cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Берлин
Патша башкаласы
1701 елда узган Фридрих I коронациясе нәтиҗәсендә Берлин Пруссиянең башкаласы дип игълан ителә. 1709 Берлин, Кёльн, Фридрихсвердер, Доротеенштадт һәм Фридрихштадт шәһәрләрекушыла. Ләкин алар инде күптәннән Берлин шәһәренең өлешләре дип саналып килгән була. 1760 елның 9 октябрендә Җидееллык сугыш (1756 – 1763 еллар) вакытында Берлин генерал граф З.Г. Чернышев җитәкчелегендәге рус корпусына бирешә. Әсирлеккә 4500 солдат алына. Ганимәт (трофей) буларак руслар 143 корал, 18000 мылтык һәм пистәлит, контрибуция буларак 2 миллионга якын талер акча алалар. Шул вакытта рус генералына бирелгән Берлинның символик ачкычы әле дә Петербургның Казан соборында саклана. Берлинда дүрт көн торганнан соң, Чернышев дошманның шәһәргә якынаюы турында хәбәр ала һәм корпусын кышкы фатирларга күчерә.
1806 елның 14 октябрендә Йен һәм Ауэрштедт тирәсендә узган Наполеон гаскәрләренә каршы сугышта Пруссия җиңелә. Бу прусс дәүләте үсешендә мөһим роль уйнаган реформаларга китерә. «Прусс реформалары» икътисад һәм мәгариф үсешенә зур этәргеч була. 1806 елның ноябрендә француз гаскәрләре Берлинга керә. 1806 елның 21 (9) ноябрендә Наполеон Англиягә каршы континенталь блокада игълан итә. Наполеон армиясенең калдыкларын куганда, 1813 елның февралендә рус гаскәрләре кабат Берлинны ала. 1861 елга Берлинга Веддинг, Моабит, Темпельхоф һәм Шёнеберг бистәләре кушыла.
Империя башкаласы
1871 елда Берлин янә оештырылган Алман империясенең башкаласына була.
1918 елда Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлангач Берлинда алман республикасы төзелүе игълан ителә. 1920 елда Зур Берлин турында канун чыга. Ул Берлин янындагы барлык шәһәрчекләрне, бистәләрне, төрле җирләрне бер шәһәргә куша. Монардан соң Берлинның халык саны арта һәм 4 миллион кешене тәшкил итә башлый.
Өченче рейх башкаласы
1933 елда хөкүмәт башына национал-социалистлар килү сәбәпле, Берлин Өченче рейх башкаласы дип таныла башлый. 1936 елда шәһәрдә җәйге Олимпия уеннары уза һәм нацистлар аларны үзләренең пропаганда максатлары белән дә куллана. Альберт Шпеер җитәкчелегендә Берлинның булачак «Алмания дөньясы башкаласы» төзелеш буенча генераль планы булдырыла. Бу планның тормышка ашуын Икенче бөтендөнья сугышы боза.
Таркалудан бердәмлеккә
Көнбатыш союздашлар белән Советлар Берлеге арасында булган каршылыклар 1948-1949 елларда Көнбатыш Берлинның икътисадый блокадасына китерәләр. Аны узар өчен һава күпере дип аталган халыкны тәэмин итү юлы оештырыла.
Бу каршылыклар ахыр чиктә оккупацияләнгә җирләрдә ике алман дәүләте оештыруга китерә: алдан көнбатыш зонада Алмания Федератив Республикасы, соңрак көнчыгышта — Алмания Демократик Республикасы (икесе дә 1949 елда).
1953 елда Көнчыгыш Берлинда хөкүмәткә каршы массакүләм халык дулкынлануы уза. Ул Советлар Берлеге гаскәрләре тарафыннан басыла.
Көнбатыш Алмания үзенең башкаласы итеп Бонн шәһәрен сайласа, Көнчыгыш Алманиянең башкаласы булып Берлин шәһәре кала. Берлинның көнбатышы һәм көнчыгышы арасында булган конфликтлар шәһәрне бүлеп стена төзүгә китерә. Аның инициаторы булып социалистик Көнчыгыш Алмания чыга. Гражданнарның бер яктан икенче якка күчү чик контроль үткәрү урыннары аша гына рөхсәт ителә. 1971 елда Көнбатыш Берлинның статусын раслый торган Дүртъяклы килешү имзалана.
right|200px|thumb|[[Берлин дивары җимерелгәннән соң]] 1949 елдан соң көнчыгыш һәм көнбатыш Берлин архитекторлары сәяси чынбарлыкны санга сукмау күзәтелә. Мәсәлән, 1965 – 1978 елда көнчыгышта эшләнгән «Көнчыгыш Берлин территориясен куллану планы»нда демография һәм транспорт мәсьәләләре бөтен Зур Берлин территориясен күзгә ала. Әлеге планның 1984 елда чыккан планның яңа редакциясендә әлеге хаталар булмый.
Көнчыгыш Берлинның генераль планын төзүдә шундый ук тенденция күзәтелә. 1949 елдан ук төзелә башланган әлеге планда шулай ук бөтен шәһәр районы турында сүз бара.
Көнчыгыш Алманиянең халкы басымы аркасында һәм Советлар Берлегенең АДР эчке эшләренә тыгылмавына нәтиҗәсендә Берлин стенасы 1989 елда ишелә.
1990 елның 3 октябрендә Алмания Демократик Республикасы Алмания Федератив Республикасының төп канунына буйсына. Алмания бердәм ил була. 1991 елда бундестаг, Алмания хөкүмәтенең кайда урнашуы турында бәхәскә нокта куеп, Берлинга күчүенә карар чыгара. 1999 елның 1 сентябрендә Алманиянең хөкүмәте һәм парламенты үзләренең эшләренә Берлинда керешә.
Берлинда 147 илнең илчелекләре урнашкан. right|thumb|250px|Берлинның административ бүленеше
Административ бүленеш
Берлин Алманиянең 16 җиренең берсе. Ул үзе 12 административ округка (Bezirk) һәм аларга кергән 95 районга (алман. Ortsteil) бүленә.
Тынгыни-Яха
Тынгыни-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Хуты-Яха елгасының сул ярыннан 68 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 23 км.
Берлин
Административ бүленеш
Районнарга статистик максатлар белән дүртсанлы идентификация саннары бирелгән. Беренче ике саны округны билгели.
Тынгыни-Яха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Берлин
Административ бүленеш
Районнардан тыш Берлин шулай ук «статистик территория»ләргә (Statistisches Gebiet) бүленгән. Алар торак районнарга тиң һәм өч санлы номер белән билгеләнәләр. Мисал өчен Шёнеберг районында урнашкан Бавария кварталын китереп була (районның күпчелек урамнары Бавария шәһәрләре исемен йөртә). Статистик территорияләр шәһәр районнарына туры килмәскә дә мөмкин. Мәсәлән, Рудов статистик территориясе Рудов һәм Громиусштадт районнарын ала.
Тынгыни-Яха
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Берлин
Халык
Халык саны
Берлин метрополиясендә 5370 квадрат километрда 3 950 887 кеше яши (2005 елның 1 гыйнварына). Халыкның тыгызлыгы бер квадрат километрга 736 кеше тәшкил итә, шәһәр тирәсендә бу күрсәткеч — 123.
