cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кызыл Мең Өй мәгарәләре
"Диңгезчеләр мәгарәсе" (212 мәгарә, якынча безнең эраның 400 елы)
Румакама яки Ромакам сүзе Кызыл сурәтләрендә һәм шулай ук соңрак Тибет документларында очрый һәм Рим Империясеннән яки Византия Империясеннән килгән рәссамга карый.
2 Период: Рельефлырак стиль белән "Яңа мәктәп" (безнең эраның якынча 400-500 еллары)
Кызылда сын күләмен чагылдырыр өчен акыллы күләгә белән аеруча элегант һәм төсле булган иң иртә "классик" стиль сурәтләрдән ияреп, Сыннар мәгарәсендә яңа стиль пәйда була, "Көтүче Нанда" кебек эшләр белән, ул рельефлырак, интенсив төсләр кулланыла (әмма һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән), сызыклар калынрак һәм калыплар гадирәк, "төсле рәсем" кебек әйберләр. Бу стиль Кушаннар астында эллинистик, Иран һәм Һинд йогынтылары кушылмасыннан алынган һәм аның төп барлыкка китерү үзәге Бамиян, ул "Үзәк Азиядә монахлар биләмәсе өчен ата-ана монастыре төре" булып киткән. Стильдә эволюция сурәтләнгән төп темаларда үзгәреш белән беррәттән бара. Классик периодта Будда тормышының кыйсса периоды һәм күпсанлы Джатака хикәяләре үзәк сәхнәне алган. Хәзер төп ассызыклау Будданың вәгазьләрендә, алар типик рәвештә төп базны колачлый һәм Будданың үлеме вакыйгалары һәм Паринирвана сурәтләнгән ян һәм арткы коридорлар пәйда була. Рай Кызылда эчке эволюциянең билгеләре күп булмыйча (бигрәк тә иртә стадияләрдә) кинәт стильләр юрамаларын башка төбәкләрдән кинәт яңа төркем рәссамнар килүенә күрә дип әйтә, алар үз сәнгать телләрен һәм техникаларын алып килгән. Бу период шулай ук озын туникаларда киенгән һәм югары ботинкаларда кыска хәнҗәрләр белән рәссамнарның үз портретлары белән билгеләнә, мәсәлән, Сыннар Мәгарәсе рәссамы яки берничә "Рәссамнар мәгарәсе" рәссамнары, еш кына Санскритта үз идентификацияләүче ярлыклар белән. Рәссамнарның киенү стиле һәм төре еш Сасанид буларак тасвирланган булган, әмма күптән түгел Дилберҗин Тепе, Балалык Тепе яки Бамианда эфталит сыннарына охшалыкка күрә һәм Эфталитлар шул периодта Тарим Бассеинын якынча гасыр дәвамында контрольдә тотканга күрә күбрәк Эфталит дип тәкъдим ителгән булган.
"Сыннар мәгарәсе" (77 мәгарә, безнең эраның 375-400 елы)
"Сыннар Мәгарәсе" (Statuenhöhle) "Тавислар Мәгарәсе"нә якын (76 мәгарә) урнашкан гаять зур мәгарә булган. Ул төп базында нишасыз "колоссаль сурәт мәгарәсе", әмма аның Будда сыны торган колоссаль подиумы басып торып калган. Атипик дизайнда, арткы коридор шактый зур һәм төп баздан киңрәк, киңлеге 8,70 метр, биеклеге 5,10 метр. Кызылда бары тик җиде башка "Колоссаль сурәт мәгарәсе" мәгълүм 47, 48, 70, 136, 139 һәм 146 мәгарәне кертеп. Анда гигант Будда сурәтен сыйдырыр өчен бик биек төп баз, базның биеклеге якынча 5 метрга җитә һәм кайвакыт 16,5 метр биеклектә (мәсәлән, 47 мәгарәдә), һәм шулай ук шактый биек арткы бүлмә (еш якынча 5–6 метр биеклектә).
Мәгарәнең күпсанлы сыннары балчык һәм саламнан ясалган, көчәйтү өчен чәч җепселләре һәм еш безнең эраның 6-нчы гасыры белән даталана, әмма күбрәк углерод даталарына бәйле рәвештә безнең эраның 375-400 елы белән даталана. Сыннарның күбесе ябыштырылган элементлардан эшләнгән, аларда Санскрит исемнәре, алар мөгаен һөнәр ияләре һәм хуҗалары исемнәре.
Мәгарә "үзәк багана" мәгарәсе, әмма 6 метр пигы булган арканы формалаштырган төп базның түбәсе бөтенесе җимерелгән булган. Төп базның стеналарында берничә сурәт калган: алар берничә рәттә оештырылган Будда вәгазьләре булган, һәрбер бу сурәтләрнең үлчәме - киңлеге 1,34 м һәм биеклеге 96 см. Вәгазь сурәтләре "саф Гандһара стиле"ндә. Аларның стиле "Рәссамнар Мәгарәсенә (207 мәгарә)" якын, һәм, Грүнведел буенча алар "шул ук кул белән эшләнгәнгә охшаган". Альберт Грүнведел ике мәгарәне дә шул ук "I стадия" периодына (безнең эраның 500-600 елы) караган дип күрсәткән.
Бик нечкә рәсемнең берничә нечкә итеп ясалган фрагментлары безгә кадәр барып җиткән, алар Сыннар Мәгарәсенә карый. Грүнведел базда бары тик өч рәсем калган дип аңлаткан, барысы да Будда вәгазе сәхнәләре:
1) Базның уң стенасында, Грүнведел "Будда алдында җиңел аскы киемдә яшь" белән вәгазь рәсемен тасвирлаган, ул хәзер "Нанда көтүчесе" буларак мәгълүм рәсемгә карый, ул Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыккан булганы мәгълүм. 2) Кыршы урнашуда, сул стенада, Грүнведел вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, анда Будданың "бары тик табаннары гына калган", ул Шарль Нуэтт 1907 елда in-situ фотога төшерелгән панельгә карый. 3) Соңыннан Грүнведел бары тик "тезләнгән табынучы" гына калган вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, ул тезләнгән Ваджрапанига карый, аның Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыкканы мәгълүм. Төп баздан бу панельләрнең стиле коридор аркаларының һәм аскы коридорның чистартылган "классик" стиленнән билгеле аерылып тора. Алар мөгаен башка сәнгать мәктәпләре һәм башка рәссамнар тарафыннан эшләнгән. Базда рәсемнәр кабарынкырак, "Көтүче Нанда"да кебек интенсив төсләр, калынрак сызыклар һәм гадирәк калыплар куллана. Базда рәсемнәрнең төсләре гәрчә интенсиврак булса да, һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән. Зур күзләр һәм киң күз кабаклары соң Кушан Империясе эшләренә охшаш. Рәсемнәрнең бу яңа типлары Кучада шул вакыт тирәсендә яңа күренекле стильнең пәйда булуын фараз итәргә мөмкинчелек бирә. Буяу чокырын тоткан рәссам, аның киемнәре "Рәссамнар Мәгарәсе"ндәге рәссамнарга “нәкъ туры килүе” (кафтан, ботинкалар...) мәгарәнең фрескаларында күреп була. Элек сул коридорның алгы очында, беренче сын артында булган рәсем хәзер Эрмитаж Музеенда. Шул ук киемнәрдә тагын ике тугъры шулай ук арткы коридорда урнашкан булган. Сыннарның берсе  бүленгән өлкәләре белән махсус панцирьда кеше, ул саклаучы буларак торган (мөгаен Ваджрапани) төп базда колоссаль Буддадан сул якта. Бу төр панцирь берничә гасыр дәвамында Ефәк Юлының Төньяк сегмент сәнгатендә кулланылган булган һәм соңыннан Кытайда превалент булып киткән. Баш ул тәҗрибә өстәве. Кучаны безнең эраның 383-385 елларда вакытлыча яулап алган Элеккеге Цин Династиясенең Императоры Фу Цзян (як. 357–385) җибәргән Кытай генералы Лю Гуанг Куча солдатларының көчле панцирен билгеләп узган, Сасанид илһамы белән кольчуга һәм ламеллар броня тибы, аны шулай ук Кызыл Мәгарәләрендәге рәсемнәрдә күреп була:
"Кытай Генералы Лю Гуанг биографиясе"
"Рәссамнар Мәгарәсе" (207 мәгарә, безнең эраның 478-536 елы белән даталана)
[[File:Kizil Cave of the Painters, Group around the Buddha and upper frieze (reconstruction from black and white original).jpg|thumb|Рәссамнар Мәгарәсендә (уң стенаның үзәк өсте) төп аркалы пулатта Будда тирәли төркем һәм аның өстеннән классик Рим стилендә фриз. Будда белән сәхнәнең таҗы булып төшләр, төргәкләр һәм классик яфраклар белән фриз тора, ул җиңел итеп Рим стенасын бизи алган" "[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|Рәссамнар Мәгарәсе]]" (Malerhöhle, 画家窟,  207 Мәгарә) Кызылда иң иртә мәгарәләрнең берсе һәм иң матуры. Мәгарәдә базның арткы стенасына каршы Будда сыны булган һәм аның тирәли мичкәсыман аркалы хастаханә булган. Төп базда һәр як стенада тугыз дәгъва итүче Будда.
