cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Риф Тойгынов
Риф Тойгын Язучылар берлеген җитәкләгән елларда уңай үзгәрешләр башланган иде. Татар берләшмәсе җитәкчесе моңа кадәр әдәби консультант вазифасында торса, Тойгын татар берләшмәсе рәисен үзенең урынбасары итеп күтәрде. Нәкъ ул җитәкче булган елларда Татарстан Язучылар берлеге белән дустанә мөнәсәбәтләр ныгыды. Уртак бик күп чаралар, очрашулар узды. Риф Тойгын Башкортстандагы татар язучылары сүзләренә колак салып, киңәшләрен тотып эш итте.
2014 елның 8 гыйнварында Уфа каласында вафат.
Вассиньи
Вассиньи (Wassigny) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
Табунная
Табунная — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Быстрая елгасының сул ярына тамагыннан 1 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Латкова Вас
Латкова Вас — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Норте-Гранде
Норте-Гранде — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ручь-Ю 1
Ручь-Ю, 1 — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ручь-Ю елгасының уң ярыннан 65 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 48 км.
Кубильос
Кубильос — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ручь-Ю 1
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Марконнель
Марконнель — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Белема
Белема — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Барби (Савойя)
Барби (Barby) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сент-Альбан-Лес кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 2,48 км².
Искәрмәләр
Барби (Савойя)
Оброчешть
Оброчешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Минеола (Техас)
Минеола  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Мильки (Браславский районы)
Мильки (Мількі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Минеола (Техас)
Тарихы
Минеола шәһәре  елда нигезләнгән.
Мильки (Браславский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Минеола (Техас)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Грабина (Поддембицкий повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вилаҗо Рурале (Мантова)
Вилаҗо Рурале — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вилаҗо Рурале Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лахов Грабен
Лахов Грабен — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Раково (Подлясье воеводалыгы)
Раково  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лахов Грабен
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Голубе
Голубе — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Түбән Балтай
Түбән Балтай — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.
Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422344.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Миллвилл (Пенсильвания)
Миллвилл  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Дерейолу (Мутки)
Дерейолу (Dereyolu) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Битлис иле Мутки илчесенә караган бер авыл (köy).
Алабайтал
Алабайтал (Алабайтал) — Ырынбур өлкәсенең Биләй районында урнашкан торак пункт.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 79,6%, руслар — 5,7%, казакълар — 2,8%, болгарлар — 2,8%.
Норте-Пекену
Норте-Пекену — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
NGC 6850
NGC 6850 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Бондкув (Мазовия воеводалыгы)
Бондкув  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Нечкә-Бүләк
Нечкә-Бүләк — Башкортстанның Туймазы районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 452787, — 80251875005.
Бондкув (Мазовия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Җумһуриет (Антакья)
Җумһуриет (Cumhuriyet) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Антакья илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шахтер (Караганды өлкәсе)
Шахтер (Шахтер) — Казакъстанның Караганды өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Кубо-де-Бенавенте
Кубо-де-Бенавенте — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(2188) Орлёнок
(2188) Орлёнок  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1976 елның 28 октябрендә Журавлёва Л. В. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1976 UL4» саналган.
Жыличы (Ивевский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Селянка (Усолка кушылдыгы)
Селянка — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Усолка елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мәэкүла (Һииумаа)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Хийумаа өязендә урнашкан авыл.
Грабина-Воля
Грабина-Воля — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лаховна
Лаховна — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вәлит
Вәлит — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
Ватиньи
Ватиньи (Watigny) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
Вәлит
Демография
Халык саны динамикасы:
Милькунь
Милькунь (Мількунь ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Докшицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Вәлит
Демография
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 74 кешенең яшәве мәгълүм.
Раково-Богине
Раково-Богине — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
UNC5B
UNC5B —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Марль-ле-Мин
Марль-ле-Мин — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Носса-Сеньора-да-Консейсан (Ангра-ду-Эроишму)
Носса-Сеньора-да-Консейсан  — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Мәэкүла (Камбья)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Бельве
Бельве — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Алга (Ырынбур өлкәсе)
Алга (Алга) — Ырынбур өлкәсенең Богырыслан районында урнашкан торак пункт.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 89,4%, руслар — 10,6%.
Маккорд (Оклахома)
Маккорд  — Америка Кушма Штатларының Оклахома штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Маккорд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Басанс
Басанс (Bassens) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сент-Альбан-Лес кантонына карый.
