cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биеш авыл җирлеге (Татарстан)
Географиясе
Биеш авыл җирлеге Болын-Балыкчы, Дәвеш, Каратун, Урта Балтай, Табар Черкене авыл җирлекләре һәм Буа муниципаль районы белән чиктәш. Биеш авыл җирлеге чиге Каратун авыл җирлеге белән чиктәш җирдә Биеш, Каратун һәм Болын-Балыкчы авыл җирлекләре чикләре тоташкан урында Биеш авылыннан 700 м төньяк-көнчыгышта урнашкан 17 нче тоташу ноктасыннан алып, сынык сызык ясап, 150 м көнбатышка таба, урман полосасын һәм «Казан – Ульяновск» – Апас – «Олан – Каратун» автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаны кисеп үтеп, сәнәгать объектының көньяк чиге буйлап, 50 м көньяк-көнбатышка таба авыл хуҗалыгы җирләре буйлап уза, алга таба текә ярның төньяк-көнбатыш чиге буйлап 50 м, текә ярны кисеп үтеп, 40 м, сынык сызык ясап, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 600 м көньяк-көнбатышка таба һәм 1,2 км көнбатышка таба, 900 м төньяк-көнчыгышка таба, яр буе урман полосасын кисеп үтеп, «Казан – Ульяновск» – Апас – «Олан – Каратун» автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаның көньяк-көнбатыш чигенә кадәр бара, алга таба 650 м төньяк-көнбатышка таба әлеге автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаның көньяк-көнбатыш чиге буйлап уза, аннары 30 м көньяк-көнбатышка таба урман полосасының төньяк-көнбатыш чиге буйлап, сынык сызык ясап, 550 м көнбатышка таба сәнәгать объектының көньяк чиге буйлап, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, чокырны берничә тапкыр кисеп үтеп, сынык сызык ясап, 800 м көньяк-көнбатышка таба, кибеп баручы инешне, аның текә ярларын һәм чокырны берничә тапкыр кисеп үтеп, сынык сызык ясап, 900 м көньяк-көнчыгышка таба, әлеге инешне кисеп үтеп, 1,0 км көньяк-көнбатышка таба, 600 м төньяк-көнбатышка таба, 1,0 км көньяк-көнбатышка таба, Горький тимер юлына бүлеп бирелгән полосаны кисеп үтеп, сынык сызык ясап, 950 м төньяк-көнбатышка таба бара, аннары көньяк-көнбатышка таба Горький тимер юлына бүлеп бирелгән полосаның төньяк-көнбатыш чиге буйлап 150 м, әлеге тимер юлга бүлеп бирелгән полоса буйлап, сынык сызык ясап, 200 м, Горький тимер юлына бүлеп бирелгән полосаның көньяк-көнчыгыш чиге буйлап, канауны кисеп үтеп, 900 м уза, аннары әлеге тимер юлга бүлеп бирелгән полоса буйлап 50 м төньяк-көнчыгышка таба Мурзинка елгасына кадәр бара, әлеге елга агымы буенча 1,1 км өскә таба уза, алга таба көнбатышка, 300 м урман полосасын кисеп үтеп, 20 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап бара, 1,0 км урман полосасының көньяк чиге буйлап, 750 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 700 м урман полосасының көньяк чиге буйлап, 600 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап Биеш, Каратун һәм Урта Балтай авыл җирлекләре чикләре тоташкан урында Түбән Балтай авылыннан 1,4 км төньяк-көнчыгышта урнашкан 32 нче тоташу ноктасына кадәр уза.
Биеш авыл җирлеге чиге Болын-Балыкчы авыл җирлеге белән чиктәш җирдә 17 нче тоташу ноктасыннан алып авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 150 м көньяк-көнчыгышка таба «Казан – Ульяновск» – Апас – «Олан – Каратун» автомобиль юлына кадәр уза, аннары 2,0 км әлеге автомобиль юлы буйлап, Зөя елгасын кисеп үтеп, Биеш, Болын-Балыкчы, Табар Черкене һәм Чүри-Бураш авыл җирлекләре чикләре тоташкан урында Биеш авылыннан 2,4 км көньяк-көнчыгышта урнашкан 18 нче тоташу ноктасына кадәр бара.
