cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ольберсдорф
Ольберсдорф (Olbersdorf) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Закинела
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сент-Сесиль (Вандея)
Сент-Сесиль — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Мусьентес
Мусьентес — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Цеховице
Цеховице — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Финта
Финта — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Маластив
Маластив — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Глухих (Алапай шәһәр бүлгесе)
Глухих (Глухих) — Свердловск өлкәсенең Алапай муниципаль берәмлеге составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Тубыл
Тубыл (Тобольск) — Россия шәһәре. Төмән өлкәсенең Тубыл районы үзәге. Өлкә үзәге Төмәннән 240 чакрым читтә урнашкан. XVII–XIX гасырларда Себер башкаласы булып саналган.
Глухих (Алапай шәһәр бүлгесе)
Халык
Халык саны динамикасы:
Тубыл
Тарих
1586 елны воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной һәм письменный голова Данила Чулков гаскәр белән Себергә килеп җитәләр, алар борынгы татар шәһәрләре Чимги-Тура һәм Тубыл-Тура өстендә Төмән һәм 1587 елда Тобольски хәрби кәлгә-калаларын салалар”, дип яза язучы Фәүзия Бәйрәмова.
Глухих (Алапай шәһәр бүлгесе)
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез
Тубыл
География
Тубыл Көнбатыш Себердә, Төмәннән 247 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Иртешка Тубыл елгасы кушылу урыны янындагы порт.
Тубылда татар мәгарифе
thumb|left|250px|Тубылдагы татар бистәсенең күренеше. Уртасында татар мәчете. 1912 елдагы [[Прокудин-Горский, Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горскийның фотосүрәте.]] 1934 елда өлкә татар педагогия училищесы Тубыл шәһәренә күчерелгән, 1955 елда мөстәкыйль уку йорты буларак ябылды, рус педагогия училищесына татар бүлеге итеп күчерелеп, 3-4 едан соң ул бүлек тә ябылды. Татар педагогия училищесы үзенең яшәү дәверендә өлкә мәктәпләренең башлангыч сыйныфлары өчен бер мең ярым укытучы әзерләп чыгарган.
1950 елда Төмән дәүләт педагогия институты каршында татар мәктәпләре өчен рус һәм татар телләре укытучыларын әзерләү өчен икееллык курслар ачыла, ул бүлек 1953 нче елда Тубыл педагогия институтына 4 еллык аерым-аерым татар теле һәм рус теле бүлекләре итеп күчерелә. Татар теле укытучылары әзерли торган бүлек 1959 нчы елда соңгы чыгарылышын ясап, ябыла. 6 елдан соң, 1965 нче елда, рус–татар бүлеге дә ябыла.
Шуннан соң, 1990 нчы елга кадәр, өлкәдә татар мәктәпләре өчен башлангыч сыйныф, татар теле һәм рус теле укытучылары әзерләү туктатылып торылды.
Тубылның үзендә дә туксан яшьлек 15 нче номерлы татар этнокультуралы мәктәбе бар. 1918 елда мәдрәсә булып ачылган бу бинаны татарлар 1960 елларда татар мәктәпләренә көн бетә башлаган вакытларда саклап калган. Укучыларга татар теле һәм әдәбият атнага ике тапкыр укытыла.
Халык
Милли состав: руслар (75,6 %), татарлар (16,0 %), украиннар (2,5 %), башкалар (5,9%).
Гузд-Липинский
Гузд-Липинский — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(6365) Nickschneider
Тарихы
1981 елның 1 мартында Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 ES29» саналган.
Майка (Кыртомка кушылдыгы)
Майка — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кыртомка елгасының уң ярыннан 33 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тагил елгасыТүбән Тагил каласыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Нагоряна (Киров шәһәре)
Нагоряна (Нагоряна) — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Камил Әбләзов
Камил Әбләзов - Сарытау татарларының төбәк милли-мәдәни автономиясе рәисе, Бөтендөнья татар конгрессының Милли шура рәисе урынбасары. 1954 елның 31 августында Волгоград өлкәсе Камышлы районындагы Дворянское авылында туган. Сарытау икътисад институтын тәмамлый.
1987 елда шәхси бизнес белән шөгыльләнә башлый. Хәзерге вакытта “Нарат-К” җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятенең директорлар шурасы рәисе булып тора. Шулай ук ул Татарстан Республикасының Сарытау өлкәсендәге сәүдә вәкиле, Сарытау губернаторы киңәшчесе.
Сарытауда татар гимназиясе ача һәм бу уку йортына матди яктан ярдәм итә.
Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае
Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае — 1917 елның 21 июль — 2 август көннәрендә Казанда җыела. 200 ләп делегат катнаша. Каралган мәсьәләләр: Россиянең Оештыручылар җыeнына сайлаулар, милли-мәдәни мохтарият төзелеше, хатын-кызларның ирләр белән тигез хокуклылыгы, җир биләмәләрен бүлүнең яңа тәртипләре һ.б. 22 июльдә Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае һәм Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае делегатлары белән берләштерелгән утырышта Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мохтариятын (автономиясен) төзү турында декларация кабул ителә, Милли-мәдәни мохтарият нигезләрен эшләү комиссиясе оештырыла.
Софиень
Софиень — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тора (Очея кушылдыгы)
Тора — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Очея елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 52 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Коҗатепе (Чанкая)
Коҗатепе (Kocatepe) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Чанкая илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гуаира (Парана)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
HD127570
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Липава (Гарадзецки авыл советы)
Липава  (Ліпава ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
(13608) Андосатору
(13608) Андосатору — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 2 октябрендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 TQ1» саналган.
Нове Зацише
Нове Зацише — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дейзи (Джорджия)
Дейзи  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дейзи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Көнбатыш (Сарм-Сабун кушылдыгы)
Көнбатыш — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Сарм-Сабун елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 28 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклар бассейны Васюганнан Вагага кадәр, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(6366) Rainerwieler
(6366) Rainerwieler — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 24 октябрендә Шелте Бас тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 UM22» саналган.
