cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Березовск
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
Кехлер (Сафранболу)
Кехлер (Kehler) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Карабүк иле Сафранболу илчесенә караган бер авыл (köy).
Валя-Мачулуй
Валя-Мачулуй — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Отон (Луар һәм Шер)
Отон — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Чыганаклар
Authon (Loir-et-Cher)
Казе Рагучи (Авелино)
Казе Рагучи — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Рагучи Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Курджиново
Географиясе
Авыл Зур Лаба елгасының (ул Кече Лаба елгасы белән кушылып Кубань кушылдыгын Лаба елгасын хасил итә) сул ярында урнашкан. Авыл үзәге диңгез дәрәҗәсе өстеннән якынча 800 м биеклектә урнашкан. Сәгать кушагы – UTC + 3:00
Атамасы килеп чыгышы
Торак пункты килеп чыгышының берничә фаразы бар:
Тарих
Авыл 1934 елда нигезләнгән булган. 1960 елга кадәр Краснодар краеның Псебайский районы составын кергән. 1960 елның 23 февраленнән Россиянең Югары Советы Президиумы № 713/10 Указы белән (Курджиново, Предгорное һәм Тёплый составында) Курджиново авыл җирлеге Карачаево-Черкес автоном өлкәсенең Преградненский районына бирелгән булган. Шул ук вакытта Курджиново авыл җирлеге күпчелек өлеше Карачай-Черкес Автономияле Өлкәсенең составына элегрәк 1957 елда бирелгән булган (1957 елның 9 январеннән РСФСР Югары Советы Президиумы № 721/3 указы). Хосусан: Псемён авылы, Ершов хуторы, Рожкао бистәсе, Азиатский бистәсе, Подскальное бистәсе һәм хәзерге вакытта булмаган бистәләр рәте (Югары Бескес, Түбән Бескес, Күпер Аланы, Тамский, Точёный) бирелгән булган. . 1961 елның 1 январена Курджиново авыл советына үзе Курджиново бистәсеннән кала, Азиатский, Югары Бескес, Күпер Аланы, Түбән Бескес, Предгорный, Рожкао, Тёплый һәм Точёный күчерелгән булган. Ставрополь краеның край исполкомының 1961 елның 9 маеннан № 317 карары белән Курджиново эшчеләр бистәсе итеп үзгәртелгән булган һәм Курджиново авыл советына Азиатский, Күпер Аланы, Түбән Бескес, Рожкао һәм Точёный (һәм шулай ук, мөгаен, Югары Бескес һәм Тёплый) күчерелгән булган. Югары Бескес бистәсе турында искә алулар 1963 елдан соң туктый. . Ставрополь крайисполкомының 1963 елның 7 августыннан № 494 карары белән Курджиново поссоветына шулай ук Псемён бистәсе күчерелгән булган. 1966 елның 1 январена бистә советы составында шулай ук Грушёвая Поляна бистәсе тора. Карачай-Черкес Автономияле Өлкәсенең 1971 елның 20 сентябренең 1971 елның 20 сентябреннән № 619 карары һәм край исполкомының 1971 елның 30 сентябреннән № 787 карары белән ул учёттан алынган булган. Шул ук елның 30 ноябреннән крайисполкомның № 962/22 карары белән Точёный бистәсе яшәүчеләре булмау сәбәпле учёттан алынган булган. Шул ук көнне исполкомының № 964 карары белән Бескес бистәсе (элек — Түбән Бескес), Күпер Аланы һәм Тёплый Курджиново шәһәр тибындагы бистәсенә кушылган булган. .
Халкы
Соңгы рәсми халык санын алу буенча якынча милләтләр нисбәте: Рәсми телләр булып абазин теле, карачай теле, ногай теле, чиркәс теле, рус теле булып тора.
Инфраструктура
Авылда 2 урта мәктәп бар, хастаханә, мәдәният Йорты, икмәк пешерү йорты бар. Совет чорында мәктәп җиһазлары җитештерә торган фабрика эшләгән булуы билгеле. .
Дин
Төрле конфессияләр вәкилләре яши — православ христианнар (Мәскәү һәм Бөтен Русь Патриархы, изгеләштерүче Тихонның православ чиркәве бар), Иегова Шәһидләре , Инҗил христианнары-баптистлары вәкилләре , Россия Инҗил дине христианнарының берләшкән союзы (иллечеләр) тарафдарлары , кришнаитлар (Курджиново бистәсе Совет Социалистик Республикалар Берлегендә Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тәгълиматы дәгъвасының үзәкләренең берсе булган), мөселманнар тора.
Ле-Менибю
Ле-Менибю — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Гарби (Познанский повяты)
Гарби  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шумиленки
Шумиленки (Шумиленки) — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Утлан
Утлан — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Печора елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Югары төзелешле үсемлекләр
Югары төзелешле үсемлекләр, эмбриофитлар – тукымаларга дифференциация хас булган үсемлекләр.
Югары төзелешле үсемлекләр барлыкка килүе белән Җир шарының яшәешендә яңа эра башлана. Башта алар җылы сулыкларда, диңгез ярларында гына яшәсәләр, хәзер инде коры җирдә өстенлек итәләр. Югары төзелешле үсемлекләрнең коры җирдә яшәүгә җайлашуы, тора-бара коры җирне биләп алуы хайваннар эволюциясенә дә зур этәргеч бирә. Эволюция нәтиҗәсендә тереклекнең искиткеч күп төрле формалары барлыкка килә, Җирнең кыяфәте тулысынча үзгәрә.
Югары төзелешле үсемлекләр — коры җир үсемлекләре бергәлекләренең төп төркемнәре. Урманнар, дала һәм болыннар, сазлыклар тулысынча диярлек югары төзелешле үсемлекләрдән тора. Аларның табигать һәм кеше тормышындагы әһәмиятен әйтеп бетергесез. Авыл хуҗалыгы культуралары (кайберләрең исәпкә алмаганда), дару үләннәре, төзү, йорт җиһазлары ясау өчен файдаланыла торган үсемлекләр — барысы да югары төзелешле үсемлекләр!
