cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Симпсон (округ, Кентукки)
Территориясе
Округ мәйданы 611 км² тәшкил итә.
Косетав
Косетав (Косетаў ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Калинкаицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Маркетт (шәһәр, Висконсин)
Маркетт  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Форадада
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стража (Польша)
Стража  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
490-еллар (б. э. к.)
490-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 499 елда башланган һәм б. э. к. 490 елда тәмамланган унъеллык.
Сент-Яген
Сент-Яген — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Пнево (Грифинский повяты)
Пнево  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Петрик (Том кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Угощ (Мазовия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Жермен-сюр-Вьенн
Сен-Жермен-сюр-Вьенн — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Рорберг (Альтмарк)
Рорберг (Rohrberg) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хәбибулла Ибраһимов (1912)
Хәбибулла Ибраһим улы Ибраһимов (1912 елның 18 гыйнвары, Куныр, Балтач районы, Татарстан АССР — 1975 елның 18 октябре, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — совет хәрби хезмәткәре, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы, Төньяк-Көнбатыш фронтның 7 нче армиясенең 86 нчы мотоукчылар дивизиясенең 128 нче танкка каршы дивизионы артиллерия батареясы командиры. Подполковник.
Тормыш юлы
Хәбибулла Ибраһимов 1912 елның 18 гыйнварында Куныр авылында (хәзер — Татарстанның Балтач районы) крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1940 елдан ВКП(б) әгъзасы. Җиде сыйныфны тәмамлагач, колхозда агач әзерләүдә үлчәүче булып эшли.
1934 елдан бирле Кызыл Армиядә. 1938 елда кече лейтенантлар курсын тәмамлый. 1939—1940 елларда Совет-фин сугышында катнаша.
Кече лейтенант Хәбибулла Ибраһимов җитәкчелегендә 128 нче танкка каршы дивизион батареясы (Төньяк-Көнбатыш фронт, 7 нче армия, 86 нчы мотоукчылар дивизиясе) 1940 елның 3-9 мартында артиллерия уты белән Вилайоки авылы (хәзер — Ленинград өлкәсенең Выборг районының Великое посёлогы) тирәсендә пехотаның баруына уңышлы ярдәм итә, аннары Фин култыгындагы боз буенча Выборг шәһәре янындагы дошманның ныгытылган районы тылына чыга һәм дошманның ут нокталарын юк итеп, пехоталарга бу шәһәрне яулап алуга булыша.
ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1940 елның 21 мартындагы Указы белән «фин ак гвардиясенә каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм шул ук вакытта батырлык күрсәткән өчен» кече лейтенант Хәбибулла Ибраһимовка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
Бөек Ватан сугышы елларында Хәбибулла Ибраһимов бронепоездлар отряды белән җитәкчелек итә, үзйөрешле-артиллерия полкы командиры урынбасары була. 1943 елда — офицерлар составын камилләштерү курсларын, ә 1947 елда Югары офицер бронетанк мәктәбен тәмамлый.
1958 елдан подполковник Ибраһимов запаста. Казан шәһәрендә яшәгән. 1975 елның 18 октябрендә вафат була. Татарстанның Балтач районының Куныр авылында җирләнгән.
Понти-Бранка
Понти-Бранка — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.
(15881) 1997 CU
(15881) 1997 CU — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Понти-Бранка
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(15881) 1997 CU
Тарихы
1997 елның 1 февралендә Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 CU» саналган.
Позездже
Позездже — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
HD170094
HD170094 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Позездже
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD170094
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(8504) 1990 YC
(8504) 1990 YC — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 17 декабрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 YC» саналган.
Лялинская Рассоха
Лялинская Рассоха — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Кырья елгасының сул ярына тамагыннан 37 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Косьва елгасы башыннан Широков ГЭС-ына кадәр. Кече елга бассейны — Кама кушылдыклары бассейны, Агыйдел кушылганга кадәр, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Медянка (Медянка №3414 кушылдыгы)
Медянка — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Медянка №3414 елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Эчкен татарлары
Эчкен татарлары — Курган һәм Чиләбе өлкәләре территориясендә яшәүче татарларның субэтносы, көнкүрештә татар теленең урта диалектының эчкен сөйләшен кулланалар. Себер һәм Урал яклары татарларының күпчелеге кебек үк, үзләрен аерым этник җәмгыять буларак аермыйлар һәм татарлар дип саныйлар.
Атамалары
Эчкен татарлары Урал артына Казан ханлыгы алынганнан соң күченгән. Исәт елгасы кушылдыкларының берсе булган Эчкен елгасына кадәр барып җиткәч, алар биредә үз авылларын булдырырга карар кылганнар. Әлеге торак пунктны һәм елга кушылдыгын алар «Эцкен» (эчкен, ичкин) дип атыйлар – татар әдәби телендә «эчәргә» дигән мәгънәгә туры килә.
