cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лишайниклар
Гетеромер төзелеш
Гетеромер төзелешле катлама югарырак үсешле лишайникларга хас. Аның аркылы кисемендә берничә катламны аерырга мөмкин. Өске ягыннан катлама гөмбә җепселләренең тыгыз үрелгесеннән торган өске кабык белән капланган. Эчкә таба җепселләр көпшәгрәк ята, һәм алар арасында фикобионт күзәнәкләре урнаша. Бу — суүсемнәр зонасы (альгаль зона, гопидиаль катлам). Альгаль зона астында, һава белән тулган зур бушлыклар калдырып, көпшәк урнашкан гөмбә җепселләреннән торган үзәк формалаша. Аскы ягыннан катлама өске кабыкка охшаган аскы кабык белән капланган. Үзәктән аскы кабык аша тыгыз булып үрелгән җепселләр бәйләмнәре — ризиналар үтә. Алар катламаны субстратка беркетү, аннан су һәм туклыклы матдәләр суыру функциясен үтиләр. Мондый төзелеш яфракчыл катламалы лишайникларга, мәсәлән, ксанториягә хас. Куакчылларда, мәсәлән, уснеяда радиаль төзелешле булганга аскы кабык юк. Ябышкак лишайниклар субстратка катлама үзәге ярдәмендә берегә.
Лишайникларның үрчүе
Лишайниклар вегетатив, җенессез һәм җенси юл белән үрчи. Күпчелек очракта алар вегетатив юл белән үрчи. Бу катлама өлешләре белән (фрагментация) тормышка ашырыла яки вегетатив үрчүнең махсус ясалмалары (соредия һәм изидия) ярдәмендә бара. Фрагментация барышында коры һавада тиз сынучан катлама җил исүдән, хайваннар яки кеше орынудан сынып тарала. Уңай шартларда катламаның аерым өлешләре яңа катлама хасил итә. Мондый ысул белән, мәсәлән, тундра лишайниклары үрчи.
Дёрниц
Дёрниц (Dörnitz) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Лишайниклар
Соредияләр
thumb|300px|[[Parmelia sulcata, өстендә соредияләр күренә.]]
Дёрниц
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лишайниклар
Соредияләр
Соредияләр — гөмбә җепселләре белән уратып алынган берничә суүсем күзәнәгеннән торган бик вак ясалмалар. Алар суүсемнәр зонасында барлыкка киләләр. Кабыкны ертып, соредияләр катлама өстенә порошоксыман кунык рәвешендә чыгалар. Соредияләр җыелмасы сораль дип атала. Җил, яңгыр белән таралып, алар уңай шартларда яңа катлама хасил итәләр. Соредияләр барлык диярлек яфракчыл һәм куакчыл лишайникларга хас.
Изидияләр
Изидияләр — катлама өслегендә барлыкка килүче үсентеләр. Алар, соредияләр кебек үк, фикобионт һәм микобионттан торалар, ләкин соредияләрдән аермалы буларак, һәрвакыт кабык белән капланган булалар. Изидияләр җил, яңгыр белән таралалар. Изидияләр соредияләрдән сирәгрәк очрыйлар.
Җенси үрчү
Җенси үрчү лишайникның микобионтына гына хас. Бу вакытта лишайник катламасы өслегендә үрчү өлешләре барлыкка килә: апотеций, перитеций һәм гастеротеций формасында. Үрчү өлешләрендә споралар өлгерә. Споралар сумкалар эчендә өлгергән лишайникларны сумкалы лишайниклар төркеменә берләштерәләр. Алар сумкалы гөмбәләрдән килеп чыкканнар. Кайбер лишайникларның споралары киңчел җепселләр очларында — базидияләрдә барлыкка килә, аларны базидиаль лишайниклар дип атап йөртәләр. Мондый лишайниклар базидиаль гөмбәләрдән килеп чыкканнар. Аларның төрләре 20 генә, гадәттә тропикларда үсәләр.
Лишайникларда җенси процесс әле тулысынча өйрәнелеп бетмәгән, һәм аның барышына карата әлегә кадәр галимнәр арасында бердәм фикер юк. Сумкалы лишайникларның ана җенес органы — архикарп, ул ике өлештән тора: спираль рәвештә чорналган җепсел формадагы аскогоннан һәм нечкә җепселдән — трихогинадан. Трихогина катлама өслегенә үзенең ябышкак очы белән чыгып тора.
Галимнәрнең бер төркеме уйлавынча, архикарп ата җенес күзәнәкләре — пикноконидиялэр белән аталана. Пикноконидияләр — төрле формадагы (түгәрәк, чыбыксыман, оваль һ. б.) төссез вак күзәнәкләр. Алар махсус батынкыларда — пикнидияләрдә барлыкка киләләр. Ләкин кайбер галимнәр пикноконидияләрне җенессез үрчү споралары дип саныйлар. Моны пикноконидияләрдән уңай шартларда лишайник катламасы барлыкка килүе исбатлый.
Галимнәрнең икенче төркеме исә лишайникларда аталану процессы редукцияләшкән дигән фикердә торалар. Үсеп киткән аскогонда төшләр дикарионнар хасил итеп берләшәләр, аскогоннан үсеп чыккан аскоген җепселләр дә дикарионлы була. Аскоген җепселләрнең очларында сумкалар өлгерә, бу вакытта төшләр кушыла. Диплоидлы копуляцион төш, редукцион бүленеп, аскоспоралар хасил итә. Үсә башлаган аскогонны гөмбә җепселләре чолгап ала һәм урчу өлеше барлыкка килә. Үрчү өлеше бик озак өлгерә, аның үсеше 4 —10 елга сузыла. Сумкалы лишайникларда үрчү өлешләре күпьеллык, базидиаль лишайникларда гадәттә берьеллык.