Биеш авыл җирлеге чиге Табар Черкене авыл җирлеге белән чиктәш җирдә 18 нче тоташу ноктасыннан алып көньяк-көнбатышка таба урман массивының көньяк-көнчыгыш чиге буйлап 30 м, «Буа урманчылыгы» Татарстан Республикасы дәүләт бюджет учреждениесенең Төбәк Черкене участок урманчылыгындагы 11 нче урман кварталының төньяк-көнбатыш чиге буйлап 2,6 км, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 50 м, Хващево күле буенча 400 м, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 1,0 км, урман массивының көньяк-көнчыгыш чиге буйлап 50 м, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 100 м, Серебряный күлен кисеп үтеп, 100 м, авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, канауларны берничә тапкыр кисеп үтеп, 3,6 км, чокырны кисеп үтеп, 450 м көньяк-көнчыгышка таба уза, аннары 800 м төньяк-көнчыгышка таба «Буа урманчылыгы» Татарстан Республикасы дәүләт бюджет учреждениесенең Төбәк Черкене участок урманчылыгындагы 15 нчы, 16 нчы урман кварталларының төньяк чиге буйлап уза, алга таба, сынык сызык ясап, 2,6 км көньякка таба 16 нчы, 18 нче урман кварталларының көнчыгыш чиге буйлап, 1,7 км көнбатышка таба 18 нчы, 17 нче урман кварталларының көньяк чиге буйлап Биеш, Табар Черкене авыл җирлекләре һәм Буа муниципаль районы чикләре тоташкан урында Дәвеш авылыннан 1,0 км көньяк-көнчыгышта урнашкан 30 нчы тоташу ноктасына кадәр бара.
Тарихы
Биеш авыл Советы 1930 елда оеша, беренче рәис – Ярцев Андрей Яковлевич, сәркәтип – Денисов Николай Захарович, аннары 1939 елдан алып 1941 елның июненә кадәр совет рәисе вазыйфасына Солдатов Иван Тихонович билгеләнә, сугыш елларында вакытлы рәисләр билгеләнә, чөнки авылда ир-атлар калмый. 1946-1947 елларда-Якушин Петр Тихонович. 1948 елдан 1958 елга кадәр Комаров Василий Васильевич рәис итеп билгеләнә. Шулай ук авылда параллель рәвештә. Апас районының Дәүләки авыл Советы 1930 елда оеша, беренче Рәис – Сафин Хәнәфи 1950 елга кадәр эшли, аннары Зиннуров Хәбибулла Зәйдулла улы 1958 елга кадәр эшли.
1958 елдан Биеш авыл Советы һәм Дәүләки авыл советы берләшә, бер исеме – Биеш авыл советы була. 1995 елдан Биеш авыл советы Биеш җирле үзидарә советы дип үзгәртелә.
2000 елның 1 апреленнән алып хәзерге көнгә кадәр Биеш авыл җирлеге башлыгы вазифасында Вәлиев Рамил Әлфир улы эшли.
Озак еллар совет секретаре булып хезмәт ветераны, Хезмәт ветераны Әхмәтсафина (Хаҗиәхмәтова) Мәрьям Ризаевна эшли. Шулай ук Блохина Нина Александровна 1993 елның сентябреннән 1995 елның мартына кадәр совет хисапчысы булып эшли, 1995 елның апреленнән 2003 елның июненә кадәр Биеш җирле үзидарә советы секретаре итеп билгеләнә.
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Апас муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 8-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән».
Кобилин-Погожалки
Кобилин-Погожалки — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Биеш авыл җирлеге (Татарстан)
Халык
215 елга халык саны 793 кеше. Халыкның төп составы: татарлар, руслар.
Авыл җирлеге составы
Биеш авыл җирлеге Биеш (административ үзәк), Дәүләки авыллары, Каратун, Колчык поселокларыннан тора.
NGC 989
NGC 989 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Зинн (Гессен)
Зинн  — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.
Яруцичы (Слонимский районы)
Яруцичы  (Яруцічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Слонимский районында урнашкан авыл.
Зинн (Гессен)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яруцичы (Слонимский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Зур Конокса
Зур Конокса — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Пингиша елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Слап (Севниця)
Слап  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(19450) Sussman
(19450) Sussman — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 24 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 FF125» саналган.
(3206) Wuhan
(3206) Wuhan — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1980 елның 13 ноябрендә биредә эшләүче галимнәр тарафыннан Нанкин обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1980 VN1» саналган.
Фроях-Кач
Фроях-Кач — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Наполеоново
Наполеоново — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Любеново (Стара-Загора өлкәсе)
Любеново  — Болгариянең Стара-Загора өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Икинҗи Удуллу
Икинҗи Удуллу (İkinci Udullu ) — Әзербайҗанның Һаҗыкабул районына караган авыл.
Шафиркән
Шафиркән (Shofirkon, Шофиркон) — Үзбәкстанның Бохара вилаятендә урнашкан шәһәр, туман (район) үзәге.
Тарих
Шәһәр статысын 1995 елдан башлап йөртә.
Чандлер (Миннесота)
Чандлер  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Чандлер шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гриешть
Гриешть — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Суналы
Суналы (Суналы) — Чиләбе өлкәсенең Троицк районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (73%), казахлар (27%).