Мәгарәнең исеме фрескалар янында торучы һәм буяу капеллалары һәм пумалалар тотучы рәссамнарның күпсанлы автопортретлардан килеп чыккан. Берничә рәссамның ярлыклары бар, мәсәлән Санскритта (Гупта язмасы) язылган ярлык: "Тутука рәсеме" сорау өстендә уйлаучы рәссам янында. "Читракара" Тохарча түгел, әмма Санскритча (һәм соңрак Һинди телендә चित्रकला) "рәссам/рәсем" дигән сүз. Кызыл сәнгатендә бүләк бирүчеләр идентификацияләүче ярлыклар еш тасвирлаучы сәхнәләргә түгел, ә рәсемнәргә өстәлгән булган.
Рәссамнар Мәгарәсендә, Кызылда кайбер башка мәгарәләрдә кебек, уң ягында өч яка белән һәм уникаль чәч тарашлар белән кешеләр сурәтләнгән. Башка билге булып кылычлар өчен ике нокталы асып кую системасы тора, ул мөгаен Эфталит инновациясе һәм алар тарафыннан контрольдә тоткан территорияләрдә кертелгән булган. Бу рәсемнәр мөгаен төбәктә эфталитлар хөкеме вакытында якынча безнең эраның 480-550 елында ясалган булган. Кызыл Мәгарәләрендә Гандһара сәнгате йогынтысы якынча безнең эраның 500 елы белән даталана һәм даирәдә Эфталитлар астында Бактрия һәм Куча сәяси берләшүе нәтиҗәсе дип таныла.
NGC 115
NGC 115 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Кызыл Мең Өй мәгарәләре
"Рәссамнар Мәгарәсе" (207 мәгарә, безнең эраның 478-536 елы белән даталана)
Рәссамнар Мәгарәләре рәсемнәре безнең эраның 478-536 елы белән углерод ярдәмендә даталанган. 1912 елда Альберт Грүнведел "Сыннар Мәгарәсе"нең фрескалары "Рәссамнар Мәгарәсенең шул ук рәссамнары тарафыннан эшләнгән булган", һәм алар "саф Гандһара стиле"ндә булган. Шулай ук Сыннар Мәгарәсендә автопортрет рәссамы буяу чокыры тота һәм киемнәре "Рәссамнар Мәгарәсе" рәссамнарына “төгәл тәңгәл” килә (кафтан, ботинкалар...). Кызыл рәссамнарының кием стиле еш Сасанид буларак тасвирлана, әмма хәзер күбрәк Эфталит буларак таныла, чөнки Бамиан, Дилберҗин Тепе яки Балалык Тепе сыннары белән охшашлыклар бар. Грүнведел ике мәгарәне дә "I Стадия" чорына (безнең эраның 500-600 елы) карый дип фараз иткән.
NGC 115
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Кызыл Мең Өй мәгарәләре
"Рәссамнар Мәгарәсе" (207 мәгарә, безнең эраның 478-536 елы белән даталана)
Төп базда 18 Будда вәгазе сәхнәсе бар. Нишада мөгаен Будданың монументаль сыны һәм Индрасала Мәгарәсе хикәясенә караган рәсемнәр. Түшәм призматик, Бамиан архитектура тибын кабатлый. Уң коридорда Реликвияләр Сугышына һәм Будданың реликвияләр өләшүенә карый, шуларның берсендә атларда коралланган сугышчылар. Коридор артында фрескалар 1912 елда булмаган диярлек. Бары тик берничә эз калган, фараз иткәнчә Паринирвана сәхнәләре. Сул коридорда Будда тәгълиматын тезләнүче патша гаиләсенә тапшыруының матур фрескасы, тышкы стенада аның алдында фреска юк диярлек.
Рәссамнар Мәгарәсе рәсемнәре һәм 5-енче – 6-нчы гасыр Дилберҗин Тепе һәм Пенҗикентныкылар арасында охшашлыклар билгеләнгән булган.
60 Мәгарә: "Иң зур Мәгарә"
60 Мәгарә, шулай ук "Иң зур Мәгарә" дип атала, ул берничә период дәвамында киңәйтелгән мәгарә, һәм һаман да Классик Беренче Период чистартылган стиленә караган берничә рәсем булган, шул ук вакытта рәсемнәрнең күпчелеге соңрак Икенче Периодтан. Мәгарә патша бүләк бирүчеләре портреты өчен мәгълүм, алар характеристик рәвештә Брахми язмасында ярлык белән бара. Бу Беренче Стильдә патша бүләк итүчеләрнең рәсемдә мөгаен беренче сурәтләнеше, шул ук вакытта алар икенче период вакытында бик еш очрый. Рәсем стиле Рәссамнар Мәгарәсендә (207 Мәгарә) күренгәнгә бик охшаш. Ир бүләк итүче кешенең чәчтарашы Рәссамнар Мәгарәсендә мәшһүр рәссамныкына шактый охшаш. Мәгарә шулай ук түгәрәк кыса шарчыкларында Сасанид стилендәге үрдәкләр булуы белән билгеле, Үзәк Азиядә киң таралган мотив, ул Афрасиабтан Үзәк Азия илчесе киеменнән мәгълүм. Бу мотив мөгаен патша бүләк итүче портретларына караганда соңрак буялган булган.
