cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каргалы (Әлки районы)
Халык саны — 421 тирәсендә. Почта индексы — 422875.
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Галвана (Ферара)
Галвана — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Галвана Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гилюв (Свентокшиж воеводалыгы)
Гилюв  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Диу (Эндр)
Диу — Франциянең Эндр департаментында урнашкан коммуна.
(827) Вольфиана
(827) Вольфиана  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1916 елның 29 августында Иоганн Пализа тарафыннан Вена обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1916 ZW» саналган.
Мазев
Мазев — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Ракпас
Ракпас (Ракпас) — Коми Республикасының Княжпогост районында урнашкан авыл.
Климат
Ракпас климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (5%), руслар (72%), украиннар (16%), алманнар (5%).
Сидек системасы
·       Сидек системасы (sistema urinaria) – организмда сидекнең (бәвелнең) барлыкка килүен һәм аның чыгаруын тәэмин итүче әгъзалар җыелмасы.
·       Сидек системасы әгъзаларына керә:
o   Бөер - сидекне ясаучы, парлы әгъза.
o   Сидек юлы - бөердән сидек куыгына бәвелне чыгаручы парлы әгъза.
o   Сидек куыгы - сидек өчен резервуар.
o   Сидек чыгару юлы бәвелне сидек куыгыннан тышка чыгара (ирләрдә бәвел һәм сперманы чыгара).
Организмнан чыгарыла торган матдәләрнең 70 % ы бөерләр аша уза. Алар организмны аксым алмашының соңгы продуктлары — креатинин, сидекчә (мочевина), сидек кислотасыннан арындыра. Бөерләр организмны артык сыеклыктан, тозлардан, канны чит матдәләрдән чистарта. Организмнан ; чыгып китә торган сидекнең 95%ы судан, ә 5 %ы анда эрегән шлаклардан торуы билгеле.
Бөернең уртача авырлыгы 120-200 г тирәсе, озынлыгы гадәттә 10-12 см, киңлеге 6 см, калынлыгы 3-4 сантиметр. Алар корсак куышлыгына ышанычлы яшерелгән.
Бөер зарарлы матдәләр белән нефроннар (умырткалы хайван бөеренең < төп структур-функциональ берәмлеге) ярдәмендә «көрәшә». Организмнан сидек күбрәк аерылып чыккан саен, кан ныграк куера, сидек аз бүленеп чыкканда, кан сыеклана. Кан күләме тамырлар басымына бәйле. Димәк, бөерләр кан басымын көйли дип әйтергә дә була. Әгәр басым : төшеп китсә, беренчел сидек фильтр аша уза алмый, ә басым күтәрелеп киткәндә, артык йөкләнештән нефроннар сафтан чыга башлый. Бөерләр басымны ренин дип аталган гормон ярдәмендә күтәрәләр һәм төшерәләр һәм ренинны үзләре үк эшләп чыгаралар.
Бөерләрдән чыккан икенчел сидек бөер касәсенә (чашечка) һәм ла­ канчыгына (лоханка) эләгә. Лаканчыктан соң сидек юлы (мочеточник) башлана. 30 см тирәсе озынлыктагы, 4 мм дан 15 мм га кадәр киңлектәге торбачык ул. Сидек бу торбачыклар буйлап сидек куыгына агып чыга.
Бөерләр сидек юлларыннан югары торсалар да, сидек торбадан түбәнгә таба аккан кебек кенә ага алмый, чөнки кешенең гәүдә торышы төрлечә булып, кайвакыт бөерләр түбәнрәк тә булып кала. Сидек җыелып тормас өчен табигать сидек юлы диварларын шома мускуллар катламыннан төзегән, аның насос кебек эшләвен җайлаган. Шома мускуллар тараеп һәм киңәеп сидекне алга таба куа, шунлыктан сидек юлда тукталып кала алмый.
Бәвелне тышка чыгу юлы сидек чыгару каналы аша бара. Хатын-кызларда ул кыска — 3-3,5 см булса, ир-атларда 18 см га җитәргә мөмкин. Аермалык тагын шунда: ирләрнең сидек чыгару каналы орлык чыгару өчен дә хезмәт итә.
Организмның сидектән котылу процессы катлаулы — аны үзәк нерв системасы контрольдә тота. Кешенең сидек куыгына 230-300 мл сидек җыелгач, аның стенкасындагы яшерен рецептор-күзәнәкләр арка миенә сигнал җибәрә. Сигналның кая килүе кешенең яшенә бәйле. Кечкенә балаларда сидек чыгару процессын арка мие контрольдә тотканга күрә, алар сидекне тота алмыйча, бик еш асларын юешләтә. Зурларда бу процесс белән баш мие «җитәкчелек» итә. Шуның өчен алар сидек чыгаруны туктатып тора алалар. Гадәттә ас юешләтү балаларда ике яшьләргә кадәр күзәтелә, аннан соң аларның күбесе сидек чыгуны контрольдә тота башлый.
Тату «әшнәлек»
Кеше организмында бүлеп чыгару органнары тату яшәргә тырыша, кискен очракларда алар бер-берсенә ярдәм итәләр.
Кирәк булганда, кеше ихтыярын туплап, сидек куыгын бушатуны тыеп тора ала. Бу бик кыен түгел: бөерләр ике, ә сидек чыгаручы канал бер генә.