Голчево
Голчево — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Басанс
Географиясе
Коммуна мәйданы — 3,11 км².
Искәрмәләр
Басанс
Голчево
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лаховче
Лаховче — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Шахтинск шәһәр хакимлеге
Шахтинск шәһәр хакимлеге (Шахтинск қалалық әкімдігі) — Казакъстанның Караганды өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Лаховче
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шахтинск шәһәр хакимлеге
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Татарка (Ануй кушылдыгы)
Татарка  — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Ануй елгасының сул ярына тамагыннан 160 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Бия һәм Катунь  елгалары кушылган урындан  Барнавыл каласына кадәр, Алей  елгасын кетрмичә. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Носса-Сеньора-ду-Розариу (Лагоа)
Носса-Сеньора-ду-Розариу  — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Куэльгамурес
Куэльгамурес — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вилаҗо Сан Домино (Фоҗа)
Вилаҗо Сан Домино — Италиянең Апулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вилаҗо Сан Домино Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Обчина-Урсулуй
Обчина-Урсулуй — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Минерал-Веллс (Техас)
Минерал-Веллс  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Минерал-Веллс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
UNC5C
UNC5C —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Раково-Чахи
Раково-Чахи — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
NGC 6851
NGC 6851 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Гомбино
Гомбино — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Грабице (Лодзь воеводалыгы)
Грабице  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Жыличы (Мастовский районы)
Жыличы  (Жылічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Мастовский районында урнашкан авыл.
Автомат (корал)
Автома́т, яки автомати́к караби́н, чит ил әдәбиятендә штурм мылтыгы — шәхси кул автоматик ата торган корал, якын сугышуында көндәшнең җанлы көчләренә тидерү билгеләнгән.
Жыличы (Мастовский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Автомат (корал)
СССРда Икенче бөтендөнья сугышыннан соң киң таралганнар һәм җәяү гаскәренең төп коралы буларак бервакытта -уксибәрне, магазинлы автомат булмаган мылтыкны һәм элекке буындагы автомат булмаган я үзлегенңән корыла торган мылтыкларны алмаштырган.
Бу термин Русиядә һәм элекке ССРБ илләрендә кулланыла, чит илләрдә исә аны гадәттә автоматик карабин яки автоматик мылтык дип атыйлар.
Автоматка хас үзенчәлекләр: арадаш патронны куллану, эре сыйдырышлы алмаштырыла торган магазин барлыгы (гадәттә, 30 патронга). Автомат, гадәттә, җиңел һәм компактлы ( озынлыгы якынча 800 мм, авырлык якынча 3-4 кг (патроннарсыз)), ул чиратлар белән ата ала.
Лахомно
Лахомно — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мәэкүла (Мулги)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Вильяндимаа өязендә урнашкан авыл.
Носса-Сеньора-душ-Ремедиуш (Повоасан)
Носса-Сеньора-душ-Ремедиуш  — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Вьеж-Фати
Вьеж-Фати (Wiège-Faty) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
Борынгы татарлар
Борынгы татарлар - V-XII гасырда Ерак Көнчыгышта торган иң көчле төрки кабиләләр. VI-XI гасырларда алты борынгы татар дәүләте нигезләнгән. X гасырдан бирле борынгы татар җирләренә халха монголлар күчеп килә башлаганнар, бу вакыттан монголлар һәм Кытайга каршы сугышлар ешайган. XII гасырда Чыңгызхан татар кабиләләрен буйсындырган һәм үз гаскәренә керткән, шул чордан бердәм гаскәре татар-монголлар атала башлаган. XIII гасырда татар-монгол гаскәрләре Кытай, Үзәк Азия, Якын Көнчыгыш, Кавказ, Идел буе Болгары, Рус кенәзлекләре, Польша, Көнчыгыш Алмания, Балкан ярымутравының өлеше, Романия, Маҗарстан илләрен яулап алалар. Көнбатышта яулап алынган биләмәләр иң зур татар дәүләте Алтын Урдага кергән: Идел буе Болгары, Кимәк каһанлыгы (Себер), Кавказ, Кырым, Россия, Хәрәзем, кыпчак далалары. Татар-монгол империясе таркалганнан соң аның иң зур өлеше Алтын Урдада торган төрки телле халыклар (болгарлар, хәзәрләр, бортаслар, бәҗәнәкләр, кыпчаклар һ.б.) да татарлар дип атала башлаган. Заманча татарлар Алтын Урда дәүләтенең варислары булып торалар.
