cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Виктор Вексельберг
Биографиясе
1990 елның октябрендә Виктор Вексельберг (НПО «КомВек») Леонид Блаватник (Access Industries) белен «Ренова» компаниясен булдыралар.
1990 елдан — генераль директор урынбасары, артабан — «Ренова» президенты. «Ренова» компаниясе → Renova Holding Limited кулында, Багамаларда теркәлгән.
2006 елда Ренова Oerlikon швейцар компаниясен 10,25 % акцияны сатып ала.
2007 елда Ренова Sulzer швейцар компаниясен блок-пакетын сатып ала.
Артабан Ренова өлөше Oerlikon-да 44,7 %, Sulzer-дә — 62,86 % булды.
СУАЛ, RUSAL
1996 елда «Сибирско-Уральский алюминий» (СУАЛ) компаниясе нигез салучы арасында булды. СУАЛ-Холдинг эчендә Иркутск, Урал, Богослов, Кандалакша алюминий заводлары бар.
2007—2012 елларда — Rusal компаниясе Директорлар советы рәисе.
Башка байлыклар
Кипрдагы Winterlux Limited аша "Международный финансовый клуб" 39,4% өлөше хужасы, "Ренову" аша "Меткомбанк" 9,9% өлөше хужасы.
Дубровникта, Хорватия, «Belvedere» кунакханасе хужасы. .
2012 елның октябрендә «Роснефть» ТНК-BP 50% өлөшен сатып алудан соң, Вексельберг Россияда иң бай кеше булды.
Кипр ватандашы.
Форбс рейтингта позициясе
Forbes журналы буенча Виктор Вексельберг байлыгы 2015 елда $12,5 млрд булды (73-че урын донъяда). Россия арасында бизнесменлар арасында 4-че урында тора.
2017 елда Форбс буенча Россия арасында бизнесменлар арасында 10-ы урынды. Вексельберг байлыгы — $12,4 млрд.
По оценкам журнала Forbes:
Клясак-Малий
Клясак-Малий — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Юарт-Микс
Юарт-Микс — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
Сикору
Сикору — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
66 ел
Вафатлар
60er
ZNF616
ZNF616 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Шостаки (Ломжинский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Даннмари (Ду)
Даннмари — Франциянең Ду департаментында урнашкан коммуна.
Игертаун (Пенсильвания)
Географиясе
Игертаун халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Бельно-су-Пуйи
Бельно-су-Пуйи (Bellenot-sous-Pouilly) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Пуйи-ан-Осуа кантонына карый.
Претрж
Претрж — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 7421
NGC 7421 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Берләштерелгән нефть химия компаниясе
Берләштерелгән нефть химия компаниясе - идарә итүче, инвестицион компаниясе.
2015-2017 елларда шушы оешмада Самедов Фәрхәд Астан улы эшләне.
Тарих
2011 елда Я́ков И́горевич Голдо́вскийның Petrochemical Holding һәм Башнефть-нең кушма компаниясе сымак булдырыла. Үз эченә Туймазы газ эшкәртү заводы, Шкапов газ эшкәртү заводы, Уфаоргсинтез, Бисфенолды алды.
Дон гаскәре өлкәсе
Дон гаскәре өлкәсе (Область Войска донского) — Россия империясенең, РСФСРның административ берәмлеге.
Тарих
Дон гаскәре өлкәсе 1786 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
Халык
Туган тел буенча, 1897: рус теле — 66,8%, украин теле — 28,1%, алман теле — 1,4%, калмык теле — 1,3%.
Дини состав, 1897: праваслаулар — 90,3%, искейолачылар — 5,1%, буддачылар — 1,3%, әрмән-григорианнар — 1,1%.
Эчке бүленеш
1897 елда Дон гаскәре өлкәсе 9 өязгә бүленгән булган.
Прыгузки
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
(1049) Готхо
(1049) Готхо  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1925 елның 14 сентябрендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1925 RB» саналган.
Дурукөй (Идил)
Дурукөй (Duruköy) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шырнак иле Идил илчесенә караган бер авыл (köy).
Пеулень-Чук
Пеулень-Чук — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сыру
Сыру (Sõru) — Эстониянең Хийумаа өязендә урнашкан авыл.
Һиндстан Физика Җәмгыяте
Һиндстан Физика Җәмгыяте - ул Һиндстанда һөнәри физкларның җәмгыяте. Ул рәсми рәвештә 1934 елда башлап җибәрүче Һиндстан физигы Мегһнад Саха тарафыннан нигезләнгән булган. Җәмгыятьнең игълан ителгән максатлары итеп прогрессны алга сөрү, Һиндстанда саф һәм кулланылышлы физиканы үстерү, физика буенча басмаларны илһамландыру, китаплар, академик журналлар бастыру, киңәшмәләр оештыру, дәүләт оешмаларына киңәш бирү, һәм фәнни үстерүне алга сөрү өчен фондларны, грантларны һәм премияләрне саклау булып тора.
Аның штаб-фатиры Һиндстанда, Калькуттада.
