гасырлар сармат мәдәниятенә караган ике өлгедә J1 (M267+) Y- һәм митохондриаль һәм H1c21 һәм K1a3 гаплотөркемнәре билгәләнде. II—IX гасырлардагы сармат-алан этник тармаклары белән бәйләнгән антропологик материалны анализлау түбәндәге Y-хромосомы гаплотөркемнәр: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) һәм J2a (M410+) барлыгын билгеләде. Хатын-кыз эченнән түбәндәге митохондриаль гаплотөркемнәре: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i сүрәтләнгән. Үз чиратында, аутосома маркёрларны тикшерүләр күрсәтүенчә, төрле юнәлешләр кушылмалары булуга карамастан, гомуми алганда бу нәтиҗәләрдә типик аурупа генотибы мәгълүматлары табылды, дип сөйләргә мөмкин ..
XVI гасыр уртасыннан поляк гуманистлары поляк шляхтасы, грек һәм рим этнографиясеннән билгеле булган борынгы дала халкы сарматлардан барлыкка килгән дигән фикерен әйтә башлый. XVII гасырда бу тезис поляк югары катламының идеологик — сарматизм (үзенә күрә социаль расизм: аксөякләр сарматлар токымы дип санала, ә гади халык — литвалылар һәм славяннар) нигезе була. Сәнгать гыйлемендә «сармат портреты» дигән махсус атама бар: XVII һәм XVIII гасырлар дәвамында поляк аристократлары рәссамнар аларны «сармат» итеп сурәтләүләрен тансык иткән.
Киемнәре
Сарматларның төп киеменә иркен озын чалбар, күн куртка, йомшак тиредән киез итекләр, һәм очлы башлы киез кәпәчләр (башлык) карый.
Йортлары
Борынгы автор хәбәр итүенчә, сарматлар күчмә булган. Чатыр һәм тирмәләр аларга торак булып хезмәт иткән. «Сарматлар шәһәрләрдә яшәмиләр һәм аларның хәтта ''даими яшәү урыны да юк. Алар, байлыгын һәм мөлкәтен иң яхшы көтүлекләргә күчереп, я чигенгән һәм эзәрлекләгән дошманы мәҗбүр иткәндә, һәрвакыт лагерь булып яши''» диелә (Помпоний Мела).
Хатын-кызларының хәле
Хатын-кызларының югары урыны, җәмәгать тормышында һәм хәрби хәрәкәтләрдә актив катнашуы савроматларның үзенчәлеге булып торган. Борынгы язучылар савроматларны еш кына хатын-кыз тарафыннан идарә ителгән халык дип атый. Геродот аларның скиф яшь егетләренең амазонкалар — сугышчан хатын-кызларның легендар кабиләсе вәкилләре белән никахыннан килеп чыгуы турында риваять бәян иткән. Савромат хатын-кызлары кабилә белән идарә иткән һәм каһиннәр функцияләрен башкарган. Галимнәр уйлавынча, савромат ыруы ана башлангычлы булган, һәм туганлык исәбе хатын-кыз буенча да алып барылган. Аннары, сармат кабиләләре нигезендә яңа сармат союзлары барлыкка килгәннән соң, «матриархат» билгеләре юкка чыгарыла. Сармат җәмгыяте «патриархаль» төс ала.
Күренекле хатын-кыз еш кына ихтирамлы канбаба функцияләрен үтәгән. Мәрхүм хатын-кыз, хәтта кыз бала каберенә, еш кына, бизәнү әйберләре белән бергә, тагын да корал салганнар. Нәсел зыяраты, кагыйдә буларак, ырудашлар Тәвәчә дип хөрмәтләгән элегрәк җирләнгән атаклы хатын-кыз — юлбашчы я анаба кабере тирәли формалашкан.
Сугышчан сармат хатын-кызлары турында шул чорда яшәгән антик авторлар хәбәр иткән. Шулай, грек тарихчысы Геродот: «аларның хатын-кызлары ирләре белән атлы сунарга йөри, сугышларда катнаша һәм ир-егетләр белән бер төрле кием кия... Дошманын үтерми торып бер кыз да кияүгә чыкмый» дип билгели. Ялган-Гиппократ та шулай ук, сармат хатын-кызлары атланып йөри, җәядән һәм кыска саплы сөңгеләрдән ата дип хәбәр итә. Ул шундый бер искиткеч тәфсил китерә: еш кына, башка көчләре уң җилкәсенә килсен дип һәм хатын-кызны ир-егет кебек көчле итсен өчен, кызларның уң күкрәген кисеп алганнар имеш. Сармат сугышчан хатын-кызлары, мөгаен, амазонкалар турында борынгы грек легендалары килеп чыгуга нигез булып торгандыр.
Мәдәнияте, дине, теле
Күрәсең, сарматларның идарә итү төре хәрби демократик булгандыр, әмма эра башында сармат кабиләләре югары власте төзелеше турында мәгълүмат юк. Югары власть, кабилә башлыклары, патшалар, хәрби начальниклар һәм сарай сановниклары турында хәбәр иткәндә, еш кына мәгънәсе аңлашылмаган «септу» термины кулланылган.
Сарматларның дини-гыйбадәт күзаллауларында хайван, бигрәк тә, сарык тәкәсе образы күренекле урын били. Еш кына сарык тәкәсен савытларга, кылыч тоткаларына төшергәннәр. Сарык тәкәсе борынгы халыкларда «зәңгәр бәрәкәте» (фара) символы да булган. Шулай ук сарматларда ата-бабалар культы киң таралган була.
Грек-сармат Алиһәсе Афродита-Апутара (алдакчы) культында грек-иран дини синкретизмы чагыла. Ул гыйбадәтханә булган. Пантикапейда аның гыйбәдәтханәсе булганмы — билгесез, әммә Таманьдә Апутара дигән зур авылда булган. Афродита-Апутара культында азия культы Астартага тугандашлык сызатлары күп.
Сарматларның меңнәрчә еллар яшәгәнлеген раслаучы 5-7 метр биеклегендәге күп санлы курганнар ул дәвернең бердәнбер һәйкәле булып тора. Савромат һәм сармат курганнары еш кына җәйрәп яткан далаларга киң манзара ачылган тау, сырт түбәләрендә, биек урыннарда, төркем булып урнашкан. Бу курганнар борыннан ук талаучыларның һәм хәзинә эзләүчеләрнең игътибарын җәлеп иткән.
Кайбер тарихчылар, сарматлар көнчыгыш һәм көньяк славяннарның ата-бабалары дигән фараз кора иде, әмма бу теорияны, сармат мәдәниятенең борынгы славян мәдәниятеннән ачыктан-ачык аермасын күрсәтеп, күпчелек галимнәр инкарь итә.
