cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үзәк эшкәрткеч җайланма
Такт ешлыгы
Шулай да, архитектураны камилләштерү генә глобаль рәвештә синхрон үзәк эшкәрткеч җайланмаларның барлык кимчелекләреннән арынырга ирек бирмиләр. Мисал өчен, такт сигналы электр сигналының тоткарлауларына бирешүчән. Югарырак такт дәрәҗәләре катлаулыклары арта торган үзәк эшкәрткеч җайланмаларның бөтен җайланма буенча такт сигналын фазада (синхронизирланган) итеп тотуына комачаулый. Бер ялгыз сигналның әһәмияткә алырлык итеп тоткарлап, үзәк эшкәрткеч җайланманың дөрес эшләмәвенә китермәсен өчен хәзерге үзәк эшкәрткеч җайланмаларда күп идентик такт сигналлары таләп ителә. Такт ешлыклары кискен үсү белән, тагын бер төп маддә булып үзәк эшкәрткеч җайланманың күпме җылылык таратуы тора. Даими рәвештә үзгәрүче тактлар күп компонентларның куллануы-кулланмавына карамастан ялгануына-өзелүенә китерә. Гомумән, ялганучы-өзелүче элемент статик халәттә торганга караганда күбрәк энергия сарыф итә. Шулай итеп, такт ешлыгы арту белән, җылылык тарату арта һәм бу үзәк эшкәрткеч җайланма суытуының эффективрак суыту чишелешләр таләп итүенә сәбәп булып тора.
Кирәк булмаган компонентларның ялгануы-өзелүе белән эшләвенең бер ысулы булып такт бикләве тора, ул такт сигналының кирәк булмаган компонентлардан өзелүеннән тора (аларны эффектив рәвештә өзү). Шулай да, бу еш кына тормышка ашырырга катлаулы булып исәпләнә һәм аз-егәрлекле җайланмалардан тыш киң кулланылыш тапмаган. Такт бикләвен җиккән сүзгә алынырга лаеклы бер үзәк эшкәрткеч җайланма конструкциясе булып IBMның PowerPC нигезендәге Xbox 360 тора. Ул кулланылган җайланмасында алдан әйтеп үтелгән видеоуен консоленда егәрлек таләпләрен киметү өчен киңәйтелгән такт бикләнүен куллана. Глобаль такт сигналы белән килеп чыккан проблемалар белән эшләүнең бер ысулы булып бөтенләй такт сигналын бетерү була. Глобаль такт сигналын бетерү конструкция процессын күп яктан катлаулырак ясаса, асинхрон (яки такт сигналсыз) конструкцияләрнең егәрлек куллануда һәм җылылык таратуда охшаш синхрон конструкцияләргә караганда отышлары бар. Гадәти булмаган күренеш булып, тулаем асинхрон үзәк эшкәрткеч җайланмалары глобаль такт сигналларын җикмичә төзелгән. Боларның ике мисалы булып ARMга ярашучанлы AMULET һәм MIPS R3000 гә ярашучанлы MiniMIPS тора. Такт сигналын бөтенләй бетермичә, кайбер үзәк эшкәрткеч җайланма конструкцияләрендә җайланманың кайбер өлешләре асинхрон була, мәсәлән, кайбер арифметик башкару отышлары өчен суперскаляр конвейер белән асинхрон арифметик мантыйк җайланмалары. Тулаем асинхрон җайланмаларның синхрон коллегаларына караганда чагыштырмача шул ук яки яхшырак дәрәҗәдә эшли алулары ачык булмаганда, аларның гадирәк математик операцияләрендә яхшырак камилрәк эшләүләре ачыктан күренеп тора. Камил егәрлек куллану һәм җылылык тарату үзлекләре белән бергә, аларны эчкә куелган санаклар (eng. embedded computer) өчен бик файдалы итә.
Параллелизм
Бу процесс субскаляр үзәк эшкәрткеч җайланмаларда хас булган эффективсызлык артуына китерә. Бер юлы бер генә күрсәтмә башкарганлыктан, киләсе күрсәтмәне башкаруга күчкәнче, үзәк эшкәрткеч җайланма бу күрсәтмә тәмамлануны көтеп торырга тиеш. Нәтиҗәдә, үзәк эшкәрткеч җайланма башкаруны тәмамлар өчен бер такт циклыннан артык кирәк булган күрсәтмәдә тоткарланып кала. Хәтта икенче башкару җайланмасын өстәү дә (астарак карагыз) башкаруны бик камилләштерми; бер узу юлында тоткарлану урынына, хәзер ике узу юлында тоткарлану була һәм кулланмаган транзисторларның саны арта. Бу үзәк эшкәрткеч җайланма башкару ресурслары бер юлы бер генә күрсәтмәне башкара торган конструкция “скаляр” башкаруга ирешә алалар (бер цикл эчендә бер күрсәтмә). Шулай да, башкару һаман диярлек субскаляр була (бер цикл эчендә бер күрсәтмәдән әзрәк).
