Веда_цивилизациясе
Һинд-арийларның иҗтимагый структурасы, мәдәнияте һәм гореф-гадәтләре
Веда чоры һинд-арийларына металлардан: алтын, бронза (көмеш — икеле, әмма — ихтимал, күршеләре белән алыш-биреш булган өчен), бакыр билгеле булган. Һинд-арийлар шул чорда ук игенчелек белән шөгыльләнгән халык булган, җирне үгезләргә җигелгән сабан белән эшкәрткән. Буразна (Сита) илаһилаштырылган хәтта. Мөгаен, арпа (йава) эшкәртелгәндер. Дөге әле билгеле булмаган (аның туган иле — Һиндстанның көньяк-көнчыгышы). Малчылык тагын да зур роль уйнаган. Сыер табыну объекты була. Гимннарда даими рәвештә сыер көтүен бирүне теләгән догалар. Ходайлар һәм батырлар үгез белән, таң һәм яңгыр болытлары — сыер белән чагыштырыла. (Яңгыр болытлары, атап әйткәндә, савына торган сыерлар белән чагыштырыла). Башка йорт хайуаннарынан сарык, кәҗә, елкы, ишәк, эт телгә алына. Һөнәрләрдән: балта эшләре, арба, тимерчелек, чүлмәкчелек, дуплау, туку, тегү һәм бәйләү билгеле. Кайсыбердә (пур) белән ныгытылган авылларда (грама) яшәгәннәр. Халык белән патша яки юлбашчы (râjan, rêx) җитәкчелек иткән. Еш кына аның исеме мираска калган, ә кайсы бердә сайлап та куелган. Патша власте халык җыелышы ярдәмендә чикләнгән. Халык аңа ирекле ясак түләгән, сугыш чорында патша хәрби командующий булган. Аны буйсынучы халыктан гына түгел, ә гаилә әгъзаларыннан торган дружина (ибха) озатып йөргән. Кабилә башында старшина (вишпати), ә ыру яки община башында — староста (грамани) торган. Патша власте янында югары канбабалар (пурохита), аларның саны да вакыт үтү белән шулай ук мираска калдырыла башлый. Һинд-арий хокукы яңа гына эшләнә башлаган була. Судья, закон, җинаять, йолым (йолым үзе, шулай ук, община һәм зыян күрүче файдасына штраф) кебек хокукый төшөнчәләр очрый. Канбабалар (брахман) һәм яугирләр (кшатрийа) булган, ләкин үзләренә генә йомылган катлам кебек яшәмәгән. Сугыш тәгәрмәчле арбаларда (ратха) барган, — Илиада чорындагы греклардагы кебек, җайдаклар бөтенләй булмый. Арбада: яугир үзе (астхатар) һәм дилбегә һәм камчы тоткан арба йөртүчесе (саратхи). Җәяүле яугирләр кул сугышында да катнашкан. Корал иң капланмалары һәм гәүдәнең өске өлөшен каплаган панцирьдан (варман), тимер башлыктан, җәядән (дханус) (ук атучылар кулында, җәя бауын тартканда кулны сугудан саклау максатында, махсус каеш (хастагхна) була). Сөяктән һәм бронзадан эшләнгән ук очларын агулаганнар. Шулай ук, сөңге, дротик ягъни кыска саплы сөңге, пычак, хәрби айбалта һ. б. белән коралланганнар. Сакаллары кырылган (кырыну пәкесе — бритва — телгә алына). Ригведада билгеле бәрелешләр тасвирлана. Бигрәк тә Тритсу патшасы Судасның Бһаратаны һәм аның 10 шурадашын тар-мар итүенә багышланган «Ун патша бәрелеше» еш телгә алына. Киемнәре йон күлмәктән (васас яки вастра) һәм плащ яки җиңсез өс киемнән (адхивас, драпи-накидка) торган. Хатын-кызлар алъяпкыч кигән. Ризыклары: сөт һәм сөт азыклары, кыздырылган я ике таш ярдәмендә тарттырылып, икмәккә охшаган ашамлык әзерләүдә кулланылган иген бөртекләре. Төрле җимеш-җиләк белән ризыкланганнар. Кыздырылган һәм пешерелгән (чи көе түгел) итнесһирәк ашаганнар. Балык ризык сыйфатында бөтенләй искә алынмый. Сөттән һәм психоактив мөмкинлегенә ия үсемлекләр сутыннан әзерләнгән сома һәм сура дигән эчемлекләр кулланганнар. Язма булмаган, — Ведаларда язма һәм язу-сызу материаллары турында берни дә язылмаган. Гимннар телдән башкарылган һәм бер буыннан икенчесенә телдән тапшырылган. Алардан билгеле булуынча, лирик шигърият югары үскән булган һәм бик күп яңгыраулы һәм күркәм размерлар (сигез иҗекле гаятри һәм ануштубх һәм ун бер иҗекле триштубх) булдырылган. Дидактик һәм эпик поэзия яралгылары сизелеп тора, — алда искә алынган 10 патша бәрелешен тасвирлау моның өлгесе булып тора. Музыкага сөю зур булган. Музыка коралларынан лютняны хәтерләткән яки башка кыллы инструментлар (вина), флейталар (вана, вани, тунава), цимбаллар яки кастаньеталар (каркари) кулланылган. Илаһларга догалар музыка белән озатылган. Сугыш мәлендә барабан (дундубхалар) какканнар һәм тынлы инструменлтарда уйнаганнар (куыклы быргы - мөгаен, волынканың бер төре — бакура кулланылган). Теге дөнья кешегә Яма патшалыгында күләгәле агач төбендә Илаһлар һәм ата-бабалар белән бергә эчеп утырылган мәҗлес сыман күз алдына китерелгән. Анда бер дә сүнми торган ут яна, мәңгелек сулар ага, бөтен теләкләр дә үтәлә, шатлык һәм канәгатьлек, уен-көлке һәм хозурлык, ләззәт кенә яши. Ата-бабалар рухы (питарлар) аерым хөрмәткә ия — Илаһлар белән янәшә диерлек, — аларны корбан кылырга чакырганнар һәм аерым бер эчемлек, свадха тәкъдим иткәннәр. Илаһларга корбанны «Сваха!», ә ата-бабалар рухына — «Свадха!» тип кычкырып, корбан башкарганнар.