Нью-Медовс (Айдахо)
Нью-Медовс  — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Нью-Медовс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карза (Лепша кушылдыгы)
Карза (Кирза) — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лепша елгасының уң ярыннан 7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 34 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Байё (округ)
Байё (округ) — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
Силва (Миранда-ду-Дору)
Силва  — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Липавка (Ашмянский районы)
Липавка  (Ліпаўка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Ашмянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Вя Апя Км 180.600 (Казерта)
Вя Апя Км 180.600 — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
ZNF618
ZNF618 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Островите (гмина Сухий Домб)
Островите  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шостаки (Сокульский повяты)
Шостаки  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Клятка (Лодзь воеводалыгы)
Клятка  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сырумәэ
Сырумәэ (Sõrumäe) — Эстониянең Ида-Вирумаа өязендә урнашкан авыл.
Гыйбадулла Алпаров
Гыйбадулла Алпаров – хәзерге татар грамматикасына нигез салучыларның берсе, бөтен төрки дөньяга билгеле профессор. Урта Азиядә казак һәм төрекмән телләренең орфографиясен төзүдә катнаша. Галим 30 лап китап, 40 тан артык фәнни хезмәт, 100 гә якын иҗтимагый-публицистик мәкалә авторы.
Кристал (Төньяк Дакота)
Кристал  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Гыйбадулла Алпаров
Тәрҗемәи хәле
Гыйбадулла Хәбибулла улы Алпаров Башкортстанның Авыргазы районындагы Корманай исемле татар авылында туып үсә. Уфадагы «Госмания» һәм «Галия» мәдрәсәләрендә белем ала.
Кристал (Төньяк Дакота)
Тарихы
Кристал шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гыйбадулла Алпаров
Тәрҗемәи хәле
Гыйбадулла Алпаровның гыйльми эшчәнлеге тәрҗемәләрдән башлана. Галимҗан Ибраһимов белән берлектә урысчадан “Бичара колның тормышы”, “Миллионнар табу” дигән тәрҗемә әсәрләрен, төрекчәдән “Бичара хатын” әсәрен, “Кесәлек мәңгелек календарь” дигән хезмәтен бастыра.
Алпаровның гыйльми эшчәнлеге бик иртә башлана. Г. Алпаровның беренче мәкаләләре 1910 елда Ырымбурда чыга торган «Шура» журналында күренә башлый. 1912 елда 24 яшендә “Хәреф вә имлябыз” дигән беренче фәнни эше, 1913 елда “Татар әлифбасы” басылып чыга.
1913 елда Гыйбадулла Алпаров Казандагы Укытучылар мәктәбен тәмамлый. Троицкида балалар укытып Корманайга кайткач, 1914-1918 елларда туган ягында мәдәни-мәгърифәт эшчәнлеген җәелдерә, фәнни эзләнүләр алып бара. Шул вакытта Мәҗит Гафури белән аралаша. М. Гафури аны Башкортстан мәктәпләре өчен уку китаплары язуга җәлеп итә.
Гыйбадулла Алпаровның эшчәнлек даирәсе бик киң һәм күпкырлы. Талантлы журналист һәм публицист буларак та таныла, фәнни эшләрен дә бер-бер артлы дөньяга чыгара, гамәлгә куя.
1917 елда «Галия» мәдрәсенең элекке шәкертләре Шәриф Сүнчәләй, Гасыйм Касыймов, Фатих Сәйфи, Сәлах Атнагулов, энесе Гарифулла белән Уфадагы Галимҗан Ибраһимов җитәкчелегендәге сул эсерлар оешмасының үзәген тәшкил иткәннәр.
1921-1924 елларда Урта Азиядә казак һәм төрекмән телләренең орфографиясен төзүдә катнаша. Төрекмән галиме М.Гилдиев белән берлектә 1924 елда төрекмән мәктәпләр өчен әлифба нәшер итәләр.
1926 елдан Г. Алпаров ТАССР мәгариф министрлыгы һәм Көнчыгыш педагогика институтында эшли. 1926 елда Ленинградка Шәрыкне өйрәнү институтына укырга җибәрелә. 1930 елда аспирантураны тәмамлап, кандидатлык диссертациясен яклый. Казан педагогия институтында кафедра мөдире була, башка югары уку йортларында лекцияләр укый. Фәнни эшләре исә татар грамматикасын үстерүгә бәяләп бетергесез зур өлеш кертә.
1936 елны вафат булган, кабере Яңа бистә зиратында.
Авезе
Авезе — Франциянең Сарта департаментында урнашкан коммуна.
Гыйбадулла Алпаров
Хәтер
Гыйбадулла Алпаровның шәхси архивы Казанның милли китапханәсендә саклана.
Гаилә-нәселе
Энесе Гарифулла Алпаров – танылган революционер, партия әһеле.