Скаляр һәм яхшырак башкаруга ирешеп караулар нәтиҗәсендә үзәк эшкәрткеч җайланманы күбрәк сызыкча рәвештә һәм параллельрәк рәвештә тотуның сәбәбе булган төрле конструкция ысуллары килеп чыккан. Үзәк эшкәрткеч җайланмаларда параллелизм турында сүз алып барганда, бу конструкция техникаларын классификацияләү өчен гадәттә ике төшенчә кулланыла. Күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы (eng. Instruction level parallelism (ILP)) үзәк эшкәрткеч җайланма эчендә күрсәтмәләр башкарыла торган дәрәҗәне арттыруны эзли (ягъни, кристаллда башкару ресурсларын куллануны арттыру) һәм җеп дәрәҗәсе параллелизмының (eng. thread level parallelism (TLP)) максаты санак бер юлы башкара ала торган җепләрнең (эффектив индивидуаль программаларның) санын арттыру. Һәрбер методология боларның икесен җиһазландыру ысуллары буенча аера, шулай ук алар тәкъдим иткән кулланылыш (eng. application) өчен үзәк эшәкрткеч җайланма җитештерүчәнлеген арттыруның чагыштырмача эффективлыгы буенча. Күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмының да (eng. Instruction level parallelism (ILP)), җеп дәрәҗәсе параллелизмының да (eng. Thread level parallelism (TLP)) берсе өстеннән берсенең хас булган өстенлеге юк; алар фәкать үзәк эшкәрткеч җайланма параллелизмын арттыруның төрле ысуллары булып тора. Шулай ук, аларның икесенең дә отышлы яклары һәм кимчелекле яклары бар, алар еш эшкәрткеч нинди тип программа тәэминаты куллануы белән билгеләнә. Югары җеп дәрәҗәсе параллелизмы (TLP) үзәк эшкәрткеч җайланмалары үзләрен күпсанлы кечерәк кулланышка бүлү өчен биреп тора торган кулланылышларда (кушымталарда) кулланыла, алар шулай ук каушаттыргыч параллель мәсьәләләр дип атала (eng. embarrassingly parallel problems). Еш кына, югары җеп дәрәҗәсе параллелизмы конструкциясе стратегияләре белән, мәсәлән, SMP белән чишеп була торган мәсьәлә югары күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы (ILP) җайланмаларында, мәсәлән суперскаляр үзәк эшкәрткеч җайланмаларында шактый күбрәк вакыт сарыф итеп чишелә, һәм киресенчә дә.
Күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы
Арттырылган параллелизмны башкару өчен иң гади ысулларның берсе булып күрсәтмәнең беренче адымнарын чыгарып алуны һәм декодирлауны алдан килүче күрсәтмә башкару тәмамланганчы башлау тора. Бу иң гади формада техника күрсәтмә конвейеры атамасы астында мәгълүм, һәм ул барлык диярлек хәзерге заман гомуми максатлы үзәк эшкәрткеч җайланмаларда кулланыла. Конвейер технологиясе теләсә нинди бирелгән вакытта башкару юлын дискрет стадияләргә бүлеп бер күрсәтмәдән артык башкарырга мөмкин итә. Мондый бүлүне җыю тасмасы белән чагыштырырга була, монда күрсәтмә һәрбер стадиядә тулырак була һәм ниһаять башкару конвейерыннан чыга һәм эшкәртелүдән чыга. Шулай да, конвейер технологиясендә киләсе операцияне тәмамлау өчен алдан килүче операциянең нәтиҗәсе кирәк булган ситуация мөмкинчелеген тәкъдим итә; бу халәт еш бирелгән мәгълүматка бәйле конфликт дип атала. Моны җиңү өчен, мондый сорт халәтләрне тикшерү өчен һәм мондый очрак булса, күрсәтмә конвейерының өлешен тоткарлау өчен өстәмә игътибар бирелергә тиеш. Табигый хәл ки, моны башкару өчен өстәмә схемалар кирәк, шулай итеп, конвейер эшкәрткечләре субскаляр конвейерлардан катлаулырак (шулай да бик күпкә түгел). Конвейерлы эшкәрткеч скалярга якынча бик охшаш була ала, фәкать конвейер тукталышлары тарафыннан тоткарланган очракта (күрсәтмә стадия өчен бер такт циклыннан артык сарыф иткән очракта).
Күрсәтмә конвейеры фикеренең камилләштерүен дәвам итү үзәк эшкәрткеч җайланма компонентларының буш йөреш вакытын тагын да киметә торган ысул барлыкка килүгә китергән. “Суперскаляр” дип аталган конструкцияләрдә озын күрсәтмә конвейеры һәм күптөрле идентик башкару җайланмалары бар. Суперскаляр конвейерда күптөрле күрсәтмәләр укыла һәм диспетчерга тапшырыла, ул күрсәтмәләр параллель рәвештә (бер үк вакытта) башкарыла аламы юкмы икәнен карар итә. Гомумән, үзәк эшкәрткеч җайланма көтеп торган башкару җайланмаларына бер үк вакытта күбрәк күрсәтмәләр тапшырган саен, бирелгән циклда күбрәк күрсәтмәләр башкарылачак. Суперскаляр үзәк эшкәрткеч җайланмаларны конструкцияләүнең катлаулыгы эффектив диспетчерны барлыкка китерүдә ята. Диспетчер тиз һәм коррект рәвештә күрсәтмәләр параллель рәвештә башкарыла аламы юкмы икәнен карар бирергә тиеш, һәм шулай ук аларны мөмкин кадәр күбрәк башкару җайланмалары эшли торган итеп таратырга тиеш. Бу күрсәтмә конвейеры ешрак тутырылып һәм әһәмияткә алырлык эре үзәк эшкәрткеч җайланма кэшы өчен суперскаляр архитектураларга ихтыяҗ тудыра. Шулай ук ул гадәттән тыш хәлдән арыну техникаларын башкара, мәсәлән тармак фаразлавы, фикер итеп башкару һәм югары башкару дәрәҗәләрен тәэмин итү өчен эштән чыгу башкаруы. Шартлы күрсәтмә нинди тармак (яки юл) буенча барачагын фараз итеп карап, үзәк эшкәрткеч җайланма бөтен конвейер шартлы күрсәтмә тәмамланганчы көтеп тору вакытлар санын минимизацияли ала. Фикер йөртүче башкару шартлы операция тәмамлангач кирәк булмаска мөмкин код өлешләрен башкарып еш ышанычлы башкару артуларын тәкъдим итә. Эштән чыгу башкаруы бирелгән мәгълүматларга бәйле тоткарлануны киметү өчен күрсәтмәләр башкарыла торган бер-бер артлы килүен алмаштыра дип тасвирлап була. Шулай ук Ялгыз Күрсәтмәләр Күпсанлы Бирелгән Мәгълүматлар (eng. Single Instructions Multiple Data) очрагында – бер үк типтан күп бирелгән мәгълүматлар эшкәртелергә тиеш очракта, хәзерге заман эшкәрткечләре конвейерның кайбер өлешләрен эшләтми ала, шулай итеп бер күрсәтмә күп мәртәбә башкарылырга тиеш булганда, үзәк эшкәрткеч җайланма чыгарып алу һәм декодирлау фазаларын сикереп уза һәм шулай итеп билгеле очракларда җитештерүчәнлекне шактый арттыра, бигрәк тә видео ясау программа тәэминатында һәм фото эшкәртү кебек югары монотонлы программа этәргечләрендә.
