cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Архитектура
Биналарның һәм корылмаларның тышкы кыяфәте шулай ук архитектура дип атала. Шуның өстенә биналарны һәм корылмаларны җыйма рәвештә архитектура дип атыйлар.
Архитектура гыйлеме
Архитектураны өйрәнүче иҗтимагый, техник һәм махсус фәннәр комплексы. Төп тармаклары: архитектура, шәһәр төзелеше теориясе һәм тарихы, архитектура истәлекләрен реставрацияләү һәм реконструкцияләү, ландшафтлар архитектурасы, архитектура иҗаты методологиясе, архитектура тәнкыйте. Архитектура гыйлеменең фән буларак барлыкка килүен галимнәр Борынгы Рим архитекторы һәм инженеры Витрувийның «Архитектура турында ун китап» дигән трактаты (б.э.к. 1 йөз) белән бәйлиләр, анда шәһәр төзелеше, инженер-техник һәм бизәлеш мәсьәләләре бәян ителә. Архитектура гыйлеме үсешендә Л. Альбертиның «Биналар төзү турында» (1485), А. Палладионың «Архитектура турында дүрт китап» (1570), Д. Виньоланың «Архитектурада биш ордер кагыйдәсе» (1562) дигән трактатлары мөһим роль уйный. 18-19 йөзләрдә архитектура фәне үсеше нигездә архитектура (ордер) формалары теориясен эшләү, дөнья архитектурасы истәлекләрен ачу һәм өйрәнү юнәлешендә бара. Моңа күренекле француз һәм немец галимнәренең (И. Винкельман, Г. Шлиман, Ф. Майер, К. Шинкель, Виолле ле Дюк, О. Шуази һ.б.) археология һәм реставрация өлкәсендәге эшчәнлекләре сәбәп була. Нәтиҗәдә дөнья халыкларына Троя, Микен, Помпеи, Петра, Персепольдәге мәдәни истәлекләр белән танышу мөмкинлеге ачыла. Бу истәлекләрнең тарихын һәм архитектурасын тирәнтен өйрәнүгә, төрле төбәкләр һәм дәверләрнең архитектурасы арасындагы үзара йогынтыларны һәм багланышларны тикшерүгә этәргеч бирә. Бөтендөнья архитектурасы тарихын өйрәнүгә нигез салына. 20 йөздә тикшеренүләрне Л. Беневоло, З. Гидион, Г. Зитте, М. Майер, Н. Певзнер, М. Рагон һ.б. дәвам иттерә. Тикшеренүчеләр, архитектура һәм шәһәр төзелеше композицияләре мәсьәләләреннән тыш, ландшафтка бәйле, техноген, экологик һ.б. аспектларның теоретик проблемаларына да игътибар итәләр.
Чипрки (Елцкий повяты)
Чипрки  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алексей Калкин
Алексей Григорий улы Калкин ( 3 апрель, 1925 - 18 август, 1998 ) - Алтай Республикасының халык кайчысы (чичәне), "Маадай Кара" героик эпосын башкаручы.
Тәрҗемәи хәле
1925 елның 3 апрелендә Ойрат автономияле өлкәсенең (хәзер Алтай Республикасы) Улаган районы Паспарта авылында туган.
Балачагыннан ук сукыр булган. Белем алу мотлак булмаса да, аның бабасы һәм атасы шулай ук Таулы Алтайның танылган чичәннәре булганлыктан, кечкенә чагыннан ук ул халык авыз иҗаты, төгәлрәк әйткәндә, халкының героик эпосы белән үтә дә таныш була.
1978 елда СССР Язучылар берлегенә кабул ителә, 1995 елда Дуслык ордены белән бүләкләнә.
Алексей Калкин Алтай халык әкиятләрен бугаз җырлавы белән аеруча "Маадай Кара" эпосын башкаруы өчен беренче булып "Алтай республикасының халык кайчысы" исеменә лаек була.
1998 елның 18 августында Алтай Республикасының Ябоган авылында вафат була.
Иҗаты
Балачагыннан ук Алексей Калкин танылган чичәннәр О.Чолтуков, Д. Тобоков, Т. Токтогуловларны ишетеп үсә. А.Калкин беренче кайчы-остазы буларак, аңа борыңгы һәм гаять түбән авазлы төсмерләргә бай Теленгит кайын өйрәтүче атасын саный. Инде 22 яшендә Калкин Алтайның иң яхшы чичәне дип таныла, һәм 23 яшендә ул Мәскәүдәге тикшерү-смотрда бөтенсоюз танылуына лаек була. Шул ук вакытта монда аннан монтажлы Алтай героик эпосы " Маадаи-Кара " беренче тапкыр яздырыла. "Маадаи-Кара" дөнья әһәмиятендәге халык поэзия ядкаре булып таныла. Бүгенге көнгә ул рус (А.Плитчинконың шигъри тәрҗемәсе), тыва, монгол, кыргыз телләренә тәрҗемә ителгән.