Орхон-Енисей рун язмалары
Борынгы татарлар турында беренче чыганак Орхон-Енисей рун язмалары, икенче төп чыганак - Кытай елъязмалары булып торалар.
Утыз һәм Тугыз татар кабиләләре
VII—VIII гасырдагы кабер ташларында Орхон-Енисей рун язмаларында "Утыз татар" (Отуз татар 𐰆𐱃𐰔⁚𐱃𐱃𐰺) һәм "Тугыз татар" (Токуз татар 𐱃𐰸𐰔⁚𐱃𐱃𐰺) борынгы татар кабиләләре телгә алынган. Ягъни 6 гасырга кадәр татар кабиләләре билгеле булган инде.
Төрки каһанлыгына нигез салган Бумын каһан һәм аның варисы Истәми каһанны күмү уңае белән беренче мәртәбә телгә алынган утыз татар атамасы телгә алынган.
VII гасырда Илтәрис каһан җитәкләгән түргешләргә каршы сугышларда "Утыз татар" кабиләсе янә телгә алынган.
Марль-сюр-Канш
Марль-сюр-Канш — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
Борынгы татарлар
Исеменең чыгышы
Кытай чыганакларында татарлар 鞑靼 - та-та яки да-да дип язылган, чөнки кытай телендә р иероглифы юк, шуңа күрә Тимучин Тимерчин урынына язылган. Бер юрама буенча Чыңгызхан чыннан да тимерчеләр ыругыннан чыккандыр.
Уйгыр белгече Мөнир Ерзин буенча татарларны билгеләүче иероглиф та-та ике өлештән тора: сул билгесе булгари күнгә туры килә, уң билгесе - фонетик сыйфатын тасвирлый. Әлеге юрама буенча татар атамасы булгари дигән кызыл күн төре белән бәйләнгән.
Абрамов
Абрамов — фамилия.
Борынгы татарлар
Исеменең чыгышы
Кытай тарихчысы Е Лун-ли "Кидәннәр дәүләте тарихы" китабы буенча татар халкы күп кәбиләләрдән тора, һәр зур кабилә 200-300 гаиләдән тора, кече кабилә 50-70 гаиләдән тора, ләкин кабиләләр берләшмәсе үзеңне татарлар дип атыйлар.
"Сигез татар кабиләсе", "Утыз татар", "Тугыз татар" берләшмәләре Төрки каһанлыгына нигез салуда зур роль уйнаган.
Борынгы Кытай тарихчылары үз китапларында татарларны "ак татарлар", "кара татарлар", "кыргый татарлар"га бүлеп аерган.
Х-ХII гасырларда халха-монголлар борынгы татарлар җиренә күчеп килгәннәр, бу территория: бүгенге Монголия, Эчке Монголия, Кытай вилаяте Гәнсү, Шәнси.
6 гасырдан бирле борынгы татарлар һәм уйгырлар төрки халыклар булып нык аралашкан, нәкъ шуннан соңрак татар дәүләте Алтын Урдада уйгыр әлифбасы рәсми кагазьләрдә кулланылган.
Кара татарлар
ХIII гасырда инде Кытай тарихчылары Чыңгызхан чын монголларын "хэй-да" - димәк "кара татарлар", онгытлар кабиләсен - "бай да-да" - "ак татарлар" дип атаганнар.
1221 елда Кытай тарихчысы Мэн-да Бэй-лу "Монгол-татарларны тулы тасвирлау" дигән китапта болай язган:
Ак татарлар
Кытай тарихчылары игенчелек белән шөгыльләнгән татарларны "ак татарлар" яки "мәдәни татарлар" дип атаганнар. Дәүләтсез (хансыз) татар кабиләсе "кыргый татарлар" дип аталган.
Кытай тасвирлавы буенча "ак татарлар" Бөек ефәк юлы буйлап яшәгән, сәүдә һәм игенчелек белән шөгыльләнгән.
Бүтән татар кабиләсе корал ясау белән шөгыльләнгән һәм алардан Япониягә "Tatara" дигән кылыч ясау технологиясе таратылган. Заманча Татарстанда әлеге технология югалган, ләкин Япониядә торгызылып сакланган һәм мәшһүр "Татара (Катана) кылычы" бар.