Үзәк эшкәрткеч җайланманың бер өлеше суперскаляр, ә бер өлеше юк булганда, суперскаляр булмаган өлеше маршрут тоткарланывына бәйле җитештерү кимүенә дучар була. Intel ширкәтенең P5 Pentiumының ике суперскаляр арифметик мантыйк җайланмасы булган, аларның һәрберсе бер такт эчендә бер генә күрсәтмә кабул итә алган, әмма аларның FPU-сы (eng. floating poing unit, рус. математический сопроцессор, математик кушэшкәрткече) бер такт эчендә бер күрсәтмәне кабул итә алмаган. Шулай итеп, P5 бөтен сан суперскаляр булган, әмма йөзүче нокта (яки йөзүче өтер) суперскаляр булмаган. Intel-ның P5 архитектурасының варисы, P6 үзенең йөзүче нокта үзлекләренә суперскаляр мөмкинчелекләрне өстәгән, һәм шулай итеп йөзүче нокта күрсәтмә җитештерүчәнлегенә әһәмияткә алырлык зур арту тәкъдим иткән.
Гади конвейер һәм суперскаляр конструкция дә үзәк эшкәрткеч җайланманың күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмын бер процессорга бер цикл эчендә бер күрсәтмә дәрәҗәсеннән артык тизлекләрдә күрсәтмәне башкару тәмамларга мөмкинчелек бирә. Бик суперскаляр архитектураларда иң яхшы очрактагы сценарийда (яки пик) IPC (eng. interprocess communication, процесс-ара аралашу) дәрәҗәләренә (тизлекләренә) ирешү бик авыр, чөнки күрсәтмә конвейерын һаман тулы итеп тоту мөмкин түгел. Шулай итеп, бик суперскаляр үзәк эшкәрткеч җайланмаларда пик процесс-ара аралашуы турында түгел, ә уртача тәэмин ителгән процесс-ара сүз алып барыла. Күпчелек хәзерге үзәк эшкәрткеч җайланмалар кимендә ниндидер чамада суперскаляр булып торып, һәм соңгы унъеллыкта конструкцияләнгән гомуми максат үзәк эшкәрткеч җайланмалар суперскаляр булып тора. Соңрак елларда югары күрсәтмә дәрәҗәсе санакларны конструкцияләүдә төп әһәмият үзәк эшкәрткеч җайланманың аппарат тәэминатыннан аның программа тәэминатына, яки күрсәтмәләр җыелмасына (eng. ISA) күчкән. Бик югары күрсәтмә сүзе (eng. very long instruction word (VLIW)) стратегиясе берникадәр күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмын турыдан туры программа тәэминаты ярдәмендә тәэмин ителүенә сәбәп булып торып үзәк эшкәрткеч җайланманың күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмын тәэмин итү өчен үзәк эшкәрткеч башкарырга тиеш эш микъдарын киметә һәм шулай итеп конструкция катлаулыгын киметә.
Җеп дәрәҗәсе параллелизмы
Җитештерүчәнлеккә ирешүнең тагын бер стратегиясе булып күпсанлы программаларны яки җепләрне параллель рәвештә башкару тора.
Бу өлкә параллель исәпләү атамасы астында мәгълүм. Флинн таксономиясендә бу стратегия Күпсанлы Күрсәтмәләр – Күпсанлы Бирелгән Мәгълүматлар атамасы астында мәгълүм (eng. Multiple Instructions-Multiple Data or MIMD). Бу максат өчен кулланылган технологияләрнең берсе - күпсанлы эшкәртү (eng. multiprocessing (MP)), монда аз сандагы үзәк эшкәрткеч җайланмалар аларның хәтер системасын уртаклашалар. Бу схемада, һәрбер үзәк эшкәрткеч җайланманың даими рәвештә вакытка туры килгән хәтернең карашын тәэмин итү өчен өстәмә аппарат тәэминаты бар. Хәтергә кырыс карашлардан читләнеп, шул ук программаны башкарганда үзәк эшкәрткеч җайланмалар бергә эшли алалар һәм программалар бер үзәк эшкәрткеч җайланмадан икенчесенә күчә ала. Бергә эшләүче үзәк эшкәрткеч җайланмалар санын бер учтан арттырыр өчен 1990-ынчы елларда униформаль булмаган хәтер мөрәҗәгате (eng. non-uniform memory access (NUMA)) һәм директорияләргә нигезләнгән килештерү протоколлары кертелгән булган. SMP системалар аз сандагы үзәк эшкәрткеч җайланмалар белән чикләнгән, ә шул ук вакытта NUMA системалар меңнәрчә эшкәрткечләр белән төзелгән булган. Башлангыч вакытта күпсанлы эшкәртү күпсанлы дискрет үзәк эшкәрткеч җайланмаларны һәм платаларны кулланып эшкәрткечләр арасындагы үзара тоташуны җиһазландыру өчен төзелгән. Эшкәрткечләр һәм алар арасындагы тоташу бөтенесе бер кремний чипта җиһазландырылган булса, бу технология күп-төш микроэшкәрткеч дип атала (eng. multi-core microprocessor).
