cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бодай
Классификация
Гигант башаклы һәм эре бөртекле бу “квадрат баш” яхшы агротехника шартларында гектардан 70 центнерга кадәр уңыш бирә. Канаданың “Маркиз” сорты да бик яхшы — корылыкка бирешми, биредәге җәйнең кыска җылы вакытын бөртекләрне җитлектерүгә тулы файдалана, күгәрек-кисәү-корымбаш кебек гөмбә авыруларына бирешми, коелмый. Бик күркәм бөртеге мичкәгә охшап тора. Бу сорт аны барлыкка китерүче Саундерсенның улы бөртеген чәйнәп карап, анда җилемсәнең күплеген ачыклаганчы күләгәдә кала. Лабораторияләр “тел анализы” нәтиҗәләрен дөрес дип таба. Баксаң, “Маркиз” камырга үзенә бер төрле сулыш бирә икән, ә икмәге ап-ак һәм тәмле була. Һәм сорт тиздән Канадада сабан ашлыклары мәйданының 90 процентын яулап ала, АКШның төньяк җирләренә бәреп керә.
Россиядә кабул ителгән ГОСТ буенча бодай уңышы 6 сортка бүленә, сортка карап сату бәясе куела.
Үстерү технологиясе
200px|thumb|right|[[Азот куллану графигы]] 200px|thumb|right|Кыр [[комбайны башакларны кисеп бара, суга, бодай орлыгын бункерга җыеп бара һәм йөк автомобиленә бушата, кибәген кире кырга сибә]] 200px|thumb|right|Өлгергән бодай башаклары 200px|thumb|right|Бодай орлыгының буйга киселеше Җитештерү өчен әһәмиятле 2 төре бар: йомшак яки гади бодай һәм каты бодай. Гибридлаштыру юлы белән күпьеллык бодай сорты уйлап табылган. Уҗым бодае көз көне, сабан бодае яз көне чәчелә һәм югары уңыш бирә (двуручка). Дым яратучы үсемлек. Вегетация чорында уҗым бодае өчен уртача тәүлеклек температуралар суммасы 2100 °C, сабан бодае өчен - 1300 °C тирәсе таләп ителә. Уҗым бодае җитештерүдә аның кышкы шартларга яраклаштырылган һәм корылыкка чыдам булуы мөһим. Сабан бодае корылыкка чыдамрак. Аның вегетация чоры 70-100 тәүлек, ә уҗым бодаеныкы - көзен 45-50, яз һәм җәен 75-100 тәүлеккә сузыла. Бодай үзлегеннән серкәләнә, аны игү өчен уңдырышлы туфрак, чиста басу кирәк. Арыштан аермалы буларак, бодай кара туфракта әйбәтрәк үсә.
Уҗым бодаеның төп элгәрге басудашлары вазифаларын — пар басуы, язгы бодайның — уҗым иген культуралары, кузаклы иген культуралары, кукуруз һ.б. үти. Тар рәтле һәм гади рәт ысуллары белән чәчелә, чәчү нормасы уҗым бодае өчен 1 га 4,5—5,0 млн бөртөк, орлыкны чәчү тирәнлеге 4—6 см, язгы бодай чәчү нормачы — 5—7, чәчү тирәнлеге — 4—7.
Бөртекле культураларның тулай җыемында бодайның чагыштырма өлеше (% ларда): 1913 елда - 2,8, 1920 - 5,2, 1940 - 48,7, 1960 - 69,3, 1980 - 46,8, 1990 - 26,4, 2000 - 32,3, 2006 - 45,6%. 1960 еллар уртасыннан республикада бодай җитештерүнең интенсив технологияләрен кертүгә, яхшылап ашлау, корылыкка, салкынга, табигатьнең башка уңайсыз факторларына чыдам, авыруларга, зарарлы бөҗәкләргә бирешмәүчән, сөрлекмәүчән, югары уңыш бирүчән, озак сакланучан сортлар игүгә зур игътибар бирелә; йомшак уҗым бодае сортларыннан «Казанская 84» (1992), «Мешинская 2» (1993), «Безенчукская 380» (1997), «Казанская 285» (1999), «Казанская 560» (2002), «Волжская-100» (2004); йомшак сабан бодаеның «Памяти Азеева» (2001), «Омская 32» (2002), уртача өлгерешле «Люба» (1988), «Прохоровка» (1997), «Керба» (1998), «Әмир» (2001), «Омская 33» (2002); «Тулайковская 10» (2003), «Дебют» (2003), «МИС» (2003), «Казанская юбилейная» (2004), «Эстер» (2004); каты сабан бодаеның «Безенчукская 182» (1993) сортлары игелә.