Икенче Һинд-Иран стиле: көчле контрастта "зәңгәр һәм яшел" рәсемнәр
Берничә урта стадия белән "Икенче Инд-Иран стиле" эволюцияләгән, ул шул вакытта Сасанид Империясе һәм Эфталитлар биләгән Көнчыгыш Иран сферасы йогынтысы белән, көчле Согдия мәдәни элементлары белән Һиндстаннан даими йогынтыны чагылдырган. Эфталитлар сәяси көчләрен якынча 550 елда Сасанидлар һәм Көнбатыш Төркиләр тарафыннан җиңелгәннән соң югалтканнар, әмма алар ярым-бәйсез князьлекләргә бүленеп озак вакыт тәэсир иткәннәр. Кытайдан Сасанид Империясенә һәм Византия Империясенә яңа Ефәк Юлы үзәгендә Согдия шул вакытта бик бай булып киткән.
Үзәк Азия стилистик элементлары
Бу стиль көчле Һинд-Согдия элементлар белән хаслана, алар шул периодта интенсив Согд-Тохар сәүдә белән алып киленгән булган, аның йогынтысы Согд текстиль элементлары белән Үзәк Азия кафтаннарында һәм шулай ук күп фигураларда озын Согдия кылычларында күренә. Башка характеристик Согд элементлары ул энҗе медальоннарда хайваннар, мәсәлән, үрдәкләр. Һинд-Иран йогынтысы шулай ук мифологик фигураларда, мәсәлән, томшыгында еланнар белән Гаруда кошында, җил Ходае Вайю, Кояш Ходае Адитья һәм Ай Ходае Чандра.
Көчле итеп капма-каршы "Зәңгәр һәм яшел" төсләренең кулланылышы, Үзәк Азиядән lapis lazuli зәңгәр пигментларын кертү һәм контурлар өчен сызык ясау ярдәмендә эшләнгән һәм шул стиль өчен характеристик. Мисалы Музыкантлар Мәгарәсе булган бу стильдә, тән формаларын сызу өчен тере төсләр һәм Ligne claire кинәт сызыклар кулланыла, мөгаен ул безнең эраның 4-енче гасыр Көнбатыш сәнгате белән илһамландырылган һәм иртәрәк период Кызыл мәгарәләре стиленнән бик аерылып тора, ул киресенчә бик элегант һәм “нәфис сәнгатьчә”, нюанс төсләр һәм тәннәрнең скульптур күләмен ассызыклау өчен катлаулы күләгәләр белән һәм мөгаен ул төрле сәнгать тамырларына күрсәтә. Бу рәсемнәрдә һаман Көнчыгыш-Азия йогынтысы күренми.
1 период: Баштагы күчеш стиль
Беренче период кыска интервал күчеш стиленнән тора, анда рәсемнәр субтиль һәм шактый нюанслы булып кала, әмма зәңгәр пигментлар очрый башлый. Шәйтан C Мәгарәсе (198 Мәгарә) һәм Шәйтан A Мәгарәсе (199 Мәгарә), һәм шулай ук Баскычлар белән мәгарә (110 мәгарә) һәм кайвакыт Кызыл гөмбәзле A мәгарәсе (67 мәгарә) бу яңа стильдә беренче период булып таныла.
"Музыкантлар мәгарәсе" (38 Мәгарә)
Рай буенча "Музыкантлар Мәгарәсе" мөгаен Кызылда "үзәк багана" мәгарәләренең иң элеккегесе, безнең эраның 4-енче гасыр уртасы белән даталана һәм аның иконографиясе иң элеккегеләр арасында. Су Баи тарафыннан углерод даталавы безнең эраның 310 +/-80 һәм безнең эраның 350 +/-60 арасында датаны бирә (ягъни максималь диапазон безнең эраның 230-410 еллары). Хуо һәм Ванг мәгарәне Икенче Периодка карый дип күрсәткән, аңа 4-енче гасыр уртасыннан 5-енче гасыр ахырына кадәр дата бирелгән булган (якынча безнең эраның 350-499 еллары). Традицион Герман даталавы мәгарәне безнең эраның 600-650 елларына карый дип фараз иткән һәм аны соңрак "Зәңгәр-яшел стиль" мисалы итеп тәкъдим иткән, ул хронологик рәвештә "Әфлисун-яшел стиле" төркеменең варисы дип әйтелә.
Планда булган "үзәк багана" чынлыкта багана түгел, ә бары тик мәгарә артында таш, аңа әйләнеп йөрергә мөмкинчелек биргән түгәрәк коридор борауланган булган. Будда сынын кую өчен "үзәк багана"да ниша бар һәм шулай ук төп керүнең һәр ягында ике ниша һәм арткы коридорда ниша бар. Үзәк нишада мөгаен Индрасала Мәгарәсендә медитацияләүче Будда сурәтләнгән, артта тау арткы фон бизәлеше, Кызылда кабатланучы үзәк тема. Тусита Күгендә киләчәкнең Буддасы Майтрейя чыгу ишегенең матур фрескасында сурәтләнгән. Структур рәвештә, мәгарә якынча гади булып кала, чөнки аның алдан килүче бүлмәсе яки вестибюле юк.
Рәсемнәрнең стиле Гандһара сәнгатеннән һәм Кашмирдан Матхура сәнгатеннән һәм иртә Гупта сәнгатеннән алынган һәм Рим сәнгате һәм Пальмира сәнгатеннән шаккатыргыч йогынтылар бар. Шул вакыт тирәсендә Куча һәм Кашмир арасында Кумараджива кабат-кабат сәяхәт итүе мәгълүм һәм ул башкалар арасында бу сәнгатьне тапшыруда оста булырга мөмкин булган. Мәгарәнең структур прототибы булып мөгаен Бактриядә Кара Тепе булырга мөмкин булган. Рәсемнәрнең яссы, яхшы сызыкланган өслекләре Рим Opus sectile техникасына охшаш ул безнең эраның 331-359 елына кадәр чәчәк аткан.
17 Мәгарә: Тохар патшалыгы (якынча безнең эраның 500 елы)
17 Мәгарә (Бодхисаттва Аркасы Мәгарәсе) 8 мәгарәдән уң якта өстә 14 мәгарә янында урнашкан зур "үзәк багана". Ул 14-енчедән алып 19-ынчыга кадәр мәгарәләр төркеменең мөгаен төп мәгарәсе булган, аңа шулай ук берничә бизәлмәгән яшәү фатирлары яки виһаралар керә һәм дини хезмәтләргә багышланган булган. Су Баи 17 мәгарәне 14 мәгарә белән икенче стадия белән (безнең эраның 395-465 елы -+65) даталый. Луо һәм Ванг аны безнең эраның 465 +-65 елы белән даталый. Рай стилистик тануларга таянып 17 мәгарәне якынча 500 елга карый дип фаразлый. Ул кечкенә, бик төсле, шакмак баз белән (3.80×3.90 метр) “үзәк багана” мәгарәсе, аның түшәме аркалы, ике ян коридор белән үзәк багана һәм арткы бүлмәсе бар. Бу мәгарәләр мөгаен якындагы виһаралар өчен дога кылу урыннары булган.