Соңрак яхшырак параллелизм бер программа белән булганы танылган. Бер программаның берничә җебе (яки функциясе) булырга мөмкин, алар аерым яки параллель башкарылырга мөмкин. Бу технологиягә гомумирәк караш 1970-енче елларда кертелгән булган, ул вакытта системалар күп исәпләү җепләрен параллель эшләрлек итеп конструкцияләнгән. Бу технология күпсанлы җеп (eng. multithreading (MT)) буларак мәгълүм. Бу караш күпсанлы эшкәртүгә караганда кыйммәткә төшә дип исәпләнә, чөнки үзәк эшкәрткеч җайланма эчендә компонентларның аз микъдары гына күп җепләрне тәэмин итү өчен кабатлана, ә күпсанлы эшкәртү очрагында киресенчә тулысынча үзәк эшкәрткеч җайланмасы. Күпсанлы җепләр ысулында башкару җайланмалары һәм кэшларны кертеп хәтер системалары күпсанлы җепләр арасында бүленә. Күпсанлы җепләр ысулының кимчелекле ягы булып программа тәэминаты күпсанлы эшкәртүгә караганда күбрәк күренә, шулай итеп операцион системалар кебек карап торучы программа тәэминаты күпсанлы җепләрне тәэмин итү өчен күбрәк үзгәрешләргә дучар булырга тиеш. Күпсанлы җепләрнең кулланылган бер тибы блок күпсанлы җепләре буларак мәгълүм, монда бирелгән мәгълүматларның тышкы хәтердән кайтканчы көтеп тору өчен туктатылганчы бер җеп башкарыла. Бу схемада үзәк эшкәрткеч җайланма шуннан соң эшләргә әзер башка җепкә тиз күчә, ялгану еш бер цикл эчендә эшләнә, мәсәлән UltraSPARC технологиясендә. Күпсанлы җепләрнең тагын бер тибы бер үк вакыттагы күпсанлы җепләр атамасы астында мәгълүм, монда күпсанлы җепләрнең күрсәтмәләре параллель рәвештә үзәк эшкәрткеч җайланманың бер такт циклы эчендә башкарыла.
1970-енче еллардан алып 2000-енче елларның башына кадәр бер ничә дистә еллар буена югары җитештерүчәнлекле гомуми максатлы үзәк эшкәрткеч җайланмаларны конструкцияләрдә төп әһәмият күбесенчә конвейрлау, кэшлар, суперскаляр башкару, эштән чыгу башкаруы технологияләрен җигеп югары күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы ирешүенә бирелгән. Бу юнәлеш Intel Pentium 4 кебек зур, энергиягә-ач үзәк эшкәрткеч җайланмаларында булган. 2000-енче еллар башына үзәк эшкәрткеч җайланма конструкторлары күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы техникаларыннан югарырак җитештерүчәнлекне ирешүдән үзәк эшкәрткеч җайланма эш ешлыклары һәм төп хәтер эш ешлыклары арасындагы үсүче диспаритет һәм шулай ук күбрәк эчке күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы аркасында кискенләшүче үзәк эшкәрткеч җайланма энергия тарату сәбәпле тоткарланган булганнар.
Шуннан соң конструкторлар исәпләү базарларыннан фикерләр алганнар, мәсәлән солых эшкәртүе (eng. transaction processing), монда күпсанлы программаларның тулаем җитештерүчәнлеге (шулай ук үткәрүчәнлек сәләте исәпләве атамасы астында мәгълүм, eng. throughput computing) программаның бер җебе җитештерүчәнлегеннән әһәмиятлерәк булган.
Бу әһәмият бирү үзгәреше ике һәм күпсанлы төш чип дәрәҗәсе күпсанлы эшкәртү (eng. CMP (chip-level multiprocessing)) конструкцияләр таралу вакытында булган һәм ассызыклап Intel ның яңарак аның әзрәк суперскаляр булган P6 архитектурасына охшаш яңарак конструкцияләр булган. Берничә эшкәрткеч гаиләләрендә соңрак конструкцияләргә чип дәрәҗәсе күпсанлы эшкәртү хас, шуларга x86-64 Opteron һәм Athlon 64 X2, SPARC UltraSPARC T1, IBM POWER4 һәм POWER5, шулай ук берничә видеоуен консоле үзәк эшкәрткеч җайланмалары, мәсәлән Xbox 360ның өч төш PowerPC конструкциясе һәм PS3нең 7-төшле Cell микроэшкәрткече керә.
Бирелгән мәгълүматлар параллелизмы
Үзәк эшкәрткеч җайланмаларның (һәм чынлыкта гомумән исәпләүнең) хосусыйрак, әмма әһәмияте арта торган парадигмы бирелгән мәгълүматлар параллелизмы белән эш итә. Элегрәк тасвирланган эшкәрткечләр барысы да берәр тип скаляр җайланма булып тора. Элегрәк скаляр төшенчәсе төрле күрсәтмә дәрәҗәсе параллелизмы тарафыннан тәкъдим ителгән бер цикл эчендә башкарылган күрсәтмәләр санын чагыштыру өчен кулланылган. Монда төшенчә векторлардан аермалы буларак кырыс математик мәгънәсендә кулланыла. Скаляр (математика) һәм вектор (геометрия) мәкаләләрен карагыз. Атамасыннан ук билгеле, вектор эшкәрткечләр бер күрсәтмә контекстында күпсанлы өлеш бирелгән мәгълүматлар белән эш итә. Флинның таксономиясен кулланып бу бирелгән мәгълүматлар белән эш итүнең ике схемасы гадәттә бер күрсәтмә – күпсанлы бирелгән мәгълүматлар (eng. SIMD (single instruction, multiple data)) дип атала. Бирелгән мәгълүмат векторлары белән эш итә торган үзәк эшкәрткеч җайланмаларны ясауда зур кулланыш булып зур бирелгән мәгълүматлар җыелмасы белән башкарылырга тиеш бер үк операцияне (мәсәлән кушуны, яки скаляр тапкырламаны) таләп итәргә тенденциясе булган биремнәрне оптимизацияләүдә. Бу тип биремнәрнең кайбер классик мисаллары булып мультимедиа кулланылышлар (сурәтләр, видео һәм тавыш), шулай ук күп тип исәпләү һәм инженер биремнәр тора. Скаляр үзәк эшкәрткеч җайланма чыгарып алуның бөтен процессын тәмамларга тиеш булса, вектор үзәк эшкәрткеч җайланма бер күрсәтмә белән чагыштырмача зур бирелгән мәгълүматлар җыелмасы белән бер операцияне башкара ала. Әлбәттә, бу кулланылыш зур бирелгән мәгълүматлар җыелмасына бер операцияне кулланучы күп адымнар таләп иткәндә генә мөмкин була.