Сидек чыгуны туктатып тору өчен, сидек чыгару каналының мускулы кыскару да җитә, ә менә тир бүлеп чыгаручы 202,5 млн тир бизләренә «сакчылар» куеп булмый. Шуның өчен тире су һәм шлакларны үзенә кирәк булган режим буенча чыгарып тора. Ә аңа тәүлегенә 700-1000 мл тир, аның белән бергә креатинин, сидекчә, сидек кислотасын, органик тозларны чыгарырга кирәк. Физиологик яктан караганда, тир—сидекнең бертуганы.
Бүленеп чыккан тир составы буенча сидек кебек, тик аның концентрациясе 10 тапкыр диярлек азрак.
Тире сулый. Ул кислород йотып, углекислый газ чыгара. Газның 1 % ы организмнан тире аркылы, ә 99 % ы үпкәләр аша бүленеп чыга. Углекислый газдан арыну — җитди мәсьәлә, чөнки һәр минут саен организмда 200 мл (бер стакан) углекислый газ ясалып тора. Шуның өчен үпкәләр канны газдан арындырып кына калмыйча, тышка да чыгарып җибәрәләр. Сулыш чыгарганда һәр кеше 400 мл га якын су да бүлеп чыгара.
Бавыр да бүлеп чыгаручы органнар исәбенә керүче әгъза. Ул организм өчен куркыныч тудырган матдәләрне кан агымыннан тотып ала. Бер тәүлек эчендә бавыр аша 2 мең литрга якын кан уза; башкача әйткәндә, һәрбер кан тамчысы тәүлек дәвамында бавырда 300-400 тапкыр була. Бавырга махсус капка венасы — ашказаны, ашказаны асты бизе, талак, эчәклектән кан китерүче вена тоташа.
Ашказаны-эчәк трактында ризык эшкәртелгәндә, аксым алмашының куркыныч продуктлары барлыкка килә, ә талакта яраксыз хәлгә килгән эритроцитлар җимерелә һәм организмга зыянлы матдә—билирубин хасил була. Бавыр зарарлы матдәләрне эшкәртеп, организм өчен куркынычсыз итә. Ләкин калдык-постыкларны организмнан чыгарырга кирәк бит әле.
Бу мәсьәләдә үт булыша. Ул үт куыгыннан эчәклеккә чыга һәм аны ярсыта, нәтиҗәдә эчәк кыскарып, үзләштерелмәгән калдыкларны туры эчәккә озата. Шулай итеп бавыр канны да, эчәклекне дә чистарта.
Үзләштерелмәгән калдыклардан котылу — туры эчәкнең бурычы. Аны борынгы Рим табибы Клавдий Гален туры эчәк дип атаган. Бу эчәк туры булмаса да, соңыннан табиблар ялгышлыкны төзәтеп тормаганнар. Туры эчәктә эшкәртелү бармый, анда тизәк массалары җыела һәм организмнан чыгып китү «чиратына баса». Тизәк бервакытта да чиста матдә дип исәпләнмәгән һәм бу нигезсез дә түгел — анда үзләштерелмәгән ризык калдыклары гына түгел, эчәклекнең түбәнге өлешендә яшәгән бактерияләр, үт белән кергән агулы матдәләр дә бар. Тизәкнең караңгы төсе анда булган зарарлы матдә стеркобилин (тизәкнең төп пигменты) булуыннан килә.
Бу гемоглобин һәм билирубинның эчәклектә үзгәргән соңгы продукты.
Тизәктән котылу процессын да табигать сидек куыгындагы кебек, контрольдә тотарлык итеп ясаган. Туры эчәк тулганда, тәрәт итәсе килә. Кечкенә балалар, арка мие боерыгы буенча туры эчәкне тизәктән арындыра. Балага ике яшь тулганнан соң, туры эчәкнең соңгы бүлегендәге арт юл бөреше (сфинктер) баш мие боерыгы белән генә ачыла.
Тизәк чыгып китү өчен, баш миеннән килгән сигнал гына җитми, тизәкне этеп чыгару өчен, корсак һәм юан эчәк прессының бергә басым ясавы да ; кирәк.
Кеше углекислый газны минутына 15-20 тапкыр сулыш белән чыгара.
Тир даими рәвештә чыгып тора. Ә менә сидек белән тизәктән котылуны махсус урыннарда гына башкарырга ярый.
Кешеләрнең күбесе тизәктән көнгә бер тапкыр арына. Калдыкларның уртача авырлыгы 150 г була, бер айга 4,5 кг, бер елга 54 кг га җитә. Тормыш дәверендә кеше 4 тоннага якын тизәк бүлеп чыгара.
Сидек куыгының да тормышы бик киеренке. Кеше кече йомышны көненә 4-5 тапкыр башкара. Бөерләр бер айга 45 литр сидек ясый, бер елга 540 л, тормыш дәверендә 43 мең литр тирәсе сидек бүленеп чыга.
Күргәнегезчә, бүлеп чыгару органнары бер-берсенә ярдәм итәргә тырыша. Бөерләр сафтан чыкса, тир бизләре бик интенсив эшли башлый.
Бавырлар җиткелексезлеге барлыкка килсә, үпкәләр ярдәмгә килә. Әгәр бавыр канны билирубиннан чистарта алмаса, бөерләр сидек белән аны тышка чыгара. Органнарның шулай ярдәмләшеп хезмәт итүе аларның бердәмлеген күрсәтә.
Колыч
Колыч — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Киров өлкәсе, Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга  Чулман елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 92 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Трибан
Трибан — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Свирки (Паставский районы)
Свирки (Свіркі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Паставский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Идентон (Төньяк Каролина)
Идентон  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вант-Сен-Реми
Вант-Сен-Реми — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Люга (Можга районы)
Люга (Люга) — Удмуртиянең Можга районындагы бистә, Люга авыл җирлеге үзәге.