Аксеки (Шерефликочһисар)
Аксеки (Akseki) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Шерефликочһисар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гуаира (Сан-Паулу)
Гуаира  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Финтина-Маре (коммуна)
Финтина-Маре — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Йомагуҗа районы
Тарих
Йомагуҗа районы 1935 елның 3 февралендә Мәләвез һәм Морак районнарны бүлү нәтиҗәсендә булдырылган.
1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Стәрлетамак өлкәсенә кергән булган.
1963 елның 1 февралендә район бетерелә, җирләре Мәләвез районы составына, 1965 елда — Күгәрчен районы составына кертелгәннәр.
Административ бүленеш
Район составына 16 авыл шурасына бүленгән (1940): Әбит, Әлмәс, Аптрак, Биккүз, Волостновка, Воскресенское, Гавриловка, Ибрай, Калдар, Никәс, Подгорное, Сарыш, Сыртлан, Теләвембәт, Йомагуҗа, Ялчы.
Халык
1939 елда Йомагуҗа районы халкы 28 661 кеше тәшкил иткән, шул исәптә «махсус контингент» — 603 кеше. Милли состав (1939): урыслар — 10 595 кеше (37,0%), башкортлар — 10 011 кеше (34,9%), татарлар — 3 718 кеше (13,0%), мордва — 1 868 кеше (6,5%), украиннар — 1 490 кеше (5,2%), чуашлар — 767 кеше (2,7%).
Оппах
Оппах (Oppach) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гузувка (Лукивский повяты)
Гузувка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вольне
Географиясе
Коммуна мәйданы — 13,03 км².
Нава-дель-Рей
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Инҗирлипынар (Дивриги)
Инҗирлипынар (İncirlipınar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Дивриги илчесенә караган бер авыл (köy).
Янице (Римавска Собота)
Янице  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Цёховице
Цёховице — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(13609) Lewicki
(13609) Lewicki — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Гарькавая
Гарькавая — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Гастогай елгасының сул ярыннан 13 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Палагия борынынан Джанхот елгасының көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мале Цихе
Мале Цихе — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пайн-Гилл (Алабама)
Пайн-Гилл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зала (Белуно)
Зала — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Зала Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сейлем (Салин округы, Арканзас)
Сейлем  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сейлем халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Зур мәчет (Рим)
Зур Рим мәчете, Рим җәмигъ мәчете (Grande Moschea di Roma) — Италия башкаласы Римдә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Бер үк вакытта 12 000 гә кадәр гыйбадәт кылучыны сыйдыра. Ачылыш вакытында (1995) Көнбатыш Аурупада иң зурлардан санала.
Тарих
Мәчетне Әфганстанның мөһаҗирлектәге Мөхәммәт Хәсән һәм аның хатыны Разия нигезләгән. Мәчет төзелешенә каршылар була, әмма рим папасы Иоанн Павел II проектка үзенең фатихасын биргәч, эш башлана. Мәчетнең архитекторлары — Паоло Портогези, Витторио Джильотти, Сами Мусави постмодерн стилендәге традицион рим архитектурасын хәтерләтүче проект эшли. Манараның биеклеге бәхәсләр уята — мәсьәлә Изге Петр чиркәве гөмбәзеннән якынча бер метрга түбәнрәк итү өчен манара биеклеген бераз кыскарту юлы белән хәл ителгән. Бинаны планлаштыру ун елдан артыкка сузыла: Рим шәһәр шурасы 1974 елда җир бүлеп бирә, әмма беренче таш 1984 елда, ул чактагы Италия президенты катнашында салына. 1995 елның 21 июнендә ачыла. Мәчет өчен 1966 елда нигезләнгән Италия ислам мәдәни үзәге (Centro Islamico Culturale d'Italia) җаваплы. Директорлар шурасына төрле сөнни илләрдән вәкилләр керә. Төзелеш бәясе йөз миллиард лирга якын тәшкил иткән, нигездә, Согуд Гарәбстаны финанслаган, ул бина белән идарә итү чыгымнарының шактый өлешен күтәрүен дәвам итә.
Тасвирлама
Мәйданы 30 000 квадрат метр. 20 метрдан артык диаметрлы үзәк гөмбәзе, 16 кечкенә гөмбәзе бар. Манарасының биеклеге 43 метр. Мәчеттә Аллаһ белән мөселманнар арасында элемтәне символлаштыручы, пальмага охшаган берничә колонна бар.
Эчке диварларның бизәлеше, нигездә, Коръәннең «Аллаһ - яктылык» дигән темасы белән аваздаш, якты төсләргә буялган плитәләрдән эшләнгән. Интерьер оптик эффект тудыручы мозаика белән бизәлгән, идәндә геометрик бизәкле фарсы келәме җәелгән. Төп гыйбадәт залы 2 500 кешене сыйдыра. Хатын-кызлар өчен намаз уку урыны югарырак урнашкан галереядә. Мәчет комплексында Италия ислам мәдәни үзәге резиденциясе, 10 меңнән артык гарәп телендәге китап саклана торган китапханәсе, шулай ук класс бүлмәсе булган белем бирү зонасы урнашкан.
Гуайраса
Гуайраса — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Парана штатына карый.
Зур мәчет (Рим)
Тасвирлама
Дини чараларга өстәп, мөселманнар өчен мәдәни һәм социаль хезмәтләр күрсәтә. Туй тантаналары, ритуаль хезмәтләр, күргәзмәләр, съездлар һәм башка чаралар үткәрә.
Липава (Дзивински авыл советы)
Липава  (Ліпава ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Гуайраса
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Сейлем (Салин округы, Арканзас)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чирмеш теле
Чирмеш теле (Марий йылме, Марийский язык) – чирмеш халкының туган теле, фин-угыр телләренең фин-пермь телләре төркеменә керә.