2004 елның декабрендә Берлинда якынча 185 илдән 450 900 чит ил кешесе яшәгән. Бу халыкның 14 % дигән сүз. Шуларның 36 000 Польшадан, 119 000 Төркиядән.
2005 елгы статистика документлары буенча Белинның 60 % халкы бернинди дә дини оешмага керми, 22 % — евангелие христианнары, 9 % — католиклар, 6 % — мөселманнар.
Хатын-кызлар саны ир-атларга караганда бераз күбрәк. 50 % берлинлылар гаиләсез торалар. Рәсми рәвештә теркәлмичә бергә яшәү киң таралган. Гаилә корып, ләкин бергә яшәмәү очраклары да байтак.
Шуны да әйтәсе килә, кафе, һәм башка чәйханә сыман урыннарда өлкән буын вәкилләрен еә очратып була. Аларга төрле оешмалар страховка нигезендә өйдә яки картлар йортында да хезмәт күрсәтәләр. Мәсәлән, массаж, педикюр, чәчтараш һ.б. Пенсионерлар башка оешманы сайламасын өчен, әлеге оешмалар эшләрен сыйфатлы башкарырга тырышалар.
Мәдәният һәм күренекле урыннар
right|250px|thumb|Бранденбург капкалары
Шәһәр үзенең урта гасырда төзелгәнгән кайбер элементларны саклап кала алган. 18-19 гасырларда дөрес сызыклы мәйданнар (мәсәлән, Жандарменплатц), киң урамнар (Унтер-ден-Линден), барокко стилендәге биналар төзелә.
20 гасыр башында төзелеш аеруча зур үсеш ала. 1920 елда «Шәһәр төзүнең төп принциплары» исемле күргәзмәдә Ауропа шәһәре үрнәге һәм Берлиның омтылышы чагылыш таба. Икенче бөтендөнья сугышы тәмамлангач шәһәрне җимерелгән тарихи урыннары, һәйкәлләре кабат торгызыла. Шулардан тыш яңалары да өстәлә: көнчыгышта Лихтенберг һәм Марцан районнары, көнбатышта Меркишес Фиртель районы. Иске төзелешләрдән Берлинда Опера театры, Кызыл ратуша, Бельвю Сарае, Бранденбург капкалары, Изге Мария чиркәве, Рейхстаг (1999 елда яңадан төзелә) сакланганар.
Брайтшайдтплатц мәйданында Император Вильгельм чиркәве хәрабәләре сугыш турында искәртмә һәйкәл буларак сакланган. Трептов паркта Берлин өчен көрәштә һәлак булган Совет армиясе сугышчыларына багышланган тарихи мемориаль зират урнашкан. Анарда шулай ук мавзолей һәм Азат итүче сугышчыга һәйкәл дә бар (скульпторы Е.В. Вучетич). Сугыштансоңгы яңа төзелешләрдгә төрле милләтле архитекторлар коллективы тарафыннан төзелгән Ганза кварталын, Олимпия стадионы янындагы торак квартал (архитекторы Ле Корбюзье), Карл-Маркс-аллее, Берлин филармониясе, Яңа милли галереяне һ.б. керә.
Берлин парклары
Шәһәрнең көнбатышында һәм көньяк-көнчыгышында киң урманнар урнашкан. Каланың һәр урамы диярлек агачлар белән бизәлгән. Шулай итеп Берлинны Алманиядәге иң яшел метрополия дип атап була. Берлинда 2500 артык парклар һәм ял итү урыннары бар. Аларның гомуми мәйданы 5500 гектар. Парклар, урманнар, елгалар, күлләр һәм каналлар шәһәр мәйданының 30 % җирен били.
Шәһәр уртасында Тиргартен паркы урнашкан. 5 гасырдан артык вакыт дәверендә ул шәһәрнең иң иске һәм зур (210 гектар) паркы. Элек Тиргартен шәһәр капкалары алдындагы урман булган. Аны каланың аксөякләре атта йөрү һәм аучылык өчен кулланганнар. Соңрак шәһәр үсеп урманны биләп алган.
Тиргартен паркыннан тыш Трептов-парк та зур мәйдан алып тора. Ул 1876-1882 елларда Берлинның беренче бакча төзелеше директоры Иоганн Генрих Густав Мейер җитәкчелегенә төзелә. 1896 елда Трептов-паркта һөнәрләр күргәзмәсе үтә.
Берлин ботаника бакчасы аерым игътибарга лаек. Ул шәһәрнең көньяк-көнбатышында урнашкан һәм шәһәрдәшләр арасында ял итү урыны буларак популяр.
Музейлар
Берлин — музейлар шәһәре. Аларның тарихы Алманиянең тарихына бәйле. Элекеге Пруссия патшалары җыелмасы сугыш вакытында өлешчә эвакуацияләнә, өлешчә качырыла. Сугыш тәмамлангач коллекциянең бер өлеше Көнчыгышта, икенчесе Көнбатышта булып чыга. Хәзерге Берлинның берничә музейлар үзәкләре бар. Беренче чиратта, үзенә Иске милли галереяне, Боде һәм Пергам музейларын сыйдырган, Көнчыгышта урнашкан Музейлар утравы. Көнбатыштагы музейлар исә аурупа рәсем сәнгате һәм башка әсәрләрнең байлыгы белән дан тота. Мисыр музее, Далем-Дорфада урнашкан Далем музейлары (этнология музее, Һиндстан сәнгате музее һ.б.) шулай ук игътибарга лаек.
Музейлар сугыштан күп зыян күрә, тик төп коллекция сакланып калына.
Берлин дәүләт музейларының үзенчәлеге: һәр пәнҗешәмбе 16:00 дан 20:00 кадәр керү бушлай.
Инфраструктура
Берлин — зур транспорт үзәге. Каналлар челтәре шәһәрне Эльба һәм Одер елгалары белән тоташтыра. Тегель — Берлинның халыкара аэропорты. Берлинның үзәк вокзалы — Европадагы иң зур вокзал. Шәһәр транспорт челтәре төрле транспорт (S-Bahn, U-Bahn, трамвай, автобус ) белән күрсәтелгән. Велосипедта йөрү дә зур үсеш алган.
Мәгариф һәм фән
Берлинның Пруссия, соңрак Алман империясе башкаласы булуы, аның фәнни үзәккә әверелүен алдан ук билгели. Икенче бөтендөнья сугышы тәмамлангач, белгәнебезчә, шәһәр бүленә. Көнчыгыш өлешендә зур фәнни оешмалар яңадан торгызыла. Шулар арасында Алмания фәннәр академиясе, Гумбольдт исемендәге Берлин университеты, Берлин техник университеты, Берлин сәнгать университеты бар. Көнчыгыш Берлинның Ирекле университеты һәм Макс Планк җәмгыяте һәм башка фәнни үзәкләр ачыла. Алмания берләшкәч, Берлин Европаның алдынгы фәнни үзәкләрнең берсе булган статусын кире кайтара. Хәзер Берлин студентлары саны якынча 140 000 кеше тәшкил итә.
