cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Костанай өлкәсе
Милли состав
Өлкә территориясендә йөздән артык милләт халкы яши. 2022 ел башына өлкә халкы 864 550 кеше тәшкил итә. Шулардан казакълар өлеше — 46,09 %, руслар — 34,12 %, украиннар — 7,92 %, алманнар — 2,54 %, татарлар — 1,66 %, белоруслар — 1,02 %, башка милләтләр – 3,26%. Халык тыгызлыгы: бер квадрат километрга 4,5 кеше. Костанай, Рудный һәм Лисаковск шәһәрләрендә халык тыгызлыгы иң зуры, иң азы көньяк районнарда — бер квадрат километрга 0,4-0,8 кеше тәшкил итә. Лисаковск һәм Рудный шәһәрләрен дә кертеп, өлкәнең төньяк районнарында рус телендә сөйләшүче халык өстенлек итә.
Файдалы казылмалар
Өлкә урманнарга һәм рудага бай. 400гә якын файдалы казылма һәм минераль чимал ятмалары, шул исәптән 68 җир асты суы чыганагы, 19 боксит ятмасы, 7 алтын, берәр көмеш һәм никель ятмалары табылган. Җир асты файдалы казылмалары: магнетит һәм оолит тимер рудалары, бокситлар, соры күмер, асбест, утка чыдам һәм кирпеч балчыгы, флюс һәм цемент известьташы, пыяла комы, төзелеш ташы һ. б. Магнетит рудалары һәм соры күмернең гомуми запасы 15,7 млрд тонна тәшкил итә.
Мазендерани теле
Мазендерани теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы фарсы әлифбасына нигезләнгән.
Гиляки теле
Гиляки теле (گیلکی, латин язуы белән: Giləki) - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Каспий Диңгезенең көньяк-көнбатыш ярында Иранның Гилән провинциясендә сөйләшелә. Мазендерани теле белән охшаш сүзлек составына ия.
Үзәк Азия гарәп теле
Үзәк Азия гарәп теле - Афразия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Ашкун теле
Ашкун теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Пашайи теле
Пашайи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп язуының фарсы юрамасына нигезләнгән.
Мунджи теле
Мунджи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Тати теле
Тати теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы фарсы әлифбасына нигезләнгән. Фарсы теле белән күбесенчә үзара аңлаешлы.
Раджи теле
Раджи теле - Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Һиндстанда, Уттаракһанд штатында һәм Непалда таралган.
Сави теле
Сави теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Камката-вари теле
Камката-вари теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең нуристан телләренә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Нангалами теле
Нангалами теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Могол теле
Могол теле - монгол телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Санглечи теле
Санглечи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора.
Парачи теле
Парачи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Шумашти теле
Шумашти теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Тираһи теле
Тираһи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Трегами теле
Трегами теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Кызыл балан (җыр)
«Кызыл балан» (Червона калина), җырның беренче юлы буенча: Ой у лу́зі черво́на кали́на… (Әй, болында кызыл балан..) ― авторы билгеле булган украин халык җыры, Украина сече укчылары маршы. Берничә вариантта билгеле.
2022 елның февралендә Россия басып керүеннән соң, «Червона калина» Украина символларының берсенә әйләнә. Сугыш башында аны территориаль оборонага язылган ― «Бумбокс» украин төркеме лидеры башкарган. Җырны башка артистлар һәм Pink Floyd төркеме дә башкара.
Тарих
Җырның беренче вариантын 1914 елда «Українська Бесіда» украин театрының директоры һәм режиссеры танылган шагыйрь Степан Чарнецкий яза. Василий Пачевскийның гетман Дорошенко турында «Хәрабә кояшы» трагедиясен куеп, ул финал җыры – Украинаның «Чи я в лузі не калина була» дигән сыктавыннан канәгать булмый. Оптимистик финал өчен Чарнецкий драмага украин халык җыры – «Розлилися круті бережечки»ны өсти. Спектакль эчтәлегенә яхшырак туры килсен өчен, ул андагы сүзләрне бераз үзгәртә, соңгы куплетны үзгәрешсез калдыра. Моннан тыш, Степан Чарнецкий җырга яңа, халыкчан көй дә язган. Михаил Коссак аны музыка кораллары өчен яраклаштыра. Спектакль, бигрәк тә аның соңгы строфасы ― «Ой у лузі» җырны популярлаштыруга китерә. Театр актерларыннан җырны украин яшьләре кабул итә. 1914 елның августында Стрый шәһәрендә «Ой у лузі» җырын беренче тапкыр командиры Григорий Трух укчы Иваницкийдан ишетә. Тегесе аны Львов театры артистларыннан кабул иткән. Григорий Трух «Ой у лузі» җырының беренче строфасына тагын өч строфа өсти, шулар «Кызыл балан»ны тәшкил итә. Трух үз укчыларын әлеге җырны җырларга өйрәтә. Тиздән «Ой у лузі червона калина похилялась» исемле беренче укчы җыры Стрый буенча тарала. Аннары «Червона калина»ны Галичинада җырлый башлыйлар.
Бу җыр украин халкының бәйсезлеккә омтылу теләге белән бәйле булганга, Украина Совет Республикасы (1919-1991) булган вакытта аны җырлау тыелган була. Шулай да, аны Украина патриотлары законга буйсынмыйча җырлыйлар. Ул чорда бу җырны башкарган теләсә кайсы кеше төрмәгә утыртылган, кыйналган һәм хәтта туган җиреннән сөрелгән.
Ормури теле
Ормури теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
Кызыл балан (җыр)
Хәзерге заман
2022 елның февралендә Россия Украинага һөҗүм иткәннән соң, җыр Украина символларының берсенә әйләнә. Җырны күп кенә Украина башкаручылары яздыра, Интернет һәм социаль медиа кулланучылары аны еш кына Украинага теләктәшлек күрсәтү өчен кулланалар; Украина белән бердәмлек билгесе итеп җырны төрле илләрдән җырчылар башкара. Территориаль оборонага язылган Андрей Хлывнюк – «Бумбокс» украин төркеме лидеры, Pink Floyd төркеме дә башкара.
Кырымда «Червона калина» милләтчеләр гимны дип билгеләнгән, аны башкару тыелган. Сентябрь аенда Бакчасарайда туйда кунаклар әлеге җыр көенә биегән өчен ресторан хуҗасы хөкемгә тартылган булган. Октябрьдә Кырым полициясе Симферопольдә яшәүче, «Матурлык Королевасы — Кырым. Яз-2022» җиңүчесе Ольга Вәлиеваның (кыз фамилиясе — Паламарчук) дус кызы белән бергә «Ой у у лузі червона калина» җырын башкарган видеосы аркасында тикшерү башлаган.
Көй авторы
Степан Чарнецкий сүзләре буенча, көйне ул үзе язган. Музыка белгечләре (Филарет Колесса, Василий Витвицкий) җырны халык җыры дип исәпли. Аерым алганда, Василий Витвицкий бу җырның мотивы «Ой зацвела красная калина над колодцем» җырыныкы, дип белдерә.
Калаша-ала теле
Калаша-ала теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
Кызыл балан (җыр)
Көй авторы
Владимир Гордиенко үзенең «Украинские Сечевые Стрельцы» хезмәтендә музыканы танылган композитор, күп кенә укчы җырлары авторы Михаил Гайворонский язган дип хәбәр итә.