Почта индексы — 427770, ОКАТО коды — 94235822001.
География
Бистә Можгадан 18 километр көнбатыштарак урнаша. Горький тимер юлының Люга станциясе (Казан — Әгерҗе — Екатеринбург сызыгы).
Демография
Халык саны динамикасы:
Милли состав (2002): руслар — 60,6%, арлар — 22,0%, татарлар — 11,6%.
Социаль инфраструктура
Урта мәктәп, балалар бакчасы, фельдшер-акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә.
Гуадалавьяр
Гуадалавьяр — Испаниянең Теруэль провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Джолли (Айова)
Джолли  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Джолли шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Герд
Герд ― фамилия һәм исем.
Поенарий-Раль
Поенарий-Раль — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Честербрук (Пенсильвания)
Честербрук  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Честербрук халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шелево
Шелево — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кусыймов
Кусыймов, Кусимов, Күсимов ― фамилия.
Уң Вож
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Печора елгасы бассейнының көнчыгышынан Зур Ою елгасы бассейнынң көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Соту (Пенедону)
Соту  — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Бордешть (коммуна)
Бордешть — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Мазури (Лодзь воеводалыгы)
Мазури  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эмирлер (Тавшанлы)
Эмирлер (Emirler) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Тавшанлы илчесенә караган бер авыл (köy).
Глазув (Свентокшиж воеводалыгы)
Глазув  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Корбара (Франция)
Корбара (Corbara) — Франциянең Югары Корсика департаментына караган коммуна, Л’Иль-Рус кантонына карый.
Бразилия милли һимны
Бразилия милли һимны (Hino Nacional Brasileiro) текстын Жоаким Осориу Дуке Эстрада, көен Франсиску Мануэл да Силва язган.
Кавак (Наллыһан)
Кавак (Kavak) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Наллыһан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ахорн (Баден)
Ахорн (Ahorn) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Трибей
Трибей — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Порт-Орандж
Порт-Орандж — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Порт-Орандж шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дзвонек (Мазовия воеводалыгы)
Дзвонек  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Колы-Хулюм
Колы-Хулюм — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кече Сосьва елгасының уң ярыннан 41 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 34 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Меркулов йорты (Казан)
Меркулов йорты — Казанның Бауман урамында, 1874 елда архитектор Петр Тихомиров (1829-?) тарафыннан Казан сәүдәгәре Афанасий Меркулов өчен төзелгән бина. 1902 елда Лев Хрщонович тарафыннан үзгәртеп төзелгән.
Беларусь (Круглянский районы)
Беларусь  (Беларусь ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
(1795) Волтьер
(1795) Волтьер  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хоутен, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4010 P-L» саналган.
Бәрән (елга)
Бәрән, Рәҗәп — Кече Чирмешән елгасының уң кушылдыгы. Татарстанның Алексеевски районы буйлап ага. Озынлыгы 17,3 км, бассейнының мәйданы 149,9 км². Елга башы Александровка авылыннан 2 км төньяктарак, тамагы Арбузов-Баран авылыннан 1 км көньяк-көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 175 м, тамагыныкы - 92 м.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.
Дуадик
Дуадик — Франциянең Эндр департаментында урнашкан коммуна.
Бәрән (елга)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тәлгать Вәлиуллин
Балачгы
Вәлиуллин Тәлгать Вәлиулла улы Түнтәр авылнда 1937 елның 24 октябрендә туган. 1952 елда Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлый һәм колхозда атлы йөк ташучы булып эшли. У сугыш чоры баласы гына түгел, ә сугыш ятиме дә. Балачактан, 7-8 яшеннән ул колхоз эшендә булган, Сугыш елларында һәм сөгыштан соңгы елларда атлы ургыч белән көне-төне басуда ашлык уруда, ындырда ашлык сугуда катнашкан
Хәсәния мәдрәсәсе
Хәсәния мәдрәсәсе, «Хәсәния» мәдрәсәсе — Уфада татар җәмәгатьчелегеннән җыелган акчага салынган мөселманнар өчен икенче махсус урта уку йорты. Нигезләүче — Уфаның 3 нче җәмигъ мәчете имамы Мөхәммәтсабир хәзрәт Хәсәнов. Мәдрәсә 1903-1920 елларда гамәлдә була.
Тәлгать Вәлиуллин
Төп хезмәт еллары
Т.Вәлиуллин 1956-1959 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Аннан кайткач  Балтач РТСы каршындагы тракторчылар хәзерләү курсларын үтә, 1960 елда «Дружба» колхозында тракторчы булып эшли башлый һәм бөтен хезмәт юлын игенче хезмәтенә багышлый. Ул гомер буена чылбырлы "ДТ" тракторында бульдозер тагылмасы белән эшләде. Колхоз тормышында иң катлаулы эшләрне аңа тапшырдылар. балтач районы буенча юллар өчен полотналар күтәргәндә ел саен ул бик нәтиҗәле эшләде.