Феноменаль хәтере булган Калкин репертуарында 30 дан артык героик әсәрләр бар, аларның һәрберсенең күләме бер меңнән алып ун меңгә кадәр юл, шулай ук күп кенә әкиятләр, мифлар, легендалар, хикәяләр һәм җырлар. 1997- нче елда, "Себер һәм Ерак Көнчыгыш халыкларының фольклор ядкарьләре"нең 15 томында, 1987- нче елда Новосибирскта А.Калкиннан язып алынган "Очи-Бала " легендасының соңгы версиясе дөнья күрә.
Калкин борынгы эпосны башкаручы буларак кына түгел, ә халык шагыйре-импровизаторы буларак та мәгълүм.
Зәй кирпеч заводы
Зәй кирпеч заводы (ООО Заинский кирпичный завод) ― Татарстанның Зәй районы Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында урнашакан төзелеш индустриясе предприятиесе. 1986 елда төзелә башлаган. 2006 елның февраленнән ―.
Урнашуы
Зәй кирпеч заводы Зәй шәһәреннән 10 км, Куйбышев тимер юлының Бөгелмә ― Кругле поле (Чаллы) ― Әгерҗе тармагының Зәй тимер юл станциясеннән 12 км, Яр Чаллы пристаненнән 70 км читтә, Зәй ― Сокрау (Түбән Кама ― Сокрау ― Чистай) юлына якын, Зәй районы Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында  урнашкан.
Тарих
1986 елның апрелендә Зәй район советы башкарма комитеты Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында төзелеп бетмәгән, 800 баш мөгезле эре терлеккә исәпләнгән ферма бинасы урынында колхозара кирпеч заводы төзергә карар итә. Төзелүче заводның директоры (1987―1991 елларда) ― Т. Н. Вәлиуллин. Төзелешнең кураторы ― Зәй районы ОКС (башлыгы ― М. А. Стрелков). Беренче генподрядчиклары ― Зәй, аннары «Идел» МП.
Заводның җиһазлары СССРда җитештерелгән. Проект куәте ― елына 15 млн 150-маркалы кирпеч чыгару.
1992 елның ноябрендә Зәй кирпеч заводы «Зәйнефть» белән «Татагропромстрой»ның уртак предприятиесенә (СП Татагропромстрой и НГДУ Заинскнефть ― Заинский кирпичный завод) әйләнә. 1992 елдан завод директоры ― В. П. Радивилов.
1993 елның гыйнварында елына 15 млн кирпеч җитештерүче җиһазлар урнаштырыла. Заводтан 4 км читтә Иске Пәлчикәү авылы тирәсендә 33 елга запасы булган балчык карьеры эшкәртелә.
Зәй кирпеч заводы тулы җимерелү һәм торгызу стадиясен уза. Хәзер завод елына, сорау булуга карап, 3 млн һәм аннан да күбрәк М100 маркалы кызыл керамик кирпеч җитештерә һәм сата. Җитештерү куәтен елына 7,5 млн данә кирпеч җитештерүгә хәтле үстерә ала.
Кирпеч компонентлары: балчык, ком, опилка һәм аш тозы.
Технология
2006 елның февраленнән ― ҖЧШ. М100, М125-маркалы кызыл (тишексез) керамик кирпеч, чирәп түбә һәм яндырылган балчыктан башка төзелеш әйберләре җитешетерә һәм сата.
Грязнуха (Идолга кушылдыгы)
Грязнуха  — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Идолга елгасының сул ярына тамагыннан 62 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 14 км.
Зәй кирпеч заводы
Технология
2015 елда завод 2 миллион 850 кирпеч чыгарган, бу, 2014 ел белән чагыштырганда, 16 процентка күбрәк. Кирпеч сату 24 процентка арткан һәм ул 17 миллион 350 мең сумнан 21 млн. 566 мең сумга җиткән. Заводның рентабельлелеге 0,3 процентка арткан.
Грязнуха (Идолга кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Медведица елгасы башыннан Терса елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамактары арасында, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Меркез (Мезитли)
Меркез (Merkez) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Мезитли илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Владимир Вуйтек
Владимир Вуйтек (Vladimír Vůjtek,, — , ) — Чехословакия хоккейчесе (һөҗүмче), Чихиᴙ хоккей тренеры, Ярыcлау «Локомотивы»ның (2001-2003, 2010-2011), Казан «Ак Барсы»ның (2003-2004), Мәскәү «Динамосы»ның (2009-2010), Словакия (2011-2015) һәм Чихиᴙ (2015-2016) милли хоккей җыелмаларының баш тренеры.