Борынгы татарлар һәм Кытай
Кытай чыганагы буенча татарлар берләшмәсе кодрәтле һәм эре булган, якынча 70 мең гаиләдән торган, 14 төрки халыктан иң зуры саналган.
Гарәп чыганагы буенча татарларның бөеклеге һәм абруе сәбәпле бүтән төрки кабиләләр берләшеп үзеңне дә татарлар дип йөртә башлаганнар. 11 гасырдагы чыганак буенча татарлар Иртеш елгасы буйларында да яшәгән.
Борынгы татарлар Кытай белән еш сугышкан. 10 гасырдан соң татарлар монголларга каршы вакыт-вакыт сугыша башлаган.
1164 елда татарлар монголларны тар-мар итә.
1198 елда татарлар һәм Кытай арасында зур сугыш башланган. Кытай ягына монголлар һәм кереитләр кушылган, шуңа күрә татарлар җиңелгән, күп һәлак булган, әсирлеккә эләккән, зур өлеше көнбатышка күчеп киткән.
Татарлар һәм монголлар
Көнчыгышта калган татарларга каршы монголлар яңа сугыш башлаган. 1202 елда чагай, алухай, алчы татарлары җиңелгән. 1204 елда монголлар (кара татарлар) ак татарларны тар-мар иткән.
Чыңгызхан төрле татар кабиләләрен буйсындырып үз гаскәренә керткән, алар иң кодрәтле, кыю булып беренче сафта сугышкан, шуннан татар-монгол гаскәре ешрак татар гаскәре аталган, моннан тыш кытайлылар монголларны да кара татарлар дип йөрткән.
Чыңгызхан үзе дә татарча яхшы белгән; аның анасы чибәр Оэлун катнаш никахтан туган, ә кызының исеме төркичә (татарча) Алаһайбикә булган. Чыңгыз хан кыяфәте белән бүтән монголлардан, ягъни кыргый һәм кара татарлардан, аерылып торган: «зур һәм мәһабәт гәүдәле, киң маңгайлы, озын сакаллы» булган. Аның ике хатыны белән тәрбиягә алган малаеның татарлар булганлыгы да мәгълүм. Империянең баш хакиме вазифасын татар кабиләсеннән чыккан Шики-Хутуку исемле гаскәр башлыгы үтәгән. Димәк, Чыңгыз ханның шәхси дөньясында да, аның дәүләт эшләрендә дә татарлар зур урын алып торган.
Чыңгызхан берләштергән бердәм гаскәр татар-монгол гаскәре, көнбатышта ешрак татар гаскәре дип йөртелә.
Грабиця (Лаский повяты)
Грабиця  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Абрамов
Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
Миллгейм (Пенсильвания)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Йолдыз (Ырынбур өлкәсе)
Йолдыз (Юлдуз) — Ырынбур өлкәсенең Богырыслан районында урнашкан торак пункт.
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.
Шашке
Шашке (Шашке) — Казакъстанның Акмола өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Ла-Боведа-де-Торо
Ла-Боведа-де-Торо — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
(2724) Орлов
(2724) Орлов  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1978 елның 13 сентябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1978 RZ5» саналган.
Ракувек (Подлясье воеводалыгы)
Ракувек  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Малберри (Оклахома)
Малберри  — Америка Кушма Штатларының Оклахома штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Малберри халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Айкино
Айкино (Айкино) — Коми Республикасының Усть-Вымь районында урнашкан авыл.
Климат
Айкино климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (56%), руслар (36%), украиннар (5%).
Бонин-Огрудки
Бонин-Огрудки — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
(2517) Орма
Тарихы
1968 елның 28 сентябрендә Пауль Вильд тарафыннан Циммервальд обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1968 SB» саналган.
Бонин-Огрудки
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Усолье (Киров өлкәсе)
Усолье (Усолье) — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Жыличы (Шчучынский районы)
Жыличы  (Жылічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Вилаҗо Сан Җузепе
Вилаҗо Сан Җузепе — Италиянең Сицилия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вилаҗо Сан Җузепе Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Хөсниҗиһан Байдамшина-Абрамова
Хөсниҗиһан Байдамшина-Абрамова, Хөсниҗиһан Мортаза кызы Байдамшина — татар хатын-кызлары арасында беренче сәясәтчеләрдән, ТАССР сәнәгате страховой кассасы рәисе (1930-1937). Кыям Абрамовның (1897-1938, ТАССР ХКШ рәисе (1930-1937) хатыны. ВКП (б) әгъзасы (1919 елдан).
