cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диод
Ток белән идарә итү
Диодлар шулай ук электрон музыкаль клавиатураларда кулланыла. Электрон музыкаль клавиатураларда кирәк булган үткәрүче чыбыкларның санын киметү өчен, бу инструментларда еш клавиатура матрицасы схемалары кулланыла. Клавиатура контроллеры уйнаучы кайсы нотаны баскан икәнен белү өчен рәтләрне һәм колонкаларны тикшерә. Матрица схемаларның проблемасы – ул бер үк вакытта берничә нота басылганда, ток схема һәм клавиатура идарәсе триггеры аша кире ага башлый һәм “өрәк” ноталар уйнала. Кирәкмәгән ноталарның триггерга килүеннән арыну өчен күп клавиатура матрицасы схемаларында музыкаль клавиатурасының астында ялгаучы җайланмага диодлар эретеп беркетелгән була.
Ике элементлы сызыкча булмаган җайланмалар
Шулай ук күп башка ике элементлы сызыкча булмаган җайланмалар бар, ләкин алар гадәттә “диодлар” дип аталмый. Мәсәлән, неон лампасының пыяла корпуста ике электроды бар һәм ул кызык файдалы сызыкча булмаган сыйфатламаларга ия. Аркалы корылма бирүче лампалар, мәсәлән флуоресцент лампалар яки меркурий пар лампаларында шулай ук ике электрод бар һәм аларның ток-көчәнеш сыйфатламалары сызыкча түгел.
Пангоди
Пангоди (Pangodi) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Сен-Жюльен-ан-Сент-Альбан
Сен-Жюльен-ан-Сент-Альбан — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Новая Палата
Новая Палата (Новая Палата ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Полацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Вурманкас (Алманчы авыл җирлеге)
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (95%) алып тора.
XKR9
XKR9 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Нантья
Нантья — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Берел-Джанкшен (Юта)
Берел-Джанкшен  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Берел-Джанкшен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Саутлейк (Техас)
Саутлейк  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Саутлейк шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зеленка (Мала кушылдыгы)
Зелёнка — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Мала елгасының сул ярыннан 52 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Телю
Телю — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Оцелу
Оцелу — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лоу синдромы
Лоу (окулоцереброреналь) синдромы аминокислоталар алмашының тумыштагы сирәк бозылуы санала, күбесенчә малайларны зарарлый. Нәселдәнлек төре Х-хромосома белән бәйләнгән:
а) системалы какшаулар: акылга артка калганлык, проксималь бөер юлларының Фанкони синдромы, мускуллы гипотония, маңгай сөяге чыгып тору һәм батынкы күзләр. Тумыштагы катаракта һәм глаукома катнашмасы мөмкин булган күп булмаган халәтләрнең берсе;
б) катаракта бөтен ясмыкны чолгап ала, ул кечкенә зурлыкта, тәлинкә формасында (микрофакия) һәм юка була, шуңа арткы лентиконус мөмкин. Катаракта капсуляр, катлы, төшле яки тулаем була ала. Хатын-кызларда ия булу гадәттә ясмыкта күрү үткенлегенә йогынты ясамаган вак нокталы кабык томанланулары белән сыйфатлана;
в) тумыштагы глаукома 50% очракта очрый.
Емилья (Лодзь воеводалыгы)
Емилья  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Яңаавыл (Костанай өлкәсе)
Яңаавыл (Жаңаауыл) — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Севен-Спрингс (Пенсильвания)
Севен-Спрингс  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(3577) Путилин
(3577) Путилин  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1969 елның 7 октябрендә Черных Л. И. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1969 TK» саналган.
Мотовилци
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Виндрола (Торино)
Географиясе
Виндрола Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лама (Барселуш)
Лама  — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Паопе
Паопе (Paope) — Эстониянең Хийумаа өязендә урнашкан авыл.
Пульмеша
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Идел елгасы кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Старе Божеево
Старе Божеево — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каленики (Бераставицкий районы)
Каленики  (Каленікі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Бераставицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Солнцево (метро станциясе)
«Солнцево» метро станциясе (станция метро «Солнцево») — Мәскәү метрополитенының Калинин-Солнцево сызыгының метро станциясе.
Настренг
Настренг — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Солнцево (метро станциясе)
Архитекторалар - билгесез.
Кельно (Диңгез буе воеводалыгы)
Кельно  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Солнцево (метро станциясе)
Станция 2018 елның 30 август көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Солнцево районнарында урнашкан.