(18028) Ramchandani
(18028) Ramchandani — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Кызыл Мең Өй мәгарәләре
17 Мәгарә: Тохар патшалыгы (якынча безнең эраның 500 елы)
Сәнгать тарихчысы Бенджамин Роуланд буенча Кызылда портретлар "Тохарлар кыяфәте буенча монгол түгел, ә күбрәк аурупалылар, ак тәнле, зәңгәр күзле, блондин яки җирән чәчле һәм рыцарьларның һәм аларның хатыннарының Көнбатыш йогынтысы бар" икәнен күрсәтә. Кытайлар Куча патшаларын "白" префиксын өстәп атаганнар, моның мәгънәсе "ак", бу мөгаен Кучалыларның ак кыяфәтенә ишарә итә. Безнең эраның 645 елында Кытай Монахы Хуанзанг "алар ефәк һәм бизәкле киемнәр кияләр" икәнен билгеләп узган. Бу мәгарәдә шулай ук юлларында төрле куркынычларга юлыга торган, мәсәлән, караңгыда югалган һәм Маби Аждаһа Патшасы тарафыннан коткарылган Үзәк Азия сәүдәгәрләре күрсәтелгән. Башкасы яхшы сәүдәгәр Сабу (萨缚) хикәясе, ул караңгыда югалган 500 сәүдәгәр төркеменә юлны күрсәтер өчен кулларын утка тыгып факеллар итеп куллана һәм аларны уңышлы коткара. Хикәя сәүдәгәрләр Үзәк Азия киемнәрендә һәм дөяләр белән һәм Сабның Бодхисаттва атрибутлары булган күптөрле рәсемнәрдә очрый.
(18028) Ramchandani
Тарихы
1999 елның 18 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 KO14» саналган.
Кызыл Мең Өй мәгарәләре
"Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе" (8 мәгарә, безнең эраның 432-538 елы)
"Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе" ("Höhle der Schwertträger", 十六带剑者窟) кафтаннар кигән кылыч һәм хәнҗәр белән кешеләрне күрсәтүче фрескалар белән мәшһүр мәгарә. Бу фрескалар безнең эраның 432-538 елы белән углерод ярдәмендә даталана. Кылычлы кешеләр шулай ук "Тохар бүләк бирүчеләре" дип фараз ителә.
Бүләк итүчеләрнең милләте яки этносы интерпретацияләре төрле. Кайбер авторлар раслаганча бүләк бирүчеләр чынлап та Тохарлар алар иң көнчыгыш Һинд-Аурупа телендә Тохар телендә сөйләшкән. Бу тезис буенча фрескаларда бүләк итүчеләр Һинд-Аурупа тибында, Иран стилендәге киемнәр кигән һәм кызыл чәчле.
Яңарак интерпретация булып кылыч тотучыларның чынлыкта Эфталитлар булуы, алар Тарим Бассеинын нәкъ рәсемнәр эшләнгән вакытта безнең эраның 490 елдан алып 560 елына кадәр биләгән. Куча аеруча безнең эраның 502 елы һәм 556 елы арасында доминионның өлеше булган. Бүләк итүчеләрнең кием стиле, иконографиясе һәм физиономиясе Эфталитлар көч үзәге Тохаристан (Бактрия) рәсемнәрдә сурәтләнгәннәргә шактый охшаш, Балалык тепе яки Диберҗин Тепе кебек урыннарда. Аеруча бер бөгелгән лацкан белән куртка Эфталит йогынтысы нәтиҗәсе булып таныла, шул ук вакытта традицион Куча курткаларының ике лацканы булган. Хәзерге вакытта, академиклар арасында иң превалент караш булып эфталитларның башта Төрки чыгышлы булулары тора.
Охшаш бүләк бирүчеләрне Комтура Мәгарәләрендә күреп була.
"Уналты кылыч тотучылар мәгарәсе"ндә уналты кылычлы кешеләр фрескалары үзәк багана тирәли латераль сул һәм уң коридорда урнашкан, ул тугърылар йөрешен күрсәтә. Төп бүлмәнең яннарын утыручы Буддалар тирәли панельләр били, шул ук вакытта арка чыгучы ялкыннар белән кечкенә Буддалар мириадасы белән бизәлгән.
181 Мәгарә: Кечкенә Үзәндә Биек Урында Мәгарә
Кечкенә Үзәндә Биек Урында Мәгарә (181 Мәгарә), шулай ук "Иң Биек Мәгарә" дип атала, Альберт Грүнведел тарафыннан кечкенә ерымның аеруча кызык мәгарәсе дип тасвирлана. Ул мәгарә ерымның уң ягында биек урнашкан дип аңлата, бу фрескалар гадәти иконокластик вандализмнан сакланып калуына ишарә итә: битләр аеруча яхшы сакланган. Шулай ук фрескаларда бизәлеш өчен алтын фольгалар кулланылмаган булган, бу урлау мөмкинчелеген киметкән. Грүнведел рәсемнәрендә мәгарәнең фрескаларын иллюстрацияли, анда ул мәгарәне рәсми исеме буенча атый: ''Hochliegende Höhle der 2. Schlucht'' ("2-нче Үзәндә Биек Урында Мәгарә"), ул 181 мәгарә өчен Алман исеме.
Грүнведел мәгарәнең структурасы аеруча сирәк дип аңлата, чөнки ул мичкә-сыман мәгарә түгел: аның урынына түшәм чатыр формасына ия. Чатыр-сыман түшәмнең якларының яссылыгы Грүнведелнең түшәм рәсемнәрен зур панельләрдә җиңел алып куюның сәбәбе булган, моны мичкә-сыман түшәмнең көчле кисеп ясалган өслегендә эшләргә мөмкин түгел иде. Чатыр-сыман түшәм чигендә һәр якта җиде бизәкле патшазадә рәте.
Ян стенада Будда вәгазенең шактый тавышлы сәхнәләре урнашкан, алардан сигездән әзе түгел, төрле киемнәрдә күпсанлы ярдәмчеләр белән. Керү стенасында ике якта да Тохар бүләк итүчеләре һәм монахлар. Керү өстендә тирәли Дэвапутралар белән Майтрейяның гадәти рәсеме. Ян коридорларда Джатака хикәяләре рәсемнәре, шул ук вакытта ниша артында арткы коридорда өстеннән Илаһлар очып Будданың Паринирванасын күрсәтер өчен эскәмия яки пьедестал булган. Каршы стенада Будда Кремациясе сәхнәсе булган. Грүнведел фрескаларның күбесен Германиягә җибәргән.
Мәгарәдә 164 см биеклектәге Дхьянасананың башсыз агач сыны табылган булган.
Түшәмнең фрескалары һәм рәсемнәре гадәттә 181 мәгарәгә карый дип фараз ителә, әмма кайбер авторлар аның урынына аларны 178 мәгарәгә карый дип әйтәләр. Шул буталуга өстәп фон Ле Кок 1924 елда түшәмдәге рәсемнәр мичкәсыман аркалы 184 мәгарәдән килгән дип язган, һәм ул 1906-1907 елларда фрескаларны алып куюны башкарган Грүнведел арканы ялгыш "чатыр-сыман" дип тасвирлаган. 181 мәгарәгә керү авыр булган һәм ул беркайчан да буялмаган булган дип расланган булган.
2 период (соңгы фаза, безнең эраның 500-700 елы)
3-енче фаза безнең эраның 6-нчы гасыр уртасыннан безнең эраның 7-нче гасыр башына кадәр периодны колачлый. Бу периодтан углерод сынавы безнең эраның 545 +/-75 елыннан безнең эраның 685 +/-65 елына кадәр диапазонны бирә (ягъни максимум безнең эраның 470-750 диапазонын бирә). Майя Мәгарәсе (224 номер) бу периодтан иң мәшһүр мәгарәләрнең берсе. Тарихи, бу период рәсемнәре Төрки экспансиягә каравына охшаш, бу 552 елда Роуран Каганатына каршы фетнәдән һәм аларның шуннан соң территориаль экспансиясеннән соң. Бу фрескаларда кайбер солдатларның панцирь стилендә күренә, аеруча аларның груша сыман шлемнарында. Бөек контраст белән тере төсләр кулланыла, кайвакыт табигый булмаган һәм кычкыручы ысулда. Рәссамның палитрасына күп lapis lazuli кертелгән. Тән төсе яки чәч төсе еш шактый табигый. Арткы фоннарда еш чәчәкләр, җимешләр яки яфраклар күп. Бизәкләр еш экстравагант. Янә, бу рәсемнәрдә Көнчыгыш Азия йогынтысы күренми.