Оженарка
Оженарка (Илюксар, Ворскер) — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстан биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кече Чуел елгасының сул ярыннан 80 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чуел елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Идел кушылдыктары куйылысу аралыгында, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чарлтон (Массачусетс)
Чарлтон  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гүвенли (Ладик)
Гүвенли (Güvenli) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Ладик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Цёсми
Цёсми — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казчина Майнага I (Милано)
Казчина Майнага I — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчина Майнага I Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Алгонквин (Мэриленд)
Алгонквин  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Алгонквин халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шосси (Луаре)
Шосси — Франциянең Луаре департаментында урнашкан коммуна.
Мен (Нор)
Мен (Maing) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Ольнуа-ле-Валансьен кантонына карый.
Гүрдебаш
Гүрдебаш — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл. Исеме Гүрде елгасы атмасыннан ясалган.
Сиценко (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Сиценко  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тхакурбари Гыйбадәтханәсе, Гангток
Тхакурбари Гыйбадәтханәсе Гангтокта, шәһәр үзәгендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Сиккимда иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе һәм Сиккимның беренче Чогьялы тарафыннан 1935 елда бирелгән җирдә төзелгән булган. Гыйбадәтханәдә барлык төп Илаһлар да диярлек бар һәм Гангтокта Һинд дине җәмәгате өчен әһәмиятле җыелу урыны буларак барлыкка килгән.
Корылмасы
Дәвам итеп, 1945-47 еллар арасында гыйбадәтханә төп гыйбадәтханә комплексына кадәр камилләштерелгән булган.
2011 елда, гыйбадәтханә комплексы янә камилләштерелгән булган һәм үзе эченә күп-максатлы залны һәм китапханәне керткән. Моны тәмамлау 2012 елга көтелгән булган.
2015.02.15 датасына гыйбадәтханә акча җитмәү сәбәпле тәмамланмаган булган. Мандирны тәмамлау өчен тагын 30 миллион рупия кирәк.
Ярчаки
Ярчаки (Ярчакі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Мастовский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Палич (ай кратеры)
Палич - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 42 км булган кратер.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1935 елда раслана.
Гагарин (Үзбәкстан)
Гагарин (Gagarin, Гагарин) — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статысын 1974 елдан башлап йөртә.
Париж солыхы (1814)
Париж солыхы (1814) — 1814 елда җиңелгән Людовик XVIII Франциясе һәм Франциягә каршы алтынчы коалиция илләре (Австрия, Бөекбритания, Пруссия, Россия империясе) арасында төзелгән солых килешүе. Солыхка соңрак Испания, Португалия, Швеция кушыла.
Слап (Тржич)
Слап  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Париж солыхы (1814)
Тарих
1814 елның 23 апрелендә Парижда сугышны туктату турында конвенция имзалана. Әлеге конвенция 1814 елгы Париж солыхының нигезен тәшкил итә. 1814 елгы Париж солыхы 30 майда Париж янындагы Фантенбло сараенда имзалана. Франция ягыннан тышкы эшләр министры Ш.-М. Талейран, Россия империясе ягыннан тышкы эшләр статс-сәркатибе граф К.В. Нессельроде, мәгариф министры, махсус йомышлар буенча илче граф А.К. Разумовский кул куйган.
Слап (Тржич)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Париж солыхы (1814)
Тарих
Килешү буенча, 1814 елгы Париж солыхында ачыкланмаган мәсьәләләрне чишү өчен, сугышта катнашкан илләр ике айдан Вена конгрессына җыелырга сүз беркетәләр. Яшерен кушымтада, территория буенча бәхәсләре булган илләр үзара килешеп, килешүләрен Вена конгрессына раслатырга алып килергә тиеш була.
NGC 990
NGC 990 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
HD243875
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Люляк
Люляк — Болгариянең Стара-Загора өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Кобилин-Цешими
Кобилин-Цешими — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фруттен-Гисельсдорф
Фруттен-Гисельсдорф — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Кутлуҗа (Гүмүшхаҗыкөй)
Кутлуҗа (Kutluca) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Амасья иле Гүмүшхаҗыкөй илчесенә караган бер авыл (köy).
(19451) 1998 FP125
(19451) 1998 FP125 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 31 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 FP125» саналган.
Зинталь
Зинталь — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Синельниково-1
Синельниково-1 (Синельниково-1) — Диңгез буе краеның Октябрь районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93%), украиннар (5%).
Напрусево
Напрусево — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гринари
Гринари — Румыниянең Брашов жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(1785) Wurm
(1785) Wurm — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1941 елның 15 февралендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1941 CD» саналган.
Колтысьянка
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештән Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Паллас (ай кратеры)
Паллас - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 50 км булган кратер.
Поникий Ключ
Поникий Ключ (Поникий Ключ) — Сембер өлкәсенең Сембер районында урнашкан сала.