Венгжиново (Плоцкий повяты)
Венгжиново  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нэнс-Һоран синдромы
Нэнс-Һоран синдромы Х-хромосома белән бәйле нәселдәнлек төренә ия:
а) системалы какшаулар: өстәмә кискеч  тешләр, чыгып торучы, алга борылган колаклар, кечкенә уч сөякләре;
б) катаракта чагылмаган микрофтальм белән тыгыз була ала. Таратучы хатын-кызларда җөй өлкәсендә нәфис  томанланулар була ала;
в) таратучы хатын-кызларда шулай ук чыгып торучы Y-җөй яки аның томанлануы мөмкин (кара рәс. 12.22е).
Кабаньяс-де-Эбро
Кабаньяс-де-Эбро — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 7049
NGC 7049 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Сен-Жан-де-Куз
Сен-Жан-де-Куз (Saint-Jean-de-Couz) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Ле-Пон-де-Бовуазен кантонына карый.
Папиару (Пеипсиәәре)
Папиару (Papiaru) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Ибраһимли (Мут)
Ибраһимли (İbrahimli) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Мут илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Җәйге Олимпия уеннары 1964
Токио 1964 (1964 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1964) — 1964 елның 10 октябренән 24 октябренә кадәр Япониянең Токио шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.
(2557) Патнэм
(2557) Патнэм  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1981 елның 26 сентябрендә Брайан А. Скифф, Н. Томас тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 SL1» саналган.
Анаткас Сурым
Анаткасы Сурым (Анаткас Сурӑм, Анаткасы) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 236 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Югары Шубан
Югары Шубан — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
Халык саны — 365 тирәсендә. Почта индексы — 422265.
Тарих
1678 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Хатын-кыз хокуклары
Хатын-кызлар хокуклары дип бөтен дөньяда XIX гасырдагы хатын-кызлар хокуклары өчен хәрәкәте һәм XX гасырдагы феминист хәрәкәте өчен нигез салган кыз бала һәм хатын-кызлары хокуклары һәм иреклекләре атала. Кайбер илләрдә бу хокуклар даими рәвешен алган яки кануннар, җирле гореф-гадәтләр, яки мөгәмәлә тәртипләре белән ныгытылган, шул ук вакытта башкаларда игътибар ителмәскә яки кысылырга мөмкин. Кешеләрнең җенес һәм җенсият өлкәсендәге табигый аермалары аркасында шәхес ләрнең хак ларын тарихи гадәт яки башка сәбәпле дискриминацияләүне (гадәттә малай лар һәм ир-ат лар файдасына) кабул итмәве белән киңрәк мәгънәви термин булган кеше хокуклары төшенчәсеннән аерылып тора.
Хатын-кызлар хокуклары өлкәсенә караган кайбер мәсьәләләр һәм хокуклар:
Мөселман дөньясында
Үзен мөселман дип атаучылар күп итеп яшәгән җәмгыятьләрендә кеше хокуклары һәм хатын-кыз хокуклары мәсьәләдә радикаль карашлар өстенлек итә:
Гаръя
Гаръя (Гаръя) — Коми Республикасының Сыктывдин районында урнашкан авыл.
Климат
Гаръя климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (77%), руслар (21%).
Дилимли (Муш)
Дилимли (Dilimli) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Муш иле Муш илчесенә караган бер авыл (köy).
Новая Псуя
Новая Псуя (Новая Псуя ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Глыбоцкий районында урнашкан авыл.
Тарихы
1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Празароки гминасы составында авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Тенгри (Па-де-Кале)
Тенгри — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Венгжиново (Серпецкий повяты)
Венгжиново  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мохоре
Мохоре — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Боровское шоссе (метро станциясе)
«Боровское шоссе» метро станциясе (станция метро «Боровское шоссе») — Мәскәү метрополитенының Калинин-Солнцево сызыгының метро станциясе.
Архитекторалар - билгесез.
Станция 2018 елның 30 август көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Новопеределкино районнарында урнашкан.
XPA
XPA —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Блафф (Юта)
Блафф  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Блафф халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каболафуэнте
Каболафуэнте — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Саутмейд (Техас)
Саутмейд  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Саутмейд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яңаавыл (Сарыагач районы)
Яңаавыл (Жаңаауыл) — Казакъстанның Төркестан өлкәсендә урнашкан авыл.