Гыйбадулла Алпаров Кырмыскалы кызы, Мирсәет Солтангалиевкә туган тиешле Гайшәгә өйләнә. 1914 елны туган уллары Үзбәк Алпаров татар халкының күренекле шәхесе иде. Казанда 80 яшенә кадәр архитектура өлкәсендә эшләде, шул исәптән 34 ел “Татгражданпроект” институтына җитәкчелек итте. СССР Министрлар Советы премиясе лауреаты, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган төзүчесе, Хезмәт Кызыл Байрагы, ике “Почет билгесе”, Халыклар дуслыгы орденнары кавалеры Үзбәк Гыйбадулла улы Алпаров 2003 елны, 90 яшендә вафат булды.
Фресно-де-Кантеспино
Фресно-де-Кантеспино — Испаниянең Сеговия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Прецетинци
Прецетинци — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Йорклин (Пенсильвания)
Йорклин  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Йорклин халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Юарт-Сиз
Юарт-Сиз — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
(2092) Сумиана
(2092) Сумиана  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1969 елның 16 октябрендә Черных Л. И. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1969 UP» саналган.
Сент-Френсис (Көньяк Дакота)
Сент-Френсис  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Түбән Ташлы (Шаран районы)
Түбән Ташлы — Башкортстанның Шаран районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 452645, — 80258840001.
Даннмари-сюр-Крет
Даннмари-сюр-Крет — Франциянең Ду департаментында урнашкан коммуна.
Галинув-Жджаровский
Галинув-Жджаровский — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
ZNF619
ZNF619 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Кудемеры
Кудемеры (Кутемер, Кудемеры) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан авыл.
Иһсание (Аксу)
Иһсание (İhsaniye) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Аксу илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кудемеры
Почта индексы — 429435. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97219805005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100800002800.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 208 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (72%), чуашлар (28%).
(1050) Мета
(1050) Мета  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1925 елның 14 сентябрендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1925 RC» саналган.
Беллон (коммуна)
Беллон — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
NGC 7422
NGC 7422 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Сырве
Сырве (Sõrve) — Эстониянең Харьюмаа өязендә урнашкан авыл.
Прыдарожжа
Тарихы
1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Пераброддзе гминасы составында авыл.
68 ел
Вафатлар
60er
Прыдарожжа
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Исаас
Исаас — Россия территориясеннән ага торган елга. Омск өлкәсе, Новосибирск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 38 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Ишем кушылганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пеулештий-Ной
Пеулештий-Ной — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Собрейро-де-Байшу
Собрейро-де-Байшу — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
(1928) Сумма
(1928) Сумма  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1938 елның 21 сентябрендә И. Вяйсяля тарафыннан Турку обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1938 SO» саналган.
Липичанка
Липичанка (Ліпічанка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Островите (гмина Хойнице)
Островите  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кан (округ)
Кан (округ) — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
Яков Бергер
Яков Бергер (, —, ) — СССР һәм Рәсәй галиме, Кытайны өйрәнүче. Тарих фәннәре докторы, география фәннәре нәмзәте. Мәскәү көнчыгышны өйрәнү университетын бетергән (1952). 1970-1980 елларда - РФА җәмгыять фәннәре буенча фәнни мәгълүмат институтында фәнни коммунизм бүлеге мөдире, 1966-1970 елларда һәм 2000 елдан - РФА Ерак Көнчыгыш институтында.
Шостаково
Шостаково — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кече Рәс
Кече Рәс — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
Почта индексы — 422729.
Туймазы газ эшкәртү заводы
Туймазы газ эшкәртү заводы - иярчен нефть газын иләү белән шөгыльләнә.
Составына нефть газын әзерләү һәм газны фракцияләргә аеру корылмалары, мал-чимал паркы, коткару‑кою эстакадасы керә.
2008 елда 445 кеше эшләгән; эшкәртүгә 27749 мең м3 иярчен газы, 94,8 мең к җиңел углеводородларның киң фракциясе кабул ителгән; 43,9 мең к сыегайтылган углеводород газы, 21,3 — нормаль бутан һәм 12,8 — изобутан фракциясе, 12,0 мең к тотрыклы газ бензины эшләп чыгарылган.
Тарих
1952 елда нефть чыгаручы "Туймазанефть", "Октябрьскнефть" һәм "Бавлынефть" (Татарстан) трестларының иярчен газын куллану өченТуймазы газ эшкәртү заводы төзелә башлый.
1953 елда Туймазы—Уфа—Черниковск магистраль газ торбалары эксплуатациягә тапшырыла,
1956 елда заводның 1‑че, 1959 елда 2‑се чираты тапшырыла;
2010 елдан — "Башнефть—Добыча"‑ның "Туймазанефть" НГДУ‑сы составында.
2011 елдан Берләштерелгән нефть химия компаниясе кулында.
Предприятиелә республикада башлангыч тапкыр иярчен нефть газын күкертле водородтан элементар күкертле алып әрчү технологияләр кертелгән (1976).
Авен-ан-Сонуа
Авен-ан-Сонуа — Франциянең Сарта департаментында урнашкан коммуна.
ZNF620
ZNF620 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Лаборем
Лаборем (Лаборем) — Коми Республикасының Корткерос районында урнашкан авыл.
Климат
Лаборем климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (91%), руслар (7%).