Паллас (ай кратеры)
Атамасы
Кратерга атама Петер Симон Паллас (1741—1811) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1935 елда раслана.
Поникий Ключ
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (60,2%), чуашлар (37,6%).
Цётуша Нова
Цётуша Нова — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Часка (Миннесота)
Часка  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Часка шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Поджорново
Поджорново (Поджорново) — Киров өлкәсенең Зуевка районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Сицинек
Сицинек — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ркаил Зәйдулла
Ркаил Рафаил улы Зәйдуллин — мәшһүр татар язучысы, шагыйрь, прозаик һәм публицист, Муса Җәлил исемендәге (1990), Габдулла Тукай исемендәге (2010) Дәүләт премияләре лауреаты. 1996 елдан Татар ПЕН-үзәге әгъзасы. Татарстанның халык язучысы (2019). Бердәм Россия фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты (2019 елның 9 сентябреннән). 2021 елның 3 мартыннан ― Татарстан Язучылар берлеге рәисе.
Биография
1962 елның 23 гыйнварында хәзерге Чуаш Республикасының Комсомол районы Чичкан авылында укытучы гаиләсендә туган. Башлангыч мәктәпне — туган авылында, урта мәктәпне күршедәге Чурачык авылында тәмамлаганнан соң, 1979 елда Казан университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. Университетның соңгы курсларында укыган чакта ук республика яшьләр газетасы «Татарстан яшьләре» белән хезмәттәшлек итә башлый. 1984—1985 елларда Аксубай районының Иске Татар Әдәмсуы авылы урта мәктәбендә башлангыч хәрби белем укытучысы булып эшли. 1985 елның октябреннән 1989 елның июленә кадәр әүвәл «Яшь ленинчы» газетасында, аннары янәдән «Татарстан яшьләре» газетасы редакциясендә хезмәт юлын дәвам иттерә. Берара, тормышның көтелмәгән борылышларына буйсынып, Татарстанның Яшел Үзән районы «Бишнә» совхозында төзүчеләр бригадасы җитәкчесе булып та эшләп ала. 1989 елда яшьләр өчен «Идел» журналы ачылгач, Р. Зәйдулла — хәзергә кадәр шул журналның бүлек мөхәррире хезмәтендә.
Р. Зәйдулланың шигърияте — уйлы-фикерле, фәлсәфи-публицистик яңгырашлы шигърият. Шагыйрь тормыш үзгәрешләренә сизгер, бүгенгене халыкның, милләтнең тарихи үткәне белән тыгыз бәйләнештә үзенең дөньяга карашын, уй-фикерләрен поэтик образларда риторикасыз, ихлас күңел кайнарлыгы белән гәүдәләндерергә омтыла.
Р. Зәйдулла — проза, драматургия, әдәби тәнкыйть һәм публицистика жанрларында да сәләтен күрсәткән әдип. Прозада ул үзен бигрәк тә тарихи-милли хикәяләр остасы итеп танытты. Аның Идел буе болгарларының Ислам динен кабул итү вакыйгасына багышланган «Тимер Буга», мәшһүр җиһангир Аттила турындагы «Тәңре кылычы», Алтын Урда чоры тормышыннан «Хан һәм шагыйрь», Казан ханлыгы чорыннан «Шаһгали» кебек хикәяләрендә тасвирлана торган вакыйгалар шул дәверләрнең мохите, тормыш-көнкүреше, үзәккә алынган төп каһарманнарның җанлы образлары белән бергә бербөтен картина бүлып күз алдына килеп баса. Әдипнең маҗарага корылган проза әсәрләре дә бар («Шаман», < Төнге сәфәр» Һ.6.). Драматургиядә әдип киң җәмәгатьчелеккә «Саташкан сандугач» исемле драмасы белән билгеле.
Р. Зәйдулла — үткен каләмле, туры сүзле публицист. Татар милләтенең тарихи язмышы һәм бүгенге хәле, дин, тел, мәдәният һәм милләт алдына килеп баскан башка бик күп төрле мәсьәләләр аның һәрвакыт игътибарын үзенә җәлеп итә, ул аларның берсенә дә битараф түгел, мөмкинлеге булган саен аларга матбугат аша үзенең мөнәсәбәтен белдерә килә. «Идел» журналында хәтта аның даими үзе алып бара торган махсус рубрикасы-сәхифәсе дә бар («Зәйдулла каланчасы»). Моның өстенә, Зәйдулла үзенең укучыларына әдәбият мәсьәләләренә һәм сәнгать кешеләре иҗатына багышланган күп санлы мәкаләләре һәм тәнкыйди язмалары белән дә таныш.