Югары төзелешле үсемлекләрнең килеп чыгышы
right|thumb|200px|Rhynia (риния), риниофитларның төзелешенә реконструкция Югары төзелешле үсемлекләр палеозой эрасының силур периодында якынча 400 млн ел элек барлыкка килгән. Галимнәр фикеренчә, югары төзелешле үсемлекләр суүсемнәрдән килеп чыккан. Моны түбәндәге фактлар дәлилли:
Шулай итеп, югары төзелешле үсемлекләрнең суүсемнәрдән килеп чыгуын раслау өчен житәрлек нигез бар. Ләкин нинди суүсемнәрдән килеп чыгуы мәсьәләсенә карата гына галимнәр арасында әлегә бердәм фикерләр юк. Кайбер галимнәр (Л. Л. Тахтаджян, Б. М. Козо-Полянский, В. Г. Хржановский һ. б.) югары төзелешле үсемлекләр эволюция барышында үлеп беткән яшел суүсемнәрдән килеп чыккан дип исәплиләр.
Югары төзелешле үсемлекләрнең һәм яшел суүсемнәрнең пигмент составындагы бертөрлелек һәм фотосинтез барышы, камчы аппаратының бер типлы төзелеше, яшел суүсемнәр арасында коры җир формалары очравы, күзәнәк тышчасында, кутин матдәсе булуы, мәсәлән кладофорада, бериш запас матдә — крахмал туплануы, катлама формаларының күптөрлелеге һәм башка билгеләр югарыда әйтелгән галимнәрнең төп дәлилләре булып тора.
Боздемир (Сур)
Боздемир (Bozdemir) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Сур илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Югары төзелешле үсемлекләр
Морфологик үзенчәлекләр
Коры җирдә тереклек шартлары судагыдан нык аерыла. Сулы тирәлектә үсемлекнең барлык өлешләре дә бертөрле яшәү шартларында була, су һәм минераль матдәләрне бөтен тән өслеге белән суыра. Шуңа күрә бу шартларда тәннең аерым органнарга бүлгәләнүенә этәргеч юк.
Осек-Гродковский
Осек-Гродковский — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Югары төзелешле үсемлекләр
Морфологик үзенчәлекләр
Югары төзелешле үсемлекләр, судан коры жиргә күчкәндә, бөтенләй үзгә шартларда кала. Аларга ике тирәлеккә: һавага һәм туфракка җайлашырга туры килә. Бу исә организмның төзелеше үзгәрүенә көчле этәргеч бирә.
Амштеттен
Амштеттен — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Югары төзелешле үсемлекләр
Морфологик үзенчәлекләр
Миллион еллар буена барган эволюция нәтиҗәсендә генә югары төзелешле үсемлекләр яңа яшәү шартларына җайлаша һәм, ике төрле тирәлеккә ярашып, тән өлешләрен дифференцияли, шул сәбәпле коры җирдә яшәргә мөмкинлек бирүче төп морфологик органнар: бәбәк һәм тамыр барлыкка килә.
Амштеттен
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Югары төзелешле үсемлекләр
Морфологик үзенчәлекләр
Морфологик органнар барлыкка килү үсемлекләр дөньясы эволюциясендә зур вакыйга булып тора һәм югары төзелешле үсемлекләрнең алдагы эволюциясенә киң мөмкинлекләр ача.
Әлбәттә, аларның төзелешендә яңа үзенчәлекләр кинәт кенә барлыкка килмәгән, үсешнең арадаш баскычлары да булган. Мәсәлән, иң борынгы коры җир үсемлекләре риниофитларның әле сабагы, яфрагы, тамыры да булмаган, аларның тәне дихотомик тармакланган цилиндрик формалы җир өсте органнарыннан — теломнардан (гр. телос — оч) һәм җир өстендә таралып үсүче органнардан — ризомоидлардан (гр. ризома — тамырча) торган.
Эволюция барышында телом һәм ризомоидлардан бәбәкләр һәм тамырлар барлыкка килгән. right|thumb|200px|[[Яфраклар төрләре]] Яфраклар һәм бөреләр урнашкан сабакның теломнардан барлыкка килүе күп санлы казылма үсемлекләрдә күзәтелә. Сабак теломнар төркемнәреннән барлыкка килгән.
Яфраклар ике төрле ысул белән барлыкка килгән. Шуңа күрә яфракларның эволюциясендә микрофилл (гр. микро кечкенә, филл — яфрак) һәм мегафилл (мега- — зур) эволюцион юнәлешләр күзәтелә. Плаунсыманнарда (Lycopodiophyta) яфраклар телом үсентеләресыман барлыкка килгән, болар — энацион яфраклар, яки филлоиллар (микрофилл эволюцион юнәлеш).
Башка югары төзелешле үсемлекләрдә яфраклар теломнар төркемнәренең бер яссылыкта урнашуы һәм үзара кушылып үсүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Болар — теломлы яфраклар (мегафилл эволюцион юнәлеш). Микрофилл яфраклардан аермалы буларак, мегафилл яфракларның сеңерчәләр системасы бик катлаулы була. Хәзерге күпчелек абагалардагы кебек, яфраклар башта споралар өлгерү урыны булып хезмәт иткән һәм фотосинтез процессын үтәгән. Ләкин эволюция процессында әлеге функцияләр арасында әкренләп бүленеш барган һәм спорофиллар (спора өлгертүче яфраклар), трофофиллар (вегетатив, тукландыручы яфраклар) барлыкка килгән. Киләчәктә спорофиллы бәбәкләрдән спора өлгертүче башаклар, стробиллар һәм чәчәкләр формалашкан.