Княтови
Княтови — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кристин (Төньяк Дакота)
Кристин  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кристин шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Галки (Венгровский повяты)
Галки  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вя Апя Овезт (Беневенто)
Вя Апя Овезт — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вя Апя Овезт Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сортиш
Географиясе
Мәйданы —.
Карма (Икса кушылдыгы)
Карма — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Икса елгасының уң ярыннан 60 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 39 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.
Орду Мәлик
Орду Мәлик яки Урда Мәлик (tat. lat. Ordu Mälik, اوردو ملک, үл. 1361)  - Алтын Урда ханы  (сентябрь-октябрь 1361). Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.
Тарих
Хызыр 1361 елда үтерелгәннән соң аның улы Тимер Хуҗа һәм энесе Мурад арасында хакимият өчен көрәш башланган. Тимер Хуҗа кыска вакытта хакимияткә килгән, ләкин Мурад Гөлстан шәһәрендә хакимиятне алган.
Дәүләтнең көнчыгышыннан килгән Орду Мәлик 1361 елның сентябрендә Сарай шәһәрен басып алган. Тимер Хуҗа башкаладан качканнан соң Орду Мәлик ай дәвамында хакимиятта торган.
Үзәк хакимият зәгыйфләнгәннән соң Идел буе Болгары Олысы әмире - Булат Тимер Идел буе Болгар дәүләте бәйсезлеген игълан иткән.
Бату токымыннан чыккан Килдебәк Алтын Урда аксөякләрен үз ягына тартып 1361 елның октябрендә Сарай шәһәрен басып алган, сугышта Урда Мәлик вафат булган.
Фресно-де-ла-Фуэнте
Фресно-де-ла-Фуэнте — Испаниянең Сеговия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нью-Плимут (Айдахо)
Нью-Плимут  — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Нью-Плимут шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сания Әхмәтҗанова
Сания Әхмәтҗанова, Сания Юныс кызы Әхмәтҗанова (1962 елның 20 апреле, СССР, РСФСР, ТАССР, Арча районы, Курса-Почмак) — татар шагыйре, популяр җыр текстлары aвторы. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2009 елдан). Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012); Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале (2009), Һади Такташ исемендәге (2016), Саҗидә Сөләйманова исемендәге (2020) әдәби премияләр, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының «Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе (2017), "Фидакарь хезмәт өчен" ("За доблестный труд") медале (2022) иясе.
Тормыш юлы
Сания Юныс кызы Әхмәтҗанова 1962 елның 20 апрелендә Татарстанның Арча районы Курса Почмак авылында колхозчылар гаиләсендә туган.
Сания сигезьеллык мәктәпне, аннары Арча педагогия училищесын «бик яхшы» билгеләренә генә тәмамлый, Казан дәүләт педагогия институтының рус-татар бүлегендә югары белем ала. Сания Юныс кызы хезмәт юлын Казанда башлангыч сыйныфлар укытучысы буларак башлый. Балалар бакчасында тәрбияче, соңрак татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. Мәктәп эшеннән журналистика-язу хезмәтенә күчә: укытучылар журналы булган “Мәгариф”тә бүлек мөхәррире булып эшли башлый.
Беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре – шигырьләре һәм яшь хәбәрче язмалары – мәктәптә укыганда “Яшь ленинчы” (хәзер “Сабантуй”) газетасында басыла. Педучилищеда белем алган елларында язучы Радик Фәизов җитәкләгән “Тукай якташы” әдәби түгәрәгенә йөреп, иҗади чыныгу ала, шигырьләре һәм булачак укытучылар тормышыннан кызыклы язмалары белән район һәм республика газеталарында даими катнаша башлый. Сания Әхмәтҗанова 1990 елларда популяр җыр текстлары aвторы буларак халыкка таныла. Ул чорда аның шигырьләренә иҗат ителгән җырларны Зөфәр Хәйретдинов, Рөстәм Закиров, Айдар Галимов,, Алсу Хисамиева, Эльвира Хәйруллина, Алсу Хәбибуллина кебек танылган җырчылар башкара.
Урал Латыйпов (1972)
Латыйпов Урал Альфрет улы — 2017 елдан «Роснефтьнең» куркынычсызлык Хезмәте җитәкчесе вазыйфаларын Башкаручы, «Роснефтьнең» Вице-президенты, бер ук вакытта әгъзасы 01.06.2018 көнгә Башнефть Директорлар Советы.
Элекке «Роснефтьнең» куркынычсызлык Хезмәте җитәкчесе Олег Феоктистов Алексей Улюкаев Башнефтьне сатканда Роснефть ширкәтеннән 2 миллион долларлык ришвәт алуда шикләнелеп тоткарланганнаң соң эштән бушатылды.
Биографиясе
Латыйпов Урал Альфрет улы 1972 елда Уфада туа.
1997 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.
1996-2012 Башкортстан прокуратура органнарында хезмәт итә.
2012-2017 елларда Наркотиклар әйләнешен контрольдә тоту Федераль хезмәтенең Мәскәү өлкәсе буенча идарәсе башлыгы урынбасары.
Прыдворье
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Зееман эффекты
Зееман эффекты - магнит кырында атом спектрлары сызыкларының бүленүе күренеше. 1896 елда эффектны ачкан Питер Зееман хөрмәтенә аталган.
