Тямпа_җәмгыяте
Сүз иҗаты
Һинд йогынтысына күрә Тямнар Паллава әлифбасын алганнар һәм ташларда сәяси һәм дини указларны халыкка игълан итү өчен куллана башлаганнар. Язмалар Тям җәмгыятенә эчтән карашны тапшыралар, әмма бераз гына фрагментар рәвештә, чөнки бу күбесенчә Тям элитасы карашы, ул бу текстларны барлыкка китергән. Тямпада элита Санскритта язган һәм укыган, ә көнкүрештә Чам телендә сөйләшкәннәр.. Тям җәмгыяте икетелле булган, әмма бу икетеллелек гади «Санскрит теле - элита теле, ә Чам теле - гади кешеләр теле» формуласына китерелмәгән. Тям язмаларында кулланылган Санскрит Кхмерларда аларның империяләре чәчәк ату вакытында кебек саф һәм әдәби булмаган. Белем алган Тямнар камил итеп Санскрит телен белмәгәннәр, ә Тям шигъри язмаларында хаталар күп булган, аларда метрика һәм просодия законнары тотылмаган. Мөгаен, Тямнар өчен Санскрит текстларын аңлау мәҗбури булмаган, чөнки алар беренче чиратта Ходайларга мөрәҗәгать ителгән. Фактик рәвештә, Санскрит Тямпа өчен чит тел булган, ул күбрәк сәяси корал булган, ул элек булган биредәге институтларга салынган.. Иң элек Тям язмалары V гасырга карый, алар палеография нигезендә генә даталана (беренче авторлар тарафыннан даталанган текст 658 елда язылган булган). Нәкъ V гасырда Тямнар Һинд цивилизациясе астында регуляр рәвештә әһәмиятле әһәмиятле вакыйгалар турында язма шәһадәтләрен калдырганнар. "Тямнар җире" турында беренче искә алу VII гасырга карый, ул вакытта Тямнар илнең берничә патшалыкка бүленүенә карамастан, үзен бердәм этнос булып сизә башлаганнар. Ташларда текстларның барлыкка килүе хөкемдарның билгеле территория өстеннән хөкем билгесен калдырырга теләк белән бәйле булган. Шулай итеп, язмалардан мәгълүматлар - хөкем итүче элиталар тара даирәсеннән чыккан рәсми тарихын гына реконструкцияләргә мөмкинчелек биргән - патшалардан, сарай яндыгадылардан, Һинд дине һәм Буддачылык каһинннәреннән, биредәге морзалардан (раджалардан) чыккан.. Паллава әлифбасы башта Санскритта язар өчен кулланылган, чөнки V-IX гасыр язмалары Санскритта язылган булганнар. Алар хөкем билгеләре булган, әмма күпчелек гади Тямнар аларны аңламаганнар. Шуңа, Санскрит язмларында күп Варваризмнар һәм солецизмнар булган, бу телне зәгыйфь белүне генә түгел, ә Һинд мәдәниятен тирәнтен белмәүне шәһадәт иткән. IX гасырда Австронезия телләренә караган Чам телендә беренче текстлар барлыкка килгән (ул Малайя теленә һәм кайбер Индонезия телләренә караган). Чам теле Санскритта язмалар ясау өчен кулланылган әлифба белән язылган булган. Чам авазларының башка әйтелешенә ишарә итәр өчен таш буенча кисүчеләр диакритик тамгалар кулланганнар. Санскритта күп язмалар Чам телендә дә язылган булган.. Язу барлыкка килгәнгә карамастан, Чам теле икенчел булып калган, ул бүләк итүләрнең икенчел ваклылары өчен хезмәт иткән (мәсьәлән, мәйданчык үлчәмнәре), шул вакытта Санскрит гыйбадәттә кулланылган. IX гасырдан XIII гасырга кадәр ул Чам теле белән кысрыкланган, XIII - XV гасырларда ул текстларда кулланылган бердәнбер тел булып калган. XVI гасырдан бирле язмалар бөтенләй бетәлән һәм урта Чам телендә язмалар белән алыштырына.. Безнең көннәргә кадәр ташларда, кирпечләрдә, көмеш һәм алтын культ предметларында язмалар гына калган. Алар барысы да рәсми, сәяси, дини һәм юридик эчтәлеге булган. Шулай ук Тям сүз иҗаты булган, шул исәптән төрле каһарман эпослар, алар яттан башкарылган, әкиятләр, риваятьләр һәм әйтемнәр. Укучылар, кагыйдә буларак, музыкантлар һәм биючеләр белән чыгыш ясаганнар, алар белән янәшә "Рамаяна"дан һәм "Махабхарата"дан өзекләр белән, музыка һәм биюләр барган.