Вотапури-катаркалай теле
Вотапури-катаркалай теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең һинд-иран телләр төркеменә кергән тел.
Вахи теле
Вахи теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп язуы, кирилл язуы һәм латин язуына нигезләнгән.
Нуристани теле
Нуристани теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең нуристан телләренә кергән тел.
Фарсы ишарә теле
Фарсы ишарә теле - Иранда кулланыла торган ишарә теле.
Махува теле
Махува теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Ломве теле
Ломве теле - банту телләренә кергән тел.
Сена теле
Сена теле - ньяса телләренә кергән тел.
Дема теле
Дема теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Чева теле
Шона теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин әлифбасы, гарәп әлифбасы һәм шона теле өчен Брайль язуына нигезләнгән.
Чопи теле
Чопи теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Чувабу теле
Чувабу теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Урум теле
Урум теле - Алтай телләр гаиләсенең төрки телләр төркеменә кергән тел. Кайвакыт Кырым татар теленең диалекты буларак төркемләнә. Язуы кириллица һәм грек язуына нигезләнгән. Урум теле дип шулай ук кайвакыт Гөрҗистанда торган Цалка греклары сөйләшә торган төрек теленең диалекты Цалка телен атыйлар.
Язма
Урум телендә күп түгел текстлар юнан әлифбасы белән язып куелган булган. 1920—1930-ынчы елларда урум авылларында латин әлифбасы нигезендә кырымтатар теле кергән булган. Хәзерге вакытта кириллик язма кулланыла, әмма рәсми рәвештә ул расланмаган булган һәм төрле чыганакларда әлифбаның төрле юрамалары кулланыла. Кыпчак телләре өлкәсендә атаклы белгеч Александр Николай улы Гаркавец эшләрендә түбәнге әлифбаны куллана:
Басмалар
Урум теле турында бик әз әдәбият нәшер ителгән булган, сүзлекләр бар. Соңгы вакытка кадәр урум теле кырымтатар теленең диалекты булып саналган булган. Аның турында тасвирламалар бары тик 1980-енче еллардан бирле пәйда була башлаган. Урум теленә җитди эшләр багышлаган беренче лингвист Александр Гаркавец булган.
Тсонга теле
Тсонга теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм тсонга теле өчен Брайль язуына нигезләнгән.
Маиндо теле
Маиндо теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Коти теле
Коти теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Макве теле
Макве теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Кимвани теле
Кимвани теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин әлифбасына нигезләнгән.
Читонга теле
Читонга теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы һәм читонга теле өчен Брайль язуына нигезләнгән.
Туба (агач)
Туба ( طُوبَىٰ ‎ хозурлыҡ, рәхәтлек), Ислам эсхатологиясендә - оҗмахта үскән агач ( җәннәт ).
Маньйика теле
Маньйика теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Туба (агач)
Бу термин Коръәндә бер тапкыр гына хозурлыҡ контекстында искә алына һәм агач буларак телгә алынмый. Туба сүзен агачка күрсәтүче бердәнбер чыганак - Мөхәммәд пәйгамбәр хәдисе.
Бу термин озак еллар язучыларның әсәрләрендә сүрәтләнеп килә. Мәсәлән, Яхья әл-Сухраварди иске Фарсы мифологиясе нигезендә сюжет уйлап тапкан һәм бу чыннан да мифик сәмруг кошы йомырка сала торган оҗмахтагы агач, дип фараз итә. 1449 елда Мехмед Языджиоглу охшаш оҗмах агачын Мөхәммәдия дип аталган кулъязмасында сурәтли.
Натембо теле
Натембо теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Нсенга теле
Нсенга теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Ньюнгве теле
Ньюнгве теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Гитонга теле
Гитонга теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Маконде теле
Маконде теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
Нгони теле
Нгони теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Ндау теле
Ндау теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
Ронга теле
Ронга теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел.
Мансур Хәйретдинов
Тәрҗемәи хәле
1958 елның 2 февралендә Татарстан АССР Тәтеш районы Аллабирде авылында туган. Аллабирде башлангыч (1965-1968), Олы Әтрәч урта (1969-1975) мәктәпләрендә укыган. 1976-1978 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт үткән. Казан кооператив техникумында «Кооператив сәүдәне оештыручы» белгечлеге алган (1981). Югары белемгә ия: 1986 елда читтән торып Халыклар Дуслыгы орденлы Мәскәү кооператив институтын (2006 елдан Россия кооператив университеты ) «икътисадчы-оештыручы» белгечлеге буенча тәмамлаган. 2004 елда А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетында «Агросәнәгать комплексында конкурентлык мөнәсәбәтләрен үстерү шартлары һәм факторлары» темасына икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе икътисад фәннәре докторы профессор А. Ш. Хәсәнова).
Хезмәт юлы
1981 елда Тәтеш райпосының Чинчурино ваклап сату предприятиесе директоры итеп билгеләнә.
2005 елның 16 июненнән 2008 елның 16 октябренә кадәр – Азнакай муниципаль районы һәм шәһәре башлыгы.
2009 елның 29 сентябреннән Азнакай райпосы советы рәисе, «Азнакай азык-төлек комбинаты» ҖЧҖ директоры булып эшли.
Азнакай районында дистәдән артык оешманы һәм ҖЧҖ, шул исәптән «Ак чишмә» ҖЧҖ, «Лачын» ҖЧҖ, «Чалпы» ҖЧҖ, «Сарлы» ҖЧҖ һ. б. оештыручысы һәм директоры булып тора.
Караганды өлкәсе
Караганды өлкәсе (Қарағанды облысы, Qarağandy oblysy) ― Казакъстандагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге – Караганды шәһәре.
Төньякта ― Акмола, төньяк-көнчыгышта ― Павлодар, көнчыгышта ― Абай, көньяк-көнчыгышта ― Җидесу һәм Алматы, көньякта ―Җамбыл, көньяк-көнбатышта һәм көнбатышта ―  Олытау, төньяк-көнбатышта ― Костанай өлкәләре белән чиктәш.
Рельеф
Өлкә территориясе ― Сары Арканың иң биек өлешен били, ул геоморфологик яктан үзенчәлекле, бертөрле булмаган, көчле күтәрелгән территорияне тәшкил итә (абсолют биеклеге 400-1000 м). Рельеф вак таулык түбәнлекләре, елга үзәннәре, су агышының коры су юллары, җир асты сулары өскә чыга торган ерынтылар, агымсыз иңкүлекләр, күл казанлыклары, дала уйсулыклары белән катлауланган.
Гидрография
Балхаш – Иртеш субүләреннән башланып, Теңез күленә коючы Нора елгасы һәм аның кушылдыклары, аерым алганда, Шерубайнора елгасы, шулай ук Теңез күленә коючы Коланөтпес елгасы, Иртеш кушылдыгы Ишем елгасы өлкәнең халык  хуҗалыгында зур әһәмияткә ия. Караганды өлкәсе елгалары күбесенчә аз сулы.
Туфрак
Өлкәнең төньягында дала поясында карбонатлы кара туфрак һәм куе-соры туфрак тупланган. Каркаралы тауларында һәм башка тауларда тау кара туфрагы киң таралган. Өлкәнең үзәк районнарында ярымдала поясында тозлаклы карбонатлы кара көрән һәм көрәнсу туфрак өстенлек итә. Көньякта чүл поясында соры һәм көл төсендәге туфрак киң таралган. Елга үзәннәрендә куе кара көрән төстәге болын туфрагы очрый.