Җирле сөйләмнәр
Чирмеш телендә 2 төп сөйләм бар: Тау һәм Болын. Болын чирмеш теленең ике бар: Тау чирмеш теленең ике шивәсе бар:
Әлифба
Чирмеш әлифбасы хәрефләренең укылышы
Кыскача грамматик белешмә
(болын чирмеш теле үрнәгендә)
Исемнәр
(Лӱ́ммут-влак) Чирмеш (мари) телләрендә исемнәр сан, килеш, зат һәм тартым буенча төрләнә. Күплек сан категориясе башлыча “-влак” кушымчасы белән билгеләнә, “-шамыч” кушымчасы сирәгрәк кулланыла: пӧрт-влак, пӧрт-шамыч — өйләр; ача-влак — әтиләр; пасу-влак, пасу-шамыч — кырлар. Күмәк күплек сан кушымчасы “мыт” кеше исемнәренә, фамилияләргә һәм туганлык-кардәшлек атамаларына ялгана: Сапаевмыт — Сапаевлар; Эчанмыт — Эчаннар; ачамыт — әтиләр. Ә “ла” кушымчасы кайбер очракларда һәм башлыча күплек санның урын һәм юнәлтү килешләрендә генә актив кулланыла: яллаште — авылларда; яллашке — авылларга.
Тартым кушымчалары
Берлек сан
Һадый Галиев
Һадый Галиев, Һадый Гали улы Галиев (1908, РИ, Казан губернасы, Тәтеш өязе, Зур Таяба вулысы, Багыш — 1989, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Казан) — фирка-хуҗалык эшлеклесе, Мөслим (1943―1947), Баулы (1947―1952), Зәй (1952―1955) районнары җитәкчесе (район башкарма комитеты рәисе, КПСС райкомының беренче сәркатибе), Татарстан АССР Югары шурасы президиумы сәркатибе (1955―1967). ТАССР табигатьне саклау җәмгыятенең беренче рәисе.
Тәрҗемәи хәле
1908 елда Тәтеш өязендә керәстиян гаиләсендә туган. Яшьли ятим кала һәм Тәтештә интернатта тәрбияләнә. Тәтештә җидееллык мәктәпне, Тәтеш педагогия техникумын тәмамлый. Апас районында башлангыч мәктәп мөдире, район халык мәгарифе бүлеге инспекторы, район башкарма комитеты сәркатибе булып эшли. Янәдән укыту эшенә кайта: башта җидееллык авыл мәктәбе, соңыннан Апас урта мәктәбе директоры булып эшли. Сугыш алдыннан Апас районы мәгариф бүлеге мөдире, фирка район комитетынынң кадрлар буенча сәркатибе вазифасында була. Сугыш чорында һәм сугыштан соңгы елларда (1943―1947) Мөслим районы башкарма комитеты рәисе. Мөслимнән соң, 1947―1952 елларда Баулы һәм 1952―1955 елларда Зәй районнарын җитәкли (КПСС райкомы беренче сәркатибе вазифасында). 1955―1967 елларда Татарстан АССР Югары шурасы президиумы сәркатибе, ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе урынбасары. 1947―1967 елларда Татарстан АССР Югары шурасы депутаты. Пенсиягә чыккач, республика табигатьне саклау җәмгыятен оештыра һәм аның беренче рәисе була. 1989 елда Казанда вафат.
Чирмеш теле
Исем төрләнешләре
Берлек сан
Күплек сан
Тартымлы исем төрләнеше
(“пӧрт” (өй) сүзенең беренче заты үрнәгендә)
Фигыльләр
Чирмеш (мари) телләрендә фигыльләр системы нык тармакланган, гаять төзек һәм татар теленекенә шактый охшаш. Чирмеш фигыльләре, хәзерге-киләчәк заманның берлек санында һәм беренче затында ялгана торган кушымчалары буенча, ике төрләнешкә аерымлана: 1) –ам кушымчасын ала торганнары; 2) –ем кушымчасын кабул итүчеләре. Башка грамматик шәкелләрдә кулланыла торган фигыль кушымчалары да шуңа бәйле. Бу кушымчалар, фигыльләрнең кайсы төрләнешкә каравын һәм, аерым очракларда, нинди мәгънәгә дә ия булуын күрсәтү өчен, белешмәләрдә һәм сүзлекләрдә җәя эчендә бирелә. Мәсәлән: лудаш (-ам) — укырга; возаш (-ем) — 1) язарга; 2) төшереп җибәрергә. Әмма возаш (-ам) сүзе “ятарга” дип тәрҗемә ителә. Возаш сүзенең ике төрләнешендә дә башка омонимик мәгънәләр бар.
Боерык фигыль шәкелләре­
Боерык фигыльләрнең берлек сан икенче заттагы шәкеле нигез итеп алына, һәм ул кушымчалар ярдәмендә күп кенә грамматик формаларны ясауда катнаша: луд — укы; возо — яз; нал — ал; полшо — булыш; код — кал; келше — килеш; туныкто — укыт, өйрәт; кошт — бар; муш — ю; шич — утыр. Тамырны тәмамлаучы ике тартыкның берсе гадәттә төшереп калдырыла, мәсәлән: шинчаш (утырырга) — шич (утыр; мушкаш (юарга) — муш (ю). Ләкин бер искәрмә бар: кошташ (барырга) фигыле тамырындагы ике тартык та боерык шәкелендәгечә сакланып кала: кошт (бар).
Беренче үткән заман­
Беренче үткән заман фигыльләре хикәяләү вакыты белән бәйле һәм сөйләүчегә анык билгеле булган гамәлләрне чагылдыра. Мәсәлән: Мый Йошкар-Олаште кок ий илышым. — Мин Йошкар-Олада ике ел яшим.
