cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миддлсекс (Вермонт)
Миддлсекс  — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зеленице (Түбән Силезия воеводалыгы)
Зеленице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сиврак-ан-Медок
Сиврак-ан-Медок — Франциянең Жиронда департаментында урнашкан коммуна.
Тирич (Румыния)
Тирич — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Табаскы (Караидел кушылдыгы)
Табаскы — Караиделнең кушылдыгы. Чиләбе өлкәсенең Нязепетровск районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Караидел елгасының уң ярыннан 713 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Веймар
Веймар (Weimar) — Алманиянең Түрингия җирендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 63477 кеше (2014).
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Веймар Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
Тарих
Беренче мәртәбә 899 елда телгә алына. == Халык ==
Кана (Виргиния)
Кана  — Америка Кушма Штатларының Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кана халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Угдым-Ю
Угдым-Ю — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Вычегда елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 116 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Жигондас
Жигондас CAC (Gigondas) — Франциянең Воклюз департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 27,14 км².
Ариешу-де-Кимп
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Курдали (Торослар)
Курдали (Kurdali) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Торослар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(7324) Carret
Тарихы
1981 елның 31 гыйнварында галимнәр тарафыннан Гарвард обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 BC» саналган.
Ленка (Люблин воеводалыгы)
Ленка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
(14583) Lester
(14583) Lester — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 14 сентябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 RN61» саналган.
Ленка (Люблин воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дача (Сочур кушылдыгы)
Дача  — Россия территориясеннән ага торган елга. Тум өлкәсе, Красноярск крае биләмәләрендә ага. Елга Сочур елгасының сул ярына тамагыннан 230 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 42 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кеть елгасы. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Чулымдан Кеть елгасына кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гжегжулки
Гжегжулки — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Алтынүзүм (Ислаһие)
Алтынүзүм (Altınüzüm) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Газиантеп иле Ислаһие илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Келус (Сан-Паулу)
Келус  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Мидлум (Фёр)
Мидлум (Midlum) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Янковице (Прошовицкий повяты)
Янковице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ягмонт-Игол
Ягмонт-Игол — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кукры-Игол елгасының уң ярыннан 8 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вилья-дель-Кампо
Вилья-дель-Кампо — Испаниянең Касерес провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD143881
HD143881 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Җорҗ Паҗет Томсон
Җорҗ Паҗет Томсон (,, — , ) —. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1937).
HD143881
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Җорҗ Паҗет Томсон
Белем
дигән уку йортында белем алган.
Александр Ященко
Александр Леонидович Ященко (18 (30) сентябрь 1868, Бөгелмә — 3 гыйнвар 1938, Нижгар — Россия һәм ССРБ педагогы һәм табигать белгече.
Биографиясе
Александр Ященко Санкт-Петербург университетында физика-математика факультетының табигый бүлеге буенча курс тәмамлый. Студент буларак, ул вакытта Россия империясенә караган Лапландиянең төньяк өлешенә (В. В. Семевский белән) һәм Кама аръягы краена һәм Бохара биләмәләренә (Н. А. Зарудный белән) фаунистик һәм этнографик максатлар белән экспедиция ясый.
Университетта эшләгән вакытта Көнбатыш Европаның төрле дәүләтләренә командировкага бара, неаполитан зоология станциясендә эшли. Кайткач, Петербург университетының зоологик кабинетын саклаучы итеп билгеләнә. Күп кенә урта белем бирү мәктәпләрендә укытучы була. Хәрби-уку йортларының педагогика музее каршында студентлар, офицерлар белән практик дәресләр алып бара.
1903 елда Фәннәр академиясеннән Австралиягә командировкага китә, Үзәк Австралия чүлләре буйлап сәяхәт итә, Эйр күле янында ул диери кабиләсеннән аборигеннар белән ауга йөри, үсемлек тамырыннан су табарга, агач таякчыклар белән учак ягарга өйрәнә. Җыелган этнографик коллекцияләрне Император Рус географик җәмгыятенә, зоологик фәннәр академиясенә иганә итә.
1917 елгы революциядән соң Александр Ященко Сергач шәһәрендә урнаша, анда мәктәп укытучысы булып эшли..
1937 елның 20 ноябрендә РСФСР Җинаять кодексының 58-10 маддәсенең 1 өлеше буенча кулга алына һәм гаепләнә. НКВД өчлегенең 1937 елның 17 декабрендәге карары белән атуга хөкем ителә, карар 1938 елның 3 гыйнварында үтәлә. А.Л. Ященконың өендә сакланган этнография коллекциясенең зур өлеше НКВД хезмәткәрләре якындагы чокырга ташлана. М. А. Ященко (галимнең оныгы) аның китаплары белән ике көн буе шәһәр мунчасын ягып җылытканнар, ә бер өлешен учак ягып яндырганнар, дип яза. .
Фәнни хезмәтләре
«Образование» (табигать белеме буенча балалар һәм популяр әдәбият тәнкыйте), «Народное образование», Брэм тәржемәсендә «Жизнь животных» журналлары белән хезмәттәшлек иткән.
Ремовка (елга)
Ремовка — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны Том кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Таглар мәгарәсе
Таглар мәгарәсе (Tağlar mağarası, арм. Թաղլար քարանձավը ) — таш дәвере кешесе ( Мустерия чоры) яшәгән  мәгарә. Анда табылган кораллар башка культурага карый, типик Мустьены хәтерләтә. Бу табигый мәгарә 50-55 мең ел дәвамында иң борынгы кешеләрнең яшәү урыны булган. Мәгарәгә  янындагы авыл исемен биргәннәр.