Тарих
Эчкен татарларын формалаштыруда Идел буе татарлары (казан, касыйм татарлары, мишәрләр), себер татарлары, шулай ук аз санда башкорт кабиләләре, нугайлар, шулай ук руслар катнашкан. Идел буе татарларының Курган һәм Чиләбе өлкәләре территорияләренә урнашуы Казан ханлыгы җимерелгәннән соң башлана. Эчкен татарларының беренче авылы булып Эчкен авылы (хәзер Курган өлкәсе Шадрин районы Йолдыз авыл җирлеге Йолдыз авылы). 1586 елда Эчкен авылыннан Чиләбе өлкәсенең көнчыгыш һәм Курган өлкәсенең көнбатыш территориясенә унике гаилә күчеп китеп төпләнә.
XVII гасыр уртасыннан миграция көчәя. XVIII гасырда монда казакларга язылган татарлар урнаша башлый. Рәсми документларда, XVIII — XIX гасырларда, халык санын алу вакытында эчен татарлары йә башкорт, йә мишәр катлавына караган, ә халыкта «Себер юлы татарлары» термины кулланылган.
Алар янәшәсендә яшәүче башкортлардан аермалы буларак, эчкен татарлары элек-электән икмәк, балыкчылык һәм сәүдә белән шөгыльләнгәннәр, мәдәни халык булып саналганнар, язма сүзне югары бәяләгәннәр, китап сәнгате һәйкәлләренә сакчыл караганннар.
Архив мәгълүматларына караганда, XIX гасыр ахырында һәр эчкен татары авылында мәчет һәм аның каршында мәдрәсә була. Мәдрәсәдә, нигездә, малайлар белем алса, кызлар абыстайларда, ягъни иске татар телендә укый һәм яза белүче хатын-кызларда белем алганнар.
Таралышлары
Эчкен сөйләше вәкилләре Чиләбе өлкәсенең Усман (рус. Усманово), Үзбәгәрәк (Усть-Багаряк), Ачлыкүл (Ачлыкулево), Октябрь (Октябрьск) һәм Курган өлкәсенең Өчкүл (Учкулево), Әмәнкүл (Иванково), Тозау (Тузово), Әлмән (Альменево), Бишнәк (Вишняково), Өчкүл (Трехозерки), Кара елга (Черные речки), Эчкен (Юлдус), Себергән (Сибиркино), Тагыл (Кызылбай), Тарсук (Терсюк) авылларында яшиләр.
500-еллар (б. э. к.)
500-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 509 елда башланган һәм б. э. к. 500 елда тәмамланган унъеллык.
Богденешть (Траян, Бакеу)
Богденешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Лонгфорд (Канзас)
Лонгфорд  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лонгфорд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Һангыл
Һангыль (кор. 한글) — корей теленең фонематик язуы. Һангылның аермалы үзенчәлеге — хәрефләрне иҗекләргә тап килә торган төркемнәргә берләштерү булып тора. Язуның бу төрен XV гасыр уртасында корей галимнәре төзиләр. Ләкин әле озак вакыт корей теле өчен кытай иероглифик язмасын (һанча) кулланалар. XIX гасырда Корея ярымутравы японнар хакимияте астында вакытта, бу төр язма активлашып һәм популярлашып китә һәм ханчаны кысрыклый башлый. Хәзерге заманда Корея Республикасында төп һәм Корея Халык Демократик Республикасында бердәнбер язу системасы булып тора.
Тарих
VII гасырда Корея ярымутравы халкы дәүләт, эш башкару һәм фән рәсми теле буларак һанмун дигән кытай теле төрен куллана башлаган; һанча иероглифлары ярдәмендә шулай ук иду исемле корейча язу системалары бар иде. Ләкин һанмунда яки корейча привилегияле катлаулар ир-ат вәкилләре генә яза белә иде: гади кешеләргә һәм чыгыш буенча нинди генә булмасын хатын-кызларга конфуцийчылык белем бирү учреждениеләрендә өйрәнергә рөхсәт булмаган. Моннан тыш, һанчага нигезләнгән язу системалар бик тә катлаулы булуы сәбәпле, текстларны кайчакта ялгыш аңлый иделәр. Бу факторлар дәүләтне үзәкләштерү һәм җәмгыятькә конфуциячылык фикерләрне кертү өчен комачаулар тудырган.
XV гасырда Сеҗоң Бөек корейча язу һәм һанча укылышларын белдерү гади системасын булдырырга ниятләгән. 1443—1445 елларда аның җитәкчелегендә һангыл булдыра барган, 1446 елда аны тасвирлаган «Һунмин чоңым» (кор. 훈민 정음; 訓民正音) дигән эдикт чыгарылган. Милли әлифба җәелгән саен милли телдәге әдәбият тә популярлашып киткән. Авторлары исемлегенә хәтта хатын-кызлар кергән (Һваң Җин И, Сим Саимдаң һ.б.).