Франшвиль (Кот-д’Ор)
Географиясе
Коммуна мәйданы — 31.65 км².
Сарматлар
Археология
Башлыча җирләү курганнары аша күрсәтелгән сармат археологик мәдәниятен сарматлар белән бәйлиләр. Аның чикләрендә өч аерым (хронологик эзлекле) мәдәният бүлеп күрсәтәләр: иртә сармат («Прохоровский»), урта сармат («Сусловская»), соңгы сармат.
Сармат мәдәниятләре рәтендә иртә сармат («Прохоровская») мәдәнияте б. э. к. IV—II гасырлар белән билгеләнә. Үзенең атамасын ул 1911 елда крәстьяннар тарафыннан казып табылган Прохоровка авылы (Ырынбур өлкәсе, Шарлык р-ны) курганнарынан алган. Китерелгән курганнарны С. И. Руденко 1916 елда тикшереп чыккан. Прохоровка янындагы казып алынган материалларны бастырып чыгарган М. И. Ростовцев, аларны б. э. к. III—II гасырлар белән билгеләп, беренче тапкыр бу типтагы һәйкәлләрне тарихи сарматларга тиңләштергән. Н. Граков, Идел ярында һәм Уралда табылган шуңа охшаган һәйкәлләрне билгеләү максатында, «Прохоровский мәдәнияте» дигән классик төшенчә кертә. Әлеге вакытта "Прохоровский мәдәнияте"нә караган соңгы һәйкәлләр б. э. к. чор ахырына карый дип тамгалана.
Урта сармат («Сусловская») мәдәнияте 1927 елда П. Д. Рау тарафыннан билгеләнә. Охшаш һәйкәлләр A («Stuffe A») баскычын тәшкил итә дип, иртә сармат чорына кертелә. Галим бу һәйкәлләрне (аларның күп өлеше Суслов курган каберлегеннән, Сарытау өлкәсе Совет р-ны) б. э. к. II гасыр ахыры — I гасыр ахыры белән билгеләде. Б. Н. Граков периодизациясендә шуңа охшаган комплекслар сармат яки «Сусловская» мәдәнияте дигән атама алды. Һәм соңыннан, К. Ф. Смирновның хезмәтләрендә аларны «урта сармат мәдәнияте» атамасы белән йөртү гадәте кертелгән.
Антропологиясе
Антропологик яктан сарматлар, долихокранный европеоидлар (тар һәм һәм озынча баш сөяге) караган аланнарны исәпкә алмаганда, брахикранный европеоидларга (киң һәм түгәрәк башлы) карый. Соңгы сарматларга монголоидлык кушылмалары хас булган.
Хәрби эше
Сарматлар үзләренең күршеләре өчен җитди дошман булган. «Сарматлар арасында бер юлбашчының гына тавышы әһәмияткә ия була алмаган: алар яуда ук кына ыргытмаган, ә дошманны кыю һөҗүм белән кисәткән һәм кул сугышлары башлаган» (Корнелий Тацит). Ләкин сарматлар дошман каршында җәяүле сирәк күренгән. Алар һәр вакыт ат өстендә булган. «''Сарматларның бөтен кыюлыгы аларның үзләреннән читтә торган кебек. Алар җәяүле сугышта бик куркак; әмма, атлы отрядлары белән килеп бассалар, кайсы гына дошман сафлары каршы тора алыр иде икән''».
Сарматлар бик каһарман сугышчы булган. Сармат сугышчылары озын пиклар белән коралланган, җитен киемнәре өстенә, вак итеп туралган һәм шомартылган мөгез кисәкләрен, канатлар кебек тезеп тегеп, эшләнгән панцирьлар кигәннәр. Алар, дошманнары эзәрлекләгәндә, яисә үзләренең җитез һәм күндәм атларында чигенергә мәҗбүр булганда, бик зур араларны үтә алганнар, һәм һәрберсе бер, хәтта ике атка ия булган. Атларга ял бирер өчен, алар бер аттан икенчесенә күчеп утырганнар.
Антик авторлар хезмәтләрендә сарматларның хәрби эше турында
Үз вакыты өчен сармат хәрби сәнгате югары үсеш кимәлендә булган. Сармат стратегиясен һәм тактикасын, кораллануның яңа өлгеләрен скифлар, боспорчылар, һәм хәтта римлеләр үзләштергән. Күчмә кабиләләр ягына көнчыгышка экспансия барышында иң беренче грек, аннары рим колонистлары бәрелешкән. Грек авторлары варварларның йолаларына һәм тарихына күбрәк игътибар итә. Урындагы халык белән мөнәсәбәтләр, гомуми алганда, тыныч агышта булганлыктан, хәрби эшләре әллә ни кызыксындырмаган дияргә була.
Сарматларның сугыш сәнгатен күбесенчә рим тарихчылары яктырта. Сарматияне тасвирлауларда бик күп традицион һәм легендар мизгелләр күзәтелгән. Мәсәлән, б. э. к. I—II гасырдагы күпчелек авторлар, йола буенча, сарматларны скифлар я савроматлар дип атый. Б. э. к. I гасырга кадәр сарматларның хәрби эшләре турында туры мәгълүмат юк, чөнки б. э. к. IV—III гасырларда беренче актив хәрби чыгышлары тарихи аренадан төшеп калганлыктан, сарматларның хәрби өлкәдәге читләштерелгән төрле кирәк документларын өйрәнү кирәктер.
Кыска хәбәрләр
Сарматлар турында шәфкатьсез яугирләр дигән эпитетлар һәм кыска хәбәрләр куллану б. э. к. I гасырда шагыйрлар һәм фәлсәфәчеләр әсәрләрендә барлыкка килә. Б. э. 8 елында Кара диңгез буендагы Тома каласына сөргенгә җибәрелгән шагыйрь Овидий беренче тапкыр сарматларны залим яугирлар дип, аларны Марс белән чагыштырган (Хәсрәтле элегия, V, 7).
«Скифлар һәм аларга охшаган кабиләләр»нең кайбер йолаларын Нерон заманында яшәгән стоик мәктәбе фәлсәфәчесе Луций Аней Корнут сурәтләгән. Автор күчмә кабиләләренең җиңелмәс гаделлегенә һәм хәрби күнегүләренә игътибар итә. Язучы шулай ук сугыш алласы Аресты хөрмәтләп телгә ала.
Номадларның сугыш Алласы белән туганлыгын Дионисий Периэгет б. э. I—II гасырдагы хезмәтләрендә әйткән. Латин авторы Меотида янында яшәгән күчүче кабиләләрне сүрәтли, алар исәбендә «савромат кабиләләре, данлы сугышчан Арестның токымнары» (Кеше яшәгән җирне тасвирлау, 652-710).