Флора һәм фауна
Дала поясында үсемлекләрдән әрем, типчак, кылган (әби чәче), сары клевер, коңгырбаш, биюргун, чабыр, тигезлекләрдә сәрби, торантай, гөлҗимеш, агачлардан каен, канлыагач һ. б. үсә.
Хайваннар дөньясында архар, урман кәҗәсе, җәйран, бүре, төлке, дала төлкесе-корсак, бурсык, көзән, тиен, куян, йомран, суыр, тушканчик, кабан дуңгызы, ондатра очрый. Кошлардан торна, дүдәк, бөркет, тилгән, карчыга, ягылбай, дала кошы, ябалак, өке, каракош, кашкабаш, каз, үрдәк, акчарлак һ.б. бар. Сулыклары балыкка бай. XIX гасырда Караганды өлкәсенең төньягында селәүсен, тауларда аю яшәгән.
Тарих
Караганды өлкәсе территориясендә XIX гасырда Урта Җүз кабиләләре: аргыннар (Каракесек, Куандык, Суйиндик, Тобыкты, Таракты нәселләре), найманнар (Баганалы, Балталы), кыпшаклар (узын, торы, кулан ырулары) яшәгән.
Караганды өлкәсе 1932 елның 10 мартында Казакъ АССР составында оеша. Башта аның өлкә үзәге Петропавел шәһәре булган. 1936 елның 29 июлендә аннан 25 район составында Төньяк Казакъстан өлкәсе аерылып чыга. 1936 елның 3 августыннан өлкә үзәге Карагандыда урнашкан. 1936 елның 5 декабреннән өлкә Казакъ ССР составында була.
СССР Югары Советы Президиумының 1939 елның 14 октябрендәге Указы белән Акмола шәһәре, шулай ук Акмола, Вишневск (Аршалы), Новочеркасск (Астрахан) һәм Эркеншилик (Ерейментау) районнары яңа барлыкка килгән Акмола өлкәсе составына тапшырыла.
1959 елда Тимертауның «Иске шәһәр» районында эшчеләр, яшәү шартларыннан канәгать булмаган кешеләр арасында массакүләм тәртипсезлекләр һәм күтәрелеш була, аларны яңа йортларга күчермиләр, торакны Болгариядән килгән «социалистик туганнарга» бирәләр, бу хәл Караганды металлургия комбинаты администрациясендә булган күп хаталар аркасында килеп чыга.
Самар тарихи мәчете
Самар тарихи мәчете (Самарская историческая мечеть) ― Самар шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Төбәк дәрәҗәсендәге әһәмияткә ия мәдәният һәйкәле. Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы Самар өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтенә караучы «Самар тарихи мәчете» җирле мөселман дини оешмасы (5нче мәхәллә) карамагында.
Караганды өлкәсе
Тарих
2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Караганды өлкәсенең бер өлешеннән яңа Олытау өлкәсе оештырылачак, дип белдерә. Аның составына Җизказган (административ үзәк), Караял, Сәтбаев шәһәрләрен, Җанаарка һәм Олытау районнарын кертергә тәкъдим итә.
Административ бүленеш
Өлкә 2022 елның июненнән 7 район һәм 6 өлкә карамагындагы шәһәрне (шәһәр администрацияләрен) үз эченә ала.
Самар тарихи мәчете
Тарих
Самардагы Казан урамындагы тарихи мәчет 1891 елда Сембер фабриканты Тимербулат Акчурин (1826―1906) акчасына төзелә башлаган. Манарасы булмаган. 1903 елда архитектор Смирнов тарафыннан проект эшләнә, сугыш һәм инкыйлабларга бәйле рәвештә проект тормышка ашырылмаган. Мәчетне төзеп бетерү омтылышы 1927 елда да башкарыла, әмма ул уңышсыз була. XIX гасыр ахыры – ХХ гасыр башында мәчет Самар шәһәре һәм губернасы татарлары һәм мөселманнары тормышының үзәге була. Биредә балалар өчен мәктәп, шулай ук булачак имамнарны әзерләүче мәдрәсә ачылган. Мәчет каршында хәйрия җәмгыяте, ашханә һәм китапханә эшли, рус-татар мәктәбе оештырыла. Биредә 1908 елның 15 сентябреннән 1913 елның июненә кадәр «Икътисад» журналы басылган (нәшир һәм мөхәррир —  мәчетнең 1902 елдан имам-хатыйбы, тел галиме, тәрҗемәче, журналист, нәшир Мөхәммәтфатыйх Шиһабетдин улы Мортазин (1875―1937). Хәзрәт хөкем ителгән дин әһелләре өчен акча җыюда гаепләнә һәм Себергә җибәрелә. 1937 елда сөргеннән кайткач, аны кырык дин әһеле белән бергә «контрреволюцион Ислам оешмасын төзү»дә гаепләп, хөкем итәләр һәм атып үтерәләр.
Караганды өлкәсе
Халык саны
Караганды өлкәсенең халык саны :
Самар тарихи мәчете
Тарих
1932 елда мәчет ябыла, бина балалар йортына әверелә, аннары бина 1990-елларга кадәр балалар бакчасы булып хезмәт итә, аннары авария хәлендә дип табыла.
Караганды өлкәсе
Файдалы казылмалар
Өлкә территориясендә алтын, молибден, тутыя, кургаш, марганец, вольфрам запаслары тупланган. Монда зур күмер запаслары (Караганды күмер бассейны), тимер һәм полиметал рудаларының ятмалары бар. Асбест, оптик кварц, мәрмәр, гранит, асылташ һәм һөнәрчелек ташлары, бакыр, нефть, газ чыганаклары урнашкан.
Икътисад
Икътисадның төп тармаклары арасында электр энергетикасы, ягулык, кара металлургия, машина төзелеше, химия сәнәгате бар.
Мәгариф
Өлкәләрдәге югары уку йортлары саны буенча Караганды өлкәсе беренче урынны һәм, Алматы шәһәреннән кала, беренче дәрәҗәдәге барлык административ берәмлекләр арасында икенче урынны алып тора.
Самар тарихи мәчете
Яңа заман
2020 елның 21 мартында манарага ярымай куела. 2022 елның 1 октябрендә, шимбә көнне, реконструкциядән соң Самар тарихи мәчете ачыла.
Ачу тантанасында Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисе, югары мөфти шәйхелислам Тәлгать хәзрәт Таҗетдин, Самар губернаторы, Самар өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе, мөфти Талип хәзрәт Яруллин, дзюдочы, 2012 елгы Олимпия чемпионы, Россиянең атказанган спорт мастеры, милләте буенча авар катнаша.
Самарда хәзер биш мәчет, ике гыйбадәт йорты һәм мәдрәсә эшли, гомумән алганда, 200 мең мөселман (татарлар, башкортлар, казакълар, азәрбайҗаннар, чеченнар, дагстанлылар) яшәүче өлкәдә 100дән артык мәчет, мәгариф учреждениесе бар.
Рафис Галиев (1961)
Рафис Галиев, Рафис (Рәфис ) Фатыйх улы Галиев (1961 елның 20 ноябре, СССР, РСФСР, ТАССР, Азнакай районы, Азнакай) ― хуҗалык эшлеклесе, 2008-2011 елларда Азнакай муниципаль районы башлыгы.