Емильянув (Кутновский повяты)
Емильянув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Яңаавыл (Сарыагач районы)
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Ламасайнш
Ламасайнш — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Старе Вареле
Старе Вареле — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Оцень
Оцень — Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кемблово (Диңгез буе воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Арсланов
Арсланов — фамилия. Гомумтөрки «арыслан» («соргылт хайван, ярсу җанвар») сүзеннән алынган кеше исеме ― Арсланнан ясалган.
Каленики (Гродзенский районы)
Каленики  (Каленікі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Папиару (Раквере)
Папиару (Papiaru) — Эстониянең Ляэне-Вирумаа өязендә урнашкан авыл.
Зеленка (Надеева кушылдыгы)
Зелёнка — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Надеева елгасының сул ярыннан 16 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Севен-Филдс (Пенсильвания)
Севен-Филдс  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Наяк
Наяк — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
NGC 7050
NGC 7050 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Мочиле
Мочиле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дусай (Кызыл Армия районы)
Дусай (Тусай, Досаево) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 367 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Ураз (Учалы районы)
Ураз (Ураҙ)  — Башкортстанның Учалы районында урнашкан авыл.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1051 кешенең яшәве мәгълүм.
XPC
XPC —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Ламаш (Брага)
Ламаш  — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Чур (елга)
Чур — Россия территориясеннән ага торган елга. Удмуртиянең Якшур-Бодья районы биләмәләрендә ага. Елга  Иж елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 31 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Паписилла
Паписилла (Papisilla) — Эстониянең Пярнумаа өязендә урнашкан авыл.
Габделкадыйр Әлҗәзаири
Габелкадыйр (Габделкадыйр бин Мөхетдин әл-Җәзаири, عبد القادر الجزائري,, Мөгаскәр — , Димәшкъ) — гарәп әмире, Әлҗәзаирнең милли каһарманы, дин белгече, суфый, галим, оратор һәм шагыйрь. Франсуз колонизаторларына каршы булган 1832-1847 еллардагы баш күтәрүнең җитәкчесе. Габделкадыйр җитәкчелегендәге кабиләләр, франсузларны берничә сугышта җиңеп, 1832 елда көнбатыш Әлҗәзаирдә әмирлек булдырганнар. Баш күтәрү бастырылганнан соң әсирлеккә алынган.
Виндролере (Торино)
Виндролере — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Виндролере Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Венгжинувек
Венгжинувек — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Старе Викно
Старе Викно — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Новая Тухинь
Новая Тухинь (Новая Тухінь ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Дубровенский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Кадрете
Кадрете — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новопеределкино (метро станциясе)
«Новопеределкино» метро станциясе (станция метро «Новопеределкино») — Мәскәү метрополитенының Калинин-Солнцево сызыгының метро станциясе.
Архитекторалар - билгесез.
Станция 2018 елның 30 август көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Новопеределкино районнарында урнашкан.
Яңаавыл (Тарбагатай районы)
Яңаавыл (Жаңаауыл) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
(2192) Пятигория
(2192) Пятигория  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Емильянув (Ловицкий повяты)
Емильянув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Жан-де-ла-Порт
Сен-Жан-де-ла-Порт (Saint-Jean-de-la-Porte) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сен-Пьер-д’Альбиньи кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 0.6 км².
Искәрмәләр
Сен-Жан-де-ла-Порт
Кемблово-Нововейске
Кемблово-Нововейске — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Саутсайд-Плейс (Техас)
Саутсайд-Плейс  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Саутсайд-Плейс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Рәфкать Сәфәров
Тәрҗемәи хәле
1933 елның  1 маенда Нәмәнгәндә туган. Әти-әнисе Ырынбур өлкәсе Куандык районы Ильинка авылыннан Урта Азиягә качкан була. «Физик-теоретик» белгечлеге буенча Сәмәрканд дәүләт университетының физика-математика факультетының физика бүлеген тәмамлаган (1957). «Атом-төшенең төзелеше» темасына физика-математика фәннәре кандидатлыгына диссертация (фәнни җитәкчесе В.Г. Соловьев, Дубна) (1967), «Әйләнешнең атом төшенә тәэсире» темасына докторлык диссертациясе (1982) яклаган.
Шәкертләре
Үзбәкстан тарихында беренче булып атом-төш физикасы буенча махсуслашуны башлап җибәрә. Сәмәркандта кафедра мөдире булганда 10 шәкерте кандидатлык, 4 шәкерте физика-математика фәннәре докторлыгына диссертация (алар сафында Рәшит Низаметдинов бар) яклаган.
Хезмәтләре
150 дән артык фәнни хезмәте, дәреслекләре дөнья күргән.