Мәгарә Азәрбайҗанның Хожавенд өлкәсе территориясендә урнашкан. 1992 елдан 2020 елга кадәр мәгарә территориясе танылмаган Таулы Карабаx Республикасы контолендә булды. 2020-нче елның ноябрендә булган дошманлык нәтиҗәсендә, Азәрбайҗан территория белән идарә итә, ләкин НКР бу территорияне таләп итүен дәвам итә.
География
Мәгарә Азәрбайҗанның Хожавенд өлкәсендә, Боюк Таглар / Метс Тагер авылының көньягында, Куручай елгасының сул ярында Шуша шәһәре янында һәм Азык мәгарәсеннән 3 км ераклыкта урнашкан. Бу мәгарә Өске Юра, башкача әйткәндә, Титон известьташларында барлыкка килгән. Өч гроттодан тора, аларның икесе Мостиер культурасы чорына ( Урта Палеолит ), икенчесе - Өске Юра Палеолит чорына карый.
Моннан тыш, монда алты мәдәни катлам табылган: беренче катламда урта гасыр ашамлыклары, бронза һәм энеолит чорлары савытлары табылган; 2-6 катламнарда Мустье культурасы чорының көнкүреш әйберләре табылган.
Археологик тикшеренүләр
1960-нчы елда Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы Фәннәр академиясе Тарих институтының разведка палеолит экспедициясе Кавказның көньяк-көнчыгышына җибәрелә. Нәтиҗәдә, Азых һәм Таглар мәгарәләре ачыла.
1963 елдан мәгарәдә археологик казу эшләре алып барыла, 7 меңнән артык таш корал һәм 2 меңнән артык хайван сөяге табыла. Беренче катламнан соң урта гасыр, чүлмәк, бронза чоры һәм хальколит әйберләре табыла. 2-6 катлам чикләрендә Мустье культурасы үрнәкләре табыла. Мәгарәне Азәрбайҗан археологы Мамедали Хусейнов тарафыннан казылган.
Гришин
Гришин (Гри́шин) ― фамилия.
Чилликоти (Иллинойс)
Чилликоти  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Чилликоти шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хваросна
Хваросна (Хваросна ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Жулли
Жулли — Франциянең Йонна департаментында урнашкан коммуна.
Пуща (Серпецкий повяты)
Пуща  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
ТР милли банкы
ТР милли банкы (бина) — 1915 елда Россия дәүләт банкының Казан бүлекчәсе өчен Казанның Зур Проломная урамында (хәзерге Бауман урамы) төзелгән бина. Архитектура һәйкәле. Казан шәһәренең тарихи үзәгендә, Бауман урамы, 37нче йорт адресы буенча теркәлгән. 1990 елдан бинада Татарстан Җөмһүриятенең Милли банкы урнашкан (идарә рәисе — Евгений Богачев (2014 елга кадәр).
Тарих
1860 елда Россия патшасы Александр II фәрманы белән Россия дәүләт банкы оештырыла.
1864 елда Казан губернасы үзәге Казан шәһәрендә илдә иң беренчеләрдән булып, Россия дәүләт банкының бүлекчәсе оештырыла.
Россия банкының Казан бүлекчәсе башта Казан кирмәнендә урнашкан була. 1876 елда Черек күл урамына (хәзерге Дзержинский урамы) архитектор И. А. Васенков проекты буенча салынган 3 катлы үз йортына күченә.
1884 елда Казанда тимер юл ачылу сәбәпле шәһәрдә тауар алмашу көчәя, сәнгатькәрләр һәм сәүдәгәрләр кредит-акча оешмаларына ешрак мөрәҗәгать итә башлыйлар. Банк бүлекчәсенең бинасын зурайту кирәк була. 1911 елда Петербургта Казан бүлекчәсенең яңа бинасын төзү турында карар кылына. Зур Проломная урамында урын сайлана. Банк салынасы урындагы 2 нче ир балалар гимназиясе (1846-1856 елларда Николай Лобачевский яшәгән бина) сүтелә, банк җирлегендәге аерым хуҗаларның йортларын банк сатып ала һәм сүттерә. Сәүдәгәр Салих Гобәйдуллин гына үзе хуҗа булган бинаны сүтәргә риза булмый. 1914-1915 елларда архитекторлар Ф.П. Гаврилов һәм А. Г. Сапунов проекты буенча инженер Трифонов (банк бүлекчәсе идарәчесе — А. Ф. Квецинский) банк бинасын бер(уң) канатлы итеп төзергә мәҗбүр була. Инкыйлабка кадәр банк бүлекчәсендә 9 идарәче (управляющий) алмашына. Беренчесе — В. П. Безобразов, тугызынчысы — И. А. Тихенко. Инкыйлабтан соң бүлекчә кантур дәрәҗәсенә күтәрелә. Кантурның беренче идарәчесе П. А. Марьин Совет хөкүмәтенә тугрылыгын эш белән раслый. Бер аяксыз гарип булуына карамастан, Казан банкы подвалында сакланган алтын запасын ак чехлар төяп Себергә алып киткәч, ташламыйча озата бара һәм 1920 елның 3 маенда эшелон (13 вагонда 340 тонн алтын) белән Казанга кире кайта.