Җир өсте органы дифференцияләшүе белән бергә тамыр да эволюция кичерә. Ризомоидлар элек җир өстендә таралып үскән булса, тора-бара тирәнгә үсә төшеп һәм күп тапкыр тармакланып, тамыр системасы барлыкка китерә. Беренче булып өстәмә тамырлар барлыкка килә (плаунсыманнарда). Югары споралы үсемлекләрнең башкаларында да (наратбашсыманнарда, абагасыман нарда) тамыр системасы өстәмә тамырлардан тора. Үзәк тамыр орлыклы үсемлекләрдә генә барлыкка килә.
Шулай итеп, югары төзелешле үсемлекләрнең (риниофитлар, кайбер мүксыманнарны исәпләмәгәндә) төп морфологик үзәнчәлеге—аларның бәбәк һәм тамыр системасы булуы. Кайбер үсемлекләрнең сулы тирәлектә яшәүгә әйләнеп кайтуы яки паразитлык итүгә күчүе бу органнарның өлешчә яки тулысынча редукциясенә китерә.
Бәбәк һәм тамыр системасы барлыкка килү югары төзелешле үсемлекләрнең коры җирдә яшәүгә күчүенә һәм шушы шартларга җайлашуына бәйле.
Длуге (Влоцлавский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(17619) 1995 VT
(17619) 1995 VT — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
(9970) 1992 ST1
(9970) 1992 ST1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1992 елның 26 сентябрендә А. Сугиэ тарафыннан Дайник обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1992 ST1» саналган.
(17619) 1995 VT
Тарихы
1995 елның 1 ноябрендә С. Отомо тарафыннан Такане обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 VT» саналган.
Видрица
Видрица — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Югары төзелешле үсемлекләр
Морфологик үзенчәлекләр
Ни өчен соң бәбәк һәм тамыр системасында шундый катлаулы бүлгәләнү күзәтелә? Үсемлекләр туклыклы матдәләрне тәненең бөтен тышкы өслеге белән суыра. Димәк, вегетатив органнарның әйләнә-тирәлек белән орыну өслеге зуррак булган саен, туклыклы матдәләр күбрәк йотыла.
Организм үскән саен аның күләме белән тән өслеге арасындагы нисбәтнең бозылуы күзәтелә. Мәсәлән, үсемлекнең өслеге 4 тапкыр артканда аның күләме 8 тапкырга арта, ә инде өслеге 9 тапкырга зурайганда, күләме 27 тапкырга зурая. Шуңа күрә үсемлектә тереклек эшчәнлеген тәэмин итү өчен уңайсыз халәт барлыкка килә. Әлеге хәл булмасын өчен, тән бүлгәләнергә, ягъни үзенең өслеген арттырырга тиеш. Тән өслегенең зураюы органнарның буйга үсүе, күп тапкыр тармаклануы һәм яссы органнар (яфраклар) барлыкка килүе белән үтәлә. Бу фото-синтезны яхшыртырга һәм туклыклы матдәләр йоту өслеген арттырырга мөмкинлек бирә. Әлеге күләм һәм өслекнең үзара нисбәтенә нигезләнгән принцип үсемлекләр эволюциясендә зур әһәмияткә ия.
Анатомик үзенчәлекләре
Югары төзелешле үсемлекләргә катлаулы анатомик төзелеш хас. Алар — барысы да күп күзәнәкле организмнар. Күзәнәкләре югары специальләшкән тукымаларга берләшкән. Тукымалар барлыкка килү аларның коры җирдә яшәүгә күчүенә һәм кырыс шартлар белән очрашуына бәйле.
Япма тукыма. Үсемлектә органнарны кибүдән саклый торган махсус тукыма — әпидерма барлыкка килә. Үсемлек коры җирдә эпидермасыз яши алмый. Тәмам үсеш алган әпидерма риниофитларда ук очрый. Үсемлек коры җир шартларына ныграк җайлашкан саен, әпидерма көчлерәк үсеш ала. Эпидерманың төзелеше аның функциясенә туры килергә тиеш:
Эволюция процессында япма тукымаларның башка төрләре дә (перидерма һәм кайры) барлыкка килә.
Үткәргеч тукыма. Үсемлекләр коры җиргә чыгу белән, аларның җайлашуы вегетатив тәннең төрле функцияне үтәүче 2 өлешкә — җир өсте һәм җир асты органнарына бүленүеннән башлана. Шуңа күрә суны — җир өсте органнарына, ә органик матдәләрне җир асты органнарына үткәрү зарурлыгы туа. Эволюция нәтиҗәсендә ике төрле үткәргеч тукыма— ксилема һәм флоэма барлыкка килә.
Ксилема су һәм минераль матдәләрне тамырдан башка органнарга үткәрү функциясен үти. Иң әүвәл трахеидлар барлыкка килә, алар риниофитларда ук табылган. Шуннан соң эволюция барышында тагын да камилрәк үткәргеч элементлар — трахеялар (сосудлар) хасил була. Трахеидлар югары споралы үсемлекләргә, шулай ук ачыкорлыклыларга хас. Барлык ябыкорлыклыларның ксилемасы сосудлардан тора. Башка төркемнәрдә исә сосудлар аларның кайбер вәкилләрендә генә очрый. Күзәнәк тышчасы калынаю сәбәпле, ксилема механик функцияне дә үти.
Фотосинтез вакытында барлыкка килгән органик матдәләрнең яфраклардан башка органнарга агымы флоэма буйлап тормышка ашырыла. Югары төзелешле үсемлекләрнең эволюциясе барышында флоэма элементлары шулай ук байтак морфологик һәм функциональ үзгәрешләр кичерә. Башта — иләксыман күзәнәкләр, аннан соң иләксыман көпшәләр барлыкка килә.