Р. Зәйдулланың аерым әсәрләре, инглиз, төрек, үзбәк, рус һәм чуаш телләренә тәрҗемә ителеп, төрле басмаларда дөнья күргән. Мәсәлән, «Кырымга китү» әсәре 2016 елда Фатыйх Кутлу тәрҗемәсендә төрек телендә «Кардәш каләмнәр» журналында басылган. Шулай ук аның башка телләрдән татарчага үз шигъри тәрҗемәләре дә байтак кына.
Ркаил Зәйдулла — 1988 елдан Язучылар берлеге әгъзасы.
Рүштие (Инегөл)
Рүштие (Rüştiye) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Инегөл илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Хо-Яха (Хадуттэ кушылдыгы)
Хо-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Хадуттэ елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Фульпмес
Фульпмес — Австриянең Тироль федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Лява-Река
Лява-Река — Болгариянең Стара-Загора өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчина Малазпина (Кунео)
Казчина Малазпина — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчина Малазпина Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
(19452) Keeney
Тарихы
1998 елның 31 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 FX125» саналган.
Кобиля (Подлясье воеводалыгы)
Кобиля  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Слапник (Брда)
Слапник  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчина Малазпина (Кунео)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
HD243954
HD243954 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ярылавка
Ярылавка (Ярылаўка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Вавкавыский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Аллен (Мэриленд)
Аллен  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Аллен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зольмс
Зольмс — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.
Сент-Уан-д’Они
Сент-Уан-д’Они — Франциянең Шаранта-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Мервиль (Нор)
Мервиль (Merville) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Азбрук кантонына карый.
Тюртек
Тюртек — Россия территориясеннән ага торган елга. Красноярск крае, Хакас Республикасы, Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак Июс елгасының сул ярыннан 182 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулым елгасы, инештән Әчинск каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Об Иртеш кушылганга чаклы, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
NGC 991
NGC 991 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
(3570) Wuyeesun
(3570) Wuyeesun — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Нарожники (Великопольское воеводалыгы)
Нарожники  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казан арты музее
«Казан арты» Арча тарих-этнография музее – Арчаның төп музее. 2009 елның 8 декабрендә Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев катнашында ачыла ачыла.
Музей турында мәгълүмат
Экспозицияләр 4 залда урнашкан, гомуми мәйданы 856,1 кв.м, 15514 данә предмет саклана. Музей карамагында этнография, туган якны өйрәнү, әдәбият-сәнгать бүлекләре (2014 елга кадәр әдәбият-сәнгать музее), Мөхәммәт Мәһдиев музее, “Әлифба” музее филиаллары эшли. Күргәзмә, конференция заллары, фондсаклагыч бар. Төп бүлекләр: “Борынгы Арча”, “Арча базары”, “Хан диваны”, “Арча кенәзләре”, “Арча даругасы”, “Мәдрәсә һәм татар мәгърифәтчеләре”, “Арча кирмәне”, “Татар крестьянының хуҗалыгы”, “Зәркәнче”, “Чыпта сугучы”, “Читекченең интерактив почмагы”, “Мещан йорты”, “Сабантуй”, “Совет мәктәбе”, “Күмәк хуҗалык рәисенең эш бүлмәсе”, “Арча төбәге Бөек Ватан сугышы елларында”, “Традицион татар йорты” һ.б. Экспозицияләрнең авторы – ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе Рабис Сәлахов. Музейдагы иң әһәмиятле тупланмалар – Россия инкйлабына кадәрге татар басма һәм кулъязма китаплары, Алтын Урда дәвере акчалары, археология, этнография предметлары, төбәккә мөнәсәбәтле иҗат әһелләренең, укытучыларның шәхси әйберләре, фоторәсемнәре, документлары. Музей хезмәткәрләре район буенча комплекслы (этнографик, археографик, эпиграфик) экспедицияләр, фәнни-гамәли конференцияләр, төбәктән чыккан шәхесләргә багышланган мәдәни чаралар уздыра.
Әдәбият һәм сәнгать бүлеге
Арча районы мәдәният һәм сәнгать музее 1995 елның 26 апрелендә ачыла, ул Татарстан республикасының тарихи һәм мәдәни һәйкәлләр исемлегенә керә. Музей экспозициясе Арча ягы белән бәйле 40 язучы-шагыйрь һәм 20 сәнгать эшлеклесе турында мәгълүматны үз эченә ала.