Мәгъсүм Гәрәев
Мәгъсүм Гәрәев, Мәгъсүм Гәрәй улы Гәрәев (1935 елның 7 феврале, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РСФСР, ТАССР, Питрәч районы, Шәле) — журналист, язучы-публицист. Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2005). Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1999 елдан).
Тәрҗемәи хәле
1935 елның 7 февралендә Татарстан АССР Питрәч районы Шәле авылында дүрт балалы укытучы гаиләсендә туган. Әтисе Гәрәй Шакир улы Шакиров, әнисе Мәликә Гайнетдин кызы.
Әтисенең язмышы
Әтисе иген игү, сәүдә белән дә шөгыльләнгән, 1921 елда Шәледә Америка ашханәсе ачып, кешеләрне ачлыктан коткарып кала. 1930 елда «совет сәясәтенә каршы пропаганда алып баруда» гаепләнеп, 5 елга «хезмәт белән төзәтү» лагерена хөкем ителә. 3 елдан иреккә чыгып, Шәледә укыта. 1937 елның 11 октябрендә 10 елга концлагерьга хөкем ителә. 1943 елның 20 февралендә Красноярск краеның Нижняя-Пойма авылында вафат була.
Хезмәт юлы
Шәле урта мәктәбен тәмамлагач (1953), ВЛКСМның Питрәч райкомында эшли. 1999—2001 елларда җәмәгать тәртибендә Татарстанның Аксакал язучылар шурасын җитәкли.
Иҗаты
М. Гәрәев – журналист буларак танылган каләм иясе. 1949 елның 17 маенда «Безнең бакча» исемле беренче язмасы басылып чыга. «Яшь ленинчы» газетасына, «Пионер» журналына (1957 елдан «Ялкын») башваткычлар ясап җибәрә. Ярты гасырдан артык чорда Татарстан китап нәшриятында басылып чыккан дистәләрчә китап-җыентыкларда М. Гәрәевның заманның иҗтимагый-социаль мәсьәләләре, күренекле шәхесләре турында язган очерклары, мәкаләләре басылып чыга.
2004–2005 елларда сайланма мәкаләләре, хикәяләре, иҗат портретлары, юмор-сатира әсәрләре һәм автобиографик язмалары-истәлекләре тупланган «Мин, Чуен Гәрәй малае» дилогиясе һәм «Җаның кыйбатмы, малыңмы?» дигән китаплары дөнья күрә.
920 ел (б. э. к.)
920 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
Северодвинск
Северодвинск (Северодвинск) — Россия Федерациясенең Арxангил өлкәсендә урнашкан шәһәр.
2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1936 елдан, шәһәр cтaтысын 1938 елдан башлап йөртә. Моношәһәр булып тора.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,3%), украиннар (1,7%).
Ошешть (коммуна)
Ошешть — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Мелек (Нитра)
Мелек  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Наундорф (Тюрингия)
Наундорф (Naundorf) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Марти (Көньяк Дакота)
Марти  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Марти халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Агҗалар (Пасинлер)
Агҗалар (Ağcalar) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Пасинлер илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Прагал
Прагал — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
(5475) Hanskennedy
(5475) Hanskennedy — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 26 августында Роберт Макнот тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 QO» саналган.
(12655) 5041 T-3
(12655) 5041 T-3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 16 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «5041 T-3» саналган.
Вайтстоун-Логгинг-Кемп (Аляска)
Вайтстоун-Логгинг-Кемп  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вайтстоун-Логгинг-Кемп халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Липинске (Мазовия воеводалыгы)
Липинске  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
1120-еллар
1120-еллар — 1120 елда башланган һәм 1129 елда тәмамланган унъеллык.
Янушовице (Буский повяты)
Янушовице  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сөембикә (опера, 2018)
«Сөембикә» — 2 күренештән торучы татар операсы. Композитор Резеда Ахиярова, либретто авторы — шагыйрь Ренат Харис. Премьерасы 2018 елның 26—27 сентябрендә Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында уза. Татар һәм рус телләрендә башкарыла.
Селиште-де-Беюш
Селиште-де-Беюш — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Роман (Эн)
Роман (Romans) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Шатийон-сюр-Шаларон кантонына карый.
Борки (Кече Польша воеводалыгы)
Борки — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Холкина (Пышма шәһәр округы)
Холкина (Холкина) — Свердловск өлкәсенең Пышма шәһәр округы составына керүче авыл.
Дйоло (Парма)
Географиясе
Дйоло Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Холкина (Пышма шәһәр округы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Дйоло (Парма)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Холкина (Пышма шәһәр округы)
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%).
Паповка (Шкловский районы)
Паповка  (Папоўка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Аулестия
Аулестия — Испаниянең Бискайя провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вожи
Вожи — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
Халык саны — 409 тирәсендә. Почта индексы — 422855.
Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Буяки (Брэсцкий районы)
Буяки  (Буякі ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Брэсцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Ениер (Егылҗа)
Ениер (Yeniyer) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Дүзҗе иле Егылҗа илчесенә караган бер авыл (köy).
Саду (Сетубал)
Саду  — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Элиця
Элиця — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Наусниц
Наусниц (Nausnitz) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бичура (Мария Посады районы)
Бичура (Шӗнерпуҫ, Бичурино) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
921 ел (б. э. к.)
921 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
Бичура (Мария Посады районы)
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 471 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (91%), руслар (7%) алып тора.
Шашка уены атамалары
= А =
Адаштыру сукмагы
“Адаштыру сукмагы” — шашка-шахмат композициясе төшенчәсе. Шашка композициясендәге “бикләп кую” проблемнарында, этюдларда һәм уен азагы комбинацияләрендә булган ялган чишелешләр шулай атала. Автор беренче карашка дөрес булып тоелган гади чишелешләрне кире кагу ысуллары, куелган бурычны (җиңүне, ничьяга ирешүне, билгеле бер күләмдә дамнарны яки шашкаларны “бикләп кую”ны) үтәргә мөмкинлек бирми торган йөрешләр сериясе тәкъдим итә. Шулай итеп, композициядә күпкә катлаулырак, бай эчтәлекле һәм бердәнбер чишелеш кенә кала. “Адаштыручы сукмак” композициянең зур өстенлеге дип санала һәм композиторлар ярышларында бик югары бәяләнә. Аның капма-каршысы — икенче чишелеш. {| class="standard" Совет чорының иң сәләтле шашка композиторларыннан берсе, спорт остасы Аркадий Гуральник (1931-1999) иҗат иткән уен азагы комбинацияләренең берсендәге (диаграмманы кара) гаять катлаулы төп чишелешне төрле финаллы берничә вариант һәм “адаштыру сукмаклары” бизи. Куелган бурыч гадәттәгечә — аклар башлый һәм җиңә. Төп вариант: 1.fg5 ca5 2.db6 ac5 3.hg3! (A) hd4 4.cc7 db6 5.bc3 (B) fh4 6.cd4 ac3 7.dh6 hg7 (C) 8.hf8 hg3 9.fh6 (D) gh2 10.ab4 (E, F) hg1 11.bc5 bd4 12.ef2 ge3 13.hd2 X. Каралар өчен башка оттырышлы вариантлар: C. '''7. … hg3 8.he3 ba5 9.e1-d2 gh2 10.eg1 hg7 11.dc3 gf6 12.ab4 fe5 13.bc5 ef4 14.cd6 X'''. F. '''10. … ba5 11.ef2 ac3 12.fg3 hf4 13.ha5 X'''.
