cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаманизмның төбәк формалары
Себер һәм Төньяк Азия
Себер шаманизмның locus classicus-ы дип карала. Даирәдә күп төрле этник төркемнәр яши һәм халыкларының күбесе хәзерге вакытта да шаманистик практикаларны башкара. Себер халыклары арасында күп классик этнографик чыганаклар язып куелган булган. Маньчжур Шаманизмы хәзерге чорда рәсми статуска ия бик аз Шаманист традицияләрнең берсе, ул (Буддачылык, Даоизм һәм традицион Күккә табыну белән беррәттән) Цинь династиясенең империя культларының берсе булып киткән. Пекинда Тыелган Шәһәрнең төп залларының берсе Җир Тынычлыгының Сарае өлешчә Шаманистик ритуалларга багышланган булган. Ритуалны оештыру хәзерге көндә in situ һаман саклана. Себер чукча халкы арасында шаман рух аңа ия булган берәү буларак интерпретацияләнә, ул халкы өчен шаманик рольне ала. Бурятлар арасында шанар буларак мәгълүм ритуал бар, биредә шаман башка инде вазифасын башкарган шаман тарафыннан изгеләштерелә. Берничә самоед халыклары арасында шаманизм шулай ук хәзерге вакытларда да яшәүче традиция булып тора, бигрәк тә изоляциядә яшәүче төркемнәрдә, соңгы вакытларга кадәр (нганасаннарда). Соңгы билгеле нганасан шаманының сеанслары фильмда 1970-енче елларда язылган булган. Мәшһүр нганасан (яки ня халкы) шаманы булып Нгамтусо ыруыннан Дюменмэ торган. 1949 елда Кытай Халык Республика формалашкан булганда һәм Россия Себере чиге рәсми рәвештә мөһер куелганнан соң, шаманизмны практикалаган күп күчмә Тунгус төркемнәре (Эвенкларны кертеп) Маньчжуриягә һәм Эчке Монголиягә чикләнгән булган. Башка очракларда шаманизм хәттә 20-енче гасыр башында рома халкы арасында шаманизм 20-енче гасыр башында күзәтелгән. Башка диннәр тәэсир итсә дә, Себер татарларында, Тувалыларда һәм Тофаларда Шаманизм традицияләре сакланып калган.
Үзәк Азия шаманизмына географик йогынтылар
Географик факторлар Үзәк Азиянең дине, мифлары, ритуаллары һәм эпослары характеры һәм үсешенә зур йогынты ясаган. Дөньяның башка өлешләрендә дини ритуаллар беренче чиратта авыл хуҗалыгы муллыгын арттырыр өчен кулланылса, биредә алар аулау һәм йорт хайваннары көтүен тәэмин итү өчен кулланыла. Хайваннар Үзәк Азиядә асаба диненең иң әһәмиятле элементларның берсе, чөнки далаларда күчмә цивилизацияләрнең яшәп калуында роленә күрә һәм шулай ук авыл хуҗалыгы өчен уңайлы булмаган җирләрдә утрак халыкларда. Шаманнар хайван тиреләре һәм каурыйлары кигән һәм рухи сәяхәтләр вакытында хайваннарга күчешләр кичергән. Шуңа өстәп хайваннар кеше гидлары, коткаручылар, бабалар, тотемнар һәм корбаннар буларак хезмәт иткән. Табигать дине буларак Үзәк Азия буйлап шаманизмда күк, җир һәм су арасында мөнәсәбәтләргә махсус ихтирам бирелгән һәм агачлар һәм тауларның мистик әһәмиятенә ышаныла. Үзәк Азиядә шаманизм җәй һәм кыш арасында капма-каршы хасиятләренә зур игътибар бирә, бу төбәктә температурада зур аермаларга бәйле.
Уртак практикалар һәм ышанулар
Үзәк Азия шаманнары кеше дөньясы һәм рухи дөнья арасында изге уртак кешеләре буларак хезмәт иткән. Бу рольдә алар дәвалау, илаһилаштыру, бабаларга мөрәҗәгать итү, элементлар белән манипуляцияләү, югалган җаннарны алып бару һәм җәмәгать дини ритуалларын башкару биремнәрен башкарган. Шаманик ритуал шаманның рухи дөнья сәяхәтенең җәмәгать күрсәтүе буларак хезмәт иткән һәм гадәттә аңа физик көч һәм җәмәгать катнашуы кергән. Бу сеансларның максаты авыру пациентның югалган җанын дәвалаудан һәм киләчәкне илаһилаштырудан һава торышын контрольдә тотуга һәм югалган кешене яки әйберне табуга кадәр диапазонда булган. Кул җитезлеген, карын сөйләшүен һәм гипнозны куллану бу ритуалларда еш булган, әмма шаманнар тарафыннан башкарылган эффектлырак һәм дөресрәк дәвалауларны аңлатмаган. Шаманнар ихтияр көче тарафыннан этәрелгән юри "экстаз халәте"ндә башкаралар. Зур акыл аңының үзгәртелгән халәтенә ирешү бөек акыл көчәнешен, концентрациясен һәм кырыс үз дисциплинасын таләп иткән. Акыл һәм физик әзерләнүгә озак период тыныч медитация, ашаудан тыелу һәм тарту кергән. Бу халәттә маһир шаманнар кеше организмы гади халәттә башкара алмаган сәләтләрне җиккәннәр. Экстазда шаманнар гадәти булмаган физик көч, экстремаль температураларны чыдау, кадауны һәм кисүне авыртусыз тоту һәм сизем органнарының күтәрелгән сиземлеген күрсәткәннәр. Шаманнар агулаучы матдәләр һәм галлюциногеннар кулланганнар. Ут тарафыннан чистару шаманик традициянең кимендә алтынчы гасырдан килә торган әһәмиятле элементы булып тора. Үлгән белән бәйле кешеләр һәм әйберләр утлар арасында узу ярдәмендә чистартылырга тиеш булган. Бу чистартылулар катлаулы экзорцизмнар (җен куулар) булган, шул ук вакытта башкалар гади рәвештә шаман тарафыннан алкыш алып ике ут арасында туры мәгънәдә узуны керткән. Әдәбиятта һәм практикада шаманнар шулай ук һава торышы белән манипуляцияләү өчен махсус ташлар кулланган. Бу ташлар белән яңгырны җәлеп итү яки карны, салкынны яки җилне кире кагу өчен ритуаллар башкарылган булган. Бу "яңгыр ташы" корылыкны бетерүне кертеп һәм шулай ук сугыш чарасы буларак бозлы яңгырлар чыгару кебек күп чараларда кулланылган булган. Шаманнарның төрле төрләре һәм махсус традицияләре арасында аермаларга карамастан, төбәк буйлап шәхси ышануларга, максатларга, ритуалларга, символларга һәм шаманнарның кыяфәтендә чагылган бердәм форма бар.