Тасвирлама
Казанның шәһәр архитекториятында XIX гасырның II яртысыннан эклектика элементлары (псевдорус стиле белән) өстенлек итә. ХIХ гасыр ахырында эклектикага алмашка модерн һәм неоклассицизм килә. Мюфке йорты, Шәмил йорты, ТР милли банкы бинасы — әлеге стильдә төзелгән биналарның иң күренеклеләре.
Модерн архитекторияты бина төзелешендә туры сызыклардан һәм туры почмаклардан баш тартып, табигый сызыкларга өстенлек бирә. Яңа технологияләр (тимер, пыяла) киң кулланыла. Бина тышкы яктан матур бизәлешле, шул ук вакытта файдалы эчке мәйданы зур булырга тиеш. Интерьерны бизәүгә дә басым ясала. Корылманың барлык элементлары — баскычлар, ишекләр, баганалар, балконнар барысы да сәнгатьчә нәфис итеп эшкәртелә.
Банк бинасы җирле материалдан — известняк һәм доломит кулланып, кызыл кирпечтән корылган. Бина корылып беткәч тә, иң алдынгы дөнья стандартларына туры килүче банк кирәк-ярагы һәм җиһазлары сатып алына. Заман өчен алдынгы сигнал тапшыру чарасы уздырыла, ныклы элемтә булдырыла.
Төп керү юлында киң баскыч, аның як-ягында таш яктырткычлар бастырылган. Фасадның түбә áркасына һәм диварларына дәфнә яфрагыннан ясалган тәкыя сурәтле бизәкләр ябыштырылган. Бинаның тәрәзәләре турыпочмаклы, алар арасында барельефлар урнашкан. Экстерьер һәм интерьер колонналар белән бизәлгән.
Үзгәртеп кору
1996 елның 22 апреленда банкның бинасын үзгәртеп кору башлана. Беренче чиратта, җитешмәгән уң канатын төзү һәм гомуми мәйданны киңәйтү максаты белән, янәшәдәге 3 катлы йорт сүтелә, 30 гаилә, аларга яңа фатир сатып алынып, күчерелә.
Банкның уң канатын югослав фирмасы «ИБК-Энергопроект» кора. Төп бинаның беренче катына Словакия-Татарстан фирмасы «Слотар» ремонт ясый.
Кызыклы факт
1917-1920 елларда Герман фронтыннан куркынычсыз ераклыкта дип исәпләнгән Казан банкының идән астында Россиянең алтын запасы — 80 мең пот (1 300 тонна) байлык саклана.
Банк бинасын саклаучы Янис Берзинь җитәкчелегендәге латыш укчылары отряды банктан чигенгәч, шәһәр кешеләре банкны таларга ташлана. Идән астына борылмалы (винтлы) тимер баскычтан төшәсе булганга, алтын тутырылган чиләк күтәреп менүчеләргә аска омтылучылар менәргә комачаулый. Сейфлар һәм стеллажлар янында этеш-төртеш башлана. Экспроприация барып чыкмый: көндезге 3 тә ак чехлар банкны сак астына ала.
Ике атнадан Лев Троцкий җитәкчелегендә Кызыл Армия бүлгеләре Казанны азат итәргә омтылгач, ак чехлар кызылларның хатасын кабатламый. Алтын запасы төялгән ике парахут кораллы сак астында Самарга озатыла. 645 533 893 сум 21 тиенлек алтын, 100 млн сумлык кредит билетлары, көмеш, платина һ.б. кыйммәтләр төялгән (инкыйлабка хәтле бәядә барлыгы 1,1 млрд сумлык) йөк тимер юлдан Уфага, аннан Омскига озатыла.
Чыганак
1. Евгений Богачев .Потенциал для успеха у нас есть. Казан, 1998.
2. Евгений Богачев. Прямая речь. Казан, 2001.
3. Евгений Богачев. Прямая речь, или десять лет спустя. Казан, 2011.
4. Саетгараев И. И. Становление и развитие финансового капитала в Казанской губернии во второй половине XIX — начале XX вв. Кандидатлык диссертациясе авторефераты . Казан, 2008.
5. «Банк на все времена». Банкка багышланган китап-альбом. Казан, 2012(?).
Тиришняг
Тиришняг — Румыниянең Олт жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сиврак-де-Бле
Сиврак-де-Бле — Франциянең Жиронда департаментында урнашкан коммуна.
Мәсәде (елга)
Мәсәде (Меседа) — Россия территориясеннән агучы елга. Чиләбе өлкәсенең Катау-Иванов районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Буланка елгасының сул ярыннан 4,2 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча :
Ленчиця (Люблин воеводалыгы)
Ленчиця  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Зембице (село)
Зембице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Керенсия
Керенсия — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(7325) 1981 QA1
(7325) 1981 QA1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Бушеһр
Бушеһр — Иранның Бушеһр устанында урнашкан шәһәр.
(7325) 1981 QA1
Тарихы
1981 елның 28 августында Зденка Ваврова тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 QA1» саналган.
Бушеһр
Тарих
Хәзерге статусын 1922 елдан башлап йөртә.
Миддлтаун-Спрингс (Вермонт)
Миддлтаун-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кантри-Сентер (Виргиния)
Кантри-Сентер  — Америка Кушма Штатларының Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Кантри-Сентер халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ка де Мари (Кремона)
Ка де Мари — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Ка де Мари Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гжегоже
Гжегоже — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Милькендорф
Милькендорф (Mielkendorf) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Милс (округ, Техас)
Милс — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Голдтуэйт шәһәре.
Халкы
2019 елда халык саны 5151 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1937 км² тәшкил итә.