Ломенга
Ломенга — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лондушка елгасының уң ярыннан 0,8 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Унжа елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Идел, Рыбинск сусаклагычыннан Ука кушылган урынга чаклы, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бретулешть (Ясси)
Бретулешть — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казе Бетин (Венеция)
Казе Бетин — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Бетин Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Фридом (Сок, Висконсин)
Фридом  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рьервессемон
Рьервессемон — Франциянең Бельфор җире департаментында урнашкан коммуна.
Арцвиллер
Арцвиллер (Hartzviller) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 4,14 км².
Барбарос (Көрфез)
Барбарос (Barbaros) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Көрфез илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(9047) 1991 QF
(9047) 1991 QF — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 30 августында Роберт Макнот тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 QF» саналган.
Минамисома
Минамисома — Япония дәүләтенең Фукусима префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Минамисома шәһәре 2006 елның 1 гыйнварында шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 71761 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 180 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 398.50 км² тәшкил итә.
Санта-Мария-ди-Жетиба
Санта-Мария-ди-Жетиба — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Эспириту-Санту штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(16578) Essjayess
(16578) Essjayess — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 29 мартында D. I. Steel тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 FM1» саналган.
Прыазёрны
Прыазёрны (Прыазёрны ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Чахув (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Чахув  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Энджеюв-Новий
Энджеюв-Новий — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Ла-Фаж-Монтиверну
Ла-Фаж-Монтиверну — Франциянең Лозер департаментында урнашкан коммуна.
Зальденбург
Зальденбург — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Голд-Маунтен (Калифорния)
Голд-Маунтен  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Голд-Маунтен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Крутолапова
Крутолапова (Крутолапова) — Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (24%), татарлар (13%), башкортлар (63%).
Чосново
Чосново — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чардак
Чардак — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Георгий Вульф
Георгий Вульф (Георгий Викторович Вульф,, — , ) — РИ кристаллографы, Мәскәү университеты профессоры, РФА мөхбир әгъзасы (1921).
Газерд (Кентукки)
Газерд  — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Газерд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тумаслы (Шәрур)
Тумаслы  (Tumaslı ) — Әзербайҗанның Нахчыван Автоном Республикасы Шәрур районына караган авыл.
Густи Айу Каранг
Густи Айу Каранг Индонезиядә 1809 елдан 1814 елга кадәр регент хатын-кыз булган. Аның туган патшалыгы Карангасем Патшалыгы булган. Ул Дэва Агунг Истри Каньяның әнисе булган, аның әтисе һәм ко-регент Дэва Агунг Путра I булган. Ул Дэва Агунг Истри Канья өчен "Клунгкунгның Кыз Патшабикәсе" булыр өчен яңа шартлар уйлап чыгарган.
Романьи-су-Ружмон
Романьи-су-Ружмон — Франциянең Бельфор җире департаментында урнашкан коммуна.
Йоһанн Фридрих Христиан Вуттиг
Йоһанн Фридрих Христиан Вуттиг (Johann Friedrich Christian Wuttig,, — , ) — химик, технолог һәм фармацевт, Казан университеты профессоры.
Вильярино-де-Консо
Вильярино-де-Консо — Испаниянең Оренсе провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Липовица (елга)
Липовица — Россия территориясеннән ага торган елга. Тамбов өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы КАС/ИДЕЛ/2231/350/51/375 урнашкан. Елга озынлыгы 52 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Цна елгасы, тамагынан Тамбов каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ука.
Грязнушка (Идолга кушылдыгы)
Грязнушка  — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Идолга елгасының сул ярына тамагыннан 57 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Медведица елгасы башыннан Терса елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамактары арасында, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лодейно
Лодейно (Лодейно) — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Челин
Челин — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Меркез (Араклы)
Меркез (Merkez) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Араклы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(9048) 1991 RD24
(9048) 1991 RD24 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 12 сентябрендә Генри Хольт тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 RD24» саналган.
Прямик
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Санта-Мария-ди-Итабира
Санта-Мария-ди-Итабира — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
HD181627
HD181627 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(16579) 1992 GO
(16579) 1992 GO — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Чукти
Чукти — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фридом (Форест, Висконсин)
Фридом  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зальдорф-Зурхайм
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карашар (Улаш)
Карашар (Karaşar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Улаш илчесенә караган бер авыл (köy).
Барбарос (Ахметли)
Барбарос (Barbaros) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Ахметли илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Казе Бетиол (Тревизо)
Казе Бетиол — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Ла-Фаж-Сен-Жульен
Ла-Фаж-Сен-Жульен — Франциянең Лозер департаментында урнашкан коммуна.
Казе Бетиол (Тревизо)
Географиясе
Казе Бетиол Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Хуҗа Хәсән
Хуҗа Хәсән — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Хуҗа Хәсән авыл җирлеге үзәге.
