cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Җәләй Гыйльметдинов
Хезмәт юлы
1930 елның июленнән 1931 елның августына кадәр ― ВКП(б)ның Тымытык―Азнакай райкомы секретаре.
1931 елның августыннан 1932 елның июленә кадәр ― ВКП(б) Татарстан өлкә комитетының оештыру бүлеге мөдире. 1932 елның июленнән 1934 елның апреленә кадәр ― ВКП(б)ның Октябрь райкомы секретаре.
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)
Бина
Музей Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районында, Яңа шәһәр, 31/13нче комплекс (Шамил Усманов урамы, 19нчы йорт) адресы буенча урнашкан 50нче мәктәпнең дүрт катлы бинасының бер канатында 4 залны алып тора.
Җәләй Гыйльметдинов
Хезмәт юлы
1934 елның апрель-май айларында ― ВКП(б)ның Норлат райкомы секретаре.
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)
Тасвирлама
Музейның 4 иркен залы бар. Экспозицияләрдә һәм бүлекләрдә борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр биология, зоология, палеонтология, геология буенча экспонатлар тәкъдим ителә.
Җәләй Гыйльметдинов
Хезмәт юлы
Фиркадән чыгарылганчы эшләгән соңгы вазыйфасы ― ВКП(б)ның Сталин район комитеты (Казан) секретаре.
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)
Тасвирлама
Музейда 4 бүлек эшли: Музейда барлыгы 12 экспозиция булдырылган. 21 музей коллекциясе һәм төп фондларга караган 12 000нән артык экспонат теркәлгән.
Җәләй Гыйльметдинов
Хезмәт юлы
Кулга алынганчы Казан ит комбинаты экспедиторы булып эшләгән.
Репрессия корбаны
Беренче мәртәбә 1938 елның 15 гыйнварында кулга алынган. 1940 елның гыйнварында СССР НКВДысының махсус киңәшмәсе тарафыннан 58-2, 58-7, 58-11 маддәләре буенча 5 елга хезмәт белән төзәтү лагеренә хөкем ителгән.
Икенче мәртәбә леспромхозның урман складында төяү буенча мастер ярдәмчесе булып эшләгән җиреннән 1949 елның 7 февралендә кулга алынып, 13 апрелендә СССР МГБсының махсус киңәшмәсе тарафыннан 5 елга сөргенгә хөкем ителгән. 1955 елның 27 октябрендә акланган.
Һидият Хәмидуллин
Һидият Хәмидуллин, Һидият (Идият) Хәлил улы Хәмидуллин (1923 елның 10 июле, СССР, РСФСР, ТАССР, Спас кантоны, Иске Үргәагар ― 1998 елның 8 сентябре, РФ, ТР, Казан) ― Бөек Ватан сугышында катнашучы һәм сугыш инвалиды, сугыштан соң хуҗалык-фирка эшлеклесе, КПССның Азнакай район комитеты беренче секретаре (1958-1961). Татарстан АССР Прокуроры (1961-1981). Юридик фәннәр кандидаты, 3нче класслы юстиция дәүләт киңәшчесе. РСФСР һәм Татарстанның (1993) атказанган юристы.
Тәрҗемәи хәле
1923 елның 10 июлендә Татарстан АССР Спас кантоны (Татарстанның хәзерге Әлки районы) Иске Үргәагар авылында туган. 1938-1939 елларда, мәктәптә уку белән бер үк вакытта, планер клубында укый. 1940 елның октябреннән 1941 елның октябренә кадәр Һ. Хәмидуллин Казан аэроклубы курсанты була, запас очучы дипломын ала (1941).
Сугышта
1942 елның апрелендә үз теләге белән армиягә китә һәм Смоленск пехота училищесына җибәрелә (Удмурт АССР Сарапул шәһәре). Училищены тәмамлаганнан соң, курсантлар составында хәрәкәттәге армиягә фронтка җибәрелә. 1942 елның ноябреннән 1943 елның июненә кадәр 19нчы укчылар дивизиясенең (Калинин, 1нче Балтыйк фронтлары) 56нчы гвардия укчылар полкында отделение командиры, батальон комсоргы булып хезмәт итә. 1943 елның июнендә яралана һәм эвакогоспитальгә дәвалануга җибәрелә. 18 июньдә сафка кайта, 1943 елның 19 сентябрендә Смоленск янында кабат яралана. Калинин һәм Иваново шәһәрләре эвакогоспитальләрендә дәвалана. Сәламәтләнгәч, 1943 ел ахырында Хәмидуллинны 1нче Балтыйк буе фронтының 145нче укчылар полкына җибәрәләр. Белоруссияне, Балтыйк буе илләрен азат итүдә катнаша. Ярты елдан соң Көнчыгыш Пруссия чигендә авиация бомбасы кыйпылчыгы тиеп, сул аягы яралана. 1945 елның апрелендә II төркем инвалид булып туган ягына кайта.
Хезмәт юлы
1945-1946 елларда ― Татарстан АССР хезмәт ияләре депутатларының Әлки район Советы башкарма комитетында хәрби хезмәткәрләренең гаиләләрен дәүләт тәэмин ителеше бүлеге мөдире.
1946 елда ― Татарстан АССР хезмәт ияләре депутатларының Әлки район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары.
1946-1948 елларда ВКП(б) Татарстан өлкә комитеты каршындагы ике еллык республика партия мәктәбендә укыган.
1948-1949 елларда – Татарстан АССР хезмәт ияләре депутатларының Баулы район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары.
1949-1950 елларда – ВКП(б)ның Баулы район комитеты секретаре.
1950-1954 елларда – Татарстан АССР хезмәт ияләре депутатларының Беренче Май район Советы башкарма комитеты рәисе (Чирмешән).
1954-1957 елларда – Татарстан АССР хезмәт ияләре депутатларының Минзәлә район Советы башкарма комитеты рәисенең райплан буенча урынбасары.
1957-1958 елларда – Татарстан АССР Азнакай районы хезмәт ияләре депутатлары Советы башкарма комитеты рәисе.
1958-1961 елларда – КПССның Азнакай район комитетының беренче секретаре. Татарстан АССР Югары Советы (1963-1985), РСФСР Югары Советы депутаты.
1958 елда Бөтенсоюз юридик читтән торып уку институтын тәмамлый.
1961 елның 7 июленнән 1981 елның 8 декабренә кадәр – Татарстан АССР прокуроры. Бу вазыйфада 4 конституцион срокта булып, пенсиягә киткәнче эшли.