Стеланың катлаулы бүлгәләнүендә төп сәбәп булып, ксилема һәм флоэманың әйләнә-тирә белән орыну өслеге мәйданын арттыру омтылышы тора. Киредә шул ук күләм һәм өслекнең үзара нисбәте принцибы күзәтелә. Моннан тыш, ксилеманың үзәктән кырыйга күчүе һәм көпшәле структура хасил итүе механик мәгънәгә дә ия.
Механик тукыма. Сулы тирәлектә көчле механик тукыма булдыру үсемлекләргә бик үк кирәк тә түгел, чөнки су, һавадан тыгызрак тирәлек буларак, үзе дә тотрыклылыкны тәэмин итә. Ә коры җир шартларында вегетатив тәнне кояш нурларына якынайту өчен, аны тирәлектә тотып тору кирәклеге туа. Шуңа күрә эволюция барышында коры җир үсемлекләрендә махсуслашкан механик тукымалар — колленхима һәм склеренхима (склеренхима җепселләре һәм склереидлар) барлыкка килә. Аларның күзәнәк тышчалары калынайган һәм эчендәге тереклек үлгәч тә, үз функцияләрен үтәүне дәвам иттерәләр. Моннан тыш, механик функцияне ксилема элементлары — трахеидлар һәм трахеялар да башкара, чөнки аларның күзәнәк тышчаларында икенчел калынлыклар бар.
Механик тукымалар үсемлектә, тиешле рәвештә, материаллар каршылыгы теориясенә туры килеп, ягъни ике тавралы өрлек асылы буенча һәм кырыйга таба юнәлеп урнашканнар. Шуңа күрә аларның төрле механик тәэсирләргә каршы тора алучанлыклары гаять зур.
Ясалгы тукыма. Югары төзелешле үсемлекләр коры җирне яулаганда, аларның яфрак яралгылары һәм бөре кабырчыклары белән сакланган оч меристемасының йомык сыйдыргычлары — бөреләр барлыкка килүе бик зур әһәмияткә ия. Шулай ук икенчел меристематик тукыма барлыкка килү дә мөһим. Камбий инде борынгы абагасыманнарда ук табылган. Тәннең икенчел юанаюга сәләтлелеге — югары төзелешле үсемлекләр эволюциясендә зур адым, чөнки ул озак яшәргә, тән массасын арттырырга, үрчү коэфициентын күтәрергә мөмкинлек бирә. Эволюция барышында шулай ук төп һәм бүлеп чыгару тукымалары да хасил була.
Нәтиҗә: югары төзелешле үсемлекләрнең коры җиргә чыгуы аларга бөтен организмын үзгәртүгә көчле этәргеч бирә. Үсемлек тәне вегетатив органнарга: бәбәк һәм тамырга бүленә. Үсемлекнең анатомик төзелеше катлаулылана, күзәнәкләр тукымаларга берләшә һәм махсуслаша.
Югары төзелешле үсемлекләрнең үрчүе
right|350px|thumb|[[Абага]] Югары төзелешле үсемлекләрнең җенес органнары (гаметангийлары) һәрвакыт күп күзәнәкле була. Алар ике төрле: ана җенес органы — архегоний. ата җенес органы антеридии дип атала. Женес органнарының төзелеше. Архегоний зур булмаган колбасыман әгъза. Аның киңәйгән өлеше — кор сакчык, ә тарайган өске өлеше муентык дип атала. Тышкы яктан архегоний аны кибүдән саклаучы бер катламлы стериль (кысыр) күзәнәкләр белән капланган. Корсакчыкта ана җенес күзәнәге — күкәй күзәнәк — үсеш ала. Аның өстендә — корсакчыкның канал күзәнәге, тагын да өстәрәк (муентыкта) күп санлы канал күзәнәкләре урнаша. Күкәй күзәнәк өлгергәндә канал күзәнәкләре лайлалана, архегонийның очы ачыла, һәм шушы лайла буйлап күкәй күзәнәккә таба сперматозоидлар йөзеп килә. Аталанудан соң архегонийның муентыгы шиңә. Антеридийлар — шулай ук тыштан бер катлау стериль күзәнәкләр белән капланган, кечкенә аякчыктагы, опаль әгъза. Антеридий эчендә сперматозоидлар хасил итүче спермаген тукыма урнаша. Өлгергәч, антеридий ачыла, һәм сперматозоидлар тышкы тирәлеккә чыга.
Эволюция барышында архегоний һәм антеридий төзелешенең гадиләшүе күзәтелә, ә ябыкорлыклыларда алар тулысынча юкка чыга.
Гаметангиилар барлыкка килү. Югары төзелешле үсемлекләрнең архегоний һәм антеридийлары суүсемнәрнең күп-күзәнәкле гаметангийларыннан барлыкка килгән дип уйланыла. Ләкин суүсемнәрнең гаметангийларында барлык күзәнәкләр фертильле, ягъни алар гаметалар өлгертүгә сәләтле. Мондый гаметангийлар коры җир шартларына яраклашмаган. Үсемлекләр коры җиргә чыгу белән иң элек гаметангийларны кибүдән саклау зарурлыгы туа. Архегоний һәм антеридийның тышчалары суүсемнәр гаметангийларының өске катлау күзәнәкләре стерильләшүе (җенси сәләтне югалту) юлы белән барлыкка килгән дип фаразлана.
Гаметаларның диморфизмы көчәю белән, аларның саны ата гаметангийда (антеридийда) арта, ә ана гаметангийда (архегонийда) кими, бергә генә кала. Корсакчык һәм муентыктагы канал күзәнәкләре суүсемнәрдә шулай ук җенси күзәнәкләр булганнар, ә эволюция барышында, стерильләшеп, яңа функцияне — сперматозоидларны күкәй күзәнәккә үткәрү функциясен үзләштерәләр. Шулай итеп, күпләгән вак сперматозоидлы антеридий һәм хәрәкәтсез бер зур күкәй күзәнәкле архегоний барлыкка килгән.