Шагыйрь Гай Валерий Флакк Сетин Бальб «ярсулы сармат яшьләре» һәм аларның «кыргый хайваннарча үкерүе» турында мәгълүмат калдырган (VI, 231-233).
Руфи Фест Авин Лавр «кансыз сармат» турында язган (Җир түгәрәген тасвирлау, 852-891). Клавдий Клавдиан сармат атлы отрядларын телгә алган (өченче консуллыкка Панегерик, VV, 145-150).
Европий Сарматия юк ителгән легионы, шуңа өстәп ул Диоклетианның сарматлар белән сугышлары турында язган (VII, 23; IX, 25).
Күчмәләрнең атлы гаскәрне һәм сармат һөҗүмнәрен тасвирлау
Аристотель күчмә атлыларның «намуслылыгы һәм инсафлылыгы» турында иң иртә мәгълүмат калдырган: «Скиф патшасының изге бер биясе булып, аның бөтен колыннары да затлы була. Шул колыннарның барысына да керә торган бияне иң яхшы айгырдан каплату максатында, патша, бияне ябып, айгырны китерергә куша. Айгыр моны теләмәсә дә, ялгыш, бия белән кушылып өлгерә. Качырганнан соң, биянең башын аскач, айгыр, инәсен танып кала да чабып чыгып китә һәм кыядан сикерә» (хайваннар турындагы әкиятләр, IX, 47).
Б. э. к. III гасырда Антигон Каристский шулай ук бия турындагы скиф тарихын аңга ала (Әдәм ышанмаслык хикәяләр җыентыгы, LIV, 59). Овидий кыргый атларны һәм «атлары белән җитди сугышчан сарматларны» сүрәтләгән (Хәсрәтле элегия, III, 10).
Олуг Гай Плиний Секунд болай дип яза: «озын юлга чыгыр алдыннан сарматлар атларын ашатмаган, тик бераз су гына эчергән, һәм алар шулай итеп, атка менеп, туктаусыз 150 миль араны үткән...» (4, 162) Ул Аристотельнең «скиф биясе» турындагы хикәясен телгә ала, һәм шулай ук скифлар сугыш баршында бияләргә өстенлек бирә дип яза (4а, 156, 165).
Полиен, сармат пашбикәсе Амаганың хәрби операциясен тасвирлап, аның яугирләре ике алмаш атка ия булган һәм шулай итеп 1200 стадия аралыкны үтә алган дип билгели (VIII, 56).
Антик авторлар, сармат атлыларын тасвирлап, аларның сабырлык һәм вөҗданлык сыйфатларына игътибар итә. Язучылар мәгълуматлары буенча, сармат атлары көненә 150 миль юл үткән, бу күрсәткеч 220 чакрымга тиңләшә. Алмаш атлар күченүчеләргә ерак ара үтү мөмкинлеге биргән. Овидий дошманнар «ерткыч көтү» булып һөҗүм итә дип язган (Хәсрәтле элегия, V, 10), Иосиф Флавий сарматларның Мезия һәм Мидия «кызу һөҗүмнәрен» тасвирлай, VII, 4, 3; 7, 4).
Сарматларның кораллары тасвирламасы
Теофраст «укларга үтергеч агулы үсемлекләр сөрткәннәре» турында яза. Борынгы ботаник язуынча, кайсы бер агу шундук үтерә, кайсы бер агудан кеше, ачыгып, хәлсезләнеп үлә (Теофраст, Үсемлекләр турында, XV, 2).
Овидий укларга зур мәгънә бирә. Шагыйрь күп тапкырлар номадларның агулы кармаклы укларын телгә ала (Хәсрәтле элегия, III, 10; V, 7, 10; Понттан хатлар, IV, 7, 10). Бер санак укны ул хәтта үзенең дусы Фабий Максимга бүләк итеп җибәрә (Понттан хатлар, III, 8).
Павсаний сарматларның сөяк ук башаклары турында бәян итә (Элладаны тасвирлау, I, 21, 5). Олуг Плиний да шулай ук скифларның укларны агу белән чылатуы турында яза (Табигый тарих, 2, XI, 279).
Антик авторларның хезмәтләрендә шулай ук якын сугыш коралларын — кылыч һәм сөңгене тасвирлау китерелгән. Овидий пычак белән коралланган сарматлар турында яза (Хәсрәтле элегия, V, 7). Иосиф Флавий сармат кылычын телгә ала (Яһүд сугышы турында, VII, 7, 4), Валерий Флакк «зур белән идарә итүче сарматны» тасвирлый (Аэронавтика, VI, 20), Павсаний сөяк сөңгеләр турында язган (Элладаны тасвирлау, I, 21, 5). Клавдий Клавдиан шулай ук сармат сөңгеләре турында яза (Стилихон консуллыгы турында, I, 122).
Антик авторлар үз хезмәтләрендә сарматларның арканны файдалануы турында бик еш телгә алалар. Аларны я әсирләр тотарга, яисә сыбайлыны ат өстеннән егытып төшерү максатында файдаланганнар. Иосиф Флавий әрмән патшасы Тринидадны арканларга тырышу турында язган (Яһүд сугышы турында, VII, 7, 4). Павсаний билгеләвенчә, «сарматлар дошманнарына аркан белән ташланалар һәм соңыннан, атларын кире якка борып, арканга эләккәннәрне җиргә егалар» (Элладаны тасвирлау, I, 21, 5).
Күченүчеләрнең аркан куллануы турында соңгы б. э. V гасырда яшәгән епископ Амвросий соңгы язманы төзегән. Епископ «аланнар дошман муенына элмәк ташлау йоласын оста аткара» дип язган (Иерусалимны җимерү турында, V).
Күченүчеләрнең саклану коралы турында беренче тапкыр Теофраст Эфесский «Су турында» трактатында: «Таранд Скифиядә яши, борыны белән боланга охшаган... Аның сөякләре тире белән капләнгән, һәм аннан йоны дә үсә. Тиресе бармак юанлыгына һәм үтә, шуның өчен аны киптерәләр һәм эшлиләр» (Су турында, 172).