Актив борт шашкалары
Такта кырыенда урнашкан килеш тә, каршы якның уенын чикли торган гади шашкалар: халыкара шашкада — акларның 15 кырындагы шашкасы, караларның 36 кырындагысы. 64 шакмаклы уеннарда a3 һәм h6 кырларындагыларны, аларның торышы тулаем позиция үзенчәлекләренә ярашлы булган хәлдә, актив дип санарга мөмкин. Мәсәлән, сул фланг симметриясе позицияләрендә.
“Алтын шашка”
Халыкара шашка уенында акларның “48“, караларның “3” кырларында урнашкан шашкалары. 64 шакмаклы тактадагы уеннарда — e1 һәм d8 кырларындагылар. Аларны позициянең тоткасы дип тә атап була. Шуңа бу шашкаларны мөмкин кадәр озаграк урыныннан кузгатмаска тырышалар. Чөнки алар төрле колонналарның терәге, кирәк булган алмашынуларның нигезе булып хезмәт итә. Аларның үз урынында булмавы каршы якка төрле комбинацияләр үткәрү мөмкинлеген тудыра. Ә уен азагында “алтын шашкалар”ны теләсә кайсы флангны саклауга юнәлтергә яки үзәктә калдырырга мөмкин. Ләкин кайбер башлангычларда һәм уен уртасында барлыкка килә торган үзенчәлекле позицияләрдә киресенчә — нәкъ менә “алтын шашка”ның йөреше иң көчлесе дип санала. {| class="standard" Каралар лагерендагы “челтәр” (шашкаларның ара калдырып урнашуы) һәм иң мөһиме — d8 “алтын шашка”сының урынында булмавы акларны комбинация эзләүгә этәрә. Һәм ул табыла да: '''1.ed4! cc1 2.hg5! hf4 3.ed2 ce3 4.ab4 ac3 5.bf2 X'''.
{| class="standard" “Алтын шашка”ны урыныннан кузгату, каршы якка комбинация үткәрү мөмкинлеге бирү аркасында, уен башында ук һәлакәтле була ала. Бу хәл “Төс алмашынулы казык” башлангычында акларның яраксыз планны тормышка ашыруы сәбәпле барлыкка килергә мөмкин: '''1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3. eg5 hf4 4.ba5 bc5 5.dc3? Әлбәттә, b2''' шашкасын уенга кертү хәерлерәк булыр иде. 5. … gf6 6.ed2? Аклар “казык шашкасын” артка таба алмаштырып, үз позициясен ныгытырга тели. Сорау билгесе куелган соңгы ике йөреш шул максатны күздә тотып ясалган.
Анализ
Позициядә булган мөмкинлекләрне тикшерү һәм тирәнтен өйрәнү, аңарга тулаем бәя бирү.
Анык корбан
Ахыргы нәтиҗәсе аермачык булган, кире кагып булмый торган корбан. {| class="standard" Анык корбан үрнәге. “Иске партия”нең 1.cd4 dc5 2.bc3 ed6 3.gf4 fg5 4.fg3 gh4 5.gf2 вариантында каралар уен характерын бер шашканы вакытлыча корбан итү аша үзгәртә ала: '''5. … ba5 6.db6 ac5 7.cb2 ab4! 8.ca5 fe7!''' (диаграмманы кара).
Артта калган һәм “эленеп торучы” шашкалар
Артта калган һәм “эленеп торучы” шашка — үз артында терәк шашкасы булмаган хәлдә, алдагы шашкаларга терәлеп торучы һәм шул сәбәпле алга йөри алмаган уен берәмлеге. 8х8 уен тактасында артта калган шашкалар дип акларның — a1 һәм h2, караларның a7 һәм h8 шашкалары санала. Акларның — b2, c3, d2, e3, f2, g3, h2 кырларында, караларның b6, c7, d6, e7, f6, g7, h8 кырларында урнашкан шашкалары “эленеп торучы“ була алалар. Хәлбуки, артта калган шашкалар алга атлаган очракта да уенда катнашмыйлар һәм бары тик “эленеп торучы”га гына әвереләләр. Мондый уен берәмлекләре, беренчедән, алмашыну үткәрергә яки алдагы шашканы корбан итәргә комачаулыйлар, икенчедән, каршы як өчен һөҗүм итәргә яисә комбинация оештырырга сәбәп булып торалар — “чикләвеч шашка” яки “челтәр” буыны рәвешендә. Еш кына каршы як, андый шашканы булдыру өчен, үз шашкасын да корбан итә ала. Биредә шундый уен алымы мисаллары. I. {| class="standard" Аклар, бер шашкасын корбан итеп, a7 кырындагы артта калган шашкага өстәп, d6 кырында “эленеп торучы”  шашка булдыралар һәм җиңүгә ирешәләр: 1.ed4 ef4 2.de5 fd6 3.cd4 X. Каралар зур югалтуга яки каршы як шашкасын дамга үткәрергә дучар ителде.
II. {| class="standard" Караларның b6 һәм c7 шашкалары “эленеп тора”, ә h8 шашкасы “артта калган” һәм уенга кереп өлгерә алмый. Башта аклар дамга үтү янавы булдыралар:  1.de3. Караларның җавабы мәҗбүри — 1…cd6 (югыйсә, 2.ab4! ae5 3.fb8 X). Ниһаять, 2.dc5 bd4 3.ee7 df6 4.gh4 hg7 5.fe3 X.
III. {| class="standard" Караларның сул яктагы куәтле колоннасы (d6, e7, f6, f8 шашкалары) аларны җиңелүдән коткарырга тиеш шикелле. Шуңа күрә аклар, аны җимерү өчен, бер шашканы корбан итәләр һәм каршы якның сул флангын “бикләп куялар”: '''1.hg7! fh6 2.ed4 hg7 3.de3 X'''. Ике шашка (e7 һәм g7) алдагы шашкаларга терәлеп калды.
IV. {| class="standard" Караларның a7 шашкасын дөнья хәлләре борчымый: ул уенда бөтенләй катнашмый. Акларның җиңүгә иң кыска юлы яңадан бер шашканы корбан итү аша үтә: '''1.cd2 fe5 2.fg5! hf4 3.fe3 X'''.
= Ә =
Әйләнәле сугу
Сугучы шашканың, уен тактасын дүрт диагональ буйлап әйләнеп чыгып, үзе урнашкан кырга яки янәшәдәге кырларның берсенә кайтуы. Гадәттә өчлек һәм “ишек яңагы” юллары аша үткәрелә, сугу йөрешенең азагында башка юлларга да күчәргә мөмкин. Әйләнәле сугуның төрле вариантлары очрый, шул исәптән такта уртасындагы кырлардан башлана торганнары да. Иң киң таралганнары — аклар өчен f2, h4 һәм h6, каралар өчен a3, a5 һәм c7 кырларыннан башлана. I диаграмма: “Үзәк партия” башлангычында, '''1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7 4.fg3? gh4 5.ab2 hf2 6.eg3 fg5 7.gh4 gf6 8.fe5?! df4 9.gf2 bc5! 10.db6 ac5 11.cd4''' йөрешләреннән соң. '''11. … fg3! 12.hf4 fe5!! 13.fb4 ed6 14.hf6 dc5 15.db6 ce7 X'''.