Бретуя
Бретуя — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Казе Бетиол (Тревизо)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Бретуя
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хәкимҗан Халиков
Тормыш юлы
Хәкимҗан Шәяхмәт улы Халиков 1933 елның 16 гынварында Татарстан АССРның хәзерге Әтнә районы Мамыш авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1948 елда, Чембулат җидееллык мәктәбен тәмамлагач, Арча педагогия училищесына укырга керә. 1952 елда хәзерге Арча районының Иске Әҗем җидееллык мәктәбендә укытучы булып эшли башлый. 1954—1960 елларда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә читтән торып укый. 1963 елдан бирле Казанда яши. Башта ул тугыз ел буе «Ялкын» журналы редакциясендә мәктәпләр бүлеге мөдире, аннары, 1972 елдан, «Яшь ленинчы» газетасында әдәби хезмәткәр, 1979—1981 елларда Татарстан Язучылар союзының матур әдәбиятны пропагандалау Бюросы җитәкчесе, ә 1981 елдан 1983 елга кадәр союз аппаратында яшьләрнең әдәби әлманахы «Идел»нең җаваплы редакторы булып эшли, 1983 елдан ул — «Совет мәктәбе» журналы редакциясе хезмәткәре. 1955 елдан КПСС члены.
X. Халиков, балалар әдәбиятында үз сүзен әйтерлек шагыйрь булып өлгергәнче, шактый озак эзләнүләр чоры кичерә. Башта ул өлкәннәр өчен яза (аларның кайберләре үз вакытында Арча (элеккеге Кызыл юл), Әтнә район газеталарында басыла), соңрак алтмышынчы еллар башында, республика үзәк матбугатында шагыйрьнең исеме инде шактый еш күренә: шигырьләре «Җырчы чишмә» (1963), «Яшьлек таңы» (1964), «Кайнар хисләр» (1966) дигән коллектив җыентыкларга кертелә; ниһаять, 1969 елда Татарстан китап нәшриятында мәктәпкәчә яшьтәге балаларга атап язылган «Йолдызлар ничәү» исемле мөстәкыйль шигырьләр җыентыгы басылып чыга.
Хуҗа Хәсән
Географиясе
Олы Кайбыч авылыннан 26 км көнбатыштарак, Чуашстан белән чик буенда, Гөбенәнең кушылдыгы Инеш елгасы ярында урнашкан.
Хәкимҗан Халиков
Тормыш юлы
X. Халиковның аерым әсәрләре рус һәм илебездә яшәүче башка милләт балаларына да таныш. 1977 елда аның Казанда русча тәрҗемәдә «Конфит агачы» («Конфетное дерево») исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрде.
Хуҗа Хәсән
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Хәкимҗан Халиков
Тормыш юлы
X. Халиков мәктәпләрдә һәм балалар бакчаларында еш була, сәләтле яшь каләмнәрне эзләп табу һәм аларга иҗади ярдәм күрсәтү юнәлешендә нәтиҗәле эш алып бара. Ул берничә ел Татарстан Язучылар союзы каршындагы балалар әдәбияты секциясенең бюро секретаре булып эшләде.
Балалар әдәбиятын үстерү һәм пионер матбугаты өлкәсендәге хезмәтләре өчен X. Халиковка 1984 елда «Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелде.
Хуҗа Хәсән
Тарих
1619 елдан билгеле.
Хәкимҗан Халиков
Тормыш юлы
X. Халиков — 1973 елдан СССР Язучылар союзы члены.
2002 елда вафат.
Хуҗа Хәсән
Тарих
18 гасырда авыл халкы чукындырыла. 1710 елда башта авыл ике җирдә була, икесендә дә 2-3 гаилә чукындырылган. Чукынудан качып китүчеләр бүгенге Апас районы Күкшем авылын нигезли, бер өлеше хәзерге Буа районы Бик-Үти авылына күченә.
Чукындырылган татарларның бабалары арасында нугайлар да булырга охшый. Хуҗа Хәсән авылында язып алынган бер риваять буенча, ул авылны Идел буе Болгарына Аксак Тимер һөҗүменнән соң хәзер Чистай төбәге нугайлары (мишәрләре) нигезләгән дип уйланыла, алар Улыби-Ульби нәселеннән була. Шул ук вакытта Казанны саклаучы нугайлар башында Улы би торуы билгеле.
Авылның атамасы да беренче нигезләүче — Хуҗа Хәсән дигән кеше белән бәйле.
Халык саны
Авылның төп халкын татарлар — 94%, чуашлар — 5% һәм руслар — 1% тәшкил итә (2017).
Дин
Авыл халкы XVIII гасырга кадәр ислам динен тоткан, авылда мәчет эшләп торган. XVIII гасырда авыл халкы көчләп чукындырыла, мәчет хәзерге Яшел Үзән районы Айдар авылына күчерелә.