Тәрҗемәи хәле
1898 елда Казан губернасы Тәтеш өязе (хәзерге Тәтеш районы) Кече Әтрәч авылында туган. Гаиләсе Тәтешкә күчеп килгәч, Хөсниҗиһан шәһәрнең земский начальнигы гаиләсендә хезмәтче булып эшли. Тәтештә рус-татар мәктәбендә (мөдире Исхак Казаков) укый.
Октябрь инкыйлабы
Инкыйлабтан соң, кыска сроклы курсларда укып, укытучы була. Тенеш, Барыш авылларында укытучы булып эшли. 1919 елда фиркагә кабул ителә. Фирканең Тәтеш кантоны комитеты аны хатын-кызлар белән эшләү бүлеге мөдире итеп билгели.
Казанда
1922 елда ВКП (б) ның Казан шәһәре Берләшкән Бистә райкомының эшче хатын-кызлар бүлеге инструкторы. 1928-1930 елларда ире ВКП (б) үзәк комитеты каршындагы марксизм-ленинизм югары курсларында (Мәскәү) укыганда, рабфакның кичке бүлегенә укырга керә. Казанга кайткач, җаваплы вазифалар башкара: Татарстан АССР сәнәгате страховой кассасы рәисе булып эшли. Аның катнашында Казанда әртилләргә берләшкән сәнәгать һөнәрчеләре өчен хастаханә, балалар өчен ясле-бакчалар, «Крутушка» ял йорты ачыла.
Бережайка
Бережайка — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе, Мәскәү өлкәсе, Ярославль өлкәсе, Владимир өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Дрезна елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Идел елгасы кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Милюны (Видзавски авыл советы)
Милюны (Мілюны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Түбән Сәпәш
Түбән Сәпәш — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 453331, — 80238895005.
NGC 6852
NGC 6852 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Түбән Сәпәш
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 296 кешенең яшәве мәгълүм.
Бенак-е-Казнак
Бенак-е-Казнак — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Ручь-Ю 2
Ручь-Ю, 2 — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ручь-Ю елгасының сул ярыннан 65 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Уса елгасы. Кече елга бассейны — Уса, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Педру-Мигел
Педру-Мигел — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Мәэкүла (Отепәә)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Валгамаа өязендә урнашкан авыл.
Татарка (Иня кушылдыгы)
Татарка  — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Иня елгасының уң ярына тамагыннан 87 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гонсёрки
Гонсёрки — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Алексеевка (Уфа районы)
Алексеевка — Башкортстанның Уфа районында урнашкан авыл.
Миссури-Сити (Техас)
Миссури-Сити  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Алексеевка (Уфа районы)
Почта индексы — 450531, — 80252803001.
Миссури-Сити (Техас)
Тарихы
Миссури-Сити шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
UNC5D
UNC5D —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Овеселу
Овеселу — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Рамоти (Подлясье воеводалыгы)
Рамоти  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лахомшек
Лахомшек — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Грабиця (Пйотрковский повяты)
Грабиця  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лахонци
Лахонци — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Белькомб-ан-Бож
Белькомб-ан-Бож (Bellecombe-en-Bauges) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сент-Альбан-Лес кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 22,89 км².
Искәрмәләр
Белькомб-ан-Бож
Милюны (Слабодкавски авыл советы)
Милюны (Мілюны ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Пиедади (Лажиш-ду-Пику)
Пиедади  — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Ла-Иньеста
Ла-Иньеста — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Бонислав (Млавский повяты)
Бонислав  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чишмәбаш (Ырынбур өлкәсе)
Чишмәбаш (Чишма-Баш) — Ырынбур өлкәсенең Богырыслан районында урнашкан торак пункт.
5 август
5 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 148 көн кала.
ISO 8859-3
ISO 8859-3, şulay uq Latin-3 wä "Kön Awrupalı" iseme belän yörtelä torğan 8-bítlı bilgelämä ISO 8859 standardnıñ öleşe bula. Ul Törki, Malta tele wä Esperanto öçen maxsus yasaldı. Törki tellär öçen tağın ber ISO 8859-9 standardı da yasaldı.
ISO 8859 standardnıñ başqa öleşlärendä kük, asqı 7 bítlar ASCII standardnıñ kebek.
20. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.