Беренче озайтылган үткән заман
Беренче озайтылган үткән заман фигыльләре хикәяләү вакыты белән бәйле, озакка сузыла торган һәм вакыт кысалары чикләнмәгән гамәлләрне чагылдыра. Мәсәлән: 'Ожно тиде верыште пеш кугу пӱнчӧ-влак кушкыт ыле''. — Элек бу урында озын-озын нарат агачлары үсә иде.''' “Кушкыт ыле” — үсә иде. Алар шулай ук башка үткән заманда тәгаенләнүче фигыльләр аша бирелгән хәлләр белән бергә булырга да мөмкин. Мәсәлән: 'Мый книгам лудам ыле, тиде жапыште шольым толын пурыш''. — Мин китап укый идем, шул вакытта энекәшем килеп җитте.''' “Лудам ыле” (укый идем) беренче озайтылган үткән заманда куелган, ә “толын пурыш” (килеп җитте) — беренче (тәмамланган!) үткән заманда. Татар теленнән аермалы буларак, чирмеш теленең беренче озайтылган үткән заман фигыльләрендә зат кушымчалары хәзерге-киләчәк замандагы төп фигыльгә ялгана, ә берлек сан өченче затта куела торган ярдәмче фигыль үзгәрешсез кала (лудам ыле — укый идем). Бу үзенчәлек алга таба бәян ителәчәк икенче озайтылган үткән заманга һәм кушма-тезмә фигыльләрнең башка грамматик күренешләренә дә кагыла.
Икенче озайтылган үткән заман
Беренче озайтылган үткән заман фигыльләре кебек үк, икенче озайтылган үткән заман фигыльләре дә озакка сузыла торган һәм вакыт кысалары чикләнмәгән гамәлләрне чагылдыра. Ләкин, беренчеләрдән аермалы буларак, икенчеләре актуаль булмаган һәм хикәяләү вакытына бәйсез вакыйгаларга карата кулланыла. Биредә дә төп фигыль төрләнә торган була, ягъни зат кушымчлары аңа ялгана, ә ярдәмче фигыль итеп, улаш (булырга) фигыленең икенче (тәмамланган) үткән замандагы берлек сан өченче зат шәкеле — улмаш (булды) сүзе алына. Ярдәмче фигыль, алдарак әйтелгәнчә, зат-сан буенча төрләндергәндә, үзгәрешсез кала. Икенче озайтылган үткән заман фигыльләренең юклык шәкеле, беренче озайтылган үткән замандагы кебек, төп фигыльнең юклык формасы аша тәгаенләнә.
Беренче һәм икенче озайтылган үткән заманнарны тагын “тәмамланмаган үткән заманнар” дип тә атыйлар.
Беренче күптән үткән заман
Беренче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләү вакытыннан алдарак булган гамәлләрне чагылдыра. Бу очракта “ыле” (иде) сүзе ярдәмче фигыль итеп алына ­һәм татар теле грамматик нормалары белән тулы тәңгәллек күзәтелә.
Икенче күптән үткән заман
Чирмеш теленең икенче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләнә торган вакыттан алдарак булган вакыйгаларга карата кулланыла. Беренче күптән үткән заманннан бердәнбер аермасы бар: бу очракта ярдәмче фигыль итеп улаш (булырга) фигыленең үткән замандагы берлек сан өченче зат шәкеле — улмаш (булды) сүзе алына. Бу категория фигыльләрне татар теленә шул ук “борынгы” рәвештә, ягъни  “булган” хәл фигыленең зат-сан төрләнешләре ярдәмендә тәрҗемә итеп булыр иде. Мәсәлән: “укыган булганмын“, “язган булгансыз” һ.б. Әмма хәзерге вакытта бу “архаик” форма татар телендә беренче-икенче затларда сирәк кулланыла, ә вакыйганың күптән үткән заманда һәм “тәмамланмаган” булуы башлыча җөмлә контексты аша аңлатыла. Чирмеш теле исә мондый һәм, әйтергә кирәк, бик урынлы төгәллекне әдәби норма буларак саклап калган. Икенче күптән үткән заман фигыльләренең юклык шәкеле, икенче озайтылган үткән замандагы кебек, төп фигыльнең юклык формасы аша тәгаенләнә.
Теләк фигыльләр
Чирмеш теленең теләк фигыльләр категориясе аерым фигыль юнәлеше буларак теркәлгән. Аларны татар теленә, эчтәлек контекстына бәйле рәвештә,  шартлы теләк юнәлешендәге кушма фигыль буларак та (“нидер эшлисе иде” сыман), “теләргә” фигыленең зат, сан һәм заман төрләнешләре аша да тәрҗемә итеп була. Теләк фигыль барлыкка китерү өчен, берлек сан икенче заттагы боерык фигыльгә башта -не кушымчасы ялгана, аннары зат-сан кушымчаcы өстәлә. Бу очракта икенче төрләнеш фигыльләренең соңгы сузык авазы “ы” дип үзгәртелә. Теләкне шулай ук шуэш сүзенең -ме (-мо, -мӧ) кушымчалы сыйфат фигыль белән тоташтырмасын кулланып та белдерергә мөмкин: Мыйын кочмо (кочмем) шуэш. — Минем ашыйсым килә. Мыйын кочмо (кочмем) ок шу. — Минем ашыйсым килми. Тыйын Эчан дене кутырет шуэш мо? — Эчан белән сөйләшәсең киләме? Шуэш — күп омонимик мәгънәле шуаш (бу очракта — “теләргә” мәгънәсендә) фигыленең шартлы теләк шәкеле.