Кызыклы факт
Үзбәкстан ССР КП ҮК беренче сәркатибе Ш.Р. Рәшидовның 2 киявен физика-математика фәннәре докторы итәр өчен күп көч түгәргә туры килә, диссертация яклау чиратын аларга бирә.
Невик (Дордонь)
Невик — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Сәфәров
Сәфәров — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сәфәр» (I – «юл йөрү», II – «ай исеме») сүзеннән ясалган.
Татарча Википедиядә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
Калесники (Бераставицкий районы)
Калесники  (Калеснікі ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Бераставицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Гарь (Коми)
Гарь (Гарь) — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.
Климат
Гарь климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: билгесез
Сен-Жюльен-Воканс
Сен-Жюльен-Воканс — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Ибраһимли (Шеһиткамил)
Ибраһимли (İbrahimli) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Газиантеп иле Шеһиткамил илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Габдулла әт-Тәгыйши
Габдулла әт-Тәгыйши (عبد الله التعايشي‎, 184?-) - сәясәт һәм дин эшлеклсе. 1885 елгы Судандагы мәһдичеләр күтәрелеше җитәкчесе. 1896-1898 елларда инглизләргә каршы суданлылар каршылыгы җитәкчесе булган. Сугышта җиңелгәннән соң партизанлык хәрәкәтен җитәкләгән.
Папсааре
Папсааре (Papsaare) — Эстониянең Пярнумаа өязендә урнашкан авыл.
XPO1
XPO1 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
(2122) Пятилетка
(2122) Пятилетка  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1971 елның 14 декабрендә Смирнова Т. М. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1971 XB» саналган.
Зон-Ель
Зон-Ель — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Елга елгасының уң ярыннан 4 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тенк
Тенк — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Ландин
Географиясе
Мәйданы —.
Мочилно
Мочилно — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Венгра
Венгра — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Антоновка (Әлек районы)
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 10 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Вине (Кунео)
Вине — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вине Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Байтирәк
Байтирәк — күп мәгънәле сүз.
Блубелл (Юта)
Блубелл  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Блубелл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Калатаюд
Калатаюд — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 7051
NGC 7051 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Дилли (Кемалие)
Дилли (Dilli) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзинҗан иле Кемалие илчесенә караган бер авыл (köy).
Оцетоая
Оцетоая — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Старе Внори
Старе Внори — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Күлхири (Кызыл Армия районы)
Күлхири (Кӳлхӗрри, Кюльхири) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 171 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
XPO4
XPO4 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Новая Яблынка
Новая Яблынка (Новая Яблынка ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Талачинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Рассказовка (метро станциясе)
«Рассказовка» метро станциясе (станция метро «Рассказовка») — Мәскәү метрополитенының Калинин-Солнцево сызыгының метро станциясе.
Архитекторалар - билгесез.
Станция 2018 елның 30 август көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Внуковское районнарында урнашкан.
Пәракүла (Пәрну)
Пәракүла (Päraküla) — Эстониянең Пярнумаа өязендә урнашкан авыл.
Кемпина (Диңгез буе воеводалыгы)
Кемпина  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пырошня
Пырошня — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Песочня елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 53 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Идел елгасы кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Севикли (Пенсильвания)
Севикли  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Емильянув (Поддембицкий повяты)
Емильянув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Севикли (Пенсильвания)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Яңаавыл (Шарбакты районы)
Яңаавыл (Жаңаауыл) — Казакъстанның Павлодар өлкәсендә урнашкан авыл.
Севикли (Пенсильвания)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Яңаавыл (Шарбакты районы)
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Габделкәрим әл-Хәттаби
Габделкәрим әл-Хәттаби (Мөхәммәд ибне Габделкәрим әл-Хәттаби,, Әҗдир — , Каһирә) — Мароккодагы риф кабиләләре күтәрелешенең җитәкчесе һәм Риф җөмһүрияте башлыгы (1921-1926). Баш күтәрү бастырылганнан соң Реюньонга сөрелгән. 1948-1956 елларда Каһирәдәге Төньяк Африка азатлык комитеты җитәкчесе булган.
Калеты (Гродзенский районы)
Калеты  (Калеты ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Негронд
Негронд — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Калеты (Гродзенский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
(2720) Пётр Первый
(2720) Пётр Первый  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1972 елның 6 сентябрендә Журавлёва Л. В. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1972 RV3» саналган.