Эффектның сәбәбе: \vec{B} магнит кырында магнит моментына \vec{\mu} ия булган электрон өстәмә энергия   ала, нәтиҗәдә магнит квант саны m_j  буенча атом халәтләренең тәлгәшләнүе юкка чыга һәм атом спектры сызыклары бүленә.
Классик караш
Һендрик Лоренц классик физика ярдәмендә Зееман эффектын аңлаткан. Әлеге караш буенча атом классик гармоник осциллятор буларак карала һәм магнит кырында хәрәкәт тигезләмәсе болай языла:
биредә
Тигезләмәнең чишелеше магнит кырында диполь моменты резонанс ешлыгы өч ешлыкка бүленә, бу Лоренц яки гади Зееман триплеты дип атала.
Электрон болыты магнит кыры юнәлеше тирәсендә \Omega_L Лармор ешлыгы белән прецессияли.
Классик физика гади Зееман эффектын аңлата ала, ләкин катлаулы (аномаль) Зееман эффектын аңлата алмый.
Квант карашы
Квант механикасында магнит кырында гомуми гамильтониан болай языла:
биредә \mu_B — Бор магнетоны, \vec{J} — гомуми электрон импульс моменты, һәм g — g-фактор.
Электронның магнит моменты операторы орбиталь \vec L һәм спин \vec S импульс моментлары суммасына пропорциональ (гиромагнит нисбәтенә тапкырлап):
69 ел
Вафатлар
60er
Зееман эффекты
Квант карашы
биредә g_l = 1
биредә \vec{L} һәм \vec{S} — атомның гомуми орбиталь һәм спин моменты
Гади Зееман эффекты
Гади Зееман эффектында спектр сызыклары өч асбаскычка бүленә.
Әгәр V_M бик кечкенә ягъни ) булса, Гади Зееман эффекты күзәтелә:
Гади Зееман эффекты He синглетларында, селтеле-җир элементлары төркемендә һәм Zn, Cd, Hg спектрында күзәтелә.
Магнит моментлары проекциясе һәм    зурлыгында үзгәргәндә, \pi һәм  полярлашуы күзәтелә.
Катлаулы Зееман эффекты
Атомның синглет булмаган спектраль сызыклары 3-тән күбрәк өлешкә бүленә, бүленү зурлыгы \nu_n нормаль бүленүгә кабатлы.
Магнит кырында өстәмә V_M энергия g — g-факторга пропорциональ,  ул  Ланде коэффициенты дип атала (гиромагнит тапкырлаучы):
биредә L — атомның орбиталь моменты,
Шулай итеп, тәлгәләшләнгән энергетик баскыч 2J + 1 зееман асбаскычына бүленә (биредә J — магнит квант саны m_l = j максималь зурлыгы).
Пашен — Бак эффекты
Көчле магнит кырында  Пашен — Бак эффекты  күзәтелә.
Әлеге көчле кырда гадәти спин-орбиталь тәэсир итешү җимерелә. Катлаулы Зееман бүленүе гади Зееман бүленүенә күчә һәм тәлгәләшләнгән энергетик баскыч 2J + 1 зееман асбаскычына бүленә (биредә J — магнит квант саны m_l = j максималь зурлыгы).
Юрепель
Юрепель — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
Прецлава
Прецлава — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вячеслав Белокреницкий
Вячеслав Белокреницкий — совет һәм Рәсәй Көнчгышны өйрәнүчесе, тарихчы һәм икътисадчы, дөнья сәясәте,  халыкара мөнәсәбәтләре, ислам радикализме буенча белгеч, РФА Көнчыгышны өйрәнү институты директоры урынбасары, РФА КӨИ Ерак һәм Якын Көнчгыш илләрен өйрәнү үзәге мөдире. 300 дән артык фәнни һәм фәнни-публицистик хезмәт авторы.
Сотелу (Могадору)
Сотелу  — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Кайлертаун (Пенсильвания)
Кайлертаун  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кайлертаун халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Девесе
Девесе — Франциянең Ду департаментында урнашкан коммуна.
Пеулешть (Бихор)
Пеулешть — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(1051) Меропа
(1051) Меропа  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1925 елның 16 сентябрендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1925 SA» саналган.
(4649) Сумото
(4649) Сумото  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1936 елның 20 декабрендә Маргарита Ложье тарафыннан Ницца обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1936 YD» саналган.
Дурупынар (Инеболу)
Дурупынар (Durupınar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Инеболу илчесенә караган бер авыл (köy).
Югары Ташлы (Шаран районы)
Почта индексы — 452645, ОКАТО коды — 80258840002.
Виджнамайя коша
Виджнамайя коша Атманны каплый торган биш кошаларның (Панчакоша) берсе. Виджнамайя коша турыдан-туры мәгънәдә акылдан (виджнана) яки интеллектан торган кабыкны аңлата. Ул Атманың дүртенче капланышы булып тора. Ул шулай ук Вишуддха чакрада, Аджна чакрада һәм Сахасара чакрада урнашкан сәбәп акылының беренче катламы булып тора. Метафизик рәвештә, ул яктылыкның беренче чагылышы булып тора.