Апотецийлар
thumb|300px|Лишайник апотецияләре
Апотецийның кырый өлеше дискны ян-яктан һәм астан әйләндерә. Аның төзелеше буенча апотецийларның өч төрен аералар: леканоралы, лецидеяле, бииторалы. Аларның исемнәре леканора, лецидея, биатора лишайниклары исемнәреннән алынган. Леканоралы апотецийларда диск катлама белән чолгап алынган, шуңа күрә апотецийның кырый өлеше дисктан төсе буенча аерылып тора. Лецидеяле апотецийларның кырые гөмбә җепселләреннән генә барлыкка килә, апотецийның дискы һәм кырые бер төстә (гадәттә кара төстә) һәм каты була. Биаторалы апотециилар төзелеше буенча лецидеялеләр белән охшаш, ләкин ачык төстә һәм йомшак була.
Гастеротеций
Гастеротеций — шулай ук ачык үрчү өлеше. Алар апотецийлардан үзләренең сызыксыман сузылган фирмалары белән генә аерыла. Бик сирәк очрый.
Перитеций
Перитеций — йомры я кувшинсыман үрчү өлеше, тышкы тирәлек белән кечкенә генә тишек (авызчык) ярдәмендә бәйләнештә тора. Гадәттә катламага батып урнаша, һәм авызчыклары катлама өслегендә кара таплар рәвешендә күренеп тора. Гимениаль катлам перитецийның эчке өслеген каплый, ә аның куышлыгы лайла белән тулган.
Споралар кайчак сумкаларның тышчасы таркалуы нәтиҗәсендә таралалар. Ләкин күпчелек лишайникларда споралар сумкадан осмос басымы астында көч белән сибеләләр. Нәтиҗәдә споралар, 3 сантиметрга кадәр өскә ыргытылып, һава агымы белән байтак еракка таралалар.
Спора шытканда беренчел гөмбәлек барлыкка килә. Бу гөмбәлек төрле якка суүсемнәрне эзләүче җепселләрен җибәрә. Әгәр дә тирә-якта суүсемнәр булмаса, гөмбәлек үлә. Ә инде бу лишайникка хас суүсем табылса, гөмбәлек җепселләре суүсем күзәнәген чолгап ала, аны субстраттан аера һәм суүсем күзәнәгенең бүленүенә этәргеч бирә. Барлыкка килгән бала күзәнәкләр шулай ук гөмбә җепселләре белән чолгана. Шулай итеп, лишайникның яңа катламасы үсә башлый.
Спорадан лишайник үсүе төрле тирәлек шартларына бәйле. Алар арасында беренче урында яшь гөмбәлекнең суүсем белән очрашуы тора. Бу югары дәрәҗәдә очраклы күренеш. Моннан тыш спорадан үрчү бик акрын бара, искә төшерегез, үрчү органнары гына 4—10 ел өлгерә! Шуңа күрә дә лишайниклар күбесенчә вегетатив юл белән үрчи.
Лишайникларның классификациясе
Лишайникларның тере организмнар системасындагы урыны турында капма-каршы фикерләр бар.
Күпчелек галимнәр бу икенче фикерне яклый. Лишайник систематикасы микобионт үзенчәлегенә нигезләнә. Микобионтның систематик урыны һәм үрчү өлешенең төзелеше буенча лишайникларны 2 класска (кайчак 4 класска) бүләләр. Сумкалы лишайниклар классына (Ascolichenes) микобионт аскомицетларга караган лишайниклар керә, үрчү өлеше — перитеций һәм апотеций. Күпчелек лишайниклар — бу класс вәкилләре. Базидиаль лишайниклар классының (Basidiolichelies) микобионты — базидиомицетлар (афиллофоралылар һәм агариклылар).
Лишайникларның экологик төркемнәре
Лишайниклар күбесенчә туфракта, агачларда, ташларда, мүкләрдә, яфракларда үсә. Алар шулай ук башка субстартларда да (мәсәлән, пыяла, тире, чүпрәк һ.б.) очрый. Лишайник катламасы бик озак үсә, шуңа күрә субстратка төп таләп — ул озак вакыт кузгалмаска тиеш. Лишайниклар үсемлекләр үсә алмый торган кырыс шартларда таралган, чөнки уңайлы шартларда алар тиз үсүче мүкләр, чәчәкле үсемлекләр белән конкуренциягә чыдамсыз.
Лишайниклар гадәттә салкын һәм уртача төбәкләрдә тауларда күпләп үсә. Тропикларда һәм коры урыннарда алар сирәгрәк очрый. Аларның кырыс шартларга чыдамлыгы, массакүләм үрчүе, үрчү берәмлекләренең таралу сәләте шулай ук лишайник таралышына булыша.
Нинди субстратта үсүенә карап, лишайникларны берничә экологик төркемгә бүләләр. Эпифитлар агач кәүсәләрендә һәм ботакларында үсә. Алар ябышкак, яфракчыл, куакчыл лишайникларга карый. Күбесенчә графис, пармелия, эверния, цетрария, уснея, гипогимния ыруглары төрләре очрый.