Югары төзелешле үсемлекләрнең яшәү циклы
left|350px|thumb|Athýrium fílix-fémina үсемлеге Югары төзелешле үсемлекләргә буын алма шул ы үсеш хас. Аларның яшәү циклында ике буын — гаметофит һәм спорофит ритмлы рәвештә чиратлаша.
Гаметофит ул үсемлекнең җенесле буыны. Аның күзәнәкләрендә гаплоид санлы хромосомалар җыелмасы була.
Гаметофитта архегонийлар һәм антеридийлар барлыкка килә. Ул ике җенесле (бер өйле) булырга мөмкин, ягъни җенес органнарының икесе дә бер гаметофитта формалаша. Гаметофит шулай ук аерым җенесле (ике өйле) дә булырга мөмкин. Бу очракта ике төрле гаметофит була: ата гаметофитта — антеридийлар, ана гаметофитта архегонийлар гына өлгерә.
Лрхегонийларда һәм антеридийларда җенес күзәнәкләре өлгерә. Югары төзелешле үсемлекләрнең җенси процессы һәрвакыт оогамия тибында. Аңа хәрәкәтсез зур ана гаметаның (күкәй күзәнәкнең) хәрәкәтле (сперматозоид) яки хәрәкәтсез (спермий) вак ата гамета белән кушылуы хас. Оогамия — эволюцион яктан караганда җенси процессларның иң үсеш алган тибы һәм аның биологик әһәмияте гаять зур. Күкәй күзәнәкнең хәрәкәтсез булуы эчке аталануга, шул сәбәпле зиготага коры җир шартларында яхшырак сакланырга мөмкинлек бирә. Ата җенес күзәнәкләренең күп сайлылыгы аталану мөмкинлеген арттыра, ә гаять вак булулары, аларны коры җир шартларында бик юка су элпәләрендә дә йөзәргә сәләтле итә.
Гаметалар кушылудан зигота барлыкка килә. Зиготадан һәрвакыт күп күзәнәкле яралгы үсә. Яралгыдан спорофит буын үсеш ала.
Спорофит — ул үсемлекнең җенессез буыны. Анда спорангийлар һәм споралар өлгерә, ә күзәнәкләрендә диплоид санлы хромосомалар җыелмасы була.
Спорофитта спорангийлар барлыкка килә. Спорангийда археспориаль тукыма формалаша, аның һәр күзәнәге спораларның ана күзәнәкләренә башлангыч бирә. Спораларның ана күзәнәкләре, редукңион бүленеп, дүртәр гаплоид күзәнәк — споралар тетрадасы хасил итә. Шулай итеп, югары төзелешле үсемлекләрдә редукңион бүленү һәрвакыт спорангийларда споралар барлыкка килү алдыннан бара. Спорадан гаметофит буын үсеш ала.
Югары төзелешле үсемлекләр арасында тигез һәм төрле споралы үсемлекләр очрый. Тигез споралы үсемлекләрдә бериш спорангийлар барлыкка килә һәм спораларның һәркайсына морфологик бертөрлелек хас. Күпчелек югары төзелешле үсемлекләрдә ике төрле спорангийлар була: микро- һәм мега-спорангийлар. Мондый үсемлек төрле споралы үсемлек дип атала. Микроспорангийда микроспоралар барлыкка килә, алардан ата гаметофит формалаша, ә мегаспорангийда мега-споралар өлгерә, алардан ана гаметофит үсеш ала.
Югары төзелешле үсемлекләр эволюциясе төрле споралылыкка таба юнәлгән. Төрле споралылыкның биологик әһәмияте гаять зур. Төрле споралы үсемлекләрнең гаметофитлары бер җенесле була. Бу читтән аталану мөмкинлеген күп тапкыр арттыра. Шуңа күрә зиготаларның генетик яктан төрлелеге арта, ә ул исә алдагы эволюциягә өстәмә материал бирә. Моннан тыш, барлыкка килгән үсемлекләр тышкы шартларга җайлашканрак һәм чыдамрак булырга мөмкин.
Шулай итеп, югары төзелешле үсемлекләрнең зиготадан зиготага кадәр дәвам иткән тулы яшәү циклы гаметофаза (гаплобионт) һәм спорофазадан (диплобионттан) тора. Яшәү циклында төш фазалары алмашу да бара. Споралар барлыкка килү алдыннан барган редукңион бүленү нәтиҗәсендә, җенес күзәнәкләрендә хромосомалар саны икеләтә кими, ә зиготада шушы төргә хас булганча хромосомаларның диплоид җыелмасы кайтарыла.
Коры җир үсемлекләренең борынгы бабалары булган суүсемнәрдә үк барлыкка килгән буыннар чиратлашуы гаять файдалы булып чыгуын билгеләп үтәргә кирәк. Буыннарның берсе (ешрак гаметофит) су белән бәйләнешне әле югалтмый, ә икенчесе коры җирне яулый ала.
Югары төзелешле үсемлекләрнең яшәү циклы эволюциясе
Төрле төркемгә караган югары төзелешле үсемлекләрнең яшәү циклында гаметофит һәм спорофитның үсеш дәрәҗәсе төрлечә була. Югары төзелешле үсемлекләрнең яшәү циклы эволюциясе капма-каршы ике юнәлештә — гаметофитлы һәм спорофитлы эволюцион юнәлешләрдә бара.
Эволюциянең гаметофитлы юнәлешендә үсемлекләрнең яшәү циклында гаметофит өстенлек итә, ә спорофит гаметофитның органына кадәр редукцияләшә, димәк, мөстәкыйль үсемлек булмый. Мондый эволюцион юнәлеш мүксыманнарның яшәү циклында гына күзәтелә.
Эволюциянең спорофитлы юнәлешендә үсемлекләрнең яшәү циклында спорофит буын өстенлек итә, ә гаметофит буын әкренләп гадиләшә һәм кечерәя. Спорофитлы эволюцион юнәлеш югары төзелешле үсемлекләрнең калган башка бүлекләрендә күренә. Әлеге үсемлекләрне үз чиратында тагын ике төркемгә бүлеп була.