Ашлама кертү
Протеин ясау өчен бодай азотлы ашламаларга мохтаҗ була. Алар — составында азот булган һәм үсемлекләрне азот белән тукландыру чыганагы буларак кулланыла торган минераль матдәләр. Азот, аксымнар синтезында катнашып, чәчүлекләрдә үсемлекләрнең үсешен көчәйтә, авыл хуҗалыгы продукциясенең, бигрәк тә кыяклы бөртеклеләрнең һәм күпчелек терлек азыгы культураларының сыйфатын яхшырта. Сәнәгать эшләп чыгарган минераль ашламалар белән беррәттән, составында үсемлекләр туклануы өчен азоттан башка элементлары да булган органик ашламалар (торф, тирес, компост), шулай ук яшел ашламалар (люпин, донник, сераделла һ.б.) азотлылар сыйфатында күптәннән кулланылып килә.[http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D0%B0%D1%88%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.]
Җитештерү һәм куллану күләме
* = Рәсми булмаган саннар
Иң күп бодай экспортлаучы илләр (2014, млрд $, дөнья бодай экспортының %-ы): АКШ – 8,0 (15%), Канада – 7,46 (14%), Россия – 7,04 (13%), Австралия – 5,75 (11%), Франция – 5,72 (11%), Украина – 3,31 (6.3%), Алмания – 3,19 (6%), Румыния – 1,96 (3,7%), Һиндстан – 1,25 (2,4%), Казакъстан – 1,08 (2,1%).
Иң күп бодай импортлаучы илләр (2014, млрд $, дөнья бодай импортының %-ы): Мисыр – 5,36 (10%), Әлҗәзаир – 2,3 (4,4%), Италия – 2,3 (4,3%), Индонезия – 2,09 (4%), Иран – 2,0 (3,8%), Ямән – 1,75 (3,3%), Япония – 1,72 (3,3%), Бразилия – 1,96 (2,9%), Нигерия – 1,46 (2,8%), Марокко, Төркия – икесе дә 1,42 (2,7%).
Азык кыйммәте
200px|thumb|right|Башак 200px|thumb|right|Орлыклар Йомшак бодай нигездә ипи пешерү комбинатларына җибәрелә торган он җитештерү өчен кулланыла. Ә каты сортлы бодай макарон эшләнмәләре өчен чимал булып санала.
Көчле бодайның башкаларыннан аермасы шунда, аны түбән сыйфатлы онга кушкач, ул тегесен яхшырту сәләтенә ия. Көчле бодайны яхшыртуны безнең илдә генә түгел, АКШ, Канада кебек илләрдә дә кулланалар.
Уртача көчле (кыйммәтле) бодайдан, көчлесен кушмасаң да, стандарт таләпләренә җавап бирә торган югары сыйфатлы икмәк пешереп була.
Ә көчсез бодайдан тарттырылган он икмәк пешерүгә бармый. Аңа көчлесен кушарга кирәк. Мондый он суны әз сеңдерә, ә камыр изгәндә һәм күперү процессында сыгылмалыгын, сузылу сыйфатын тиз югалта. Мондый икмәкнең күләме кечкенә, эче лычтык, ябышкак була, ягъни тиешле таләпләргә җавап бирми.
Йомшак бодай сортларыннан макарон яки токмач ясау өчен аңа йомырка, шикәр комы, башка өстәмәләр кушыла. Каты бодай оныннан ясау өчен су да җитә. Каты сортлы бодай оныннан пешерелгән макарон төргәгенә В билгесе куела. Аны пешергәндә суның төсе үзгәрми, үтә күренмәле саклана. А һәм Б хәрефләре күрсәтелгән макароннар да була. Алар бодайның йомшак төрләреннән әзерләнгән. Пешергәндә су болганчыклана, макарон изелә.