Майя Мәгарәсе (Өченче комплекс, 224 мәгарә, якынча безнең эраның 550-600 елы)
"III Корылма"ның Майя Мәгарәсе (224 Мәгарә) Өченче Периодның иң мәшһүр мәгарәләренең берсе. Ул якынча безнең эраның 550-600 елы белән даталана һәм безнең эраның 552 елда Төркиләрнең Роуран Каганатына каршы фетнәсе һәм шуннан соң Төркиләр экспансиясеннән соң вакытка карый. Кайбер фрескаларда сурәтләнгән рыцарьларның шлемнары характеристик Төрки типтагы сегментлы шлемнар дип әйтелә.
Будданың Кремациясендә Траурның мәшһүр фрескасы (224) Майя Мәгарәсендә очрый, мәгарәнең арткы узуыннан, этник костюмнарда төрле фигуралар белән. Траурдагы булганнар арасында өч кеше маңгай тәннәрен яки күкрәкләрен пычаклар белән кискәннәр, бу Скифлар тарафыннан практикалана торган үзеңә үзең зыян китерү. Траурдагы булганнарның берсе Төрки дип фараз ителә.
Майя Мәгарәсе (Икенче комплекс, 205 мәгарә, безнең эраның 6-нчы гасыры)
"II Корылма" Майя Мәгарәсе (205 мәгарә) углерод ярдәмендә 6-нчы гасырдан 7-енче гасырга кадәр даталанган булган. Мәгарәдә Кучаның патшасы Анантаварма Санскрит телендә язмаларда искә алына. Ул ике коралланган ярдәмче белән күрсәтелгән.
"Кучаның бөек патшасы (махараджа) Илмонисның хатын, багышлауны һәм кечкенә мускус тартмасын күргәч, ул Буддага ихтирам күрсәткән." Альберт Грүнведел тәрҗемәсе.
Якындагы фрескаларда хатыны белән патшазадә пәйда була, ул якындагы язмаларда киләчәк патша Тоттика һәм аның принцессасы Сваямпрабһа буларак искә алына.
Бу мәгарә язмаларда табылган хөкемдарларның исемнәренә, аеруча Тоттика Патшасы һәм аның хатыны Сваямпрабһа (Санскрит исеме) исемнәренә таянып шактый төгәл безнең эраның 6-нчы гасырының ахыры белән даталана, ул шулай ук Суварнапушпа (безнең эраның 600 елыннан 625 елына кадәр хөкем иткән) һәм аның улы Суварнадэва белән Кызыл гөмбәзле Мәгарә стеналарында язмаларда пәйда була. Эпиграфия Рәссамнар Мәгарәсеннән соңрак даталарны фараз итәргә мөмкинчелек бирә, аның борынгырак язмасы "рәссам Тутука" турында.
Кызыл гөмбәзле 67 мәгарә: күбрәк патша багышлаулары
Якындагы башка мәгарәдә Кызыл гөмбәзле A мәгарәсе (67 мәгарә) шулай ук патшабикәне һәм патшаны кертеп, алар арасында Суварнапушпа (безнең эраның 600-625 еллары) һәм аның улы Суварнадэва (безнең эраның 625-648 елларында хөкем иткән) бүләк итүчеләр исемлеге китерелгән. Язмаларга шулай Тоттика Патшасы һәм аның хатыны Сваямпрабһа (Санскрит исеме) исемнәре китерелгән, алар Икенче Төркемнең Майя Мәгарәсендә (205 мәгарә) шулай ук пәйда була, бу ике мәгарәнең вакыт буенча якынлыгын фараз итәргә мөмкинчелек бирә. Эпиграфиядә шулай ук Рәссамнар Мәгарәсеннән соңрак даталар тәкъдим ителә, иң борынгы язма "Тутука рәссамы" булып.
Бик борынгы кулъязмалар, шул исәптән Санскрит турында иң борынгы мәгълүм булган кулъязмаларның берсе табылган китапханә булган Кызыл гөмбәзле мәгарә.
69 Мәгарә: Куча патшасына багышлау һәм аның портреты (ышанычлы итеп безнең эраның 600-647 елы белән даталана)
Бу периодта Кызыл Мәгарәләрендә бердәнбер ышанычлы даталау бар: 69 Мәгарәдә Куча патша пары рәсеме бар, патшаның галосында түбәндәге язма: "Суварнапушпа һәм аның Улына багышлап төзелгән гыйбадәтханә", Суварнапушпа 600 ел һәм 625 ел арасында хөкем иткән һәм Кытай чыганаклары буенча аның өч улы безнең эраның 647 елына кадәр үлгән. Безнең эраның 630 елында Кучага килгәндә, Кытай монахы Сюанзанг Кучаның Хинаяна патшасы һәм Суварнапушпаның улы һәм дәвамчысы Суварнадэваның алкышларын алган.
Сюанзанг Кучаның (屈支国 qūzhīguó, "Танг Династиясенең Көнбатыш Төбәкләр Игъланында" "大唐西域记") хасиятләрендә күп детальләрне тасвирлаган һәм мөгаен Кызылга зиярәт кылган: 1) "Язу стиле кайбер аермалар белән Һиндле" 2) "Алар ефәк һәм чигүле бизәкләр белән киемнәр кияләр. Алар чәчләрен кисәләр һәм (башлары өстеннән) агымлы каплау кияләр 3) "Куча ("屈支" qūzhī) расасы патшасы" 4) "Илдә биш мең һәм күбрәк өйрәнчекләр белән якынча бер йөз монастырь (saṅghārāma) бар. Болар Сарвастивадасның (Шво-йиһ-тсай-ю-по) Кече Арба мәктәбенә карый. Аларның доктринасы (Сутралар тәгълиматы) һәм аларның дисциплина кагыйдәләре (Винайя принциплары) Һиндстанныкы кебек һәм аларны укучылар шул ук (оригиналларны) кулланалар." 5) "Бу сахра шәһәрдән якынча 40 ли төньякка арада тау авышлыгында якын торучы ике монастырь бар".
Бу вакыйгалар безнең эраның 648 ел Кучага каршы Танг кампаниясеннән бераз алданрак булган.
3 период: соңгы хикәя эволюциясе
Кызылда соңгы стадия Икенче Һинд-Иран Стилендә 3 период. Чәчәк атуның ахырына Кызыл гөмбәзле үзәк баганалы мәгарә, ниша һәм әйләнү өчен коридор белән, әмма Илаһлар белән бизәлгән мәһабәт гөмбәз таҗы белән кубик диярлек төп базлы “үзәк багана” пәйда булуына шәһид булган. Рәсем стиле бик камил һәм шулай ук төбәктә кайбер башка мәгарәләрдә, мәсәлән, Комтурада күренергә мөмкин. Иконография шулай ук эволюцияләгән, Галәм Буддасы бөтен урында булучы һәм мәһабәт булган, еш кечерәк Буддаларның мириада эманацияләре белән әйләндерелеп алынган. Бу мәгарәнең аерылып торган һәм бик камил төренең тибы 123 мәгарә, "Балдак тотучы күгәрченнәр белән мәгарә". Ул соңгы хикәя эволюциясен чагылдыра, анда Галәми Будданың фигуралары доминант, шул ук вакытта икенчел фигуралар кечерәк роль алалар.