Сәнгать тамашасы буларак шаманик ритуаллары
Шаманик церемония дини церемония дә, сәнгать тамашасы да. Театр тамашалары игътибар җәлеп итәр өчен яки манзара барлыкка китерү түгел өчен түгел, ә кабиләдә изге дини процессын алып бару өчен. Тамаша дүрт элементтан тора: бию, музыка, шигърият һәм театр яки охшап күрсәтү гамәле. Бу элементларны куллану кабиләнең калган өлешенә табигать һәм рухлар белән мистик бәйләнешен тышкы чагылдыру максатына хезмәт итә. Чын шаман теләсә нинди вакытта һәм урында рухи дөньяга сәяхәт итә ала, әмма шаманик церемонияләр кабиләнең калган кешеләренә бу дини тәҗрибәне уртаклашырга ысул тәэмин итә. Шаман төрле шәхесләрне, Илаһларны һәм хайваннарны чагылдырыр өчен тавышын охшатып алыштыра, шул ук вакытта тамашада музыка һәм бию үзгәрүе рухи дөньяда прогрессны һәм аның төрле рухи үзара бәйләнешен күрсәтә. Күп шаманнар карын сөйләшүен куллана һәм тамашаны сәяхәт атмосферасы белән тәэмин итәр өчен төгәл рәвештә хайван, табигать, кеше һәм башка тавышларны имитацияләргә сәләтләрен кулланалар. Детальле биюләр һәм җыр һәм шигърият җырлаулары тамашасы өчен шаманның рухи сәяхәтен чынбарлыкка ашыру өчен кулланыла.
Киемнәр һәм аксессуарлар
Шаманның аксессуарлары төбәкләр буйлап аерылып тора, әмма төп аксессуарлар булып пальто, баш киеме һәм тамбурин яки барабан булып тора. Хайванга әверелү рухи дөньяга сәяхәтнең әһәмиятле аспекты булып тора, ул шаманик ритуаллар вакытында кулланыла һәм пальто еш кош каурыйлары һәм хайван сурәтләре, буялган яулыклар, чаңнар һәм металлик бизәнү әйберләре белән бизәлә. Барабан яки тамбурин рухлар белән сөйләшүнең төп ысулы булып тора һәм шаманга сәяхәтендә үзгәртелгән аң халәтләренә ирешергә мөмкинчелек бирә. Галәмнең чагылышы булган барабан еш җирне һәм аскы дөньяларны күрсәтер өчен ике яртыга бүленә. Барабанга табигый көчләрне һәм күк җисемнәрен чагылдыру өчен символлар һәм табигый объектлар еш өстәлә.
Патша һәм Совет Россиясе
Совет Үзәк Азиясендә Совет хөкүмәте шаманнарны эзәрлекләгән һәм яңа фән һәм логика чорында искергән дини ышанулар кертүче алдакчы медицина практикалаучылар дип гаепләгән. Октябрь Социалист Инкыйлабыннан соң радикаль үзгәрешләр шаманнар гамәлендә кискен кимүгә китергән. Шаманнар Үзәк Азиялеләр традицион мәдәниятендә әһәмиятле компонент чагылдырган һәм аларның җәмгыятендә әһәмиятле роленә күрә Совет оешмалары һәм кампанияләр асаба халыкларның тормышларында традицион йогынтыларны бетереп карауларында шаманнар максат булып торган.
Вьетнам
Вьетнамда шаманнар халыкның күпчелеге һәм азчылыгы белән кушылган дини традицияләрдә ритуаллар башкаралар. Ритуаллар, музыка, бию, махсус кием һәм тәкъдимнәр рух сәяхәтен әйләндерүче тамашаның өлеше булып тора. Шаманизм Тин нгуонг тһо Мау (Ана Алиһәләргә табыну)ның Вьетнам асаба диненең өлеше булып тора. Вьетнамда, бу ритуаль практика лен донг дип атала яки шулай ук һау бонг яки һау донг буларак мәгълүм, сессияләргә музыка, җыр, бию һәм киемнәр кулланылышы кебек сәнгать элементлары керә. Төньяк Вьетнамның традицион асаба сәнгате булган Хат чау ван, тин нгуонг тһо Мау шаманизмга бәйле. Жанр ритуалларда һәм Илаһлар белән медиумлыкта кулланылышы өчен мәшһүр. Чау ван ике максатка хезмәт итә: медиумга Илаһларны сиземләү өчен гипнозлаштырырга ярдәм итәргә һәм тиешле музыка белән медиум гамәлләренә аккомпанемент булырга.
Һиндстан һәм Непал
Тһеййям яки малаялам телендә "тһейям" - көньяк Һиндстан теле - тугъры Һинд дине Илаһын яки Алиһәсен тәнен башка тугърыларның сорауларын каналлаштыру яки җавап бирү өчен кулланылырга чакыра торган процесс. Шул ук нәрсә көньяк Һиндстан теле тамил телендә "арулваакку" яки "арулваак" дип атала - Адһипарасактһи Сиддһар Питам Тамил Надуда арулвакку өчен мәшһүр. Карнатакада Мангалорда һәм аның тирәли кешеләр шул ук нәрсәне Бута Кола дип атыйлар, "паатһри" яки "даршин"; Карнатаканың башка өлешләрендә, ул төрле атамалар астында мәгълүм, мәсәлән, "прашнаавали", "ваагдаана", "асеи", "ааширвачана" һәм башкалар. Непалда ул "дһаамии" яки "җһакри" буларак мәгълүм, ул Сиккимда (Һиндстан) һәм Непалда шаманнар өчен киң кулланыла торган атама. Алар лимбу халкында, сунуварларда, раиларда, шерпаларда, камиларда, тамангларда, гурунгларда, магарларда һәм лепча җәмәгатьләрендә бар. Аларга Һинд дине, Тибет Буддачылыгы, Мун дине һәм Бон ритуаллары йогынты ясый. Инглиз телендә болар өчен иң якын тәрҗемә "oracle" (оракул) булып тора. Төньяк Һиндстанда качкынчлыкта китеп яшәүче Далай Лама әле дә Нечун Оракул буларак мәгълүм оракул белән киңәшләшә, ул Тибет хөкүмәтенең рәсми дәүләт оракулы булып таныла. Далай Лама Лосар Яңа Ел бәйрәмнәре дәвамында йөз еллык традиция буенча Нечунг Оракул белән киңәшләшкән.
Башка Азия традицияләре
Шаманизм әле дә Рюкю Утрауларында (Окинава, Япония) һаман да киң практикалана, биредә шаманнар 'Норо' (бөтенесе хатыннар) һәм 'Юта' буларак мәгълүм. 'Норо'лар гадәттә җәмәгать церемонияләре белән идарә итәләр, шул ук вакытта 'Юта' граждан һәм шәхси эшләрен игътибар үзәгендә тоталар. Шаманизм шулай ук Япониянең берничә авыл даирәләрендә практикалана. Щинто дине шаманистик традициянең дингә әверелүе нәтиҗәсе дип киң ышаныла. Берничә Рюкю утравында практика формалары берникадәр аерылып тора, мәсәлән, аерым Мияко шаманизмы. Шаманист практикалары Тайвань аборигеннарының католик дини традицияләрендә сакланып калган булуга охшаш.