1983-1988 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетында студентлар укыта, 1983-1988 елларда җинаять процессы һәм криминалистика кафедрасын җитәкли.
1993 елдан үлеменә (1998 елның 8 сентябре) кадәр диярлек Һидият Хәлил улы ТР Прокуратурасының сәяси репрессия корбаннарын реабилитацияләү бүлегендә прокурор булып эшли.
Араона теле
Араона теле -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән. Боливиянең рәсми теле булып тора. Араона халкы төньяк-көнбатыш Боливиядә Манупари елгасы башында яшиләр.
Бауре теле
Бауре теле -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Гариф Хәмидуллин (1907)
Тәрҗемәи хәле
1907 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе Шәрип волосте (Татарстанның хәзерге Актаныш районы) Уразай авылында туган. Татарстан АССР Минзәлә кантоны Актаныш волосте Уразай авылы мәктәбенең 3 классын тәмамлаган (1923).
Хезмәт юлы
1921-1925 елларда Минзәлә кантоны Актаныш волосте Уразай авылында үз хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә.
1925 елның мартыннан 1926 елның сентябренә кадәр ― Уразай авылы крестьяннарының үзара ярдәм итү комитетының секретаре.
1926 елның октябреннән 1927 елның февраленә кадәр ― ТАССР Минзәлә кантоны Актаныш авылы крестьяннарының үзара ярдәм итү комитетының секретаре.
1927 елның мартыннан 1929 елның маена кадәр ― Минзәлә кантоны Уразай авыл советы секретаре.
1930-1932 елларда Казан шәһәрендә совет партия мәктәбендә укый, 1932 елда тәмамлый.
1932 елның августыннан 1934 елның гыйнварына кадәр ― Татарстан АССР ВКП(б) Азнакай район комитеты инструкторы.
1934 елда Казан шәһәрендә марксизм-ленинизм курсларында укый.
1935 елның гыйнварыннан ноябренә кадәр ― Татарстан АССР ВКП(б) Азнакай район комитеты инструкторы.
1935-1937 елларда ― ВКП(б) Азнакай район комитеты культпроп мөдире.
1937 елның октябреннән 1940 елның декабренә кадәр ― ВКП(б) Азнакай райкомы (беренче) секретаре. «Районны торгызуга зур өлеш кертә, ул җитәкчелек иткән елларда авыл хуҗалыгында зур уңышларга ирешелә».
1941 елда Ленинград шәһәренең югары партия мәктәбендә укый.
Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыш вакытында Мәскәүдә Хәрби академиядә укый.
1946 елдан Үзбәкстанда эшли.
Азнакайга кайткач, пенсиягә чыкканчы СУ-6 төзелеш идарәсе башлыгы урынбасары булып эшли.
1978 елда вафат, Азнакай бистәсендә җирләнгән.
Каюбаба теле
Каювава теле -  изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Каюбаба халкы Маморе елгасыннан көнбатышта, Ана Якумадан төньякта Бени төбәгендә яши.
Кавиненьо теле
Кавиненьо теле -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Барлык диярлек Кавиненьялар испан телендә дә сөйләшәләр.
Чакобо теле
Чакобо теле -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Чакобо кабиләсе кешеләре һәм Пакавара кабиләсе кешеләре тарафыннан сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Гуарайю теле
Гуарайю теле -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Бесиро теле
Бесиро теле -  изолят тел. Көнчыгыш Боливиянең Санта Круз Департаментының үзәк регионында һәм Бразилиянең Мату-Гросу штатында сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Эсе Эхха теле
Эсе Эһһа теле -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән Боливия һәм Перу теле. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Чимане теле
Чимане теле -  Мосетен-Чонан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы испан язуына нигезләнгән. Боливиянең рәсми теле булып тора. Сакел әфәнде (2004) берничә сәбәпкә күрә ике тел дип төркемләштерә, шулай да телнең берничә юрамасы үзара аңлаешлы һәм сөйләшүдә проблема килеп чыкмый (Ethnologue 16) һәм, мөгаен, соңгы вакытта мәдәни контакта аша аерылган бер тел булган (Кэмпбелл әфәнде, 2000).
Гуарасу'ве теле
Гуарасу’ве теле -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиядә элек сөйләшелгән, Бразилиядә куркыныч яный торган тел булып тора. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Мачаһуяй-Каллавайя теле
Каллавайя теле - Көньяк Америка теле, Боливиянең рәсми теле булып тора. Катнаш тел булып тора.
Мохеньо-Тринитарио теле
Мохеньо-Тринитарио теле -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Маропа теле
Маропа теле -  Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Мөгаен, Рейесано атамасы Рейес шәһәрчеге атамасыннан килеп чыккан, бу Бени Департаментында Баливиан провинциясендә Боливия Амазонкасына якын үзәннәрдә шәһәрчек.
Павлодар өлкәсе
Павлодар өлкәсе (Павлодар облысы, Pavlodar oblysy) ― Казакъстандагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге ― Павлодар шәһәре.
Төньякта – Россия Федерациясенең Омск, төньяк-көнчыгышта – Новосибирск өлкәләре, көнчыгышта – Алтай крае белән, көньякта – Казакъстан Республикасының Абай һәм Караганды, көнбатышта – Акмола һәм Төньяк Казакъстан өлкәләре белән чиктәш.
Урыны
Өлкә Казакъстанның төньяк-көнчыгышында, Көнбатыш Себер тигезлегенең көньягында, Иртеш елгасының урта агымында урнашкан, һәм хәзерге вакытта 127,5 мең кв. км. мәйданны били.
Климат
Төньяк Казакъстанның башка өлкәләре кебек, Павлодар өлкәсе территориясе кискен континенталь климатлы уртача поясның Көнбатыш Себер климат өлкәсенә карый. Салкын озын кыш (5,5 ай), эссе һәм кыска җәй (3 ай) белән аерылып тора.
Рельеф һәм гидрография
Өлкәнең зур өлеше Җир шарының иң зур тигезлеге булган Көнбатыш Себер тигезлегенең көньягында урнашкан. Төбәкнең көньяк-көнбатыш өлешенең рельефы бик кызыклы. Үсемлекләргә ярлы, сары-коңгырт төстәге ярымчүл-дала һәм вак таулык арасында таулы-урманлы оазисны күрергә мөмкин.