Павсаний борынгы хәрби кием һәм турында кызык язу калдырган: «Панцирьлары алар болай ясый: аларның берсе бик күп ат тота... Атларны алар сугыш өчен генә файдаланмый, аларны салып, үзләренең ходайларына корбан китерәләр һәм ризык итеп кулланалар. Атларның тоякларын җыялар, чистарталар, аларны елан кавы кебек итеп телеп ваклыйлар. Беркем дә кем елан күрмәгән, мөгаен, әле яшел нарат тубырчыкларын күргәндер; шулай итеп, нарат турбырчыкларда беленеп торган буразналар кебек итеп, тояктан да шушындый күренеш китереп чыгаралар. Шул кабырчакларны тишәләр, ат йә үгез таратмышлары белән бер-беренә якынайтып тегәләр һәм сыйфатында кулланалар, алар ныклыгы белән дә, матурлыгы белән дә эллиннарныкыннан ким түгел, хәтта кул сугышындагы каты сугу һәм һөҗумне дә күтәрә» (Элладаны тасвирлау, I, 21, 5).
Клавдий Элиан, Теофраст окшатып, Таранд атамалы кыргый хайванны тасвирлаган, ләкин аның хикәясендә күчкенчеләр калканнарын тире белән көпләгәне генә сурәтләнә, ә панцирь эшләгәннәре турында язылмаган (Хайваннар турында, II, 16).
Сарматларның хәрби эшләрен һәм хәрби йолаларын тулы масштаблы сурәтләү
Публий Корнелий Тацит б. э. 69 елында Мезиядә уңышсыз сармат һөҗүме турында бәян итә (Тарих, I, 79). Сарматларның атлы илбасарлар өеренә кем генә каршы тора алсын инде, дип, өченче легионның ярдәмче көчләре тарафыннан тугыз меңлек күчмә гаскәрен тар-мар итүне сүрәтләгән. Тацит сарматларның коралын тасвирлап, ике куллары белән тотып сугышкан сөңгеләрен һәм озын кылычларын, юлбашчыларның һәм югары катламның бер-берсенә үткәреп беркетелгән пластинкалардан я иң каты тиреннән эшләнгән авыр панцирьларын телгә ала. Шул ук вакытта, күчкенчеләр бөтенләй калкан файдаланмый ди.
131-137 елларда Каппадокия белән идарә иткән рим тарихчысы һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Флавий Арианның хезмәтләре зур әһәмияткә ия. 135 елда Ариан алан һөҗүмен «кире кага». Рим легионнарының сарматлар белән каты алыш булмаганын билгеләр кирәк — Каппадокия армиясе көнчыгыш чиккә походка чыга, ә күчкенчеләр, батырчылык итмичә чигенәләр. «Аланнар белән бәрелеш» нәтиҗәсендә Аррианда үз дошманы белән кызыксыну уянган һәм ул 135 елда булган вакыйгаларга «Аланнарга каршы диспозиция» дигән язмаларын багышлаган. Килеп чыкмаган алымның сценариен сурәтләп, Арриан сармат коралларын һәм тактикасын сурәтли (Аланнарга каршы диспозиция, 17, 28, 30, 31). Арианның сарматлары калкан һәм озын сөңгеләр белән файдаланган, борынгы хәрби кием һәм кораллы (доспехи) йөргән, сугыш вакытында төрле тактик алымнар — ялган чигенү, түгәрәккә алу — кулланган.
Шулай ук Аррианның тагын да бер әсәре сарматларның хәрби эшләре турында бәян итә (Тактика, 47, 16,6, 35,3). «Тактика»сында тарихчы, вак саплы сөңгеләр белән коралланып, алан манерасынча, коелган чөй сыман тезелеп һөҗүм иткән сыбайлыларны, шулай ук аждаһа рәвешендәге хәрби тамгаларны телгә ала. Байраклар «үзләренең күренеше белән канәгатьләнү яисә кот очырып кына калмый, атаканы аеру өчен дә һәм төрле отрядлар бер-берсенә һөҗүм итмәсен өчен дә файдалы».
Аммиан Марцеллин хәрби сарматларның кайбер хәрби холык-гадәтләрен сурәтләгән. Күчкенчеләр тумыштан ук ат өстендә йөрергә өйрәнгән, даими күнекмәләр белән шөгыльләнгәннәр, кылычка табынганнар. Аларда кем яу кырында һәлак була, шул бәхетле дип саналган. Шулай ук Марцеллин дошманнан скальп кубару һәм шул скальплар белән сармат атларын бизәү йоласын сурәтли.
Вяликая Зимница
Вяликая Зимница (Вялікая Зімніца ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Славгарадский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Казанлы (Эгыйль)
Казанлы (Kazanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Эгыйль илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Либертивилл (Айова)
Либертивилл  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Җевизли (Эрзинҗан)
Җевизли (Cevizli) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Эрзинҗан илчесенә караган бер авыл (köy).
Либертивилл (Айова)
Тарихы
Либертивилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Станюки
Станюки (Станюкі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Сенненский районында урнашкан авыл.
Вильшня
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кызыл дөнья (гәҗит)
«» (1920 елның 11 июленә кадәр «»'') — РКП (б) Самар губерна комитеты каршындагы татар-башкорт бюросы һәм Идел аръягы хәрби округы органы.
Тарих
РКП (б) Самар губерна комитеты каршындагы татар-башкорт бюросы һәм Идел аръягы хәрби округы сәяси идарәсе тарафыннан Самарда 1918 елның 18 октябреннән 1920 елның 11 июленә кадәр 1 ел да 8 ай «Яңа көч» исеме белән татар телендә нәшер ителгән. 1920 елның 11 июленнән 14 декабренә кадәр 5 ай «Кызыл дөнья» исеме астында чыгарылган. Барлыгы 98 саны чыккан. Гәҗиттә нигезләнү көненнән башлап, татар шагыйре, укытучы Хәйдәр Сәлимов эшли, басмада «Үзе» имзасы белән үткен сәяси темаларга язылган күп санлы сатирик шигырьләрен һәм фельетоннарын бастыра.
Велень (коммуна, Олт)
Велень — Румыниянең Олт жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Збродзице
Збродзице — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ламбервиль (Сен-Маритим)
Ламбервиль — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Гарфилд (Техас)
Гарфилд  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Гарфилд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
GSC2150-4302
GSC2150-4302 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Рейнгем (Төньяк Каролина)
Рейнгем  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чуриле
Чуриле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ризык
Ризык (гар. رزق) (азык яки ашамлык) — ашала алынган әйбер  — тере тормыш затларының үз яшәүләрен тәэмин итүләре өчен зарур булган энергия һәм матдәләр алмашы химик реакцияләрнең нормаль агуы өчен кирәкле ингредиентлар (аксымнар, майлар, күмерсулар, витаминнар, минераллар һәм микроэлементлар) запасларны тутыру өчен ашау һәм эчүдә кулланыла алган бар матдәләр.
Җәмәгать туклануы — халык хуҗалыгы тармагы, кулинария продукциясен җитештерү, сату һәм куллануны оештыру белән шөгыльләнүче предприятиеләр җыелмасы.