Экспонатлар арасында XVIII — XIX гасырларга караган галимнәр Габденнасыйр әл-Курсави, Шиһабетдин Мәрҗани, Шәмсетдин Күлтәси, драматург Галиәсгар Камал, шагыйрь Габдулла Тукай, язучылар Сибгат Хәким, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиевның документлары һәм шәхси әйберләре бар. Алар арасында Сибгат Хәкимнең язу приборы, Гариф Ахуновның эш өстәле, урындыгы, язу машинкасы һәм үз кулы белән эшләнгән туган авылы "Өчиле күренеше" картинасы, аңа бүләк ителгән сувенирлар, Мөхәммәт Мәһдиевнең эш өстәле һәм урындыгы, китап шүрлеге, курткасы, күзлеге, өстәл һәм кул сәнгатьләре, югары белем алу турындагы дипломы һәм Татарстан язучылар берлегенә язган хаты бар. Шулай ук язучылар һәм тел галимнәре Мәхмүт Галәү, Хәй Хисмәтуллин, Гөлчәчәк Галиева, Заһирә Гомәрова, Радик Фәизов, Альберт Яхин, Фәрваз Миңнуллан, Диас Вәлиев, Фәрит Бәшир, Гайсә Гатауллиннарның иҗаты белән бәйле экспонатлар бар.
Музей фондында Гомәр Бәширов, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиев, Мәрзия Фәйзуллинаның шәхси китапханәләре саклана.
Музейның сәнгать бүлегендә РСФСРның атказанган, ТАССРның халык артисткасы Нәгыймә Таҗдарова, ТАССРның Хезмәт герое Зөләйха Богданова, татар театрын оештыруга өлеш керткән Гыйлаҗ Казанский, Татарстанның халык артистлары Шамил Әхмәтҗанов, Гөлзадә Сафиуллина, Рабига Сибгатуллина, Айдар Файзрахманов, Фәнәвил Галиев, Булат Сәләхов, Раушания Фәйзуллина, Габелфәт Сафин, Фердинат Фәтхрахманов, Рөстәм Закиров һәм башкаларның тормыш юллары һәм иҗатлары турында экспонатлар бар. Залда шулай ук рус халкының җырчысы Фһдор Шаляпинның 1885-1886 елларда Арчада укуы турында документлар урнаштырылган.
Аерым экспозиция итеп 1996 елда Арча сабантуенда Б.Н.Ельцин һәм М.Ш.Шәймиевләрнең катнашулары турындагы фотоматериаллар куелган.
Ике залда халык язучылары һәм Габдулла Тукай премиясе лауреатлары турында күргәзмә-экспозиция эшли.
Музейның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә өч меңнән артык экспонат бар.
«Әлифба» музее филиалы
Арча педагогия көллиятендә 1999 елдан «Әлифба» музее эшли. Биредә борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр дөнья халыкларында уку-язуның килеп чыгышын чагылдырган 1226 экспонат урын алган. Музейның барлыкка килүенә Арча педагогия көллияте укытучылары Вагыйзов Сәләй Гататдин улы һәм Вәлитова Рәмзия Гыйләҗетдин кызы педогогик һәм фәнни эзләнүләре сәбәпче була. Алар 1965 елда татар мәктәпләре өчен бастырылган «Әлифба» китабының авторлары. Шулай ук музейда алар тарафыннан язылган 43 китап урын алган.
Мөхәммәт Мәһдиев музее филиалы
Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы һәм Арча районы администрациясе тарафыннан, Арча урман хуҗалыгы ярдәме белән Гөберчәк авылында Мөхәммәт Мәһдиев музее төзелде. Татарстан Республикасы халык язучысы, Габдулла Тукай премиясе лауреаты Мөхәммәт Сөнгат улы Мәһдиев ХХ гасыр ахырының күренекле язучысы буларак, үз әсәрләрендә татар авылларының гүзәллеген тасвирлаган, күпсанлы очерклар, башка язучылар әсәрләренә тәнкыйть материаллары язган. Музей 2000 елның 13 июлендә ачыла. Аны Мөхәммәт Мәһдиев әйтеп калдырганча, язучының туган йорты урынында салалар. Биредә авыл китапханәсе дә урнашкан. Музей экспонатлары язучының балачак һәм яшьлек елларын тасвирлый. Музей коллекциясендә язучының туган йорты, үз әсәрләрен иҗат иткән Казан фатирындагы эш бүлмәсе күренешләре, әти-әнисе язмышына бәйле материаллар бар.
Галләарал
Галләарал (Gʻallaorol, Ғаллаорол, Галляарал) — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр. Галләарал районының мәркәзе.
Шәһәрдә Галләарал тимер юл станциясе урнашкан (Җиззәх — Сәмәрканд юлында). Асфальтбетон һәм шәраб заводлары бар.
Тарих
1932 елның 3 ноябрендә Галлә-Арал районының мәркәзе Яңы-Курган кышлагына Галлә-Арал кышлагы исемен куштылар.
Карпат таулары
right|300px|thumb|Космостан күренеш Карпа́т таулары яки Карпатла́р (Карпати, Carpaty, Karpaten,, Kárpátok, Carpaţi, Карпати) — Үзәк Аурупада урнашкан таулар системасы. Словакия, Маҗарстан, Польша, Украина, Румыния, Сербия һәм Австрия территорияләрендә урнашалар. Озынлыгы 1500 км. Иң югары нокта 2655 м.