Сыйфат фигыльләр
Чирмеш (мари) телләрендә сыйфат фигыльләрнең актив һәм пассив төрләре аерымлана. Аларны барлык заманнарда да кулланып була. Актив сыйфат фигыль боерык шәкелендәге тамырга –ше, –шо, -шӧ (–ыше, –ышо, -ышӧ) кушымчаларының берсен сингармонизм һәм төрләнеш таләпләренә туры китереп ялгау аша барлыкка килә: лудшо — укучы, укый торган; возышо — язучы, яза торган; лӱдшӧ — куркучы, курка торган, куркак; йӧратыше — яратучы, ярата торган, сөяркә. Пассив сыйфат фигыль дә шул ук үрнәк буенча, ләкин –ме, –мо, -мӧ (–ыме, –ымо, -ымӧ) кушымчалары ярдәмендә ясала: лудмо — укылучы, укыла торган; возымо — язылучы, языла торган; лӱдмӧ — куркулы, куркыта торган; йӧратыме — яратылучы, яратыла торган. Һәм сыйфат, һәм фигыль билгеләрен туплаган сүзләрнең ике шәкеле дә җөмләдә төрлечә кулланылырга мөмкин: а) аергыч рәвешендә: книгам лудшо йоча-влак — китап укучы балалар; диссертацийым возышо аспирант — диссертация язучы аспирант. б) кушма хәбәрләрнең исем өлеше булып: Кочам пеш шуко лудшо ыле. — Бабам күп укый торган булган. в) субстантивлашкан хәлдә: лудшо-влак — укучылар; туныктышо — укытучы; палыме — таныш (билгеле булган). г) иясез җөмлә хәбәре буларак: “Марий коммуна” газетеш Ивукын ачаж нерген возымо. — “Марий коммуна” газетасында Ивукның әтисе турында язганнар. Сыйфат фигыльләрнең киләчәк заманга, башкарыласы гамәлгә юнәлтелгән төре дә бар, ул боерык шәкелендәге тамырга –шаш (-ышаш) кушымчаларын ялгап ясала. Аларны татар теленә төрлечә тәрҗемә итеп була. Мисаллар: Президентлан прошенийым возышаш! — Президентка үтенеч язарга кирәк! Тугеже гын композитор шке гыч нимомат возышаш огыл? — Алайса, композитор үзе берни дә язарга тиеш түгелме? Нимо лӱдшашат уке! — Бернинди куркыныч юк! (куркытырлык нәрсә юк).
Кайтым юнәлеше
Фигыльнең кайтым юнәлешен һәм башка формаларын ясауда -алт һәм -ылт кушымчалары кулланыла. Мәсәлән: кылдаш — кылдалташ (бәйләргә — бәйләнергә, бәйләнгән булырга), ямдылаш — ямдылалташ (әзерләргә — әзерләнергә), возаш — возалташ (язарга — язылырга), канаш — каналташ (ял итәргә — ял итеп алырга), шонаш — шоналташ (уйларга — уйланырга), вучаш — вучалташ (көтәргә — көтеп торырга) Кайтым юнәлешендә гамәл башкаручы зат җөмләгә дене бәйлеге ярдәмендә кертелә: Мланде йӱр дене мушкылтеш. — Җир яңгыр белән (тарафыннан) юыла. Татар телендәге кебек үк, чирмеш телендә кайтым юнәлешенең кулланылышы, Европа һәм рус телләре белән чагыштырганда, шактый чикләнгән. Мәсәлән, Тиде паша йоча-влак дене ышталтеш (Бу эш балалар тарафыннан башкарыла), дип әйтергә ярамый. Йоча-влак тиде пашам ыштат (Бу эшне балалар башкара), дип әйтергә кирәк. Кайтым юнәлеше табигать күренешләренә һәм җансыз затларга карата шактый иркен кулланыла, ә менә җан ияләренә карата бу юнәлеш бөтенләй мөмкин түгел. Ләкин, гамәл башкаручы җөмләдә күрсәтелмәгән булса, кайтым юнәлеше кулланылырга мөмкин: Паша ышталтеш ынде (Эш эшләнә инде). Чирмеш телендә -алт, -ылт кушымчалары затланышсыз фигыльләр ясау өчен дә кулланыла: Ожно шуко лудалтын, кызыт шинча ок уж. — Элек күп укыла иде (укый идем), хәзер күз бетте (күзләрем күрми башлады) инде. Кайтым юнәлешен куллану мисаллары: 1) Аралаш — аралалташ: Латкудымшо курым гыч тендан олаштыда могай шарныктыш-влак аралалт кодыныт? — Сезнең шәһәрегездә уналтынчы гасырдан нинди истәлекләр сакланып калган? 2) Почаш — почылташ: Кевыт индеш шагатлан почылтеш. — Кибет сәгать тугызда ачыла. 3) Ямдылаш — ямдылалташ: Кызыт ме экзаменлан ямдылалтына. — Без хәзер имтиханга әзерләнәбез. 4) Ямдылаш — ямдылалташ: Кас кочкышым мемнан толмашеш гына ямдылалташ кӱлеш. — Кичке аш без кайтыр алдыннан гына әзерләнергә тиеш.
Сыйфат
Сыйфат (чирмешчә — палымут) әйберләрнең һәм төшенчәләрнең төрле үзлекләрен тасвирлый һәм җөмләдә исем янында аергыч яки кушма хәбәрнең исем өлеше буларак кулланыла. Чирмеш сыйфаты, татар телендәге кебек үк, билгеләнүче сүз алдында торганда, аңа яраклашып төрләнми, ягъни сан яки килеш кушымчалары кабул итми. Мәсәлән: у книга — яңа китап, у книган — яңа китапның, у книга-влаклан — яңа китапларга. Ләкин билгеләнүче исемнән соң килгәндә, сыйфат грамматик яктан шул сүз белән килештерелә. Ул шулай ук үзе исем булып киткәндә дә тиешле кушымчаларны кабул итә. Мәсәлән: Нур ӱмбалне кажне ийын шурным, чаплым, куштена. — Кырларда ел саен икмәкне мулдан игәбез. Ме уым ыштена. — Без яңаны булдырабыз. Кевытышке кай, киндым нал, ик сукыр шемым да пел сукыр ошым. — Кибеткә барып, ипи алып кайт, бер кирпеч караны һәм ярты кирпеч акны. Кайбер сыйфатларның һәм тулы, һәм кыскартылган шәкелләре була, мәсәлән: ошо — ош (ак), шеме — шем (кара), йошкарге — йошкар (кызыл), ужарге — ужар (яшел). Бу очракта билгеләнүче сүз алдыннан