Эпифиллар
Эпифиллар — субтропик һәм тропик үсемлекләренең яфракларында үсүчеләр, мәсәлән, чәй куагы яфракларында үсүче катиллярия үсемлек өчен бик зарарлы.
Эпиксиллар
Эпиксиллар черүче үзагачта үсә, аларның төр составы бу төбәктә башка субстратларда очраучы лишайникларга охшаш.
Эпилитлар
Эпилитлар таш өслекләрен каплый. Монда үсүче ябышкак лишайниклар арасында плакопсис, леканора, лецидея, биатора, ризакарпон; яфракчыл — пармелия, цетрария; куакчыл — сферофорус, стереокаулон төрләре очрый. Эпилитлар кальцеофиль (лы тау токымнарында үсүчеләр) һәм кальцеофоб (таргылташ, кварц һәм булмаган башка тау токымнарында очраучылар) төрләргә бүленә.
Эпигеилы лишайниклар
Эпигеилы лишайниклар — туфракта үсүчеләр. Алар туклыклы матдәләр аз булган җирдә, үсемлекләр үсешенә яраксыз туфракта үсәләр. Мәсәлән, тундраның гаять зур мәйданын лишайниклар каплый. Лишайниклар шулай ук коры наратлыкларда күпләп очрый. Төр составында пармелия, кладония, кладина, цетрария, пельтигера өстенлек итә.
Яраклы субстратның булу-булмавы лишайник төрләре таралышын чикләүче төп фактор булып тора. Кайберләре төрле субстратта яши алалар, шул сәбәпле аларның ареаллары да киң була. Бу күбесенчә эпифитлы һәм эпигейлы лишайникларга хас. Эпилитлы лишайниклар нигездә тар ареаллылар, чөнки алар арасында бер генә төрле тау токымында үсүчеләр күп.
Лишайниклар таралышы субстраттан кала яктылык, температура, дымлылыкка бәйле. Яктылык — фотосинтез өчен кирәкле шарт, лишайникларның күбесе — якты яратучы организмнар. Мәсәлән, караңгы чыршы урманнарында лишайниклар аз була, ә якты наратлыкларда алар гаять күпләп үсә. Биек тауларда һәм поляр өлкәләрдә үсүчеләрнең катламасы тар аерчаларга бүлгәләнә һәм караңгы төстәге калын кабык белән каплана, бу — лишайникларның ультрафиолет нурлар һәм радиациянең югары дозаларыннан саклау җайланмасы.
Температура лишайниклар тереклегенә зур тәэсир ясамый. Алар гаять югары яки түбән температурада да үсәргә җайлашкан, шул сәбәпле Арктикадан алып Антарктидага кадәр таралганнар. Чүлләрдә лишайниклар +50, +60 °С, ә поляр төбәкләрдә -40, -50 °С та тереклек итә.
Лишайникларның башка организмнар белән мөнәсәбәте күптөрле. Алар мүкләр һәм чәчәкле үсемлекләр белән конкуренциягә чыдамсыз. Ләкин бу көрәштә аларга лишайник матдәләре берникадәр булыша. Лишайник матдәләре орлык шытуын тоткарлый һәм тамыр үсүенә начар тәэсир ясый. Хайваннар лишайникларны ашаганда катламаны сындыра һәм вегетатив үрчүгә булыша.
Димәк, лишайниклар кырыс экологик шартларга искиткеч чыдам организмнар икән. Бары тик антропоген фактор гына алар өчен һәлакәтле. Кеше, табигый ландшафтны үзгәртеп, атмосфераны бозып, лишайниклар таралышына, тереклек итүенә зур зыян китерә. Лишайниклар һава чисталыгына аеруча таләпчән, шуңа күрә аларны һава чисталыгы дәрәҗәсен билгеләү өчен кулланалар. Экологиянең бу юнәлеше лихепоипдикация дип атала.
һава чиста төбәкләрдә лишайниклар күпләп үсә, аларның төр составы да бай була. Киресенчә, һавасы пычранган төбәкләрдә лишайниклар аз була яки тулысынча юкка чыга.
Лишайниклар һәм хайваннар
thumb|300px|[[Cladonia rangiferina - чын болан мүге Corynephorion canescentis үсемлекләре бергәлегендә]]
Лишайниклар табигатьтә
Лишайниклар тау токымнарын таркатуда зур роль уйный. Лишайникларның химик составы бай, алар арасында башка организмнарда да очрый торган матдәләр (ферментлар, углеводлар, аминокислоталар, витаминнар, спиртлар һ.б.) бар. Шулай ук бары тик лишайникларга гына хас булган матдәләр дә күп. Аларны лишайник матдәләре дип атыйлар. Лишайник матдәләре,— нигездә, органик кислоталар; аларны бүлеп чыгарып, лишайник субстратны тарката. Нәтиҗәдә туфрак барлыкка килә һәм бу урында үсемлекләр үсә башлый.
Лишайниклар медицинада
Лишайниклар медицинада зур кулланыш таба. Лишайниклардан бактериаль авыруларны, шул исәптән туберкулезны дәвалау өчен төрле антибиотиклар ясыйлар. Лишайникларның хуш исле матдәләре, эфир майлары — парфюмерия сәнәгате өчен чыганак. Элек-электән лишайникларны ефәк, йон буяу өчен кулланалар, шулай ук алардан лакмус индикаторы ясыйлар.