(14584) Lawson
(14584) Lawson — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 14 сентябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 RH63» саналган.
Янковице (Хшановский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Жиньяк (Воклюз)
Жиньяк (Gignac) — Франциянең Воклюз департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 8,15 км².
Ленюшки
Ленюшки — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(7326) Tedbunch
(7326) Tedbunch — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1981 елның 24 октябрендә Шелте Бас тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 UK22» саналган.
Угъюм
Угъюм — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Нойбранденбург
Нойбранденбург (Neubrandenburg) — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — 63311 кеше (2014).
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Нойбранденбург Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
Тарих
1248 елда нигезләнгән. == Халык ==
Хваянавка
Хваянавка (Хваянаўка ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Камянецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Сухарев
Сухарев (Су́харев) ― фамилия.
Курдини (Сарыз)
Курдини (Kurdini) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кайсери иле Сарыз илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Исетски (Каменски шәһәр округы)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (89%), татарлар (5%).
Еланлы (Карс)
Еланлы (Yılanlı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Карс иле Карс илчесенә караган бер авыл (köy).
Алтынчаг (Дөртйол)
Алтынчаг (Altınçağ) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Дөртйол илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вилья-дель-Рей
Вилья-дель-Рей — Испаниянең Касерес провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эрнест Лоуренс
Эрнест Лоуренс (,, — , ) —. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1939).
Оешмаларда әгъзалык
дигән оешмаларда әгъза булган.
Бүләкләр, мактаулы исемнәр
<ul></ul>
Смородиновская
Смородиновская (Смородиновская) — Киров өлкәсенең Шабалино районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Зембовице (Түбән Силезия воеводалыгы)
Зембовице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Пуща-Марянска
Пуща-Марянска — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Жуне
Жуне — Франциянең Йонна департаментында урнашкан коммуна.
HD143898
HD143898 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Ядь-Яха (Часелька кушылдыгы)
Ядь-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Часелька елгасының сул ярыннан 236 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 40 км.
HD143898
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ядь-Яха (Часелька кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Деревянная (Ломоватая кушылдыгы)
Деревянная  — Россия территориясеннән ага торган елга. Тум өлкәсе, Красноярск крае биләмәләрендә ага. Елга Ломоватая елгасының сул ярына тамагыннан 1 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 99 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кеть елгасы. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Чулымдан Кеть елгасына кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Ка де Маци (Лоди)
Ка де Маци — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Ка де Маци Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Керенсия-ду-Норти
Керенсия-ду-Норти — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Парана штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Тирков
Тирков — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ариешу-де-Педуре
Ариешу-де-Педуре — Румыниянең Марамуреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Леокадюв
Леокадюв — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ур (елга)
Ур — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Новосибирск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 102 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны Том кушылганчы, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шампейн (Иллинойс)
Шампейн  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан шәһәр.
(14585) 1998 RX64
(14585) 1998 RX64 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Шампейн (Иллинойс)
Тарихы
Шампейн шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(14585) 1998 RX64
Тарихы
1998 елның 14 сентябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 RX64» саналган.
Сиврак-сюр-Дордонь
Сиврак-сюр-Дордонь — Франциянең Жиронда департаментында урнашкан коммуна.
(7327) Crawford
(7327) Crawford — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1983 елның 6 сентябрендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1983 RZ1» саналган.
КантриСайд (Виргиния)
Географиясе
КантриСайд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алгоритм
thumb|Совет маркасында [[Әл-Хорезми]] Алгори́тм, әл-Харәзми ( [al-Khwārazmī]) галиме исеменнән килеп чыккан, - ул мәсьәләне чишү нәтиҗәсенә чикләнгән вакыт кисәге эчендә ирешү өчен башкаручы гамәлләр тәртибен тасвирлаучы күрсәтмәләрнең (инструкцияләрнең) төгәл җыелмасы. Элекке аңлатуда “тәртип” сүзе урынына “бер-бер артлы килү” (последовательность) сүзе кулланылган, әмма компьютерлар эшендә параллельлек үсеше белән «бер-бер артлы килү” сүзен гомумирәк нәтиҗәгә ия “тәртип” сүзенә алмаштыра башлаганнар. Бу алгоритмның кайсыдыр күрсәтмәләренең (инструкцияләренең) эшенең башка күрсәтмәләргә (инструкцияләргә) яки аларның эшенең нәтиҗәләренә бәйле булырга мөмкинлегенә бәйле. Шулай итеп, кайбер күрсәтмәләр (инструкцияләр) мәҗбүри рәвештә үзләре шуларга бәйле булган күрсәтмәләр (инструкцияләр) эшенең ахырыннан соң үтәлергә тиеш. Бәйсез күрсәтмәләр (инструкцияләр) яки үзләре шуларга бәйле күрсәтмәләр (инструкцияләр) тәмамланганнан соң бәйсез булган күрсәтмәләр (инструкцияләр) кулланучы процессор һәм операцион система мөмкинчелек бирсә теләсә нинди тәртиптә, я параллель, я бер үк вакытта үтәлергә мөмкин.
Элек еш «алгорифм» дип язалар иде, хәзер мондый язылыш сирәк кулланыла, әмма, шулай да очрый (мәсәлән, Марковның нормаль алгорифмы).