Бодай бөртегенең эндоспермасында җилемчә барлыкка китерүче глиадин һәм глутенин дигән аксымнар бар. Өстәлләребездәге бодай икмәгенең сыйфаты шушы аксымнарның микъдарына бәйле. Ул сортларына карап 11 проценттан 22 процент арасында тирбәлә. Аксым 11 проценттан түбән булса, икмәкнең сыйфаты начар булачак. Андый бодай терлекләр өчен азык итеп файдаланыла. Югары сыйфатлы оннан гына (җилемчә дәрәҗәсе нормага туры килгән) күпереп торган, күзәнәкле күмәч пешереп була.
Бодай ярмасы туклыклылыгы ягыннан карабодай, солы һәм дөге боткаларыннан калыша. Аксым һәм углеводлар микъдары анда әлләни искитәрлек түгел. Аның каравы, бу ярмада йөрәк мускуллары өчен бик тә кирәкле калий тозлары күп. Шуңа күрә бодай ярмасы организмны энергия белән тәэмин итә. Бодайны иң элек юан кешеләргә һәм атеросклероздан интегүчеләргә тәкъдим итәргә була. Чөнки ул организмда май катламы утыруга комачаулый, йөрәк-кан тамырлары системасына уңай йогынты ясый. Бодай боткасының бавыр, кан системасы авыруларыннан, шулай ук эч катудан җәфаланучылар өчен файдасы зур. Ашкайнату органнары бигүк “төзек” булмаганнарга, аеруча гастрит белән “дуслашып” киткәннәргә аның белән тукланырга киңәш ителми.
Бодай авырулары, паразитлары һәм корткычлары
Бөртекле культураларны тишелеп чыкканда һәм башак өлгереп килгәндә зарарлый торган 15 төрле корткыч бар. Болар — кыяк чебеннәре, борчалар, кыяк бете, трипс һ.б. Язгы бодайны кыр кандаласы, ашлык коңгызы, бет, трипс кебек бөҗәкләргә каршы эшкәртү кирәк.
Устилягочалар семьялыгына (Ustilaginaceae) керүче устиляго ыругыннан (Ustilago) U. tritici — бодайда тузанлы кисәү авыруын барлыкка китерүче төр. Кисәү споралары чәчәк атучы сәламәт үсемлекнең җимешлек авызчыгына җил белән эләгә. Монда спора дүрт күзәнәкле базидия (фрагмобазидия) барлыкка китереп шыта. Базидиоспоралар формалашмый. Ә бер үк базидиянең яисә төрле базидиянең гаплоидлы күзәнәкләре парлап кушыла, нәтиҗәдә дикарион күзәнәк барлыкка килә. Дикарион күзәнәктән дикарион гөмбәлек үсеш ала. Ул серкә көпшәсе буенча — җимшәнгә, ә аннан соң орлыкбөрегә үтеп керә. Орлыкта гөмбәлек кышлый. Зарарланган орлыктан тышкы күренеше белән сәламәт үсемлеккә охшаш үсемлек үсә, ләкин авыру үсемлекнең тукымаларында күзәнәк аралары буенча гөмбәлек җепселләре тарала һәм күзәнәкләргә гаусторийлар үтеп керә. Гөмбәлек туклыклы матдәләр күп булган чәчәк төркемендә аеруча нык үсеш ала. Монда гөмбәлек кисәү спораларына таркала. Зарарланган башакның үзәк күчәре генә сакланып кала, аның башка өлешләре янган шикелле була һәм тузансыман кара масса белән каплана (кисәү споралары җыелмасы).
Чыпчык көн саен 12-13 грамм бөртек ашый. Комак ашаган еллык ашлык хәтта 37 килограммга җитә. Ашлык, чәчә орлыгы, он, ярма һәм башка шундый продуктларны начар саклау аркасында дөнья аларныњ 10 процентка кадәрен югалта.
Шулай ук кара
Бодайдан җитештерелгән продуктлар
Сылтамалар
Халиков Н.А. Хозяйство татар Поволжья и Урала (середина XIX - начало XX вв.). Казань, 1995; Зиганшин А.А. Современные технологии и программирование урожайности. Казань, 2001. Слагаемые эффективного агробизнеса: Обобщение опыта и рекомендации. Казань, 2005. Ч. 1.
(12880) Juliegrady
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QM25» саналган.