Европа
Кайчандыр Себердә һәм Үзәк һәм Көнчыгыш Азиянең башка өлешләрендә яшәгән тарихка кадәр чор кешеләре таралган һәм үзләре белән мәдәниятләре аспектларын алып килеп башка төбәкләргә миграцияләгән. Мәсәлән, күп Ураллы халыклар хәзер Себердән тыш яшиләр; шулай да прото-Урал халыклары (һәм аларның таралышы)ның баштагы урнашуы турында бәхәс алып барыла. Кушылган фитогеографик һәм лингвистик фаразлар (төрле агач төрләренең таралышы һәм Урал телләрендә аларның исемнәре булуы) бу даирәнең Үзәк Урал Таулар һәм Обь елгасының аскы һәм урта өлешләре булу икәнен фараз итәргә мөмкинчелек бирә. Яңа өйрәнүләр Төньяк-көнчыгыш Азиядә килеп чыгуны фараз итәләр. Прото-Уралик Кытай Лиао цивилизациясенә бәйле дип фараз ителә. Венгрларның яки мадьярларның бабалары яшәгән прото-Уралик даирәдән Паннония Бассеинына күчкәннәр. Шаманизм төрки-монгол мифологиясендә әһәмиятле роль уйнаган: Тәңречелек — сионгну, монгол һәм төркиләр, мадьярлар арасында төп борынгы ышану булган — шаманизм элементларын кертә. Урта Гасырлар ахыры һәм иртә хәзерге чорның кайбер тарихчылары шаманистик традицияләр бу периодның популяр асаба ышануында күренергә мөмкин дип раслаган. Болар арасында иң әһәмиятлесе итальян Карло Гинцбург булган ул 16-ынчы гасыр Италия бенанданти йоласында шаманистик элементлар булуын раслаган. шулай ук Венгрия талтос традицияләрендә аларны идентификацияләгән Венгр Эва Покс һәм Француз Клод Лекуте, ул җан турында Урта Гасыр традицияләр иртәрәк шаманик фикерләрдә нигезләнгән дип бәхәсләшкән.
Инуит һәм юпик мәдәниятләре
Эскимос төркемнәре көнчыгыш Себердән Аляска һәм Төньяк Канада аша (Лабрадор ярымутравын кертеп) Гренландиягә кадәр гаять зур мәйданда тора. Шаман практикасы һәм ышанулары кыйтга чикләреннән уза торган гаять зур даирәдә язылган булган. Төрле эскимос төркемнәрендә "шаманизм" турында сөйләшкәндә, без (өстә искә алынганча) “шаманизм” “төрле” мәдәниятләрнең хасиятләрен каплый ала икәнен истә тотарга тиеш. Медитация еш шаманизмның гомумән әһәмиятле аспекты дип санала. Шулай ук күп эскимос төркемнәрендә уртакчы роле яхшы билгеле: аны башкаручы шәхес чынлыкта ышану системасында яшәүче мәхлукатлар белән контактка керә дип ышаныла. "Шаман" төшенчәсе берничә инглиз телле басмаларда эскимосларга бәйле мөнәсәбәттә кулланыла. Шулай ук Азия эскимосларының алигналгһи (IPA:aˈliɣnalʁi) рус теленә һәм инглизчә әдәбиятта "шаман" дип тәрҗемә ителә. Ышану системасы хәзер яши торган кешеләр, ауланган хайваннарның җаннары һәм үлгән кешеләрнең җаннары арасында махсус бәйләнешләрне фараз итә. Кешенең үлеме һәм уңышлы ауланган хайван кисү, тегү һ.б. табу астында булуны таләп итә, күренми торган җан җәнлекне куркыта торган ялсыз рух “тупилак”ка әверелмәсен өчен. Табу бозылса, мәсәлән тудыру табусы, үлем табусы җәнлек аучыдан качкан. Берничә төркемнең җан концепцияләре рух дуализмының махсус мисаллары (төрле мәдәниятләрдә детальләрдә төрлелекне күрсәтә). Шаманнарның күпчелегеннән аермалы буларак күпчелек эскимос шаманнарының көч мотивациясе җитеп бетми: шаман булып китү гадәттә юри караш буларак күренә, ә рухлар мәҗбүр итеп булган ихтыяҗ түгел.
Төрлелек
Эскимос төркемнәре мәдәниятләрендә охшашлыклар булып,   шул ук вакытта төрлелек бар, гомогенлыктан ерак. Себер юпик һәм сиреник эскимос телләре эксперты, рус тел белгече Меновщиков ул күргән Себер юпик һәм сиреники төркемнәренең шаманистик сеанслары Фритьоф Нансен тасвирлаган Гренландия инуит төркемнәрнекенә охшаш дип искә ала гәрчә Себер һәм Гренландия арасында ара гаять зур булса да. Азия төркемнәрендә Төньяк Американыкылар белән билгеле охшашлыклар булырга мөмкин. Шулай ук берничә эскимос төркемнәрендә махсус шаман теле куллануы документланган, ул күбесенчә рухлар белән сөйләшү өчен кулланылган. Шулай ук унгазигһмиит (Себер Юпикларына карый) кайбер гыйбарәләрнең аллегорик кулланылышы бар. Асаба мәдәниятләр зур төрлелеккә ия. Шаман роленә караган мифларның берничә юрамасы бар һәм шулай ук төп каһарманнарның исеме мәдәнияттән мәдәнияткә үзгәргән. Мәсәлән, Седна тупланма атамасы астында мәгълүм мифологик фигураның фактик рәвештә күп асаба исемнәре бар: котып инуитлары арасында Нерввик, нетсилингмиутлар арасында Нулиаюк, Баффин Җире инуитлары арасында Седна. Шулай ук җан концепцияләре, мәсәлән, җан дуализмы детальләре зур төрлелекне күрсәткән, ул сакчы булудан реинкарнация төренә кадәр диапазонда. Рухлар яки башка мәхлукатлар концепцияләрнең шулай ук күп юрамалары булган.