Һангыл мөстәкыйль рәвештә барлыкка килмәгән: кореялылар япон иҗек әлифбалары, буддачылык текстлар язылган браһми язуы, иске монгол язуы һ.б. әлифбалар белән таныш иде. Кореядә булдырылган әлифба шулай ук монгол шакмак язуы белән чагыштыралар. Моңа да карамастан, иероглифик система һангыльгә йогынты ясамый калмаган: кытай язуында һәр иероглифны бер шакмакка сыйдырып язалар, иероглиф үзе бер иҗек кенә белдерә, шуңа күрә һангыль хәрефләрне иҗекләп язалар.
Популярлыгына карамастан, һангыл озын вакыт эчендә рәсми документлар әйләнешендә кулланылмый калган; югары катлаулар аны кабул итмәгән. XIX гасырда хәзерге япон язуына охшаган катнаш язу кертелгән: сүз тымыры һанча, кушымчалары һангыл белән язылган.
1910—1945 елларда, Корея Япония колониясе булган чакта, һангылда укыту япон идәрәсе тарафыннан туктатылган. Милли һәм мәдәни ассимиляциягә каршы торган кореялылар үз телен һәм мәдәниятен саклауга юнәлтелгән төрле җәмгыятьләр оештырган. Иң мөһимәренең берсе — 1921 елда булдырылган «Чосоно һакһве» (кор. 조선어 학회). Оештыручылары телче Чу Сигёңның укучылары иде. «Чосоно һакһве» «Һангыл» журналын басып җибәргән, сүзлекләр төзегән, Һангыл көнен билгеләп үтәргә тәкъдим иткән.
Хәзерге заманда Корея Республикасында төп һәм Корея Халык Демократик Республикасында бердәнбер язу системасы булып тора. Һанча кулланылышы ким генә, ләкин аны өйрәнү мәктәп программаларына керә.
Тартыклар
Хәзерге корей телендә ㄱ, ㄲ, ㅋ, ㆁ, ㄷ, ㄸ, ㅌ, ㄴ, ㅂ, ㅃ, ㅍ, ㅁ, ㅈ, ㅉ, ㅊ, ㅅ, ㅆ, ㅎ,ㅇ һәм ㄹ чамоларыннан башка тартыклар кулланылмый.
Сузыклар
ㆍ хәзерге заманда кулланылмый.
Моннан тыш, ㅐ /ɛ/, ㅒ /jɛ/, ㅔ /e/, ㅖ /je/, ㅘ /wa/, ㅙ /wɛ/, ㅚ /wɛ ~ ø/, ㅝ /wʌ/, ㅞ /we/, ㅟ /wi ~ y/ һәм ㅢ /ɰi/ чамо тезмәләре бар; әүвәл барысы да дифтонглар яки трифтонглар белдерә иде, аннары кайберләре монофтогларга әйләнеп калган: мәсәлән, ㅐ /ɛ/ ул — ㅏ /a/ һәм ㅣ /i/ тезмәсе, башлангычтагы укылышы — /ai/. Шулай ук искергән ㆎ, ㆇ, ㆈ, ㆉ, ㆊ, ㆋ һәм ㆌ тезмәләре бар.
Шуның өстенә, тон билгеләре бар иде: иҗекнең сул янында ике нокта торса, анда күтерелмә тон; бер нокта торса, төшерелмә тон; нокта юклыгы тигез тон белдерә.
Аерымлыклар
Төньяк Кореядә ㅇ һәм ㆁ — аерым чамо, Көньяк Кореядә исә ㅇ генә кулланыла: иҗек ахырында /ŋ/ дип укыла, иҗек башында авазы юк.
Көняк Кореядә һәм Төньяк Кореядә әлифба тәртипләре бер-берсеннән аерылып тора.
Төньяк Кореядә кабул ителгән тәртип: ㄱ, ㄲ, ㄴ, ㄷ, ㄸ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅃ, ㅅ, ㅆ, ㅇ, ㅈ, ㅉ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅎ; ㅏ, ㅐ, ㅑ, ㅒ, ㅓ, ㅔ, ㅕ, ㅖ, ㅗ, ㅘ, ㅙ, ㅚ, ㅛ, ㅜ, ㅝ, ㅞ, ㅟ, ㅠ, ㅡ, ㅢ, ㅣ.
Көньяк Кореядә кабул ителгән тәртип: ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅅ, ㆁ, ㅈ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅎ, ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ, ㅇ; ㅏ, ㅑ, ㅓ, ㅕ, ㅗ, ㅛ, ㅜ, ㅠ, ㅡ, ㅣ, ㅐ, ㅒ, ㅔ, ㅖ, ㅚ, ㅟ, ㅢ, ㅘ, ㅝ, ㅙ, ㅞ.
Укылыш
Чамолар бер үк тәртип буенча языла һәм укыла. Чамолар күбесенең берничә укылышы бар, алар иҗектә урыныннан һәм күрше башка чамолардан тора.