"Боҗра тотучы күгәрченнәр белән мәгарә" (123 мәгарә)
"Боҗра тотучы күгәрченнәр мәгарәсе"ндә (123 мәгарә) ниша һәм әйләнү өчен коридор, әмма Илаһлар белән бизәлгән мәһабәт гөмбәз белән таҗланган хасиятле булмаган кубик төп баз белән "үзәк багана" тибы булган. Төп баз багана алдында арткы стенаны формалаштырып, шакмак вестибюль яки төп залны (3.42×3.42 метр) формалаштыра, вестибюль бизәлгән гөмбәз белән әйләндерелгән. Басып торучы Илаһлар белән бизәлгән гөмбәз прототибы Бамиан мәгарәләрендә С төркемендә бар. Аны шулай ук төбәктә кайбер башка мәгарәләрдә, мәсәлән Комтурада күреп була.
Мәгарә "венок тотучы очучы казлар" (яки боҗра) мисалы өчен шулай аталган. Бу мисал шулай ук 69 Мәгарәсеннән мәгълүм, ул тарихи идентификацияләнгән патша язмасы һәм тасвирламасы өчен безнең эраның 625-647 елы белән даталана. Бу билгегә күрә 123 мәгарә шул ук период белән даталанырга мөмкин.
Будданың ике монументаль сурәте төп базның ике ягын били. Аларның күпсанлы утыручы яки басып торучы Буддалар белән тутырылган тулы тән "мандорла" галолары бар. Бу монументаль сурәтләр Шравастида Шакьямуни Будданың икенче Бөек Могъҗизасын чагылдыра. Аннан мириада Буддалар эманацияли, һәрберсе лотоста басып тора, бу “Дивьявадана”да китерелгән Шравастида тирән медитация нәтиҗәсе. Бөек Могъҗизаның бу аңлавы Сарвастивадин һәм Муласарвастивадин арасында аеруча билгеле. Ике монументаль Будда кайберәүләре ак тәнле, кайберәүләре кара тәнле ярдәмчеләр белән һәм Ваджрапани белән уратылган.
Ян коридорда шулай ук охшаш Будда сурәтләре бар, әмма бу юлы Будда тирәли өстәмә бизәлгән төркем белән, ул боҗра тотучы күгәрченнәр рәте белән тутырылган, бу мәгарәгә исемне биргән. Барлык Будда сурәтләре күпсанлы ярдәмчеләр Дэваталар һәм Ваджрапанилар белән уратылган.
Рәсемнәр Европага күбесенчә Альберт фон Ле Кокның Үзәк Азиягә дүртенче Патша Пруссия экспедициясе тарафыннан китерелгән. Мәгарә Берлинда 1928 ел тирәли төзекләндерелгән булган, әмма сугыш вакытында зыян күргән. Ул Азия Сәнгате Музее өчен янә төзекләндерелгән булган. Стенаның сул ягында рәсем in-situ кала һәм шактый зыян күргән.
Өченче периодның башка мәгарәләре
Үзәк Мәгарә (186 Мәгарә), Ахырдан Өченче Мәгарә (184 Мәгарә) һәм Алдан Өченче Мәгарә (187 Мәгарә) шулай ук бу өченче периодның вәкилләре дип таныла.
Уйгыр-Кытай Стиле (Безнең эраның 8-енче-9-ынчы гасыры)
Шулай ук "өченче стиль" дип тасвирланган 4-енче период Кытай рәсеменнән көчле йогынтыны кабул итә, Танг династиясенең сәнгать активлыгы һәм экспансиясе нәтиҗәсе. Турфаннан Хотанга кадәр бөтен Тарим Бассеины белән Куча цивилизациясе, Безнең эраның 648 ел Кытай җәза явыннан тар-мар ителгән, ул Кучаның Һинд һәм Иран стильләренең ахырын куйган. Танг Династиясе экспедиция корпусының җитәкләгән Көнчыгыш Төрки генерал Ашина Ше'ер унбер мең Куча яшәүчеләренең башларын чабып җәза бирергә кушкан. "Ул биш бөек шәһәрчекне җимергән һәм алар белән күп мириада ир кешене һәм хатынны... көнбатышның җирләре куркыныч белән тартып алынган булган."
Кызылда ике мәгарәнең Танг периоды сәнгате бар: 43 мәгарә һәм 229 мәгарә. Якындагы Комтура һәм Турфанда хәзер Кытай стильләре доминант булган.
Безнең эраның 670 елында Тибет Империясе Тарим Бассеинының күпчелеген Хотан, Куча, Карашаһр һәм Кашгарны кертеп яулап алганнар, алар аны 692 елда Кытайлар контрольне кире алганчы тотканнар.
Мәхәббәт поэмасы
Тохарлардан мәгълүм булган күпчелек текстлар дини, бердәнбер чыгарылма булып Кызылда табылган һәм якынча безнең эраның 600 елы белән даталанган (B-496 кулъязмасы) Тохар В телендә мәгълүм мәхәббәт шигыре тора:
"Кызыл китапханәсе"
Кызыл китапханәсендә Санскритта яки Тохар B телендә язылган: "Һинд театры буенча хәзер мәгълүм булган иң борынгы күчермәләрнең" кайберәүләре булган: Санскрит әдәбиятында Натака дип аталган бу әдәбият, проза һәм шигырь аралаш, музыка һәм пантомима шулай сәхнә күрсәтмәләре тәэмин иткән, шулай итеп мөнәсәбәтләрне һәм тавышларны үзгәртүне бөтен пьесаны уйный ала. Бу пьесалар Бианвен дип аталган Кытай “трансформация текстлары” яки “җырлау мәсәлләре” килеп чыгышында тора.
Кызыл турында 13-енче гасыр Тибет документы
Кызыл Мәгарәләренең Герман табучыларының берсе Альберт Грүнведел, Санкт-Петербургата Кучага һәм Кызыл Мәгарәләренә карый торган 13-енче гасыр Тибет текстын тапкан ул мәгарәләрне Тантрик Буддачылык перспективасыннан тасвирлый. Тибет тексты буенча кайбер мәгарәләрдә рәсемнәр югары ранглы монах Анандаварман ярдәмендә “Мендре” исемле Тохар (Тһогар) патшасы (мөгаен Мандһатр) тарафыннан ясалган булган. Патша Һиндле рәссам Нараваһанадаттага һәм өйрәнчекләре белән Сүрия рәссамы Прияратнага мәгарәләрне буярга кушкан. Күрше Хотан патшалары Виджаявардһана һәм Мурлимин урынга рәссамнарны җибәреп шулай ук башка мәгарәне буяу белән ярдәм иткән.