Кейтеринг — ерак нокталарда хезмәт күрсәтү белән бәйле, үз эченә компанияләр хезмәткәрләренең һәм шәхси затларның туклануын оештыру һәм күчмә хезмәт күрсәтү буенча подрядчы хезмәтләр күрсәтүче барлык предприятиеләр һәм хезмәтләрне, шулай ук төрле билгеләнештәге чараларга хезмәт күрсәтүне һәм әзер кулинария продукциясен ваклап сатуны гамәлгә ашыручы җәмәгать туклануы тармагы.
Бу язмада тормышыбызда азыкның ролен карап китик. Ул бик күп төрле була. Азык белән безнең организмга җитәрлек күләмдә аксым, май, углевод, минераль матдәләр, төрле витаминнар һәм су керергә тиеш.
Аксым безгә йомырка агы буенча таныш. Сыр белән эремчек тә саф аксым диярлек. Иттә, балыкта аксым бик күп. Галимнәр аксымны протеин дип атаганнар, протеин — грекча «беренче урындагы» дигән сүз. Чыннан да аксымнан башка тереклек юк. Гәүдәнең барлык күзәнәкләре дә аксымнан төзелгән.
Майлар төрле-төрле була: атланмай, туңмай, дуңгыз мае. Сыек үсемлек майлары да бар: зәйтүн, мамык, көнбагыш, миндаль майлары.
Азыкның өченче өлеше—углеводлар. Болар — һәркемгә таныш крахмал белән шикәр. Углеводлар боткада, икмәктә, бәрәңгедә, җиләк-җимештә, яшелчәләрдә күп. Майлар, углеводлар организмда таркалып, углекислотага һәм суга әйләнә. Алар безнең орган һәм мускулларның эшчәнлеге өчен кирәкле энергия бүлеп чыгара. Орган һәм мускуллар ныграк эшләгән саен, безгә майлар һәм аеруча углеводлар күбрәк кирәк.
Гадәттә, алар тозлар составында була, мәсәлән, натрий белән хлор — аш тозында, бүтән катлаулы кушылмалар составында бар.
Витаминнар яшелчәдә, җиләк-җимештә, сөттә, ит һәм башка про­ дуктларда күп була.
Кешегә тәүлегенә кимендә ике литр су кирәк: гәүдәнең 2/3 өлеше судан гыйбарәт. Су запасын тулыландырып тормаганда, кеше 3-4 көннән үлергә мөмкин.
Кешегә көненә күпме азык кирәк соң? 100 г аксым, 85 г майлар, 400 г углевод таләп ителә. Азык төрлеләндерелсә, сез кирәкле барлык минераль матдә һәм витаминнар белән тәэмин ителгән булырсыз. «Бар да ашаудан башлана»,—ди халык. Чынлап та тормыш ашказаныннан башлана микәнни? Безнең сәламәтлек, иҗади, җитештерү өлкәсендәге уңышлар ашауга шулкадәр бәйлеме?
Чыннан да, бу шулай, чөнки тормыш тукланудан башлана. Бер күзәнәкле организмнарга карагыз, аларның ашказаны гына бар. Ми һәм и нерв системасы югарырак үсеш стадиясендә барлыкка килгән. Кешегә | тормышны ничектер алып барырга кирәк. Ничек? Әлбәттә, ризык, туклану I ярдәмендә. «Кешенең йөрәгенә юл ашказаны аркылы бара», — дип юкка |гына әйтмибездер, мөгаен. Чөнки ризык — тормышның бик мөһим ягы.
Билгеле, ач торырга да мөмкин, тик озак яшәп булмый.
Кешедә якынча 4-5 метр нечкә һәм 1,5 метр тирәсе юан эчәкләр була. Эчәк­ ләр — бик нәфис органнар. Безнең аркада аларга күпме түзәргә туры килә! Соңгы елларда ватандашларыбыз экзотик кухнялар белән мавыга баш- : лады. Тик бу мавыгуларның барысы да файдалы түгел, киресенчә, зыянлы да әле. Әгәр юан эчәк авырулары турында сөйләсәк, алар тиренең нинди төстә, кешенең нинди милләттән булуына түгел, ә нәрсә ашауга, : ризыкның үзлегенә, структурасына бәйләнгән. Кытайлылар, вьетнамлылар, японнарның төп ризыгы — дөге, ә ненецлар күбрәк балык ашап яши. Ә менә без ул продуктларны гына ашап яши алмыйбыз. Туклану — бик традицион нәрсә. Бу традиция һәрбер халыкта үзенчәлекле матдәләр, алмашы тудыра. Әгәр без мексиканнар азыгы белән туклансак, күпмедер [' вакыттан гастрит яки башка төр ашказаны-эчәк тракты авыруларына дучар булыр идек. Шул ук вакытта көньяк кешеләренә безнең азык төче булып ! тоела — аларның андый ризыкка карата ашказаны согы бүленеп чыгуы да, җитәрлек дәрәҗәдә булмый. Шуны истә тотып, шушы төбәк өчен гадәти ; азык белән тукланырга тырышырга кирәк. Ә экзотик аш — экстремаль ял ! кебек кенә, бер эпизод, рәхәтлек булып калырга тиеш... Ашкайнату турында сөйләгәндә, без бар ашказаны-эчәк трактын күз алдында тотарга тиеш: тешләрдән башлап арт юлга кадәр! ( Тешләр ризыкны чәйнәп ваклыйлар, үңәч ашказанына озата. Ашказа- с- нында ризыкны тупас эшкәртү башлана. Анда ашказаны согы бүленеп I чыга. Уникеилле эчәккә ашказаны асты сыекчасы, үт сыекчасы керә. Нечкә Е эчәктә азык аминокислотага кадәр таркатучы ферментлы эшкәртелү уза.
Юрсье
Юрсье — Франциянең Эндр департаментында урнашкан коммуна.
Ризык
Калган барлык нәрсә юан эчәккә килеп эләгә.
Әгәр без модага ияреп, гадәттәгечә тукланмый башласак, бу корсакта ; ярсуга китерә. Бу очракта эч китү (яхшы дигәндә) яки тагын да начары — агулану афәте күзәтелергә мөмкин. Без тормышыбызга соңгы елларда гына кергән ризыклар белән туклана башладык. Консервантлар, генетик үзгәрешле продуктлар, азыкка өс- ! тәмәләр — бүгенге чынбарлык. Кеше өчен чизбургерлар, гамбургерлар — азык түгел, ә ачыгудан «ашыгыч ярдәм», җан саклау чарасы. Натураль сөт I күп дигәндә өч көннән әчергә тиеш. Әчемәсә, аны сөт дип атамаска да була. Төрле өстәмәләр кушылган казылык берничә атна буе бозылмый тора, : тышкы яктан да матур күренә. Генетик үзгәргән продуктлар да организм. өчен эзсез генә узмый, нәтиҗәдә организмда төрле тайпылышлар килеп чыгу куркынычы туа.
