cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ислам мәдәнияте музее
Тасвирлама
Музейда даими рәвештә күзәтү һәм тематик экскурсияләр, мастер-класслар, квестлар, викториналар һәм барлык яшь категорияләре өчен исәпләнгән башка мәдәни-белем бирү программалар үткәрелә.
Экспозиция
Музей экспозициясе төп өч бүлектән тора :
Алар арасында интерактив «Коръән», «XV—XXI гасырларда Казан Кремле» инсталляциясе (3D форматындагы «Казан Кремле»нең архитектур йөзе реконструкциясе), Иске Казан күренешләре булган «Мәгърифәтче кабинеты» интерактив тәрәзәсе, «Мәдрәсәдә дәрес» (шәкертләр азан — намазга чакыруны өйрәнә) проекциясе, «Җырлаучы шамаил» компьютер инсталляциясе бар. Экспозиция составында шулай ук дөньяның төрле телләрендәге Коръәннең бүләк басмалары да бар.
Увальное (Диңгез буе крае)
Увальное (Увальное) — Диңгез буе краеның Кировский районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%), украиннар (12%). Әлеге торак пунктта татарларның өлеше - 1,24%.
Новий Каролев
Новий Каролев — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Лассе-ле-Шато
Лассе-ле-Шато — Франциянең Майенн департаментында урнашкан коммуна.
Гилмор (Мэриленд)
Гилмор  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Гилмор халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Никольский соборы (Казан)
Никольский соборы (Казан) — Казан шәһәренең Вахитов районындагы Бауман урамында урнашкан Рус православ чиркәвенең Казан һәм Татарстан епархиясенең храм комплексы. 1946 елдан кафедраль собор буларак эшли.
Никольский чиркәв ансамбле мәдәни архитектура һәйкәле һәм шәһәрнең истәлекле урыны булып тора.
Тарих
Казан һәм Казан өязенең язма китабыннан күренгәнчә, 1565 елда Никольский соборы урынында Изге Николай Чудотворцның «Никола Боровский чиркәве» дип аталган агач чиркәү эшләгән.
Шул ук вакытта җәйге Покрау чиркәве — таш алты баганалы өчапсидлы гыйбадәтханә дә төзелгән. Аның барлыкка килүе турында мәгълүматлар каршылыклы: антиминста (1696 ел) һәм клир ведомостьларында (1703 ел) күрсәтелгән даталар инде булган гыйбадәтханәне яңартуга да, аның төзелгән вакытына да карый алалар.
1834—1871 елларда Николо-Низский чиркәве мәхәлләсендә чиркәү руханиының улы, 1834 елда Казан руханилар семинариясен тәмамлаган Михаил Павлович Полетаев (1814—1871) хезмәт иткән. Шул вакытта, 1857—1862 елларда, ике катлы причта йорты төзелә.
Гыйбадәтханәне төзү һәм үзгәртеп кору мәхәллә кешеләре акчасына башкарылган, ә Николо-Низский приходы Казанда иң аз кеше йөри торганнарның берсе булган, мәхәллә кешеләренең төп өлешен ярлы кешеләр тәшкил иткән. 1871—1903 елларда биредә хезмәт иткән Казан руханиы Николай Максимович Варушкин (1831—1903) инициативасы белән иске гыйбадәтханәне яңарту өчен акча биргән хәйриячеләр табылган. Николо-Низский чиркәвенең яңа бинасын төзү өчен төп средстволарны сәүдәгәрләр Павел Васильевич Щетинкин, Василий Иванович Заусайлов, Александр Никифорович Свешников һәм Григорий Николаевич Горинов (аларның исемнәре гыйбадәтханә диварында мемориаль тактада мәңгеләштерелгән) төзелеш комитеты әгъзалары биргән. Г. Н. Горинов кына бу чиркәүнең старостасы була, калган иганәчеләр башка мәхәлләләрдә яшәгән.
1883 елда иске Николо-Низский чиркәве сүтелә һәм ике елдан соң, 1885 елда, яңа бина төзелә.
1892 елда салкын Покрау чиркәве яңартыла. Шул ук вакытта, өлешчә үзгәртеп корганнан соң, ул биш башлы була.
1930 елда, дингә каршы дәүләт сәясәте аркасында, Николо-Низский чиркәве ябыла.