куелган сыйфатның кыска шәкеле кулланыла, арттан килгәндә яки исемләшеп киткән булса — тулысы: ош кагаз — ак кәгазь; йошкар тисте — кызыл байрак; ошо-влак — “аклар”, йошкарге-влак — “кызыллар”; йошкаргеш чиялташ — кызылга буяу; вольыклан ужаргым пукшаш — хайванга “яшел”не (димәк, яңа гына чабылган-урылган яшел үлән) ашату. Нисби сыйфатлар ясау өчен киң кулланыла торган кушымчалар: -сы (-со, -сӧ, -сы, -ысы, -ысо, -ысӧ) һәм -ан (-ян): ял — ялысе (авыл — авылныкы), ола — оласе (шәһәр — шәһәрнеке), теҥгече — теҥгечысе (кичә — кичәге), эрла — эрласе (иртәгә — иртәгесе); вӱд — вӱдан (су — сусыл), пеледыш — пеледышан (чәчәк — чәчәкле), ӱй — ӱян (май — майлы). Аергыч ролен сыйфат кына түгел, билгеләнүче сүз алдыннан килә торган башка исем дә үти ала. Бу очракта мондый исемнәр бернинди грамматик үзгәреш кичерми: кӱртньӧ корно — тимер юл; шӱм йолташем — җан дустым (йөрәк дустым). Чирмеш телләрендә дә сыйфатның чагыштыру һәм артыклык дәрәҗәләре була. Чагыштыру дәрәҗәсе татар телендәгегә тулысынча тәңгәл килә һәм –рак (-ырак), кушымчалары ярдәмендә ясала: сай (яхшы) — сайрак (яхшырак), писе (җитез) — писырак (җитезрәк). Ләкин бу очракта сингармония таләбе юк: леве (җылы) — леверак (җылырак). Кайвакыт чагыштыру сыйфаты ролен татар телендәге –дан, -дән, –тан, -тән, -нан, -нән исем кушымчаларына тәңгәл килүче “деч” бәйлеге дә үти: Аван шомакше шӧртньӧ дечат шерге. — Ана сүзе алтыннан да кадерлерәк. Артыклык дәрәҗәсен ясаганда да татар теле белән тулы тәңгәллек күзәтелә: эн шерге — иң кадерле. Сыйфатлар исем яки фигыль тамырына –ан кушымчасы ялгап та ясалырга мөмкин: пылан — болытлы; мардежан — җилле; кечан — кояшлы; тӱтыран — томанлы; йӱран — яңгырлы. Мондый сүзләр рәвеш буларак та кулланыла.
Саннар
Саннар (чирмешчә — чотмут-влак), татар телендәге кебек үк, мәгънәсе буенча микъдар, тәртип һәм вакланма саннар төркемнәренә бүленәләр. Төзелеше буенча алар гади, катлаулы һәм кушма рәвештә булырга мөмкин. Микъдар саннарының тулы һәм кыска шәкелләре була. Аергыч буларак килгәндә, аларның беркайчан да төрләнми торган кыска шәкеле кулланыла: Ме куд шагат тунемына. — Без алты сәгать укыйбыз. Кандаш кече эртен. — Сигез көн үтте. Йӱр вич кече йӱреш. — Биш көн (инде) яңгыр ява. Исем фигыль яки кушма хәбәрләрнең исем өлеше буларак, тулы саннар алына: Куван ӱдыржӧ кумыт да эргыже нылыт. — Карчыкның кызлары өчәү, уллары дүртәү. Исем ролен үтәгәндә, тулы саннар килеш буенча нәкъ исем кебек төрләнәләр, мәсәлән: шымыт — җиде(се), шымытын — җидесенең, шымытлан — җидесенә, шымытым — җидесен һ.б. Тәртип саннары кушма саннарның соңгы сүзенә сингармоник ярашлы –ше, –шо, -шӧ кушымчаларының берсен өстәү аша барлыкка килә: коло ик (21) — коло икымше (21 нче); кумшӱдӧ витле кок (352) — кумшӱдӧ витле кокымшо (352 нче). Тәртип саннары җөмләдә башлыча аергыч буларак кулланыла һәм кудо?, могай? сорауларына җавап бирә, мәсәлән: Кокымшо арня канем. — Икенче атна ял итәм (инде). Ме нылымше классыште тунемына. — Без дүртенче сыйныфта укыйбыз. Алар шулай ук кушма фигыльләрнең исем өлеше дә була алалар, мәсәлән: Мемнан пӧртна кудымшо. — Безнең өебез алтынчы (берәр җирдән санап киткәндә). Тәртип саннары бер үк төрдәге нәрсәләр арасында урынны һәм вакытны билгеләү өчен дә кулланыла, мәсәлән: Нылымше кече йӱр йӱреш. — Дүртенче көн (тоташ) яңгыр ява. Визымше май — бишенче май. Кушма санга, цифрлар белән язылган очракта, сызыкча аша тиешле кушымча ялгана, мәсәлән: 1956-шо ий — 1956 (нчы) ел. Вакланмаларның санаучысы итеп микъдар саны алына, ваклаучысы итеп — тәртип саны, например: ик кокымшо — икедән бер, ярты (1/2); ик кумшо — өчтән бер (1/3); ик нылымше — дүрттән бер, чирек (1/4); кум нылымше — дүрттән өч (3/4); ноль тичмашат коло вич шӱдымшӧ — ноль бөтен йөздән егерме биш (0,25); ик тичмашат кум луымшо — бер бөтен уннан өч (1,3) һ.б. Башка сүз төркемнәрендәге кебек үк, килеш буенча төрләнгәндә, барлык саннарның да басым төшмәүче соңгы е, о, ӧ сузыклары  “ы” авазына үзгәртелә. Бары тик хәл килешендә генә бу кагыйдә үтәлми, чөнки аның килеш кушымчасы (-еш) үзе басым ала, мәсәлән: кумытеш — өченчедәге, нылымшеш — дүртенчедәге. Барлык очракларда да катлаулы һәм кушма саннарның соңгы өлеше генә төрләнә.
Алмашлыклар
(чирмешчә — олмештышмут-влак) Зат алмашлыклары: мый — мин; тый — син; тудо — ул; ме — без; те — сез; нуно — алар. Болар, исемнәрдәге кебек кушымчалар алып, ләкин шул рәвешчә алты килештә генә төрләнә. Урын, юнәлтү һәм хәл килешләрендәге алмашлыклар исә дене, деке, деран бәйлекләре ярдәмендә ясала, мәсәлән: мый денем — миндә; мемнан дене — бездә; мый декем — миңа (таба); мемнан деке — безгә (таба); мый деранем — миндәге; мемнан деран — бездәге.