Хезмәт юлы
Хезмәт юлын «Азнакайнефть» ППД цехы слесарь-ремонтчысы булып башлаган.
1984-2001 елларда «Азнакайнефть» НГДУ цехы мастеры, өлкән мастеры, нефть һәм газ чыгару цехы башлыгы урынбасары, нефть һәм газ чыгару буенча технологик бүлек башлыгы. 2001-2002 елларда «Татнефть» ААҖнең инвестицияләр белән идарә итү идарәсенең инвестицияләрне исәпкә алу һәм контрольдә тоту бүлеге башлыгы.
2002 елдан «Татнефть» ААҖ Азнакай УПНПиКРСында: 2002-2003 елларда башлыкның беренче урынбасары – баш инженер, 2003-2008 елларда башлык.
2008 елның гыйнварыннан «АзнакайРемСервис» ҖЧҖ башкаручы директоры, берничә уйлап табу авторы.
2008 елның 1 октябреннән 2011 елның 20 декабренә кадәр Азнакай муниципаль районы башлыгы.
«Шешмаойл» идарә итүче компаниясе ҖЧҖ «Пионер - 2000» АҖ башкарма директоры.
Гаиләсе
Хатыны Рушания Ринат кызы Бәширова, шәхси эшмәкәр, берничә фирма хуҗасы.
Свази теле
Свази теле - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы, свази Брайль язуы һәм Дитема тса Диноко язуына нигезләнгән.
Мозамбик ишарә теле
Мозамбик ишарә теле - Мозамбикта кулланыла торган ишарә теле.
Мозамбик португаль теле
Мозамбик португаль теле - Һинд-Европа телләр гаиләсенең роман телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуы һәм португаль Брайль язуына нигезләнгән.
РуКвангали теле
РуКвангали теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Кавангоның чиртүле тартыклары булган телләрнең берсе булып тора.
Отҗиһереро теле
Отҗиһереро теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы һәм гереро Брайль язуына нигезләнгән.
СиЛози теле
сиЛози теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин әлифбасы, Замбия Брайль язуы һәм Дитема тса Диноко язуына нигезләнгән.
Ошивамбо теле
Ошивамбо теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язылган стандартлары булып кваньяма һәм ндонга булып тора.
Маңгыстау өлкәсе
Маңгыстау өлкәсе (Маңғыстау облысы, Mañğystau oblysy) ― Казакъстан составындагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге ― Актау шәһәре. 1973 елның 20 мартында Гурьев өлкәсенең бер өлешеннән ясалган, 1988 елда өлкә бетерелгән, 1990 елда Маңгыстау өлкәсе исеме белән яңадан торгызылган.
Маңгыстау өлкәсе Каспий диңгезенең көнчыгышында Маңгыстау платосында урнашкан. Төньяк-көнчыгышта Казакъстан Республикасының Атырау һәм Актүбә өлкәләре белән, көньякта Төрекмәнстанның Балкан вилаяте белән, көнчыгышта Үзбәкстан составындагы Каракалпакстан Республикасы белән чиктәш.
Юл индексы – 012.
География
Өлкә көнбатышта Каспий диңгезе белән чиктәш, Каспий диңгезенә Үле, Маңгыстау (Мангышлак), Казакъ, Киндерле култыклары булган Маңгыстау ярымутравы булып кереп тора. Диңгез эчендә Түлен утраулары (Тюленьи острова) бар. Өлкәнең төньяк өлеше Каспий буе түбәнлегендә, көньяк өлешен Маңгыстау тавы (Отлан тавы, биеклеге ― 532 м), Устюрт, Маңгыстау, Киндерле-Каясан платолары алып тора. Берничә иңкүлек диңгез өсте тигезлегеннән түбән урнашкан, шул исәптән Казакъстанның иң тирән коры иңкүлеге Каракия иңкүлеге (диңгез өсте тигезлегеннән 132 м түбәнрәк).
Өлкәнең күп өлешен соры туфракта сирәк куаклыклар үскән әремле-тозлаклы дала алып тора. Җир өсте өлешчә тозлаклар, такыр формасындагы катыр туфраклар (аскы тозлаклар) һәм бик сирәк үсемлек үсүче комлыклар белән капланган.
Климат кискен континенталь, бик коры, Гыйнварда уртача температура -7 °C, июль аенда +27 °C (аерым көннәрдә максималь температура +40 °C-тан арта). Явым-төшем елына якынча 100-150 мм.
Тарих
Безнең эрага кадәр 1нче меңьеллыкта Маңгыстау җирләре аша Хәрәзем һәм Хивадан Аурупага һәм Якын Көнчыгышка Бөек ефәк юлы үткән. Бу юл буендагы Устюрт платосында крепостьлар, кәрвансарайлар, һөнәрчеләр, терлекчеләр һәм аучылар яшәгән бистәләр урнашкан булган. Археологик табылдыклар шуны күрсәтә: ныгытмаларда һәм бу торак пунктларда яшәү дәрәҗәсе шактый югары була. Халыкларның Бөек күченеше һәм аның белән бәйле күпсанлы сугышлар Устюрт аша узучы Бөек ефәк юлын туктата, монгол басып алулары аның атрибутларын тәмам юкка чыгара һәм җир өстеннән себереп түгә.
Маңгыстау күп гасырлар дәвамында Ауразия ойкуменасының иң читенә күчә. Беренче мәртәбә Маңгыстау ярымутравы IX гасырда Сиях-Кух («кара тау») исеме белән гарәп географы Әл-Истәхри тарафыннан искә алына. Маңгыстау ярымутравында кешеләр яшәгән торак пункты барлыгы турында тагын бер искә алу 1065 елда Маңгыстау ныгытмасы кыпчакларын үзенең хакимиятенә буйсынырга мәҗбүр иткән сәлҗук солтаны Алып Арслан исеме белән бәйле.
X—XIII гасырларда эре сәүдә посты буларак билгеле Маңгыстау крепосте бөтен ярымутрауга исем биргән; әлеге кирмәннең урнашкан урыны төгәл билгеле түгел. Козгантас бистәсе X-XIII гасырларга карый. Алтын Урданың порт бистәсе Китеккала XIV гасырда Маңгыстау ярымутравында булган.
1868 елдан бирле гамәлдә булган Маңгыстау приставлыгыннан 1882 елда Россия империясе составында Маңгыстау өязе оештырыла.
1988 елда Гурьев өлкәсенә Маңгыстау өлкәсе кушыла. 1990 елның 4 ноябрендә Гурьев өлкәсе составыннан Маңгыстау өлкәсе яңадан чыгарыла.
1996-1997 елларда (Казакъстан өлкәләре арасында) Маңгыстау өлкәсендә уртача хезмәт хакы иң югары булган. 1998-2002 елларда эшсезлек арту күләме (10%) буенча Казакъстан өлкәләре арасында Маңгыстау өлкәсе беренче урын алып тора. XXI гасыр башына өлкә Казакъстан өлкәләре арасында иң зур салымнар, җыемнар һәм түләүләр өлешенә ия була. Хәзер Маңгыстау өлкәсе – Казакъстанда зур үсеш кичерүче өлкәләрнең берсе, соңгы елларда өлкәгә күчеп килүче кешеләрнең саны арта бару күзәтелә.