Мендре дип аталган Тһогар патшасы яки "Фарсы" (По-ло-си), яки Анандаварманың Будда тарафдарлары өчен бу мәгарәләрдә рәсемнәре булган, соңыннан Сүриядән өйрәнчекләре белән килгән Прияратна, шулай ук (Култорт) яки Нигантхастан килгән рәссам Митрадатта һәм Нараваһанадатта тарафыннан буялган булган. Мендре патшасы Кытай императорыннан Амитабһа сурәтен кабул иткән һәм алкышлы җиргә (Сукһавати) киткән. Әйткән анты буенча Кытай императоры улы Мир-ли кальгасына киткән һәм мәгарәләрне Буддага табыну (Будда-Култулар) өчен эшләгән.|Альберт Грүнведел Тибет тексты тәрҗемәсе. Буддачылык галиме Терамото Энга башка төрле тәрҗемәне биргән: Персия (Полоси) патшасы Мендре яки Тухара (覩货罗, Тохаристан) патшалары Анандаварма. бу мәгарәләрдә Будданың барлык тарафдарлары өчен сурәтләр буялган булган, аларны Нигантһас табыну урыныннан килгән рәссам Митрадатта һәм шулай ук Нараваһанадатта эшләгән, соңыннан өйрәнчекләре белән Сүриядән (“Румакама”, “Рим Империясе”ннән) килгән Прияратна эшләгән. Мендре Патшасы һәм Тухара Патшасы Амитабһа реликвияләрен кабул иткән һәм алкышланган җиргә (Сукһавати) киткән. Даһуангфа (大黄发王) исемле Тухара Патшасының улы Мир-ли шәһәренә килгән, Калачакрадан барлык Җайна-Нигантһаларга чыгыш ясаган һәм барлык мәгарәләрне Будда табынуы өчен эшләгән.|Терамото Энга Тибет тексты тәрҗемәсе (фрагмент). Сам ван Шаик тарафыннан күптән булмаган тәрҗемә буенча, текст түбәндәгечә булырга тиеш:
"Сам ван Шаик тәрҗемәсе." }}
Сам ван Шаик буенча, "Мендре" Һинд-Грек патшасы Менандер, яки Буддачылык чыганакларныкы мифик патша Манадһатр булырга мөмкин булган; "Полоси" патша Прасенаҗит өчен Кытай аббревиатурасы булырга мөмкин булган; "Ромакам" Византия Империясе булырга мөмкин булган; "ялангачлар" Нигантһалар булачак.
Тибет телендә "Тһо-гар" "Тһод-кар" дигән ил Тохаристанга (борынгы Бактрия) карый.
Йогынтылар
Кызыл Мәгарәләре "Кытайда иң элек чагылышы булган гротлар". Кызыл Мәгарәләре мөгаен Дунһуангта, Могао Мәгарәләрендә, Төньяк Лианг династиясе вакытында (безнең эраның 421-439 елы) һәм шуннан соң Кытайда рәсем сәнгатенә йогынты ясаган.
Тарихчы Дэниэл С.Воһ буенча: "Кытайга Буддачылыкның тапшырылуының Куча төбәгендә әһәмиятен һәм Кумараджива кебек тәрҗемәчеләр хәрәкәте турында шәһадәтне исәпкә алып, Кызыл сәнгате (һәм мөгаен рәссамнары) Дунһуанг янында Могао Мәгарәсе комплексына һәм дәвам итеп Ефәк Юлы буенча йогынтысын фараз итәргә була. Сакланып калган Дунһуанг мәгарәләре (бишенче гасырының башыннан даталана) рәсемнәрдә Кызылда булганга охшаш үзенчәлекле 'Үзәк Азия' хасиятләрен күрсәтә. Кызылда һәм Могаода сурәтләнгән темалар арасында шаккатыргыч охшаш мода булып 'Галәм Буддасы'ныкы тора, аның киеме феноменаль дөнья белән сурәтләрне күрсәтә."
Җимерү, вандализм, сүтү һәм туризм
Безнең эраның 4-енче һәм 8-енче гасырлар арасында төзелеше һәм бизәлешеннән бирле Кызыл Мәгарәләре төрле дини вандализм һәм җимерелүнең периодларына дучар булган. Әлбәттә, Көнбатыш археологлары 20-нче гасыр башында иң яхшы сакланып калган сәнгать эшләрнең массив калыпларын эшләве белән җитәкчелек иткән. Колониаль карашларыннан башка, аларның фараз ителгән мотивацияләрнең берсе Ислам иконоклазмына күрә сәнгать эшләрен вандализмнан һәм хәзинә талаучыларның ерткычлыгыннан саклау булган. Сүтелгән панельларның күпчелеге Германиягә, Берлинга, Һинд Сәнгате Музеена җибәрелгән булган, әмма ироник һәм трагик рәвештә иң яхшы очракларда бары тик фотографияләр һәм рәсемнәр калып Икенче Бөтендөнья Сугышы җимерелүләрендә югалган булган. Фрескаларның шактый өлеше Берлинда Советлар тарафыннан алынган булган һәм шуннан соң Эрмитаж Музеена җибәрелгән булган.
Соңрак вакытта Кызыл Гвардия урынның җимерелүенә шулай ук өлеш керткән, әмма урынның 2005 елда туристик максатлар өчен трансформациясе күп мәгарәләрнең җимерелүенә һәм археологик белемнең тиешсез югалтуына китергән. Хәзерге вакытта, мәгарәләрнең берсе дә җимерелүсез калмаган дип әйтергә мөмкин, әмма калганы мәһабәт булып күренә.
Төп Кызыл мәгарәләре
Мәгарәләргә исемнәре беренче мәртәбә төрле шәхси хасиятләренә таянып Алман телендә Альберт Грүнведел тарафыннан бирелгән булган. Бу исемнәрнең күбесе Инглиз телендә калган. Соңрак кытайлар тарафыннан мәгарәләрнең көнбатыштан көнчыгышка таба географик позициясенә нигезләнеп нумерация системасы кертелгән булган.
Шотландиядә Һинд дине
Шотландиядә Һинд дине - ул Шотландиядә Һинду диненең барлык аспектларын колачлый. 20-енче гасырның икенче яртысында Шотланд Һиндуларның күп саны монда урнашкан. 2001 Берләшкән Корольлек халык санын алу буенча, 5600 кеше үзен Һинду дип атаган, бу Шотландия халкының 0,1%-ын тәшкил итә һәм Уэльста Һинд дине тарафдарларыннан бераз гына күбрәк. In the 2011 UK Census, the number of Hindus in Scotland almost tripled to over 16,000 adherents.
Чыгышлары
Күпчелек Шотландия Һиндлеләре Һиндле чыгышлы, яки кимендә күрше илләрдән, мәсәлән, Шри Ланка, Пакистан, Непал һәм Бангладештан. Боларның күпчелеге 1970 елларда Угандадан Иди Амин аларны кугач килгәннәр, һәм кайберәүләр Көньяк Африкадан. Шулай ук Индонезия һәм Әфганстан чыгышлылар бар.
Үз чиратында боларның күпчелеге Һиндстанның Пәнҗаб төбәгеннән. Алар арасында Инглиз теленнән башка телләргә Пәнҗаби, Хинди, Урду, Гуҗарати һәм Непали керә.
Гыйбадәтханәләр
Ил буенча берничә Һинду гыйбадәтханәсе бар. Глазгоның Көнбатыш Ахырында гыйбадәтханә 2006 ачылган. Шулай да, ул 2010 елның янгыны нәтиҗәсендә зыян күргән. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте, ул шулай ук "Һаре Кришна" шулай ук Көньяк Ланкаширда Лесмахагодан тыш эшли. Шулай ук Эдинбургта һәм Дандида һәм 2008 елда Абердинда гыйбадәтханә төзергә планнар бар.
Иллинойс (штат)
Иллино́йс (ингл. Illinois) – АКШ Урта көнбатышында урнашкан штат. Мәйданы – 150 мең км². Халык саны – 12,4 млн. кеше (2000) (халык саны буенча АКШда бишенче штат). Башкаласы – Спрингфилд шәһәре, иң зур шәһәр – Чикаго; башка эре шәһәрләр: Рокфорд, Пеория, Орора, Нейпервилл, Декейтер.