Мәгариф
1926 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла, 1948 елда – җидееллык, 1962 елда – тулы булмаган урта, 1989 елдан Хуҗа Хәсән урта мәктәбе дип үзгәртелә.
Мәдәният
Авылда Тау иле керәшен татарлары музее эшли. Мәдәният йорты, китапханә, спорт мәйданчыгы, фельдшерлык пункты бар.
Икътисады
Халкы күбесенчә кырчылык, терлекчелек белән шөгыльләнә.
Асенонкур
Асенонкур (Assenoncourt) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 16,69 км².
(16580) 1992 HA
(16580) 1992 HA — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 21 апрелендә С. Отомо тарафыннан Такане обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 HA» саналган.
Энджеюв-Старий
Энджеюв-Старий — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Салкын Алан
Салкын Алан — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
Почта индексы — 423426.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Чупово
Чупово — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лондушка (Понга кушылдыгы)
Лондушка — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Понга елгасының уң ярыннан 73 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Унжа елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Идел, Рыбинск сусаклагычыннан Ука кушылган урынга чаклы, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ропп
Ропп — Франциянең Бельфор җире департаментында урнашкан коммуна.
Көшел
Көшел (Кушулево) — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлегенә керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 407 кешенең яшәве мәгълүм.
Көшел, Юкәле, Юнтирәк авылларының өчесенә 279 йорт бар, 622 кеше яши. Шул исәптән 7-16 яшькә кадәргеләр - 67, 7 яшькә кадәрге 50 бала бар. 35 яшькә кадәрге гаиләләр саны – 54 (2010).
Икътисад һәм социаль тармак
“Көшел” авыл хуҗалыгы кооперативының үзәк утары.
Санта-Мария-ду-Камбука
Санта-Мария-ду-Камбука — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пернамбуку штатына карый.
Вьяна-дель-Больо
Вьяна-дель-Больо — Испаниянең Оренсе провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Санта-Мария-ду-Камбука
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Вьяна-дель-Больо
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чепино
Чепино — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дате (Фукусима)
Дате — Япония дәүләтенең Фукусима префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дате шәһәре 2006 елның 1 гыйнварында шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 67487 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 255 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 265.10 км² тәшкил итә.
Чыганаклар
Дате (Фукусима) 伊達市
Чарингу
Чарингу — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Нишке
Нишке-Паз («Нишке Ходай») — Эрзя халкы мифологиясендә иң олы Ходай. Кайвакыт Нишке турында Кояш Ходае һәм демиург Чи-Пазның һәм гипотетик Алиһә-Ана Анге Патяй улы турында кебек искә алганнар. Мифология буенча Нишке-Паз күк һәм җирне барлыкка китергән, Дөнья океанына коры җирне тотар өчен өч гаять зур балыкны җибәргән, урман утырткан, эрзяларны барлыкка китергән һәм ир-ат кешеләргә җир белән эшләргә (игенчелек белән шөгыльләнергә), ә хатын-кызларга — йорт өчен җаваплы булырга (өйдәге эшләр белән шөгыльләнергә) кушкан. Нишке-Паз — пантеон башы: ул барлык Ходайларны алмагач астында бөек сыйга чакырган. Нишкены төрле өшкерүләрдә чакырганнар, аны уңыш, хайваннарның һәм кешеләрнең сәламәтлеге турында сорап дога кылганнар. Исеме (иң иртә формасы — Инешке) Һинд-Иран килеп чыгышлы ике сүзнең композиты булып тора: ине «бөек» (борынгы Һинд телендәː iná «көчле, куәтле») һәм Шкай (*kšaya «хөкемдар, әфәнде» сүзеннән ).
Двоенка
Двоенка — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Сухая Двоенка елгасының сул ярына тамагыннан 4,1 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Медведица елгасы башыннан Терса елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамактары арасында, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Николай Высоцкий (1843)
Николай Высоцкий (Николай Фёдорович Высоцкий,, — , ) — табиб, җәмәгать эшлеклесе, Казан университеты профессоры, хакыкый дәүләт киңәшчесе (1894), Казан университеты каршындагы бактериология институты директоры (1900-?).
(9049) 1991 RQ27
(9049) 1991 RQ27 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 12 сентябрендә Генри Хольт тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 RQ27» саналган.
Голд-Ривер (Калифорния)
Голд-Ривер  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Голд-Ривер халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(16581) 1992 JF3
(16581) 1992 JF3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 8 маенда Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 JF3» саналган.