Өлкә территориясе буенча 140тан артык елга ага. Бердәнбер эре елга – Иртеш көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка таба якынча 500 км арада ага, аның берничә ермак-тугай күле һәм утраулары бар. Вак таулыкта Тундык, Ащису, Шидерты, Оленты һ. б. елгалар башлана, алар Иртешкә барып җитмичә, агышы булмаган күлләрдә югала. Иртыштан Иртыш-Караганды каналы төзелгән, анда берничә буа һәм сусаклагыч төзелгән. Өлкәдә күлләр күп, алар, нигездә, тозлы күлләр: Селететеңиз, Кызылкак, Жалаулы, Шурексор, Карасор, Жамантуз, Калкаман һ. б. — сул ярда; Маралды, Моилде, Зур Аҗбулат һ. б. — уң ярда.
Павлодар өлкәсендә 1200 кечкенә күл бар. Аларның йөзгә якыны төче сулы, калганнары – тозлы. Өлкә территориясендә тәүлегенә 3,8 миллион куб метр эксплуатация запаслары булган унбер җир асты сулары ятмасы бар. Алар барысы да эчәргә һәм җирне сугарырга яраклы.
Файдалы казылмалар
Павлодар өлкәсендә Казакъстанның барлык күмер запасларының өчтән бер өлеше тупланган. Иң зур чыганаклар — 10,5 миллиард һәм 2,2 миллиард тонна энергия чималы саклаучы Экибастуз һәм Майкубен. Өч миллиард тонна чамасы күмере булган тагын тугыз ятма ачыкланган һәм үзләштерү өчен перспективалы. Барлык ятмалардагы бакыр запасы өч ярым миллион тонна. Алтын ятмаларының фаразланган запасы 150 тоннага якын бәяләнә, аларда көмеш, бакыр, цинк, барит бар. Бу металллар, нигездә, Майкаин чыганагында чыгарыла (елына 300 мең тонна руда, аның 300 килограммы алтын, биш тоннасы көмеш һәм 500 тоннасы цинк (2004 елга).
Флора һәм фауна
Өлкәдә төп урман ясаучылар һәм аларның иярченнәре булып түбәндәгеләр тора: гади нарат, ике төрле каен, ябышкак ольха, усак, арча, Алтай боярышнигы, гади шомырт, гади балан, Себер миләше, кура җиләге. Павлодар өлкәсе далаларында кимерүчеләр бар, ерткычлар: бүре, төлке, дала көзәне, сасы көзән очрый. Кошлардан тургай, бытбылдык, үрдәкләр, куликлар һ. б. оя корган. Күлләрдә һәм Иртышта балыкның күп төрләре таралган. Казакъстанда тау тәкәсенең бер төре – архар Казакъстанның Кызыл китабына кертелгән.
Экология
Павлодар өлкәсе югары техноген пычратуга дучар була, чөнки тау сәнәгате, нефть эшкәртү, химия сәнәгате, кара һәм төсле металлургия, энергетика икътисадта төп тармаклар булып тора. Һаваны пычратуның төп өлеше Экибастуз (46%), Аксу (26,5 %) һәм Павлодар (25,5%) шәһәрләрендә урнашкан сәнәгать предприятиеләренә туры килә.
Тарих
Урта гасырларда хәзерге Павлодар өлкәсе Кимәк каһанлыгы, Кыпчак дәүләте, Алтын Урда һәм Казакъ ханлыгы составына керә. Хәзерге Павлодар территориясендә казакъ ханнары һәм солтаннары ставкалары торган. 1720 елда Иртыш ярында Коряковский почта-хәрби форпосты төзелгән. 1838 елда форпост шул ук исемдәге станицага үзгәртелә, 1861 елда шәһәр статусы ала.
Павлодар өлкәсе территориясендә XIX гасырда Урта Җүз кабиләләре: аргыннар (Басентиын, Суйиндик, Канҗыгалы, Бегендык нәселләре), найманнар (бура, теристанбалы), керейләр, кыпшаклар (Колан), болтын-кыпшаклар, уаклар яшәгән.
1897 елгы җанисәп буенча Павлодар өязенең хәзерге Павлодар өлкәсенә туры килүче территориясендә 142 562 кыргыз-кайсак (хәзерге терминологиядә казакълар), 749 татар яшәгән. Европа халыкларыннан руслар – 13 844, украиннар – 121 кеше булган.
Өлкә 1938 елның 15 гыйнварында ВКП(б) ҮК карары белән Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең 9, Караганды өлкәсенең 1 районын алып төзелгән.
Бөек Ватан сугышы елларында 23 павлодарлы Советлар Союзы Герое исемен алган, 8 кеше Дан орденының тулы кавалеры булган.
1949 елдан 1962 елга кадәр Павлодар өлкәсе территориясенең көньягы Симәй атом полигоны составына керә.
1957 елда Павлодар-Экибастуз территориаль-сәнәгать комплексы төзелә, аның составына Павлодар, Экибастуз, Аксу шәһәрләре керә.
Мачинери теле
Мачинери теле -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Төп юрамасы булып Йине тора.
Пакавара теле
Пакавара теле -  Паноан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Мовима теле
Мовима теле - Боливиядә изолят тел дип саналган тел, башка телләргә бәйле булуы исбатланмаган булган. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Павлодар өлкәсе
Тарих
Бүген Павлодар өлкәсе Казакъстанның барлык өлкәләре арасында югары сәнәгать потенциалы белән аерылып тора, күп тармаклы авыл хуҗалыгына ия, үзен тулысынча авыл хуҗалыгы продуктлары белән тәэмин итә. Монда диңгезнекеннән кала барлык транспорт төрләре дә, җитештерү өлкәсенең барлык тармаклары да үсеш алган.
Административ бүленеш
Өлкә 10 районны, 3 өлкә карамагындагы шәһәрне, 7 бистәне, 165 авыл округын үз эченә ала
Халык саны
Павлодар өлкәсенең халык саны :
2012 елның 1 гыйнварына өлкә халкы 747,1 мең кеше тәшкил иткән. Өлкә буенча халыкның тыгызлыгы уртача (1 кв. км территориягә) 6 кеше. Шәһәр һәм авыл халкының саны 514,4 мең һәм 232,7 мең кешегә тигез. Шәһәр халкы өлеше — 64 %.
Милли состав
2012 ел башына барлык этник төркемнәр арасында казакълар өлкә халкының — 48,8% һәм руслар — 37,9% башка милләтләр — 13,3% тәшкил иткән. 2016 елның 1 гыйнварына казакълар саны — 385,9 мең кеше, руслар — 276,4 мең, украиннар — 37,9 мең, алманнар — 21,1 мең, татарлар — 14,2 мең, белоруслар — 5,1 мең, башка милләт вәкилләре ― 19,3 мең кеше булган.