Рәсми атама – «Линкольн җире» (Land of Lincoln), шулай ук «Прерия штаты» (Prairie State). Рәсми девиз State sovereignty, national union («Штат бәйсезлеге, милли берлек»).
Штат төньякта Висконсин белән, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Индиана штаты белән, көньякта Кентукки штаты белән, ә көнбатышта Айова һәм Миссури штатлары белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Мичиган күле белән чикләнгән.
Владимир Марковников (1838)
Владимир Марковников (Владимир Васильевич Марковников,, — , ) — химик, Казан һәм Новороссия университетлары профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры (1901), Рус химия җәмгыятенә нигез салучыларның берсе.
Нерв системасы
Кеше һәм хайван организмы яшәешендә һәм эшчәнлегендә нерв системасы гаять зур роль уйный. Нерв системасының иң төп органы—баш мие. Ул барлык мәсьәләләр буенча карар кабул итә, боерык бирә һәм аның үтәлешен тикшерә.
Нерв системасы организмның барлык өлешләрен бербөтен итеп тоташтыра һәм алар белән идарә итә. Барлык хәбәрләр, телефон сигналы чыбыклар буйлап тапшырылган кебек, мигә һәм мидән нервлар буенча тапшырыла. Сигналлар нервлар буенча гаять зур тизлек белән узалар, бу тизлек секундына 120 метрга җитә.
Сез минең һәм нерв системасының нинди зур роль уйнавын һәм аның сәламәт булуының ни өчен мөһим икәнлеген аңлагансыздыр. Әгәр баш мие белән берәр хәл булса, әйтик, баш мие чүмече нык кына бәрелсә, күрү сәләте начарлану ихтимал. Чигә бәрелү—фикерләрне чуалтырга, арка мие зарарланса, күрү, ишетү, фикерләүгә зыян килми, ә менә эчке органнар, кул, арка, аяклар эшчәнлеге бозылырга мөмкин.
Режим сакламау, күп йә аз йоклау, тирән кичерешләрнең, бигрәк тә йокы алдыннан, күп булуы нерв системасын какшата. Шуның өчен вакытында йокларга яту һәм тору, саф һавада йөрү, эшләү, ашау мөһим. Шул вакытта һәрвакыт күтәренке рухлы, шат күңелле булырсыз, сезнең бар нәрсәгә көчегез җитәр.
Нейроннар
Нерв системасы нейроннардан, яки нерв күзәнәкләреннән һәм нейроглиядан, яки нейроглиаль күзәнәкләрдән тора. Нейроннар — ул ярсучан күзәнәкләр, ягъни алар электрик импульсларны барлыкка китерә һәм аларны тапшыра алалар (йогынты потенциалы). Нейроннар төрле формада һәм зурлыкта булалар. Ике үсенте төре барлыкка китерәләр: аксоннар һәм дендритлар.
Нейроглия
Глиаль күзәнәкләрнең саны нейроннар саныннан күпкә күбрәк. Алар үзәк нерв системасы (ҮНС) күләменең иң кимендә яртысын тәшкил итәләр. Ләкин нейроннардан аермалы буларак алар йогынты потенциалы барлыкка китерә алмыйлар. Нейроглиаль күзәнәкләр төзелешләре һәм килеп чыгышлары буенча төрле. Алар нерв системасында ярдәмчел роль уйныйлар. Алар терәк, трофик, секретор, чикләүче һәм саклау функцияләрен үтиләр.
Фоллиньи
Фоллиньи — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Врхника (община)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Адамовизна (Подлясье воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Иллинойс (мәгънәләр)
Иллинойс:
Ведраре
Ведраре — Болгариянең Пловдив өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Юниверсал (Индиана)
Юниверсал  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Елк-Крик (Кентукки)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эинген (Аугсбург)
Эинген  — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шаши (Киров өлкәсе)
Шаши (Шаши) — Киров өлкәсенең Нема районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Каань
Каань — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
Ле-Пюизе-Доре
Ле-Пюизе-Доре — Франциянең Мен һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Гёстлинг-ан-дер-Ибс
Гёстлинг-ан-дер-Ибс — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Куандык коридоры
Куандык коридоры, шулай ук Ырынбур коридоры (Ҡыуандыҡ/Ырымбур коридоры, Қуандық/Орынбор коридоры (дәлізі), Кувандыкский коридор, Оренбургский коридор) — Ырынбур өлкәсенең Башкортстанны Казакъстаннан аерып торучы Гай һәм Куандык районнарын билгеләү өчен кулланыла торган термин. Нәкъ менә биредә Ырынбур өлкәсенең Башкортстан белән Казакъстан арасындагы 50 км озынлыктагы иң «тар» урыны урнашкан.
Этимологиясе һәм политологиядә кулланылышы
Терминны фәнни кулланылышка 2013 елда америкалы политолог кертеп җибәргән. Америка галиме уртак Башкортстан-Казакъстан чиге барлыкка килү Мәскәүне Себердән аерачак һәм Башкортстанның, димәк Идел-Уралның башка республикаларының бәйсезлеген тану өчен шартлар тудырачак, дип саный. Россия Федерациясендә Үзәктән аерылу омтылышларын тикшерүче Украина политологы Павел Подобед Куандык коридорын ерып җибәрү — Идел буеның алты республикасын (Башкортстан, Татарстан, Чуашстан, Удмуртия, Мари Ил, Мордовия) РФ составыннан чыгару процессын башлап җибәрә ала, дип раслый.
2018 елда Kazinform дәүләт мәгълүмат агентлыгы сайтында Ырынбур өлкәсе җирләрен, Омскины һ. б. күрше территорияләрне дә үз эченә алган Казакъстан иле картасы урнаштырыла. Яңалыкны ялгышлык дип аңлатып, тиз генә алып куялар, әмма мәгълүмат агентлыгының әлеге гамәлен халыкара күзәтүчеләр, шул исәптән Россия күзәтүчеләре дә бик тиз шәрехләп өлгерә. Эш шунда ки, 2017 елда Kazinform дәүләт мәгълүмат агентлыгы генераль директоры итеп үз милли карашларын яшерми торган, шул исәптән Орынборны казакъ халкына кире кайтару яклы булган Әскәр Умаров билгеләнә.
Тарих
Россия империясе таркалгач, 1918 елда башкортлар һәм казакълар үз милли республикаларын төзергә теләве хакында игълан итә. Ырынбур казакъ милли-азатлык хәрәкәтенең  иң мөһим үзәкләреннән берсе була. 1918 елның сентябрендә Уфада башкорт һәм казакъ вәкилләренең киңәшмәсе булып уза. Көн тәртибендә федерация булдыру мәсьәләсе тора. Төзеләчәк республикалар арасында уртак чик булу аңлашыла торган нәрсә буларак кабул ителә. Большевиклар хакимияткә килгәннән соң, башкорт һәм казакъларның төзелергә тиешле демократик дәүләтләре урынында РСФСР составында автоном совет республикалары барлыкка китерелә. Ырынбур — төньякта Башкорт АССР белән чиктәш булган Кыргыз АССР (казакъларның милли автономиясе) башкаласы була.
1925 елда ССРБ җитәкчелеге Ырынбур губернасын совет Казакъстаны составыннан чыгара һәм аны РСФСР составына кертә. Ике төрки республиканы аерып торачак «Куандык коридоры» булдырыла. Соңыннан, «чикне аныклау» буенча карарлардан чыгып, әлеге коридор берничә тапкыр киңәйтелә.