Күрсәтү алмашлыклары: тиде — бу; тудо — теге; тыгай —мондый; тугай — тегенди; ты — бу; ту — теге; седе — бу(сы); саде — теге(се); нине — болар(ы); нуно — тегеләр(е); тынаре, тунаре — шулкадәр. Ты һәм ту алмашлыклары аерым кулланылмый, алар бары тик исемнәргә ияреп кенә килә һәм үзгәртелми. Сорау алмашлыклары: кӧ? — кем? мо? — нәрсә? кӧн — кемнең? кемнеке? мон? — нәрсәнең? нәрсәнеке? могай? — нинди? мыняр? — күпме? кудо? — кайсы(сы)? Шул ук сорау алмашлыклары нисби алмашлыклар буларак та кулланыла, алар иярчен җөмләләрдә бәйлек сүз ролен үти. Төп җөмләләрдә аларның мөнәсәбәттәше булырга тиеш, моның өчен кӧ, тудо, мо, могай, тугай, кудо кебек алмашлыклар файдаланыла. Билгесезлек алмашлыклары ала- яки иктаж- кебек билгесезлек кисәкчәләренә сорау алмашлыкларын сызыкча аша ялгап ясала: ала-кӧ — кемдер; ала-мо — нәрсәдер; ала-могай — ниндидер; ала-мыняр — күпмедер; ала-кудо — кайсыдыр; иктаж-кӧ — кемдер (кем булса да); иктаж-мо — нәрсәдер (нәрсә булса да); иктаж-могай — ниндидер (нинди була да). Шул ук мәгънәдәге кӧ-гынат, мо-гынат, кудо-гынат алмашлыклары да кулланыла. Юклык алмашлыклары да шул ук юл белән, бу очракта ни- кисәкчәсенә сорау алмашлыклары өстәп ясала: нигӧ — һичкем; нимо — һичнәрсә, һични; нигӧн — һичкемнең (һичкемнеке); нимон — һичнәрсәнең (һичнәрсәнеке); нимогай — һичнинди; нимыняр — һичбер; нигудо — һичкем (беркем дә түгел); иктат — һичнәрсә (бернәрсә дә түгел). Билгеләү алмашлыклары: керек-кӧ — кем (генә) булса да; керек-мо — нәрсә (генә) булса да; керек-кудо — нинди (генә) булса да; керек-мыняр — күпме (генә) булса да; чыла, чылан — барысы (да); весе, южо — башка; кажне — һәркем.
Шке (үз) билгеләү алмашлыгының берничә мәгънәсе  һәм кулланылышы бар, ул, мәсәлән, кайтымлы һәм тартымлы алмашлык ролен үти ала. Әйтик, шкенжым шке “үзеңне үзең” дип тәрҗемә ителә. Җөмләдә исем яки ия булып торганда, аңа тартым кушымчалары ялгана, мәсәлән: Шкеже изам шуко тидын нерген шонен. — Абыем бу хакта үзе дә күп уйланган.
Рәвешләр
Мәгънәсе һәм кулланылышы буенча, рәвешләрнең берничә төркеме аерымлана. 1. Урын рәвеше: тыште — монда; ончылно — алда; ӱмбалне — өстә; ӱмбак(е) — өскә; ӱмбалан — өстә; ӱмбач(ын) — өстән (өстеннән); йымалне — аста; йымак(е) — аска; йымалан — аста; йымач(ын) — астан һ.б. 2. ''Вакыт рәвешләре, шул исәптән: а) билгесез вакыт күрсәтүчеләре: ожно — элек; тунам — ул чакта; шукерте — күптән һ.б. б) билгеле вакыт күрсәтүчеләре: эрдене — иртән; эрла — иртәгә; кеҥежым — җәй көне һ.б. 3. Үтәлү үзлеге рәвешләре: тыге — шулай; вашке — тиздән; сайын — яхшы һ.б. 4. Үтәлү чамасы рәвешләре: шукын — күп(ләп); визытын — бишәү(ләп) һ.б. 5. Дәрәҗә рәвешләре: тӱрыснек — тулысынча; йӧршеш — бөтенләй. 6. Максат-сәбәп рәвешләре: лӱмын — юри. 7. “Ла” кушымчасы ярдәмендә ясалган чагыштыру һәм охшашлык рәвешләре, мәсәлән: Мый докладым татарла, рушла, англичанла ышташ туҥалам. — Мин чыгышны татар, рус, инглиз телләрендә (татарча, русча, инглизчә) ясаячакмын. Төрле сүзтезмәләр рәвеш ролен үти, мәсәлән: вий кертмын — бар көчкә; алал кумылын — ихлас күңелдән. Сыйфатлар рәвешкә -н (-ын) кушымчалары ярдәмендә әверелә: сай — сайын (яхшы), шокшо — шокшын (җылы), йӱштӧ — йӱштын (салкын). Башка сүз төркемнәренең үзгәрешсез булып киткән берәмлекләре дә рәвеш булып хезмәт итә ала: йӱдым — төнлә; телым — кыш көне (кышын); йолын — җәяү (“аяк” сүзенең иялек килеше); курымеш — мәңгегә (“гасыр” сүзенең хәл килеше). Рәвешләрнең -сек һәм -нек кушымчалары белән ясала торганнары фигыль гамәленең башлангыч мизгелен күрсәтә. Мәсәлән: ожно — ожнысек (элек — электән, күптәннән бирле), эрдене — эрденысек (иртән — иртәннән бирле), кунам? — кунамсек? (кайчан? — кайчаннан бирле?), изи — изинек (кечкенә — кечкенәдән үк). Соңгы мисалда изинек урынына изи годсек дип no әйтергә мөмкин. Рәвешләрнең чагыштыру дәрәҗәсе –рак кушымчасы ялгап ясала, мәсәлән: талын (көчле) — талынрак (көчлерәк); писын (тиз) — писынрак (тизрәк); вара (соңыннан) — варарак (соңрак).