Папча
Папча — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сен-Гурсон
Сен-Гурсон — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Азганлык Осб (Искендерун)
Азганлык Осб (Azganlık Osb) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Искендерун илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Azganlık Osb, İskenderun Azganlık Osb, İskenderun
Тугегарао
Тугегарао (Tuguegarao) — Филипиннең Кагаян пpaʙинсəсендә урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр Лусон утравында урнашкан.
Тарих
Шәһәр статусын 1999 елдан башлап йөртә.
Собинка
Собинка, Субинка  (Собинка) — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Акопиара
Акопиара — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сеара штатына карый.
Собинка
Халык саны — кеше.
Акопиара
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Собинка
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1927 елдан, шәһәр статусын 1939 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,0%), украиннар (1,1%).
Монтгомери (округ, Канзас)
Монтгомери — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Индепенденс шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1867 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1686 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Монтгомери (округ, Канзас)
(5658) Clausbaader
(5658) Clausbaader — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1950 елның 17 февралендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1950 DO» саналган.
Сентрал (Аляска)
Сентрал  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сентрал халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Плузеведе
Плузеведе — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Маунт-Вернон (Вашингтон)
Маунт-Вернон  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Маунт-Вернон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сольшуа-су-Пуа
Сольшуа-су-Пуа — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Аннополь (Любартивский повяты)
Аннополь  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сефтика
Сефтика — Румыниянең Илфов жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Коснары
Коснары (Куснар, Коснары) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 277 кешенең яшәве мәгълүм.
Грабувка (Ченстоховский повяты)
Грабувка  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дакшинамурти Стотра
Дакшинамурти Стотра Ади Шанкарага караган Шивага багышланган Санскрит дини гимны (стотра). Ул Галәмнең метафизикасын Адвайта Веданта традициясе кысаларында аңлата. Һинд динендә Дакшинамурти белемнең олы Ходае Шиваның инкарнациясе. Дакшинамурти Шиваның барлык белем типларының гурусы, джнана бирүчесе буларак аспекты. Шиваның бу аспекты ахыр чик белем, аңлау һәм белем олысы буларак персонификациясе. Бу форма Шиваны аның Йога, музыка һәм акыл укытычысы буларак формасын чагылдыра һәм шастраларны аңлата. Һинд дине Ходайларының антропоморфик формасында булган яки Ходайларның гамәлләре тасвирламасы булган стотралардан аермалы буларак, Дакшинамурти Стотра концептуаль һәм фәлсәфи расламалар формасын ала. Бу шигырьләрнең җырлавы яки аларның мәгънәсенә медитация Адвайта Ведантаның рухи практикалаучысына Адвайта тәҗрибәсендә ныклы төпләнергә ярдәм итәргә тиеш дип көтелә. Дакшинамурти Стотра Ади Шанкараның иң әһәмиятле кечкенә шигыре дип санала. Ун юл компиляциясендә Шива формасының фәлсәфи әһәмиятенең төгәл һәм ачык тасвирламасы бар. Ул һәр башка маташудан бик гади итеп аерылып тора, ул тулаем, ә редукционист түгел.
Вильяэспаса
Вильяэспаса — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ениүрегил (Бозүюк)
Ениүрегил (Yeniüreğil) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Билеҗик иле Бозүюк илчесенә караган бер авыл (köy).
Майки-Дуже
Майки-Дуже — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рудня (Горацкий районы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Галавачы (Ляхавицкий районы)
Галавачы  (Галавачы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ляхавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Фрауэнприсниц
Фрауэнприсниц (Frauenprießnitz) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Акоризал
Акоризал — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Гарменже
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каябашы (Кумру)
Каябашы (Kayabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Кумру илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сен-Гру
Сен-Гру — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Раиф Мәрданов
Раиф Мәрданов - филология фәннәре кандидаты, ТР Милли китапханәсе кулъязмалар һәм сирәк китаплар бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре. 1964 елда ТАССРның Әгерҗе районындагы Тәбәрле авылында туа. Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм көнчыгыш телләре факультетын тәмамлаган.
Ирек Һадиев белән бергә борынгы татар әпиграфикасы буенча берничә китап, дистәләгән мәкәлә авторы.
Шамаилләр иҗат итү белән шөгыльләнә.
2006 елда "Иж шәһәре татарлыры тарихыннан" исемле китабы басылып чыга.
Дособуоно (Верона)
Дособуоно — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дособуоно Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Килдеш (Татарстан)
Килдеш — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
Припонешть (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Килдеш (Татарстан)
Халык саны — 504 тирәсендә. Почта индексы — 422387.