Юан эчәк авырулары елдан-ел артып тора. Специфик булмаган җәрәхәтле юан эчәк ялкынсынуы, Крон авырулары, эчәклек яман шеше элек сирәк очраган булса, хәзер мондый авырулар бик еш күзәтелә башлады.
Соңгы 12 ел дәвамында юан эчәк яман шеше белән авыручылар 40 %1 ка артты, бүгенге көндә 100 мең кешегә 20 авыру туры килә. 30 ел элек ч кешеләр бик белеп бетермәгән дивертикулез авыруы белән 60 яшьтән узган кешеләрнең 50 % ы интегә. Бу — эчәкнең капчыксыман бүлтәеп чыгуы.
Безнең тәртипсез туклануыбызга түзә алмыйча, эчәк бүлтәеп чыга. Санап киткән тайпылышлар туклану үзгәрүгә бәйле.
Соңгы елларда кечкенә балаларда ярсыган эчәклек синдромы еш очрый.
Бу халәт эч кибү, эч китү, авырту синдромы белән характерлана.
Русиядә 50 млн га якын кеше геморрой авыруыннан интегә. Кайбер авырулар табибларга күренүне кирәк тапмыйча, тизәккә чыккан канны геморрой билгесе дип исәпли. Ләкин асылда анда яман шеш авыруы 1 барлыкка килгән була. Кызганычка каршы, бу авыруның симптомнары бертөрлерәк, менә шул сәбәп игътибарсызлыкка китерә дә инде. Шуның өчен геморрой белән интеккән һәрбер кеше үз вакытында хирургка кү­ ренергә тиеш. 50 яшьтән соң елга бер тапкыр мәҗбүри рәвештә проктологка күренү зарур. Геморрой гына, дип йөреп вакытны сузарга ярамый.
Авыру кеше диета сакларга тиеш. Мәсәлән, шикәр диабеты белән авырган кешенең татлы ризыклардан тыелуы таләп ителә. Ә сәламәт кеше кинәт кенә ниндидер диетага күчә алмаска да мөмкин, чөнки моңа корсакның «рөхсәте» булмас. Кирәкле кадәр тукланмыйча эшләп булмый. Корсак бераз ял итсен өчен, атнасына бер тапкыр ашауны киметү көне уздыру : ярый. Бу көннәрдә дөге, алма һ.б. төр ризыкларга өстенлек бирү яхшырак.
Юан эчәкне чистартуга багышланган рекламаларны хәзер еш күрергә була. Кайберәүләр анда 15 кг га якын шлак җыела дип ышандырырга тырышалар. Тик боларның барысында чынга алу дөрес булмас. Чөнки эч йомшарта торган дару эчеп, колоноскопия тикшерүе уздырганда, эчәктә ; шлакны табып булмый, ул — чиста. Әгәр эчәк үткәрмәүчәнлеге булса, дөрестән дә анда үзенчәлекле утырма җыела.
Махсус чистарту кирәкме-юкмы икәнен табиб кына билгели. Чистарту функциональ бозылу яки авыру булганда гына уздырыла. Шуның өчен үз белдегең яки таныш-белеш киңәше белән профилактик чистарту уздырырга ярамый. Бу процедура сәламәтлеккә зыян китерергә мөмкин.
Физкультура белән шөгыльләнү корсакта киеренкелек тудыра. Корсак мускуллары ныгысын өчен, суда йөзү, чаңгыда, тимераякта шуу файдалы.
Авыр атлетика белән шөгыльләнү, бигрәк тә хатын-кызларга зыянлы булырга мөмкин. Бу спорт төре туры эчәк, аналык төшүенә китергән оч­ раклар бар.
Корсак проблемалары үсемлек клетчаткасына бай ризыкларны җитәрлек ашамаудан, чистартылган ризыкларга өстенлек бирүдән килә. Өстәвенә, ризык әзерләгәндә, без бик күп консервантлар, шулай ук тәмне көчәйтүче, исен, төсен яхшыртучы тәмләткечләр кулланабыз. Туклану режимын сакламыйбыз, бигрәк тә эш урынында. Аз хәрәкәтле тормыш рәвеше алып барабыз. Бик еш стресс халәтендә булабыз — болар барысы да күңелсез нәтиҗәгә китерә.
Рацион төрле булырга тиеш. Табыныгызда яшелчә, җиләк-җимеш булуы яхшы. Тозлы кәбестә ашагыз — анда витаминнар, микроэлементлар күп.Симез булмаган ит, төрле диңгез продуктларын ашау файдалы, әйтик, диңгез кәбестәсе эч кибүдән коткара.
Оурь-Я
Оурь-Я — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Төньяк Сосьва елгасының уң ярыннан 372 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк  Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Полан (Толедо)
Полан — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бхавнатх Гыйбадәтханәсе, Мау
Ул Бхилодадан якынча 6 км ераклыкта урнашкан һәм язмадан карап якынча 1300 ел элек төзелгән булган. Бхригукунд дигән "кунд" резервуары бар, анда коенганнар лепрадан тазара дигән ышаныч бар. Шивага багышланган гыйбадәтханә һәм Бхригуның улына, Аван Ришига багышланган гыйбадәтханә бар. Урын Хатхмати елгасы дамбасы ярларында урнашкан. Һинду календареның Шраавана аеның соңгы дүшәмбесендә һәм Махашиваратри көнендә ярминкә үткәрелә, монда күп кеше җыела.
Пояна (Горж)
Пояна — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Беринг диалекты
Индекслы юл тексты Беринг диалекты (үзәк диалект, аткин диалекты) - алеут теленең Төньяк Америкада таралган диалекты.
Таралышы
Беринг диалекты Төньяк Америкада таралган.
Жанецин
Жанецин — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Югары Пәнәче
Югары Пәнәче — Татарстан Республикасының Зәй районындагы авыл.
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.
Дуслинген
Дуслинген (Dußlingen) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Форнуш-ду-Пиньял
Форнуш-ду-Пиньял — Португалиянең Вила-Реал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
(10070) Люцзунли
(10070) Люцзунли — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 7 февралендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 CB8» саналган.
Нечуй
Нечуй — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Роман Абрамович
Роман Аркадиевич Абрамович, Чукотка автономияле округының экс-губернаторы, эшкуар, Forbes мәгълүматлары буенча Россиядә байлык буенча икенче кеше, аның муллыгы берничә миллиард доллар билгеләнә.