Төньяк Америка
Асаба америкалылар һәм беренче Милләтләр мәдәниятләрендә төрле дини ышанулар бар һәм кайчан булса да барлык милләтләр арасында уртак булган бер универсаль "асаба Америка дине" яки рухи система булмаган, һәм хәзер дә юк. Америка Кушма Штатларында 570 сакланып калган асаба Америка кабиләсе бар һәм Канадада 634-тән артык Беренче Милләтләр җәмәгатьләре бар. Гәрчә күп асаба Америка мәдәниятләрендә традицион дәвалаучылар, җырчылар, мистиклар, белем саклаучылар һәм медиклар бар, аларның берсе дә кайчан булса да дини җитәкчеләрне тасвирлау өчен "шаман" төшенчәсен кулланмаган. Шуның урыны, дөньяның башка асаба мәдәниятләре кебек, аларның рухи функционерлары үз телләрендәге сүзләр белән тасвирлана. Бу асаба диннәрнең күбесе читтән килгән күзәтүчеләр һәм антропологлар тарафыннан әз тасвирланган булган, хәтта мәдәният һәм диннәр тарафдарларыннан сораудан антропологик игъланнар оригинальрәк булуга кадәр. Еш бу игъланнар "аксөяк вәхши" тибыннан һәм расизмнан интегә. Кайберәүләр асаба мәдәниятләр һәм диннәр бары тик үткәндә булган һәм асаба җәмәгатьләрнең каршылыгына карамастан бирелгән мәгълүматлардан гына алынырга мөмкин дигән ялгышка кертем ясыйлар. Барлык асаба җәмәгатьләрнең дә җәмәгать өчен рухи дөнья белән медитацияләгән махсус шәхесләр өчен рольләре юк. Мондый дини структурасы, рухи ысуллары һәм ышанулары булганнар арасында ниндидер уртаклыклар булырга мөмкин, гәрчә бу уртаклыкларның күбесе милләтләр якын бәйләнештә булганга һәм бер төбәктән булганга күрә, яки элек бәйсез булган милләтләрне резервацияләрдә кушылуга китерүче пост-колониаль хөкүмәт сәясәтенә күрә. Бу кайвакыт борынгы заманга караганда ышану системаларында охшашлык күбрәк булуга этәрә. Европа яшәүчеләре һәм колониаль хөкүмәт килү белән, асаба халыклар арасында Христианлык дәгъва ителгән булган. Колониаль чордан алып 1978 елда Америка Индеецлар Дини Азатлык Акты узуына кадәр асаба кешеләр өчен традицион дин һәм изге церемонияләрне практикаларга законсыз булган. Күпчелек җәмәгатьләрдә традицияләр тулысынча бетерелмәгән булган, әмма җир астына төшкән һәм тыючы законнар бетерелгәнгә кадәр серле рәвештә практикаланган булган. Соңгы йөз ел дәверендә меңнәрчә асаба Америкалы һәм Беренче милләтләр балалары Канада Индеец Интернат Мәктәп Системасына һәм Индеец Интернатларына җибәрелеп кабилә телләре, мәдәниятләре һәм ышануларын бетереп караганнар. Америка Кушма Штатларында Яшьләр Эзе асаба Америкалыларны традицион йортларыннан күченергә мәҗбүр иткән. 1982 елда гамәлгә кертелгән Канада законнары шуннан соң бетүче асаба мәдәниятне бетереп карауның нәтиҗәләрен киметер өчен эшләнгән булган.
Амазонка төбәге
Перу Амазонка бассеины өлешендә һәм илнең төньяк яр буе төбәкләрендә дәвалаучылар курандеро буларак мәгълүм. Айяһуаскеролар айяһуаска кулланылышында махсуслашкан Перулылар. Айяһуаскеролар Көнбатыш рухи эзләүчеләр арасында популяр булып киткәннәр, алар айяуаскеролар һәм аларның айяһуаска эчемлекләре аларны депрессиядән бәйле булуга һәм кысла авыруына кадәр дәвалаган дип раслаган. Курандероларның айяһуаска кулланылышы һәм аларның илаһилаштыру һәм сихри диагноз өчен мескалин булган Сан Педро кактусларын (Echinopsis pachanoi) куллануга өстәп, төньяк яр буе шаманнары месас (өстәлләр) дип аталган детальле катлаулы һәм символик рәвештә тыгыз дәвалаучы алтарьлары өчен мәшһүр. Дуглас Шэрон (1993) месас төньяк яр буе шаманизмының практикасын һәм тәҗрибәсе аша дуалистик идеологиясен символлаштыра. Шэрон өчен месас "алкышлы һәм явыз энергияләрнең табигатьтән өстен каршылыгының физик чагылышы". Амазонка джунглиларында яшәүче берничә кабиләдә рухи җитәкчеләр шулай ук аз экологик ресурсларның идарә итүчеләре буларак гамәл кылалар  Тукано халкы мәдәниятендә бай символизм басу эшләрендә  хәтта 20-енче гасырның соңгы унъеллыкларында документланган. Ваи-Ваи халкының “яскомо”лары җан сәяхәтен башкарырга сәләтле дип ышанылган. Җан сәяхәте берничә функциягә хезмәт итә ала:
Мапуче
Чилиның мапуче халкы арасында мачи (шаман) булып гадәттә җәмәгатькә авыруларны дәвалау, явызлыкны кире кагу, һава торышына һәм уңышка йогынты ясау һәм гомеопатия (үләннәр белеме) кебек башка формаларны практикалап хезмәт итә.
Аймара
Көньяк Американың аймара халкы арасында ятири ул тәнне һәм җанны дәвалаучы, алар җәмәгатькә хезмәт итәләр һәм Пачамама өчен ритуаллар башкаралар. Шаманик практикаларга караган дәвалау куәтенең өлеше терапевтик сессияләр дәвамында үсемлек алкалоидлары кулланылышына бәйле.
Ут Җире халкы (Фуэголылар)
Гәрчә Фуэголылар (Тиерра дель Фуэгоның асаба халыклары) бөтенесе сунарчы-җыючылар булса да аларның уртак мәдәниятләре булмаган. Материаль мәдәният бертөрле булмаган, яисә: зур утрау һәм архипелаг ике төрле адаптацияне мөмкин иткән. Кайбер мәдәниятләр яр буенда яшәгән, башкалары коры җиргә юнәлешле булган. Селькнам халкының да, яманаларның да шаман-сыман рольләрне үтәгән шәхесләре булган. Селькнамнар ышануы буенча аларның хоннары табигатьтән өстен сәләтләргә ия, мәсәлән, һава торышы белән идарә итә алган дип ышанганнар. Хон фигурасы шулай ук мифларда булган. Яманаларның (IPA:/jekamuʃ/) атамасы селькнамнарның хоннарына бәйле атама.
Океания
Папуа - Яңа Гвинея утравында асаба халыклар ышануы буенча авыру һәм бәла-казаларны караңгы рухлар, яки “масалаи” китереп чыгарган, алар кешенең тәненә беркетелгән һәм аларны агулаган. Шаманнар шәхестән бөрбөтен булмаган рухларны чистарту өчен чакырылган булган. Шаманнар шулай ук яңгыр чакыру церемонияләрен башкара һәм аучының җәнлекләрне тоту сәләтен камилләштерә ала дип фараз ителә. Австралиядә төрле абориген төркемнәре шаманнарын "акыллы ир-атлар" һәм "акыллы хатын-кызлар" һәм шулай ук кадҗи дип атыйлар. Бу абориген шаманнар мабан яки мабаинны кулланалар, бу материал аларга сихри көчне бирә ала дип ышаныла. Дәвалаудан, рухи мәхлукатлар белән контакттан, инициациядә катнашудан һәм башка изге церемонияләрдән тыш алар шулай ук кабилә законнарын эшкә кертә, махсус белемне саклый һәм бары тик “акыллы кеше”ләргә мәгълүм булган җырны җырлап иҗтимагый табуны бозган берәүне үлемгә "каргый" ала.