Прыбар (Буда-Кашалёвский районы)
Прыбар  (Прыбар ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Буда-Кашалёвский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Эрузале
Эрузале — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Меркез (Чаршибашы)
Меркез (Merkez) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Чаршибашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Пуетка
Пуетка — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Мари Ил биләмәләрендә ага. Елга  Пижма елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зальхинг
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шалково
Шалково — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лопыриха
Лопыриха — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Унжа елгасының уң ярыннан 96 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Унжа елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Идел, Рыбинск сусаклагычыннан Ука кушылган урынга чаклы, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шейх Хасина Вазед
Шейх Хасина́ Вазен (28 сентябрь 1947 ел) — дәүләт эшмәкәре. 1996-2001 елларда Бангладешның премьер-министры, 2009 елдан — «Авами Лиг» фиркасе җитәкчесе.
Гомер юлы
Фаридпур округында туган. 1971—1975 елларда азат Бангладеш башлыгы, «милләт атасы» дип йөртелгән Шейх Муджибур Рахман кызы. 1969 елда Даккадагы стунеб болганышларында катнаша. 1971 елда Бангладешның бәйсезлеге өчен сугышта баскын Пакъстан армиясе тарафыннан кулга алына. 1975 елның 15 августында атасы һәм гаилә әгъзаларыннан 20 кеше фетнәчеләр тарафыннан үтерелә. Бар гаиләдән сеңлесе һәм үзе генә торып кала, чөнки бу вакытта алар Бангладешта булмый. 1981 елда чит илдә көе аны Авами Лиг фиркасе җитәкчесе итеп сайлыйлар. Шул елда ук Бангладешка кайта. Ил башлыгы Эршад Хөсәен Мөхәммәт режимына каршы чыга. 1991 елда Эршад хакимияттән киткәннән соң идарә итүнең демократик системасын тергезү Парламентка сайлау барышында аның фиркасе Бангладеш милли партиясыннан җиңелә. 1990 нчы еллардан хакимлек өчен көрәш бу ике фирка арасында бара.
Премьер-министр (1996-200)
1996 елның мартында Шейх Хасина чираттагы сайлауларга бойкот белдерә һәм Бангладеш милли фиркасе рәисе Халед Зиа яңадан сайлау игълан итәргә мәҗбүр була. Хасина анда җиңеп чыга. Ул эшләгән чорда Һиндостан белән мөнәсәбәтләр яхшыра, Ганг елгасын бүлешү буенча килешү төзелә. Ул эшләгән чорда икътисади үсеш әкренәя, әйе, берничә тапкыр илдә су басуы зур зыян китерә. 1999 елда Бангладеш милли фиркасе ил буенча сәяси стачка оештыра, Шейх Хасина хакимияттән мөддәтен тутырмый китүдән баш тарта.
Оппозицияда эшмәкәрлеге (2001-2008)
2001 елгы сайлау бик катлаулы шартларда үтә, терактларда йөздән артык кеше һәлак була. Бик түбән күрсәткечләр белән җиңелгәч, Шейх Хасина БМны фальсификацияләүдә гаепли, әммә хакимияттән китә. 2004 елда чыгыш ясаган вакытында аңа һөҗүм итәләр, нәтиҗәдә 19 кеше һәлак була, үзе яралана. БМП теракт оештыруда гаепләүләрне кире кага. 2007 елгы сайлау алдыннан хәрбиләр тарафыннан гадәттән тыш хәл игълан ителә, Хасина Вазед кулга алына, ләкин 2008 елның июнендә АКШ ка чыгып китә ала.
Хакимияткә кайту
2008 елның ноябрендә Хасина Вазен иленә кайта. Шул елны 29 декабрдә парламентка сайлауда катнаша. «Авами Лиг» күпчелек тавыш җыеп җиңеп чыга һәм ил хөкүметен төзи. 2009 елның 6 гыйнвардан Хасина илнең премьер-министры булып эшли.
Алексеевка (Сатка районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Чиләбе өлкәсенең Чаткы районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (87%), татарлар (13%).