Гермоген (Кожина) архиепискобы вакытында, 1946 елның октябрендә, Казанда икенче православие дини общинасын теркиләр, аңа Николо-Низский һәм Покрау чиркәүләрен тапшыралар. Ул Никольск кафедраль собор статусын ала. Иртәңге литургияләр ясау өчен соборның пристав престолы 40 севастия җәзаланучылары хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Николо-Низский чиркәве
Чиркәүне Казанның башка Изге Николай Чудотворц храмнарыннан (мәсәлән, Николай Тульский, Николай Вешняковский, Николай Ляпуновский, Николай Ратный чиркәүләреннән) аеру өчен гади генә Николо-Низский дип атаганнар. Аларның кайберләре аннан берничә дистә метр ераклыкта урнашкан, ә Никола Гостин чиркәвенә караганда, ул рельеф буенча түбәнрәк булган, шуңа «Низск» дип аталган. Чиркәүгә һәйкәл статусы бирү турындагы законда теркәлгән «Николо-Нисск чиркәве» дигән билгеләмә дә еш кына кулланылган.
Николо-Низский чиркәве (Изге Николай Чудотворц исемендәге чиркәү) кирпеч, штукатурланган бина, эклектик стильдәге декоратив бизәлешле фасадлары белән XIX гасыр азагы архитектурасының характерлы үрнәге булып тора.
Причт йорты
Причт йорты — XIX гасыр уртасында Николо-Низский чиркәве белән янәшәдә төзелгән, фронтонлы ике катлы классик бина.
Покрау чиркәве
Покрау чиркәве (Покров Изге Богородица чиркәве) XVII гасыр азагы — XVIII гасыр башы рус барокко архитектура һәйкәле булып тора.
Чиркәү манарасы
XVIII гасыр башында төзелгән чиркәү манарасы гыйбадәтханә комплексының биек доминанты, рус бароккосы архитектура һәйкәле булып тора.
Гармонияле, бай декор белән эшкәртелгән диварлы бишъяруслы корылма, кара-яшел төстәге тәңкәле керамик плитка белән капланган сигезгранлы барабан белән тәмамлана. Бу шәһәрдә сакланган бердәнбер тәңкәле керамика нөсхәсе, шул керамика XVIII гасырда Казанда түбәләрне һәм чиркәү башлыкларын каплау өчен киң кулланылган.
Күләм буенча өскә таба кечерәеп баручы чиркәү манарасының сигез кыры сырланып ясалган детальләр һәм кирпечтән ясалган ярымколонналар белән бизәлгән. Аркалы уемнар наличниклар белән капланган. Барокко өчен хас купшы балясин поясы өченче һәм кыңгырау асты ярусларын каплый.
Шулай ук карагыз
Покрау чиркәве (Казан) — Казан шәһәрендәге Рус Православ староверлар чиркәвенең кафедраль соборы.
Казчина Палацо (Павия)
Казчина Палацо — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Тисовець (Добреполе)
Тисовець  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Казчина Палацо (Павия)
Географиясе
Казчина Палацо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Тисовець (Добреполе)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гура-Веий (Яломица)
Гура-Веий — Румыниянең Яломица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(4777) Аксёнов
(4777) Аксёнов  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1976 елның 24 сентябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1976 SM2» саналган.
Ширабад
Ширабад (Sherobod, Шеробод) — Үзбәкстанның Сөрхандәрья өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1973 елдан башлап йөртә.
Куюҗак (Меҗитөзү)
Куюҗак (Kuyucak) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Меҗитөзү илчесенә караган бер авыл (köy).
Рабенау (Гессен)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Теплухинская
Теплухинская (Теплухинская) — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Халык
2010 елда биредә 0 кеше яшәве билгеле.
2010 елгы җанисәп буенча авылда кеше яшәми.
Эжув (Люблин воеводалыгы)
Эжув  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Банно-Вильганьон
Банно-Вильганьон — Франциянең Сена һәм Марна департаментында урнашкан коммуна.
Сазак (Кызылҗаһамам)
Сазак (Sazak) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Кызылҗаһамам илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Старе Рибитви
Старе Рибитви — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ленбаж
Ленбаж — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Сойга елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 23 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Голямо-Ново
Голямо-Ново — Болгариянең Тырговиште өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алишкавцы
Алишкавцы (Алішкаўцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Хохфильцен
Хохфильцен — Австриянең Тироль федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Муен-Лор-Юган
Муен-Лор-Юган — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Моур-Вош-Юган елгасының уң ярына тамагыннан 36 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештән Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Княжа (Леди кушылдыгы)
Княжа — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ледь елгасының уң ярыннан 60 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Вага елгасы. Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегда һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Репсольд (ай кратеры)
Репсольд - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 109 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Иоганн Георг Репсольд (1770—1830) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1935 елда раслана.