Тапиете теле
Тапиэте теле -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Берничә гуарани диалектларның берсе булып тора, алар кайвакыт телләр булып санала. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Сирионо теле
Сирионо теле -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Фонология
Сирионо телендә алгы, үзәк һәм арткы, якын һәм урта сузыклар арасында фонемик контрастлар бар, ягъни:
Вэнхаек теле
Винһайек теле -  Матакоан телләр гаиләсенә кергән тел. Күбесенчә Боливиядә һәм шулай ук Аргентинада сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Торомона теле
Торомоно теле -  Таканан телләр гаиләсенең көнбатыш теле. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Такана теле
Такана теле -  Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Такана халкы Ла Пас Департаментының төньягында Бени һәм Мадре де Диос елгалары буйлап яши. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Леко теле
Леко теле -  изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Паунака теле
Пауна теле -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел.
Леко теле
Тел контакты
Джолкески әфәнде (2016) Кулле, Омурано, Тауширо, Урарина, Аравак, Чолон-Хибито, Яки һәм Кечуа тел гаиләләре белән контактка күрә лексик охшашлыклар булуын билгели.
Юракаре теле
Юракаре теле -  изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Боливия ишарә теле
Боливия ишарә теле -  Боливиядә кулланылган ишарә тел. Америка ишарә теленең диалекты булып тора.
Замуко теле
Замукоа теле -  Замукоан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Тел өчен грамматика һәм сүзлек нәшер ителгән булган һәм Айорео халкының 20%-ы укый-яза белә.
Уру-Чипая теле
Уру-Чипайя теле -  Майя-Юнга-Чипаян телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Тел контакты
Джолкески әфәнде билгеләгәнчә (2016) Кунза, Пукина, Пано, Яки, Кечуа, Мапудунгун һәм Мосетен-Тсимане тел гаиләләре белән контакта күрә лексик охшашлыклар бар.
Бөгелмә медицина училищесы
Бөгелмә медицина училищесы (Бугульминское медицинское училище), А. П. Вязьмин исемендәге Бөгелмә медицина училищесы дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе (Государственное автономное профессиональное образовательное учреждение Бугульминское медицинское училище имени А.П. Вязьмина), кыскача: БМУ ДАҺБУ ― Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә 1935 елдан эшләп килүче, медицина юнәлешендә белем бирүче, урта медицина кадрларын әзерләүче урта-һөнәри уку йорты. 2020 елның 9 декабреннән училище 1958-2000 елларда училищены җитәкләгән Анатолий Павлович Вязьмин исемен йөртә. Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы карамагында.
Тарих
Татарстан АССР Сәламәтлек саклау халык комиссарының 1935 елның 16 октябрендәге 302нче санлы боерыгы нигезендә Бөгелмәдә эшләп килүче бер ел ярымлык акушерлык курслары базасында Бөгелмә медицина училищесы ачыла. 1958-2000 елларда училищены Татарстанның атказанган табибы, Россия Федерациясенең атказанган укытучысы, Россия Табигать белеме академиясе профессоры Анатолий Павлович Вязьмин җитәкләгән. Училище базасында 1970-1990 елларда Татарстан АССР һәм РСФСРның башка төбәкләре укытучылары һәм укучылары өчен укыту-методик конференцияләр, семинарлар, смотрлар үткәрелгән. Белгечләр әзерләү эшенә Рассказов И. А., Павлова Г. С., Ерхова А. А., Гарипова Г. Н., Шакирова Р. С., Кәлимуллин И. А., Фәтхетдинова А. Г., Печенина Р. Е., Медникова Г. Н., Поздеева Р. С. һәм башкалар зур өлеш керткән. Бүген уку йорты база дәрәҗәсендә һәм югары дәрәҗәдәге белгечләр әзерләүне, төрле белгечлекләр буенча квалификация күтәрүне һәм яңадан әзерләүне гамәлгә ашыра. Училищены тәмамлаган укучыларга хезмәт базарында ихтыяҗ зур. Училищеның матди-техник базасы яхшы сыйфатлы кадрлар әзерләүгә ярдәм итә, ул даими яңартыла. Студентларны гамәли әзерләү базалары булып Бөгелмә дәвалау-профилактикалау учреждениеләре: район үзәк хастаханәсе, балалар хастаханәсе тора, аларда гамәли дәресләр уза, студентлар күнекмәләр ала, медицина манипуляцияләрен башкара. Училищеда студентлар үзидарәсе, «Волонтер-медиклар» иҗтимагый хәрәкәте эшли, «Медицина кадрлары өчен» газетасы чыгарыла, училище тарихы музее бар.
Белгечлекләр
Уку йорты 9 класс белем базасында түбәндәге белгечлекләр буенча укырга кабул итә (торып уку): Уку йортының тулай торагы юк.
Училище 85 ел эшләү дәверендә 11 меңнән артык шәфкать туташлары, фельдшерлар, фельдшер-лаборантлар, акушерлар әзерләп чыгарган.
Габдулла Кариев һәйкәле (Нурлат)
Габдулла Кариев һәйкәле ― Татарстанның Нурлат районы үзәге Нурлат шәһәрененең Габдулла Кариев скверында 2022 елның 14 октябрендә татар театрына нигез салучыларның берсе, «Сәйяр» труппасы җитәкчесе Габдулла Кариевка (Миңлебай Хәйрулла улы Хәйруллин, 1886―1920) ачылган һәйкәл.
Һәйкәлне ачу
Һәйкәлне ачу тантанасында ТР ДШ рәисе урынбасары Марат Готыф улы Әхмәтов, Татарстан мәдәният министры урынбасары Дамир Данил улы Натфуллин, Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты Айдар Рәис улы Метшин, республика театрларының баш режиссерлары һ. б. катнашкан.
Латыйпова
Латыйпова ― фамилия.
Баһаветдин Кәбиров
Баһаветдин Кәбиров, Баһаветдин Гайнетдин улы Кәбиров (1895 елның 26 октябре, РИ, Казан губернасы, Чистай өязе, Иске Әмзә ― 1965 ел, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) ― Бөек Ватан сугышында катнашкан хуҗалык-фирка эшлеклесе, 1935-1937 елларда Азнакай районы партия оешмасын җитәкләгән. 1937-1938 елларда – ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары.
Тәрҗемәи хәле
1895 елның 26 октябрендә Казан губернасының Чистай өязе (Татарстанның хәзерге Норлат районы) Иске Әмзә авылында туган. Иске Әмзә мәдрәсәсенең 5 сыйныфын тәмамлаган (1908).