Гринд
Гринд — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мария Чайка
Чайка Мария Павловна (23 март 1923 ел — 21 июль 2003 ел) — ССРБ һәм Россия галим-физигы, атом спектроскопиясе, лазер физикасы һәм оптика өлкәсе белгече, физика-математика фәннәре докторы (1971), профессор (1971), СПбДУ-ның мактаулы профессоры (2003). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1999). ССРБ-ның фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе лауреаты (1976).
Биографиясе
Мария Павловна Чайка 1923 елның 23 мартында Мәскәү өлкәсенең Загорск шәһәрендә хәрби хезмәткәр гаиләсендә туа.
1940 елда мәктәп тамамлаганнан соң Ленинград дәүләт университетының физика факультетына укырга керә. 1942 елдан алып 1945 елга кадәр Томск дәүләт университетының физика факультеты укый.
1945 елдан — Ленинград дәүләт университетының физика фәнни-тикшеренү институтында кече тикшеренүче була, академик А. Н. Теренин һәм С. Э. Фриш лабораторияларында эшли. Аның беренче фәнни эше атом тематикасы буенча эшләр чикләрендә уран спектры систематикасына кагыла. 1950 елда Н. И. Калиткин белән бергә С. Э. Фриш җитәкчелегендәге гыйльми төркемгә индерелә. 1952 елда М. П. Чайка кандидатлык диссертациясе яклый. Киләсе фәнни эшмәкәрлеге төрле элементларның спектраль линияләренең нечкә структураларын өйрәнүгә һәм ярының А магнит коэффициентын һәм В квадрупольный дәүмәтләрен билгеләүгә бәйле була. Эзләнү өчен төп спектраль приборлар сыйфатында Фабри-Перо интерферометры кулланыла, ул беренче газ лазерларын өйрәнгәндә би урынлы булып чыга.
1963-2003 елларда — В. А. Фок исемендәге гыйльми-тикшеренү институтының өлкән гыйльми хезмәткәре, төп гыйльми хезмәткәре һәм оптик когерент лабораториясе мөдире. 1971 елда докторлык диссертациясе яклый.
М. П. Чайка квант системаларында интерференция күренешләрен өйрәнү белән шөгыльләнә. Аның бу күренешләрне газ лазерлар һәм газ разрядлы плазмалар процесларын тикшерүдә кулланулуы гомуми файдалы булып тора. Бигрәк тә М. П. Чайканың газ разряды плазмасында атомнарның тезелүе буенча ачышларын билгеләргә мөмкин. «Яшерен аңлау» дип аталган төзелеш плазмадагы физик процесларны аңлауга зур шактый зур өлеш кертә һәм 1969 елда ССРБ Министрлар Советы каршындагы Уйлап табулар комитеты тарафыннан өстен ачыш дип таныла. Аның «Интерференция рожденных атомных состояние» (ЛГУ, 1975) монографиясе белгечләрдә зур кызыксыну тудыра. Эшкәртелгән һәм тулыландырылган басмасы (Е. Б. Александров һәм Г. И. Хвостенко автордашлыгында) 1991 елда дөнья күрә, китапның бу варианты инглиз телене тәрҗемә ителгән.
1977 елда М. П. Чайкага «Обнаружение, исследование и приложение новых оптических явлений, обусловленных конгруэнтность и ориентации атомных состояние» (1955-1976)" эш циклы өчен ССРБ-ның Дәүләт премиясе тапшырыла. Аның казанышларының халыкара кимәлдә танылуы турында 1993 елда алган Гумбольдт премиясе да сөйли . М. П. Чайка фәнни кадрлар әзерләү буенча да эш алып бара: Санкт-Петербург дәүләт университетының физика факультеты бакалавриатында аспирантлар, магистрантлар, студентлар белән белән җитәкчелек итә. Аның тарафыннан 30 дан күчү фән докторы һәм кандидаты, бик күп белгечләр, ә соңгы елларда магистрлар әзерләнгән . 2003 елда ул СПбДУ-ның мактаулы профессоры була.
2003 елның 21 июлендә Санкт-Петербургта вафат була.
Цётуша Стара
Цётуша Стара — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лясково (Стара-Загора өлкәсе)
Лясково  — Болгариянең Стара-Загора өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фурт-ан-дер-Тристинг
Фурт-ан-дер-Тристинг — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Пальмьери (ай кратеры)
Пальмьери - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 40 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Луиджи Пальмьери (1807—1896) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1935 елда раслана.
Коланы (Һаҗыгабул)
Коланы  (Kolanı ) — Әзербайҗанның Һаҗыкабул районына караган авыл.