Янкувка
Янкувка — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Алгоритм
Еш кына башкаручы сыйфатында берәр механизм булырга мөмкин (компьютер, токарь станогы, тегү машинасы), әмма алгоритм төшенчәсе мәҗбүри рәвештә компьютер программаларына карамый, мәсәлән, төгәл тасвирланган ризык пешерү рецепты шулай ук алгоритм булып тора, мондый очракта башкаручы булып кеше тора.
Янкувка
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алгоритм
Алгоритм төшенчәсе математиканың беренчел, төп, базис төшенчәләренә карый. Алгоритмик характерлы исәпләү процесслары (бөтен саннар белән арифметик гамәлләр, ике санның иң зур уртак тапкырлаучысын табу, һ.б.) кешелеккә бик борыңгы заманнардан ук билгеле. Әмма, ачык рәвешендә алгоритм төшенчәсе XX гасыр башында гына формалашкан.
Алгоритм аңлатмасының формализациясе 1928 елда Давид Гильберт формалаштырган чишелеш проблемасын (Entscheidungsproblem) чишеп караулардан башланган. Формализациянең киләсе этаплары эффектив исәпләүләрне билгеләү өчен яки “эффектив методны” билгеләү өчен кирәк булган; мондый формализацияләр арасында - 1930, 1934 һәм 1935 елларда Гедель – Эрбран – Клининың рекурсив функцияләре, 1936 елда Алонзо Чёрчның λ-исәпләве, 1936 елда Эмиль Постның 1 формулировкасы һәм Тьюринг машинасы. Методологиядә алгоритм базис төшенчә булып тора һәм фараз ителгән абсолютка якынаю белән сыйфат ягыннан яңа оптимальлек төшенчәсенә ия була. Хәзерге дөньяда формализацияләнгән күрсәтүендә алгоритм мисалларда, охшашлык буенча чагыштырып өйрәнүнең нигезен тәшкил итә. Эшчәнлекнең төрле сфераларында алгоритмнар охшашлыгы нигезендә эксперт системалар (теориясе) концепциясе формалашкан.
Төшенчә тарихы
thumb|200px| [[аль-Хорезминың — алгоритм сүзе аның исеменнән килеп чыккан фарсы математикның “Алгебра” (Әл-Китаб-әл-Хүаризми) китабының бер бите.]] Алгоритмның хәзерге формаль билгеләмәсе Тьюринг, Пост, Чёрч (Чёрч — Тьюринг тезисы), Н. Винер, А. А. Марков эшләрендә XX гасырның 30-50 елларында бирелгән.
“Алгоритм” сүзе үзе фарсы галиме Абу Абдуллаһ Мөхәммәд ибн Муса әл-Хорезми  ﺍﺑﻭﻋﺒﺩاﷲ ﻤﺤﻤﺪ ﺍﺑﻥ ﻤﻭﺳﻰ                              (Аль-Хорезми) исеменнән килеп чыккан. 825 ел тирәсендә ул инша язган, шунда ул Һиндстанда уйлап чыгарылган позицион унарлы исәпләү системасына беренче мәртәбә аңлатма биргән. Кызганычка каршы, китапның фарсыча беренче язылган нөсхәсе сакланып калмаган. Әл-Хорезми яңа системада исәпләү кагыйдәләрен формулаштырган, һәм, мөгаен, беренче мәртәбә санда төшерелдереп калдырылган позициясен билгеләү өчен 0 цифрасын кулланган (аның һиндча атамасын гарәпләр (الصفر) “as-sifr” яки фәкать (صفر ) “sifr” дип тәрҗемә иткәннәр, моннан “цифра” һәм “шифр” кебек сүзләр килеп чыккан). Шул ук вакыт тирәсендә һинд цифрларын башка гарәп галимнәре дә куллана башлаганнар. XII гасырның беренче яртысында аль-Хорезминың китабы латинча тәрҗемәсендә Европага үтеп кергән. Безнең вакытка кадәр исеме сакланып калмаган тәрҗемәче аңа Algoritmi de numero Indorum (“Һинд исәбе турында алгоритмнар”) атамасын биргән. Китапның гарәпчә атамасы “Китаб әл-җәбр уә-ль-мукабәлә” (“Кушу һәм алу турында китап”) булган. Китапның элекке атамасыннан алгебра сүзе килеп чыккан (алгебра – аль-җәбр – кушу).
Шулай итеп, Урта Азия галименең латинлаштырылган исеме китап башына куелганын күрәбез, һәм хәзер “алгоритм” сүзенең Европа телләренә нәкъ менә бу иншадан кергәне күренә. Әмма аның мәгънәсе турында сорау озак вакытлар буена аяусыз бәхәсләр китереп чыгарган. Күп гасырлар буена сүзнең килеп чыгышына бик төрле аңлатмалар бирелгән. Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге үз аңлатмасын тәкъдим иткән. Анда “алгорифм” (сүз уңаеннан, инкыйлабка кадәр фита хәрефе аша алгориѳм язылышы кулланылган) “гарәп сүзе Аль-Горетм, ягъни, тамыр”дан чыгарыла. Әлбәттә, бу аңлатмаларны дөрес дип санау шөбһәле.
Әл-Хорезминың алдарак сүзгә алынган тәрҗемәсе беренче карлыгач булган һәм киләсе берничә йөз еллык дәвамында шул ук мәсьәләгә – цифрлар ярдәмендә исәп сәнгатенә багышланган булган күп яңа хезмәтләр дөнья күргән. Аларның барысының атамасында algoritmi яки algorismi булган.