Тарих
1710 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): мордва халкы.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Вәзир (шахмат)
Вәзир (ферзь; Юникод: ♕♛) — иң көчле шахмат фигурасы. Вәзирнең материаль кыйммәтлеге 8-9 пешкага тиң дип санала. Шулай итеп ул көче буенча тура һәм җиңел ташлардан көчлерәк, ике турадан көчсезрәк һәм якынча өч җиңел фигурага тиң. Уен башында ак вәзир d1, ә кара вәзир d8 шакмагында тора.
Вәзир белән йөрү тәртибе
Юлында бернинди таш тормаган очракта вәзир тура һәм фил йөрү мөмкинлекләрен берләштереп горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча һәрбер кырга күчә ала.
Шахмат уенының XI-XII гасырда кулланган кагыйдәләре буенча вәзир горизонталь, вертикаль һәм диагональ юнәлешендә бары бер кырга гына йөри алган.
Вәзир шахмат партиясендә
Һәрбер уенчы партияне бер вәзир белән башлый. Уен башында вәзирләр d1 һәм d8 шакмакларында урнаштырылалар (үзенең төсендәге кырга).
Уенның дебют өлешендә вәзирне сирәк һәм сак кулланырга кирәк, чөнки аның белән көндәш кырларында актив ияреп, аны оттыру ихтималы зур. Вәзир үзенең мөмкинлекләрен миттельшпильдә һәм эндшпильдә күрсәтә.
Уен ахырында уенчының дөрес уйнавына карап шаһ белән вәзир шаһка һәм җиңел фигурага каршы уйнаганда гел ота, дип санала, шаһка һәм турага каршы уйнаганда — гел диярлек ота, шаһка һәм ике җиңел фигурага, шаһка, турага һәм пешкага – күпчелек очракларда ота. Моннан тыш эндшпильдә төп мәсьәлә булып пешканы соңгы горизонтальгә җиткереп вәзиргә әйләндерү тора. Моны булдыра алу, гадәттә, җиңүгә китерә.
Вәзир шахмат мәсьәләләрендә
Вәзирне бик күп шахмат мәсьәләрендә очратып була. Шуларның берсе — сигез вәзир мәсьәләсе. Мәсьәләнең төп максаты — шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә 8 вәзирне урнаштыру. Бу мәсьәләнең математик ысул кулланып 92 чишелеш юлы билгеләнгән.
Сигез вәзир мәсьәләсенең бер чишү мисалы.
Этимология
Вәзир төшенчәсе татар теленә фарсы теленнән күчкән, ул «киңәшче», «шаһ ярдәмчесе», дип тәрҗемә ителә.
Плузок
Плузок — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Вәзир (шахмат)
Этимология
Күпчелек көнбатыш телләрдә (шул исәптән, рус сөйләмендә дә) вәзир шаһинә (королева) дип атала (ингл. Queen). Моны аңлаткан версияләрнең берсе — XV гасыр ахырында Испания патшасы Кастилия Изабелласы җитәкчелегендә патша хакимиятенең нык көчәюе.
Илаган
Илаган (Ilagan) — Филипиннең Исабела правинсәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 2012 елдан башлап йөртә.
Аннув (Люблин воеводалыгы)
Аннув  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(12881) Yepeiyu
(12881) Yepeiyu — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QF31» саналган.
Азизабат (Куйуҗак)
Азизабат (Azizabat) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Айдын иле Куйуҗак илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Грибошинский Выставок
Грибошинский выставок (Грибошинский выставок) — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Гродзець (Силезия воеводалыгы)
Гродзець  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яржеб
Яржеб — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 56 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лайт-Оук (Төньяк Каролина)
Лайт-Оук  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Лайт-Оук халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Акболак районы
Акболак районы (Акбулакский район) — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Акболак бистәсе.
Халык
Милли состав (2010): руслар — 53,7%, казакълар — 25,4%, украиннар — 11,7%, татарлар — 3,7%, алманнар — 1,5%.
Административ бүленеш
Акболак районы составына 17 авыл шурасы керә.
Кече Сая
Кече Сая (Сая) — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Барда елгасының уң ярыннан 97 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сөлил, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейннары, Агыйдел кушылганга чаклы, елга бассейны — Чулман.