Канлыдаг (Аздавай)
Канлыдаг (Kanlıdağ) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Аздавай илчесенә караган бер авыл (köy).
Кызык (Аргуван)
Кызык (Kızık) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Аргуван илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Лёрки
Лёрки — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кавели (Савона)
Кавели — Италиянең Лигурия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
HD159379
HD159379 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Иске Чәбия
Иске Чәбия — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл.
Кавели (Савона)
Географиясе
Кавели Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
HD159379
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Кавели (Савона)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
HD159379
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Иске Чәбия
Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422140.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Караталаят
Караталаят (Караталыаят) – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Аят елгасының сул ярыннан 117 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 175 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Өял елгасын кертмичә. Кече елга бассейны – Тубыл, елга бассейны – Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Поток-Великий (Люблин воеводалыгы)
Поток-Великий  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кара тишек
Кара тишек (black hole) — гадәттән тыш зур тартымлы фәза-вакыт өлкәсе, аны хәтта яктылык тизлеге белән хәрәкәт итүче объектлар да ташлап китә алмыйлар (шулай ук яктылык квантлары да - фотоннар).
Бу өлкәнең чиге вакыйгалар офыгы дип атала, ә аның хас зурлыгы — тартым радиусы. Иң гади очракта, сферик симметрияле кара тишектә ул Шварцшильд радиусына тигез: биредә c — яктылык тизлеге, M — җисемнең массасы, G — тартым даими зурлыгы.
Мондый фәза-вакыт өлкәләре барлыгының теоретик ихтималлыгы Эйнштейн тигезләмәләренең төгәл чишелешләреннән килеп чыга. Аларның беренчесен 1915 елда Карл Шварцшильд чыгара. Атаманың авторы төгәл билгеле түгел, әмма аны Джон Арчибальд Уилер тарата һәм беренче мәртәбә халык алдында 1967 елның 29 декабрендә «Безнең Галәм: мәгълүм һәм мәгълүм булмаган нәрсәләр (Our Universe: the Known and Unknown)» лекциясендә куллана. Элегрәк мондый астрофизик объектларны «коллапсланган йолдызлар» яки «коллапсарлар» (collapsed stars сүзеннән), һәм ушандак «каткан йолдызлар» (frozen stars) дип атаганнар.
Кара тишекләр чынбарлыкта булуы мәсьәләсе, аларның барлыгы килеп чыгуы тартым теориясе дөреслегенә тыгыз багланышлы. Заманча физикада стандарт тартым теориясе — кара тишекләрне барлыкка килүе ихтималлыгы алдан ышанычлы күрсәтүче гомуми чагыштырмалылык теориясе булып тора, әмма аларның булуы башка теорияләр кысаларында да мөмкин.
2019 елның 10 апрелендә Җирдән 54 миллион яктылык ел ераклыгында урнашкан Messier 87 галактикасының үзәгендәге кара тишек фотосы төшерелә, АКШ галимнәре 8 радиотелескоп ярдәмендә вакыйгалар офыгы булуын рәсми раслый һәм Гомуми нисбәтлелек теориясенең дөреслеген дәлилли.
Рафаил Хәким
Бу тарихчы-галим турында мәкалә, хоккейчы турында биредә укыгыз.
Биография
Рафаил Сибгат улы Хәкимов 1947 елның 12 февралендә Казанда күренекле шагыйрь Сибгат Хәким гаиләсендә туа. Казан университетының физика факультетын тәмамлаганнан соң, ул 1971-1973 елларда Татарстан транспорт идарәсенең проектлау бюросында өлкән инженер булып эшли.
1973-1981 елларда Р.С.Хәкимов Казан университетында эшли: башта ассистент, аннары кафедра мөдиренең урынбасары була, кандидатлык диссертациясен яклый. 1981 елда ул Казан дәүләт мәдәният институтына күчә: философия кафедрасы мөдире, фәнни эшләр буенча проректор була.
1989-1991 елларда Р.С.Хәкимов КПССның Татарстан өлкә комитетында идеология бүлеге мөдиренең урынбасары, аннары КПССның Татарстан Республика комитетында идеология комиссиясе рәисенең урынбасары була. 1991 елдан ул Татарстан Республикасы Президентының фән, халык мәгарифе, мәдәният һәм сәламәтлек саклау мәсьәләләр буенча киңәшчесе. Шул ук вакытта ул 1996 елда ТР Президентының Указы нигезендә Татарстан Фәннәр академиясенең Тарих институты директоры итеп билгеләнә.
Татарстанның мөстәкыйльлеге турында Декларация, ТР Конституциясе, Татарстан һәм Россия арасындагы Шартнамә кебек тарихи документларының барлыкка килүендә Р.С. Хәкимовның тырышлыгы, катнашы һәм йогынтысы зур була. 1995-1997 елларда ул ТР Президенты М.Ш.Шәймиев инициативасы белән барлыкка килгән, советлар хакимиятеннән соңгы конфликтларны җайга салу буенча «Һаага башлангычы» халыкара программасын оештыручы була. Казанда аның җитәкчелегендә «Россиядә һәм АКШта федерализмның сәяси-хокукый нигезләре» дигән темага халыкара фәнни-гамәли конференция булып уза. Р.С.Хәкимовны Россиядә дә, чит илләрдә дә сәясәтче буларак таныйлар, зур-зур киңәшмәләргә чакыралар.