Әл-Хорезми турында соңрак авторлар бернәрсә белмәгәннәр, әмма китапның беренче тәрҗемәсе «Dixit algorizmi: …» («Әл-Хорезми әйткән: …») дигән сүзләр белән башланган, һәм бу сүзне кәнкрит кеше исеме белән бәйләнгән булган.
Мильдштедт
Мильдштедт (Mildstedt) — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алгоритм
Төшенчә тарихы
Китапның грек чыганаклы булганы турында ялгышу киң таралган булган.
1250 ел тирәсендә инглиз астрономы һәм математигы Иоанн Сакробоско арифметика буенча Algorismus vulgaris хезмәтен язган, ул гасырлар буена унарлы исәпләү системасы буенча күп Европа университетларында төп дәреслек булган. Кереш сүздә Сакробоско фәннең авторы дип Алгус (Algus) дигән галимне атаган. Жана де Менның «Роза турында Роман»ында (1275—1280) “грек философы Алгус” Платон, Арсту (Аристотель), Евклид һәм Птолемей белән бер рәттән куела. Шулай ук исемнең Аргус (Argus) атамасы очраган. Гәрчә, борынгы грек мифологиясе буенча «Арго» корабын «Ясон» төзегән булса да, нәкъ менә шул Арго корабны төзегән дип әйтелгән.
«Мастер Алгус» (яки Аргус) урта гасыр әдәбиятында исәпләү сәнгатенең йөзе булган. Сүзгә алынган “Роза турында романда” һәм шулай ук итальян Дурантеның “Чәчәк” поэмасында фрагментларында хәтта «mestre Argus» та гашыйкларның ничә мәртәбә талашуын һәм татулашуын исәпли алмаганы турында сүзләр бар. Инглиз шагыйре Джефри Чосер «Герцогиня китабында» (1369 ел.), хәтта «данлы санаучы Аргус» (noble countour Argu) геройга төнге куркыныч төшләрендә күренгән куркыныч җанварларны исәпли алмавы турында яза.
Алгоритм – ул цифрлар ярдәмендә исәпләү сәнгате, әмма башта “цифр” сүзе нульгә генә караган. Мәшһүр француз трувер Готье де Куанси (Gautier de Coincy, 1177—1236) үзенең шигырьләрнең берсендә algorismus-cipher сүзләрен кулланган (алар 0 сүзен аңлаткан) бернәрсәгә дә яраклы булмаган кеше метафорасы буларак кулланган. Күренгәнчә, мондый образны аңлау өчен тыңлаучыларның билгеле әзерләвен таләп иткән, ә бу аларга яңа исәпләү системасы таныш булганын аңлата. Күп гасырлар буена абак фактик рәвештә исәпләүләр өчен бердәнбер эш коралы булган, аның белән сәүдәгәрләр дә, алмаштыручылар да, галимнәр дә кулланган. Хисап тактасында исәпләүләрнең отышлы якларын үзләрнең иншаларында Герберт Аврилактан (938-1003) кебек күренекле фикер иясе аңлаткан, ул аннан соң 999 нчы елда Сильвестр II исеме астында Рим папасы булган. Яңа әйбер шактый кыенлык белән танылган, математика тарихына алгорисмикларның һәм абацистларның (кайвакыт гербекистлар дип аталган) каты каршылыгы кергән, абацистлар исәпләүләр өчен гарәп цифрларына урынына абакны кулланырга чакырганнар. Кызыклы факт – француз математигы Николя Шюке (Nicolas Chuquet, 1445—1488) Лион шәһәренең салым түләүчеләр реестрына алгорисмик (algoriste) буларак кертелгән булган. Әмма яңа исәпләү ысулы ахыргача кулланыш тапканчы, гасырлар узган, гомуми билгеләмәләр ясау өчен, исәпләү методларын кәгазьдә язуга җайлаштыру һәм камилләштерү өчен шуның кадәр вакыт кирәк булган. Көнбатыш Европада арифметика укытучыларын XVII гасырга кадәр “абак магистрлары” дип атаганнар, мәсәлән, математик Никколо Тартальяны (1500—1557).
Шулай итеп, исәпләү сәнгате буенча иншалар “Алгоритмнар” дип атаганнар. Йөзләрчә иншалардан шигырь итеп язылган Александра де Вилла Деиның (Alexander de Villa Dei, 1240 елда үлгән) Carmen de Algorismo трактатын яки Вена астрономы һәм математигы Георг Пурбахның (Georg Peurbach, 1423—1461) Opus algorismi jocundissimi («Алгоритм буенча иң күңелле инша»)ны билгеләп үтәргә кирәк.
Тора бара сүзнең мәгънәсе киңәйгән. Галимнәр аны исәпләү өчен генә булганнарына түгел, ә башка математик процедураларга да куллана башлаганнар. Мәсәлән, 1360 нчы елда француз фәлсәфәчесе Николай Орем (Nicolaus Oresme, 1323/25-1382) Algorismus proportionum («Пропорцияләр исәпләве») математик трактатын язган, анда ул вакланмалы күрсәткечләр белән дәрәҗәләрне кулланган һәм фактик рәвештә логарифмнар фикеренә бик якын килгән. Абак урынына сызыкларда исәп килгәч, аның буенча күп санлы белешмә китапларын “Algorithmus linealis”, ягъни сызыкларда исәп кагыйдәләре дип атый башлаганнар.
Algorismi сүзенең беренчел формасы күпмедер вакыт узгач, соңгы хәрефен югалткан, ә сүзнең үзе Европа әйтелеше өчен җайлы algorism рәвешен алган. Соңрак, ул да, үз чиратында бозылышка дучар булган, бу arithmetic сүзенә бәйле булгандыр дип фараз ителә.