Зәйнулла мәчете
Зәйнулла мәчете - Казанның Царицыно бистәсендәге Саф урамында урнашкан мәчет. 2010 елның 20 сентябрендә мәчеткә нигез ташын салу тантанасы узды. Әлеге җир кишәрлеген мәчет өчен үзенең шәхси милкеннән Фәрит Җиһангиров бүлеп биргән. Мәчетнең исеме Зәйнулла хәзрәт Рәсүлевнең хөрмәтенә бирелгән.
Рудня (Кабинагорски авыл советы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Славгарадский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Паризивци
Паризивци — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
HD113730
HD113730 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
(12882) 1998 QS31
(12882) 1998 QS31 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QS31» саналган.
HD113730
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(5659) 1968 OA1
(5659) 1968 OA1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1968 елның 18 июлендә К. Торрес, S. Cofre тарафыннан Cerro El Roble обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1968 OA1» саналган.
Акреландия
Акреландия — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Акри штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Шайдуриха (Невьянск шәһәр округы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (88%), татарлар (3%).
Сорель-ан-Виме
Сорель-ан-Виме — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Маунтлейк-Террас (Вашингтон)
Маунтлейк-Террас  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Маунтлейк-Террас шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Галавицкия
Галавицкия (Галавіцкія ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Бяразавский районында урнашкан авыл.
Фрёмштедт
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вискаинос
Вискаинос — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сехетень
Сехетень — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Моррис (округ, Канзас)
Моррис — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Каунсил-Гров шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1867 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1821 км² тәшкил итә.
Серкел (Аляска)
Серкел  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Серкел халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Майки-Мали
Майки-Мали — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гвозьдзець (Кече Польша воеводалыгы)
Гвозьдзець — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Енифарсак (Дүзичи)
Енифарсак (Yenifarsak) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Османие иле Дүзичи илчесенә караган бер авыл (köy).
Лакинск
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1927 елдан, шәһәр статусын 1969 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,1%), украиннар (1,5%), молдаваннар (1,3%), әрмәннәр (1,1%).
Лагерная урамындагы мәчет
Лагерная урамындагы мәчет - Казанның Киров районына караган Игумново авылында Лагерный урамындагы 111 йортта урнашкан мәчет. Айрат Әхмәтҗанов улының үлеменнән соң һәм аның өчен сатып алган йорт янганнан соң яңа өй урынына мәчет салырга карар итә. Төзелеш 2015 елда башланган. 2016 елда булган беренче мәхкәмәдән соң корылма рөхсәтсез төзелгән дип мәчетне сүтү таләбе куелды. Казан шәһәр хакимиятенең җир өчен җаваплы комитеты әлеге җиргә дәгъва итә. Алар әлеге җир муниципаль милек санала һәм Әхмәтҗановка бирелмәгән, анда төзелгән бина да үзбелдеклеге белән салынган ягъни канунсыз дип санала. Аларның карашы 2017 елның 6 июнендә булган Киров районы мәхкәмәсе карарында да чагылдырыла.
Кочак-Туруново
Кочак-Туруново (Кочак Тӑрӑн, Кочак-Туруново) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
(12883) 1998 QY32
(12883) 1998 QY32 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QY32» саналган.
Акреуна
Акреуна — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Гояс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Я-Яха (Ясавэй-Яха кушылдыгы)
Я-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ясавэй-Яха елгасының сул ярыннан 84 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 75 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сен-Гюэн
Сен-Гюэн (Saint-Guen) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Мюр-де-Бретань кантонына карый.
Досо-Виле (Бреша)
Досо-Виле — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Досо-Виле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Рудня (Киравский районы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Киравский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Присекань (коммуна)
Присекань — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Осамис
Осамис (Ozamiz) — Филипиннең Мисамис-Оксиденталь правинcәсендә урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр Минданао утравында урнашкан.
Тарих
Шәһәр статусын 1948 елдан башлап йөртә.
Аннувка (Люблин воеводалыгы)
Аннувка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кече Урма
Кече Урма — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сөлил елгасының уң ярыннан 355 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
(5660) 1974 MA
(5660) 1974 MA — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1974 елның 26 июнендә Чарльз Коваль тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1974 MA» саналган.