Урукүл
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (79%), башкортлар (21%).
HD245725
HD245725 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Кырым ханлыгы
Кырым ханлыгы (Qırım hanlığı), яки Кырым йорты , яки Олуг урда , яки Олуг йорт, яки Тәхти-кырым вә дәшти-кыпчак , Европа яңа заман географиясе һәм тарихнамәсендә — Кече Татария (Tartaria Minor). Үз атамасы — Uluğ Orda ve Deşt-i Qıpçaq ) — 1443 елдан башлап 1783 елга кадәр яшәгән кырым татарларының тарихи дәүләте.
Тарих
Кырым ханлыгы аерым дәүләт булып үсеп чыкканчыга кадәр үк әле анда каты көрәш барган: берьяктан Идел буена карый торган җирләрне дә кертеп Сарай шәһәре белән идарә итүче Олы Мөхәммәт һәм икенче яктан — Кырым ярымутравы белән Кара диңгез буе җирләре өчен Дәүләтбирде арасында. Олы Мөхәммәт җиңеп чыккан, ләкин шунда ук аның икенче дошманы — Кече Мөхәммәт пәйда булган. Ул үзенең өлкән адашын төньяк тарафка күчеп китәргә мәҗбүр иткән. Бу вакытка инде таркалган Алтын Урданы турыдан-туры дәвам иттерүче дәүләт төсендә үсеп чыккан Олы (Бөек) Урда белән идарә итүдә Кече Мөхәммәт шактый уңышларга ирешкән. Кырым да шушы Урдага буйсындырылган.
Хаҗигәрәй хан чоры
Дәүләтбирдедән соң хакимиятне үз кулына алган күптәнге көндәше Сәетәхмәтне Кече Мөхәммәт Кырымнан бөтенләйгә куып чыгарган. Ләкин аның юлына яңа дошман — кайчандыр Алтын Урдада хан булып утырган Гыязетдиннең улы Хаҗигәрәй аркылы төшкән.
Хаҗигәрәй 1434 елда ук Кырымны үз кулына алырга тырышып караган, тик уңышсызлыкка очраган һәм Литвага качып киткән.
Хаҗигәрәй тарих мәйданына тагын килеп чыккан. Аны Кырымның һәм тулаем Алтын Урданың атаклы Шырын, Барын, Аргын һәм Кыпчак ыруыннан торган феодаль аксөякләре яклаган. Алар Таврияне (Кырым) мөстәкыйль дәүләткә әверергә тырышканнар. Урта Ауразиянең күптән түгел генә куәтле экономик районы саналган һәм халыкара сәүдәдә зур урын тоткан бу төбәге Алтын Урда таркалу чорында үзенең элекке куәтен югалта башласа да, зур шәһәрләре белән һаман әле бай экономик база булып калган. Кырымның зыялы татар дөньясын үз чиратында Литва кенәзе Казимир яклап чыккан, һәм 1443 елда Хаҗигәрәй Таврия тәхетенә утырган. Шул вакыттан алып үзаллы дәүләт буларак Кырым ханлыгы яши башлаган.
Хаҗигәрәй Кырым ханлыгы белән үзе үлгәнче — 1446 елга кадәр идарә иткән. Аның ханлык итү дәвере көнбатышта урта гасырлар азагында яңа татар дәүләтенең тууы һәм аякка басуы чоры булып тарихка кереп калган. Ул шуның белән татар ханнарының бердәнбер һәм тотрыклы династиясе булып танылган Гәрәйләр династиясенә (төгәлрәк әйткәндә, Жучилар династиясенең Гәрәйләр ыруына) нигез салган. Бу нәсел Кырым 1783 елда Россия империясе составына мәҗбүри кертелгәнчегә кадәр, ягъни 340 ел буе ханлык белән идарә иткән.
Миңлегәрәй хан чоры
right|200px|thumb|Миңлегәрәй хан һәм [[Баязит II]] Кырым барлык татар ханлыклары арасында иң озак яшәгәне була. Хаҗигәрәйдән соң тәхеткә аның олы улы Нурдәүләт утырган. Тик ул ике ел гына ханлык иткән һәм 1468 елда үзенең энесе Миңлегәрәй тарафыннан бәреп төшерелгән. Миңлегәрәй бик озак, 1468 һәм 1475 еллар арасында берничә тапкыр китеп торганнан соң, 1475 елдан 1515 елга кадәр тоташтан, барысы 45 ел ханлык иткән. Миңлегәрәй Кырым тарихында гына түгел, ә бөтен татар дөньясында иң көчле ханнарның берсе санала.