Хезмәт юлы
1912-1915 елларда Казан губернасы Чистай өязе Иске Әмзә авылында үз хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә, Ярославль шәһәрендә тимер юлда кара эшче, йөкче була.
1918 елдан 1919 елның апреленә кадәр Кызыл Гаскәрдә хезмәт итә.
1921 елның июленнән 1922 елның сентябренә кадәр – ТАССР Чистай кантоны Иске Әлмәт авылында ВКП(б) волость ячейкасын оештыручы.
1922 елның сентябреннән 1923 елның июленә кадәр – Чистай кантоны Мөслим волость башкарма комитеты рәисе.
1925 елның августыннан 1927 елның маена кадәр Мәскәү шәһәрендә авыл хуҗалыгы кооперациясенең Югары практик курсларында укый.
1927 елның маеннан 1928 елның мартына кадәр – Чистай райсельсоюз инструкторы.
1928 елның мартыннан 1929 елның октябренә кадәр – «Товарищество и Копхлеб» рәисе. 1929 елның октябреннән 1930 елның маена кадәр – Чистай кантоны Саурыш волость башкарма комитеты рәисе.
1930 елның маеннан августына кадәр – Чистай кантон башкарма комитетының оештыру бүлеге мөдире.
1930 елның маеннан 1934 елның октябренә кадәр – Татарстан АССР Биләр районы башкарма комитеты рәисе.
1934 елның октябреннән 1935 елның гыйнварфына кадәр – Азнакай районы башкарма комитеты рәисе.
1935 елның гыйнварыннан 1937 елның апреленә кадәр – ВКП(б)ның Азнакай район комитеты секретаре (беренче секретаре).
1937-1938 елларда – ТАССР Сәламәтлек саклау халык комиссары.
1937 елның ноябрендә «троцкистлар белән элемтәгә кергәне өчен» ВКП(б) сафларыннан чыгарыла. Партколлегия тарафыннан 1938 елның апрелендә торгызыла.
1938-1940 елларда Бондюгта (ТАССРның Менделеевск районы) Ижминводы заводы директоры булып эшли.
1941 елның октябреннән 1942 елның маена кадәр – Кызыл Армиядә (622нче аерым батальон) рота командиры.
1942 елда фронттан кайткач, ветснабсбат директоры вазыйфасын башкара.
1943-1945 елларда – ТАССР авыл хуҗалыгы тәэминаты идарәчесе урынбасары.
1945 елдан төрле җитәкче вазыйфаларда эшли.
Бородин
Бородин, Бороди́н ― фамилия.
Александр Бородин
Александр Бородин:
Исмәгыйль Гайфетдинов
Тәрҗемәи хәле
1905 елның 18 сентябрендә Казан губернасының Чистай өязе Ерыклы волосте (Татарстанның хәзерге Яңа Чишмә районы) Ерыклы авылында туган. 1921 елның июленә кадәр Ерыклы авылында әтисенең хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә.
Хезмәт юлы
1921 елның июленнән 1923 елның мартына кадәр Новгород шәһәрендә тимер юлда кара эшче булып эшли.
1923 елның мартыннан 1924 елның апреленә кадәр – Новгород өлкәсе Чудово бистәсе «Восстание» пыяла заводы эшчесе.
1924 елның апреленнән 1925 елның декабренә кадәр – Ижау леспромхозы эшчесе.
1925 елның декабреннән 1926 елның июленә кадәр – ТАССР Чистай кантоны Ерыклы волосте Ерыклы авылында әтисенең хуҗалыгында эшли.
1926-1928 елларда Чистайда район партия-совет мәктәбендә укый.
1928 елның маеннан 1930 елның маена кадәр – ВЛКСМның Чистай кантоны Каргалы волость комитеты секретаре.
1930 елның маеннан декабренә кадәр – яшь пионерларның Чистай кантон балалар бюросы рәисе.
1931-1933 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында укый.
1935 елның февраленнән 1936 елның маена кадәр – ВЛКСМның Ютазы район комитеты секретаре.
1936 елның маеннан 1937 елның маена кадәр – ВКП(б)ның Әлмәт район комитеты 2нче секретаре.
1937 елның маеннан 1940 елның февраленә кадәр – ВКП(б)ның Алабуга район комитеты беренче секретаре.
1940 елның февраленнән 1946 елның августына кадәр Кызыл Гаскәрдә хәрби хезмәттә була, 28нче армия составында Бөек Ватан сугышы фронтларында катнаша, гвардия майоры.
1946 елның октябреннән 1947 елның октябренә кадәр – Кызыл Хач җәмгыятенең Татарстан өлкә комитеты рәисе.
1947-1949 елларда – ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты инструкторы.
1949 елның гыйнварыннан 1954 елның июленә кадәр – ВКП(б)ның (1952 елдан ― КПССның) Азнакай район комитеты беренче секретаре.
Олег Голтвянский
Олег Николай улы Голтвянский (Голтвянський Олег Миколайович, 8 синтәбер 1980, Харьков) — украин хәрби, дәүләт, сәясәт эшлеклесе.
Тәрҗемәи хәл
Олег Голтвянский Харьков шәhәрендә туган. Милли хәрәкәттә, казаклар хәрәкәте торгызуында катнашкан. Полтава халкы җирле советына депутат итеп сайланган булган. 2009 нчы елда Украин милли берләшмәсен җитәкли башлаган. Украина hәм Рәсәй территориярендә төрле сәяси акцияләренең оештыручысы булып тора. 2012 нче елда Харковта узган нелегаль миграциягә каршы акцияләрдә катнашкан өчен кулага алына hәм мәхкәмәгә эләгә. Янукович режимына каршы чыгып Евромәйдан оыштыручыларының берсе була. Антитеррористик операисенә үз теләге белән Донбасска киткән. Печерск батальонының җитәксесе булган. Соңрак Люботин шәhәре депутаты итеп сайланыла 2016 нчы елдан башлап 2020 елга кадәр Махсус операцияләр гаскарендә хөзмәт иткән. Каршылык хәрәкәте доктринасының автордашы. 2020 нче елда Олег Голтвянский Югары Радага болотироватся иткән, ләкин соңрак үзенең кандидатурасын кире алган. 2021 нче елдан башлап Олег Голтвянский Диңгез пехотасының контр. диверсия бүлеге командиры булып тора.
Римма Васильева
Римма Николаевна Васильева (13.03.1967; Соравыл, хәзерге Кайбыч районы, ТАССР) — Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Иске Тәрбит урта мәктәбенең югары категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы, Татар Википедиясе волонтеры.