Рафаил Сибгат улы – танылган сәясәтче генә түгел, ә күренекле галим дә. Ул җитәкчелек итә торган Тарих институты дөньякүләм сибелеп яшәгән татар халкының бербөтен тарихын иң борынгы төрки катламнардан алып бүгенге дәүләтчелегебезгә кадәр үз эченә алган 7 томлы китап рәвешендә әзерләп, бастырып чыгарырга әзерли. Бу эштә Тарих институты координацияләү үзәге булып тора. Татар тарихын язуда, Казан галимнәреннән тыш, Мәскәү, Санкт-Петербург, Махачкала, АКШ, Германия, Украина, Казакъстан һ.б. шәһәр, ил тарихчылары да катнаша.
Р.С.Хәкимов – ТРның атказанган фән эшлеклесе, федерализм мәсәләләренә, этник мөнәсәбәтләргә багышланган монографияләр, күпсанлы мәкаләләр авторы.
Иҗат
Рафаил Хәким "Кто ты, татарин?" китабының авторы.
Грег Винтер
Грег Винтер (, —, ) —. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2018).
Нилу-Песанья (Баия)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Ле-Донзей
Ле-Донзей — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Нарон
Нарон — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стани-Мали
Стани-Мали — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Олени (Мари Ил)
Олени (Олени, Олени) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Янцып
Янцып — Тәтер елгасы кушылдыгы. Ырынбур өлкәсенең Пономаревка районы биләмәләрендә ага. Елга  Тәтер елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Карвице (Дравский повяты)
Карвице  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Янцып
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Карвице (Дравский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фаца-Лезешть
Фаца-Лезешть — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Павлошево
Павлошево — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кресты (Киров өлкәсе)
Кресты (Кресты) — Киров өлкәсенең Кикнур районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (6%), руслар (89%).
Моналоа (Гавай)
Моналоа  — Америка Кушма Штатларының Гавай штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Моналоа халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
IC 576
IC 576 —  чикләрендә урнашкан.
Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда буларак та сурәтләнә.
Фрәнсис Арнольд
Фрәнсис Арнольд (, —, ) —. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2018).
Кече Тетёр
Кече Тетёр — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Конда елгасының сул ярына тамагыннан 641 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 60 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Конда елгасы. Кече елга бассейны — Конда, елга бассейны — Иртеш.
Дорнштедт
Дорнштедт (Dornstedt) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Гау (Висконсин)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Коффи (округ, Теннесси)
Коффи — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Манчестер шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1836 елда оештырыла.
Кече Карлы
Кече Карлы — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстан биләмәләрендә ага. Елга  Большие Карлы елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 16 км.
Коффи (округ, Теннесси)
Халкы
2019 елда халык саны 54 682 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1127 / 1111 км² тәшкил итә.
Ультрашәмәхә нурланыш
Ультрашәмәхә нурланыш (ультрашәмәхә, УШ, UV) — күзгә күренүче нурланышның шәмәхә төстәге очы белән рентген нурланышы арасындагы өлкәне алып торган электромагнит нурланышы (380 — 10 нм, 7,9 — 3 Гц). Диапазон шартлы рәвештә якын (380—200 нм) һәм ерак, яки вакуум (200-10 нм) ультрашәмәхәсе өлешләренә бүленә. Вакуум ультрашәмәхәсе үз билгеләмәсен Җир атмосферасы тарафыннан йотылу сәбәпле бары тик вакуум приборлары тарафыннан гына тикшерү мөмкин булганга ала.
Кече Карлы
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ультрашәмәхә нурланыш
Ачу тарихы
Ультрашәмәхә нурланыш 1801 елда немец физигы Иоганн Вильгельм Риттер тарафыннан ачыла. Вакуум ультрашәмәхәсе 1893 елда Виктор Шуманн тарафыннан табыла.
Ультрашәмәхә чыганаклары
Җирдә ультрашәмәхәнең төп чыганагы — Кояш. Шулай ук көндәлек тормыш ихтыяҗларында яки фәндә куллану өчен ультрашәмәхә нурланыш чыгаручы төрле лампалар җитештерелә.
Скво-Велли
Скво-Велли — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Җорҗ Пирсон Смит
Җорҗ Пирсон Смит (, —, ) —. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2018).
27 сентябрь
27 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 95 көн кала.
Каверҗумине (Модена)
Каверҗумине — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Гарадовка
Гарадовка (Гарадоўка ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Чачэрский районында урнашкан авыл.
Каверҗумине (Модена)
Географиясе
Каверҗумине Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гарадовка
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
(7917) Hammergren
(7917) Hammergren — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 2 мартында Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EG5» саналган.
Нина-Родригис (Мараньян)
Нина-Родригис  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мараньян штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Женисье
Женисье — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Станиславице (Мазовия воеводалыгы)
Станиславице  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Мартен-дю-Вар
Географиясе
Коммуна мәйданы — 5,59 км².
Ле-Компа
Ле-Компа — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Маҗарстанда ислам
Маҗарстанда ислам (Iszlám Magyarországon) — Маҗарстан территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Маҗарстан халкының (9 684 мең кеше) 0,50 % ы (50 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020).