II диаграмма: “Шәһәр партиясе” башлангычында, '''1.cd4 dc5 2.bc3 fg5 3.cb4 gh4 4.bd6 cc3 5.db4 dc7? 6.ba5 bc5 7.ab2 gf6 8.gf4 hg7 9.cd2 fg5 10.bc3 gf6''' йөрешләреннән соң. '''11.ab4! ca3 12.cb4 ac5 13.fe5 fd4 14.dc3 db2 15.ef4 ge3 16.fa1 X'''.
Сөембикә (мәгънәләр)
Сөембикә — исем.
Шашка уены атамалары
Әйләнәле сугу
III диаграмма: “Исемсез башлангыч”тан, '''1.gh4 fe5 2.ef4? eg3 3.hf4 gf6 4.de3 bc5 5.ed2?? ab6! 6.cd4''' йөрешләреннән соң. Биредә “гади комбинация” зур нәтиҗә бирми: ''6. … de5? 7.fb4 bc5 8.db6 cg3 9.hf2'' — һәм акларның позициясе очын очка ялгарлык. Җиңү китерүче сугулы һөҗүм катлаулырак, әмма аның механизмы остарак уенчыларга күптән билгеле: '''6. … hg5! 7.fh6 fg7! 8.hf8 fe5 9.df6 eg5 10.hf6 de7 11.fd8 de5 12.fb4 ef4! 13.aa5 X'''.
VI диаграммадагы позиция “Бодянский уены”, “Филиппов уены” һәм “Икеләтә Бодянский уены” башлангычларындагы симметрик уен нәтиҗәсендә барлыкка килергә мөмкин. Мәсәлән, мондый йөрешләрдән соң: 1.ab4 ba5 2.ba3 hg5 3.gh4 gh6 4.ed4 de5 5.bc5 gf4 6.fg3 cb6 7.ab4 fg7 8.ab2 hg5 9.de3 fd2 10.ce3. Ике якның да позициясендә “челтәрләр” барлыкка килде. Ләкин йөреш караларныкы һәм алар комбинация үткәрү мөмкинлегеннән беренче булып файдалана: '''10. … ed6! 11.ce7 ef4! 12.ge5 gh6 13.eg7 hd6 14.hf6 bc5 15.db6 ae7 X'''.
VII диаграмма — шашка композициясе үрнәге, аңарда дамның ахыргы сугу юлы тактаның төп диагоналенә “борылып китә”: '''1.cb4! ac5 2.ed6 ce7 3.fg3! hf4 4.dc3 fb4 5.de5 fd4 6.hh8 X'''. VIII диаграмма — алдагы комбинациянең “игезәге”: бу юлы сугучы шашка төп диагональнең икенче ягына “борылып китә”: '''1.fg3!! hd4 2.ef3 ge3 3.bc3 db2 4.fa1 X'''.
= Б =
Багана
Багана — дамнарның 64 шакмаклы уен тактасы диагональләрендәге оппозициясе. Капма-каршы баскан “түрәләр”нең кайсысы башлап йөрергә тиеш булса, шунысы корбан була. Багана олы юлда да (I), икелек (II) һәм өчлек (III) юлларында да барлыкка килергә мөмкин. I. '''1.ab4! ac3 2.fh2 hf4 3.ha1 X'''. II. Цирик-Седов партиясенең финалы: 1.bc7 dg1 2.fh6 db6 3,ha7 X. III. '''1.ed2! gc1 2.hg3 hg5 3.fg1 hf2 4.gh6 X'''.
Баскыч сугуы
“Трап сугуы”н кара
Башлангыч
“Уен башлангычлары”н кара
Бикләп кую
Каршы як шашкасын яки шашкалар төркемен гади йөреш ясау мөмкинлекләреннән мәхрүм итеп тоткарлау. {| class="standard" Аклар дамга да үтте, йөреш тә аларныкы. Ләкин гадәти юллар белән генә җиңүгә ирешеп булмый. Бары тик “бикләп куеп” кына: '''1.gf2! eg1 2.ba7 gf2 3.ag1 X'''.
Югарыдагы позиция практик партияләрдә дә хасил булырга мөмкин. Шашка композиторлары да аны, уен азагы комбинацияләренең финалы буларак куллана. Мисал өчен, Иван Кобцев композициясе: {| class="standard" Композиция чишелешенең төп варианты: '''1.cd6! ce5 2.hg3 fh2 3.hd6 ec5 4.bd6 fg7 5.ab4 gh6 6.ba5 hg5 7.dc7 db6 8.ac7 gf4 9.cb8 fe3'''. Дәвамы — алдагы миниатюрадагы кебек.
Карпузлу (Һалылые)
Карпузлу (Karpuzlu) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Һалылые илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шашка уены атамалары
Баскыч алымы
Уң (кыска) флангта, такта кырыенда урнашкан шашканы дамга үткәрү өчен кулланыла һәм шашка уеннарының барлык төрләрендә дә очрый. Аның асылы — башта каршы як шашкаларын дамга үткәреп, аннары аларны берәм-берәм тота-тота, дамга үтәргә тиешле борт шашкасы алдына бер “сугым сыерын” китертү. Бу алым каршы якның “алтын шашкасы” (халыкара шашка уенында шулай ук янәшәдәге, “2” яки “49” кырларындагылар да) үз урынында булмаганда, аеруча үтемле була. Урыс шашкасында “баскыч” ярдәмендә h4 шашкасы дамга үтә, 100 шакмаклы тактадагы уенда — “25” яки “35” кырларындагылар. {| class="standard" Каралар акларның d4 шашкасына һөҗүм иткән, димәк, аларның киләсе йөреше e5:c3 сугуы булачак. Караларның позициясендә, “алтын шашка” булмау сәбәпле, e7-c7 “рәшәткә”се барлыкка килгән. Аклар бу ирекле йөрештән, стандарт калыптагы h4:f6:d8:b6:e3 “баскычлы” сугуны үткәрү өчен файдалана алалар: '''1.ef4! ec3 2.ed2 ce1 3.fe5! fd4 4.cb2 ac1 5.gh4 eg3 6.hf4 cg5 7.he3 X'''.
Башлангыч ялгышы
Уен башында ук, позиция аныкланып беткәнче ясалган хаталы һәм партияне оттыра торган йөреш. {| class="standard" “Үзәк партия”нең 1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7 4.cb2 ba5 вариантында '''5.de5? fd4 6.ce5''' алмашынуы — шундый ялгышларның берсе.