Миңлегәрәй хан хакимлегенең 1475 елга кадәрге башлангыч чоры бик үк уңышлы үтмәгән: күпсанлы бертуганнары һәм башка якын туганнары аңа каршы көрәш башлаганнар. Шушы ызгышларның башында торган Хәйдәр аны тәхеттән баш тартырга мәҗбүр иткән, һәм Миңлегәрәй күпмедер вакыт генуялыларда яшеренеп торган. Бу ызгышлардан файдаланып, Кефедә, Мангуп һәм Кырымның көньяктагы башка шәһәрләреңдә хакимиятне христианнар үз кулларына алганнар.
Бу эшкә Төркия катнашырга карар кыла: 1475 елда солтан Мөхәммәт II зур гаскәр белән үзенең вәзире Кедүк Әхмәтпашаны Кырымга җибәрә. Төрекләр әлеге шәһәрләргә бик тиз басып керәләр һәм хакимияттәге христианнарны кулга алып Стамбулга озаталар. Шушы вакытта Кефедәге итальяннарда яшеренгән Миңлегәрәй алар белән бергә әсирлеккә эләгә. Солтан шул кырымлыларны җәзалап үтерергә әмер бирә, ләкин соңгы мизгелдә генә яшь ханны яклап калдыра, аңа югары дәрәҗәдә хөрмәт күрсәтә. Чөнки Миңлегәрәйнең Кырымдагы яклаучысы, олы әмир Әмәнәк бәк үзенең ханзадәсен яклауны сорап солтанга мөрәҗәгать итә. Миңлегәрәйне зур кадер-хөрмәт белән, гаскәр сагында Кырымга кайтарып җибәрәләр. Туган илендә дә аны шулай олылап каршы алалар һәм икенче тапкыр тәхеткә утырталар. Бу тарихны язып калдырган XVI йөз авторы әл-Җаннаби Миңлегәрәйне төрки дөньясының иң олы хакимнәреннән берсе дип атаган.
Солтан булышлыгы белән хан тәхетен үзенә кире кайтаргач, Миңлегәрәй Төркиянең үзен яклавын һәм гомумән төрек йогынтысын танып яшәргә тиеш була. Әмма бу аңа Иван III белән дә килешү төзергә комачауламый. Ул Казан ханлыгы белән дә бик якын мөнәсәбәттә яши, бу эштә аңа хатыны, безгә таныш Казан ханбикәсе Нурсолтан нык ярдәм итә. Гомумән, Миңлегәрәй тәҗрибәле сәясәтче була, һәм аның Кырым белән озак, тотрыклы идарә итүе илнең сәяси һәм экономик тормышында бик уңай эз калдыра.
Тишина (община)
Тишина  — Словениядә урнашкан община (җәмгыять).
Кырым ханлыгы
Миңлегәрәй хан чоры
Табигый ки, башка зур хакимнәр кебек үк, Миңлегәрәй дә үз дәүләтен ныгыту өчен сәяси көрәш чараларының һәр төрен файдаланырга тырышкан. 1502 елда ул Олы Урданы тар-мар итә. Урда белән Кырым арасында дошманлык Кече Мөхәммәт белән Хаҗигәрәй ханлык иткән чорда ук башланган була. Миңлегәрәй Урда җирләренең зур өлешен үз дәүләтенә куша, шуннан соң Кырым ханлыгында татарлар саны нык арта, анда яшәгән генуялы, грек, әрмән, яһүд, гот һәм башка халыклар саныннан бик күпкә узып китә.
Тишина (община)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кырым ханлыгы
Миңлегәрәй хан чоры
Миңлегәрәй эчке һәм тышкы сәясәтне җанландырып җибәрә, илнең экономикасын үстерә, төзелешкә күп игътибар бирә, яңадан-яңа шәһәрләргә нигез сала. Аның чорында ханлыкның башкаласы Иске Кырымнан Хаҗигәрәй вакытында төзелгән Бакчасарайга күчерелә. Бакчасарайдагы Ханнар сарае безнең көннәргә кадәр тулысынча диярлек сакланып калган. Ханнар сарае үзенең Җәмигъ мәчете, ханнарның Алтын залы, Каһвә бүлмәсе, Җимеш чатыры, Лачын манарасы һәм Александр Пушкинны илһамландырган «Күз яшьләре фонтаны» һәм башка шундый кызыклы урыннары, үзенең гаҗәеп архитектурасы, заллары һәм бүлмәләренең зәвыклы бизәлеше, күңелне дулкынландыра торган серлелеге белән бүген дә күпләрне сокландыра.