Тарих
Маҗарстанда исламның тарихы X гасырдан башлана. XVI гасырда, Госманлы империясе хакимлеге чорында, сөнни исламның ил тормышына йогынтысы аеруча ачык күренә. 1526 елның 29 августында Мохач янындагы сугышта берләшкән маҗар-чех-хорват гаскәре солтан Сөләйман I армиясеннән җиңелгәч, Маҗарстан җирләренең зур өлеше Госманлы империясе хакимлегенә эләгә. Төрекләрнең Мохач сугышындагы күп санлы өстенлеге 2 сәгать эчендә җиңүгә ирешүгә китергән. Төрек гаскәре сафларында Госманлы империясенең Балкан биләмәләреннән гаскәргә алынган славян-мөселманнар күпчелекне тәшкил иткән. Габсбурглар ягыннан каршылыкка очрагач, маҗар җирләре Төркия һәм Австрия арасында бүленә. 1547 елгы килешү буенча, Австриягә катнаш маҗар-славян җирләре, Төркиягә маҗар һәм валах җирләре эләгә. Үзәк Маҗарстанда госманлылар хакимияте 1686 елга кадәр дәвам итә, көньяк маҗар җирләре 1717 елда гына азат ителә. Госманлылар яулап алган маҗар җирләрендә яңа өлкә — 1526—1699 елларда яшәгән барлыкка килә. Барлык маҗарлар да төрек хакимиятенә каршылык күрсәтми. Өлешчә бу ике халыкның (төрек, маҗар) тарихи-мәдәни бергәлеге белән аңлатыла. Эш шунда, 896 елда Үзәк Аурупага килгәнче, килеп чыгышы буенча фин-угырлар булган маҗарлар Урал артында төрки халыклар әйләнәсендә яшәгән. Маҗарлар авыл хуҗалыгы лексикасының шактый өлешен төрки халыклардан алган. Илнең көньяк-көнчыгышындагы маҗар крестьяннары төрекләргә җирле феодалларның көчләвеннән азат итүчеләр итеп караган. Маҗар керәстияннарын үз ягына аударырга омтылып, төрекләр керәстиян тормышының күп кенә өлкәләрен җиңеләйткән. Канлы ызгышлардан туктап тормаган католиклар һәм протестантлардан аермалы буларак, төрекләр бер динне дә тыймаган, шул ук вакытта алар тарафыннан җирле халыкның исламга күчүе төрлечә хупланган.
Сугыштан соңгы еллар хаосыннан һәм яңа мөселман берләшмәсе барлыкка килүеннән файдаланып, исламны кабул иткән маҗарларның күбесе, Госманлы империясе гаскәрендә карьера баскычыннан күтәрелә алган.
Маҗар җирләре Госманлы империясе үзәгеннән ерак булу сәбәпле, төрек хакимлеге милли, дини һәм телдә кискен үзгәрешләргә китерми. 80 меңгә якын мөселман (көньяк славян хәрби наемниклары), нигездә, илнең эре шәһәрләрендә, кирмән диварлары ышыгында яшәгән. Һәр шәһәрдә мәчет янындагы мөселман кварталы да, чиркәү янындагы христиан кварталы да була. Шәһәрләрдә күп кенә эре чиркәүләр мәчеткә әверелгән, алар янына манаралар куелган. Мөселманнар яңа хакимлек итүче элитаның нигезен тәшкил иткән.
XVII гасырда Госманлы Маҗарстанында 165 мәктәп һәм 39 шәһәр җирлегендә 77 урта һәм югары дини мәктәп (мәдрәсә) барлыкка килә. Мәктәпләрдә хөсне хат, арифметика, Коръән һәм намаз укырга өйрәтәләр. Төрекләр шулай ук төрек мунчалары, яңа мәчетләр һәм фонтаннар төзегән. Аларның күбесе Австрия Габсбурглары һөҗүме барышында юкка чыгарылган. Һәйкәлләрнең бик азы гына сакланып калган .
Яңа заман
Маҗарстанның 2011 елның 12 июлендә кабул ителгән «Вөҗдан һәм дин ирегенә хокук, шулай ук чиркәүләр, диннәр һәм дини берләшмәләр турындагы» (илнең дини оешмалары турындагы) яңа законы бары тик 14 дини төркемне генә таныган. Ислам бу исемлеккә кертелмәгән.
2012 елның 27 февралендә ил парламенты бәхәсле законга төзәтмәләр кертә, Маҗарстан ислам шурасы (рәисе Bolek Zoltán) рәсми рәвештә танылган дини оешма дип табыла.
2013 елда Маҗарстан ислам шурасы Босния һәм Герцеговинаның Бөек мөфтие Гусейн Кавазовичтан Маҗарстанның Бөек мөфтие булуын сорый.
Демография
Маҗарстанның 2011 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, илдә 5 579 мөселман исәпләнә (халыкның гомуми саныннан 0,057 %). Аларның 4 097 се (73,4%) — маҗарлар, ә 2 369ы (42,5 %) — гарәпләр. 2011 елгы халык санын алу мәгълүматлары төрекләрне күрсәтми (2001 елгы халык санын алуда төрекләр 1 565 кеше булган). Илдәге күпчелек мөселманнар гарәп яки төрек чыгышлы. Моннан тыш, ислам динен кабул иткән этник маҗарлар саны арта бара.