Биографиясе
2022 елда Татарстан Республикасы территориясендә яшәүче халыкларның туган телләрен саклау һәм үстерүгә юнәлдерелгән проектларны гамәлгә ашыручы педагогик хезмәткәрләр арасында республика конкурсында җиңүче. Римма Васильеваның әлеге проекты укыту-тәрбия эшендә Татар Википедиясен нәтиҗәле файдалануга багышланган.
Укучылары арасында галим, күренекле педагог,  Мәскәү шәһәрендә популяр «Умарта» татар теле курсларын оештырган Лилиана Сафина бар.
Гаиләсе
Бүгенге көндә гаиләле, ире — Анатолий Васильев, Татарстанның атказанган укытучысы. Аларның 2 баласы, 4 оныгы бар. Кызлары Вероника, уллары Владик.
Болгар ишарә теле
Болгар ишарә теле (болгар телендә:"български жестомимичен език (БЖЕ)") - ул Болгариядә кулланыла торган ишарә теле, яки, мөгаен, телләр. Ишетмәүче балалар өчен башлангыч мәктәпләр нигезләнгән булган. 1910 елда рус ишарә теле кертелгән булган һәм сыйныфта кулланылган булган. Бу тел рус ишарә теленнән килеп чыкканмы, әллә аның диалектымы, әллә яңа тел барлыкка китереп креоллашкан булуымы турында галимнәрнең төрле карашлары бар.
Бавори
Бавори (Bavory) — Чехиянең Көньяк Моравия крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Ксаверов
Ксаверов (Xaverov) — Чехиянең Урта Чехия крае районында урнашкан авыл.
Бавори
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Ксаверов
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бавори
Демография
Халык саны динамикасы:
Ксаверов
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Агников
Агников (Ahníkov) — Чехиянең Устецк крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Адамов (Трутнов)
Адамов  (Adamov) — Чехиянең Кралове Градец крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Адамов (Кутна Гора)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Адамов (Трутнов)
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Адамов (Кутна Гора)
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Адамов (Ческе Будейовице)
Адамов  (Adamov) — Чехиянең Көньяк Чехия крае районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Адолфов
Адолфов (Adolfov) — Чехиянең Устецк крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Демография
Халык саны динамикасы:
Адолфовице
Адолфовице (Adolfovice) — Чехиянең Оломоуц крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Габдулла Тукай һәйкәле (Мәскәү)
Габдулла Тукай һәйкәле ― Мәскәүдә 2011 елның 26 апрелендә бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга ачылган һәйкәл. Монумент авторы ― Россиянең атказанган рәссамы Салават Щербаков. Монумент ― Россия башкаласына Татарстан Республикасы хөкүмәтенең бүләге.
Тарих
Габдулла Тукайга һәйкәл ачу инициаторлары ― Мәскәү татарлары. Алар бу мәсьәләне күп еллар Мәскәү шәһәре хөкүмәте каршында күтәреп килгән.
Мәскәү шәһәр Думасының башкаланың үзәгендә, Татар бистәсендә Тукай һәйкәле кую турындагы карары 2005 елның мартында ― Казанның меңьеллыгы елында барлыкка килә. Ул вакытта бронза һәйкәл өчен урын да билгеләнә. Әмма шуның белән һәйкәл кую эше тукталып кала. 2011 елның мартында Казанда Мәскәү шәһәре мэры Сергей Собянин һәм Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнехановның «Татарстан Республикасы белән Мәскәү арасында сәүдә-икътисадый, фәнни-техник һәм социаль-мәдәни хезмәттәшлек турындагы килешү»гә кул куюы әлеге проектны гамәлгә ашыру өчен зур этәргеч була.
Тасвирлама
Бронзадан ясалган шагыйрь фигурасы граниттан ясалган пьедесталда утыра, шагыйрь уйланып еракка карый кебек. Янәшәдә генә ачык бронза китап ята, аңа рус һәм татар телләрендә юллар язылган.
Һәйкәлне ачу тантанасы
Һәйкәл бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның тууына 125 ел тулуга багышланган чаралар кысаларында куела. Монумент Россия башкаласына Татарстан Республикасы хөкүмәте тарафыннан бүләк ителгән.
Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан Дәүләт Советы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, Мәскәү шәһәр Думасы рәисе Владимир Платонов, Россия Федерациясе Мәдәният министры урынбасары Андрей Бусыгин, Төркия Республикасы илчесе Айдын Аднан Сезгин, Азәрбайҗанның Россия Федерациясендәге Гадәттән тыш һәм Тулы вәкаләтле илчесе Полад Бүлбүлоглу, Россия Мөфтиләр шурасы рәисе шәех Равил Гайнетдин, Татарстан Республикасының Россия Федерациясендәге Вәкаләтле вәкиле Равил Әхмәтшин, Россия Федерациясенең 10нан артык субъектыннан вәкилләр, 10нан артык Илчелекнең илчеләре һәм вәкилләре һ. б. катнаша.
Анна Потапова
Анна Потапова, Анна Мөхәммәтҗан кызы Потапова (1950 елның 3 июне) ― Тыва Республикасы мәгариф ветераны, Россия Федерациясенең һөнәри-техник белем бирү отличнигы (1993), Россия Федерациясенең атказанган укытучысы (2004), Тыва Республикасы Башлыгы киңәшчесе (2013 елдан). Тыва Республикасы Мәгариф һәм фән министры (2010-2011 елларда). 2017 елда Тыва татар-башкорт берләшмәсен оештыручыларның берсе.
Тәрҗемәи хәле
Тывага унбиш яшендә килә. Укытучылык буенча югары һөнәри белем алган. Кызыл шәһәрендә балалар бакчасында, интернат-мәктәптә, 14нче мәктәптә эшли. 1995 елдан 4нче һөнәри училище (хәзерге Тыва төзелеш техникумы) директорының укыту-тәрбия эшләре буенча урынбасары вазифасын башкара. Шул чорда Тыва парламентына (Югары Хуралга) депутат итеп күрсәтелә.
2010-2011 елларда Тыва Республикасы Мәгариф һәм фән министры сыйфатында Тыва мәгариф системасына җитәкчелек итә. А. М. Потапова министр постында һөнәри белем бирү системасын модернизацияли, мәктәпләрне Интернет челтәренә тоташтыра, белем бирү процессын компьютерлаштыра башлый.
2013 елның 21 мартыннан ― Тыва Республикасы Башлыгының мәгариф буенча киңәшчесе.