Малкитаун (Иллинойс)
Малкитаун  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Будилово (Киров өлкәсе)
Будилово (Будилово) — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Каракаш (Баскил)
Каракаш (Karakaş) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Элазыг иле Баскил илчесенә караган бер авыл (köy).
Ханул-Анкуцей
Ханул-Анкуцей — Румыниянең Нямц жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лалапаша (Якутие)
Лалапаша (Lalapaşa) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Якутие илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Спенсер (округ, Кентукки)
Спенсер — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Тейлорсвилл шәһәре.
Удеж
Удеж — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Спенсер (округ, Кентукки)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1824 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 482 км² тәшкил итә.
Ковчыцы 1
Ковчыцы 1 (Коўчыцы 1 ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Светлагорский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Баендыр (Кавак)
Баендыр (Bayındır) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Кавак илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Фульеда
Фульеда — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казале (Павия)
Казале — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казале Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Марри (Висконсин)
Марри  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
510-еллар (б. э. к.)
510-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 519 елда башланган һәм б. э. к. 510 елда тәмамланган унъеллык.
Понти-Нова
Понти-Нова — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Страховице (Легницкий повяты)
Страховице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15882) 1997 CF29
(15882) 1997 CF29 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 7 февралендә BAO SCAP проекты тарафыннан Синлун обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 CF29» саналган.
Пнево (Грифицкий повяты)
Пнево  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Позорти (Илавский повяты)
Позорти  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
11451 проектлы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар
11451 проектлы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар (МПК) («Сокол», НАТО кодификациясе буенча — Mukha class corvette) — су асты канатларындагы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар төре.
Ройтч
Ройтч (Roitzsch) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
520-еллар (б. э. к.)
520-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 529 елда башланган һәм б. э. к. 520 елда тәмамланган унъеллык.
Ле-Сен-Реми
Ле-Сен-Реми (Lay-Saint-Remy) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 3,80 км².
(8505) 1990 YK
(8505) 1990 YK — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Ковчыцы 2
Ковчыцы 2 (Коўчыцы 2 ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Светлагорский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Лоренс (Канзас)
Лоренс  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лоренс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Богденешть (Фелчу, Васлуй)
Богденешть — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Татар Карамалысы
Татар Карамалысы — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
Почта индексы — 423352.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.
Уджин
Уджин — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кече Косьва
Кече Косьва — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Косьва елгасының уң ярына тамагыннан 261 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Хану-луй-Пале
Хану-луй-Пале — Румыниянең Димбовица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сеньосс
Сеньосс — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Пистек
Пистек — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сол Сунзас елгасының уң ярыннан 5 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Электрик коргы саклану кануны
Электрик коргы саклану кануны - электрик йомык системада коргылар алгебраик суммасы саклана.
Коргы саклану кануны бик төгәл итеп үтәлә. Әлеге канун калибрлау инвариантлыгы мәсләгеннән чыга.
Релятивистик инвариантлыкның таләбе коргы саклану кануны локаль рәвештә үтәлүенә китерә: күләмдәге коргылар аермасы чик аша коргы агымына тигез.
Калибрлау инвариантлыгы
Нөтер теоремасы буенча һәр саклану кануны ниндидер фундаменталь симметриягә туры килә. Фәза-вакытның симметряләре үзлекләре энергия, импульс, импульс моменты саклану кануннары белән бәйле.
Электрик, барион, лептон коргылары саклану кануннары фәза-вакытның үзлекләре белән бәйле түгел, алар махсус квант механикасы операторлары һәм халәтләр векторларының абстракт фәзасында физик кануннар симметриясе белән бәйле.
Кырның квант теориясендә корылган кырлар комплекс дулкынча функциясе белән тасвирлана:
биредә х - фәза-вакытның координатасы
Каршы коргылы кисәкчекләргә фазаның \psi каршы тамгасы туры килә, әлеге фаза - уйдырма "коргы фәзасында" почмак координатасы булып санала.
Глобаль калибрлау рәвешүзгәртүе, карата лагранжиан инвариантлыгы коргы саклану канунына китерә. Биредә Q — кисәкчек коргысы, \phi - кыр, \alpha - параметр.
Коргы саклану кануны интеграль формада
Электрик коргы агымы - электр агымы тыгызлыгына тигез, шуңа күрә:
биредә \Omega — өч үлчәмле фәзада өлкә, — өлкәнең чиге, \rho — коргы тыгызлыгы, \vec{j} — чик аша электр агымы тыгызлыгы.
Коргы саклану кануны дифференциаль формада
Чиксез кечкенә күләм өчен Стокс теоремасын кулланып, коргы саклану кануны (өзлексезлек тигезләмәсе):
Электроникада коргы саклану кануны Кирхгоф кагыйдәләренә китерә.