Бербелетешть
Бербелетешть — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Маҗарстанда ислам
Гази Касыйм паша мәчете
Гази Касыйм паша мәчете (Gázi Kászim pasa dzsámija, Gazi Kasım Paşa Camii) — Маҗарстанның Печ шәһәрендә урнашкан элекке ислам гыйбадәтханәсе (мәчет) бинасы. Гази Касыйм паша тарафыннан 1543 һәм 1546 еллар арасында төзелгән. Элекке мәчет бинасы шәһәр үзәгендәге мәйданда (Széchenyi István tér) урнашкан, ул — шәһәр символларының берсе. Маҗарстанда госманлы архитектурасы үзенчәлекләре сакланган иң эре корылма. Хәзер бу бина Рим католик чиркәве буларак эшли.
Бербелетешть
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Негрейра
Негрейра — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лёси
Лёси — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лена Филипсон
Филипсон Мария Магдалена (19 гыйнвар 1966 ел) — швед поп-җырчысы. «Jupiters kratrar» төркеменең элекке әгъзасы.
Биографиясе
1966 елның 19 гыйнварында Швециянең көньяк өлешендә урнашкан зур булмаган Ветланд калачыгында туа.
1982 елда «New Faces» конкурсының швед версиясендә катнаша. Үзенең җыры белән конкурста җиңү яулый. 1984 елда «Boy/You Open My Eyes» синглы чыгарып, шулай ук Швециянең «Melodifestivalen» музыкаль конкурсында катнашып, музыкаль карьерасы башлана. Конкурс җиңүчеләре соңыннан Евровидениеда катнаша.
Башта җәмәгать эшләре департаментында эшли, әммә 1996 елда «Melodifestivalen» конкурсында үзенең «Kärleken är evig» җыры белән 2 нче урын ала һәм шуннан соң эш урынын үзгәртә.
1987 елда җырчы Россия композиторы Игорь Николаев белән бергә «Aquarius» җырын иҗат итә. «Standing In My Rain», «Why», «Leave A Light» хитлары кергән «My Name» альбомы ике ел үткәч популяр булып китә.
1991 елдан Лена Филипсон альбом яздыра. 90 нчы еллар башыннан алып җырчының популярлыгы арта гына, ул 1997 елга кадәр альбомнар чыгаруын дәвам итә.
90 нчы еллар башында поп-йолдыз портреты почта маркасын бизәгән өч җырчының берсе була.
"Евровидение"да катнашуы
2004 елда, җидееллык тәнәфестән соң, Лена Филипсон хит-парадка әйләнеп кайта.
«Melodifestivalen» конкурсында Лена дүрт тапкыр катнаша, бу юлы хәтта финалга кадәр барып җитү генә түгел, ә җиңеп чыга. Бу мөмкинлек 37 яшьлек җырчыга Швецияне "Евровидение"да күрсәтү мөмкинлеге бирә. Лена Филипсон "Евровидение"да инглиз теленә тәрҗемә ителгән "It Hurts" җыры белән чыгыш ясый. Җырның композиторы һәм авторы — Томас Эриксон (Thomas Eriksson). Бу диско мотивы буенча җиңел бию композициясе була. Сәхнәгә ачык-сары күлмәктә һәм биек итектә чыга, микрофон белән Тайлер Стивенның (Tyler Steven) «Aerosmith» белән бию манерасын кабатлый. Филипсон Лиза Андреас (Lisa Andreas) белән бишенче урынны бүлешә.
«Det gör ont en stund på natten men inget på dan» альбомы "Евровидение"дан соң тугыз көн үткәч алтын статусын ала, ә «Det gör ont» җыры беренчелектә бара. «Delirium», «Lena Anthem» һәм «På gatan där jag bor» сингллары зур популярлык белән файдалана.
2005 елда Швециянең «Tracks» радио-шоуында кайтаваз нәтиҗәсендә Лена иң яхшы ел җырчысы һәм артисты дип, ә «Det gör ont» җыры иң яхшы ел җыры дип таныла. Шул ук елда Филипсон яңа «Jag ångrar ingenting» альбомын чыгара. Аны алты көн эчендә сатып алып бетерәләр. Альбомның 30 000 артык күчермәсе сатыла. Ноябрдә Лена Филипсон иске һәм яңа җырларын, аның белән әңгәмәләрне үз эченә алган махсус программа чыга. 2006 елның гыйнварында, поп-йолдыз «Melodifestivalen» конкурсын алып баручы була.
2007 елда Филипсон бөек хитлардан торган «Lena 20 år» җыентыгын чыгара. Альбом белән бер вакытта Лена һәм Томас Эрикссон, Стокгольмда, Кытай театрында «Lena+Orup» яңа шоуын башлый. Ул тәнкыйтьчеләрнең уңай бәясен ала, аны 113 000 чамасы кеше карый.
2008 ел башында Гетеборг шәһәрендә шуның премьерасы була, аннары ул Швеция калалары буйлап гастрольгә юллана. 2008 ел азагында Филипсон һәм Эриксон «Dubbel» альбомын чыгара.
Красносоколье
Красносоколье (Красносоколье) — Свердловск өлкәсенең Кызылъяр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), татарлар (3%).
Кызыклы (Бурһание)
Кызыклы (Kızıklı) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Бурһание илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Канлыҗа (Козаклы)
Канлыҗа (Kanlıca) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Невшеһир иле Козаклы илчесенә караган бер авыл (köy).