Беренче төркем үсемлекләренең яшәү циклында гаметофит шактый зур урын алып тора һәм, мөстәкыйль үсемлек буларак, спорофиттан аерым яши. Бу төркемгә, мәсәлән, плаунсыманнар, наратбашсыманнар һәм абагасыманнар керә.
Икенче төркем үсемлекләрендә гаметофит нык редукцияләшә, ул мөстәкыйль үсемлек түгел, спорофитта урнаша һәм аның хисабына туклана. Бу төркемгә ачыкорлыклылар һәм ябыкорлыклылар керә.
Шулай итеп, эволюциянең спорофитлы юнәлешендә үсемлекләрнең яшәү циклында спорофитның әһәмияте арта, ул зур күләмгә ия була. Ә гаметофит әкренләп берничә күзәнәккә кадәр редукцияләшә (мәсәлән, ябыкорлыклыларда) һәм мөстәкыйль яшәүдән туктый. Спорофитның өстенлекле үсешен аның күзәнәкләрендә диплоид санлы хромосомалар җыелмасы булуына бәйләп аңлаталар, чөнки мондый хромосомалар җыелмасында ата һәм ана үсемлекләрнең генетик материаллары кушылган була, бу исә яшәү шартларына уңайрак җайлашуга ярдәм итә.
Гаметофитның редукциясе исә гаять зур биологик әһәмияткә ия, чөнки ул үсемлеккә (спорофитка) җенси буынны, җенес органнарын, зиготаны һәм үсеп килүче яралгыны кибүдән һәм коры җирдәге башка тәэсирләрдән сакларга мөмкинлек бирә. Югары төзелешле үсемлекләрнең эволюциясендә гаметофитның саклану дәрәжәсе камилләшә бара.
Югары төзелешле үсемлекләр классификациясе
Хәзерге заман күзаллауларына караганда, югары төзелешле үсемлекләрнең классификациясе:
Эукариотлар (Eucariota) өспатшалыгы
Югары төзелешле үсемлекләр (Embpyobionta) аспатшалыгы.
Бүлекләр:
Алар арасында риниофитсыманнар һәм аз санлы зостерофиллофитсыманнар бүлекләрен тулысынча юкка чыккан үсемлекләр тәшкил итә. Башка бүлекләрдә казылма һәм хәзерге заман үсемлекләре дә бар.
Мондый үсемлекләргә ана җенес органы — архегонпйлары булган үсемлекләр, ягъни ябыкорлыклылардан башка барлык югары төзелешле үсемлекләр керә.
Споралыларның төп үзенчәлекле бил­гесе булып, аларда тукымаларның, ор­лыклылардагы кебек, функциясе буенча ачык аерылмавы һәм споралар ярдә­мендә җенессез юл белән үрчүе тора. Споралыларның җенси үрчүе сулы ти­рәлек белән бәйләнгән, чөнки аларда аталану су тамчысында бара.
Орлыклы үсемлекләр ике бүлекне үз эченә ала: Ачык орлыклы һәм Ябык орлыклы (Чәчәкле) үсемлекләрне. Алар җенси юл белән орлыктан үрчиләр, ә җенессез үрчү тән өлешләре белән — вегетатив юл белән тормышка аша. Ор­лыклы үсемлекләрдә тукымаларның функциясе буенча аерылуы (специал­ләшүе) нык үсеш алган: алар ачык кү­ренеп торган органнар системаларын — бәбәк һәм тамыр системаларын барлык­ка китерәләр.
Флос
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сокел (Калифорния)
Сокел  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сокел халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пирр (Көньяк Дакота)
Пирр  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Пирр шәһәре  елда нигезләнгән.
Лео-Сидарвилл (Индиана)
Лео-Сидарвилл  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Пирр (Көньяк Дакота)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лео-Сидарвилл (Индиана)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сам (коммуна)
Сам (Sem) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Сабарте кантонына карый.
Юшто Памаш
Юшто Памаш (Йӱштӧ Памаш, Юшто Памаш) — Мари Илнең Сернур районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (76,9%), урыслар (20,4%).
Шарбар
Шарбар, «Шароварка» – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Караидел елгасының уң ярыннан 1,7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Караидел елгасы, Павловка сусаклагычынан Шакша бистәсендәге су үлчәүпостына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казе Рантано (Торино)
Казе Рантано — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Нямковичы (Дзятлавский районы)
Нямковичы  (Нямковічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Дварэцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Галактика
Этимология
«Гала́ктика» (γαλαξίας) сүзе безнең галактиканың грек телендәге аталышыннан килеп чыккан (κύκλος γαλαξίας сүзе «сөтле боҗра» дигән мәгънәне аңлата).
Огулпынар (Рейһанлы)
Огулпынар (Oğulpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Рейһанлы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Осек-Дужи
Осек-Дужи — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Һемел-Һемпстед
Һемел-Һемпстед (Hemel Hempstead) — Англиянең Һартфордшир графлыгында урнашкан шәһәр.
Тарих
Беренче мәртәбә 705 елда телгә алына.
Марина Карягина
Марина Фёдор кызы Карягина (Кияүдә - Степанова) (16 октябрь, 1969, Иске Ахпүрт авылы, Батыр районы, Чуаш АССР, РСФСР) - чуваш шагыйрәсе, язучи, драматург, журналист.
Россия Федерациясе Язучылар берлеге әгъзасы (1996), Россия Федерациясе Журналистлар берлеге әгъзасы (1997).
Чуваш Республикасының әдәбият, мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге Дәүләт яшьләр премиясе лауреаты (1997); Митта исемендәге премия лауреаты; С.Эльгер исемендәге премия лауреаты. «Чĕнтĕнтĕрлĕ чаршав» Республика театр сәнгате конкурсы лауреаты (Бизәкле пәрдә, 2010); Бөтенроссия әдәби «ЛиФФт» фестиваленең (2017) көмеш медаленә лаек булды.