Бердәнбер йөреш
Ихтимал булган бөтен мөмкинлекләр арасында партиядә җиңү яулау яки аны оттырмау өчен кулай булган ялгызак, соңгы һәм “тиңдәшсез” йөреш. Кайвакыт аны эзләп табуы бик читен була. {| class="standard" Түбәндәге диаграммада — “Казык” башлангычының гади һәвәскәрләр еш уйный торган популяр варианты: 1.cd4 ba5 2.dc5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 cd6 5.cd4 ac3 6.db4 de5. Караларның дүртенче һәм алтынчы йөрешләрен иң көчлеләрдән дип атап булмый. Тәҗрибәле шашкачылар аларны хәтта “авантюра” дип тә бәяләр иде. Караларның гармония кануннарыннан читләшүенә бер генә сәбәп бар: уен тактасында аклар өчен бердәнбер йөреш калган позиция булдыру. Ул да булса '''7.gf4! eg3 8.hf4! Башка йөрешләр c5''' шашкасын югалтуга яисә аклар позициясен төзәтеп булмаслык итеп җимерүгә китерә. Ләкин акларның әлеге бердәнбер һәм көчле йөрешләреннән соң, караларның үзләренә, бу партияне оттырмас өчен, маңгай тирен түгәргә туры киләчәк.
Бикләп кую проблемнары
Шашка композициясенең аерым бер тармагы, аның уен материалын билгеле бер күләмдә “бикләп кую” темасына багышланган мәсьәләләре. Партия барышында зур позицион һәм матди өстенлеккә ирешкәч, уенчылар гадәттә көндәшнең берәр гади шашкасын йә дамын бикләп куярга тырыша, һәм бу инде үзенә күрә традиция булып киткән. Ләкин бикләп кую проблемнарында бу алымга катгый таләпләр куела: йөрешләр һәм аларның бер-бер артлы килүе бердәнбер булырга тиеш, уен азагында, шашкалар бикләнеп беткәч, “артып калган материал” булмасын. Икенче чишелешләр әсәрне юкка чыгара, “адаштыру сукмаклары” киресенчә — проблемның өстенлеге дип бәяләнә. Биредәге диаграммаларда — шашка композиторы Александр Куличихинның (1897-1985) 1926 елда иҗат иткән проблемы чишелешләре. Бу әсәр Русиянең шашка композициясе тарихында иң беренче дүрт мөстәкыйль финаллы мәсьәлә буларак теркәлгән. I. Әлбәттә, b8 кырындагы шашканы a5 шакмагына кертеп тоткарлау ихтималы беренче карашта ук күзгә ташлана. Ә менә шул ук шашканы h6, h4 һәм h2 кырларына кадәр озату һәм бикләп кую өчен, башта берничә төгәл йөреш ясарга кирәк. Проблемның беренче йөреше — 1.ge1. II. Төп вариантта каралар ихтимал булган әсирлектән беренче йөрештә үк, үзен-үзе корбан итү хисабына котылырга тырыша: '''1. … bc7 (III) 2.ec3 ca5 3.cb2 ab4 4.ba3 bc3 5.ab4 ca5 6.af2 ab4 7.ed8 bc3 (IV) 8.fb4 ca5 9.ef6 ab4 10.fc5 bd6 11.fe7dh6 12.dg5 X'''. III. Икенче вариантта каралар киресенчә — “соңгы сулышка кадәр” көрәшә: '''1. ... dc1 2.gh8 ca5 3.eb4 ag7 4.hc3 bc7 5.ab6 ca5 6.fb4 X'''. IV. Иң ерактагы “сөрген”гә юл: '''7. … ba3 8.da5 ab2 9.ac3 bh8 10.fe7 hg7 11.fg5 gh6 (V) 12.ec5 hf4 13.fg3 fh2 14.cg1 X'''. V. Каралар башка сукмактан китеп котылырга омтыла: '''11. … gf6 12.ed6 fh4 13.fh4 dg3 X'''.
Бомба
Халыкара шашкада — практик уенда еш очрый торган типик комбинацияләрнең берсе. “Бомба” һөҗүме халыкара шашка уенының күпчелекне сугу кагыйдәсенә корылган, ул “шартлаганнан” соң, уен тактасының уртасы бушап кала һәм гадәттә зур матди өстенлеккә ирешелә.
= В =
Вакыт кытлыгы
“Цейтнот”ны кара.
Вигманча шашка уены
{| class="standard"
Латвиянең халыкара гроссмейстеры, ике тапкыр СССР чемпионы Владимир Вигман уйлап чыгарган уен — гадәти урыс шашкасының катлауландырылган модификациясе. Көндәшләр гадәти 8х8 үлчәмле тактада берьюлы ике партия уйный: берсенең шашкалары ак шакмакларда урнаштырыла, икенчесенең — кара шакмакларда. Уенчылар, үз чираты җиткәч, шулай ук берьюлы ике йөреш ясый. Йөрешләр төрлечә ясалырга мөмкин: Әйтергә кирәк, икеләтә йөреш ясау мәҗбүри сугу кагыйдәсеннән өстенрәк тора; мәҗбүри сугу кагыйдәсе алдагы йөрештә каршы якның берәр шашкасына һөҗүм ясалган булса гына кулланыла. Бер партиядә өстенлеккә ирешү максаты белән икенчесендә үзеңне вакыты җитмичә җиңелгән дип тану рөхсәт ителми.
= Г =
Гоняев штыгы
Өч дам белән ялгызак дамны җиңү алымы. {| class="standard" Өстенлектәге як уен тактасында “нигезе” e1, d8, a5, яисә h4 кырларында булган ятма яки асма юнәлештәге “баганалар”ның берсен төзи. Шуннан соң, ялгызак дамның нинди кырга басуына карап, тиешле “сабыр итү йөрешләре” ясала һәм соңыннан, ике дамны корбан итеп, ялгызак дам тотыла. Диаграммада — ихтимал булган дүрт “Гоняев штыгы”ның берсе, “нигезе“ e1 кырында. Кара дам теләсә кайсы кырда урнаша ала, бу аны тоту өчен мөһим түгел. Мәсәлән, диаграммадагы позициядә акларга мондый йөрешләр ясарга кирәк: 1.e1-c3 fa3 2.ca5 ae7 3.ad2 ed8 4.de1 da5 5.eg3 ad8 6.eg5 df2 7.eg3 X. Артык катлаулы булу сәбәпле, уенчылар гадәттә “Петров өчпочмагын” кулланалар.
= Д =
Дам
Уен тактасы аша үтеп, каршы якның соңгы кырларына барып җиткән шашка. Бу казаныш сугу йөреше аша ирешелгән булса, урыс шашкасында мондый шашка шунда ук дамга әверелә һәм каршы як шашкаларын сугуны дәвам итә. Халыкара шашкада — “тукталыш ясый” һәм “дам хокуклары”на киләсе йөрештә генә ия була, ләкин дам кыры белән янәшәдә каршы як шашкалары булса, ул аларны гади шашка буларак сугуны дәвам итә. Дам үзе урнашкан диагональләр буенча алга таба да, артка да йөри һәм суга ала.
Дам кырлары
Уен тактасының соңгы ятма (беренче һәм сигезенче) рәтләрендәге шакмаклар.
Дебют
“Уен бвшлангычларын” кара
Дамнар һәм гади шашкалар көрәше
Практик уенның һәм шашка композициясенең аерым темасы. Бу көрәш, гади шашкалар алдагы кырларга барып җиткән очракта, аеруча киеренке була һәм кайвакыт этюд характерында да бара. {| class="standard" Диаграммадагы позициядә — шундый көрәшнең бер үрнәге. Аклар зур позицион өстенлеккә ирешкән, әмма бу казанышны җиңүгә әверелдерү өчен күп көч куярга кирәк әле.