Кырым ханлыгын рус дәүләтенә кушу
1791 елда Ясск солыхы буенча Госман империясе Кырымның Россия империясенә ия булуын хөрмәтләгәннәр. 29 декабрьнә – Кырым Россия империясенә керә.
Шәһәрләр
Саксониядәге Галл университеты профессоры Тунманн Кырым ханлыгы турында бик күп белешмә туплаган һәм ХVIII гасырның 70нче елларында, ягъни ханлыкның ахыргы чорында, үзе дә анда булган. Ул анда башында шәһәр торган һәм эре авыллары булган 48 өлкә, алардан тыш 99 шәһәр һәм 1399 авыл булуын теркәгән - бу Казан ханлыгындагыдан да күпкә артык.
Территория
Бу шәһәрләр, авыллар һәм күчмәләрнең тирмәләре бик зур җирләрне биләгән. Ханлыкка Кырымның үзеннән тыш тагын түбәндәге җирләр кергән: төньякта рус һәм поляк-литвалыларның биләмәләре белән чикләнгән, Кара диңгезнең төньяк яры буендагы, Днепр һәм Буг елгалары арасындагы киң далалар; көнбатышта Днестр һәм Дунай арасындагы Буҗак дип аталган җирләр (Бессарабия) - болар элекке Алтын Урданың иң көнбатыш районы. Аннан башка үзәге Тамань (элек - Таматарха) шәһәре булган Тамань ярымутравын кертеп Кубан бассейнындагы көнчыгыш җирләр һәм урта гасыр чорының тагын күп кенә шәһәрләре һәм кирмәннәре. Аларның кайберләре шулай ук антик дөньядан бирле яшәп килгәннәр. Менә шушы борынгы һәм бик бай җирләргә Кырым ханлыгы ия булган. Аның биләмәләренең көньягында, Кырым ярымутравында, бигрәк тә яр буе өлешендә зур диңгез һәм кәрваннар сәүдәсе үзәкләре - эре шәһәр-портлар, һөнәрчелек һәм шәһәр цивилизациясе учаклары урнашкан, ә төньяк җирләр нигездә далалардан торган.
Нугай җирләре
Урта гасырның гарәп географиясендә ул элеккечә үк һаман Дәшти Кыпчак яки гади генә - Дәшт (Дала) дип тә йөртелгән. Үзләре күргән кешеләрнең әйтүенә караганда, бу җирләрнең туфрагы гаҗәеп уңдырышлы булган. Анда үлән кеше биеклегенә җитеп үскән, шифалы хуш ис бөркелеп торган. Далаларда исәпсез-сансыз мал-туар көтүләре йөргән, алар арасында хәтта кыргый ат көтүләрен дә очратырга мөмкин булган.
Кырымның үзендә бу даланы Нугай җирләре дип йөрткәннәр. Ул ике өлештән торган: Днепр буендагы Көнчыгыш Нугай һәм Буг белән Днестр арасындагы Көнбатыш Нугай. Тунманн аңлатканча, дала татарларын «кайчандыр үзләренең атаклы гаскәр башлыгы булган кеше исеме белән нугайлар дип атыйлар.
Дала татарлары терлекчелек (ат, мөгезле эре һәм вак терлек, дөя), игенчелек (тары, арпа, карабодай чәчкәннәр), аучылык һәм сәүдә белән шөгыльләнгәннәр - көньякка ашлык, бал, балавыз, йон, мех, кыргый җәнлек һәм йорт терлеге тиреләре, башка товарлар сатканнар. Тирмәләрдә һәм өйләрдә яшәгәннәр. Алар тышкы кыяфәтләрендә монголоидлык билгеләре булу белән көньяк татарларыннан бераз аерылганнар. Ислам динен тотканнар һәм мөселман-сөнниләр булып саналганнар. Ләкин аларда мәҗүсилек йолалары да сакланып калган.
Дәүләт идарәсе
Дәүләт башында хан утырган. Хан каршында югары катлау вәкилләреннән торган диван (шура) эшләгән. Алар арасында, элекке Алтын Урда һәм башка татар ханлыкларындагы кебек үк, Шырын, Барын, Аргын, Кыпчак ырулары йогынтылырак саналганнар (Кырымда тора-бара Аргын һәм Кыпчак ырулары төшеп калган, ә «мангыт» нәселеннән Мансур ыруы һәм Сучувуд ыруы күтәрелеп чыккан). Шырыннар ыруы иң куәтлесе булган. Ул Иске Кырымда үзенең аерым резиденциясен тоткан; дәүләт советында иң элек Шырын бәгенең фикере белән исәпләшкәннәр, кайвакыт аның сүзе хан сүзеннән дә өстен чыккан.