Тәрҗемәи хәл
1966 елның 24 октябрендә Сарытау шәһәрендә туа. Анасы Ирина Васильевна, Сарытау чыгышы белән, Сыктывкарда яши һәм Роман 1,5 яшьле булганда үлә. Атасы аркадий Нахимович Сыктывкар совнархозында эшли һәм Роман 4 яшьле булганда төзелештә булган авария нәтиҗәсендә һәлак була. Ятим Романны атасының бертуганы Лейба Нахимович үз гаиләсенә ала. Романның яшүсмер чагы Коми Республикасында үтә. 1983 елда Роман Абрамович 2нче шәһәр мәктәбен тәмамлый, Индустриаль институтына укырга керә, ике курс укырга җитешә, институтны бетергмәгән Абрамовичны Совет Армиясенә алалар. Армиядә Абрамовичка аның спорт белән мавыгу булыша. Ул футбол командасын нигезли, аның булышы белән хәрби бүлектә үзешчән сәнгать барлыкка килә.
Армиядән соң Абрамович бер Мәскәү институтына керә, аны тәмамламый. Шундый ук вакытта "Уют" ("Ямь") кооперативын оештыра, бу кооперативда полимерлардан уенчыклар ясылар. Соңрак, кооператив буенча хезмәттәшләр "Сибнефть"нең җитәкчелек буыны булып киләчәкләр.
1992 елның 19 июнендә Роман Абрамович Ухта нефть эшкәртә торган заводтан 4 миллион сум бәясенә дизель ягулык белән 55 вагун урлау (ст. 90 УПК РФ) дигән шик астында булып Мәскәүдә кулга алына. Җинаять эше Мәскәү ГУВД татарафыннан 9 июньдә башлап җибәрелә. Ухта "НЭ-С+С" гәзите язганча "1992 февралендә Ухтадан Мәскәүгә 55 цистерналы пуез (3,5 мең дизель ягулык) килеп җитте. Берничә көннән соң пуез Калиниград өлкәсенә чыгып китте, ләкин юлда эзсез югалды. Ачыкланганча, пуез Латвиягә чыкты. Ягулык Ухта заводтан җибәрелгән, ә алучы "АВЭКС-Коми" урынына Мәскәү "АВК" ширкәте (гендиректор Роман Абрамович җитәкчелегендә) булып чыкты".
Искә төшерәбез, башта "АВЭКС-Коми" завод белән килешүне танмады. Шулай итеп, дәүләткә зыян юк, димәк гаеплеләр дә юк: 1992 1 декабрендә җинаять эше җинаять асылы булмавы сәбәпле бетерелә".
1999 елның 9 декабрендә Чукотка бермандатлы 223нче сайлау округында Дәүләт Думасына сайлауларда җиңә. Думада һичнинди фракөиясенә дә керми. 2000нән Думаның Төньяк вә Ерак Көнчыгыш Мәсьәләре буенча комитеты әгъзасы. 2000 елның 24 декабрендә Чукотка автоном округының губернаторы булып сайлана.
2001 елның 29 маенда Генераль Прокуратурасына сорау алу өчен чакырыла. Сорау алу "Сибнефть" җитәкчелегенә каршы җинаять эшләре буенча үткәрелә.
2003 елның апреле азагында Роман Абрамовичның "Сибнефть" белән Михаил Ходорковскийның ЮКОС "ЮкосСибнефть" компаниясенә кушуга әзерләү турында хәбәр итәләр. Хакимият бу планнарны боза.
2003 июлендә Роман Абрамович Лондондагы "Chelsea" футбол клубының акцияләрнең контроль пакетын сатып ала.
Абрамович капиталы
Абрамович лар белән Бөекбританиядә регистрацияләнгән "Millhouse Capital" һолдиңгы аша "Сибнефть"нең 80%ка, "Русский Аллюминий"нең ("РусАл") 50%ка, "Аэрофлот"ның 26%ка ия була. Арадашчылар аша "Абрамович һолдингы"на төрле Россия регионнарында электростанцияләр, йөк һәм җиңел машиналар, автобуслар заводлары, кәгазь комбинатлары, банклар һәм иминия компанияләр керәләр. Бу капиталга Россия тышкы тулаем продуктыннан 3-4% туры килә.
Лобби
Борис Ельцин президентлыгы чорында Роман Абрамович иң йогынтылы олигархларда бесрсе булды. Масс-медиада публикацияләр фикеренчә Абрамович баш вә иң агрессив "Семья"ның идеологы булды. Компартияне тыелу я Думаны куып тарату фикерләренең авторы була имештер. Ленинны күмү һәм ризасызлык демонстрацияләрен армия белән куып тарату идеясының авторы имештер.
Борис Березовскийдан аермалы буларак Владимир Путинның хакимгә килүдән соң Абрамович үз йогытнылыгын югалтмады.
Төсле металлургия
Роман Абрамович белән ы Олег Дерипаска чит ил (нигездә Африкада һәм Һиндстанда) әлүмин һәм глинозем компанияләрен йоту белән кызыксыналар.
Чукотка
Нигә Абрамович Чукотка губернаторы булып китте соң? Моның берничә версиясе фаразлана. Сәяси сәбәпләре дә, икътисадый ягы да бар дип санала. Чукотка да табигый газ белән нефть ятмалары бар, имеш. Анадырь култыгында эзләү эшләре үткәрәләр. "Стройтрансгаз", "Сибнефть-Чукотка" белән берлектә, Чукотка ярымутыравында Западно-Озерное ятмасын округ башкаласы Анадырь белән тоташтыручы газүткәргеч төзелгән. Биредәге газ запаслары 90 елга җитәчәк дип санала. Газүткәргечнең озынлыгы 110 км, төзелеш бәясе $100 миллион. Акчаны губернатор үзе керткән. 2002 елда Чукотка хакимияте Канаданың "Bema Gold" ширкәтенә "Купол" алтын-көмеш ятмасының 75 процентлык өлешен сатты. Бу Чукоткага Көнбатыш инвесторларының беренче кертеме булды. Чукотка байлыгыннан Абрамовичны биоресурслар кызыксындыра ала. Үз флоты булмаса да, Чукотка үз балык квоталарын үзе сатып торды. Абрамович сайланудан соң бер балык заводы инде төзелгән, тагын ике озакламый төзеп бетерәләр, ихтимал. Соралган льготалар бирелгән булса, "Сибнефть" экспорт квоталарына ия булыр, ә Чукотка портлары порто-франко статусы алган булыр иде.
Мәскәү нефть эшкәртү заводы
Мәскәүнең бензин базарын монополияләштерүгә омтылучы "Сибнефть" Мәскәү нефть эшкәртү заводына чимал йөкләү контрактына имза куйды, үз ягулык салу станцияләре челтәрен арттыра.