HD18166
HD18166 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Милли университет (концепция)
Беренче Милли университет проекты
1990 елда Татарстанның дәүләт программасына Татар милли университет булдыру карары керә. 1993 елның 20 сентябрендә алдынгы милләтпәрвар татар галимнәре тарафыннан татар тарихында беренче Татар милли университеты ачыла. Университетның ачылу чаралары Профсоюзлар урамының 15 йортындагы "Укытучылар йортында" уза. Укытылган фәннәрнең күпчелек өлеше татар телендә татар уку китаплары буенча алып барыла. КАИ ның физика-математика фәннәре докторы Гали Даутов 4 томлык физика китапларын, КХТИ галиме Абрик Вәлиуллин "Гамәли механика", Хисамиев химия фәненнән дәреслек, төзелеш институты галиме Шакирҗанов теорик механика дәреслеген, Фәрзәнә Кулеева белән Рәфкать Рәхмәтуллин ике математика дәреслекләрен татар телендә алдан әзерлиләр. Бу китаплардан калмый КДУ галиме Равил Һади тарафыннан ике информатика дәреслекләре, Гөлнара Арсланова тарафыннан - инглиз теленнән тәрҗемә ителгән методик кулланмалар һәм күнегүләр татар телендә җитештерелә. Бу дәреслекләрдән һәм әсбаплардан тыш, иртәрәк бастырылган китаплар да кулланыла, шул исәптә И.А.Алексеев язган "Югары математика нигезләре" (1953) дәреслеге. Шулай итеп, югары уку йорты математика, физика, химия, информатика, инглиз теле һ.б. фәннәрдән уку китапларын булдыра. Университет галимнәре һәр бүлекнең, календарь планнарын һәм башка күпчелек оештыру сорауларын чишәләр. Университетның төзелеше 6 факультеттан гыйбарәт: икътисад, филология, тарих-археология, медицина җиһазлары, техник технологияләр һәм юридик факультетлары. Дәресләр Татарстан ФА өч әгъзасы, фән докторлары, кандидатлары һәм югары мәктәпләр укытучылары тарафыннан алып барыла. Дәресләрнең күпчелек өлеше татар телендә һәм кечкенә генә өлеше рус телендә алып барыла. Университетның ачылу вакытыннан ук көн кадагына рәсмиләштерү соравы баса. Фәндәс Сафиуллин тарафыннан бу тәкъдим Татарстанның Югары Советына ирештерелә һәм 1994 елның 20 июлендә рәсми югары уку йорты дәрәҗәсендәге Татар милли университет булдыру ниятен хуплый. Бу карарның үтәлүенә бер ел вакыт куела, әмма университет 1995 нче елда гамәлгә куелмый кала. Зур тырышлык нәтиҗәсендә университетка "Татарстан Республикасы югары йорт эшлеклеләренең иҗтимагый берләшмәсе" дигән генә лицензия Юстиция министрлыгы тарафыннан булдырыла. Югарыда кайбер сурәтләнгән казанышларга карамастан, барлык укытучылар бушлай белем бирә, университетның үз бинасы булдырылмый, укучылар рәсми диплом алмый. Бу кыенлыклар нәтиҗәсендә укучылар саны саега һәм университет ябылуга дучар була. Университет эшләгән дәвердә 700 гә якын укучы татар телендә югары белем ала, һәр курс уртача 70-80 кеше тәшкил итә. Университетны тергезүгә юнәлтелгән күп пикетлар һәм митинглар үткәрелә, әмма алар уңай нәтиҗәгә ирешми.
Яңа проектлар
2000-2010 нчы елларда яңа татар милли университет соравына багышланган күп җыеннар урын ала, шул исәптән 2016 елның 7 июлендә ТИҮдә түгәрәк өстәл уздырыла, 2017 елның 18 ноябрендә "Акыл фабрикасы" кысаларында “Милли университет: хыяллар, чынбарлык, концепция” стратегик сессия уздырыла. Бу җыенда өч концепция тәкъдим ителә.
Әлфрид Бустанов концепциясе
Петербургның Европа университеты галиме Әлфрид Бустанов Татар милли университетын кечкенә мобиль югары уку йорты буларак күзаллый. Аның ачылуында төрле эре ширкәтләр ярдәмендә булдырылган фонд иганәче ролен башкарачак дип фаразлый. Әлфрид Бустанов концепциясе буенча, университет шәхси булачак, ягъни хөкүмәт ягыннан ярдәмгә лаек була алмыячак. Бу университет күптелле белем бирүгә юнәлтеләчәк, һәм анда халыкара мохит туачак. Бу университет югары дәрәҗәдә һәм иң соңгы таләпләрне күзаллап белем бирергә, чит илләрдәге алынган белемнән ким булмаска тиеш.
Юлай Шамилуглы концепциясе
Мэдисон университеты галиме Юлай Шамилуглы үзенең концепциясен 2002 елда булдырган һәм элегрәк Минтимер Шәймиевны бу концепция белән таныштырган. Бу концепция гадәти АКШ хәзерләтү программаларына нигезләнә һәм күп финанс кертем таләп итә.
Илшат Сәетов концепциясе
РАН Шәркыят институты фәнни хезмәткәре Илшат Сәетов концепциясе буенча, милли университет булдыру шартлары эзлекле рәвештә төзелеп барырга тиеш. Мисал итеп, 2018 елда университет темаларына җыелышлар, лекторийлар, проектлар уздырыла. 2021 елда бер юнәлештә магистратура булдырыла, киләсе елда юнәлешләрнең саны әкренләп икегә арта. Бу проектның төзелү вакыты гына түгел, финанс чыгымнар ягы да исәпләнгән.