Островите (гмина Черск)
Островите  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шпаки (Подлясье воеводалыгы)
Шпаки  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
NGC 7423
NGC 7423 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Стикни (Көньяк Дакота)
Стикни  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Екатеринослав губернасы
Екатеринослав губернасы (Екатеринославская губерния) — Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.
Тарих
Екатеринослав губернасы 1802 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
Халык
Туган тел буенча, 1897: украин теле — 68,9%, рус теле — 17,3%, яһүд теле — 4,7%, алман теле — 3,8%, юнан теле — 2,3%.
Дини состав, 1897: праваслаулар — 90,1%, яһүдиләр — 4,8%, лютераннар — 1,9%, католиклар — 1,5%, менонитлар — 1,1%.
Эчке бүленеш
1897 елда Екатеринослав губернасы 8 өязгә бүленгән булган.
Кросби (Төньяк Дакота)
Кросби  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кросби шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Заводская Камбарка
Заводская Камбарка — Россия территориясеннән ага торган елга. Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга  Камбарка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.
Авессе
Авессе — Франциянең Сарта департаментында урнашкан коммуна.
Заводская Камбарка
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
70 ел
Вафатлар
70er
Прыдзвинне (Бешанковицкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Галки (гмина Гельнюв)
Галки  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Глеб Бонч-Осмоловский
Глеб Бонч-Осмоловский (, —, ) — рус совет антропологы һәм археологы (иртә палеолит буенча белгеч); этнограф (Кырым һәм Кавказ халыклары); геолог, тарих фәннәре докторы. Төп фәнни хезмәтләре палеологиягә, археология ысулиятенә карый; Кырым татарларына багышланган хезмәтләр да бар.
Сытке (Нарва-Йыэсуу)
Сытке (Sõtke) — Эстониянең Ида-Вирумаа өязендә урнашкан авыл.
Иһсание (Бандырма)
Иһсание (İhsaniye) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Бандырма илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кобежицко
Кобежицко — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сотелу-Моришку
Сотелу-Моришку — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Пречна
Пречна — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
ZNF622
ZNF622 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Беней
Беней (Benayes) — Франциянең Коррез департаментына караган коммуна, Плато-де-Мильваш кантонына карый.
Липичанская Пушча
Липичанская Пушча (Ліпічанская Пушча ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Дварэцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Фрумалес
Фрумалес — Испаниянең Сеговия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Морфология (тел белеме)
Сарыф яки морфология (юнанча μορφή "рәвеш" + юнанча λογία "гыйлем") — сүзләрнең төзелешен, төрләнешен, сүз төркемнәрен һәм аларга хас булган грамматик категорияләрне өйрәнә торган, грамматиканың бер өлешен тәшкил иткән фән. Сарыфның төп өйрәнү фәне — сүз һәм сүзләр төрләнгәндә барлыкка килә торган һәртөрле сүз шәкелләре.
Сарыф синтаксис (нәхү), лексикология, фонетика һәм башка фәннәр белән тыгыз бәйләнештә тора.
Сүз төркемнәре
Татар телендә сүзләрне төркемләү өчен 3 принцип бар:
Сүз төркемнәре - мәгънәләре, грамматик билгеләре һәм җөмләдә кулланылышлары буенча бер төркемгә тупланган сүзләр. Татар телендә сүз төркемнәре 2 олы төркемчәгә бүленә: мөстәкыйль(җидәү) һәм ярдмәче сүз(алтау) төркемнәре. Барысы татар телендә 13 сүз төркеме бар
Исем
Исем - предметлыкны белдерә торганн сүз төркеме. Исемнең грамматик категорияләре:
Исемдә предметлык мәгънәләре:
Җөмләдә барлык җөмлә кисәге дә булып килә ала.
ПОЛИЭФ
«ПОЛИЭФ» акционерлар җәмгыяте — Россия предприятиесе, терефталь әчелеге һәм полиэтилентерефталат җитештерү. Сибур составына ана (Пластиклар, эластомерлар, органик синтез дирекциясе). Россия Федерациясендә бердәнбер (2016 елга) терефталь әчелеге җитештерүче.
Технология һәм продукция
Полиэтилентерефталат җитештерү технологиясе үз эченә түбәндәге төп производстволарны ала: ПОЛИЭФ түбәндәгеләрне җитештерелә:
Калн (Пенсильвания)
Калн  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Калн халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Юркюит
Юркюит — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
Судасте
Судасте (Sudaste) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
ZNF623
ZNF623 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Соту-да-Велья
Соту-да-Велья — Португалиянең Браганса округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Курочкино
Курочкино (Курачкин, Курочкино) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 429436. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97219840001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100800002900.
Тарих
1936 елның 20 августында Татарстан АССР составыннан Чуаш АССР составына күчерелгән.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 90 кешенең яшәве мәгълүм.
(1052) Бельгика
(1052) Бельгика  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1925 елның 15 ноябрендә Эжен Дельпорт тарафыннан Уккел обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1925 VD» саналган.
