Шашка_уены_атамалары
Гадәти уен азаклары
Шашка әдәбиятында уен азакларының “гадәти” төркеменә ике якның да уен материалы дүртәр берәмлеккә кадәр булган очракларны кертәләр. Әлбәттә, уен тактасында дамнар пәйда булгач, өстенлекле як “олы юл”ны үз кулына төшерергә тиеш. Югыйсә, аның позициясе отышлы булмаска да мөмкин. Биредәге диаграммаларда шул эндшпильләрнең бер өлеше — акларның өч дам белән караларның ялгызак дамына яки бердәнбер дам һәм такта кырыенда урнашкан гади шашкасына каршы уен үрнәкләре генә күрсәтелгән. Алар практик уенда аеруча еш барлыкка килә. Көчлерәк як (биредә — аклар) төзергә тиешле финал позицияләренең берсе тәкъдим ителә. Караларның дамы кайсы гына кырда урнашмасын (диаграммаларда ул шартлы рәвештә c1, f8 яисә h6 кырларының берсенә куела) һәм нинди генә йөреш ясамасын, берничә йөрештән соң барыбер капкынга эләгә. Моңардан бары тик гади шашканы корбан итеп кенә котылып була. Бу очракта уен өч дамның ялгызак дамга каршы көрәшенә кайтып кала (кара — “Петров өчпочмагы” һәм ”Гоняев штыгы”). Диаграммалардан күренгәнчә, күпчелек очракларда “җиңү технологиясе” бер үк: башта ялгыз дам икелек юлларыннан кысрыклап чыгарыла, аннары шул ук төстәге гади шашка белән бер үк ятма яки асма рәттәге буш кырларга ике дам куела. Димәк, ялгыз дам өчен “берне биреп икене алам” шәкелендәге “элмәк” әзер була. Олы юлдагы дам, бу маневр тәмамланганчы, берьюлы икелек юлларының берсен каравыллап тора. Ялгыз дам такта уртасындагы шакмакларга баса алмый, такта кырыена сыенырга мәҗбүр була. Ниһаять, аңлатмаларда тәкъдим ителгән “сабыр итү” йөрешләре ялгыз дамга анда да тозак әзерли. Гади шашка d8 һәм h8 кырларында торса, “элмәк” башкача, ике яклы итеп корыла. Моның өчен кара дамны башта өчлек юлларыннан да куып чыгарырга кирәк. Шуның белән аңа уен тактасында йөрер урын да калмый. X-XIII диаграммаларда шулай ук караларның бер флангта урнашкан ике гади шашкасы булган очраклар да карала. X диаграммадагы кара дамны b4 кырындагы “оя”га кертмәс өчен, 1.ah8 hf8 (1. ... hc1 2.hd4 X) 2.hd4 fb4 3.bf4 йөрешләре ясалырга тиеш. Моннан соң '''3. ... be1, 3. ... be7, 3. ... bf8''' йөрешләренең караларны ахыр чиктә уңышсызлыкка илтүе исбат ителгән. Әмма күзгә ташланмый торган маневр караларның партиясен коткара (XI диаграмманы кара). . XIV диаграммада — өч уен берәмлегенең икегә каршы көрәшендә иң катлаулы позицияләрнең берсе: c1 шашкасы, үзенең a3 кырындагы тиңдәшен әйләнеп үтеп, дамга юл алырга тиеш. Аның һәр адымын алдан әзерләргә кирәк. Илаһи уптым эшләнә торган эш түгел бу. Аңлашыла ки, аклар иң элек a5-e1 диагонален кулга төшерәләр: 1.da5 eh4. Һәм бу эндшпильнең какшамас кагыйдәсе: “куып чыгаручы” дам гади шашканы һәрвакыт — биредә һәм алга таба — өске яктан озата бара, астан түгел! Шуннан соңгы 2.ag7! йөрешенең мәгънәсе: c1 шашкасы урыныннан кузгалып киткәч, аңа һөҗүм итү мөмкин булмасын өчен, бер дам h6 кырына басарга әзер булырга тиеш. Соңрак бу кырга әле тагын бер кат кайтырга туры киләчәк. 2. … hg5. Югыйсә, аклар ''3. cd2 йөрешен кичекмәстән ясыйлар, һәм d2 шашкасы кагылгысыз: 3. …~g5 4.gh6 gc1 5.аd2 hc1 X''. Аклар “сабыр итү” алымын куллана: 3.аb6 gd8. Әйтергә кирәк, 4.bеЗ янавы караларны c1-h6 диагоналеннән китәргә мәҗбүр итә, чөнки ''3. ... gh6 һөҗүменнән соң 4.gf8 hg5 5.bеЗ gd2 6.ce3 аb2 7.fg7 X'' килә. Ә инде ''3. ... gе7 йөреше булса, c1 шашкасы кичекмәстән юлга чыга — 4.cd2, һәм өстәвенә кара дам да тотыла: 4. ... еf8 5.gсЗ fh6 6.bеЗ hf8 7.ес5 fb4 8.са5 аb2 9.dсЗ bd4 10.ac3 X''. 4. bd4 da5! Каралар яңадан a5-e1 диагоналенә басты. Акларның тырышлыгы юкка чыктымы? Юк, алар үз позициясен тиешенчә үзгәртеп корды инде, һәм алдагы йөрешләр шуның өчен кирәк булды. Хәзер кара дамны бу юлдан кабат кысрыклап чыгарырга кирәк: '''5.df2 ae1 6.fb6! ea5 7.bd8 аb4 (7. ... ae1 8. da5 eh4 9. cd2 hf2 10. ac7) 8.da5 bе7' (8... bf8 9.gd4'' булса, кара дам капкынга эләгә!). '''9.cd2 ef8 10.gc3! fc5' (10. ... fh6? 11.dеЗ X''). Хәзер d2 шашкасының тагын бер адымын әзерләргә кирәк: '''11.ac7 cf2 12. cb8 fb6 13.cg7!''' Яңадан үз урынына, гади ак шашкага һөҗүм булмасын өчен! '''13. ... bс5 14.bа7 се7 15. de3 ef8 16. ga1 fh6 17.ed4'''. Ак шашка дамга үтә. Шуннан соң югарыдагы позицияләрнең берсе барлыкка килә. Бу йөрешләрне кат-кат кабатлап, күрсәтелмәгән җиңел вариантларны үзлегеңнән анализларга кирәк. Хәзерге заманда әлеге эндшпильне белмәгән кеше югарыга үрмәли алмый инде.