Плуиде
Плуиде — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Яроватская Виска
Яроватская Виска — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Блудная елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Азат Ахунов
Азат Ахунов - Филология фәннәре кандидаты, журналист. КДУның татар филологиясе һәм тарихы факультетында укып, берьюлы көнчыгыш телләр (гарәп теле) буенча да белгечлек ала. Г.Ибраһимов исемендәге ТӘһСИ аспирантурасын тәмамлап, филологиядән кандидатлык диссертациясен яклый.
1988-1989 елларда - хәрби хезмәттә.
2006-2009 елларда «Идел» журналының рус басмасында баш мөхәррир урынбасары булып эшли. 2009 елда журналистикадагы эшчәнлеге өчен "Бәллүр каләм" республика һөнәри конкурсының төп номинациясендәге – “Журналистикада исем” бүләгенә ия булды.
Г.Ибраһимов исемендәге ТӘһСИ каршында Язма һәм музыкаль мирас үзәгендә әйдәп баручы фәнни хезмәткәр.
Лейк-Джаналаска (Төньяк Каролина)
Лейк-Джаналаска  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Лейк-Джаналаска халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гродзиско (Силезия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фәрһад мәчете
Фәрһад мәчете - Казанның Большие Клыки бистәсендәге Зеленая поляна урамында 44 йорт адресы буенча урнашкан мәчет.
Имам-хатыйбы: Илдар хәзрәт Ситдыйков
Гальбаррос
Гальбаррос — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сорель-ле-Гран
Сорель-ле-Гран — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Мортон (округ, Канзас)
Мортон — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Элкхарт шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1859 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1891 км² тәшкил итә.
HD113750
HD113750 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Майки-Тикевки
Майки-Тикевки — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
HD113750
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Майки-Тикевки
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алагоа (Минас-Жерайс)
Алагоа  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Фреттероде
Фреттероде (Fretterode) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Гдув
Гдув — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рудня (Климавицкий районы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Климавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Фреттероде
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Партизанска Люпча
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Галасяцина
Галасяцина (Галасяціна ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пружанский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
(12884) 1998 QL34
(12884) 1998 QL34 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QL34» саналган.
Гудинцы
Гудинцы (Гудинцы) — Киров өлкәсенең Кикнур районында урнашкан авыл.
Силвер-Спрингс (Аляска)
Силвер-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Гудинцы
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Силвер-Спрингс (Аляска)
Географиясе
Силвер-Спрингс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Плуие
Плуие — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Гудинцы
Халык
Халык саны динамикасы:
Силвер-Спрингс (Аляска)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гудинцы
Халык
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Сент-Элен
Сент-Элен (Saint-Hélen) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Ланвалле кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 3.93 км².
Анонин
Анонин — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каябашы (Сейдикемер)
Каябашы (Kayabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мугла иле Сейдикемер илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Пристол (коммуна)
Пристол — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан коммуна.
Медикал-Лейк (Вашингтон)
Медикал-Лейк  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Пристол (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Медикал-Лейк (Вашингтон)
Тарихы
Медикал-Лейк шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(5661) Хильдебранд
(5661) Хильдебранд — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 14 августында Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1977 PO1» саналган.
(12885) 1998 QM34
(12885) 1998 QM34 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 17 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QM34» саналган.
Алагоа-Гранди
Алагоа-Гранди — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Параиба штатына карый.
Оорт болыты
Оорт болыты — озак периодлы кометаларның чыганагы була торган Кояш системасының фараз ителүче сферик өлкәсе. Оорт болыты тәҗрибәләрдә табылмаган әле, ләкин туры булмаган фактлар аның барлыгына күрсәтәләр.
Кояштан Оорт болытының тышкы чигенә кадәр фараз ителүче аралык 50 000 - 100 000 а.б. (якынча яктылык елы) тәшкил итә. Бу ераклык Кояшка иң якын йолдыз Риҗел Кентаврга кадәр аралыкның чирегенә тигез.
Бүтән ике Транснептун объекты өлкәсе - Койпер билбавы һәм чәчелгән диск диаметры буенча Оорт билбавыннан 1000 тапкыр ким.
Оорт болытының тышкы чиге Кояш системасының гравитацион чиген - Һилл сферасын (2 яктылык елы) билгели.