Административ бүленеш
Маңгыстау өлкәсе 5 районга һәм 2 өлкә карамагындагы шәһәргә бүленә: Башта, 1973 елда, өлкә 3 районга бүленә: Бейнеу, Ералиевка һәм Маңгыстау районнарына. 1980 елда Монайлы районы оеша, ләкин 1988 елда ул бетерелә. 1992 елда Түпкараган районы оеша, 1993 елда Ералиевка районы Каракия дип үзгәртелә. 2007 елда Монайлы районы торгызыла.
Халык саны
2021 елда өлкәдә 736 795 кеше яшәгән.
Икътисад
Маңгыстау өлкәсе – уникаль җитештерү комплексы, Казакъстанда Маңгыстау атом энергетика комбинатында («Казатомпром» бүлекчәсе) җитештерелә торган барлык төр энергия һәм су белән автоном тәэмин ителгән бердәнбер комплекс. Өлкәдә 559 сәнәгать предприятиесе теркәлгән, шуларның 70е — эре һәм урта предприятиеләр.
Төбәк икътисадының чимал юнәлеше икътисадның калган секторлары турыдан-туры бәйлелектә булган тау сәнәгатенең өстенлеген билгели. Җитештерелә торган сәнәгать продукциясенең гомуми күләме буенча өлкә республикада өченче урында тора.
Төбәк икътисады нигезендә — нефть-газ секторы, аның продукциясе күләме төбәктә җитештерелә торган сәнәгать продукциясенең гомуми күләменең 90 проценттан артыгын тәшкил итә (2008 ел нәтиҗәләре буенча, еллык нефть чыгару күләме 17 млн тонна булган). Төбәктә газны «КазМунайГаз», «Казполмунай», «Толкыннефтегаз» компанияләре чыгара. Чыгарыла торган нефть торбаүткәргечләр буенча эчке базарга (Атырау нефть эшкәртү заводы), экспортка (Актау — Самар торба үткәргече һәм Актау портыннан Каспий диңгезе аша) җибәрелә.
Маңгыстау өлкәсендә Казакъстан нефтенең 30% чамасы чыгарыла. Өлкә территориясендә нефтьнең тикшерелгән 59 ятмасы табылган. Маңгыстау өлкәсе икътисадында файдалы казылмалар чыгару сәнәгате өстенлек итә, аның өлешенә тулаем региональ продуктның яртысы һәм төбәкнең гомуми сәнәгатенең 86% тан артыгы туры килә. Икътисадның башка тармаклары предприятиеләре күпчелек очракта әлеге секторга юнәлтелгән, аның товарларга, хезмәтләргә, фәнни тикшеренүләргә һәм проектлау эшләренә, белем бирү хезмәтләренә булган ихтыяҗларын канәгатьләндерә.
Эшкәртү сәнәгате азык-төлек продуктлары җитештерү, текстиль һәм тегү сәнәгате, каучук һәм пластик продуктлар җитештерү, машина төзелеше, химия сәнәгате, башка металл булмаган минераль продуктлар җитештерү һәм башка тармаклардан тора. 2005 елның 1 июленә сәнәгать продукциясенең еллык күләме якынча 600 млрд тенге тәшкил иткән.
Өлкәнең төп предприятиеләре: «Мангистаумунайгаз» ААҖ (Казакъстан Республикасында әйдәп баручы нефть чыгару компаниясе, төбәктә 34% нефть чыгару, 7 % — республика буенча), «Разведка Добыча „КазМунайГаз“» АҖ (Яңа Үзән шәһәре, Үзән һәм Карамандыбас ятмаларын эшкәртү), «Караҗанбасмунай» ААҖ (Бозачы ярымутравындагы нефть ятмаларын эксплуатацияли), Маңгыстау атом энергетика комбинаты («Казатомпром» бүлекчәсе, төбәкне автоном энергия һәм су белән тәэмин итә, аның составына суны төчеләндерү буенча уникаль комплекс керә).
Маңгыстау өлкәсендә Актау халыкара аэропорты, шулай ук җирле һава линияләренең берничә аэропорты (хәзер вакыты-вакыты белән кулланылучы) — Бозачы, Бейнеу, Жанаозен, Форт-Шевченко, Ералиев аэролортлары бар.
Хәзер Маңгыстау өлкәсендә Forbes Global-2000 исемлегенә кергән дөнья технологик лидерлары һәм ТНК эшли. Мәсәлән, CITIC Group, CNPC, HeidelbergCement, Tenaris, Shlumberger, Halliburton OMV Petrom, ArcelorMittal, Maersk Oil, Saipem һ. б.
2020 елга Маңгыстау өлкәсенең газлаштыру дәрәҗәсе – 99,0 %.
Транспорт
Өлкә аша Көнчыгыш Аурупаны Үзәк Азия һәм Төньяк Аурупаны Фарсы култыгы илләре белән тоташтыручы ике – ТРАСЕКА һәм «Төньяк-Көньяк» халыкара транспорт коридоры уза.
Авиаэлемтә буенча рейслар 8 эчке һәм 16 халыкара юнәлеш буенча башкарыла. Актаудан Мәскәү, Истанбул, Баку һәм Киев аша дөньяның теләсә кайсы почмагына эләгергә мөмкин.
Файдалы казылмалар
Өлкә нефть һәм газ ятмаларына бай. Күпчелек ятмалар Яңа Үзән шәһәре районында һәм Бозачы ярымутравында тупланган. Маңгыстау өлкәсе территориясендә 59, шул исәптән Аксаз, Актоты, Арыстан нефть һәм газ ятмасы бар. Өлкәдә нефть запаслары 3 млрд тоннадан артык. Моннан тыш, Каспий диңгезе яр буенда зур нефть запаслары бар, дип фаразлана.
1950-еллар башында Маңгыстау җир астында бай уран ятмалары табыла.
Бөтен территория буенча диярлек җир өстендә генә ятучы известьташ-ракушечник очрый. Өлкә территориясендә шулай ук биш соры күмер яткылыгы билгеле.
Маңгыстау ярымутравы – дөньяның стронций киң таралган төп төбәкләренең берсе (стронций күләме ачыкланган рудаларда уртача 20% тәшкил итә).
Маңгыстауның тау өлешендә фосфоритлар һәм тимер рудалар бар. Шулай ук бакыр, аш тозы, минераль тозлар (мирабилит, тенардит), акбур (7 урында) ятмалары билгеле.
Мәдәният
Маңгыстау өлкәсендә уникаль археологик һәм тарихи һәйкәлләр, шул исәптән мәгарә рәсемнәре-поэмалар, Бекет ата, Шакпак ата, Шопан ата, Масат ата җир асты мәчетләре бар.
1850-1857 елларда Форт-Шевченко шәһәрендә украин шагыйре Тарас Шевченко сөргендә булган.
XIX гасырның икенче яртысында Маңгыстау далаларында танылган казакъ акыны һәм дин галиме Аралбай Онгарбекулы иҗат иткән.
Тһимбукушу теле
Тһимбукушу теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Тһимбукушу телендә өч чиртүле аваз бар.