Дорст
Дорст (Dorst) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карвице (Славенский повяты)
Карвице  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Павлув-Тшебницкий
Павлув-Тшебницкий — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Карауй
Карауй (Карасу) – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Берсуат елгасының уң ярыннан 76 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Өял елгасын кертмичә. Кече елга бассейны – Тубыл, елга бассейны – Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ниньейра
Ниньейра — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Станиславово (Журоминский повяты)
Станиславово  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Иске Чыкалды
Иске Чекалда — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.
Почта индексы — 422221.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4 °C.
Наалегу (Гавай)
Географиясе
Наалегу халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
IC 577
IC 577 —  чикләрендә урнашкан.
Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда буларак та сурәтләнә.
Фаца-Лепушулуй
Фаца-Лепушулуй — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сен-Поль-де-Ванс
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,26 км².
Ярыш
Ярыш — Дим елгасы кушылдыгы. Башкортстанның Дәүләкән районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Потоки (Томашивский повяты)
Потоки  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кече Гөбенә
Кече Гөбенә — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстан биләмәләрендә ага. Елга  Гөбенә елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ле-Ма-д’Артиж
Ле-Ма-д’Артиж — Франциянең Крёз департаментында урнашкан коммуна.
Лесини-Велики
Лесини-Велики — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Жерван
Жерван — Франциянең Дром департаментында урнашкан коммуна.
Лесини-Велики
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бербериджень
Бербериджень — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гей-Ривер (Висконсин)
Гей-Ривер  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(7918) Berrilli
(7918) Berrilli — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 2 мартында Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EJ22» саналган.
Гарбавичы (Калинкавицкий районы)
Гарбавичы  (Гарбавічы ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Калинкаицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Скотс-Валли
Скотс-Валли — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Скотс-Валли шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каверцазио (Варезе)
Каверцазио — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каверцазио Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Атүркүтен (Испир)
Атүркүтен (Atürküten) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Испир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Дёшвиц
Дёшвиц (Döschwitz) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зүбәйр ибн әл-Гаввам
Зүбәйр беренчеләрдән булып исламны кабул итә. Башка беренче мөселманнар кебек үк туганары һәм башка корәешләр тарафыннан җәберләүләргә дучар була. Шул сәбәпле башта Хәбәшстанга, ә һиҗрәт вакыйгасыннан соң Мәдинәгә күчә. Мөселманнарның бөтен төп сугышларында катнаша.
Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, мөселман дәүләтен ныгытуга өлешен кертә. Византия империясенә каршы Ярмук сугышында катнаша. Мисырны яулап алуда зур роль уйный. Гомәр үлеменнән соң, хәлифә урынына алты кандидатның берсе була.
һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана.
Гали Зүбәйргә аның хаксыз Галигә каршы чыгачагы турындагы хәдисне исенә төшерә, һәм Зүбәйр булачак бәрелеш җиреннән китә. Ләкин аны юлда Гамр ибне Җурмуз дигән кеше үтерә. Зүбәйргә 65 яшь була.
Атланта
Атланта — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Атланта шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пажице (Түбән Силезия воеводалыгы)
Пажице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Карашор
Карашор – Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Уй елгасының сул ярыннан 410 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Нипоан
Нипоан — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Карашор
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сылтамалар
Карашор
Неда (Ла-Корунья)
Неда — Испаниянең Ла-Корунья провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
IC 578
IC 578 —  чикләрендә урнашкан.
Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда буларак та сурәтләнә.
Крокетт (округ, Теннесси)
Крокетт — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Аламо шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1871 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 14 473 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 689 / 689 км² тәшкил итә.
Станиславово (Легёновский повяты)
Станиславово  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Плешивцы
Плешивцы (Плешивцы, Плешивцы) — Мари Илнең Яңа Торъял районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Антипино (Подосиновец районы)
Антипино (Антипино) — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Карвово (Лобезький повяты)
Карвово  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Поток-Сендерки
Поток-Сендерки — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кызыкса (Маньяс)
Кызыкса (Kızıksa) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Маньяс илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Kızıksa, Manyas Kızıksa, Manyas
Кавесаго (Белуно)
Кавесаго — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Кавесаго Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Тайфур Сәгыйтов
Тайфур Сәгыйтов, Тайфур Бари улы Сәгыйтов (Тайфур Барый улы Сәғитов, 1936 елның 15 апреле, БАССР, Белорет районы, Атнагол — 2018 елның 26 апреле, РФ, БР, Уфа) — язучы. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986). Сергей Чекмарев исемендәге әдәби бүләк иясе.
Тәрҗемәи хәле
1936 елның 15 апрелендә БАССР Белорет районы Атнагол авылында туган.
Сәрмән урта мәктәбен (1957), Уфада дәүләт университетын (1963) тәмамлый.
Учалы районының «Байрамгул» совхозында, Уфа эре панельлы йортлар төзү трестында эшли.
Белорет районы һәм республика газета — журналларында эшли. 1963 — 1967 елларда «Ленинец» («Ленинсе», «Йәшлек») газетасында (беренче шигыре дә шунда басыла), 1967 — 1970 елларда «Совет Башкортстаны» газетасында, 1970 — 1984 елларда «Башкортстан кызы» журналында эшли, «Агыйдел» журналының баш мөхәррир урынбасары, Уфа китап нәшриятында мөхәррир була. Уналты ел «Связист Башкортостана» газетасының мөхәррире вазифасында эшли.
«Истоки» газетасының баш мөхәррире (1990).
2018 елның 26 апрелендә 83нче яшендә Уфада вафат була.