Мочле
Мочле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Терна
Терна — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Венець (Мазовия воеводалыгы)
Венець  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ишмәкәй
Ишмәкәй — Башкортстанның Учалы районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453741, — 80253888002.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 251 кешенең яшәве мәгълүм.
Сен-Жюльен-дю-Гюа
Сен-Жюльен-дю-Гюа — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Сен-Жан-де-Морьен
Сен-Жан-де-Морьен (Saint-Jean-de-Maurienne) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сен-Жан-де-Морьен кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 6,43 км².
Ланьозу
Ланьозу — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Саут-Хьюстон (Техас)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тумыштагы катаракта
Тумыштагы катаракта 10000 яңа туганнарның 3-сендә очрый; 66% очракта барыш ике яклы. Катаракта барлыкка килү сәбәбен 50% авыруда билгеләп була. Иң еш сәбәп — генетик мутацияләр, гадәттә аутосом-доминантлы. Башка сәбәпләргә хромосомалы кимчелекләр (Даун синдромы), метаболизм какшаулары (галактоземия) һәм карын эчендәге инфекцияләр (кызылча)  керә. Тумыштагы катаракта күзнең үсеш аномалияләре комплексы өлеше була ала, мәсәлән аниридия. Бер яклы тумыштагы катаракта үсеше сәбәпләре билгеле түгел, аларны 10% очракта ачыклап була. Бер яклы катаракта очраклы очрый, гаилә анамнезында чир очраклары юк, системалы  чирләр ачыкланмый, ә чирләгән балалар гадәттә җитлеккән һәм сәламәт диярлек.
Нәселдәнлек төре.
Аерым нәселле тумыштагы катаракта якынча 25% очракта очрый. Нәселдәнлек төре ешрак аутосом-доминатлы, әмма аутосом-рецессивлы яки Х-хромосома белән бәйләнгән була ала. Ата-ананың һәм нәселдә томанланулар морфологиясе һәм операцияләргә дәлилләр дә гадәттә охшаш. Аутосом-доминантлы катарактаның якынча 10 локусы аерылган. Аерым нәселле тумыштагы катаракта күз үсешенең аномалияләре яки системалы чирләр белән барган катаракта белән  чагыштырганда уңайлы фаразга ия. Бу туу вакытына катаракта ешрак өлгермәгән булу һәм операция берничә елга кичектерелә алу белән бәйле һәм хирургия  өзлегүләре ихтималлыгы кими, ә аметропияне төзәтү җиңеләя.
Морфология
1.    Төшле томанланулар яралгы яки феталь төш өлкәсендә урнаша. Катаракта тыгыз һәм вак онтасыман томанланулардан тора ала (рәс. 12.22а).
2.     Катлы томанланулар алда һәм артта юка катламнар кебек урнаша (рәс. 12.22б), кайвакыт үтә күренмәле төш һәм ясмык кабыгы арасында радиаль  бәйләмнәр («җайдаклар» — рәс. 12.22в) кебек була. Катлы томанланулар аутосом-доминантлы, аерым чир буларак һәм яңа туганнарның метаболизм  какшаулары яки карын эчендәге инфекция нәтиҗәсе була ала.
3.     Таҗлы катаракта (супрануклеар) тирән кабык матдәсендә урнаша һәм төшне таҗсыман урап ала (рәс. 12.22г), гадәттә очраклы була һәм сирәк очракта нәселдән  күчә.
4.     Зәңгәр нокталы томанланулар (рәс. 12.22д) еш очрый, чирлегә борчу китерми һәм ясмыкның башка томанланулары белән бергә була ала.
5.     Җөйле катаракта, бу очракта томанланулар Ү-сыман җөй буенча алдан һәм арттан урнаша. Томанланулар аерым һәм башка томанланулар белән бергә очрый (рәс. 12.22е).
6.     Алгы котып катарактасы яссы (рәс. 12.23а) яки алгы камерага юнәлгән конуссыман томанлану кебек була ала (пирамидасыман  катаракта — рәс. 12.23б). Алгы яссы котып катарактасы гадәттә үзәктә урнаша, диаметры 3 мм ким, 33% очракта ике яклы һәм күрү сыйфатына йогынты ясамый.
Пирамидасыман томанланулар гадәттә кабык томанланулары белән урап алынган һәм күрү  сыйфатына йогынты ясамый. Алгы котып катарактасы еш кабатланучы бәбәк элпәсе (рәс. 12.23в), аниридия, Петерс аномалиясе һәм алгы лентиконус белән бергә  бара.