Африка
Малида, догон халкы сихерчеләре (ир-атлар да, хатын-кызлар да) Амма дигән рух белән аралашалар, ул аларга дәвалау һәм илаһлилаштыру практикаларын киңәш итә. Шаманның классик мәгънәсе ул акыл авыруын (яки акылдан язуны) дәвалаудан соң иҗтимагый танылган дини практик вазифасын ала, моның мисалы (төньяк Алтын Ярның) сисала халкы арасында: “Феялар аны тоткынлыкка алган һәм берничә айга мәҗнүн иткәннәр. Ахыр чиктә ул аларның көчен контрольдә тотарга өйрәнгән, һәм хәзер аны илаһи итеп куллана." Зулу телендә һәм тугандаш телләрдә кулланылган сангома төшенәсе шаманга эффектив рәвештә эквивалент. Сангомаларны җәмгыятьләрендә югары ихтирам итәләр, биредә авыру явыз сихерчелек, пычрату (чиста булмаган объектлар яки вакыйгалар белән контакт), явыз рухлар яки бабалар үзләре тарафыннан, я явыз ният белән, яки алар ихтирам ителмәсә санга сукмау нәтиҗәсендә яки шәхескә сангома (тһваса) булырга чакыру буларак күрсәтү өчен. Нгуни мәдәниятләре кулланган иньянга төшенчәсе зулу халкы кулланган 'үлән белгечләре'нә һәм карангалар кулланган юрамаларга эквивалент, алар арасында авырулар өчен дарулар (биредә мути буларак мәгълүм) иньянга тарафыннан йокысында әйтелеп табыла, дәва итә алган үлән турында һәм шулай ук табылырга тиеш үлән кайда булганы турында. Үлән белеме нигезенең күпчелеге бер иньянгадан икенчесенә күчә, еш бер авылның махсус гаилә түгәрәгендә. Шаманизм Суданның Кордофанның нубалары арасында мәгълүм.
Аллергик конъюнктивит
Аллергик конъюнктивит — аллергия сәбәпле конъюнктива ялкынсынуы.
Патогенез
Атопия — тирә яктагы аллергеннарга аллергик җавап барлыкка килүнең генетик бирелүчәнлеге. Кискен аллергик риноконъюнктивит — 20% халыкта очраган иң таралган күз һәм борын аллергиясе. Түбәндәге ике клиник синдром клиник күренеше һәм аллергеннар охшашлыгы өчен тасвирлауга сайланды.
1.              Сезонлы аллергик конъюнктивит (поллиноз, чәчәк бизгәге) яз көне һәм җәй көне үсеш ала, иң таралган форма. Иң еш аллергеннар — агачлар һәм серкә, әмма аллергеннар үзенчәлеге географик урынга карап төрле була.
Диагностика
1.    Борын тыгылу һәм томау төшү белән транзитор кискен күз кызару, яшь түгелү, кычыту белән билгеләнә.
2.   Билгеләре өянәк арасында тулысынча юк була.
•     Кабаклар шешү.
•     Хемоз һәм зур булмаган имчәкле җавап.
Дәвалау
1.              Симез күзәнәкләр стабилизаторы (натрий хромоглигаты 4 тапкыр көнгә, натрий недокромилы һәм лодоксамид 2 тапкыр көнгә) аларны озак кулланганда файдалы. Куллану ешлыгыннан кала препаратлар арасында башка аерма юк.
2.              Антигистамин препаратлары (левокабастин, эпинастин, эмедастин 2 яки 4 тапкыр көнгә) чагылган симптоматикада кулланалар. Алар симез күзәнәкләр блокаторлары кебек үк файдалы, препаратлар арасында аерма юк.
3.             Катнаш препаратлар (антигистамин һәм симез күзәнәкләр стабилизаторлары). 2 тапкыр көнгә олопатадин, кетотифен, азеластин.
4.             Стероидлар файдалы, ләкин аларны сирәк кулланалар.
Классификация
1. Кабак формасы. Ялкынсыну өске тарзаль конъюнктиваны каплап ала, ялкынсынган өске тарзаль пластинка һәм мөгезкатлау эпителие турыдан-туры бәйләнеше өчен авыру чагылган мөгезкатлау зарарлануы белән бара ала
2. Лимбаль форма Авыру гадәттә караңгы тире төсле пациентларында һәм Азиянең төп яшәүчеләрендә үсеш ал.
3. Катнаш формага кабак һәм шулай ук лимбаль форма билгеләре хас.
Диагностика
1.    Симптомнар. Кычыту, яшь түгелү, күз чагылу, чит җисем тойгысы, кыздыру һәм мул лайлалы бүлендек белән бәйле була ала. Шулай ук еш күз йомуны билгелиләр, аны ялгыш неврологик симптоматика буларак кабул итеп була.
2.             Кабак формасы
•     Өске тарзаль пластинка имчәкләренең таралган гипертрофиясе (рәс. 8. 13а).
•     Макроимчәкләр (< 1 мм) полигональ урнаша, яссылана һәм «йомры таш түшәлгән» сыман була (рәс. 8. 13б).
•     Лайла белән капланган гаять зур имчәкләр (рәс. 8. 13в).
•     Авыруның активлыгы түбәнәю конъюнктиваль инъекция һәм лайла эшләп чыгаруның кимүе белән сыйфатлана (рәс. 8. 13г).
3.             Лимбаль форма
•     Очында аерым ак таплар (Trantas таплары) белән лимбаль конъюнктивада койкасыман имчәкләр (рәс. 8. 14а-в).
•     Тропиктагы климатта лимбаль форма бик авыр барышлы була ала (рәс. 8. 14г).
4.             Кератопатия бик еш кабак формасында барлыкка килә һәм түбәндәге рәвештә беленә ала.
•     Иң беренче күренешләре — мөгезкатлауның өске өлешен катнаштырган нокталы эпителиаль эрозияләр.
NB ЯКК белән пациентларның бик еш кератоконус үсеш ала, ул шешү һәм тамырлануга югары  бирелүчәнлек белән кыенлаша ала.
Дәвалау
1.              Урынлы
а)  симез күзәнәкләр стабилизаторы монотерапия сыйфатында сирәк файдалы, ләкин стероидлар куллану ихтыяҗын киметә. Лодоксамид  һәм натрий недокромилы натрий кромглициатка караганда чагыштырмача файдалы;
б)  антигистамин препаратлары монотерапиядә симез күзәнәкләр стабилизаторы кебек үк файдалы;
в)  стероидларны башлыча кератопатиядә кулланалар, әмма алар кыска вакытка чагылган уңайсызлыкларны киметү өчен кирәк булырга мөмкин. Флуорометолон 0, 1% сайлау препараты санала, чөнки ул башкалардан азрак КЭБ арттыра ала.
Көчәйгәндә дәвалауны көчле, төгәл дозалар белән үткәрергә кирәк. Ремиссия вакытында стероидлар белән дәвалауны туктатырга кирәк;
г) ацетилцистеин муколитик үзлекле һәм башлангыч гиперкератозны дәвалаганда файдалы;
д) циклоспоринны стероид-резистент очракларда 4 тапкыр көнгә кулланырга ярый. Яхшыру якынча 2 атнадан соң җитә, ләкин препаратны кискен туктатканда рецидив була ала.