Хәсәния мәдрәсәсе
Нигезләнү тарихы
1903 елның көзендә, кадимчеләр мәктәпләрдәге һәрбер заман рухындагы яңалыкка һәм үзгәрешкә аяк терәп каршы торган вакытта, ачыла. Мәдрәсәне нигезләүче һәм мөдәррисе - Мөхәммәтсабир Мөхәммәтҗан улы Хәсәнов (1865-1924(?) чыгышы белән Самара губернасы Богырыслан өязе авылыннан. Гарәпчә, төрекчә яхшы белгән. Шәкерт вакытыннан ук казакълар арасында абруй казанган. Дөнья әдәбияты һәм Аурупа педагогикасы нигезләре белән таныш булган. 2 нче чакырылыш Россия Дәүләт думасының (20.02.-03.06.1907) мөселман фракциясендә «Мөселман хезмәт таифәсе» төркеме әгъзасы . Мәдрәсә халыктан алынган керемнәр исәбенә нигезләнә һәм яши. Аерым химая итүчеләре — Фазлулла сәүдәгәр һәм Әхиярулла сәүдәгәр.
Бина
Татар җәмәгатьчелегеннән җыелган акчага салынган ике катлы бинада (Уфаның хәзерге Нуриманов һәм Лесопильная урамнары чаты, адресы: Лесопильная ур., 34) урнаша. Мәдрәсәнең аскы катында ике сыйныфтан торган 4 еллык башлангыч мәктәп була. Өске катта — өч сыйныфлы 3 еллык урта мәктәп. Шунда ук шәкертләр торагы һәм Мөхәммәтсабир хәзрәтнең дәресханәсе.
Тәлгать Вәлиуллин
Төп хезмәт еллары
Т.Вәлиуллин районыбызның иң нәтиҗәле, иҗади эшләүче механизаторларының берсе булды. Игенче хезмәте өчен үтә дә  җаваплы булган мәсьәләгә — эшнең югары сыйфатлы булуына һәрдаим зур игътибар бирде. Менә шушы төгәллеге, төпле җир кешесе була белүе белән күпләргә үрнәк булды.
Хәсәния мәдрәсәсе
Инкыйлаб
1905-1907 елгы инкыйлаб вакытында мәдрәсә халык тарафыннан киң таныла башлый. мөдәррис мәдрәсәдә укыту-оештыру ягыннан берникадәр үзгәрешләр керткән. Схоластика бераз йомшартыла. Татар теле укытыла башлый. Дөньяви фәннәр (хисап, география, тарих, анатомия һ.б.) өйрәнелә. Иҗекләп уку ысулы аваз ысулы белән алмаштырыла, уку башы һәм азагы (дәресләп укыту) билгеләнә, дәресләр арасында тәнәфес ясау, уку тәмамлангач, имтиханнар үткәрү гамәлгә кертелә. Гарәп графикасында нәшер ителгән китаплардан тупланган бай китапханәсе була.
Тәлгать Вәлиуллин
Гаиләсе
Тәлгать авыл кызы Дамирага өйләнеп (ул да сугыш ятиме) гаиләдә 5 бала тәрбияләп үстерделәр. Инсафлы, тәрбияле, эшчән балалары да матур гаиләләр кордылар. Ике уллары хәзерге вакытта авылыбызның тырыш механизаторлары. Калган уллары да тырыш, хезмәт сөючән механизатор, завод эшчесе. Гомумән бу нәсел кешеләре авылыбызда үрнәк булып торалар.
Хәсәния мәдрәсәсе
Мәдрәсәне тәмамлаучылар
«Хәсәния» мәдрәсәсен тәмамлап, мәдәният һәм мәгариф өлкәсендә танылган шәхесләр арасында Татарстанның халык язучысы Нәкый Исәнбәт, Уфа югары уку йортларында эшләгән галим Мәгъдән Мәһәдиев һ.б. бар.
Ябылу
Бина 1920 елның маенда Уфа шәһәр халык мәгарифе бүлеге карамагына тапшырыла. Монда 1923 елга кадәр I баскыч (башлангыч) татар мәктәбе эшли. 1923 елда, татар мәктәбе ябылгач, бинада татар китапханәсе оештырыла. Хәзер бинада — балалар спорт мәктәбе һәм шәһәр китапханәсе урнашкан, Башкортстан диния нәзарәте бинага дәгъва итә.
Тәлгать Вәлиуллин
Мактаулы исемнәре
Алдынгы механизатор  Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең Мактау Таныклыгы, «Тугызынчы бишьеллык батыры» билгесе белән бүләкләнде. 1977 елда Хезмәт Кызыл Байрагы орденына лаек булды. 1986 елда Татарстан АССРның атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы исеме бирелде. Т.Вәлиуллин 2020 елда вафат булды һәм Түнтәр зиратында җирләнде
Индиан-Бич (Төньяк Каролина)
Индиан-Бич  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Ванши-Капваль
Ванши-Капваль — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Индиан-Бич (Төньяк Каролина)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тәлгать Вәлиуллин
Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.
Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.
Владимир Палладин
Тормыш юлы
Мәскәү шәһәренең 1 нче гимназиясендә укый, аннары Мәскәү университетына физика-математика факультетының табигый бүлегенә укырга керә. К. А. Тимирязева һәм И. Н. Горожанкин укучысы. 1883 елда университетны тәмамлый, «Күзәнәк тышчаның һәм крахмал ашлыкның эчке төзелеше һәм калынлаштыру ысулы турында»гы чыгарылыш эше өчен алтын медаль ала. Профессорлар исеменә әзерлек өчен калдырыла.
1886 елда — инспектор ярдәмчесе һәм ботаника һәм алман теле укытучысы, ә 1887 елда Яңа Александриядә Авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институтында ботаника профессоры итеп билгеләнә. Шул ук елны «Үсемлекләр өчен кислород әһәмияте» ботаника магистры дәрәҗәсенә диссертация яклаган.