Джузеппе Гарибальди
Тәрҗемәи хәле
1807 елның 4 июлендә Ницца шәһәрендә (хәзерге Франция) туа. Бу вакытта Наполеон Бонапарт гаскәре Европа илләрен кулга төшереп килә. Дж. Гарибальдиның әтисе диңгезче һәм зур булмаган караб хуҗасы була. 15 яшендә Джузеппе Урта диңгездә сәүдә карабларында йөзә башлый. Көньяк Европа илләренең (Греция, Италия дәүләтләре һ.б.) азатлык өчен көрәшен күзәтә, сәяси сәбәпләр белән чит илләргә китәргә мәҗбүр булган ватандашлары белән күрешә — шушы хәлләр ватандар, гыйсьянчы, ирек өчен көрәшүче булырга этәргеч бирә.
Италия XIX гасырның I яртысында
XIX гасырның I яртысында Италия дигән бердәм дәүләт булмый. Ул күршедәге көчле мәмләкәтләргә бәйле 8 дәүләткә таркалган хәлдә була. Ләкин итальяннарда милли-азатлык һәм берләшү идеяләре көчәя бара. 1834 елда Дж. Гарибальди Италияне берләштерү идеясе әйдәманнарының берсе, «Яшь Италия» яшерен җәмгыятен нигезләгән Джузеппе Мадзини (1805-1872) җитәкләгән, хөкүмәткә каршы фетнәдә катнаша. Фетнәчеләр җиңелә, үлем җәзасына хөкем ителгән Гарибальдига Туниска, аннан Көньяк Америкага качарга туры килә.
Италиядә
1848 елда Европада инкыйлаблар хәрәкәте көчәя. Дж. Гарибальди итальян иреклеләре корпусы башында Австрия хакимлегенә каршы көрәшкә кушыла: әүвәл Пьемонт-Сардиния дәүләте җирләрендәге сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, анда солых игълан ителгәч, төньяктарак сугыша: яңа барлыкка килгән Рим республикасын саклауны җитәкли. Франция гаскәре Римны басып алгач, Гарибальди үзенең фикердәшләре белән инкыйлаби хәрәкәт сакланып калган Венециягә юнәлә. Ләкин аны кулга алып, илдән сөрәләр.
Сөргендә
Марокко, Гибралтар, АКШта 5 ел мөһаҗирлектә яши, фабрикада эшли, карабта Тын океанда йөзә.
Яңадан Италиядә
1855 елда янәдән Италиягә кайта. 1859 елда Пьемонт дәүләтенең Италиянең төньягын берләштерү өчен көрәшендә катнаша. Аның җитәкчелегендәге Альп укчылары корпусы батырлык күрсәтә. 1859 елның июлендә Австрия белән төзелгән солых нәтиҗәсендә, Италия төньягының зур өлеше берләшә. Барлык илне берләштерү барып чыкмагач, кәефе төшкән Гарибальди инкыйлаб хәрәкәтеннән читләшергә уйлый. Ләкин 1860 елда көньяк Италия җирләрендә чуалышлар башланганын ишетеп, Генуядан Сицилиягә юнәлә. Мең ярым ирекле утырган ике пароход Сицилиягә килеп туктый, баш күтәрүчеләр утрауны үз кулына ала. Гарибальдины утрауның диктаторы итеп сайлыйлар. Ун меңнән артык иреклене берләштергән Гарибальди гаскәре Римга юнәлә. Ләкин гаскәр Римга барып җитми. 1860 елның ноябрендә Гарибальди диктаторлык вәкаләтләреннән баш тарта, Көньяк Италия өстеннән булган хакимлекне Сардиния корольлеге короле Виктор Эммануил IIгә тапшыра. Виктор Эммануил II берләшкән Италиянең короле дип игълан ителә.
Европада
Гарибальдинең «азат итүче» дигән даны Италия чикләрендә генә калмый, Европа илләренә дә тарала. 1865 елда Англиягә баруы зур тантанага әйләнә, аңа моңарчы күрелмәгән хөрмәт күрсәтелә. 1870 елгы Франция-Пруссия сугышында французлар аны басып алучы алманнарга каршы көрәшне әйдәргә чакыралар, ләкин ике улы белән килгән Гарибальди уңышка ирешә алмый.
1868 елда үзе бер өлешен сатып алган Капрера утравында (Сардиния) өй сагы астында диярлек яши, истәлекләр, сәяси романнар яза. 1874 елда Италия парламенты Дж. Гарибальдига 100 мең лира күләмендә рента (пенсия) билгели. 1882 елның 2 июнендә вафат була һәм үз утравында күмелә.
Гаиләсе
I хатыны Анита Рибейра ду Силва (1821-1849), Көньяк Америкада һәм Италиядә инкыйлаб хәрәкәтләрендә канашучы. 1849 елда бишенче баласын тапканда вафат була. II хатыны – графиня Раймонди (1860 елда өйләнешәләр һәм аерылышалар). III хатыны Франческа Армазино
Тейлор (округ, Кентукки)
Тейлор — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Камбелсвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1848 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 699 км² тәшкил итә.