71 ел
Вафатлар
70er
Айбаш (Татарстан)
Айбаш — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл. Ул район үзәге Биектаудан — 41, Казаннан 36 чакрым ераклыкта урнашкан.
Халык саны — 337 тирәсендә. Почта индексы — 422726.
Авыл тарихы
Айбаш авылы Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле. Казан өязенең теркәү кенәгәсендә аның атамасы еш телгә алына. Археологлар Айбаш авылы зиратында XVI йөзнең беренче яртысына мөнәсәбәтле кабер ташы тапканнар. Бу таш тарихчы-галим Һ.В. Йосыпов хезмәтендә дә теркәлгән. Татар шәҗәрәләрен, кабер ташларын тикшерүче белгеч, филология фәннәре докторы Марсель Әхмәтҗанов: «Биектау төбәгендә борынгы татар кабер ташлары Айбаш, Мәмдәл, Өбрә, Краена, Чуваш Иле һ. б. кайбер авылларда да саклана. Ләкин алар әлегә өйрәнелмәгәннәр»,— дип яза. 1793—1803 елларда үткәрелгән Генераль ызанлау документларында Айбаш искә алына. Авылдагы 60 хуҗалыкта 172 ир-ат һәм 198 хатын-кыз көн итә дип теркәлгән.
Авыл атамасы тарихчы галимнәр Д. А. Корсаков, И. Н. Ермолаев, А. Артемьев, И. А. Износков, Н. Н. Вечеслав, Н. К. Берстель хезмәтләрендә искә алына. Д. А. Корсаков җыентыгында (XVIII йөз) Айбашта 175 ясак түли торган татар, Питиал суының югары агымына утырган, яңа аерылып чыккан Түбән Айбаш авылында 37 ясаклы татар яшәве әйтелә. 1859 ел мәгълүматларында күрсәтелгәнчә, авылда 78 хуҗалык булып, аларда 317 ир-ат һәм 338 хатын-кыз яшәгән. Авылда бер мәчет булган. XIX йөз тарихи мәгълүматларын туплаган китапта күрсәтелгәнчә, авылдагы 60 хуҗалыкта 201 ир-ат һәм 192 хатын-кыз яшәгән. Авылда бер агач мәчет эшләгән. Н. Н. Вечеслав тарафыннан бастырып чыгарылган җыентыкта (1878) авыл Олы Айбаш дип искә алына. Андагы 140 йортта ислам динендәге 410 ир-ат һәм 374 хатын-кыз көн иткән. Авылда мәчет, мәктәп һәм җил тегермәне булган. И. А. Износков Бәкәш чишмәсе янына, Гәреч сәүдә юлының уң ягына урнашкан авылны Олы Айбаш дип атый һәм түбәндәгечә сурәтли: «Авылдагы 154 хуҗалыкта ислам дине тотучы 445 ир-ат һәм 446 хатын-кыз яши. Алар Олы Айбаш авылы җәмгыятенә керәләр. Авылда халык бай яши, араларында он тартучылар, балта осталары, мич чыгаручылар, башмакчылар, пыяла куючылар, умартачылар бар». 1898 елгы китапта авыл Олы Айбаш дип атала һәм анда татарлар яшәгәнлеге күрсәтелә.
Кабак җыены
Тел галимәсе Н. Борһанова мәгълүматларына караганда, Айбаш авылы халкы, күршедәге Чуваш Иле, Зур Кавал, Кече Кавал, Олы Күлбаш, Кече Күлбаш, Маҗар, Мәмдәл, Юртыш, Яңа авыл, Чүрчиле һәм Упса башы авыллары белән берләшеп, июль уртасында Кабак җыены үткәргән.
Авыл халкы
Айбаш — хәзер 200 дән артык хуҗалыклы зур авыл. Урамнарның исемнәре түбәндәгечә: Югары як яисә Мәчет урамы, Аръяк, Тегермән (Тирмән) урамы, Арт урам, Түбән як, Тимерче урамы. Бер урамны Котылдым дип йөртәләр. Бу урамда, элек-электән төп йорттан аерылып чыгып, кайнана-кайнаталардан аерым яшәгән гаиләләр шактый булган.
Авыл халкы зиратны тәртиптә тота, ул зурайтылып, тирә-ягы тотып алынган.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Күренекле кешеләр
Ил күләмендә күренекле шәхесләрнең дә тамырлары Айбаш авылы белән бәйләнешле. Диңгезче, контр-адмирал, географ-гидролог Исхак Ибраһим улы Исламовның (1865—1923) тамырлары Айбаш авылыннан, анда аның әтисе Ибраһим Исламов туган.
Авыл мәчете
Айбаштагы мәчет бинасының кайчан төзелүе мәгълүм түгел. Казан губернасындагы мөселман мәхәлләләренең 1909 елгы кәгазьләрендә Айбашта 1858 елда салынган мәчет телгә алына. Күрәсең, яңа бина 1910—1917 еллар арасында төзелгән булган. XX гасыр башында мәхәлләнең 183 хуҗалыгында 548 ир-ат һәм 555 хатын-кыз исәпләнгән. Мәхәллә мәдрәсәсендә 55 ир бала һәм 48 кыз бала укыган.