1889 елда «Үсемлекләрдә аксым матдәләре таркалуга кислород йогынтысы» темасына докторлык диссертациясен яклый һәм үсемлекләрнең анатомия һәм физиологиясе кафедрасы буенча экстраординар профессор итеп билгеләнә. Анатомия һәм үсемлекләр физиологиясе кафедрасына нигез салучы һәм беренче җитәкчесе (1889—1897).
1901 елдан — профессор, Петербург университетының үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире; 1904 елдан — Югары Бестужев курсларында ботаника кафедрасы мөдире. Брокгауз һәм Ефрон энциклопедиясе өчен үсемлекләр физиологиясе буенча берничә мәкалә яза.
1907 елда Уппсаль университеты (Швеция Паладинга медицина докторы дәрәҗәсен) бирә (honoris causa).
«Татарстан» гәҗите мөхәрририяте бинасы (Казан)
«Татарстан» гәҗите мөхәрририяте бинасы — Казанның Бауман урамында, 1866 елда Казан сәүдәгәре Павел Щербаков өчен архитектор Павел Аникин (1827-1891) тарафыннан төзелгән бина. 1923 елда биредә булачак Советлар Союзы Герое, шагыйрь Муса Җәлил эшли.
Владимир Палладин
Фәнни эшчәнлек
Оксидаз һәм дегидрогеназ системасы үткәргән ферментатив процесслар җыелмасы буларак үсемлек сулышы теориясенә нигез салучыларның берсе. Палладин сүзләре буенча, сулышның беренче этабында су һәм углеводларның анаеробик таркалуы һәм водородны йөртүче һәм акцептор булып хезмәт итүче сулыш хромогеннары торгызылуы була, икенчесендә — һава кислороды шул вакытта сулыш пигментларына әверелгән хромогеннарны оксидлаштыра. Ферментлар барлыкка килү процессларын һәм аларның эшчәнлеген координацияләүне өйрәнә.
Иншалар
Беренче хезмәте — «О внутреннем строении и способе утолщения клеточной оболочки и крахмального зерна» («Учён. зап. Моск. ун-та. записках Московского университета». — 1884. — Вып. 4. — С. 1—65.
Галваньи (Кунео)
Географиясе
Галваньи Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гудар
Гудар — Испаниянең Теруэль провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Свирналишки
Свирналишки (Свірналішкі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Сидек куыгы
Сидек куыгы, сидек капчыгы (vesica urinaria) - бөерләрдән сидек юллары буйлап килгән сыекча җыелу органы.
·      Сыңар мускуллы куыш әгъза – сидекне туплый.
·      Зурлыгы, формасы һәм урнашуы сидек күләме һәм кешенең яшенә карап  үзгәрә.
·      Буш сидек куыгы кече оча чигендә тулысынча ята.
·      Сидек куыгында бар:
o  Куык гәүдәсе (corpus vesicae) - куыкның очы һәм төбе арасындагы урта өлеш.
o  Куык төбе (fundus vesicae) – аскы киң өлеш, аска  (ирләрдә простата, хатын-кызларда сидек-җенес диафрагмасы белән чикләшә) һәм артка (ирләрдә юан эчәккә, хаты-кызларда җиңсәгә) карый.
o  Куык муентыгы (cervix vesicae) - иң аскы тар өлеш, сидек чыгару юлына дәвам итә. Куык муентыгының аскы бүлегендә сидек чыгару юлының эчке тишеге (ostium urethrae internum) урнашкан.
Майдан (Лодзь воеводалыгы)
Майдан  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Сидек куыгы
Топография
·       Алгы тышча – касык сифизына яндаш, аннан көпшәк клетчатка белән аерылган, ул куык алды аралыгы (spatium prevesicale) дип атала.
Майдан (Лодзь воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сидек куыгы
Топография
·       Арткы тышча – ирләрдә туры эчәккә, орлык куыкларына һәм орлык чыгару юлларның ампуласына яндаш; хатын-кызларда аналыкның һәм җиңсәнең алгы тышчасына тия.
·      Кырый тышчалар – арткы юлны күтәрүче мускул белән чикләшә.
Сидек белән тулганда сидек куыгының өске өлеше касыктан өстәрәк күтәрелә һәм көчле тартылу нәтиҗәсендә кендеккә кадәр җитә ала. Шуңа күрә сидек куыгы тулып беткәндә аңа корсакның алгы тышчасы аша корсак ярысына җәрәхәт китермичә тишем ясап була.
Сидек куыгының тышчасы
·    Лайлалы катлау күчешле эпителий белән җәелгән. Анда лайлалы бизләр һәм лимфатик фолликуллар урнашкан.
Соту-де-Лафойнш
Соту-де-Лафойнш — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Сидек куыгы
Сидек куыгының тышчасы
·       Лайла асты нигезе ·      Мускуллы катлау өч үрелеп үскән шома мускуллы җепсел катламыннан тора: Бергә өч катлам сидекне этеп чыгаручы мускулны (m. detrusor vesicae) барлыкка  китерә.
·      Сүлле катлау куыкның арткы тышчасын һәм очын каплый. Сидек куыгының калган өслеген адвентиция каплый.
Глинка (Буский повяты)
Глинка  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чинчилла (Пенсильвания)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бордушань (коммуна)
Бордушань — Румыниянең Яломица жудецында урнашкан коммуна.