7.     Арткы котып катарактасы (рәс. 12.23г) гиалоидның кабатланучы калдыклары (Миттендорф таплары), арткы лентиконус һәм кабатланучы алгы феталь тамырлы  челтәр белән бергә була ала.
Бакчасарай (мәгънәләр)
Бакчасарай — күп мәгънәле сүз.
Тумыштагы катаракта
Морфология
8.     «Нефть тамчысы» кебек үзәк томанланулар  (рәс. 12.23д) галактоземиядә очрый.
9.     Пәрдәле катаракта сирәк очрый һәм Һаллерман-Стрейфф-Франсуа синдромы белән бергә була ала. Ул ясмык матдәсе өлешчә яки тулысынча реабсорбциясеннән соң барлыкка килә, нәтиҗәдә алгы һәм арткы капсула арасында урнашкан акбур  кебек ак томанланулар кала (рәс. 12.23е).
Системалы чирләр белән барган катаракта
Балаларда бик күп системалы чирләр тумыштагы катаракта белән бара ала. Күпчелеге бик сирәк була һәм балалар офтальмологларына кызык санала. Шуңа карамастан гомуми профиль офтальмологлары түбәндәге халәтләр белән таныш булырга тиеш.
Алмашу какшаулары
1.    Галактоземия — галактозо-1-фосфатуридилтрансфераза (GPUT) энзимы булмау белән бәйле галактоза үзләштерүнең чагылган какшавы. Нәселдәнлек төре аутосом-рецессивлы.
а) иртә балачакта барлыкка килгән  системалы какшауларга үсеш тоткарлану,  рухсызлык, еш косу һәм эч китү керә. Сөт кулланганнан соң сидектә таркалу  матдәләре табыла. Азыктан галактоза булган ашамлыкларны алып атмасаң анемия,  саңгыраулык, акылга артка калганлык, шулай ук гепатоспленомегалия һәм үлемгә  китерүче бөерләр зарарлануы үсеш ала;
б)«нефть тамчысы» кебек үзәк томанланулар белән сыйфатланган          катаракта ( рәс. 12.23д кара), күпчелек авыруларда гомернең беренче көннәрендә яки атнасында үсеш ала. Азыктан галактозаны  алып ату катаракта көчәюен кисәтә, кайвакыт ясмык үзгәрешләре кире кайта ала.
2.     Лоу синдромы (окулоцереброреналь) аминокислоталар алмашының тумыштагы сирәк бозылуы санала, күбесенчә малайларны зарарлый. Нәселдәнлек төре Х-хромосома белән бәйләнгән:
а) системалы какшаулар: акылга артка калганлык, проксималь бөер юлларының Фанкони синдромы, мускуллы  гипотония, маңгай сөяге чыгып тору һәм батынкы күзләр. Тумыштагы катаракта  һәм глаукома катнашмасы мөмкин булган күп булмаган халәтләрнең берсе;
в) тумыштагы глаукома 50% очракта очрый.
3. Башка какшаулар. Гипопаратиреоз, псевдогипопаратиреоз, маннозидоз, Фабри чире, гипогликемия һәм гипергликемия.
Карын эчендәге инфекцияләр
1.     Тумыштагы кызылча якынча 15% очракта катаракта белән була. Йөклелекнең 6 нчы атнасыннан соң ясмык капсуласы вирус өчен үтеп керерлек түгел. Ясмык томанланулары (бер яклы да ике яклы да була ала) ешрак туганда инде була,  ләкин берничә атна һәм айлардан соң үсеш алырга мөмкин. Тыгыз перламутрлы томанланулар төшне каплый ала яки бөтен ясмык буенча таралып урнаша ала. Вирус ясмыкта туганнан соң 3 ел дәвамында була ала.
Хромосома какшаулары
1.     Даун синдромы (трисомия  21)
а) системалы какшаулар: акылга артка  калганлык, кысык кылый күзләр, эпикантус, үзенчәлекле прогнатизм белән яссы  бит, яссы баш арты белән брахицефалия, киң учлар һәм кыска куллар, тел чыгып  тору;
б)төрле морфологиядәге          катаракта якынча 75% авыруда очрый. Томанланулар гадәттә тәңгәл һәм яшүсмерлектә ешрак үсеш ала.
2.     Катаракта белән бергә булган башка хромосома какшауларына Патау синдромы (трисомия 13) һәм  Эдвард синдромы (трисомия 18) керә.