Cray-1 кебек күпчелек элеккеге вектор үзәк эшкәрткеч җайланмалар күбесенчә диярлек фәнни тикшеренүләр һәм криптография кулланылышлары белән ассоциацияләнгән. Шулай да, мультимедиа күбесенчә цифрга күчкәч, гомуми максатлы үзәк эшкәрткеч җайланмаларда ниндидер формадагы бер күрсәтмә – күпсанлы бирелгән мәгълүматларга (SIMD) ихтыяҗ әһәмиятле булган. Йөзүче нокта башкару җайланмаларны (яки йөзүче өтер башкару җайланмаларны) кертүдән соң гомуми кулланылышлы эшкәрткечләрдә гадәти булган, спецификацияләр һәм SIMD башкаруы җайланмалары җиһазланулары шулай ук гомуми максатлы үзәк эшкәрткеч җайланмалар өчен килә башлаганнар. Шул элеккеге SIMD спецификацияләрнең, мәсәлән HP-ның Мультимедиа Тизләнеше Киңәйтүләре (MAX) (eng. Multimedia Acceleration eXtensions (MAX)) һәм Intel–ның MMX-ы (eng. (MMX (instruction set), MMX)) бөтенсанлы гына булганнар. Кайбер программа тәэминаты эшләүчеләр өчен бу әһәмияткә алырлык тоткарлау булган, чөнки SIMD-дан табыш ала торган күп кулланылышлар беренче чиратта йөзүче нокта (йөзүче өтер) саннар белән эш итә. Дәвам иттереп, бу элеккеге конструкцияләр камилләштерелгән һәм үзгәртелеп эшләнеп хәзерге гадәти SIMD спецификацияләргә әвердерелгән, алар гадәттә бер ISA белән ассоциацияләнә. Хәзерге сүзгә алырга лаеклы кайбер мисаллар булып Intel – ның SSE һәм PowerPC – га бәйләнешле AltiVec (шулай ук VMX атамасы астында мәгълүм). Гәрчә SSE/SSE2/SSE3 MMX-ны Intel-ның гомуми максатлы үзәк эшкәрткеч җайланмаларда алмаштырсалар да, соңрак чыккан IA-32 конструкцияләре MMX-ны тәэмин итүләрен дәвам иткән. Бу гадәттә шул ук күпкә киңәйтелгәнрәк булган SSE күрсәтмә җыелмаларын тәэмин итүче аппарат тәэминатын MMX функциональлегенең күпчелеген тәэмин итеп башкарыла.
Җитештерүчәнлек
Эшкәрткечнең җитештерүчәнлеге яки “тизлеге” такт тизлегенә бәйле (гадәттә ул Герц берәмлекләрендә һәм бер тактта күрсәтмәләрдә (eng. instructions per clock (IPC)) үлчәнә, алар бергә үзәк эшкәрткеч җайланма башкара ала торган секунд эчендә күрсәтмәләрдә instructions per clock (IPC) үлчәнә.
Игълан ителгән күп IPS дәрәҗәләр аз тармаклы ясалма күрсәтмә бер-бер артлы килүләрдәге “пик” башкару дәрәҗәләрен чагылдыра, ә гамәлдә исә эш йөкләмәләре күрсәтмәләр һәм кулланылышлар катнашмасыннан тора, аларның кайберләренә башкарылыр өчен күбрәк вакыт кирәк була. Хәтер иерархиясенең җитештерүчәнлеге шулай ук эшкәрткеч җайланмасына зур йогынты ясый, MIPS исәпләүләрендә бу маддә сирәк исәпкә алына. Бу проблемалар сәбәпле бу максат өчен төрле стандарт тестлар, (еш алар "benchmarks") дип атала, эшләнгән, мәсәлән SPECint, бу тестлар ярдәмендә киң кулланыла торган кушымталарда (кулланылышларда) чын эффектив җитештерүчәнлек үлчәнеп карала.
Санакларның эшкәртү җитештерүе күп төш эшкәрткечләрне кулланып арттырыла, монда ике яки күбрәк шәхси эшкәрткечләр (бу мәгънәдә алар “төшләр” дип атала) бер микросхемага кертелә.
Сылтамалар
Microprocessor designers
Гроувленд (Айдахо)
Географиясе
Гроувленд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гаррисон (округ, Индиана)
Гаррисон — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Коридон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1808 елда оештырыла.
(5176) Yoichi
(5176) Yoichi — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 4 гыйнварында С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 AU» саналган.
Сент-Онес
Сент-Онес — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Чума үрдәк, чума каз (уен)
Чума үрдәк, чума каз — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итүче җырлы-биюле уен.
Уйнау тәртибе
Уйнаучылар кара-каршы ике рәт булып тезеләләр, парлашып кулга-кул тотыналар. Рәт башында бер ялгыз уенчы басып тора. Балалар барысы бергә җырлыйлар:
Чума үрдәк, чума каз,
Тирән күлне ярата ул, ярата.
Әлфия үзенә иптәш эзли,
Белмим, кемне ярата шул, ярата.
Илназны ярата шул, ярата.
Уйнаучылар, җыр ритмына туры китереп, хәрәкәтләнеп торалар. Ялгыз бала (Әлфия), рәт арасыннан узып, үзенә бер иптәш сайлый һәм аны (Илназны) җитәкләп ахырга барып баса. Үз парыннан аерылган уйнаучы рәт башына китә. Уен шулай алга таба дәвам итә.