1684 елда Готфрид Лейбниц Nova Methodvs pro maximis et minimis, itemque tangentibus… иншасында «алгоритм» (Algorithmo) сүзен беренче мәртәбә киңрәк мәгънәдә кулланган: дифференциаль исәпләү мәсьәләләрнең систематик чишү ысулы буларак.
XVIII гасырда Германия математика сүзлекләрнең берсендә, (Лейпцигта 1747 елда басылган), Vollstandiges mathematisches Lexicon да, algorithmus төшенчәсе һаман дүрт арифметика операцияләре турында төшенчә буларак аңлатыла. Әмма мондый мәгънә бердәнбер булмаган, ул вакытларда математика фәненең терминологиясе формалашкан гына әле. Хосусый очракта, algorithmus infinitesimalis гыйбарәсе чиксез кечкенә зурлыклар белән гамәлләр башкару ысулларына кулланылган. Алгоритм сүзен Леонард Эйлер та кулланган, аның эшләрнең берсе шулай атала да - «Пелль мәсьәләсен чишү өчен яңа алгоритмны куллану» (De usu novi algorithmi in problemate Pelliano solvendo). Күргәнебезчә, Эйлерның алгоритмны мәсьәлә чишү ысулы синонимы буларак аңлавы хәзерге мәгънәгә бик якын.
Әмма сүзнең һәммә иске мәгънәләре дә кулланылыштан чыксын өчен тагын ике йөз ел кирәк булган. Бу процессны «алгоритм» сүзенең рус теленә үтеп керү мисалында тикшерергә була.
Тарихчылар «Счётная мудрость» атамасы астында борынгы рус дәреслеккә 1691 ел датасын бирәләр. Бу инша күп вариантларда билгеле (шуларның кайберләре 100 елга диярлек элегрәк) һәм тагын да борынгырак XVI гасыр борынгы кулъязмаларына карый. Алар буенча гарәп цифрларын һәм алар белән гамәлләр кагыйдәләрен белү Русь иленә ничек әкренләп таралганын карарга була. Бу дәреслекнең тулы атамасы - «Сия книга, глаголемая по еллински и по гречески арифметика, а по немецки алгоризма, а по русски цифирная счётная мудрость».
Шулай итеп, «алгоритм» сүзен беренче рус математиклары Көнбатыш Европада кебек үк мәгънәсендә аңлаганнар. Әмма бу төшенчә В. И. Даль сүзлегендә дә, йөз ел үткәч чыккан Д.Н. Ушаков мөхәррирлеге астында (1935 ел) «Толковый словарь русского языка» (Рус теленең аңлатмалы сүзлегендә дә) булмаган. Шулай да, “алгорифм” сүзен инкыйлабка кадәр популяр булган Бертуган Гранатларның энциклопедик сүзлегендә, 1926-нчы елда чыккан Зур совет энциклопедиясенең беренче басмасында да табарга була. Икесендә дә ул бертөрле аңлатыла: шул кагыйдә буенча унарлы исәпләү системасында дүрт арифметик гамәлләрнең тегесе яки бусы башкарыла торган кагыйдә. Әмма XX гасыр башына математиклар өчен “алгоритм” сүзе төгәл билгеләнгән кагыйдәләр буенча башкарылучы теләсә нинди арифметик яки алгебраик процессны аңлаткан, һәм бу аңлатма шулай ук БСЭ ның киләсе басмаларында бирелә.
Алгоритмнар галимнәрнең җентекле игътибар әйбере булган һәм тора бара бу аңлатма хәзерге математикада үзәк урыннарның берсен алган. Математикадан ерак булган кешеләр исә, XX гасырның кырыгынчы еллар башына алар бу сүзне мәктәптә укыганда, “Евклид алгоритмы” кушылмасында ишетә алганнар. Моңа да карамастан, алгоритм һаман белгечләр арасында йөри торган төшенчә буларак аңлашылган, моны туры килә торган мәкаләләрнең күләме кечкенәрәк булган басмаларда юклыктан әйтеп була. Хосусый очракта, ул бер томлы энциклопедик сүзлекләрдә генә түгел, ә ун томлы Кече Совет Энциклопедияда (1957 ел) юк. Әмма ун ел тирәсе узгач, Зур совет энциклопедиянең  (1969 ел) өченче басмасында алгоритм инде “гадирәк аңлатмалар төшенчәләрендә формаль билгеләмәсе булмаган, һәм турыдан туры тәҗрибәдән абстракцияләнгән” төп математика категорияләрнең берсе итеп сыйфатлана. Күргәнебезчә, БСЭның беренче басмасындагы аңлатудан да аерма шактый зур. Кырык ел эчендә алгоритм математиканың төп төшенчәләрнең берсенә әверелгән, һәм моның тануы булып сүзне энциклопедияләргә түгел, ә сүзлекләргә кертү булган. Мәсәлән, ул академик “Рус теле сүзлеге”ндә (1981 ел) математика өлкәсеннән төшенчә буларак бар.
Алгоритм төшенчәсенең үсеше белән бер үк вакытта әкренләп аның математикадан башка сфераларга экспансиясе барган. Һәм аңа компьютерларның килеп чыгышы баш биргән, бу сәбәпле «алгоритм” сүзе 1985 елда бөтен мәктәп информатика дәреслекләренә кергән һәм яңа тормышка ия булган. Гомумән әйткәндә, хәзерге мәшһүрлеге турыдан туры компьютерларның таралышына бәйле.