Биредә, Алтын Урдадагы кебек үк, бәкләр бәге, ягъни олы бәк өлкәнлек иткән, ул элекке фарсыча бәкләрибәк дип түгел, ә саф татарча бәкләр бәге дип йөртелгән. Иң югары феодаль баскычта торучылар «Кырым бәкләре» дип аталганнар, асылда алар улус әмирләре булганнар. Алардан түбәнрәк баскычта бәк балалары - морзалар (дворяннар) торган. Гәрәйләр ыруыннан чыккан ханзадәләр солтан дип йөртелгәннәр.
Югары дәүләт чиннары арасында тагын, бәкләр бәгеннән тыш, бөтен гаскәр белән идарә итүче кеше - кальга солтаны; хан үзе юкта аның урынында калучы кеше - каймакан; илдәге барлык мөселманнарның башлыгы, шәригать кануннары нигезендә хөкем чыгаручы казыйлар булган. Казыйларның җитәкчесе мөфти дип аталган. Күренгәнчә, феодаль иерархиядә, дәүләт төзелешендә башка татар ханлыклары һәм элекке Алтын Урда белән охшашлык булса да, монда яңа дәрәҗәләр дә барлыкка килгән.
Гаскәр
Кырым ханлыгының гаскәре дә кирәк чакта чакырып алу тәртибе белән халыктан җыелган. Кырым гаскәренең сугышчанлыгы билгеле. Алар, мәсәлән, 1687 һәм 1689 елларда Кырымга яу белән килгән рус армиясен тар-мар иткәннәр. Соңгысында дошман ягында 150 мең сугышчы катнашкан. русларның шундый зур җиңелүгә дучар ителүе хәтта кенәз Голицын хөкүмәтен отставкага китәргә мәҗбүр иткән. Кырымлылар 1768-1774 еллардагы рус-төрек сугышында да батырларча көрәшкәннәр.
Әдәбият
Ишбулдин Б "Татарлар тарихы". - Казан: Раннур, 2003. 160б.
Карабаш авыл шурасы
Карабаш авыл шурасы — Башкортстан Җөмһүриятенең Илеш районындагы муниципаль берәмлек.
Административ үзәге —.
Эчке бүленеш
Авыл шурасы составына түбәндәге торак пунктлар керә:
Шүрче
Шүрче (Shoʻrchi, Шўрчи) — Үзбәкстанның Сөрхандәрья өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1976 елдан башлап йөртә.
(19596) Spegorlarson
Тарихы
1999 елның 14 июлендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 NX31» саналган.
Гүзелъюрт (Хекимһан)
Гүзелъюрт (Güzelyurt) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Хекимһан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
15 апрель
15 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның унбишенче көне. Ел ахырына кадәр 260 көн кала.
Пикаюн (Миссисипи)
Пикаюн  — Америка Кушма Штатларының Миссисипи штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Пикаюн шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Краево-Цьвикли
Краево-Цьвикли — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Новий Кйончин
Новий Кйончин — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Ам (Майенн)
Ле-Ам — Франциянең Майенн департаментында урнашкан коммуна.
Козье
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Халык
2010 елда биредә 0 кеше яшәве билгеле.
NGC 1100
NGC 1100 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Птит-Форе
Птит-Форе (Petite-Forêt) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Ольнуа-ле-Валансьен кантонына карый.
NGC 1100
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Альгиняны
Альгиняны (Альгіняны ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Райнхайм
Райнхайм — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Голямо-Соколово
Голямо-Соколово — Болгариянең Тырговиште өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Чиятау
Чиятау — Башкортстанның Балтач районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 5 кешенең яшәве мәгълүм. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840006.
Эзёжани (Люблин воеводалыгы)
Эзёжани  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Татарстан башкортлары
Татарстан башкортлары — Татарстан Теспубликасы территориясендә яшәүче башкортлар.
Алар гадәттә ике төркемгә бүленәләр: беренче төркемгә Татарстанның көнчыгыш төбәкләрендә яшәүче җирле халык токымы булган башкортлар керә, икенчесендә— совет һәм постсовет чорында Урал-Идел өлкәсенең башка төбәкләреннән республикага килгән башкортлар.