Масток (Магилёвский районы)
Масток  (Масток ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Могилёвский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Самаринешть
Самаринешть — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Костолна-при-Дунаю
Костолна-при-Дунаю — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Әл-Мүнтәкыйм
Кешеләрнең эшләгән гаепләренә күрә төп-төгәл тиешлесен бирүчедер. Аллаһ тәүбә һәм үкенү өчен кешегә бик күп уңайлы форсатлар бирер. Кол боларның берсен дә кулланмаса, һәм тыелган юлда йөрүен дәвам итсә, Аллаһы Тәгалә аңа гөнаһына тиешлесен бирер. Бераз гына азайтмас, бераз гына да арттырмас.
Пьетракорбара
Пьетракорбара (Pietracorbara) — Франциянең Югары Корсика департаментына караган коммуна, Кап-Корс кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 26,15 км².
Крушеве (Мазовия воеводалыгы)
Крушеве  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шатрау районы
Шатрау районы (Шатровский район) — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Шатрау саласы.
Тарих
Район 1923 елда Урал өлкәсенең Төмән бүлгесе эчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1963 елда район юкка чыгарылган, 1965 елда кире кайтарылган; шуның өстенә, район составына таркатылган Мехонское районы территориясе кертелгән.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,1%), татарлар (5,3%).
Административ бүленеш
Шатрау районы составына 17 авыл җирлеге керә.
Игдекөй (Эмет)
Игдекөй (İğdeköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Эмет илчесенә караган бер авыл (köy).
Рекарей
Рекарей — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Галиәкбәр Камалетдинов
Галиәкбәр Камалетдинов, Галиәкбәр Камалетдин улы Камалетдинов (1849 ел, РИ, Казан губернасы, Мамадыш өязе, Сикертән — 1921 ел, РСФСР, ТАССР, Казан) — тире эшкәртүче мехчы. Драматург Галиәсгар Камалның, артист, режиссер Габдулла Камалның (Камал I), артист Габдрахман Камалның (Камал II), артистка Зәйнәп Камалованың әтисе.
Тәрҗемәи хәле
1849 елда Казан губернасы Мамадыш өязе (хәзерге Татарстанның Арча районы) Сикертән авылында күп балалы ярлы керәстиян гаиләсендә туган. 1861 елда 12 яшьлек Галиәкбәрне әтисе Камалетдин Казанга алып килә һәм Кушлавыч Мифти (Мифтахетдин Вәлишин) исемле байга тамак ялына асрамага бирә. 1865 елда 16 яшьлек Галиәкбәр бүрек, тун сату белән шөгыльләнүче Фәтхулла сәүдәгәр Мамаевка яллана. Галиәкбәр тиз арада мехчы-камчатчылыкка өйрәнә. Фәтхулла байның уңган хезмәтчесен үзеннән еракка җибәрәсе килми, шуңа күрә энесе, Мамадыш өязе Түбән Масра авылында (Казанбаш вулысы) вулыс старшинасы булган Хәбибулла Мамаевның кызы Мәүгыйзәне Галиәкбәргә димли. 1874 елда 25 яшендә Галиәкбәр Мәүгыйзәгә өйләнә. Казанда юньле фатир булмаганлыктан, Мәүгыйзә дүрт ел (1878 елга кадәр) иренең туган авылы Сикертәндә яши. Беренче балалары Галиәсгар 1878 елның 25 декабрендә (яңа стиль белән 1879 елның 6 гыйнварында) туа. Галиәкбәр улына Галиәсгар исемен бирә. Галиәкбәр гарәп теленнән «олы Гали», ә Галиәсгар «кече Гали» дип тәрҗемә ителә. Димәк, Галиәсгар «дәү Әкбәрнең нәни Әсгаре» булып чыга.
1878 елда Галиәкбәр хатынын Казанга алып килә, гаилә Казанның Аркылы Тихвин урамында (инкыйлабтан соң Фукс урамы, 1939 елдан Галиәсгар Камал урамы) «Сувор Хәйрулла йорты»нда (Г. Камал урамы, 29нчы йорт — хәзер сүтелгән) өченче катта өч тәрәзәле фатирда яши башлый. Салкын, дымлы һавалы фатир кечкенә бала сәламәтлеге өчен зыянлы булганын аңлап, Галиәкбәр Госмания мәдрәсәсе янындагы «Маҗар Фазлый йорты»на (Г. Тукай урамы, 5нче йорт — хәзер сүтелгән) коры, иркен, якты фатирга күченә.
Галиәкбәр аз сүзле, кырыс холыклы, бик тырыш кеше була. Таңнан төнгә кадәр бүрек, яка, тун тегәр өчен кеш, төлке, каракүл тиреләрен күз явын алырлык итеп эшкәртә, оста мехчы (скорняк) дигән даны чыга. Хатыны Мәүгыйзә тыныч табигатьле, сабыр, укымышлы, уңган хатын була. Йорт эшләре белән бергә иренең кәсебенә дә булыша, кара-каршы утырып, камчат, кама бүрекләр, туннар тегәләр. Киләсе көз көне Мәкәрҗә ярминкәсенә алып барасы тауарларын кыш башыннан әзерлиләр. Уллары Галиәсгар җәй көннәрен әнисенең туган авылы Масрада уздыра. 6 яшендә әтисе улын Масрада Исмәгыйль муллада укыта башлый. Бер елдан улын Казанга алдыра һәм Казан мәдрәсәләрендә укытырга карар кыла. Галиәкбәр гаиләсе белән бер фатирдан икенчесенә еш күчеп йөргәнлектән, улы Галиәсгаргә дә мәдрәсәләрне еш алыштырырга туры килә. Госмания, Халидия, Мәрҗания, Галләм хәзрәт мәдрәсәсе, Гаффария (Әҗем мәчете мәдрәсәсе), Касыймия, Казаков мәчете мәдрәсәсендә гыйлем ала. Әтисе «адрес язарлык» күләмдә русча укырга рөхсәт иткәч, Галиәсгар рус теле укытучысы Миргаяз Иманаевның (хокук белгече Шәехгаттар Иманаевның абыйсы) өчьеллык башлангыч рус мәктәбенә йөри.