Сөяк системасы какшавы белән синдромнар
а) системалы какшаулар: чыгып торучы  маңгай, кечкенә «кош» борыны, пеләшлек, микрогнатия һәм очлы ияк, кыска буй  һәм гиподонтия;
б)элпәле         катарактаны (кара рәс. 12.23е) 90% очракта табалар.
2.     Нэнс-Һоран синдромы Х-хромосома белән бәйле нәселдәнлек төренә ия:
а) системалы какшаулар: өстәмә кискеч  тешләр, чыгып торучы, алга борылган колаклар, кечкенә уч сөякләре;
б) катаракта чагылмаган микрофтальм белән тыгыз була ала. Таратучы хатын-кызларда җөй өлкәсендә нәфис  томанланулар була ала;
в) таратучы хатын-кызларда шулай ук чыгып торучы Y-җөй яки аның томанлануы мөмкин (кара рәс. 12.22е).
Күзне тикшерү
Неонаталь чорда күрү үткенлеген билгеләү мөмкин булмагач, томанланулар тыгызлыгы һәм морфологиясен, башка бергә булган  офтальмологик симптомнарын һәм баланың күрү тәртибен бәяләү кирәк.
1.    Тыгызлыгы һәм күрү мөмкинлекләренә мөмкин булган йогынтысын күз төбеннән рефлекс барлыкка килү һәм туры яки туры булмаган офтальмоскопиядә  аның ачыклыгы дәрәҗәсе нигезендә бәялиләр. Яңа туганнарны тикшерү югары сыйфатлы портатив биомикроскоплар кертү белән җиңеләйде. Алгы бүлекне җентекләп бәяләү бала башының хәрәкәтен чикләгәндә мөмкин. Тыгызлыгы буенча катаракталарны түбәндәге төрләргә аералар.
•     Бәбәкне каплаучы бик  тыгыз катаракта, бу очракта күз төбен карау мөмкин түгел; операция турында  карар шик тудырмый.
•     Күрү сыйфатына  йогынты ясамаган чагылмаган томанланулар, бу очракта ретиналь тамырларны туры  һәм туры булмаган офтальмоскопия ярдәмендә карап була. Башка үзлекләргә үзәктәге 3 мм кимрәк һәм перифериядәге томанланулар, алгы капсуляр яки  ясмыкның ачык өлкәләренә үтеп керүче нокталы томанланулар керә.
2.     Томанланулар морфологиясе этиологияне билгеләгәндә төп билге санала.
3.     Бергә булган офтальмологик патология алгы бүлектә (мөгезкатлау томанланулары, микрофтальм, глаукома, персистент гиперпластик беренчел пыяласыман җисем) яки арткы  бүлектә (хориоретинит, Лебер амаврозы, кызылча чыгарган ретинопатия, фовеа  яки күрү нерв гипоплазиясе) була ала. Кайвакыт гомуми анестезиядә карау һәм шулай ук катаракта яки бергә булган чирнең көчәю дәрәҗәсен бәяләү өчен  берничә өстәмә тикшерү кирәк була. Персистент гиперпластик беренчел пыяласыман җисемдә сакланган гиалоидлы артериядә кан агышы яхшы  билгеләнгәнгә, допплерлы ультратавышлы тикшерү дөрес диагнозны куярга булыша  ала.
4.     Шактый күрү кимүенең башка күрсәткечләренә үзәк төбәлү булмау, нистагм һәм кылыйлык керә. Нистагмда күрүгә фараз начар.
5.     Махсус тикшеренүләр, шулардан ихтыярсыз сурәтне хуплау һәм күрү чыгарган потенциаллар өстәмә файдалы мәгълүмат бирә, ләкин алар белән генә чикләнергә  ярамый, чөнки кайвакыт ялгышлар була ала.
Системалы тикшерү
Катарактаның нәсел сыйфатын билгеләгәндә ике яклы барыш белән яңа туганнарның тикшеренүенә түбәндәге тикшерүләр керергә тиеш.
1.    Серология сынаулары карын эчендәге инфекцияне ачыклау өчен (TORCH — токсоплазмоз, кызылча, цитомегаловирус һәм гади герпес). Анамнезда йөклелек вакытында ананың тимгел билгеләнгән булса, чәчәк чире һәм ураучы тимрәүгә  антитәнчекләрне титрлау кирәк.
2.     Сидек. Сөт эчкәннән соң галактоза күләме кимүенә сидек тикшерү (галактоземия) һәм аминокислоталарны ачыклауга хроматография (Лоу синдромы).