Оорт болытына тышкы Оорт болыты һәм диск төрендәге эчке Оорт болыты керә дип фараз ителә. Объектлар күбесенчә су, аммиак, метан бозларыннан торалар. Фаразлавынча алар Кояш янында формалашканнар һәм гигант планеталар гравитациясе тәэсирендә ерак галәмгә чәчелгән булганнар.
Астрономнар карашы буенча нәкъ Оорт болытында Галлей кометасы төрендәге Кояш системасына килә торган озак периодлы кометалар барлыкка киләләр, шулай ук кентаврлар төрендәге астероидлар һәм Юпитер гаиләлегендәге кометалар хасил булалар.
Оорт болытының тышкы чиге Кояш системасының тышкы чиге чама белән була. Ул бүтән йолдызлар һәм Галактика үзенең гравитациясе тарафыннан тәэсир ителә. Шул көчләр кометаларны Кояш системасының үзәгенә юнәлдерәләр.
Оорт болытына чама белән 5 билгеле объект керә: Седна, 2000 CR105, 2006 SQ372, 2008 KV42 һәм 2012 VP113. Шулай ук Оорт болытының эчке чигендә (30 мең а.б.) Тюхе газлы гигант планетасы, X планетасы, ә тышкы чигеннән тыш Кояшның йолдыз-иярчене Немезида булуы фараз ителә. Ләкин аларның барлыгы әлегә расланмаган.
1932 елда Эрнст Эпик беренче тапкыр бу болытның булуын фараз итә. 1950 елда нидерланд астрофизигы Ян Оорт кометалар орбиталары даими булмавын тышкы болытның барлыгы белән аңлаткан, галим хөрмәтенә ул Оорт булыты дип аталган.
Тасвир
Фаразлавынча Оорт болыты 2000—5000 а.б. бирле 50 000  а.б., хәттә 100 000-200 000 а.б. кадәр җәелә.
Оорт болыты - 4,6 миллиард ел элек Кояш тирәсендә барлыкка килгән протопланеталар дискының калган өлеше булып санала. Башта Оорт болытының объектлары Кояшка якынрак формалашканнар, ләкин яшь гигант-планеталар, мәсәлән, Юпитер гравитациясе тәэсирендә сузган эллиптик яки параболик орбиталарына чыгарып ташланганнар.
Кыскапериодлы кометалар якын орбиталарына ия (период 200 елдан ким) һәм эклиптика яссылыгына кече авышлыгына ия. Озакпериодлы кометалар бик сузган орбиталарына ия (берничә мең а.б. кадәр) һәм теләгән кайсы авышлыгына ия.
Сечань
Сечань — Румыниянең Тимиш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рудня (Лебядзянкавски авыл советы)
Рудня  (Рудня ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бялыницкий районында урнашкан авыл.
Грисаленья
Грисаленья — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Енихаҗыларханы (Сунгурлу)
Енихаҗыларханы (Yenihacılarhanı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Сунгурлу илчесенә караган бер авыл (köy).
Грудек (Силезия воеводалыгы)
Грудек  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шайдурово (Сысәрт шәһәр округы)
Шайдурово (Шайдурово) — Свердловск өлкәсенең Сысерть шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
Мак (Мазовия воеводалыгы)
Мак  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Судогда
Судогда (Судогда) — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1778 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,8%).
Досо-Казеле (Пяченца)
Досо-Казеле — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Досо-Казеле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Кече Уя
Кече Уя — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Зур Уя (Уинск селосындагы Уинский) елгасының уң ярыннан 3 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сөлил, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейннары, Агыйдел кушылганга чаклы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Адасе-Яха
Адасё-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Гыда елгасының сул ярыннан 33 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 52 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
(12886) 1998 QG35
(12886) 1998 QG35 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Галавнинцы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Кочино
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 83 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (96%) алып тора.
Айрат Галимҗанов
Айрат Галимҗанов - шагыйрь, тәрҗемәче. 1962 елның 8 маенда Казанда туып үскән. Чувашстан язучылар берлеге әгъзасы. Төрки дөнья турындагы мәкаләләре Татарстан, Марий-Эл, Чувашстан, Алания-Осетиядәге газета-журналларда дөнья күргән. 1980-1982 елларда - хәрби хезмәттә.
Лейк-Норман-оф-Катоба (Төньяк Каролина)
Лейк-Норман-оф-Катоба  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Лейк-Норман-оф-Катоба халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.