Шемуд
Шемуд — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Джонстон (Айова)
Джонстон  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Джонстон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Качкар (Кальча кушылдыгы)
Качкар — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Кальча елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Трибуче
Трибуче — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дзеваново
Дзеваново — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Поенерей
Поенерей — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Бакай-Ата
Бакай-Ата (Бакай-Ата, Ленинполь) — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл. Район мәркәзе. 1882 елда нигезләнгән. Николайталь исемен йөрткән. 2001 елга кадәр Ленинполь исемен йөрткән.
Халык
Халык исәбе — 6834 кеше.
Корберон
Географиясе
Коммуна мәйданы — 11.72 км².
Агропоселок
Агропоселок — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — штп (федераль классификатор буенча).
Почта индексы — 423454.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Айхельберг (Гёппинген)
Айхельберг (Aichelberg) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Белая (Дрыбинский районы)
Белая  (Белая ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Дрыбинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Майдани (гмина Грабиця)
Майдани  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кавак (Миһалыччык)
Кавак (Kavak) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Миһалыччык илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Инохоса-де-Харке
Инохоса-де-Харке — Испаниянең Теруэль провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Расчой
Расчой (Расчой) — Коми Республикасының Сысола районында урнашкан авыл.
Климат
Расчой климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Уң (Хей-Яга кушылдыгы)
Уң — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Хей-Яга елгасының уң ярыннан 86 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.
Расчой
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (100%).
Уң (Хей-Яга кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Печора елгасы бассейнының көнчыгышынан Зур Ою елгасы бассейнынң көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(4651) Вонгкванченг
(4651) Вонгкванченг  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Сул (Сан-Педру-ду-Сул)
Сул  — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Глинка (Островецкий повяты)
Глинка  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Порт-Ричи (Флорида)
Порт-Ричи  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Порт-Ричи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Индиан-Трейл (Төньяк Каролина)
Индиан-Трейл  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Албахтино
Албахтино (Супар, Албахтино) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 229 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Тримлини
Тримлини — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чокгилл (Пенсильвания)
Чокгилл  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Дэн-ле-Пуалье
Дэн-ле-Пуалье — Франциянең Эндр департаментында урнашкан коммуна.
Чокгилл (Пенсильвания)
Географиясе
Чокгилл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Свирплишки
Свирплишки (Свірплішкі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Паставский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Эмирлер (Елдызэли)
Эмирлер (Emirler) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Елдызэли илчесенә караган бер авыл (köy).
Варанжвиль-сюр-Мер
Варанжвиль-сюр-Мер — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Щетинкин йорты (Казан)
Щетинкин йорты — Казанның Бауман урамында, 1841-1844 елларда Казан сәүдәгәре Василий Щетинкин (1810-1860) өчен архитектор Фома Петонди тарафыннан төзелгән бина.
Боренешть (коммуна)
Боренешть — Румыниянең Яломица жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Галваньина (Мантова)
Галваньина — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Галваньина Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Майковице (Лодзь воеводалыгы)
Майковице  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Корбоно
Корбоно (Corbonod) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Отвиль-Лонес кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 31,59 км².
Славяннар
Славяннар яки ыслаулар (тат.лат. ıslawlar) (словѣнє, славяне, славяне, слов'яни, славяни,, Slovani, Słowianie, Slované, Slovania, Słowiónie, Słowjenjo, иске тат. آسلاولار, ыслаулар ) - Аурупаның эре милли-тел уртаклыгы.
Хәзерге вакытта славяннар Көньяк, Үзәк, Көнчыгыш Аурупада һәм Ерак Көнчыгышка кадәр тора. Славян кимчелеге Көнбатыш Аурупада, Америкада, Кавказ арты төбәгендә, Үзәк Азиядә яши.
Славяннар гомум халык саны 300-350 млн кеше.
Бер караш буенча словѣне - безнеңчә сөйләшүче халык дигән сүз (алманнардан аермалы буларак, немец - ят телдә сөйләшүче халык).
Тарих
Славяннар чыгышы хакында төрле һәм каршылыклы карашлар бар. Ләкин тарихи тел белеме буенча VI—VII гасырда славяннар Эльба, Одер елгаларыннан Днестр, Днепр елгаларына кадәр торган.
Көньякта һәм көньяк-көнчыгышта балтлар һәм фин-угырлар белән чиктәш, көнчыгышта татар халкы бабалары - болгарлар, хәзәрләр, скифлар, сарматлар белән чиктәш, көньякта юнаннар, римлылар, иллириялеләр, фракиялеләр белән чиктәш булган.
Соңрак славяннар һөҗүм яулары нәтиҗәсендә көнчыгышка киң таралган.
Белая Дуброва (Касцюковицкий районы)
Белая Дуброва  (Белая Дуброва ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Касцюковицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Глиняни-Ляс
Глиняни-Ляс — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кайгородов
Кайгородов ― фамилия.
İslamabad
Gimalay tawlarınnan yıraq tügel, Potvar platosında urnaşa.
İslamabad - küpmillätle şähär, räsmi tel - urdu, eş, mäğrifät tormışında ingliz tele taralğan.
Paqstanda İslam - däwlät dine. İslamabad şähärendä 97% - möselmannar, 20% şiğilär, 74% sönnilär.
Tarix
İslamabad 1959 yılda tözelä başlağan. Proyekt avtorı - grek miğmarı Doksiadis.