Намлиш теле
Намлиш теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Намлиш төшенчәсе беренче мәртәбә 1991 елда язылып куелган булган.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе (Батыс Қазақстан облысы, Batys Qazaqstan oblysy) – Казакъстанның төньяк-көнбатышында урнашкан административ берәмлек (өлкә). Өлкә 1932 елның 10 мартында Россия СФСР составында Казакъ АССРның Көнбатыш Казакъстан өлкәсе буларак оеша. 1962 елның 3 маенда Урал өлкәсе дип үзгәртелә. 1992 елның июлендә Казакъстан Республикасы Югары Советы Президиумы Урал өлкәсен Көнбатыш Казакъстан өлкәсенә үзгәртә. Административ үзәге һәм иң эре шәһәре – Җаек (Орал, Уральск) шәһәре.
Фве теле
Фве теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртү авазлары булган тел.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Мәйданы 151 339 кв. км (республика территориясенең 5,9 % ы) тәшкил итә. Бу күрсәткеч буенча өлкә илдә 8нче урында. Халык саны – 656 354 кеше, шәһәрләрдә 343 766 (52,37 %), авыл җирлегендә — 312 588 (47,62 %) кеше яши.
Казакъстанның ике һәм Россия Федерациясенең биш өлкәсе белән чиктәш:
Юллар индексы — L,07.
Физик-географик тасвирлама
Өлкәнең төньягында һәм төньяк-көнчыгышында Төп сырт һәм Урал алды платосы тармаклары бар. Көньякта Каспий буе түбәнлеге чикләрендә Нарынкомның ком массивлары урнашкан: Кокузенком, Акком, Карагандыком һәм башкалар.
Өлкәнең иң югары ноктасы – элеккеге Миргородок торак пункты тирәсендәге биеклек, аның биеклеге диңгез өсте тигезлегеннән 262 метр.
Җир өсте Каспий буе түбәнлегенең дүртенчел утырмалары белән аермаланган акбур мергельләре, палеоген комташлар һәм известьташлардан тезелгән, елга үзәннәре аллювиаль утырмалардан тора.
Өлкә территориясендә Болганмола нефть ятмасы урнашкан.
Климат кискен континенталь. Ел дәвамында көчле, җәй көне – коры, эссе җилләр еш була.
Гыйнварның уртача температурасы -14 °C, июльнең +25 °C. Абсолют минимум -40 °C, абсолют максимум 40 °C. Кар катламы көньякта 70 һәм төньякта 140 көн саклана.
Анни Эрно
Анни́ Эрно́ (Annie Ernaux), тугач бирелгән исеме Анни́ Тере́з Бланш Дюше́н (Annie Thérèse Blanche Duchesne); 1940 елның 1 сентябре, Франция, Лилльбонн) — француз язучысы, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2022).
Тәрҗемәи хәле
1940 елның 1 сентябрендә Лилльбоннда туган. Балачагы ата-анасы кечкенә кафе тоткан Ивето шәһәрендә (Нормандия) үткән. Руанда университет тәмамлагач, башлангыч һәм урта мәктәпләрдә әдәбият укыта (Аннеси-ле-Вье һәм Понтуазда), аннары дистанцион укытуга күчә.
Иҗаты
Язучы сүзләре буенча, ул традицион жанрлар кысаларында иҗат итми, ә үз-үзен белдерү формасын эзләүгә өстенлек бирә. Аның күпчелек әсәрләре «Галлимар» нәшриятында басылган.
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2014 елдан Сержи-Понтуаз университетының шәрәфле докторы.
Гсирику
Гсирику теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Окавангоның чиртүле авазлары булган берничә банту телләренең берсе булып тора.
Наро теле
Наро теле -  Койсан телләр гаиләсенә кергән тел. Наро Гһанзи районында төрле Кһое телләрендә сөйләшүчеләр арасында сәүдә теле булып тора.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Физик-географик тасвирлама
Өлкәдә гомуми озынлыгы 4600 км булган 200гә якын елга һәм инеш исәпләнә, шулардан эреләре – Җаек (Жайық, Урал), Чаган, Деркүл, Күшем, Олы һәм Кече Үзән елгалары, өлкәдә 144 күл бар, шулардан 94е тозлы. Иң әһәмиятлесе — Шалкар, Балыклы Саркыл һәм Камыс-Самар күлләре системасы.
Шалкар күле – Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең иң зур һәм тирән сулыгы. Күлдә якынча 1,4 млрд куб м. су җыела, күлнең мәйданы 20 580 га тәшкил итә (24 000 гектарга кадәр артырга мөмкин). Күлгә көнчыгыш ягыннан ике елга коя: Исән Анкаты (Олы Анкаты) һәм Шолак Анкаты (Кече Анкаты), Урал елгасына коя торган бер Солянка елгасы агып чыга. Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең төньягында Җаек (Урал) елгасы ага, аның 250 км «дала зонасы» Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясенә туры килә. Урал елгасы бассейнының Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясендәге кече елгаларына Чаган, Деркүл, Илек, Утва, Рубежка, Быковка, Ямбулатовка, Барбастау һәм башкалар керә. Урал елгасы аз сулы Казакъстанның гына түгел, Россиянең дә аеруча дәүләт әһәмиятендәге төп су артерияләренең берсе булып тора.
Кара каштан, каштан, ачык каштан төсендәге балчыклы һәм. Бөртекле-төрле үләнле, бөртекле-әремле үсемлекләр өстенлек итә. Көньяк районнарда коңгырт туфрак, тозлак туфрак, аслак тозлак (солонцы) очрый, ком массивлары бар.
Төньякта – кылганлы дала; төньякта, Урал елгасы яры һәм юллар буенча тирәк, тал, имән, каен, карамалы һ. б. агачлар утыртылып, урман саклау полосалары булдырылган, көньяк-көнбатышта һәм төньякта шулай ук нарат үстерәләр.
Төбәктә поши, кыр кәҗәләре, кабан дуңгызлары, сайгаклар, төлкеләр, бүреләр, куяннар, ондатралар һәм башкалар яши. Төбәктә аккош, соры каз, пеликан, торна, кулик, урман тавыгы, орлан, тилгән, карлыгач, сыерчык һәм башка кошларның оялары бар. Сөйрәлүчеләрдән еланнар, кәлтәләр очрый. Күлләр һәм елгалар балыкка бай.
2010 елның маенда 12 мең үлгән сайгак табыла, бу сан төбәктәге барлык сайгакның яртысын тәшкил итә.
Төбәктә Кирсан (мәйданы — 61,0 мең га), Бударин (мәйданы — 80,0 мең га) һәм Жалтыркүл (мәйданы — 19,0 мең га) дәүләт зоология сайлаулы тыюлыгы (заказник) гамәлдә. Биредә «Имәнлек» (Дубрава) ботаника табигать һәйкәле, Олы Ичка тавы табигать һәйкәле, «Селекция» табигать һәйкәле, «Садовское» күле табигать һәйкәле, «Ак-Ком» ландшафт тыюлыгы, «Миргород» ботаника-зоология табигать һәйкәле, «Урда» геоботаника тыюлыгы урнашкан.