Bu 00-1F, 7F, 80-9F, A5, AE, BE, C3, D0, E3 wä F0 urınnarı ISO/IEC 8859-3 standardında qullanılmí.
(350) Орнамента
(350) Орнамента  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1892 елның 14 декабрендә Огюст Шарлуа тарафыннан Ницца обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1892 U» саналган.
Шаштүбе
Шаштүбе (Шаштөбе) — Казакъстанның Төркестан өлкәсендә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Вими
Вими (Wimy) — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
Гонти (Польша)
Гонти  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Миллерсбург (Пенсильвания)
Миллерсбург  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Грабишев (Згерский повяты)
Грабишев  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Җумһуриет (Ерзин)
Җумһуриет (Cumhuriyet) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Ерзин илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Жылянцы
Жылянцы (Жылянцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Мәэкүла (Паиде)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Ярвамаа өязендә урнашкан авыл.
NGC 6853
NGC 6853 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
UNC79
UNC79 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Ратово-Пйотрово
Ратово-Пйотрово — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лачавес
Лачавес — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мариетта (Адер округы, Оклахома)
Мариетта  — Америка Кушма Штатларының Оклахома штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Мариетта халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пику-да-Педра
Пику-да-Педра — Португалиянең Азор утраулары округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Иван Артоболевский
Иван Иванович Артоболевский (1905 елның 26 сентябре [ 9 октябре], Мәскәү, Россия империясе — 1977 елның 21 сентябре, Мәскәү, ССРБ) — совет галим-механигы, механизмнар һәм машиналар теориясе өлкәсендә белгеч, ССРБ Фәннәр академиясе академигы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969).
Тормыш юлы
Иван Артоболевский рухани гаиләсендә туа. 1938 елда әтисе Иван Алексеевич Артоболевский атып үтерелә.
1926 елда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлый. 1927 елда экстерн белән Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының математика бүлеген тәмамлый.
1927 елдан укытучы булып эшли. 1929—1932 елларда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының теоретик механика кафедрасын җитәкли. Институт тарихында иң яшь профессор була.
1932—1949 елларда — Мәскәү дәүләт университеты профессоры (башта теоретик механика кафедрасында эшли). 1941 елда МДУ механика-математика факультетында (Б. В. Булгаков белән бергә) механизмнар һәм машиналар теориясе, гироскоплар теориясе, тирбәнешләр теориясе, идарә итү теориясе өлкәләрендә эшләрне активлаштыруны тәэмин иткән гамәли механика кафедрасын оештыра. Артоболевский бу кафедрада мөдир вазыйфаларын башкаручы була (1941—1944). Барлык студент-механиклар өчен мәҗбүри булган «Гамәли механика» курсын укыган. 1942 елдан — Мәскәү авиация институты профессоры.
1937 елдан ССРБ Фәннәр академиясенең машина белеме институтында эшли; механизмнар һәм машиналар теориясе бүлеге мөдире, 1938—1941 елларда — фән буенча директор урынбасары булып эшли.
1939 елда — әгъза-корреспондент, ә 1946 елда ССРБ ФА хакыйкый әгъзасы итеп сайлана.
Бөек Ватан сугышы елларында Инженер-машина төзүчеләр Бөтенсоюз фәнни җәмгыяте рәисе була. 1947 елдан — рәис урынбасары, 1966 елдан — «Гыйлем» Бөтенсоюз җәмгыяте рәисе.
7-9 нчы чакырылыш (1966—1979) ССРБ Югары Советы Союзы Советы депутаты Винница өлкәсенең 430 нчы номерлы Тульчин сайлау округыннан. 9 чакырылыш ССРБ Югары Советы Президиумы әгъзасы (1974—1979).
Теоретик һәм гамәли механика буенча ССРБ милли комитетының башлангыч составына керә (1956).
1969 елда 45 илдән торган Машиналар һәм механизмнар теориясе буенча халыкара федерация оештыру инициаторы һәм беренче президенты була, берничә тапкыр аның президенты итеп сайлана.
Грабишев (Поддембицкий повяты)
Грабишев  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мәэкүла (Пыһья-Пәрнумаа)
Мәэкүла (Mäeküla) — Эстониянең Пярнумаа өязендә урнашкан авыл.