2.             Кимерчәк астына стероидлар инъекциясен гадәти дәвалауга тотрыклы пациентларга билгелиләр. Өске кабакны борып алып 0,1 мл дексаметазон 4 мг/мл яки триамцинолон 40 мг/мл кертәләр. Бу ике препарат арасында файдалыкта аерма юк.
3.             Системалы
а) иммуносупрессив терапияне (стероидлар, циклоспорин һәм азатиоприн) максималь толерант дозаларда авыр рецидивлы, урынлы терапиягә тотрыклы очракларда билгелиләр;
б) антигистамин препаратлары эчкә йокыны нормальләштерергә һәм төнге кычытуны киметергә булыша.
4.              Хирургия
а) өске кератэктомияне төерчәләрне бетерү өчен үткәрәләр. Эпителийны кальцийланган өслек кырыена кадәр бетерәләр һәм иң өске диссекцияне башкаралар. Рецидивларны булдырмау өчен дәвалауны мөгезкатлау кабат эпителийланганчыга кадәр башкаралар. Альтернатива булып эксимерлазерлы фототерапевтик кератэктомия санала;
б) амниотик мембрананы трансплантация белән тарзорафия яки ламелляр кератопластиканы авыр рецидивлы эпителиаль кимчелекләр һәм җәрәхәтләнү булганда башкаралар.
Патогенез
Атопик кератоконъюнктивит (АКК) — сирәк, ике яклы, симметрияле баручы авыру, ешрак анамнезында атопик дерматит белән яшь ир кешеләрендә үсеш ала. Пациентларның якынча 5%ы балаларның язгы формасы белән азаплана. АКК хроник барышка, түбән ихтималлы савыгу һәм күрү югалтуның югары куркынычлыгына бирелүчән. Пациентлар тирә-якның киң колачлы һава аллергеннарына сизгер.
Диагностика
Диагнозны клиник күренеш нигезендә куялар, чөнки АККны ЯККтан аера торган лаборатор сынаулар юк.
1.              Симптомнар ЯКК симптомнарына охшаш, ләкин авыррак һәм даими характерлы бара.
2.              Кабаклар
• Бик еш хроник стафилококклы блефарит һәм мадароз барышында кызыл, калынайган, мацерицияланган, тарайган күз ярыгы (рис. 8. 16а).
•     Тире юкару аскы кабакның кайтарылуына һәм эпифорага китерә ала.
3.     Конъюнктива
•     Өске һәм аскы тарзаль пластинкаларда, шулай ук аскы гөмбәз өлкәсендә — микроимчәкле конъюнктивит.
•     Вакыт белән гаять зур имчәкләр ясала ала.
•     Тарзаль конъюнктива җөйләнү һәм инфильтрация гаять зур имчәкләрнең тәлпәюенә һәм конъюнктиваның конъюнктиваның төзелешсез күренешенә китерә (рәс. 8. 16б).
•     Җөйләүче конъюнктивит аскы гөмбәзнең кыскаруына китерә ала (рәс. 8. 16в).
•     Симблефарон һәм яшь ите мөгезләнү (рәс. 8. 16г).
4.              Кератопатия
•     Мөгезкатлауның аскы өлкәсендә нокталы эпителиаль эрозияләр (рәс. 8. 16д).
•     Хроник өске ялкынсыну нәтиҗәсендә эпителийның кимчелекләре, төерчәләр һәм мөгезкатлауның периферик тамырлануы барлыкка килә (рәс. 8. 16е).
•     Кератоконус, икенчел бактериаль һәм гөмбәле инфекция, агрессив барыш һәм шулай ук гади герпес вирусы чыгарган ялкынсынуга бирелүчәнлек.
NB АКК белән пациентларның шулай ук калкансыман пресениль катаракта үсеш алырга мөмкин.
Дәвалау
АККда дәвалау ЯККдагы кебек, ләкин дәвалауга авыррак бирелә һәм озак вакыт таләп итә.
1. Урынлы дәвалау
а) симез күзәнәкләр стабилизаторы нәтиҗәле, аларны көчәюне профилактика сыйфатында ел дәвамында  һәм стероидлар кулланышын киметү максатында кулланырга кирәк;
б) кеторолак симез күзәнәкләр стабилизаторы белән яраша;
в)  антигистамин препаратлары ЯКК караганда файдасы кимрәк;
г)  стероидлар авыр көчәюдә һәм кератопатиядә кыска вакытка нәтиҗәле. Кайбер пациентлар озак вакытлы түбән дозадагы стероидлар белән дәвалауга тәңгәл контроль өчен мохтаҗ.
д)  ацетилцистеин муколитик препарат кебек бирәләр;
е)  циклоспорин авыр очракларда һәм стероидларга ихтыяҗны киметә. Ләкин аны сайлау препаратларына кертү өчен алга таба тикшеренүләр кирәк;
ж)  антибиотикотерапияне һәм кабаклар гигиенасын бергә булган стафилококклы блефаритта үткәрәләр.
2.    Стероидларны                  кимерчәк өстенә инъекцияләр урынлы дәвалау файдасыз булганда башкаралар.
3.             Системалы дәвалау
а)  антигистамин препаратларны чагылган кычыту булганда кулланалар;
Раджпут кланнары
Раджпутлар Һинду чыгышлы җәмәгать, алар Кшатрия яки сугышчылар варнасыннан икәнлеген игълан итәләр.
Аллергик конъюнктивит
Дәвалау
б)  антибиотикотерапияне (доксициклин 50-100 мг/тәү 6 атна дәвамында яки азитромицин 500 мг 1 тапкыр көнгә 3 көн дәвамында) блефарит чыгарган ялкынсынуны киметү өчен кулланалар;
Раджпут кланнары
Төп сызыклар
Өч төп сызык (ванша яки вамша) бар. Сызыкларның һәрберсе берничә кланга (кула)га бүленә (барысы 36 клан).
Аллергик конъюнктивит
Дәвалау
в)  циклоспорин авыр очракларда бирәләр.
NB Кабак кырыенда S. aureus югары тупланышы өчен катаракта хирургиясеннән соң эндофтальмит үсешенең югары куркынычлыгы бар.
Раджпут кланнары
Сурьяванши
Сурьяванша сызыгы (шулай ук Рагхуванши яки Кояш Династиясе) Сурьядан яки Һинд динендә Кояш Ходаеннан килеп чыккан дип игълан ителгән кланнар.
Аллергик конъюнктивит
Патогенез
Зур күзәнәкле имчәкле конъюнктивит (ЗКИК) беренче тапкыр контактлы линзалар кигәндә тасвирланган, ләкин соңыннан тарзаль конъюнктиваның механик зарарлануыннан соң ачыкланган (күз протезы, өске җөйләр һәм фильтрацион мендәр). ЗКИК үсеше куркынычлыгы контактлы линза өслегендә лайла һәм корыган күзәнәкләр җыелганда арта (рәс. 8. 17). ЗКИК контактлы линзалар кигәндә зур булмаган аллергик җавап белән китерелеп чыга ала.