= Җ =
Ошорхей (коммуна)
Ошорхей — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан коммуна.
Шашка уены атамалары
Җавап комбинациясе
“Җавап һөҗүмен” кара.
Ошорхей (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Шашка уены атамалары
Җирәбәле башлангыч
Уен башлангычын җирәбә кулланып билгеләү. Халыкара шашка федерациясе раслаган система буенча ике төр җирәбә үткәрелергә мөмкин: берсе "очучы шашкалар" дип атала, икенчесе — “мәҗбүри йөрешләр җирәбәсе”. Ике очракта да уен яңа позициядән башлана.
= З =
Запас темп оту
Запастагы йөрешләр саны күбрәк булсын өчен, тактаның үз яртысында яки уртасында артка таба алмашыну. Әйтик, 1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 hg5 4.ba5 gf4 5.eg5 hf6 алмашынуы (артка таба) караларның темплар санын дүрткә киметә. Уенчылар гадәттә мондый алмашынуны булдырмаска тырыша, чөнки ул, кагыйдә буларак, каршы якның позициясен шактый ныгыта. Якларның үзәкне яки такта киңлеген яулау максатыннан алга таба файдалы алмашынулар үткәрү мөмкинлеге булмаган очракта, “тышауланган”, тулысынча йомык һәм кайбер симметрик позицияләрдә запастагы йөрешләрнең күбрәк булуы мөһим.
= И =
Икелек юллары
Ике параллель диагональ: 64 шакмаклы тактада — a7-g1 һәм b8-h2 (астарак “Ишек яңагы юллары”ндагы диаграмманы кара), 100 шакмаклы тактада — 1-45 һәм 6-50. Уен тактасының “олы юл” белән бертигез дәрәҗәдәге өлеше. Әйтик, 64 шакмаклы уеннарда “икелек юллары”на ия булган ике дам каршы якның дүрт дамына да оттырмый. Ә халыкара шашкада “икелек юллары” хуҗаларын хәтта биш дам да авызлыклый алмый. Азчылыкның “олы юл”га хуҗа булуы да шул ук нәтиҗә китерә. Һәм киресенчә: өстенлекле якның бу “магистральләр”не үз кулында тотуы партиядә җиңүгә ирешүнең төп шарты булып тора. Каршы якның өч гади шашкасын икелек юлларының шул шашкаларга якынрак булганы буйлап тоткарлап торучы ялгызак дам җиңүгә ирешә.
Интуитив корбан
Ахыргы нәтиҗәсен исәпләп чыгару мөмкин булмаган корбан. {| class="standard" Интуитив корбан кайчак уенчы өмет иткәннең нәкъ киресенә дә китерергә мөмкин. Диаграммадагы позиция — 1949 елда уйналган Рамм-Коган партиясеннән (СССРның XI беренчелеге ). Моңа кадәр “Кире кагылган төс алмашынулы “Шәһәр партиясе” башлангычында 1.cb4 fe5 2.ef4 ba5 3.de3 ac3 4.bf6 ge5 5.ab2 ab6 6.bc3 ba5 7.ab4 cb6 8.cd4 ec3 9.bd2 dc5 10.gh4 ab4 11.fe5 ba5 12.fg3 ba3 13.gf4 cb4 14.dc3 bd2 15.ec3 fg7 16.hg3 ef6 17.ed4 dc7 18.gf2 cb6 йөрешләре ясалган.
Икенче чишелеш
Шашка проблемнарын чишүнең, төп идеяле вариантыннан кала, икенче, еш кына гадирәк ысулы. Икенче чишелеш шашка проблемын сәнгати әсәр буларак юкка чыгара.
“Иләк”
Шулай ук “Челтәр” аңлатмасын да кара. {| class="standard" Каралар позициясендәге шашкаларның бер-берсенә карата берәр шакмак ара калдырып урнашуы “Иләк” яки “Челтәр” дип атала. Мондый халәт еш кына каршы якка комбинация үткәрү мөмкинлеген эзләргә этәргеч булып тора. Әлеге позициядә, c1, e1 һәм f2 шашкаларын корбан итеп, h2 кырыннан әйләнмәле h2:f4:h6:f8:c5 сугуын үткәрү өчен акларга үзләренең g3 шашкасы комачаулый. Шуңа күрә катлаулырак ике вариантлы комбинациянең бер вариантында башта шул шашкадан “котылырга” кирәк була.
Ирекле йөреш
Каршы якның алдагы йөреше билгеле булган очракта (мәсәлән, берәр шашкага һөҗүм итеп, аны мәҗбүри рәвештә сугарга тиеш булса), комбинацияләрне, башка отышлы яки алмашынулы маневрларны әзерләү өчен кирәк булган йөрешләр ясау мөмкинлеге. Бу атаманың урысчасы — “роздых”, гади сөйләм телендә “ял итеп алу” дигән сүз. {| class="standard" Ирекле йөреш халәтеннән файдаланып, аклар, сугышчылары бер берәмлеккә кимрәк булуга карамастан, караларның дыңгычлап тутырып ныгытылган позициясен тар-мар итәләр.
“Ишек яңагы” юллары
Урыс шашкасы тактасында a5-d8, d8-h4, h4-e1 һәм e1-a5 диагональләреннән торган дүртпочмаклык. Борынгылар аны ишек яки тәрәзә яңагына охшатканнар. {| class="standard" Ак шашкалар — “икелек юллары”нда, кара шашкалар — “ишек яңагы” юлларында, юллар кисешкән уртак кырларда — ак төстәге атлар.
Монтиньи-сюр-л'Аллю
Монтиньи-сюр-л'Аллю — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Шашка уены атамалары
“Ишек яңагы” юллары
= Й =
Йөреш мәҗбүрилеге
“Цугцванг”ны кара = К =
Капка
Бер үк диагональдә урнашкан шашкалар, башка төстәге шашка яки дам, аларның уртасына кереп, киләсе йөрештә икесенең берсен “ашый” ала. Шашка уены капкаларының, ике шашка арасындагы кырларның санына карап, “тар” һәм “киң” дип аталганнары була. Диаграммада — тар капка үрнәге. Киң капка мисаллары “Капкага керү” һәм “Читләштерү корбаны” аңлатмаларында бар. {| class="standard" Тар капка һәм аны тәшкил итүче c3, e5 шашкалары арасына кергән “аучы” дам
Капкага керү
Каршы якка ирекле йөреш ясау мөмкинлеген бирү. Шуңа күрә мондый капкалар еш кына нәфесен тыя алмаган уенчылар өчен чын капкын булып китә. Киресенчә булырга, ягъни капкага кереп, котылып калырга да мөмкин. Диаграмма I.Иван Кобцев композициясе: Каралар b4-c3 йөрешен ясап, акларның “капкасыман капкын”ына кергән, димәк, аларның киләсе йөреше — йә c3:a1, йә c3:e5 сугуы. Беренче очракта караларның тагын бер мәҗбүри йөреше булачак әле — a1:h2 сугуы. Бу форсаттан файдаланып, аклар ике вариантлы маневр үткәрә. Беренчесе: '''1.hg5!! ca1 2.gh6 ah2 3.hb8 hg7 4.gf2! X'''. Караларның дамы котылгысыз рәвештә юк ителә, димәк аклар җиңә. Икенче вариантта каралар позициясендә артта калган h8 шашкасының булуы һәм шуның аркасында барлыкка килгән “тышаулану” мотивлары эшкә җигелә: '''1. … ec5 2.gh6! gf6 3.hg7 fe5 4.gc3 X'''. Акларның өстәмә, ләкин һич кенә дә артык булмаган сугышчысы җиңү китерәчәк. Диаграмма II. Хәлләре бик үк күңелле булмаган аклар c3 капкасына керергә атлыгып тормый, чөнки кара дамның '''1. ... dg7!''' йөрешеннән соң олы юлда “багана” хасил була. Ләкин акларның икенче, бөтенләй хәвеф-хәтәрсез капка ясау мөмкинлеге бар: '''1.hg3! hf2 2.de3'''. Ничья.