530-еллар (б. э. к.)
530-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 539 елда башланган һәм б. э. к. 530 елда тәмамланган унъеллык.
(15883) 1997 CR29
(15883) 1997 CR29 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 3 февралендә Ч. Трухильо, J. Chen, Д. Джуитт тарафыннан Мауна-Кеа обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 CR29» саналган.
Былина (Молома кушылдыгы)
Былина — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Молома елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 40 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Марселлон (Висконсин)
Марселлон  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Понти-Прета (Риу-Гранди-ду-Сул)
Понти-Прета  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каракаш (Карс)
Каракаш (Karakaş) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Карс иле Карс илчесенә караган бер авыл (köy).
Элс-Аламус
Элс-Аламус — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пнюв (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Пнюв  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Страхоцин (Түбән Силезия воеводалыгы)
Страхоцин  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Кантен-сюр-Эндруа
Сен-Кантен-сюр-Эндруа — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Покшиви (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Покшиви  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Баендыр (Бейшеһир)
Баендыр (Bayındır) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Бейшеһир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Митчелл (Иллинойс)
Митчелл  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Митчелл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казале (Асколи Пичено)
Казале — Италиянең Марке төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казале Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Уджинек
Уджинек — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кочышчы
Кочышчы (Кочышчы ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Ельский район районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Лоррейн (Канзас)
Лоррейн  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ханца
Ханца — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD170140
HD170140 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Ювәскүлә
Ювәскүлә (Jyväskylä) — Финляндиянең Үзәк Финляндия төбәгендә урнашкан шәһәр.
HD170140
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Ювәскүлә
Тарих
Шәһәр статусын 1837 елдан башлап йөртә.
HD170140
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Рёза
Рёза (Rösa) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Богденешть (Ясси)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(8506) 1991 CN
(8506) 1991 CN — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 5 февралендә Х. Мори, М. Араи тарафыннан Йории обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 CN» саналган.
(15884) Maspalomas
(15884) Maspalomas — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 27 февралендә Н. Сато тарафыннан Титибу обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 DJ» саналган.
550-еллар (б. э. к.)
550-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 559 елда башланган һәм б. э. к. 550 елда тәмамланган унъеллык.
Тодд (округ, Кентукки)
Тодд — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Элктон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1819 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 974 км² тәшкил итә.
Понти-Серрада
Понти-Серрада — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Мартелл (Висконсин)
Мартелл  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Сер (Ланди)
Сер — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Лаһти
Лаһти (Lahti) — Финляндиянең Пәйят-Һәме төбәгендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1905 елдан башлап йөртә.
Летрикур
Летрикур (Létricourt) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Эль-Пон-де-Бар
Эль-Пон-де-Бар — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бузмаковская
Бузмаковская (Бузмаковская) — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
560-еллар (б. э. к.)
560-еллар (б. э. к.) — б. э. к. 569 елда башланган һәм б. э. к. 560 елда тәмамланган унъеллык.
Побызак
Побызак — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Томь елгасының сул ярыннан 675 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Константин Пәтс
Константин Пәтс (Konstantin Päts; 23 февраль 1874, Лифляндия губернасы — 18 гыйнвар 1956, Калинин өлкәсе) — Эстониянең беренче президенты.
Кошчычы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сен-Кристоф-сюр-ле-Не
Сен-Кристоф-сюр-ле-Не — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Константин Пәтс
Тәрҗемәи хәл
1898 елда Юрьев университетының юридик факультетын тәмамлый. 1901 елда Рөвелдә «Teataja» («Хәбәрче») газетаны нигезли, аннан соң Рөвел муниципалитетында эшли (1904—1905 — шәһәр киңәшчесе, 1905 — шәһәр башлыгының урынбасары). Патша хакимияте тарафыннан эзəрлеклəүләр сәбәпле, чит илгә китә; үзеннән башка ясалган суд тарафыннан үлем җәзасына хөкем ителә. Караны гамәлдән чыгарудан соң, Россиягә кире кайта һәм суд алдына килеп баса, бер елга иректән мәхрүм ителү җәзасына хөкем ителә. 1911—1916 елларда — «Tallinna teataja» («Таллин хәбәрчесе») газетасының редакторы, 1916 елда сугышка мобилизацияләнә, Рөвел крепосте штабында прапорщик булып хезмәт иткән.
Сәяси карьера
1918 елда алман хакимияте тарафыннан кулга алына һәм июнь-ноябрьдә Польшада урнашкан концентрацион лагерендә ябылуда була. 1918—1919 елларда — Эстониянең премьер-министры һәм хәрби министры.
Гыйнвар 1921 — ноябрь 1922, август 1923 — март 1924, февраль 1931 — февраль 1932, ноябрь 1932 — май 1933 һәм октябрь 1933 — январь 1934 периодларда — Эстония дәүләте башлыгы.