Әтисе улын Мәкәрҗә ярминкәсенә туар сатарга алып йөри. Театр, кәмит, күңел ачу уеннары белән булачак драматург нәкъ шул вакытта кызыксына башлый, беренче сәхнә әсәрләрен-пьесаларын яза.
1900 елда хәрби хезмәткә алу комиссиясендә Галиәсгар солдат хезмәтеннән азат ителгәч, аны мулла итү мәсьәләсе күтәрелә. Галиәкбәр улын Сикертән авылында мулла итеп куйдыртырга тели, ләкин Галиәсгар моңа каршы була. Әтисе һәм мех белән сәүдә итүче Садыйк Хәбибуллин, Галиәсгарне Садыйк бай кызы Бибигайшәгә өйләндереп, Яңа бистә белән Иске бистә арасындагы иске зират өстенә салына башлаган мәчеткә (1914 елда янган) имам, мөдәррис итеп куярга уйлыйлар. Галиәсгар Бибигайшәгә өйләнә, ләкин муллалыктан баш тарта. Әтисе белән кайнатасы Садыйк Галиәсгаргә китап кибете ачып бирергә, аны сәүдәгәр итәргә карар итәләр. 1901 елның 1 маенда «Мәгариф» исемле китап кибете ачыла. 1904 елның 12 апрелендә шул кибет нигезендә «Камалетдинов вә шөрякасе» исемле китап бастыру һәм китап сәүдәсе ширкәте оештырыла, 1907 елның ахырыннан «Мәгариф көтепханәсе» ширкәте (нәшрияты).
HD101410
HD101410 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(12310) Londontario
(12310) Londontario — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Мино
Мино (Minot) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Энье-ле-Дюк кантонына карый.
Гудыръю
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Борискин вулысы
Борискин вулысы (بارىسكىن ۋولىٰسىٰ, Борискинская волость) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.
Сок-Карамалы, Байтуган (Богырыслан өязе), Добрин, Димескәй, Борисоглебски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 5991 кеше яшәгән. ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1923 елда бетерелә, территориясе Сок-Карамалы вулысына кушыла.
Даур
Даур — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Гяро (Торино)
Гяро — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гяро Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Тернава Долишня
Тернава Долишня — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гернроде (Айхсфельд)
Гернроде (Gernrode) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Сьвирна
Сьвирна — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Гернроде (Айхсфельд)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сьвирна
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
1 Нолу Эрдогду (Ортаһисар)
1 Нолу Эрдогду (1 Nolu Erdoğdu) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Ортаһисар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Оспри (Флорида)
Оспри  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Оспри халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Меджешть (коммуна)
Меджешть — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Крушевек
Крушевек — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бранч (Арканзас)
Бранч  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Бранч шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Реторта (Португалия)
Реторта  — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ди-Смет (Айдахо)
Ди-Смет  — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Ди-Смет халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Әл-Гафув
Әл-Гафүв (الْعَفُوُّ) — Аллаһның 99 исеменең берсе.
Бик гафу итүче димәктер. Аллаһ, үч алган кебек, гафу да итәр. Шуның өчен адәм баласы, гөнаһларыннан һәрвакыт тәүбә итеп, Аллаһы Тәгаләдән гафу теләр. Пәйгамбәребез (с.г.в.) Гайшә анабызга (р.г.) бер Кадер кичәсендә: "Аллаһым, Син гафу итүчесең, гафу итүне сөярсең, мине гафу ит» (أللهم إنك عفو تحب العفو فعفوا عني) ,— дип дога кылырга өйрәткән.
Янова (Микалаёвски авыл советы)
Янова (Янова ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Мёрский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
(12311) Ingemyr
(12311) Ingemyr — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 1 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 EO6» саналган.
Статистика
Стати́стика — масса-күләм микъдарлы мәгълүматны туплау, үлчәү һәм тикшерү нигезләрен бәян итүче һәм өйрәнүче фән тармагы.
«Статистика» сүзе берәр әйбернең халәте мәгънәсендәге сүзеннән килеп чыккан.
Шулай ук карагыз
Statistiques Statistică matematică
(5177) Hugowolf
(5177) Hugowolf — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 10 гыйнварында Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 AY6» саналган.
Ниутей-Яха
Ниутей-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы кара диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 83 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Генри (округ, Индиана)
Генри — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Нью-Касл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1821 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1015 км² тәшкил итә.
Масток (Чэрыкавский районы)
Масток  (Масток ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чэрыкавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Гыаёль
Гыаёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Тобысь елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Караогуз (Даренде)
Караогуз (Karaoğuz) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Даренде илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сер (Эро)
Сер — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Каюм Насыйри урамы, 3 (Казан)
Каюм Насыйри урамы, 3 — Казанның Каюм Насыйри урамында урнашкан, 1853 елда П.В.Тихомиров проекты буенча Мөхәммәтҗан Казаков өчен төзелгән йорт. 1903 елда Константин Олешкевич проекты буенча киңәйтелә.
Сьвисьлина (Свентокшиж воеводалыгы)
Сьвисьлина  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Әр-Рауф
Әр-Раүф (الرَّؤُفُ) — Аллаһның 99 исеменең берсе.
Аллаһ бик мәрхәмәтледер. Мәрхәмәтенең иге-чиге юк, бер үлчәме дә юктыр.
Бәйрәкә вулысы
Бәйрәкә вулысы (بەﻱرەكە ۋولىٰسىٰ, Байрякинская волость) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.
43 торак пунктта 13736 кеше яшәгән.
Томашев (Кутновский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бәйрәкә вулысы
1919 елда барлыкка килә. 1930 елда бетерелә, территориясе Тымытык һәм Баулы районнарына кушыла.