3.     Башка тикшеренүләргә ач килеш канда глюкоза дәрәҗәсен, сүл кальциен һәм фосфорын, эритроцитларда GPUT һәм галактокиназаны билгеләү керә.
4.     Педиатрга юнәлтү дисморфизм яки башка системалы чирләргә шик булган очракларда нигезле. Шундый очракларда хромосома тикшерүен үткәрү файдалы.
Тактика
Вакыт төп көчкә ия, ә билгеләүче шартлар түбәндәге.
1.    Ике яклы тыгыз катаракта амблиопия үсешен булдырмау өчен иртә катнашуны (туганнан соң 4-6 атна эчендә) сорый. Томанланулар тәңгәл булмаса, беренче чиратта начар күзне дәвалыйлар.
2.     Ике яклы өлешчә катаракта ашыгыч хирургик катнашу сорамый. Шик очрагында операцияне кичектерү, томанлануларны һәм күрү мөмкинлекләрен күзәтү  акыллы карар була; күрү начарлануын ачыклаганда хирургик катнашу күрсәтелә.
3.     Бер яклы тыгыз катаракта ашыгыч операция (берничә көн эчендә) һәм алга таба актив амблиопия дәвалавын сорый, ләкин моңа карамастан нәтиҗәләр  куанырлык түгел. Тумыштан 16 атнадан соң катарактаны ачыклаганда кайтмас амблиопия үсеше өчен операциянең файдасы юк.
4.     Бер яклы өлешчә катаракта гадәттә операция катнашуын сорамый. Амблиопияне кисәтү өчен бәбәкне киңәйтү һәм контралатераль күзне каплау киңәш ителә.
5.    Операциягә алгы һәм арткы капсулорексис, ясмык матдәсен суырту, өлешчә алгы витрэктомия, кирәк булса — ИОЛ кертү керә.
NB Бергә булган рефракция аномалиясен төзәтү мөһим.
Операциядән соң өзлегүләр
Балаларда катаракта хирургиясе өлкәннәрдә караганда ешрак өзлегүләр белән бәйле.
1.    Сакланган булса арткы  капсула томанлануы 6 яшьтәге балаларда еш күзәтелә. Ул кечкенә балаларда амблиопия үсеше куркынычлыгы өчен бик мөһим. Алгы витрэктомия үткәрелмәгән булса, пыяласыман җисемнең алгы өслеге томанлануы арткы капсулорексис  үткәрүгә карамастан була ала. Арткы капсулорексис белән витрэктомия булса томанлану ихтималлыгы түбәнрәк.
2.    Икенчел элпәләр бәбәк аркылы ясала, аеруча микрофтальм яки бергә булган хроник увеитта. Операциядән соң увеитта киеренке терапия җитәрлек булмаганда элпә ясалу ихтималлыгы югары. Нәфис элпәләрне лазер белән кисәләр; тыгызракларда операция кирәк. Операциядән соң фибринны алгы камерага рекомбинантлы ТПА (тукыманың плазминоген активаторы) кертеп  бетереп була.
3.    Ясмык эпителие пролиферациясе еш очрый, оптика күчәреннән тыш урнашу гадәттә күрүгә йогынты ясамый. Ул алгы һәм арткы капсула калдыклары арасында (Soemmerring боҗрасы) капсулана.
4.     Глаукома якынча 20% очракта үсә ала.
•      Ябык почмаклы  глаукома микрофтальмда бәбәк бикләнүе нәтиҗәсендә шундук барлыкка килә ала.
•      Икенчел ачык  почмаклы глаукома операциядән берничә елдан соң үсеш алырга мөмкин, шуңа  берничә ел дәвамында даими КЭБ тикшерү бик мөһим.
5.    Челтәркатлау кубарылуы сирәк очрый һәм соңлаган өзлегүләргә карый.
Күрү реабилитациясе
Яңа туганнарның һәм кече яшьтәге балаларның катаракта буенча операция башкару техникасы белән бәйле авырлыклар хәзерге вакытта  күбесенчә хәл ителгән булса да, күрү буенча нәтиҗәләр амблиопиянең тиз үсеше  һәм кире кайтмавы өчен куанырлык түгел. Балаларда афакияле күзләрдә оптик төзәтмәгә карата ике факторга игътибар итәләр: яшь һәм афакия латеральлеге.
1. Ике яклы афакия белән зур яшьтәге балаларга күзлек билгелиләр,  ләкин бер яклыда түгел (мөмкин булган анизометропия һәм анизейкония өчен).