Диагностика
1.   Симптомнар Күздә чит җисем тойгысы, кызару, кычыту, контактлы линзалар кия алмау. Симптомнар бик еш контактлы линзаны салдырганда көчәя.
Раджпут кланнары
Чандраванши
Чандраванши сызыгы (Сомаванши яки Ай Династиясе) Чандрадан, Һинд дине Ай Ходаеннан килеп чыккан дип игълан ителә.
Аллергик конъюнктивит
Диагностика
2.             Билгеләре
•   Контактлы линзаның аны өске кабак белән эләктергәндә артык күчмәлеге.
Раджпут кланнары
Чандраванши
Хәзерге Һиндстанда берничә Чандраванши касталары яки җәмәгатьләре, мәсьәлән, Пәнҗаб Провинциясенең Сайнилары, Ядава, Айяр Чудасама, Җадеҗа, Бһатти Раҗпутлары, Җадаун, һәм Аһир Ядудан килеп чыгышны игълан итәләр.
Аллергик конъюнктивит
Диагностика
•   Лайланың артык эшләнүе һәм контактлы линзаның пычрануы.
Раджпут кланнары
Агниванши
Агниванши сызыгы Агни, Һинд дине ут Ходаеннан килеп чыгышны игълан итәләр.
Аллергик конъюнктивит
Диагностика
•   Өске тарзаль конъюнктивада микроимчәкләр.
• Азган очракларда — аларның башларында урынлы җөйләнү белән макроимчәкләр.
NB ЯККдан аерма буларак кератопатия токсик цитокиннар кимрәк эшләнеп чыгарылганга сирәк үсеш ала.
Дәвалау
1.     Кузгату агентын  бетерү.
•   Контактлы линзалар куллануын туктату.
•   Тышкы җөйләр, күз протезларын һәм б. ш. алып кую.
2.    Контаклы линзалар яки күз протезларын    чистарту..
•   Көндәлек линзалар куллану.
•   Каты контактлы линзаны чистарту җиңелрәк.
•   Аксымны бетерүче дарулар куллану.
•   Протезны махсус чаралар белән чистарту һәм шомарту.
3.              Симез күзәнәкләр стабилизаторы  консервантсыз йомшак контактлы линзалар кулланган пациентларга билгелиләр.
Билгеле булганча, аллергия күпйөзле. Кайбер кешеләрдә ул үзен томау төшү белән, икенчеләрдә — тире чабыру, өченчеләрендә — аллергия конъюнктивиты (күзнең тоташтыргыч тукымасы ялкынсынуы) белән сиздерә. Аллергия конъюнктивиты... Бу сүзләрне ишетеп кенә белгән кешеләр—нинди бәхетле! Ә менә кайбер кешеләргә агачлар серкә очырган, үсемлекләр чәчәк ата башлаган чорда, урамга чыкканчы бөтен тәннәрен каплый торган киемнәр, күзләренә саклана торган күзлекләр киергә, кайберләренә бөтенләй урамга чыкмыйча, көннәр буе күздән яшь агызып өйдә утырырга туры килә.
Тик бу яшьләрне кайгы түгел, ә мәкерле, сезонлы (язгы) аллергия конъюнктивиты китереп чыгара.
Гадәттә чир ике этапта бара. Беренчесе — кеше чәчәкләр серкәсе белән беренче тапкыр очрашканда күзәтелә, мәсәлән, май аенда бу каен яки өрәңге агачы серкәләре, ә июнь аенда тузганак (одуванчик) һәм юкә агачы серкәләре сәбәпче булырга мөмкин. Ләкин кайвакыт аллерген белән икенче тапкыр очрашканда авыру үзен бик көчле сиздерә һәм озак дәвам итә.
Аллергиянең нидән икәнен белү өчен, дәвалау учреждениесендә диагностик тикшерү уздыру кирәк.
Аллергик конъюнктивитка шик туса, нишләргә соң? Беренче чиратта.
соңармыйча аллсрголог-табибка яисә күз табибына күренергә кирәк, ул тиешле дәваны билгеләр. Ләкин белгечкә күренгәнче, хәлегезне үзегез дә бераз җиңеләйтә аласыз. Моның өчен көненә берничә тапкыр күзләрне җылы су белән юыгыз. Күзләр кычытса, инфекция керү куркынычы булганлыктан, аларны кул белән ышкырга ярамый. Урамга чыгар алдыннан кояш күзлеге киегез.
Сезонлы аллергия конъюнктивитын дәвалау бик катлаулы. Иң әүвәл аллергия бирүче үсемлекне белеп, аның белән контактны бетерергә ки­ рәк. Үсемлекләр чәчәк аткан чорда урамда азрак булырга тырышу, күзләрне серкәләр тәэсиреннән күзлек киеп саклау, өйгә кайткач душ кереп, тәндәге серкәләрне юып төшерүләр дә мөһим чара булып санала.
Авыру кискенләшкән вакытта махсус диета кулланырга тәкъдим ителә.
Ашау рационыннан шоколад, җир җиләге, консерваларны, какланган ризыкларны, тәмләткечләрне чыгару күз алдында тотыла.
Күз табибы ялкынсынуга, аллергиягә каршы сезгә яраклы күз тамчылары билгеләргә мөмкин. Авыру бик көчле барган очракта, табиб дару эчәргә киңәш итәр.
Еш кына аллергик реакциягә вируслы инфекция кушыла. Аллергия, ялкынсыну аркасында саклану көчен югалткан күзнең лайлалы тышчасына вируслар, бактерияләр, төрле микроорганизмнар һөҗүм итә. Шуңа күрә бер үк вакытта вирусларга һәм аллергиягә каршы дарулар кулланалар.
Вирусларга каршы универсаль тәэсир итүче дару булып, интерферон нигезендә ясалган күз тамчылары исәпләнә. Шулай ук офтальмоферон тамчылары вирусларга, хламидийларга каршы тәэсир итә һәм бактериаль инфекциягә каршы көрәштә организмның көчен күтәрә.
Аллергия конъюнктивиты профилактикасы йөзеннән, авыруга китерүче матдәләр — йорттагы тузан, балыклар өчен коры азык, көнкүреш химия чаралары белән контактны киметергә кирәк. Әгәр бу киңәшне даими үтәп булмаса, аллергиягә каршы табиб билгеләгән махсус күз тамчыларын тамызу зарур. Шулай ук аллергиягә бирешүчән кешеләргә түбәндәге кинәшләрне үтәү мөһим:
* үсемлекләр чәчәк аткан вакытта ишек һәм тәрәзәләрне ябып торырга;
* өс киемнәрен ябык шкафта сакларга;
* мамык мендәр, мамык юрган-түшәк кулланмаска;
* косметиканы ябык шкафта яки тумбочкада сакларга.
Болардан кала, аллергиядән интегүчеләргә, бик авыр булса да, фатирда яки өйдә эт-мәче (яки башка җанварлар) тотмаска киңәш ителә.