Славнефть
2002 елда "Сибнефть" "ТНК" белән берлегендә "Славнефть" 74,95% акция сатып алды. Хәзерге көнгә "Сибнефть" "Славнефть”не тулысынча сатып алуны, йә бүлгәләүне планлаштыра.
Шәхси тормыш
Беренче хатыны – Абрамович Ольга Юрьевна, Әстерхан чыгышы белән. Икенче хатыны – Ирина Маландина. Дүрт баласы: улы Аркадий, кызлары Аня, Соня һәм Арина. Өченче хатыны — Дарья Жукова, аңардан балалары — улы Арон Александр һәм кызы Лея. Өчесе белән дә аерылышкан.
Канкун
Канкун (Cancún) — Мексиканың Кинтана-Роо штатында урнашкан шәһәр.
Двухголовая
Двухголовая — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Баренцев диңгезе урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Канин борынынан Печора елгасы бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Мезень елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чучя Млака
Чучя Млака — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вилюв
Вилюв — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Усть-Воктым
Усть-Воктым (Усть-Воктым) — Коми Республикасының Койгородок районында урнашкан авыл.
Вяликая Зяцица
Вяликая Зяцица (Вялікая Зяціца ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Мсциславский районында урнашкан авыл.
Усть-Воктым
Климат
Усть-Воктым климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Вяликая Зяцица
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Энциклопедик сүзлек
Энциклопедик сүзлек гадәттә төрле темаларга караган әлифба тәртибендә төзелгән күп санлы кыска мәкаләләрдән тора. Гомуми энциклопедик сүзлекләрдән тыш, сәнгать, биография, хокук, медицина яки фәлсәфә кебек махсус бер тармакка   караганнары да мәгълүм. Алар шулай ук махсус академик, мәдәни, этник яки милли мәсьәләләр тирәсендә төзелә ала.
Термин башта сүзлек килеш әлифба тәртибендә  тематик глоссарий буларак төзелгән мәгълүмати кулланмаларны билгеләү өчен  кулланыла. (Сүзлек термины гади кулланылышка энциклопедияга караганда якынча ике гасыр иртәрәк керә.) Мәгълүматны әлифба тәртибендә күрсәтелешен белемне башкача классификацияләү системаларыннан аеру өчен, күп беренче энциклопедияләрнең исемнәрендә "сәнгать һәм фәннәр сүзлеге" яки охшаш атамалар кулланылган иде.
Джонсон (округ, Айова)
Джонсон — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Айова-Сити шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1837 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1590 км² тәшкил итә.
Мәләкәс өязе
Мәләкәс өязе (Мелекесский уезд) — Самар губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.
Өяз үзәге — Мәләкәс шәһәре.
Тарих
Өяз 1919 елның 16 апрелендә Ставрополь өязеннән аерылып чыгу юлы белән барлыкка килгән.
Портильо-де-Толедо
Портильо-де-Толедо — Испаниянең Толедо провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Мәләкәс өязе
Тарих
1924 елның 25 февралендә Ставрополь өязе юкка чыгарылган, аның территориясе Мәләкәс өязе составына кертелгән.
1928 елда Мәләкәс өязе юкка чыгарыла, территориясе күбесенчә Урта Идел өлкәсенең Сембер округы составына кертелгән.
Стапурэва
Стапурэва (Стапурэва ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Аршанский районында урнашкан авыл.
Зброюв
Зброюв — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Стапурэва
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Зброюв
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Татарстан Республикасының Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
Татарстан Республикасының Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре — ТР мактаулы исемнәренең берсе. 1985 елда булдырылган. Бүләкләнүчеләр саны — 538 кеше (1997).
Татарстан Президенты (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан авыл хуҗалыгы өлкәсендә кимендә 10 ел эшләүче һәм авыл хуҗалыгының югары квалификацияле белгечләр әзерләүгә мөһим өлеш керткән югары профессиональ хезмәткәрләренә, шул исәптән крестьян (фермер) хуҗалыкларының, фәнни-тикшеренү учреждениеләренең, авыл хуҗалыгы юнәлешендәге уку йортларының, тәҗрибә станцияләренең, авыл хуҗалыгына идарә итү органнарының хезмәткәрләренә, авыл хуҗалыгы җитештерүен оештыручыларга авыл хуҗалыгы культураларының уңышын һәм җыемын арттырудагы, туфракның уңдырышлылыгын, терлекләрнең һәм кош-кортларның продуктивлыгын күтәрүдәге, үсемлекчелек һәм терлекчелек продукциясен җитештерүне, дәүләткә һәм халыкка сатуны арттырудагы, авыл хуҗалыгы продукциясенең сыйфатын яхшыртудагы һәм үзкыйммәтен киметүдәге, хезмәт җитештерүчәнлеген арттырудагы, фән һәм техника уңышларын җитештерүгә кертүдәге казанышлары өчен бирелә.
Хориоидеяның метастазлы шешләре
Хориоидеяның метастазлы шешләре барлык увеаль метастазларның 90% тәшкил итә, алардан соң  төсле катлау һәм керфексыман җисем бара. Челтәркатлауга метастазлар бик сирәк. Хориоидеяның метастазлы шешләре беренчел шешләрдән ешрак очрый, әмма еш диагноз куелмый яки төп чирнең яшерен симптоматикасы булып кала. Хатын-кызларда иң еш сөт бизе шеше һәм ир-атларда бронхлар шеше метастазлый. Бронхлар шешендә хориоидея зарарлануы барышның беренче күренеше була ала, шул ук вакытта сөт бизе шешенең хориоидеяга метастазы гадәттә төп чирнең диагнозы  куелганда ачыклана. Сирәгрәк хориоидеяга ашказаны-эчәк юлы, бөер шешләре һәм тире меланомасы метастазлый. Простата бизе бик сирәк метастазлану чыганагы була. Исән калучанлык күрсәткече түбән, гомуми медиана 8-12 ай тәшкил итә; сөт бизе шеше өчен — 8-15 ай, бронхлар шешендә — 3-5 ай. Сөт бизе шеше белән чирлеләрдә хориоидеяга  метастазлану  куркынычлык факторы — метастазлар бердән артык әгъзада булу һәм метастазлар  үпкәләрдә һәм баш миендә булу.
Ачыклау
1.   Гадәттә  күрү начарлану белән билгеләнә, әмма макула җәлеп ителмәсә, начарлану булмаска мөмкин.
2.    Билгеләре
•      Бик еш арткы котыпта  урнашучы аксыл сары тиз үсүче плакоидлы яки оваль ясалу  (рәс. 15.32а).