Халык саны һәм таралып утыруы
2010 Бөтенрусия Халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстанда 13 726 башкорт — гомуми халыкның 0,36%, татарлар, руслар, чуашлар, удмуртлар, мордвалар, мари һәм украиннардан соң, республиканың сигезенче зур милләте (1нче таблица). Шулардан, Казанда — республиканың барлык башкортларының 12,97% һәм Яр Чаллыда — республиканың барлык башкортларының 43,01% яши. Башкортлар Татарстанның барлык муниципаль районнарында һәм шәһәрләрендә яшиләр, ләкин беркайда да алар халыкның мөһим өлешен тәшкил итмиләр. Таралып утыру үзенчәлекләре алдагы җанисәп нәтиҗәләренә туры килә. Татарстан Республикасы башкортларының 88,6% шәһәр халкына карый.
2002 елгы Бөтенрусия Халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстанда 14 911 башкорт яшәде. Башкорларның күбесе шәһәрләрдә яши. Бу уңайдан беренче чиратта Яр Чаллы шәһәре аерылып тора, һәм анда республика башкортларының төп өлеше яшәде (2002 елда 46,34%) һәм башкортлар гомуми халыкның 1,4%н тәшкил итә (2002). Шулай ук Түбән Кама һәм Казанда башкортлар күп — республика башкортларының гомуми санына карата 11,66% һәм 9,81%. Башкортлар саны иң күп булган төбәкләр арасында лидерлар: Ютазы (202 кеше), Түбән Кама (196 кеше), Бөгелмә (175 кеше). Яр Чаллы һәм Түбәнге Кама шәһәрләрендә башкортларның туплануы XX гасырның 60-70-нче елларында хезмәт миграциясе белән бәйле (2 нче таблицаны кара). СССР таркалганнан соң, 2002 елга кадәр, башкортларның Татарстанга миграциясенең уңай артуы дәвам итте (3нче таблицаны кара).
Этнографик төркемнәр
Татарстанның кайсы бер районнарында, башкортлар электән яшәгән тарихи-географик территорияләрдә: Әгерҗе (2010 елгы халык санын алу буенча 132 башкорт), Азнакай (249), Актаныш (108), Әлмәт (709), Баулы (208), Бөгелмә (436), Алабуга (517), Лениногорск (262 ), Менделеевский (168), Минзәлә (50), Мөслим (38), Сарман (103), Тукай (206), Ютазы (192) урнашкан. Бу этник төркем вәкилләренең теле башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалекты түбән идел-ык сөйләшенә карый.
Кама-ык башкортлары формалашуда төньяк-көнбатыш этнографик төркеме (байлар, бүләр, гәрәй, йәнәй, йылан, ҡырғыҙ, юрмый), ирәкте һәм сарайлы мең кабиләләре катнашты.
I меңъеллык ахырында чыгышы белән Үзәк Азия һәм Алтайдан килгән монгол һәм төрки кабиләләренә барып тоташкан байлар кабиләсе вәкилләре Дим һәм Ык елгаларының өске агымында урнашкан. Соңрак, XIII-XIV гасырларда кабилә Ык һәм Минзәлә елгаларының түбәнге агымына күченә.
Чыгышы белән Идел болгарлары белән бәйле бүләр кабиләсе вәкилләре XIII-XIV гасырларда Чулман буе урманнарында һәм Дала Зәйе елгасының аскы агымында, аннары Ык һәм Сөн елгаларында урнашкан.
Чыгышлары Үзәк Азия монгол һәм төрки кабиләләре белән бәйле гәрәй кабиләсе вәкилләре XII-XIII гасырларда Агыйдел елгасының аскы агымында урнашкан, аннары, XIV-XV гасыр азагында кабиләнең бер өлеше Буй һәм Тере Танып елгалары аралыгына күчә.
Чыгышы Идел болгарлары белән бәйләнгән йәнәй кабиләсе вәкилләре XII-XIII гасырларда Дала Зәйе һәм Чишмә елгалары буенда урнаша, аннары, XIV-XV гасырларда Агыйдел елгасының аскы агымы үзәнлегенә һәм Ык һәм Сөн елгалары аралыгына күченә.
(738) Алагаста
(738) Алагаста  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Татарстан башкортлары
Этнографик төркемнәр
Чыгышы Үзәк Азия һәм Алтай төрки кабиләләре белән бәйле кыргыз кабиләсе вәкилләре XIII—XIV гасырларда Сөн һәм Ык елгалары (Өсән елгасы койган урында) бассейнының түбән һәм урта агымында утырган.
Ирәкте кабиләсе вәкилләре, аларның чыгышы Табын кабиләсенең Каратабын ыруы белән бәйле, XV гасырда Ык елгасы бассейнына күченеп килгән.