Тыва татар-башкорт берләшмәсе
2017 елның 12 маенда А. М. Потапова Тыва татар-башкорт берләшмәсе коммерцияле булмаган җәмәгать оешмасына нигез сала, юридик теркәлү уздыра, аның беренче җитәкчесе була (2018 елдан «Тыва татарлары һәм башкортлары ассоциациясе» төбәк иҗтимагый оешмасы белән балалар бакчасы мөдире булып эшләүче Эльза Мөхтәбәр кызы Зиннәтова җитәкчелек итә ).
Озын Хәсән
Носратеддин Әбү Наср Озын Хәсән хан (اوزون حسن, Uzun Həsən/Həsən-bəy Bayandurا ; 1423, Диярбакыр — 6 гыйнвар 1478, Тәбриз) — Ак Куйлылар төркмән кабиләләре конфедерациясенең һәм шул ук исемдәге дәүләтнең 1453-1478 еллардагы башлыгы һәм идарәчесе, озак яшәмәгән империяны төзи, составына Иран, Ирак, көнчыгыш Анатолия, Әрмәнстан һәм Азәрбайҗан территориялары керә.
Озын Хәсән 1461 елда Кара Куйлыларга каршы сугыш башлый. 1467 елда Җиһанша вафат булганнан соң аның Азәрбайҗан белән Ирактагы территорияләрен үзенә куша. 1469 елга Иранны тулысынча буйсындыра.
Идарәгә килүе
Озын Хәсән «Иран падишаһы» титулын йөртә.
Сәясәте
Госман солтаны Мәхмәт II (1451-1481) белән сугышлар алып бара. Аларның беренче бәрелеше 1461 елда була. Шушы ук елны Озын Хәсәннең әнисе Сара хатун Госман солтаны белән мөнәсәбәтне көйләргә җибәрелә.
Бик диндар кеше буларак, Озын Хәсән Коръәнне төрки телгә тәрҗемә итә. Шунлыктан замандашлары аны «Коръән Хәсән» дип тә йөртә.
Озын Хәсән Трабзон идарәчесенең кызы Феодора Деспина Хатунга өйләнә. Байтак ел элек бу территория Ак Куйлылар дәүләтенең җире булган була. Трабзон проблемасы госманнар белән бәрелешүгә илткән мөһим сәбәпләрнең берсенә әйләнә. Озын Хәсән Венециядән ярдәм алырга тиеш була, аларның утлы корал бирүенә өмет итә. Ләкин венециялеләр госман хакиме белән яшерен әңгәмә алып бара. Бейшәһәр янында Озын Хәсән төрек госманнарыннан җиңелә. 1473 елда Отлукбели янында сугыш була. Биредә Озын Хәсән җиңелә, һәм бу Ак Куйлылар дәүләтенең көчсезләнүенә сәбәп була. 1474-1477 елларда Озын Хәсән Грузияга яу походлары оештыра. Халыкның уңай мөнәсәбәтен яулар өчен «Канунамә» чыгара. Илдәге сәясәте акыллы булса да, үзәк көчле дәүләт төзи алмый, чөнки күчмә феодаллар үзәк хакимияткә буйсынмый. Озын Хәсән солтан, Шәех Дҗунейдка сеңлесен кияүгә биреп, сәфәвиләр белән туганлаша, ә 1470 елда аның улын тәхеткә утырта.
Озын Хәсәннең вафатыннан соң
Озын Хәсән вафат булганнан соң хакимият аның улына — Якуп падишаһка күчә (1478-1490). Ул атасының сәясәтен дәвам итә. Якуп патша мәрхүм булганнан соң Ак Куйлылар дәүләте урталай бүленә. Алванд-Мирза тарафыннан идарә ителгән өлешенә төньяк-көнбатыш Иран, Әрмәнстан һәм Арран керә. Морат патша идарә иткән икенче өлешенә Иран һәм Гарәп Гыйрагы белән Фарсы карый. Тиздән Ак Куйлылар дәүләте территориясендә Сәфәвиләр дәүләте барлыкка килә.
Раиса Ерусланова
Раиса Илья кызы Ерусланова (Ерусланова Раиса Ильинична; 02.04.1938; Кече Мәме, Кайбыч районы, ТАССР) — дәүләт эшлеклесе, тарих фәннәре кандидаты, профессор (2001), Чувашия Республикасы (1998) һәм Россия Федерациясенең халыкны социаль яклау буенча атказанган хезмәткәре (2004).
Биографиясе
Раиса Ерусланова Казан медицина институтын һәм КПСС ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясен тәмамлаган.
1959-1971 елларда Чувашия АССР Сәламәтлек саклау министрлыгының Республика стоматология сырхауханәсендә эшли: табиб–стоматолог, бүлек мөдире, баш табиб була.
1975-1979 елларда Чабаксар шәһәр Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары була. 1979-1984 елларда Чуаш Республикасының Социаль тәэминат министры. 1984-1992 елларда Чуаш АССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары. Аннары Чувашия Республикасы социаль яклау министры. 1994 елдан - Мәскәү дәүләт социаль университетының Чабаксар филиалы директоры.
«Халыклар Дуслыгы» ордены, «Чуваш Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены белән бүләкләнгән (2008).
Алберж
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Болгария телләре
Болгариянең рәсми теле булып болгар теле тора, ул ил халкының 85%-ы өчен асаба тел булып тора. Башка төп телләр булып төрек теле (9.1%) һәм романи теле (4.2%) (ике төп юрамасы Балкан романи теле һәм Влах романи теле) тора. Көнбатыш әрмән теле, арумын теле, румын теле, Кырымтатар теле, гагауз теле һәм Балкан гагауз теле, македон теле, инглиз теле һәм иврит телендә кечерәк сан сөйләшүчеләр бар. Болгар ишарә телендә якынча 37000 кеше аралаша.
2011 ел халык санын алу
2011 ел халык санын алуда туган тел турында сорауга 6640000 респондент җавап бирде, яки тулаем халыкның 90%-тан артыгы.
Алберовице
Алберовице (Alberovice) — Чехиянең Урта Чехия крае районында урнашкан авыл.
Абаза районы
Абаза районы — Россия Федерациясенең Карачай-Черкесс Республикасы составында административ-территориаль берәмлек һәм муниципалитет( муниципаль район ).
Административ үзәге — Инжич-Чукун авылы.
Географиясе
Абаза районы Карачай-Черкес республикасының үзәк өлешендә урнашкан. Районның мәйданы 300,19 км 2.