Тарих
Күчмәннәрнең беренче кабиләләре хәзерге Көнбатыш Казакъстан өлкәсе территориясендә, безнең эрага кадәр I меңьеллыкта барлыкка килгән. Борынгы гуннар, угызлар, кимаклар, кыпчаклар бу җирләрдә терлекчелек һәм халык кәсепчелеге белән шөгыльләнеп, күченеп йөргән. XV гасыр башында Алтын Урда таркалганнан соң Нугай Урдасы, аннары Казакъ ханлыгы (1465-1712) составына керә. Казакъ ханлыгы җунгарлар һөҗүме нәтиҗәсендә таркалганнан соң, бу территориядә яшәүчеләр казакъларның Кече Җүзен тәшкил иткән. XVI гасырның 70-80 нче елларында Җаек ярларында рус җирләреннән качучы кешеләр пәйда була, алар үзләрен казак дип атый башлый һәм казак вольницасына берләшә. Озакламый әлеге елга ярлары буенда Җаек казак гаскәре барлыкка килә. Гаскәр башында барлык казаклар сайлаган гаскәр атаманы тора. 1718 елдан башлап, атаман югары хакимият тарафыннан билгеләнә һәм наказлы атаман дип атала башлый.
Россия империясендә
Җаек өлкәсе Европа Россиясенең көньяк-көнчыгышында, 53° һәм 45,5° төньяк киңлеге һәм 49° һәм 59° көнчыгыш озынлыгы арасында урнашкан булган; 323 700 кв. км (284 412 кв. чакрым) мәйданны биләгән, шуларның 70 640 кв. км (62 068 кв. чакрым) Җаек казак гаскәренә аерылгысыз җәмгыять милке хокукында, 253 000 кв. км (222 344 кв. чакрым), дәүләт милкен тәшкил итеп, казакларның иҗтимагый кулланылышына бирелә. Мәйданы буенча өлкә Россия империясенең губерналары һәм өлкәләре арасында 19нчы урында, Европа Россиясендә 4нче урында тора.
Йейи теле
Йейи теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртүле авазлар булган тел.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Административ бүленеш
Җаек җире тарихи вакыйгаларга бай. 1773 елның сентябрендә, Җаек шәһәрчеге (хәзерге Җаек) янындагы Бударино форпостыннан ике ел дәвамында Россияне тетрәндергән, Е. И. Пугачев (үзен Петр III дип атаган) җитәкчелегендә Крестьян сугышы башлана. Пугачев җиңелгәч һәм җәзалангач, патшабикә Екатерина II, «пугачевщина» рухын юкка чыгарырга теләп, 1775 елның гыйнварында Җаек елгасын Урал һәм Җаек шәһәрчеген Уральск, Җаек казакларын Урал казаклары дип атау турында указ чыгара. XIX гасырның беренче яртысында наказлы атаманнарны җирле халыктан билгеләмәү практикасы кабул ителә. Алар, үзәк хакимият вәкилләре булып, өлкә халкы арасында Европа мәдәнияте һәм халык мәгарифе нигезләрен сеңдерү сәясәтен алып баручылар, дөньяви һәм чиркәү архитектурасын үстерү өчен чаралар күрүчеләр була.
ǃXóõ
ǃXóõ теле - Taa–ǃKwi телләр гаиләсенә кергән тел. Бик күп фонемаларга ия тел.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Административ бүленеш
XVIII-XIX гасырлар дәвамында Кече Җүз казакълары феодаль һәм колониаль эксплуатациягә каршы берничә тапкыр баш күтәрә. 1783-1797 елларда Сырым Датов, 1836-1838 елларда Исатай Тайманов һәм Махамбет Үтәмешев җитәкчелегендәге восстаниеләр була.
1962 елның 3 маеннан 1992 елның июленә кадәр Урал өлкәсе дип атала, аннары Казакъстан парламенты элеккеге исемен кире кайтара.
1916 елда Беренче бөтендөнья сугышы вакытында казакъ халкын тыл эшләренә мобилизацияләү белән бәйле чуалышлар уза.
Өлкә территориясендә Ватандашлар сугышы В. И. Чапаев, Д. А. Фурманов, М. В. Фрунзе, Д. М. Карбышев, Г. К. Жуков исемнәре белән бәйле.
1920 елда Гражданнар сугышы тәмамлангач, Җаек казак гаскәре бетерелә, большевикларга каршы сугышкан казакларның күбесе Иранга, Кытайга һәм аннан бөтен дөньяга мөһаҗирлеккә китәргә мәҗбүр була.
СССР составында
Бөек Ватан сугышы елларында Җаек өлкәсе Сталинград фронтының иң якын тылы була. Җаек буе фронтовиклары арасында Советлар Союзының 39 Герое, Дан орденының 6 тулы кавалеры бар. Алар арасында Мәншүк Мәметова — Көнчыгышның Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган беренче хатын-кызы.
Казакъстан Республикасы составында
1991 елдан, Беловеж һәм Алматы килешүләре нәтиҗәсендә, Казакъстан бәйсезлек алганнан соң, яңа илдә торак пунктларның, оешмаларның, хәтта бөтен территорияләрнең исемен үзгәртү процесслары башлана. 1992 елның июлендә үк бәйсез Казакъстан парламенты Җаек өлкәсен Көнбатыш Казакъстан өлкәсе итеп үзгәртә.
Газ һәм нефть сәнәгатенә куәтле Көнбатыш инвестицияләре белән бәйле рәвештә, өлкә, Атырау өлкәсе белән берлектә, мөһим сәнәгать әһәмиятенә ия була бара. Төп фактор – Бүрле районында Карачыганак нефть-газ-конденсат ятмасы булу.
Административ бүленеш
Өлкәнең административ-территориаль төзелеше системасына 12 административ район, 156 аул (авыл) округы, 3 бистә округы, бер өлкә әһәмиятендәге (Җаек шәһәре) һәм бер район әһәмиятендәге шәһәр (Аксай шәһәре), 475 авыл торак пункты керә.
Өлкә 12 районнан һәм өлкә карамагындагы 1 шәһәрдән тора:
Халкы
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе халкының саны
2019 елның 1 ноябренә өлкә халкы – 656 354 кеше.
Икътисад
Өлкә икътисады индустриаль-аграр юнәлештә. Сәнәгать нефть һәм газ чыгару, нефть продуктларын эшкәртү, машина төзелеше, металлургия, оборона, тау-руда чыгару, тегү һәм азык-төлек тармаклары предприятиеләреннән гыйбарәт.
Намибия ишарә теле
Намибия ишарә теле - Намибиядә һәм Анголада кулланыла торган ишарә теле.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Икътисад
«Карачыганак Петролеум Оперейтинг», «Конденсат» холдингы, Жаикмунай, «Омега» «приборлар төзү заводы» АҖ, «Урал заводы «Зенит» АҖ, «Гидромаш-Орион-МЖБК» ҖЧҖ кебек эре предприятиеләр өлкә икътисадына зур өлеш кертә.
Өлкә территориясендә газ һәм газ конденсаты, нефть, борат рудалары, яна торган сланецлар, калий-магний тозлары, керамзит балчыкларның цемент чималы, төзелеш һәм аллювиаль ком ятмалары ачыкланган. Хәзерге запаслар аларны сәнәгать үсешендә озак вакыт куллануга мөмкинлек бирә. Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең җир асты байлыклары нефть, газ конденсатына (Карачаганак, Чинарево, Ростошино, Дарьинское) бай. Республикада Көнбатыш Казакъстан өлкәсенә газ конденсатын чыгаруның гомуми күләменең 99% ы һәм газ чыгару күләменең 47% ы туры килә.
Чъкхао-лъае
Чъкхао-лъае теле (чъкхаулъэйн, ǂKxʼaoǁʼae) — жу теленең көньяк-көнчыгыш диалекты. Кайвакыт Ботсванада да Намибиядә дә сөйләшелә торган ǂKxʼaoǁʼae һәм Juǀʼhoan телләрен сөйләшүчеләр бер тел дип әйтәләр.