1934 елда Йохан Лайдонер белән хәрби түнтәрелешне тормышка ашыра; шул түнтәрелеш нәтиҗәсендә илдә авторитар идарә итү формасы урнаштырыла, гадәттән тыш хәле игълан ителә; Пәтс Эстониянең дәүләт протекторы дип игълан ителә. 1938 елда Эстония президенты булып сайланыла.
Төрмәдә ябылу
Эстониянең ССРБ эченә керткәннән соң, гаилә белән Уфага депортацияләнә. 1942 елда бернинди гаепләүсез Казан төрмә психиатрия хастаханәсенә урнаштырыла. Суд карары — 25 елга иректән мәхрүм ителү һәм милекләрен конфискацияләү —, Пәтска 1952 елда гына игълан ителә.
Константин Пәтс 1956 елның 18 гыйнварында Калинин өлкәсенең Бурашево авылында психиатрик клиникада вафат була.
Поберово
Поберово — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Әхмәдулла Ишмөхәммәтов
Әхмәдулла Хаҗи улы Ишмөхәммәтов (1919 елның 7 ноябре, Ылыч, Пермь губернасы, РСФСР — 1952 елның 16 апреле, Свердловск, РСФСР, ССРБ) — гвардия майоры, Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Тормыш юлы
Әхмәдулла Ишмөхәммәтов 1919 елның 7 ноябрендә Ылыч шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. Татар. Сигез сыйныфны тәмамлый, исәп-хисап эшчеләре курсларын тәмамлый. Свердловск өлкәсенең Дәүләт контроле каршында инспектор-ревизор булып эшли.
1939 елда Кызыл Армия сафларына алына. Омск хәрби пехота училищесына укырга җибәрелә, 1940 елның февралендә курсантларның бер өлеше белән бергә яңа гына төзелгән Новосибирск хәрби-пехот училищесына күчерелә. Аны 1941 елның 10 июнендә тәмамлый.
1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында. Взвод командиры дәрәҗәсеннән мотоукчылар батальоны командирына кадәр юл уза. 1942 елдан ВКП(б) әгъзасы. 1944 елның җәендә Көнбатыш Украинаның Львов шәһәрен азат итү өчен барган сугышларда аерылып тора.
Гвардия мотоукчылар батальоны командиры майор Ишмөхәммәтов 1944 елның 21-23 июлендә Львов шәһәрен азат иткәндә батальонның хәрәкәтен оста оештыра. Аның укчылары алдынгы отряд составында шәһәргә беренче булып бәреп керәләр. Танклар ярдәмендә сугышчылар немец автоматчикларын һәм снайперларын чыгаралар, сапёрлар һәм разведчиклар белән бергә танклар өчен юлларны чистарталар. Ишмөхәммәтовның батальоны, танкистлар белән бергә шәһәр үзәгенә таба кереп, өч көн эчендә 6 «пантера», 3 «тигр», 4 пушка, 10 пулемёт, 300дән артык дошман солдатын һәм офицерын, 100ләп гитлерчыны әсирлеккә алган. Ишмөхәммәтов, башы яраланган килеш, Львовны тулысынча азат иткәнче батальон белән командалауны дәвам итә.
ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 23 сентябрендәге Указы белән командование биремнәрен үрнәк үтәү һәм немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен гвардия майоры Әхмәдулла Ишмөхәммәтовка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
1945 елдан — запаста. Свердловскта яшәгән һәм эшләгән. 1950 елда яңадан армиягә алына һәм Свердловск өлкәсенең Югары Пышма шәһәр хәрби комиссариатында хәрби комиссар урынбасары итеп билгеләнә.
1952 елның 16 апрелендә вафат була. Ивановка зиратында җирләнгән.
Ужут
Ужут — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Страхув (Вроцлавский повяты)
Страхув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Покшивниця-Велика
Покшивниця-Велика — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15885) 1997 EE
(15885) 1997 EE — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 1 мартында Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 EE» саналган.
Кече Ослянка
Кече Ослянка — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Косьва елгасының сул ярына тамагыннан 186 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Косьва елгасы башыннан Широков ГЭС-ына кадәр. Кече елга бассейны — Кама кушылдыклары бассейны, Агыйдел кушылганга кадәр, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вочка (Молома кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сырдәрья өлкәсе
Сырдәрья өлкәсе (Сырдәрья вилаяте, Sirdaryo viloyati) — Үзбәкстанның өлкәсе. Казакъстан, Таҗикстан һәм Үзбәкстанның Җиззәх һәм Ташкәнт өлкәләре белән чиктәш. Мәркәзе Гөлстан шәһәре. Исеме Сырдәрья елгасы исеме буенча биргәннәр.
Россия империясе эчендә
Сырдәрья өлкәсе (Россия империясе)
Үзбәкстан ССР эчендә
Өлкә 1963 елның 16 февралендә оештырылган.
Халык
Халык исәбе — 727 200 кеше (2011).