Поенешть
Поенешть — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Табуасу (район)
Табуасу  — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ихар
Ихар — Испаниянең Теруэль провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Джордж (Айова)
Джордж  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Джордж шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Авеста
«Авеста» (революциягә кадәр басмаларда «Зендавеста»  — зенданан, авестий телендәге төп нөсхәсе, хәзер Һиндстандагы парсларның һәм Ирандагы гебрлар дини йола үткәрү теле ) зороастрийчыларның изге текстлары җыентыгы. Иранистикада «авестий» теле дип аталган башка беркайда беркетелмәгән үзенчәлекле телдә төзелгән иран (фарсы) әдәбиятенең борынгы үрнәге.
Атамасы
Үрнәкнең «Аве́ста» дигән рус атамасы, көнбатыш европалыларга ияреп, зороастрийларда фарс. «اَوِستا» (хәзерге әйтелеше [ævestá]) кабул ителгәнгә барып кисешә. Соңгысы үзенә бер төрле сүз, урта фарсы (пехлеви) теленең «пазенд» әйтелешендә «ʾpstʾk» [aβastāγ] < [apastāk], зороастрий китапларының урта фарсы канунын билгеләгән. Сакланып калган авестий текстларында бу сүз очрамый, борынгы иран телендәге «*upa-stā-ka-» «урнаштырылган», «кануннар җыелмасы», «нигез» (ягъни «канун») яки «*upa-stāva-ka-» — «дан» мәгънәсендә дип фаразларга гына кала. Пехлеви әдәбиятендә тагын да Авестаның икенче һәм нык таралган мәгънәсе — dyn' [dēn], гадәттә «ышану», «дин», авестий текстларына карата сүз еш кына «(Заратуштраның асылына төшенүе)» билгеләмәсе буларак кулланыла. Авестий текстларының үзендә бу атамалар билгеле түгел. Хом-яштта (Y 9.22) «naska-» — наск, «авестий китабы», турыдан-туры тәрҗ «бәйләм» сүзе очрый.
Традицион тарих
Пехлеви чыганакларына буенча, Заратуштраның Аһура Мазданнан алган асылына төшенүе аны, патша кебек, яклаучысы Кави Виштапс булган, һәм бу текст 12 мең үгез тиресенә алтын кара белән язылган. Аның токымы Дарий Дарян (ягъни Дарий, Дарийның улы) Авестаның ике күчермәсен һәм аның тәфсирен Гандж-и Шапикан һәм Диз-и Нипишт («крепость писаний») саклагычларына урнаштырган. Александр Македонский, Әһәмәниләр державасын бөлгенлеккә төшергән чорда, китапларны диңгезгә ташлап һәм утка ягып, Авестаны да юкка чыгарган, ә бер өлешен грек теленә тәрҗемә итәргә боерган. Аршакид патшасы Валахш (фараз буенча, Вологез I күз уңында тотыла, б. э. I гасыр) үз заманының дастурлары ярдәмендә, төрле өзекләрдә сакланган һәм телдән тапшырылган авестий текстларын җыю һәм кодификацияләү буенча башлангыч омтылыш эшләгән. Ул идарә иткәндә, Авеста экземплярлары шәһәрләргә җибәрелгән, өйрәнү һәм саклауга тапшырылган. Изге риваять текстларын җыю эше Сәсәниләр монархиясенә (б. э.к. III) нигез салган Ардашир I дәверендә дәвам иткән, аның күрсәтмәсе буенча югары дастур Тансар булган текстларны һәм аларның тәрҗемә иткән. Ардаширның улы Шапур I Авестаны, үз чорындагы грек, һинд һәм башка гыйльми хезмәтләрнең тәрҗемәләре белән, Гандж-и Шапига саклагычына куйган. Югары дастур Адурбад Махраспаннан, зороастрий диненең иң бөек апологеты һәм, Шапур II дәверендә (IV г.), авестий җыентыгының һәм канунның соңгы редакциясен, 21нче китапта («наск») тәртипкә китереп, Авестаның Зендын — авест. zainti — «белем», «аңлатма» дип аталган урта фарсы теленә тулысынча тәрҗемә иткән, шуннан килеп чыга инде җыентыкның «Зенд-Авеста» (ягъни «Аңлатма һәм Канун») дигән таралган атамасы. Зендның соңгы редакциясе Хосров I Ануширван (б. э. к. VI г.) дәверендә төзелгән.
Хәзерге Авеста
Хәзерге заман зороастрий берләшмәсендә басмасыз дәверләрдә (XIX гасырга кадәр), ким дигәндә соңгы меңьеллыкта дин әһелләре күчереп язган Авестаның кулъязмаларына барып кисешә. Сакланып калган иң иртә манускрипт XIII г. (1288 ел), кулъязмалар колофоны XI гасырга кадәр тапшырылуын раслый. Бөтен булган манускриптлар X г. кулъязмаларына, "Сәсәниләр архетибы"на — Сәсәниләр заманындагы үрнәк күчермәгә барып тоташканы билгеле. Манускриптлар традиция буенча Зенд-Авестага (тәрҗемәгә), Сан («саф», литургик максатта тәрҗемәсез кулланылган авестий текстлары) бүленә. Борынгы иран телләренең һәркайсында төзелгән Авеста Аурупада «авестий әлифбасы», Иран зороастрийчылары din-dabire, «дини хат» дип йөрткән үзенә бер төрле әлифба нигезендә язылган. Зороастрийчылар арасында шулай ук чын латин әлифбасына әллә ни туры килмәгән латиница транслитерациясе һәм гарәп-фарсы язмасы таралу ала. Моннан тыш, Авестаның күп кенә текстлары хәзергәчә, мобедлар аша, сөйләнелә.