(19453) Murdochorne
(19453) Murdochorne — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Кутлуҗа (Чамолук)
Кутлуҗа (Kutluca) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гиресун иле Чамолук илчесенә караган бер авыл (köy).
Прибылов
Прибылов (Прибылов) — Сембер өлкәсенең Сембер районында урнашкан бистә.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Слатина (Кунгота)
Слатина  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
«Нимиц» тибындагы авиаташучылар
«Ни́миц» ти́бындагы авиаташучылар (Nimitz class) — америка атом авиаташучылар тибы. 106 мең тоннага кадәр су сыйдырышлы «Нимиц» авиаташучылар дөньядагы иң зур хәрби корабләр булып торалар. Алар авиаташучылар удар төркемнәре составында гамәлләр өчен кулланылыр һәм су өстендәге эре максатларны җиңү, хәрби-диңгез кушылмаларының һава һөҗүменә каршы саклау тәэмин итү, шулай ук хәрби-һава операцияләре үткәрү өчен кулланылыр.
Ярэмичы
Ярэмичы (Ярэмічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Карэлицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Кандалакбаш
Кандалакбаш — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 452655, — 80207861003.
Скальмеровице (гмина Гневково)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дәштабад
Дәштабад (Dashtobod, Даштобод) — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статысын 1974 елдан башлап йөртә.
Кормужиханка (елга)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештән Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Урлядински
Урлядинский (Урлядинский) — Чиләбе өлкәсенең Верхнеуральск районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (74%), казахлар (19%).
Рыдванлы (Вакфыкебир)
Рыдванлы (Rıdvanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Вакфыкебир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кобилянка (Подлясье воеводалыгы)
Кобилянка  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Париж солыхы (1815)
1815 елгы Париж солыхы, Вена конгрессының йомгаклау акты белән берлектә, Наполеон сугышларыннан соңгы Аурупаның дәүләт корылышын билгели.
Ахмәтчайыры
Аһметчаеры (Ahmetçayırı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Бала илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Халык саны
Халык саны (2000 елда) 179 кеше.
Париж солыхы (1815)
Тарих
1815 елның 18 июнендә Наполеон Бонапартның Франция тәхтенә кайту өчен игълан иткән «100 көнлеге» Ватерлоо янындагы сугышта җиңелүе белән тәмамлана.
Чатфилд (Миннесота)
Чатфилд  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Париж солыхы (1815)
Тарих
22 июньдә Наполеон Бонапарт икенче мәртәбә (улы файдасына) тәхеттән ваз кичәргә һәм инглизләргә әсирлеккә бирелергә мәҗбүр була. Наполеонны Африканың көнбатыш ярыннан 2 мең км ераклыкта Атлантик океанда урнашкан Изге Елена утравына сөргенгә җибәрәләр.
Чатфилд (Миннесота)
Тарихы
Чатфилд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Париж солыхы (1815)
Тарих
1815 елның 20 ноябрендә Франция белән Франциягә каршы җиденче коалиция илләре (Австрия, Бөекбритания, Пруссия, Россия империясе) арасында 1815 елгы Париж солыхы имзалана. Килешү Франциянең коалиция илләренең һәркайсы белән аерым-аерым килешүләр итеп шәрехләнә. Франция ягыннан илнең премьер-министры һәм тышкы ңшләр министры булган А.-Э. дю Плесси де Ришелье, Россия империясе ягыннан махсус йомышлар буенча илче граф А.К. Разумовский һәм тышкы эшләр министрлыгының статс-сәркатибе И.А. Каподистрия кул куя.
Килешү буенча, Әлеге килешү нигезендә 1815 елның 15 июленнән 1818 елның 15 июленә кадәр Франциядә генерал-лейтенант кенәз М.С. Воронцов җитәкчелегендәге аерым оккупацион рус корпусы тора. Корпус составына кергән 9нчы һәм 12нче пехота дивизияләре гаскәриләренең саны 30 меңгә җитә.
Зонтра
Зонтра — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчина Маландра (Милано)
Географиясе
Казчина Маландра Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Наталья (Великопольское воеводалыгы)
Наталья  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гүвенли (Һалылые)
Гүвенли (Güvenli) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Шанлыурфа иле Һалылые илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Маджерито
Маджерито — Болгариянең Стара-Загора өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Җиззәх
Җиззәх (Jizzax, Жиззах) — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Беренче мәртәбә X гасырда телгә алына.
(3481) Xianglupeak
(3481) Xianglupeak — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1982 елның 19 февралендә Peking Observatory тарафыннан Синлун обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 DS6» саналган.
Зур Нюхмиш
Зур Нюхмиш — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Сойга елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Фурт-бай-Гётвайг
Фурт-бай-Гётвайг — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.