Классик уен позицияләре
Ике як шашкаларының уен тактасы үзәгендә үзара орынып, бәйләнешле халәттә торышы: аклар 28 һәм 32 кырларына ия, каралар — 19 һәм 23 кырларына. Алар янында гадәттә 27 һәм 24 шашкалары да була.
Комбинация
Тактик янаулар, шашкаларны корбан итү белән бәйле булган һәм билгеле максатларны күздә тоткан (матди яки позицион өстенлек яулауны, җиңүгә яисә партияне оттырмауга ирешүне, каршы якның янауларын кире кагуны һ.б.) мәҗбүри йөрешләр сериясе. Комбинацияләрдә гадәттә дамга үтү, каршы як шашкаларын күпләп сугу да була, ул бер, ә кайвакыт хәтта ике-өч йөрештән дә торырга мөмкин. Еш кына комбинацияләр чишелеше теориядә билгеле булган этюд уены белән дәвам иттерелә. Шашка комбинацияләренең терәксез позицияләрдә үткәрелә торганнары аеруча гүзәл һәм каршы як өчен көтелмәгән рәвештә була. Халыкара шашка уенында бу гадәти күренеш, чөнки аңарда “күпчелекне сугу” кагыйдәсе бар: шул мәҗбүрилектән файдаланып, ирекле йөреш хокукына ия булган комбинация үткәрүче сугу йөрешен башкарырга тиешле шашканы теләсә кайсы кырга күчерә ала. Урыс шашкасында сугу юнәлеше ирекле, шуңа күрә мондый комбинацияләр сирәгрәк очрый. Диаграммалар аша күрсәтелгән Соков-Азимов партиясе шашка әдәбиятында сугулы һөҗүмнең терәксез торыштан үткәрелү үрнәге дип тәкъдим ителә. Партиянең башлангыч йөрешләреннән соң барлыкка килгән позицияне гадәти дип тә атарга мөмкин: 1.ab4 ba5 2.ba3 cb6 3.ab2 bc5 4.ed4 ce3 5.fd4 dc5 6.db6 ac7 7.cd4 hg5 8.bc3 gh4 9.gf2 fg5 10.de3 gh6 11.cd2 hg7 (I диаграмма). Василий Соковның көндәше алга таба да үзе нык һәм ышанычлы дип санаган позиция тоту юлында тора: 12.dc5 ef6 13.cd4 de7 14.gf4 ed6 15.ce7 fd8 16.dc3 gf6 17.ba5 fe7 18.cb4 ed6. Ниһаять, узган гасырның беренче яртысындагы тиңдәшсез тактик беренче булып кискен һөҗүмгә күчә: 19.dc5! (II диаграмма) Бу нинди әкәмәт?! 19. … de7 20.hg3 fe5 йөрешләреннән соң, акларның бирелүдән башка чарасы да юк ич! Бәлки Азимов та шулай уйлагандыр. Һәрхәлдә, бу йөрешләр партиядә дә ясалган: '''19. … de7? 20.hg3! fe5'''. Чыннан да, c7-e7-e5 “иләге”нә хәлиткеч һөҗүмне ныгытып богауланган e3 шашкасы ясарга мөмкин, дигән уй кемнең башына килсен, ди! Әмма Соков өчен мондый фантастик идеяләр гадәти нәрсә булган: 21.ab6!! (III диаграмма) '''cc3 22.ed4!! gg123.dd8 hf2 24.eg3 db4 25.ac5 gb6 26.dd2 X''' (IV диаграмма).
Янушовице (Пиньчовский повяты)
Янушовице  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шашка уены атамалары
Корбан итү
Ниндидер позицион өстенлеккә ирешү яки комбинация үткәрү макксатыннан чыгып, уенчының көндәшенә ирекле рәвештә “матди өстенлек” бирүе. {| class="standard" Диаграммадагы торышта аклар йөреше. Караларның сул флангындагы “рәгәтке” берничә йөрештән соң “төбәп атачак”: '''1.fe3? hg3 2.ba3 gf2 3.eg1 fg3 4.hf4 gc1 X'''. Ләкин мондый позицияләрдәге “стандарт корбан” акларга икенче йөрештән соң ук җиңү бәйрәмен бүләк итә: '''1.cd6!! ce5 2.bc3 X'''.
Кырны “шартлату”
{| class="standard" Кырны “шартлату” — практик уенда һәм шашка композициясендә еш кулланыла торган комбинацияле уен алымы. Һөҗүмнең беренче йөрешләре гадәттә ахыргы сугуны үткәрергә комачаулый торган шашканы читкә юнәлтүдән гыйбарәт. Кайвакыт моның өчен берничә шашканы корбан итәргә туры килә. Мәсәлән, Василий Медков партияләренең берсендә шундый позиция барлыкка килгән :
Күпер
Күпер — халыкара шашка уенының гадәти (типик) комбинацияләреннән берсе. Нидерландта аны “Вейс сугулы һөҗүме” дип атыйлар, маневрны беренче тапкыр 1895 елда дөнья чемпионы исемен яулаган Исидор Вейс үткәргән булган. “Күпер салучы” як, хәлиткеч сугуны үткәрер алдыннан, каршы якның шашкаларын теге яки бу кырларга күчерү өчен, үз шашкаларының берничәсен корбан итә. Һәм тиешле “челтәр” барлыкка килгәннән соң, үзе салган “күпер” аша дамга үтә яисә дам кырларының берсе алдына килеп баса. Беренче диаграммадагы позиция — “Күпер” комбинациясенең иң гади үрнәге. Аклар башлый һәм җиңә. Практик уенда исә “күпер салу” механизмы күпкә катлаулырак һәм яшертенрәк була. 1.24-19! 13:24 2.28-22 27:18 3.37-31 26:37 4.38-32 37:28 5.33:4 X. Бу сугулы һөҗүм 64 шакмаклы шашка уеннарында сирәк очрый, шактый үзенчәлекле позицияләрдә генә, чөнки мондый киң масштаблы комбинация өчен уен тактасы тар. {| class="standard" II диаграмма. Кече тактада “күпер салу”га яраклы торышларның берсе. Каралар башлый һәм җиңә.