Гади сүзләр таблицасы
Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:
(6367) 1982 FY2
(6367) 1982 FY2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 18 мартында Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 FY2» саналган.
Расъю (Очь кушылдыгы)
Расъю — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Очь елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Stefan Grand Prix
Stefan Grand Prix (SGP, серб. Стефан гранд при) — Зоран Стефанович җитәкләгән серб командасы Формула-1 проекты.
2009 ел тендеры
2009 елда Халыкара автомобиль федерациясе (FIA) Формула-1нең яңа командалары өчен өч вакансия ача.15 гариза кабул ителә. Шулардан FIA Британия Manor (соңрак Virgin Racing исемен алган), испан Campos Meta 1 (сезон башланыр алдыннан исемен Hispania Racing F1 Team алыштыра) һәм Америка Team US F1не сайлап ала. Тендерда катнашучыларның берсе Stefan Grand Prix командасы була. Җәмәгатьчелек Стефановичның амбицияләре турында беренче тапкыр FIA га дәгъва биргәннән соң белә. 2010 елгы сезон стартына чыгу өчен Cosworth белән двигательләр китерү контрактына кул кую мәҗбүри шарт була.
Stefan техник паркы
Зоран Стефанович Белградтан 25 чакрым ераклыкта Stefan техник паркын төзергә ниятли, анда шулай ук Формула-1 Гран-при кабул итә ала торган трасса да керәчәк.
Булачак трасса:
Нове Згагово
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Финтинеле (коммуна, Арад)
Финтинеле — Румыниянең Арад жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
HD127575
HD127575 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Гузувка (Люблинский повяты)
Гузувка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сент-Флоранс (Вандея)
Сент-Флоранс — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Нейросенсорлы саңгыраулык
Моның сәбәбе нәрсәдә?
Саңгыраулык тумыштан булырга мөмкин яки яшәү дәверендә барлыкка! килә. Соңгысы кинәт кенә яки акрынлап башлана. Тумыштан килгән очракта, саңгыраулык йөкле хатын-кызның интоксикация (агулану) белән интегүе, яки вируслы инфекция белән авыруы аркасында хасил була.
Чирнең нәселдән килүе дә ихтимал. Ишетү сәләтенең тора-бара кимүенә сәбәпләр — баланың имгәнүе, менингоэнцефалит (баш мие сүрүе һәм ми матдәсе ялкынсынуы), вируслы инфекция, ишетү нервлары зарарлану, антибиотикларның зыянлы тәэсире, барабан пәрдәсе яки урта колак сөяге имгәнү, баш сөяге сыну, колак сызлау, көчле тавыш тәэсире.
Колакның ишетү сәләте кисәк югалу кан әйләнеше системасында тайпылышлар (кан саву), кан тамырында тромблар хасил булу, эмболия (кан тамырының каты чит матдәләр белән томалануы, колактагы һәм баш миендәге кан тамырлары кысылу), колак һәм баш сөяге имгәнү белән аңлатыла. Колакка сагыз яки башка әйбер тыгылу аркасында да, кеше ишетмәскә мөмкин. Әгәр бала кечкенәдән саңгырау икән, аның теле ачылмаячак һәм ул сөйләшә дә алмаячак.
Софронешть
Софронешть — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Монкасен
Монкасен — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае
Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае — 1917 елның 17-21 июлендә Казанда уздырыла. 100 ләп делегат катнаша. Дин оешмаларының эшләрен яңача оештыру һәм хатын-кыз хокуклары мәсьәләләре тикшерелә. Хатын-кызларның ирләр белән тигез хокукка ия булуын яклап сүз әйткән Галимҗан Баруди, Габдулла Апанаев (корылтай сәркәтибе) һәм Гаяз Исхакый фикерләре хуплана. 22 июльдә корылтай делегатлары Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае һәм Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае делегатлары белән бергә утырышта катнашалар.
Нуэва-Вилья-де-лас-Торрес
Нуэва-Вилья-де-лас-Торрес — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Коҗатепе (Низип)
Коҗатепе (Kocatepe) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Газиантеп иле Низип илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ошац
Ошац (Oschatz) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Питкәранта районы
География
Питкәранта районы Ерак Төньяк районнарына тиңләштерелгән.
Карелия Республикасының башка районнары белән чиктәш:
Ай-Игол (Синтиг-Еган кушылдыгы)
Ай-Игол — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Синтиг-Еган елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклар бассейны Васюганнан Вагага кадәр, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Аксеки (Аксеки)
Аксеки (Akseki) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Аксеки илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Михаил Симонов (1929)
Михаи́л Петро́вич Си́монов (19 октябрь 1929, Ростов-на-Дону — 4 март 2011, Мәскәү ) — совет һәм россияле авиаконструкторы. Су-24 бомбага тотучы һәм Су-25 һөҗүм очкычларын барлыкка китерүдә катнаша, «Су» маркалы спорт очкычларын җитештерүнең башлыгы, бигрәк тә Су-27 дүртенче буын истребителенең төп конструкторларыннан берсе буларак танылды.
Тәрҗемәи хәл
Михаил Симонов 19 октябрь 1929 Ростов-на-Донуда туа.
Техник фәннәр докторы, академик Симонов конструкторлар идарәсен 1983 елдан бирле җитәкләде.
2011 елның 4 мартында Мәскәүдә данлыклы Сухой очкычларының баш конструкторы Михаил Симонов 82 яшендә вафат булды.
Цешова
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Малець (Домбровский повяты)
Малець — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(6368) Richardmenendez
(6368) Richardmenendez — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1983 елның 1 сентябрендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1983 RM3» саналган.
(13610) Lilienthal
(13610) Lilienthal — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 5 октябрендә Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 TS16» саналган.
Гуайсара
Гуайсара — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Поянсола
Поянсола (Поянсола, Поянсола) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.