Адршпах
Адршпах (Adršpach) — Чехиянең Кралове Градец крае районында урнашкан авыл.
Алберов
Алберов (Alberov) — Чехиянең Карловы Вары крае районында урнашкан авыл.
Абаза районы
Тарихы
2005 елның 25 декабрендә Прикубанский, Уст-Джегута һәм Хабез районнарының 5 абаза авылыннан Абаза районын формалаштыру буенча референдум үткәрелә. 2005 елның 29 декабрендә референдум нәтиҗәләре КЧР Халык Ассамблеясе карары белән раслана. Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2006 елның 1 июнендәге Указы яңа район исемен раслый. Районның рәсми сайты буенча район булдыруның рәсми датасы — 2005 елның 25 декабре.
Яңа районга биш торак пункт кертелә - Кубина авылы (Уст-Джегута районы), Псыж һәм Кара-Паго авыллары (Прикубанский районы), Элбурган һәм Инжич-Чукун авыллары (Хабез өлкәсе). 2006 елның 27 ноябрендә, КХР Парламенты карары белән, Южный теплица комплексы Абаза районына кертелә. 2006 елның 1 июнендә районның вакытлыча идарәсе эшли башлый. Абаза районының яңа хакимияте һәм идарәсе тулысынча 2009 елның 1 гыйнварына формалаша.
Алберов
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Албержице
Албержице (Albeřice) — Чехиянең Карловы Вары крае районында урнашкан авыл.
Алберов
Демография
Халык саны динамикасы:
Албержице
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Адршпах
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Албержице
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Адршпах
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Албержице
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Адршпах
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Албержице
Демография
Халык саны динамикасы:
Адршпах
Демография
Халык саны динамикасы:
Алберовице
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зөлфия Солтанова
Зөлфия Нәби кызы Солтанова (12.02.1966; Мөрәле, Кайбыч районы, ТАССР) — Татарстанның атказанган матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр хезмәткәре.
Алберовице
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Зөлфия Солтанова
Биографиясе
Зөлфия Нәби кызы Солтанова ТАССРның Апас районы (хәзерге Татарстан Республикасының Кайбыч районы) Мөрәле авылында туган. 1989 елда «журналистика» белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый.
Алберовице
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Зөлфия Солтанова
Биографиясе
1997 елга кадәр «Челнинские известия» газетасы корреспонденты. 1997 - 2009 елларда «Вечерние Челны» газетасының яңалыклар бүлеге җитәкчесе, баш мөхәррир урынбасары.
Алберовице
Демография
Халык саны динамикасы:
Зөлфия Солтанова
Биографиясе
2009 елдан «Татмедиа» АҖ филиалының «Челнинские известия» газетасы редакциясе директоры-баш мөхәррире.
Татар моңы (конкурс)
«Татар моңы», Илһам Шакиров исемендәге «Татар моңы» телевизион конкурсы ― 2008 елдан Казанда узучы Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы. Конкурсны оештыручы ― Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы. Конкурсны уздыруда Казан дәүләт мәдәният институты, Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе катнаша. Жюри рәисе ― Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты Салават Фәтхетдинов. Конкурсны гамәлгә куючы ― Татарстан Президенты каршындагы мәдәниятне үстерү фонды, Бөтендөнья татар конгрессы, «Салават» эстрада җыр театры.
Зөлфия Солтанова
Матаулы исемнәре
ТРның атказанган матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр хезмәткәре (2013 ел).
Татар моңы (конкурс)
Тарих
«Татар моңы» Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы 2008 елдан башлап ел саен үткәрелгән. 2019 елдан бәйге өч елга бер тапкыр уздырыла.
2019 елда Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов карары белән конкурска РСФСРның халык артисты Илһам Шакиров исеме бирелә.
Конкурс 3 этапта уза.
Максаты
Конкурсның максаты – татар халык җырларын һәм татар композиторларының әсәрләрен пропагандалау, яшьләрнең игътибарын милли-мәдәни кыйммәтләргә җәлеп итү, талантлы яшь башкаручыларны ачыклау һәм ярдәм итү, аларның иҗади потенциалын үстерү.
Албрехтице (Драгонице)
Албрехтице  (Albrechtice) — Чехиянең Көньяк Чехия крае районында урнашкан авыл.
Татар моңы (конкурс)
Конкурсның географиясе
Бәйгедә Россиянең төрле нокталарыннан һәм чит илләрдән килгән биш меңнән артык яшь башкаручы катнашкан. Англия, Чехия, Польша, Черногория, Бельгия, Кытай, Финляндия, Украина, Үзбәкстан, Казакъстан, Кыргызстан, Таҗикстан. Россия субъектлары: Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Кырым, Башкортстан, Удмуртия, Марий Эл, Чуашстан Республикалары, Киров, Ырынбур, Сембер, Түбән Новгород, Курган, Чиләбе, Свердловск өлкәләре, Магнитогорск, Сургут, Төмән, Новосибирск һ. б. шәһәрләр.
Албрехтице (Драгонице)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Татар моңы (конкурс)
Катнашучылар
Бәйгедә 17 яшьтән 35 яшькә кадәрге татар музыкаль әсәрләрен башкаручы солист – башкаручылар, шулай ук профессиональ башкаручылар катнаша ала.
Албрехтице (Драгонице)
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Татар моңы (конкурс)
Номинацияләр
«Татар моңы» җиңүчеләре дүрт номинация буенча бүләкләнә: Җиңүчеләргә акчалата бүләк, диплом тапшырыла.
Албрехтице (Драгонице)
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице (Пенчин)
Албрехтице  (Albrechtice) — Чехиянең Либерец крае районында урнашкан авыл.
Албрехтице (Карвина)
Албрехтице  (Albrechtice) — Чехиянең Моравия-Силезия крае районында урнашкан авыл.
Албрехтице (Пенчин)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Албрехтице (Карвина)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Албрехтице (Пенчин)
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Албрехтице (Карвина)
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Албрехтице (Пенчин)
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Албрехтице (Карвина)
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Албрехтице (Пенчин)
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице (Карвина)
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице (Ржозсохи)
Албрехтице  (Albrechtice) — Чехиянең Высочина крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице (Малешов)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице в Йизерских горах
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице над Влтавоу
Албрехтице над Влтавоу (Albrechtice nad Vltavou) — Чехиянең Көньяк Чехия крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Албрехтице над Орлици
Албрехтице над Орлици (Albrechtice nad Orlicí) — Чехиянең Кралове Градец крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.