Сусанна (Усолка кушылдыгы)
Сусанна — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга  Усолка елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ла-Торре-дель-Валье
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мөхәммәт-Әмин
Мөхәммәт-Әмин хан (яки Мөхәммәт Әмин)– 1487—1495, 1502—1518 елларда Казан ханлыгы белән идарә иткән хан. Шул ук вакытта Урта гасыр әдәбиятының бер вәкиле, шагыйре булып санала.
Мәскәү йогынтысы астында
1502 елда Габдел-Латыйфны кулга алалар һәм Мәскәүгә озаталар, заманында Илһам ханны җибәргән кебек, аны да төньякка сөргенгә сөрәләр. Казан тәхетенә тагын Мөхәммәт-Әмин утыртыла. Моңа кадәр рус кенәзе Иван III аңа Кашир һәм Серпухов шәһәрләрен идарәгә һәм «туклануга» биргән була. Бу вакытка инде ул 30 яшькә җитә, чыгышы аркасында, сүздә генә булса да, Литва сугышында хәтта рус гаскәрләренең башлыгы итеп тә билгеләнә.
Мәскәү протекторатыннан баш тарту
right|180px|thumb|Мөхәммәт-Әмин хан Икенче тапкыр Казан ханы булып утыргач (1502—1518), Мөхәммәт-Әмин үзенең дөньяга карашын үзгәртә, сәяси хәлләрне башкача бәяли башлап, үз дәүләтен бәйсезлек юлы белән үстерү күзлегеннән чыгып эш итүгә керешә. Чыганакларда әйтелгәнчә, монда аның яңа җәмәгәте – Илһам ханның тол калган хатыны зур йогынты ясаган.
Илһамның тол хатыны Казан җиренең ватанпәрвәре (патриоты) һәм үзенең беренче ире белән сөргендәге кыерсытуларны күп күргән кеше булган, һәм, әлбәттә, ул Мөхәммәт-Әминнең милли хисләрен уята алган. Ханның әнисе Нурсолтан тәрбиясенең дә йогынтысы тимичә калмаган, ханбикә ул вакытта Кырымда яшәсә дә, Казанга һәм Руська үз балаларын күрү өчен әледән-әле килеп торган.
Яшерен әзерләнүләр
Мөхәммәт-Әмин, зирәк һәм хәйләкәр сәясәтче буларак, сугышка бик яшертен рәвештә әзерләнгән. Моны Мәскәү идарәчеләре һәм ханның Казандагы дошманы Киләхмәт тә белми калганнар. Мөхәммәт-Әминне һәм Габдел-Латыйфны тәхеттән төшерүдә гаепле һәм Казан ханлыгының сәяси тормышында тискәре роль уйнаган Киләхмәт 1506 елда кулга алынган һәм җәзалап үтерелгән.
Беренче бәрелеш
Картаеп беткән Иван IIIнең көннәре инде санаулы гына калганлыгын, кайчандыр куәтле монархның бүген һич тә хәлиткеч көч була алмавын хан бик яхшы аңлаган. Ә рус монархының улы – тәхет варисы Василий III әтисе кебек сәләткә ия булмаган. Мөхәммәт-Әмин 60 меңле гаскәрен Түбән Новгородка таба җибәргән. Олуг кенәз татарларның чик буендагы Сыры елгасын кичеп чыгуларын ишеткән һәм аларга каршы үз гаскәрләрен чыгарган. Әмма казанлылар бу вакытта инде Түбән Новгородны камап өлгергәннәр, тик шәһәрне ала алмаганнар һәм, рус гаскәре белән очрашмыйча, кире кайтып киткәннәр.
Казан янындагы сугыш (1506)
right|thumb|Казан янындагы сугыш (1506) 1505 елның октябрендә Иван III үлгән, ә 1506 елның апрелендә Василий III Казан ханлыгына каршы ике берләшмәдән— флотилия һәм атлы гАскәрләрдән торган зур армия җибәргән. 22 майда Мөхәммәт-Әмин Казаннан ерак түгел генә җирдә алдан килгән көймәле гАскәрне тар-мар иткән, ә бер айдан соң, 25 июнmдә, атлы гаскәр дә килеп җиткәч, бөтен рус армиясе каты җиңелүгә дучар ителгән. Кайбер рус чыганакларына караганда, Мәскәү гәскәре 100 мең кешедән торган. Россия тарихы турындагы хезмәтендә Карл Маркс та бу сугышны телгә алып болай ди: «Мәскәүлеләрне Казан янында шундый итеп тар-мар китергәннәр, бары 7000 кеше генә котылып кала алган...» (Казан янындагы сугыш (1506))
Мөхәммәт-Әминнең җиңүе
Кыскасы, анда бик каты сугыш булган. Шул чор кешеләре бу бәрелешне Куликово сугышына тиңләгәннәр. Василий III Мөхәммәт-Әмин хан белән «элеккечә татулык һәм дуслык» солыхы төзергә мәҗбүр булган. Соңрак С. Герберштейн язганча, «казанлылар Мәскәү идарәчесеннән бераз тын алганнар».