Тәрҗемәи хәле
1969 елның 16 октябрендә Чуваш АССР Батырлар районы Иске Ахпүрт авылында туа. 1992 елда И.Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университетының чуваш филология һәм мәдәният факультетын тәмамлый. Шуннан бирле Чуваш дәүләт телерадиокомпаниясендә корреспондент, мөхәррир, алып баручы һәм "Воскресение" программасы авторы сыйфатында эшли.
Әсәрләр
Аның сценарийларын халыкара фестивальләрдә бүләкләр алганнар(1996, 1997), 1998 елда "Шăпăпăрлансем" фильмы (барлык йортларда булмаганда) Гран-при алган.
Варма
Варма — Мокша елгасы кушылдыгы. Мордва Республикасының Ельники районы биләмәләрендә ага. Елга Мокша елгасының уң ярына тамагыннан 310 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 43 км.
Пунтленд
Пунтленд ( Puntland, أرض البنط - Сомалиның көнчыгыш өлешендә урнашкан автономияле район, аның территориясенә тугыз төньяк-көнчыгыш провинция керә. 1998 елның 12 августында узенең суверинитет турында (ягъни «автономияле дәүләт» турында) игълан итә. 2001 елгы Конституциягә тиешле рәсми исеме «Путедутд  Сомали Дәүләте». Соңыннан 2003-04 еллардагы килешү буенча булачак федератив Сомали Республикасының автономияле районы (башка рәсми исеме — «Пунтленд автономияле районы») . Башкаласы Гароу, дәүләттә барлыгы 3,5 млн кеше яши (халык санын алу үткәрелмәгән). Борынгы Пунт җире белән аталган, аның белән Мисыр фиргавеннәре сәүдә иткән.
Тарихы. Сәяси режим
1991-нче елда Сомали дәүләтчелеге җимерелгәннән соң барлыкка килгән тагын бер танылмаган дәүләттән аермалы буларак - Сомалиленд - Пунтланд тулы бәйсезлеккә омтылмый. Хәзерге хакимият Пунтландны Сомали федераль дәүләте составында күрә.
1998 нче елда автономия игълан ителгәннән бирле, ил Сомалиленд белән Санааг һәм Сул нефть чыганаклары белән билгеле территорияләр буенча даими конфликт булып тора. Кораллы бәрелешләр гел килеп чыга. 2007-нче елда Санааг территориясендә бәйсез Маахир дәүләте игълан ителде, аны Пунтленд 2009-нчы елның гыйнварында яулап ала алды. Соңрак, Айн, Санааг һәм Сул провинцияләренең бер өлешендә  Хатумо буфер дәүләте барлыкка килде, аңа  Пунтленд ярдәм итә, ләкин территориясен Сомалиленд били (кара. Пунтленд-Сомалиленд конфликты ).
1998 елның 23 июлендә Абдуллахи Йосыф Әхмәт Пунтлендның беренче президенты булды, ул 2001 елның 1 июленә кадәр эшли.
2001 елның 1 июлендә Пунтлендта төңкөреш була, ләкин 2002- нче елда Абдуллахи Йосыф Әхмәт үзенең төңкөрешен оештыра һәм бу вазифага кире кайта, һәм 2004 елның октябрендә ул Сомали президенты була ала, һәм берникадәр вакыттан соң Могадишоны ала алды.
Бишкил (Чибәркүл районы)
Бишкил (Бишкиль) — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.
Пунтленд
Тарихы. Сәяси режим
Пунтленд Сомали пиратлыгының төп үзәге булып санала, шул ук вакытта ул Сомали бердәмлеген яклый.
Бишкил (Чибәркүл районы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Пунтленд
Тарихы. Сәяси режим
2014 елның гыйнварында Пунтлендта президент сайлаулары үтте, 2011—2012 елларда Сомали Премьер-Министры булган Абдивели Мөхәммәд Али Пунтлендның 5-нче президенты була.
Бишкил (Чибәркүл районы)
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
Намибия
Нами́бия (ингл. Namibia; 1968 елга кадәр – Көньяк-Көнбатыш Африка) – Африканың көньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Төньякта Ангола һәм Замбия, көнчыгышта Ботсвана, ә көньякта КАҖ белән чиктәш. Көнбатышта Атлантик океан сулары белән юыла. Мәйданы 824,3 мең км². Халык саны 2,1 млн кеше (2009). Башкала – Виндхук шәһәре. Ил белән 5 елга сайланган президент һәм икепалаталы парламент идарә итә.
Тарих
Хәзерге Намибиягә аурупалылардан иң беренче булып 1484 елда португал диңгезчеләре килеп төшкәннәр. Берничә гасыр дәвамында бу җирләр белән кызыкмаганнар. Фәкать 1802 елдан инглизлар Оранж елгасыннан төньяграк беренче миссияне төзегәннәр. 1878 елда Бөекбритания Уолфиш-Бей әйләнә-тирәсен үз милке дип игълан иткән. 1884 елда Алмания Намибия территориясен Алман Көньяк-Көнбатыш Африкасы (ККА) исеме белән үз протекторатына әйләндергән. Колонизаторлар үз хакимлекне урнаштыруда җирле кабилә башлыкларның үзара дошманлыгыннан файдаланганнар. 1904-1097 елларда гереро һәм нама кабиләләр тарфыннан оештырылган күтәрелеш булып үткән. Ул күтәрелеш рәвештә бастырылган: герероларның 80% өлеше һәм намаларның 50% өлеше юк ителгән, мәзкүр кабиләлрнең җирләре мөсадәрә ителгән.
Беренче бөтендәнья сугышы дәверендә ККАны Көньяк Африка Иттифагы (КАИ) басып алган. Сугыштан соң ул Милләтләр Лигасының мандатлар системасы составына кертелгән. 1920 елда ККА белән идарә итү мандаты КАИга бирелгән.