Хәзерге Авестаның бүлекләре
Сакланып калган Авеста традиция буенча 5 «китапка» һәм аларга кертелмәгән берничә өлеш һәм фрагментлардан (атамасы янәшәсенә китапның кыскартылган индексы күрсәтелә) тора:
урта санскр. yajña) — төп «Ясна» зооастриячеләр литургиясендә укыла торган текстан торган иң әһәмиятле китап. Шактый төрле эчтәлектәге 72 бүлекне («хаити», авест. haitī — турыдан-туры «бәйләм») берләштерә). 28-34, 43-51, 53 бүлекләрдә бөтен авестий җыелмасының иң хөрмәтле өлешен Гатлар, Аһура Маздага багышланган метрик гимннар алып тора, зороастризм традициясе һәм күпчелек галимнәр аларның авторлыгы Заратуштра пәйгамбәренең үзенә туры килә дип раслана.
Сәсәниләр Авестасы
Сәсәниләр дәүләте җимерелеп, гарәпләрнең Иранга керүе һәм исламлашу башлаганнан соң, зороастрий җәмгыятьләре общиналары дәүләт яклауыннан мәхрүм кала, аларның храмнары һәм мәдәни үзәкләре еш кына җимерелә яисә алар урынына мәчетләр төзелә. Безнең көннәргә кадәр яшәп килгән ике иран общинасы (Йәзд һәм Керман) һәм парсиҙар б. э. II меңьеллыгы башында, Авестаның кулъязмалары югалгач һәм юк ителгәч, аларны саклаучы берникадәр мобедлар ислам диненә әверелдергәч, дини чыганаклар җитми башлый. Сакланып калган Авеста гыйбадәт үткәргәндә һәм шәхси дога укыганда файдалана торган текстлардан торганы күзгә ташлана. Деградациягә бирелгән җәмгыятьләр, беренче чиратта, нәкъ менә аларны саклап калырга тырышкан да инде. Кулланышта йөртелмәгән авестий текстларыннан пехлевия китапларында өземтәләр цитата генә сакланган. Югалган Авестаның эчтәлеге турында шулай ук пехлеви әдәбиятындагы «вәхи» откровение сылтамалары буенча да фикер йөртергә була. Сасанид Авестасын әле үзләштерү мөмкин булганда төзелгән Дендкард китабы (X гасыр) авестаның 21нче наскы эчтәлегенә кыскача күзәтүне үз эченә ала, ә аларның өчесе, һәр бүлекнең эчтәлеген кетеп, аеруча җентекләп тасвирлана. Дендкард нигезендә, Авест 348 бүлекне берләштергән 21 китаптан («наска») торган, һәм бу китапларның һәркайсы Ахун Ваирья зороастрий догасының 21 сүзенә туры килгән. Кодекс (намазда юллар саны буенча) өч өлешкә бүленгән: Авеста наскалары, бер генә искәрмә (Видевдад наскы тулысынча сакланган) заманча «китаплар» белән корреляцияләнмиләр, соңгылары башлангыч авестий кодексының гыйбадәт кылу әйберләреннән гыйбарәт.
Авестий текстларының килеп чыгуы һәм тапшырылуы
Эчтәлеге һәм тел билгеләре буенча авестий текстларын ике өлешкә бүлергә була: Иске авестий һәм яшь авестий текстлары язылуы арасында берничә йөз ел узган дигән фараз бар. Аннары Олуг Авеста теле һәм күпмедер дәрәҗәдә стиле һәм эчтәлеге буенча ведий әдәбиятенең борынгы үрнәге булган Ригведага якын тора. Турыдан-туры алынмаган мәгълүматлар буенча Олуг Авестаның яшен (Заратуштра вәгазләре чорына тиешле) якынча б. э. к. 1000-енче елларына кадәр чор белән билгеләнә (б. э. к. 1200-800 ел.). Кече Авестаның иң борынгы текстлары (Ясна, Яшттарның күпчелеге) Әһәмәнидәр чоры белән билгеләнә (б. э. к. VI гасыр). Баштарак текстлар зороастрий руханилары коллегиясе тарафыннан авыз-тел иҗаты буларак буыннан буынга тапшырылган. Авестаны Аршакилар дәверендә язылган дигән соңгы мәгълүмат чыганаклары, дөрес түгел, дип алып ташланырга тиеш түгел, әмма фаразланган "Аршакидар Авестасы"на (әгәр ул булса) Сәсәниләр вакытында язылган йогынтысын күзәтеп булмый. Авестий текстары тапшырылуында түбәндәге этапларны аерырга була: Олуг Авеста 4. Кече Авеста белән бергә текстлар тапшырылуының дәвам итүе. Кече Авеста
Авестаның эчтәлеге
Авестаның эчтәлеге, төрле стильдәге катламнарның булуы, төзелү вакыты һәм урыны, шулай ук бу катламнарның төрле авторларының дини карашлары белән аерылып торуы нәтиҗәсендә, төрле. Эклектик булуына карамастан, Авестаның барлык текстлары — кайсылары баштан ук, калганнары мөхәррирләү нәтиҗәсендә — гомумән алганда, Аһура Мазданы — Авестаның үзәк фигурасын хөрмәтләүгә корылган. Моннан тыш, җыентыктагы сакланып калган авестий текстлары башлыча дини характерда һәм кабатлаулар бөтен һәйкәлнең 1/3 өлешен алып тора.