Мөхәммәт-Әмин солыхка ризалык биргән һәм шуннан ары аның сәяси эшчәнлегендә нинди дә булса активлык күренми.Тарихчы М. Г. Худьяков аның шушы чордагы идарәсенә мондый бәя бирә: руслар өстеннән менә дигән җиңү яулап, Мөхәммәт-Әмин Мәскәүгә ярарга тырышкан элекке эшчәнлеге өчен Казан җәмәгатьчелеге каршында үзен аклаган, һәм шуннан соңгы тормышын тыныч үткәргән:
Хан-шагыйрь
Мөхәммәд Әминнең 12 юллык «Гыйкаб» («Үч») исемле шигыре билгеле. Бу парчада шагыйрь, үз элгәреләре Сәйф Сарай, Әхмәд Үргәнчи, Бәззази традицияләрен дәвам итеп, Аксак Тимернең шәхесен, еш-гәмәлләрен кискен тәнкыйтьли, аның җиргә, «ислам йортына» «золым», «фетнә» китерүен күрсәтә һәм Алладан бу «залимгә» каты җәза бирүен үтенә.
Сөембикә манарасы. Хан-Төзүче
Соңгы елларда Мөхәммәд Әмин каты авырып киткән һәм 48 яше тулганда – 1518 елда вафат булган. Сөембикә манарасы янында Казан ханнары төрбәсендә күмелгән.
Каберен табу
1977 елда Казан Кирмәнендә казу эшләре нәтиҗәсендә Мәхмүт хан кабере табылган.
2017 елның 19 маенда Мәхмүд хан һәм Мөхәммәд-Әмин хан махсус җеназа йолалары буенча Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.
Аким (Коми)
Аким (Аким) — Коми Республикасының Сосногорск районында урнашкан авыл.
Климат
Аким климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (100%).
Вилаҗо Сан Леонардо
Вилаҗо Сан Леонардо — Италиянең Сицилия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Вилаҗо Сан Леонардо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Бонислав (Серпецкий повяты)
Бонислав  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası
Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası yäki Tartus xärbi-diñgez bazası, Räsäyneñ xärbi-diñgez flotın material'-texnik tä'min itü 720-nçe punktı — Süriä Tartus şähärendä urnaşqan Räsäy Federatsiäseneñ xärbi-diñgez flotınıñ Urta diñgezdä daimi urnaşu urını.
Бонислав (Серпецкий повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası
Berniçä qorılmadan häm ike yözmä pirstan tora.
Räsäy xärbi-diñgez flotınıñ çit ildäge berdänber bazası.
Tarix
1971 yılda SSRB häm Süriä arasındağı kileşü nigezendä Tartus şähärendä buldırıla.
SSRB flotın Urta diñgezdä, yäğni 5-nçe operativ (Urta diñgezdäge) eskadranı tä'min itü öçen tözelä.
1991-2007 yılda Räsäy qorabları Urta diñgezgä Tartus bazası yärdämendä çığalar.
2015 yılda Räsäy Tartus bazasın tulı qimmätle xärbi-diñgez bazasına äwelderergä qarar itä dip belderülär bar.
Süriä watandaşlar suğışınıñ başlanğıç çorında bazanıñ personalı berniçä keşene täşkil itä, 2015 yılnıñ sentäberenä 1700 belgeçne inde täşkil itä.
The Economist jurnalı buyınça Tartus bazası Räsäy tışqı küzläwe öçen, şul isäptän elektron küzläw öçen zur ähämiätkä iä.
Гопи (Польша)
Гопи  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Минкавичы (Браславский районы)
Минкавичы (Мінкавічы ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Браславский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Жынавцы
Жынавцы (Жынаўцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Вавкавыский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
5-нче һава десанты корпусы
5-нче һава десанты корпусы 5-й воздушно-десантный корпус (5вдк) — Бөек Ватан сугышына катнашкан ССРБ Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе.