Чирмеш_теле
Хәл фигыльләр
Хәл фигыльләр дә берничә кушымча ярдәмендә барлыкка килә. Аларның иң киң таралганы –ын һәм –ен кушымчаларын өстәп ясала. Беренчесе — беренче төрләнеш фигыльләре өчен, икенчесе — икенче төрләнештәгеләр өчен. Болар татар теленә башлыча үтәлү рәвеше хәл фигыльләре ярдәмендә тәрҗемә ителә. Мисаллар — беренче төрләнештән: лудаш (укырга) — лудын (укып), лекташ (чыгарга) — лектын (чыгып), колышташ (тыңларга) — колыштын (тыңлап). Икенче төрләнештән: йошкаргаш (кызарырга) — йошкарген (кызарып), эрташ (үтәргә) — эртен (үтеп), шулаш (эрергә) — шулен (эреп). Татар телендәге кебек, чирмеш хәл фигыльләре кушма һәм тезмә фигыльләр ясауда актив катнаша. Мисаллар: —    чоҥешташ (очарга) — чоҥештен толаш (очып килергә) һәм чоҥештен каяш (очып китәргә); —    лудаш (укырга) — лудын налаш (укып алырга, укып чыгарга), лудын керташ (укый белергә, укый алырга); —    возаш (язарга) — возен шындаш (язып куярга); —    лӱдаш (куркырга) — лӱдын ончаш (куркып карарга). Хәл фигыльләрнең юклык шәкеле –де кушымчасы ярдәмендә ясала, бу сүзләрдәге басым нәкъ шул кушымчага төшә: —    лудаш — луд — лудде (укымыйча); —    возаш — возо — возыде (язмыйча); —    лӱдаш — лӱд — лӱдде (курыкмыйча); —    ышташ — ыште — ыштыде (эшләмичә); —    чоҥешташ — чоҥешт — чоҥештыде (очмыйча). Күргәнебезчә, икенче төрләнеш фигыльләренең (возаш — возо, ышташ — ыште) тамыр азагындагы сузык авазлар (“о” һәм “е”) бу очракта да “ы” итеп үзгәртелә. Татар телендә “булдыру“ фигыле яки “... алу”, “... белү” тезмә фигыльләре ярдәмендә барлыкка килә торган сүзтезмәләр чирмеш телендә “хәл фигыль + мошташ” тоташтырмасы аша ясала. Мәсәлән: Мый марла лудын моштем. — Мин чирмешчә укый беләм. Мый марла лудын ом мошто. — Мин чирмешчә укый белмим. Хәл фигыльләрнең беришесе, тезмә фигыльләр составына кертелгәндә, сөйләм телен җиңеләйтү өчен, кыскартылган шәкелдә, ягъни –ын, –ен кушымчаларыннан башка да кулланылырга мөмкин. Мәсәлән: кычал(ын) ончаш — эзләп карарга; кӱэшт(ын) ончаш — пешереп карарга; тӱҥал(ын) пуаш — башлап җибәрергә. Бу күренеш тамырында сүз ясаучы –ед (-эд), -ал (-ыл), -алт (-ылт), -ешт (-эшт, -ышт) кушымчалар булган хәл фигыльләргә хас: пургед(ын) — болгатып, коштал(ын) — чумырып алып, тӧргалт(ын) — кубып төшеп, руэшт(ын) —чабып (турап, кисеп мәгънәсендә), кӱрышт(ын) — куптарып һ.б. Вакыт мөнәсәбәтләрен белдерүче хәл фигыльләр -меке, -мешке, -шыла кушымчалары белән ясала. Фигыль юнәлешләрен һәм башка формаларны ясауда -ед (-эд) кушымчалары да актив кулланыла. Мәсәлән: лиедаш (булырга — булгаларга), пуаш — пуэдаш (бирергә — өләшергә), налаш — наледаш (сатып алырга — күпләп сатып алырга), кошташ — коштедаш (йөрергә, килергә — йөргәләргә, килгәләргә). Төп фигыльдәгедән алдарак башкарыла торган гамәлләрне белдерү өчен, -меке кушымчасы кулланыла. Аларга тартым кушымчалары да өстәп була. Бу төр фигыльләр татар теленә –гач, -гәч, -кач, -кәч кушымчалы хәл фигыльләр, хәл әйләнмәләре яки иярчен җөмләләр аша тәрҗемә ителә. Мисаллар: возымеке мием — язгач барырмын; сведенийым погымеке, нуно операцийлан ямдылалтыт — мәгълүмат туплагач, алар операциягә әзерләнәләр; школ гыч толмеке, ачалан полшыза — мәктәптән кайткач, әтигә булышыгыз. Ә менә -мешке кушымчасы төп фигыльдәгедән соңрак башкарыла торган гамәлләрне белгертү өчен кирәк. Мәсәлән: Занятий пытымешке, тыште лийына. — Дәрес беткәнче, монда булырбыз. Хәлбуки, мондый хәл фигыльләр татар телендәге -ганчы, -гәнче, -канчы, -кәнче кушымчалы тәңгәллекләр белән тәрҗемә ителә. Кушымчасы -шыла булган хәл фигыльләр төп фигыльдәге белән бергә башкарыла торган гамәлләрне тасвирлый һәм татар телендә еш кына үз “туганы” аша да белгертелергә мөмкин: Пашаш кайышыла, йолташем деке пурышым. — Эшкә барышлый, иптәшем янына кереп чыктым. Бу кушымча боерык фигыль нигезенә ялгана; толаш — тол — толшыла (барырга — бар — барышлый);  возаш — возо — возышыла (язарга — яз — язганда, язган вакытта). Ләкин чирмеш телендә -шыла кушымчасы ярдәмендә ясалган хәл фигыльләрнең зат һәм сан төрләнеше дә була, шуңа күрә мондый сүзләрне татар теленә сыйфат фигыль яки башка сүзтезмәләр аша тәрҗемә итәргә туры килә. Һәм иң кызыгы: бу очракта чирмеш теле зат-сан кушымчасы -шыла хәл фигыль кушымчасын икегә бүлә һәм аның уртасына кереп утыра, мәсәлән: толшемла — тол+ш+ем+ла (барган чагымда); возышыштла — возы+ш+ышт+ла (язган чакларында). Әйтергә кирәк, -шыла — төп гамәл кушымчасы: Паша гыч толшыжла, Ивук кевытыш пурыш. — Эштән кайтышлый, Ивук кибеткә керде. Җөмлә кисәкләрендә гамәл башкаручылар үзгә булган очракта, годым бәйлеге ярдәмендә ясалган сыйфат фигыль конструкцияләре кулланыла: Ивук толмо годым мый уремыште ыльым. — Ивук кайткан вакытта мин урамда булдым.