Жу телләре
Жу телләре (яки Къхунг телләре) — Төньяк бушменнар (къхунг кабиләләре) сөйләшкән телләр төркеме. Төньяк койсан тел гаиләсе составында тармак төзиләр.
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе
Икътисад
Бор-калий тозларының (Шалкар, Сатимола, Индер), цемент чималының (Аксуат, Семиглавомарское), керамзит балчыкларының (Туйыксай, Погодаев, Тулсай) шактый запаслары бар.
2012 елда Көнбатыш Казакъстан өлкәсеннән экспорт 9 млрд. 428,7 млн. USD тәшкил иткән. 2011 ел белән чагыштырганда экспорт 24% ка арткан. Өлкә экспорты структурасының төп өлешен минераль продуктлар (нефть һәм нефть продуктлары) алып тора — 99,6% (Италия, Франция, Нидерландлар, Польша), калган товар төркемнәре — 0,4 %, шуларның 0,1 % — хайван һәм үсемлек продуктлары, әзер азык-төлек товарлары, 0,1% — башка товарлар, 0,2% - металл һәм алардан эшләнгән әйберләр.
2020 елга Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең газлаштыру дәрәҗәсе 96,2 % тәшкил итә.
Мәдәният
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе бай тарихи һәм мәдәни мираска ия. Аның территориясендә төрле чорларга караучы 6 меңнән артык археологик һәйкәл һәм 500дән артык тарих, архитектура һәм монументаль сәнгать һәйкәле бар, шуларның 14-е республика әһәмиятендәге һәйкәлләр булып тора. Мәдәният һәм сәнгать системасында өлкәдә 717 дәүләт оешмасы эшли.
Тарихи-мәдәни мирасны өйрәнү, саклау һәм популярлаштыру максатларында өлкәдә 22 тарихи-туган якны өйрәнү һәм мемориаль музейлар эшли, шуларның 13е авыл җирендә урнашкан; биш миллионнан артык китап, уникаль кулъязма һәм басма гомуми китап фонды булган 377 массакүләм китапханә гамәлдә.
Өлкәдә 73 газета, 10 журнал, 10 телеканал, 5 радиостанция һәм 2 кабельле телевидение челтәре эшли.
Куһане теле
Куһане теле -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртүле авазлары булган тел. Замбези елгасы буйлап Намибиядә, Замбиядә һәм Ботсванада сөйләшелә.
Мүнкир вә Нәкир
Сорау алу
Ислам эскатологиясе буенча, үлемнән соң кешенең җаны Барзахка күчә, һәм ул терелү көненә кадәр кала. Җеназа процессындагы соңгы кеше зираттан киткәч, Мүнкир һәм Нәкир фәрештәләре мәрхүм янына килеп өч сорау бирәләр: “Сезнең Раббыгыз кем? Сезнең пәйгамбәрегез кем? Сезнең динегез нинди? ". Тәкъва мөэмин өчен дөрес җаваплар - аның Раббысы Аллаһ, Мөхәммәд - аның пәйгамбәре, һәм аның дине - Ислам . Әгәр дә мәрхүм дөрес җавап бирсә, аның терелү көнен көтеп үткәргән вакыты күңелле булыр. Фәрештәләрнең сорауларына дөрес җавап бирә алмаганнар Коръәндә сурәтләнгәнчә җәзага тартылачак. Имансызларның җәзасы җомгадан кала һәр көн Аллаһ рөхсәт биргәнче була.
Ямайка Патуа теле
Ямайка Патуа теле (/ˈpætwɑː/; асаба урында Patwah дип атала һәм лингвистлар тарафыннан Ямайка креол теле дип атала) - ул күбесенчә Ямайкада һәм Ямайка диаспорасында сөйләшелә торган Көнбатыш Африка йогынтылары белән Инглиз теленә нигезләнгән креол тел. Патуада күпчелек Инглиз теленнән булмаган сүзләр Көнбатыш Африка Акан теленнән алынган. Ул күпчелек Ямайкалылар тарафыннан туган тел буларак сөйләшелә.
Гайфетдинов
Гайфетдинов – фамилия.
Җәләй Гыйльметдинов
Җәләй Гыйльметдинов, Җәләй (Җәләл ) Гыйльметдин улы Гыйльметдинов (1897 ел, РИ, Казан губернасы, Казан өязе, Мүлмә волосте, Мүлмә – 1970 елдан соң ) ― фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Мамадыш кантон (1926-1927), Тымытык―Азнакай (1930-1932), Октябрь (1932-1934), Норлат (1934) район комитетлары секретаре (беренче секретаре). 1920 елдан ВКП(б) әгъзасы. Репрессия корбаны.
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)
Тарих
1999 елның 25 декабрендә нигезләнгән. Музейны булдыруның инициаторы – Бөтенроссия табигатьне саклау җәмгыятенең Чаллы бүлеге җитәкчесе Р. Ш. Асамова.
Җәләй Гыйльметдинов
Тәрҗемәи хәле
1897 елда Казан губернасы Казан өязе Мүлмә волосте (Татарстанның хәзерге Биектау районы) Мүлмә авылында крестьян гаиләсендә туган.
Хезмәт юлы
1908-1912 елларда ― Сәмәрканд өлкәсе Хуҗант өязе Хуҗант шәһәре сәүдәгәрендә йомышчы малай һәм приказчик.
1912-1916 елларда ― Төркестан генерал-губернаторлыгы Фирганә өлкәсе Коканд өязе Коканд шәһәре сәүдәгәрендә приказчик.
1916-1918 елларда ― патша армиясендә хезмәт итә, 77нче дивизиянең 1нче Төркестан көнбатыш 307нче полкы.
1918 елның апреленә кадәр ― Казан өязенең Мүлмә авылында үз хуҗалыгында крестьян.
1918 елның апреленнән 1922 елның маена кадәр ― Кызыл Армиядә: кызыл гаскәри һәм, 2нче дивизиянең 3нче совет һәм 17нче төзелеш полклары.
1922 елның апреленнән 1923 елның апреленә кадәр ― Казан шәһәрендә ачылган милиция командирлар составын әзерләү курслары курсанты.
1923 елның апреленнән 1924 елның ноябренә кадәр – Чистай шәһәрендә: Татарстан АССР Чистай кантон милициясе башлыгы.
1924 елның ноябреннән 1926 елның гыйнварына кадәр ― ВКП(б)ның Чистай кантон комитетының оештыру бүлеге мөдире.
1926 елның гыйнварынннан 1927 елның июленә кадәр ― Мамадыш кантон комитеты секретаре.
1927 елның июленнән 1928 елның июненә кадәр ― Мәскәүдә: ВКП(б) ҮК каршында оештырылган өяз партия хезмәткәрләре курслары курсанты.
1928 елның июненнән 1929 елга кадәр ― Сәмәрканд шәһәрендә: ВКП(б) ҮК пропагандистлар төркеме пропагандисты.
1929 елдан 1930 елның июленә кадәр ― ВКП(б)ның Бөгелмә кантон комитетының оештыру бүлеге мөдире.
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)
Тарих
2014 елның 17 июлендә Яр Чаллы шәһәр башкарма комитетының 4219нчы санлы карары белән Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее белән берләштерелә, әлеге музейның бер бүлеге буларак эшчәнлеген дәвам итә.