30 нчы елларда мәчет манараларын кисү афәте килгәч, Айбаш авылы мәчете манарасы киселми кала. Сәбәбе гади генә: 1936 елда авылга Ленинград хәрби округыннан җибәрелгән топограф (Мөбәрәкшин) хәрби карта ясау белән шөгыльләнгән. Мәчет манарасын кисәргә әзерләнүләрен ишеткәч, топограф авыл Советы рәисен: «Мин эшне бетереп киткәнче, мәчет манарасына кагылмагыз, авыл тирә-ягын картага төшерү өчен, бу манараны ориентир итеп алам»,— дип кисәтеп куя. Район военкоматына да шундый ук кисәтү була. Мәчет клубка әйләндерелсә дә, манарасы исән кала. 1981 елда мәчеткә дәүләт хисабыннан ремонт ясала. 1993 елда мәчет халыкка кире кайтарыла.
Табигать
Айбаш авылы табигатьнең матур урынында урнашкан: ике ягында зур урманнар җәелеп ята, тирә-юнендә сигез чишмә ага.
Авыл тирәсендәге атамаларның тарихы ерак чорларга барып тоташа.
Айбаш һәм Мәмдәл авыллары арасында Чиркәе болыны дигән урын бар. Күп еллар элек бу болынга бер чиркәе (чиркес) кешесе килеп зур сарай (постоялый двор) салган. Ул атлар белән йөрүче кешеләрнең тукталу, кунып китү урыны булган. Авыл янындагы бер болын Келәтле елга дип атала. Күп еллар элек бу болын башында, урман буенда салкын сулы чишмә булган. Монда су тегермәне корып куйганнар. Заманалар узган, су саеккан, тегермәне беткәч тә, аның келәте озак вакытлар сүтелмичә сакланган. Шунлыктан бу болын хәзер дә Келәтле елга дип атала.
Авылда Ташлы чишмә, Тау асты чишмәсе, Куш чишмә, Каран чишмәләре ага. Халыкның изге урын дип саный торган җире — Ташбилге каберлеге. Бу урында бер изге әби күмелгән дип сөйлиләр. Авыл халкы бу каберне карап, чистартып тора. Олылар кабер янында дога укыйлар, нәзер сәдакалары куялар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.
Күрше авыллар
Айбаштан якын гына үзенең матурлыгы белән күпләрне гаҗәпкә калдыра торган бер күл бар. Күл урман буенда урнашкан һәм ерактан кара булып күренеп торган. Шунлыктан халык аны Кара күл дип йөрткән. Авыл халкы арасында аерылып чыгу турында сүз булгач, халык шушы матур урынны сайлаган, исемен дә үзара Кара Күл дип йөрткәннәр. 1930 елга кадәр авыл рәсми рәвештә Кече Айбаш дип аталган. Бу хәл аның Айбаш авылы белән турыдан-туры бәйләнеше барлыгын күрсәтә. Югарыда әйтелгәнчә һәм Н. Н. Вечеслав бастырып чыгарган җыентыктан күренгәнчә, Кара Күл авылы элек Түбән Айбаш дип йөртелгән. Ул Кара күл исеме алган су чыганагы янында урнашкан. Авыл Айбаштан бүленеп чыккан.
Дезандан
Дезандан — Франциянең Ду департаментында урнашкан коммуна.
(1424) Сундмания
(1424) Сундмания  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1937 елның 9 гыйнварында И. Вяйсяля тарафыннан Турку обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1937 AJ» саналган.
Пеулешть (Вранча)
Пеулешть — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карма (Ундоша кушылдыгы)
Карма — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ундоша елгасының сул ярыннан 37 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 3 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шпаково
Шпаково — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Авуаз
Авуаз — Франциянең Сарта департаментында урнашкан коммуна.
Кульм (Төньяк Дакота)
Кульм  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кульм шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Острово (Пуцкий повяты)
Острово  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вя Апя Эзт (Беневенто)
Вя Апя Эзт — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Липична
Липична (Ліпічна ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Евгений Бусыгин
Евгений Бусыгин (, —, ) — совет һәм Рәсәй этнографы, КФУ профессоры, музыкант. Фәнни кызыксыну өлкәләре - Урта Иделнең рус традицион мәдәнияте, Урта Иделдәге этник процесслар, төбәкне өйрәнү, этнография һәм география тарихы. РСФСР атказанган мәдәният эшлеклесе (1984), Рус география җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы. ТАССР (1972) һәм РФ (1997) атказанган фән эшлеклесе, КДУның атказанган профессоры.
Вя Апя Эзт (Беневенто)
Географиясе
Вя Апя Эзт Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Дурупынар (Деврек)
Дурупынар (Durupınar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Зонгулдак иле Деврек илчесенә караган бер авыл (köy).
Вя Апя Эзт (Беневенто)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Прешкий Врх
Прешкий Врх — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Судемәэ
Судемәэ (Sudemäe) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.