Курсель-сюр-Сен
Курсель-сюр-Сен — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Елавец
Елавец (Елавец ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Хоцимский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Пантера (танк)
«Пантера» (Panzerkampfwagen V Panther, кыскача PzKpfw V «Panther») — Икенче бөтендөнья сугышы вакытының алман уртача танкы.
1944 елдан танкка Пантера рәсми исеме бирелгән.
Плезантон (Айова)
Плезантон  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Плезантон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Збирожа
Збирожа — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Людвинув (Буский повяты)
Людвинув  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Геннинг (Теннесси)
Геннинг  — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бенкеренсаш
Бенкеренсаш — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Наумов
Наумов ― фамилия.
GSC3021-603
GSC3021-603 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Пнево (Лодзь воеводалыгы)
Пнево  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пряжба (Долж)
Пряжба — Румыниянең Долж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Замехув (Польша)
Замехув — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Пряжба (Долж)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Замехув (Польша)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Пьерр-ан-Пор
Сен-Пьерр-ан-Пор — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
(11272) 1988 RK
(11272) 1988 RK — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1988 елның 8 сентябрендә Элеанора Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1988 RK» саналган.
Кэмден (округ, Джорджия)
Кэмден — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Вудбайн шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1777 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1632 км² тәшкил итә.
Кастельяр-дель-Кондадо
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тябакасы
Тябакасы (Тяпакасси, Тябакасы) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.
Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 150 кешенең яшәве мәгълүм.
Алексей Наумов
Алексей Наумов
Дем'енешть (коммуна)
Дем'енешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Бела (Нове Замки)
Бела  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Лангнан
Лангнан (Languenan) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Планкоэт кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 15,95 км².
Нигерда ислам
Нигерда ислам (Islam au Niger, الإسلام في النيجر ) ― күпчелек дине. Ил халкының (24,1 млн кеше, 2020 елга) 99,3 % ы – мөселманнар. Ислам дине тарафдарлары ― Мәлики мәзһәбе сөнниләре. Илдә сәләфилек йогынтысы көчле. Исламда җирле традицион диннәр элементлары да бар. Нигерда ислам диненең мең елдан артык тарихы булса да, күрше илләрнең ислам җәмгыятьләренең йогынтысы белән, XIX гасыр ахырында – XX гасыр башында гына Нигердагы традицион диннәрдән өстенлек ала алган. Көнбатыш Африкадагы башка илләрдәге кебек үк, суфичылык тарикатьләре зур йогынтылы көчкә ия. Нигер дөньяви дәүләт булса да, ил хөкүмәте ислам диненең ил халкының абсолют күпчелеге өчен зур әһәмияткә ия булуын аңлап эш итә.
Нигер – Ислам Хезмәттәшлеге Оешмасында әгъза булып торучы ил.
Демография
Нигер мөселманнарының зур күпчелеге – Тиҗания суфичылык тарикате белән бәйләнгән Мәлики мәзһәбе сөнниләре, якынча 7 % ы – шигыйлар, 6 % ы – әхмәдияләр. Хаммалия һәм Санусия суфичылык тарикатьләре колониализм чорында илнең көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш төбәкләрендә ныгыса, соңгы 30 ел эчендә Нйасия тарикате һәм гарәп ваһһабичылыгы хәрәкәте барлыкка килгән.
Тарих
Ислам хәзерге Нигер территориясендә, XV гасырдан башлап, көнбатышта киңәюе нәтиҗәсендә һәм Мәгъриб белән Мисырдан килгән транссахара сәүдәсе йогынтысында тарала. Төньяктан туареглар экспансиясе (аның кульминациясе – XVII гасырда Канем-Борну империясенең ерак көнчыгыш өлкәләрендәге оазисларын басып алу була) нәтиҗәсендә бәрбәрләрнең гореф-гадәтләре урнаша. XVIII һәм XIX гасырларда, зарма һәм хауса халыклары, беренче чиратта, Сокото хәлифәлегендә (хәзерге Нигериядә), Суфичылык кардәшлекләренең көчле йогынтысында булган. Кадыйрия тарикате XIX гасырда төньяк һәм көнчыгыш Нигерда ныклап урнашса, XX гасыр башында илнең көнбатышында Тиҗания тарикате көчәя. 1920-елларда Мали территориясеннән колониализмга каршы булган Хаммалия хәрәкәте үтеп кергән. Сенегалдан үтеп кергән Нйасия кардәшлеге Досо төбәгендә тарафдарлар тапса, гарәп ваһһабичылыгы хәрәкәте Согуд Гарәбстаны дәгъвәт оешмаларына таяна.
Дәүләт ярдәме
Хөкүмәт динне турыдан-туры финансламый һәм юридик яктан дин дәүләттән аерылган, әмма Мөселман радиосы министрлыгы кебек мөселманнарга юнәлтелгән берничә программаны финанслаган һәм 1982 елда Сай шәһәрендә төзүгә 18,5 миллион АКШ доллары бүлеп биргән.
Хөкүмәт өч мөселман, ике христиан бәйрәмен милли бәйрәмнәр дип игълан иткән.
1990-еллар каршылыгы
1990-елларда илне Ислам Республикасы итеп игълан итү һәм илнең хокукый системасын шәригать нигезендә үзгәртеп коруга юнәлтелгән агитация башланган.
2000 елның ноябрендә Ниамей һәм Маради шәһәрләрендә дини каршылык нигезендә бәрелешләр булып уза. Хөкүмәт аларны тиз бастыра, җитәкчеләрне төрмәгә яба, кайбер дини хәрәкәтләрне тыя. Бу вакыйгалар ул вакытта һәм хәзер, кагыйдә буларак, искәрмә буларак карала.
Толерантлык
Нигерда конфессияләр арасындагы мөнәсәбәтләр бик яхшы дип санала, илнең күпчелек өлешендә гадәттәгечә кулланыла торган Ислам формалары башка конфессияләргә карата түземле булуы һәм шәхес иреген чикләүләр булмау белән аерылып тора. Аерылышу һәм күпхатынлылык сирәк күренеш булып тора, хатын-кызларга, шул исәптән аларның киеменә карата бернинди тыюлар кабул ителмәгән. Илнең барлык территориясендә исерткеч эчемлекләр сатыла.
Benäzir Bhutto
Benäzir Bhutto (1953, Karaçi - 2007, Ravalindi) - Päqstan İslam Cömhüriäteneñ premyer-ministrı (1988-1990, 1993-1996). Yaña tarixta İslam ilendä berençe xatın-qız xökümät räise.
Ozaq möhäcirlektän soñ Watanına qayta.
2007 yılnıñ 18 oktäberendä anı ütermäkçe bulu näticäsendä 130 keşe wafat, 500 keşe yaralanğan bula.
2007 yılnıñ 27 dekaberdä terroristik akt näticäsendä Benäzir Bhutto üterelä.
Tärcemäi xäl
Qatnaş ğailädä tuğan: ätise - päqstanlı, änise - İranlı körd.