Мәсәлән, “Балалар энциклопедиясе”нең өченче томында (1959 ел) исәпләү машиналары турында күп әйтелгән, әмма алар ниндидер гадәти әйбер булмаган һәм якты, әмма ерак киләчәкнең атрибуты буларак кабул ителә. Әмма үткән гасырның 70-нче елларында инде, компьютерлар экзотик могъҗиза булудан туктагач, «алгоритм” сүзе көнкүрешкә тиз керә. Моны энциклопедик басмалар сизгер фиксациялиләр. «Кибернетика энциклопедиясе»ндә (1974 ел) «Алгоритм» мәкаләсендә ул инде исәпләү машиналарда реализациягә бәйле, ә “Совет хәрби энциклопедиясе”ндә (1976 ел) “ЭВМ да мәсьәлә чишү алгоритмы” дигән аерым мәкалә барлыкка килә.
Формаль булмаган билгеләмә
Һәрбер алгоритм башлангыч (керү) бирелгән мәгълүматларның барлыгын фараз итә һәм эш нәтиҗәсендә билгеле нәтиҗәгә ирешүгә китерә. Һәрбер алгоритмның эше ниндидер элементар гамәлләр бер-бер артлы килүен башкару ысулы белән бара. Бу гамәлләр адымнар дип атала, ә аларны үтәү процессы алгоритмик процесс дип атала. Шулай итеп, алгоритмның дискретлыгы үзлеге ачык күренә. Алгоритмнарның мөһим үзлеге булып массалык тора, ягъни төрле керү мәгълүматларга куллану мөмкинлеге тора. Ягъни, һәрбер алгоритм бер типлы мәсьәләләр төркемен чишәргә тиеш.
Алгоритм шуңа канәгатьләндерә торган кирәк шарт булып детерминирлык яки билгелелек булып тора. Ягъни, алгоритмның командаларының үтәлүе бер өлге буенча бара һәм бер төрле керү мәгълүматлары өчен бер үк нәтиҗәгә китерә. Алгоритмның керү мәгълүматлары рөхсәт ителгән керү мәгълүматлары җыелмасы белән чикләнгән булырга мөмкин. Алгоритмны рөхсәт ителмәгән керү мәгълүматларына куллану алгоритмның бер кайчан да туктамавына яки чыга алмаслык халәткә (һавада асылынып тору)га эләгүенә китерергә мөмкин.
Формаль билгеләмәсе
Математиканың төрле теоретик проблемалары һәм физика һәм техниканың үсеше тизләнеше көн үзәгенә алгоритм төшенчәсенең төгәл билгеләүне куйган.
Алгоритм төшенчәсен беренче төгәлләп караулар һәм аны тикшерүләрне XX гасыр башында Алан Тьюринг, Эмиль Пост, Жак Эрбран, Курт Гедель, Андрей Марков, Алонзо Чёрч башкарганнар. Алгоритм төшенчәсенең берничә билгеләмәсе эшләнгән булган, әмма соңыннан алар барысы да бер үк төшенчәне аңлатканы ачыкланган. (Чёрч — Тьюринг Тезисын карагыз).
Тьюринг Машинасы
Тьюринг машинасы нигезендә ятучы төп фикер бик гади. Тьюринг Машинасы – ул эченә символлар язылган аерым күзәнәкләр тасмасы белән эшләүче абстракт машина (автомат). Машинаның язу өчен һәм күзәнәкләрдән символларны уку өчен башы бар, һәм ул тасма буенча хәрәкәтләнә ала. Һәрбер адымда машина баш күрсәтә торган күзәнәктән символны укый һәм укылган символ һәм эчке халәте нигезендә киләсе адымны ясый. Шуның белән бер рәттән машина үз халәтен үзгәртә ала, күзәнәккә башка символны яза ала яки башны бер күзәнәккә уңга яки сулга күчерә ала.
Бу машиналарны тикшерү нигезендә Тьюринг тезисы чыгарылган (алгоритмнарның төп гипотезасы):
Ниндидер әлифбада бирелгән функциянең зурлыкларын табу өчен ниндидер алгоритм бу функция Тьюринг буенча исәпләнгәндә генә, ягъни аны Тьюринг машинасы ярдәмендә исәпләп булганда гына бар.
Бу тезис аксиома, постулат булып тора, ягъни математик методлар белән исбатлана алмый, чөнки алгоритм төгәл математик билгеләмә түгел.
Рекурсив функцияләр
Һәрбер алгоритмга ул исәпли торган функцияне туры китерергә мөмкин. Әмма шундый сорау туа: теләсә нинди функциягә Тьюринг машинасын туры китерергә буламы, ә булмаса, нинди функцияләр өчен алгоритм бар? Бу сорауларны тикшерүләр 1930-нчы елларда рекурсив функцияләр теориясе барлыкка килүгә китергән.
Исәпләнүче функцияләр классы аксиомалар системасы нигезендә ниндидер аксиоматик теория төзелүен хәтерләтүче образга язылган. Башта исәпләве ачык күренә торган иң гади функцияләр сайланган булган. Аннан соң инде булган функцияләр нигезендә яңа функцияләр төзү кагыйдәләре (операторлар) формулаштырылган. Кирәк булган функцияләр классы иң гади функцияләрдән операторлар ярдәмендә чыгарып була торган функцияләрдән тора.