Виктор Черномырдин
Виктор Степан улы Черномырдин (рус. Виктор Степанович Черномырдин; 1938 елның 9 апреле, Черный Отрог авылы, Чкаловск өлкәсе, РСФСР СССР — 2010 елның 3 ноябре, Мәскәү, Россия) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010).
Биография
1938 елның 9 апрельда Гаврилов районы Черный Отрог авылында туа (хәзерге Сарыкташ районы, Ырынбур өлкәсе). Ата-әнисе— Степан Маркович, Марфа Петровна Черномырдиннар. Гайләдә 6 бала булды.
1957 елда Орскта Виктор Черномырдин 1-се санлы техник училищесын тәмамлады, һәм Орскнефтеоргсинтез заводында слесарь булып эшләргә башлады. 1957-1960 елларда Спасск-Дальний шәһәрендә, Приморье краенда әрмедә Хәрби-һава көчләренә һезмәт итә.
1962 елда Куйбышев политехник институтына укырга керә, 1966 елда инженер-технолог дипломын ала.
1973—1978 елларда Ырынбур Газпром директоры.
Артабан Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010)
Авырудан соң 2010 елның 3 ноябрендә вафат булды.
Гяроле (Реҗо Эмилия)
Гяроле — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гяроле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Самуркаши
Самуркаши — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рефожуш-ди-Риба-ди-Ави
Рефожуш-ди-Риба-ди-Ави — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
HD101452
HD101452 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Крушево (Журоминский повяты)
Крушево  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Котманова
Котманова — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Чудово
Чудово (Чудово) — Россия Федерациясенең Новгород өлкәсендә урашкан шәһәр.
(12312) Vate
(12312) Vate — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Чудово
Халык саны — кеше.
(12312) Vate
Тарихы
1992 елның 2 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 EM8» саналган.
Чудово
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1937 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,3%), чегәннәр (3,2%), украиннар (1,1%).
Сәйдәшев утары (Казан)
Сәйдәшев утары — Казанның Нариманов урамында урнашкан, 1880-1882 елларда П.И.Романов проекты буенча төзелгән утар. Региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.
Тарихы
Усадьбаның төп йорты 1880 елда архитектор П.И. Романов проекты буенча сәүдәгәр Әхмәтҗан Сәйдәшев өчен төзелгән. Шул ук архитектор проекты буенча 1882 елда флигель төзелгән. Сәүдәгәр Сәйдәшев чәй, күн әйберләре, пыяла, ә соңыннан улы һәм варисы Мөхәммәтҗан — тунннар белән сәүдә итә. Әхмәтҗан һәм Мөхәммәтҗан Сәйдәшевлар 1906 елдан «Баянәлхак» («Изложение истины») газетасын нәшер итәләр, алар татар милли яңарышында зур роль уйный.
Архитектурасы
Төп йорт һәм флигельдән торган утар ансамбле классик юнәлештәге эклектика стиленә керә. Ишегалдыннан антресоль каты булган ике катлы йорт, дүрт катлы түбә астында, урамның кызыл линиясеннән чигенеп тора. Планда ул якынча квадрат формасында. Урам фасады җиде тәрәзә көзләре симметрик, өчпочмаклы фронтоннар белән әйләндерелгән ян ризалиты бар. Тәрәзәләр турыдан-туры сандриклар белән бизәлгән. Фасад декорында пилястрлар, рустовка, тартмалар, киштәләр һәм филенкалар кулланылды. Ике катлы флигель урамга өч тәрәзәдән тар фасад белән чыга, аның урам фасады XIX гасыр уртасындагы үрнәк проектларның берсенә туры килә. Аскы кат тәрәзәләре бизәүдән мәхрүм ителгән (элек булган йозак ташлары ватылган), өске кат тәрәзәләре нурлы, чыгып торган тәрәзә яңаклары белән төзелгән. Фасад ялган ишетү тәрәзәле зур булмаган аттик белән тәмамланган. Фасадта көрәк, яру, ниша, сухарик кебек бизәлеш элементлары күп, бу фасадның артык ваклануына китерә.
Кушаев утары (Казан)
Кушаев утары — Казанның Каюм Насыйри урамында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән утар.
Дзама
Дзама — Япония дәүләтенең Канагава префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дзама шәһәре 1971 елның 1 ноябрендә шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 127582 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 7257 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 17.58 км² тәшкил итә.
Тернавка (Ланцутский повяты)
Тернавка — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Девиз (Сомма)
Девиз — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Браянт (Арканзас)
Браянт  — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Браянт шәһәре  елда нигезләнгән.
Герода (Тюрингия)
Герода (Geroda) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Лаша (Сура кушылдыгы)
Лаша — Сыры елгасы кушылдыгы. Мордовия Республикасы, Сембер өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың башы Дубенки районында, тамагы Сыры елгасының сул ярыннан 387 км ераклыкта урнашкан, Инза районы, Стрельнику авылы каршында. Елга озынлыгы 40 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Сыры гидроузеленән Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Игдэли (Кованҗылар)
Игдэли (İğdeli) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Элазыг иле Кованҗылар илчесенә караган бер авыл (köy).
Пьетра-ди-Верде
Пьетра-ди-Верде (Pietra-di-Verde) — Франциянең Югары Корсика департаментына караган коммуна, Кастаньичча кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 8,79 км².
(5178) Pattazhy
(5178) Pattazhy — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 1 февралендә R. Rajamohan тарафыннан Кавалур обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 CD4» саналган.
Елк-Сити (Айдахо)
Елк-Сити  — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Елк-Сити халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Масты (Бабруйский районы)
Масты  (Масты ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бабруйский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Меджирешть (коммуна)
Меджирешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Оук-Ридж (Флорида)
Оук-Ридж  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Оук-Ридж халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Ветлугина (Алапай шәһәр бүлгесе)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Оук-Ридж (Флорида)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ветлугина (Алапай шәһәр бүлгесе)
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%), украиннар (14%).