Дин
Намибия ― нигездә, христиан иле. Ислам, яһүд дине, буддизм һәм бәһаи диннәре Намибиядә иң зур азчылык диннәр булып исәпләнә, гомумән алганда, әлеге дин тарафдарлары Намибия халкының (2,5 млн, 2020 елга бәяләмә) ~ 1 % ын гына тәшкил итә.
Ислам
Илдә тарафдарлары саны буенча кечкенә, әмма динамик үсештәге мөселман җәмгыяте эшчәнлек алып бара. 2009 елда Намибиядә мөселманнар саны 3000 нән 5000 кешегә кадәр дип бәяләнгән. 2011 елда, бәяләүләр буенча, илдә 9000 мөселман исәпләнә күбесе халкы. Нама халкының күпчелеге ― христианнар, шул ук вакытта ислам динендәге намалар Намибиядәге мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә.
Административ бүленү
right
Намибия өлкәләре:
Пунтленд
Административ бүленеш
Сомали Федераль структурасының 2012 елның 1 августында расланган өченче статьясы буенча Пунтленд рәсми рәвештә 9 төбәктән тора (картаны кара). Асылда, территориянең бер өлеше бәхәсле, бер өлеше Хатумо буфер дәүләте территориясендә урнашкан, бер өлешен Сомалиленд били, Галькайо буенча Галмудуг белән бәрелешләр дәвам итә. .
Батталов
Батталов — татар фамилиясе.
Пезу
Пезу — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Длуге (Рипинский повяты)
Длуге  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Мениль-о-Валь
Ле-Мениль-о-Валь — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
(17620) 1995 WY
(17620) 1995 WY — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 18 ноябрендә Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 WY» саналган.
Калкашу (приход, Луизиана)
Калкашу — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан приход. Үзәге - Лейк-Чарльз шәһәре.
Тарихы
Рәсми рәвештә 1840 елда оештырыла.
Территориясе
Мәйданы 1094 км² тәшкил итә.
Боздере (Биреҗык)
Боздере (Bozdere) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Биреҗык илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(9971) Исихара
(9971) Исихара — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Ангат
Ангат — Австриянең Тироль федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
(9971) Исихара
Тарихы
1993 елның 16 апрелендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 HS» саналган.
Валя-Мегерушулуй
Валя-Мегерушулуй — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гарби (Сьредский повяты)
Гарби  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Флоссенбюрг
Флоссенбюрг — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Осецко (Ополе воеводалыгы)
Осецко  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казе Рати (Ла Специя)
Казе Рати — Италиянең Лигурия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Рати Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Планкинтон (Көньяк Дакота)
Планкинтон  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Планкинтон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бас (шәһәр)
Бас (Bath) — Англиянең Сомерсет графлыгында урнашкан шәһәр.
Тарих
Рум империясе заманында нигезләнгән.
Вискяр (авыл)
Вискяр  — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кечегөз (Рефахие)
Кечегөз (Keçegöz) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Рефахие илчесенә караган бер авыл (köy).
Филя-Ёль
Филя-Ёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Когель елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Санконак
Санконак (Senconac) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, От-Арьеж кантонына карый.
Нямнова
Нямнова (Нямнова ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Фил
Фил (лат. Elephantidae) – хортумлылар төркеменә керүче хайван.
Фил бик зур гәүдәле хайван, аның биеклеге 3 метрга якын. Филнең колаклары гына да 2-3 метр киңлектә. Филләрнең озын борыннары хобот (хортум) дип атала. Шул озын борыннары белән ул искиткеч авыр бүрәнәләрне күтәрә. Шулай ук борыны белән җирдәге кечкенә шырпы кисәген дә ала ала. Чөнки әнә шул хоботыочында кечкенә генә бер яки ике бармакчыгы бар. Очлы тешләре белән ул җирне казый, агач кайрысын кубара. Фил 60 еллап яши. Аның каравы фил балалары 20 яшьләрдә генә җитлегә.
Ле-Менияр
Ле-Менияр — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Длуге-Парцеле
Длуге-Парцеле — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
(17621) 1995 WD1
Тарихы
1995 елның 16 ноябрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 WD1» саналган.
Периньи (Луар һәм Шер)
Периньи — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Одабашы (Нусайбин)
Одабашы (Odabaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Нусайбин илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Либерти (Индиана)
Либерти  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бәһам
Бәһам (سعد البهام сә‘д әл-бәһам — «мал-туар бәхетлелеге» ; Пегас θ, Пегас тетасы, θ Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,53m тәшкил итә. Бу A2 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән 67 яктылык елы ераклыкта урнашкан.
Аның координатлары (J2000 дәвере):
Исем
Йолдызның гарәп теленнән исеме Сәгыделбәһам (سعد البهام сә‘д әл-бәһам, Baham) «мал-туар бәхетле йолдызы» белдерә.
Фобург-ан-дер-Донау
Фобург-ан-дер-Донау — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
(9972) Миноруода
(9972) Миноруода — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 26 маенда С. Отомо тарафыннан Такане обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 KQ» саналган.
Фобург-ан-дер-Донау
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Осини (Ополе воеводалыгы)
Осини  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Солтон-Си-Бич (Калифорния)
Географиясе
Солтон-Си-Бич халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Витановци
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шунки
Шунки (Шунки) — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (88%).
Шиде (Бәләкәс кушылдыгы)
Шиде — Бәләкәс елгасы (Караидел бас.) кушылдыгы. Башкортстан Республикасының Иглин районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Бәләкәс елгасының уң ярыннан 26 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Павловка сусаклагычынан Шакша бистәсендәге су үлчәүпостына чаклы. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гарки
Гарки — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Курма
Ку́рма (कूर्म) — Вишнуның Дашаватарның ташбака кыяфәтен алган икенче Аватарасы.