"Ачык университет" проекты
Озак вакыт дәвамында зур авырлыклар кичереп, 2019 елда яңа проект тормышка аша. Бу "Ачык университет" проекты шәхси акчаларга, Татарстан яшьләр эшләре министрлыгы тарафыннан бирелгән 1 млн сум акчага үсешен әкренләп дәвам итә һәм лицензиясен дә булдыра.
Иван Вышнеградский
Иван Вышнеградски (Иван Алексеевич Вышнеградский,, — , ) — РИ механигы, дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1890), Санкт-Петербург технология институты директоры (1870-1875), РИ финанс министры (1887-1892), Казанның шәрәфле ватандашы (1890).
Санта-Мария-ду-Пара
Санта-Мария-ду-Пара — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пара штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Баргач (Һилван)
Баргач (Barğaç) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Һилван илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Червенцино
Червенцино — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гомесенде
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алексей Вяткин
Алексей Вәткин (Алексей Михайлович Вяткин,, — , ) — Казакъстан һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Ла-Шаз-де-Пейр
Ла-Шаз-де-Пейр — Франциянең Лозер департаментында урнашкан коммуна.
Аспак (Мозель)
Аспак (Aspach) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 4,13 км².
Фридония (шәһәр, Висконсин)
Фридония  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казе Бетоне (Падова)
Казе Бетоне — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Бетоне Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Шалстри
Шалстри — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бретя
Бретя — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(16582) 1992 JS3
(16582) 1992 JS3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Прыбар (Гомельский районы)
Прыбар  (Прыбар ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
Добринка (Медведица кушылдыгы)
Добринка  — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Медведица елгасының сул ярына тамагыннан 323 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 36 км.
Вайхыр (Шәрур)
Вайхыр  (Vayxır ) — Әзербайҗанның Нахчыван Автоном Республикасы Шәрур районына караган авыл.
Добринка (Медведица кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Медведица елгасы башыннан Терса елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамактары арасында, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чаталкиой
Чаталкиой — Румыниянең Тулча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9050) 1991 RF29
(9050) 1991 RF29 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 13 сентябрендә Генри Хольт тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 RF29» саналган.
Зальц (Түбән Франкония)
Зальц  — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Китаката
Китаката — Япония дәүләтенең Фукусима префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Китаката шәһәре 2006 елның 4 гыйнварында шәһәр статусын ала.
Географиясе
Шәһәр территориясе 554.67 км² тәшкил итә.
Рем Вяхирев
Рем Вәхирев (Рем Иванович Вяхирев,, — , ) — СССР һәм РФ дәүләт эшлеклесе, СССР (1981) һәм РФ (1997) дәүләт премияләре лауреаты, «Оренбурггаздобыча» ҖБ директоры (1975-?), СССР газ сәнәгате министры урынбасары (1983-1986), «Газпром» ширкәте башлыгы (1992-2001).
Карашар (Гөйнүҗек)
Карашар (Karaşar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Амасья иле Гөйнүҗек илчесенә караган бер авыл (köy).
Чермниця (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Санта-Мария-ду-Салту
Санта-Мария-ду-Салту — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Голден-Гиллс (Калифорния)
Голден-Гиллс  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Голден-Гиллс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Ирихо
Ирихо — Испаниянең Оренсе провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эрузаль (Билобжезький повяты)
Эрузаль  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лойно (Киров өлкәсе)
Лойно (Лойно) — Киров өлкәсенең Югары Кама районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Тарих
1708 елда нигезләнгән.
1929—1932 елларда — район үзәге.
Халык
Халык саны динамикасы:
Ружмон-ле-Шато
Ружмон-ле-Шато — Франциянең Бельфор җире департаментында урнашкан коммуна.
Шарейки (Елцкий повяты)
Шарейки  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сел-Үңкүр
Сел-Үңкүр (Селункур, Сел-Унгур, Селунгур, Сел-Үңкүр) - Көньяк Кыргызстандагы мәгарә, Баткән өлкәсенең Кадамжай районындагы Айдаркән шәһәренең көнбатыш читендә, Фәрганә үзәнендә, Эшме-Тоо сырты итәгендә урнашкан. Мәгарәдә таш дәвере тукталышы табылган. Көньяк Кыргызстан территориясендә иртә палеолитка караган бердәнбер стратификацияләнгән объект булып тора. Киң таралган төрки термин ункур, унгур - мәгарә, кыялардагы ярык, чокыр, җимереклек, үңкүр - мәгарә, грот, кыяларда тирәнлек.
Сел-Үңкүр мәгарәсе үзәнлегеннән 30-40 метр биеклектә урнашкан һәм көнчыгышка киң түгәрәк гөмбәз белән карый, биеклеге 25 м, керү киңлеге - 20 м, тирәнлеге 50 м. Мәгарә дымлы, түшәме сөремләнгән, идән тирәнәйгәндә күтәрелә, тирәнлектә бик зур отвал блоклары күренә.