Иң зур шәһәр — Гөлстан, аның халкы исәбе 54 000 кеше. Башка зур шәһәрләр — Бәхет, Сырдәрья, Шырын и Яңиер.
Идарә төзелеше
Сырдәрья өлкәсе 8 районына (төмәненә) бүленә: һәм 3 өлкә карамагындагы шәһәренә:
Казале (Мачерата)
Казале — Италиянең Марке төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лост-Спрингс (Канзас)
Лост-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лост-Спрингс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Куопио
Куопио (Kuopio) — Финляндиянең Төньяк Савония төбәгендә урнашкан шәһәр.
Курган татарлары
Курган татарлары — Курган өлкәсе территориясендә яшәүче татарларның территориаль төркеме, көнкүрештә татар теленең урта диалектының эчкен сөйләшен кулланалар.
Тарих
Кураган татарларын формалаштыруда Идел буе татарлары (казан, касыйм татарлары, мишәрләр), себер татарлары, шулай ук аз санда башкорт кабиләләре, нугайлар, шулай ук руслар катнашкан. Идел буе татарларының Курган өлкәсе территориясенә урнашуы Казан ханлыгы җимерелгәннән соң башлана. Курган өлкәсендә татарларның беренче авылы булып Эчкен авылы санала (хәзер Курган өлкәсе Шадрин районы Йолдыз авыл җирлеге Йолдыз авылы). 1586 елда Эчкен авылыннан Чиләбе өлкәсенең көнчыгыш һәм Курган өлкәсенең көнбатыш территориясенә унике гаилә күчеп китеп төпләнә.
XVII гасыр уртасыннан миграция көчәя. XVIII гасырда монда казакларга язылган татарлар урнаша башлый. Рәсми документларда, XVIII — XIX гасырларда, халык санын алу вакытында эчен татарлары йә башкорт, йә мишәр катлавына караган, ә халыкта «Себер юлы татарлары» термины кулланылган.
Алар янәшәсендә яшәүче башкортлардан аермалы буларак, татарлар элек-электән икмәк, балыкчылык һәм сәүдә белән шөгыльләнгәннәр, мәдәни халык булып саналганнар, язма сүзне югары бәяләгәннәр, китап сәнгате һәйкәлләренә сакчыл караганннар.
Архив мәгълүматларына караганда, XIX гасыр ахырында һәр эчкен татары авылында мәчет һәм аның каршында мәдрәсә була. Мәдрәсәдә, нигездә, малайлар белем алса, кызлар абыстайларда, ягъни иске татар телендә укый һәм яза белүче хатын-кызларда белем алганнар.
Таралышлары
Татарлар, башлыча, Курган (2015 елда – 1734 кеше), Шадринск (2015 елда – 1800 кеше) шәһәрләрендә, Әлмән (4096 кеше; Әлмән, Иванково, Өчкүл, Алакүл, Вишняково, Тузово авылларында), Сафакүл (4096 кеше; Атҗитәр, Бахарево, Карасево, Мансур, Сафакүл, Сөлекле, Боровичи, Максимовка авылларында), Целинный (2015 елда – 980 кеше; Өчкүл, Белозёрки авылларында), Шадринск (1020 кеше; Байрак, Сибирки, Эчкен авылларында), Шатрово (2015 елда 1019 кеше; Кызылбай авылында) районнарында яшиләр.
Мәдәният
1932–1933 елларда Шадринск шәһәрендә «Ленин юлы» газетасы нәшер ителгән, 1950–1960 елларда Сафакүл районында «Коммунист» газетасына татарча кушымта чыга, ә 2000 елдан Сафакүлдә «Замандаш» татар-башкорт өлкә газетасы нәшер ителә башлый.
1996 елда Курган шәһәрендә – «Туган тел» татар җәмгыяте, 2001 елдан Сафакүл авылында татар-башкорт мәдәнияте үзәге эшли. Хәзерге вакытта Курган өлкәсендә 37 мәчет һәм Курган шәһәрендә ислам мәдәни үзәге (1998 елдан) эшли.
Сафакүл, Әлмән авылларында төбәк тарихы музейлары, Сөлекле авылында татар халык театры (1984 елдан Сафакүл районы), Әлмән (1981 елдан), Зур Дубровный (1992 елдан, Целинный районы) авылларында фольклор коллективлары, «Ак каен» (1989 елдан) һәм «Дуслык» (2000 елдан, Сафакүл районы), «Изге ай» (1993 елдан, Шатрово районы), «Миләш» һәм «Дуслык» (Шадринск районы), «Ялкын» (Әлмән районы), «Салават купере» (2009 елдан, Сафакүл районы), «Дулкын» (2013 елдан, Әлмән районы), «Болан» балалар фольклор төркеме (1995 елдан, Шатрово районы) һ.б. эшли. 1995–1998 елларда Өчкүл авылында «Җомга» һәвәскәрләр клубы эшли.