Чыгышы Идел болгарлары белән бәйләнгән Юрмый кабиләсе вәкилләре XII-XIII гасырларда Дала Зәйе һәм Шишмә елгалары, һәм XIII-XIV гасырларда Ык елгасының урта агымы буйлап утырганнар.
Сарайлы мең ыруының җирләре Минзилә, Ык, Дала Зәе елгаларында һәм аларның кушылдыклары буйында урнашкан.
XVII — XIX гасырның I яртысында чулман-ык башкортлары волостлар составына кергән берничә дистә торак пункт булдырдылар. 1834 елда, Минзәлә, Алабуга, Бөгелмә һәм Сарапул өяздәре территориясендә түбәндәге башкорт җирле: Янәй, Байлар, Бүләр, Гәрә, Елан, Ирәкте, Кыргыз, Сарайлы-Мең һәм Юрмый волостьлары булган.
Хәзерге вакытта байлар кабиләсе биләмәләренең бер өлеше Татарстан Республикасының Әгерҗе, Актаныш, Баулы, Алабуга, Минзәлә, Нурлат, Сарман һәм Тукай районнары территориясенә, бүләр — Татарстан Республикасының Актаныш, Минзәлә һәм Мөслим районнарына, гәрәй һәм йәнәй кабиләсе биләмәләре — Татарстан Республикасының Актаныш районына, кыргыз кабиләсе — Татарстан Республикасының Баулы һәм Тукай районына, ирәкте кабиләсе — Татарстан Республикасының Мөслим районы, юрмый кабиләсе — Татарстан Республикасының Азнакай, Әлмәт һәм Лениногорск районы биләмәләренә, сарайлы мең кабиләсе —Сарман һәм Тукай районнарына керә.
Мәдәнияте
Чулман-Ык башкортлары арасында традицион ярым күчмә терлекчелек XVII гасыр азагында игенчелек белән алышына. Хуҗалыкны алып барганда, игенчелекнең каты басу системасы, урман-куакларны кисеп яндыру һәм өч кырлы чәчү әйләнеше кулланыла. Арыш, солы, бодай үстерелә. Шулай ук яшелчәчелек, нигездә бәрәңге утырту үсеш алган. Хужалык итү төрләре киң булган — терлекчелек, кошчылык, чолыкчылык, аучылык, балык тоту, төрле һөнәрчелек.
Тлака (Лития)
Тлака  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Татарстан башкортлары
Мәдәнияте
Татарстан территориясенең бер өлешендә башкортларның төньяк-көнбатыш кейем комплексы таралган. Бу комплекс кием җитештерүдә йортта эшкәртелгән киндер, аннары мамык тукымаларны киң куллану белән аерылып тора. Алардан хатын-кыз күлмәкләре һәм алъяпкыслар, ир-ат күлмәкләре, чалбар теккәннәр. Кулдан тукылган тар гына тукыманнан чыба дип аталган өс киемен теккәннәр. ХХ гасыр башында тукылган күлмәк һәм алъяпкыч яшь һәм урта яшьтәге хатын-кызлар өчен бәйрәм җыелмасы булып торды, ә ир-атлар һәм олы хатын-кызлар өчен гадәти көндәлек һәм бәйрәм киеме буларак позумент белән чигелгән җиңсез камзул хезмәт итте.
Башкортлар һәм Идел Болгары
Ибн-Фадлан мәгълүматлары буенча, 921-922 елларда Идел Болгары һәм Башкорт иле арасындагы чик Олы Чирмешән елгасы аша үткән. X-XIII гасырларда көнбатыш башкортлар Идел Болгарының бер өлеше була. Кайбер башкорт кабиләләре идел болгарларыннан. Башкорт теленең вокализмы чуаш телендәге — болгар теленең туры нәселе сузык аваз системасына бик якын.
1229 елның язында, утыз мең кешедән торган татар-монголлар Көнбатышка хәрәкәт итте һәм көзгә улар Җаек һәм Идел далаларына якынлашты, һәм башкортларның һәм аларның болгар союздашларының каты каршылыгына очрады. 1232 елда татар-монголлар Идел Болгары башкаласын — Биләрне яулап алырга ниятләделәр, ләкин алар Олы Чирмешән һәм Кондырча елгалары буендагы төп оборона линияләрендә туктатылды. Шулай да алдагы походлары нәтиҗәсендә татар-монгол басып алучылары башкортларны һәм болгарларны яулап алуга иреште. Рәшит әд-Дин сүзләре буенча, 1236 елның көзендә монголлар "болгар һәм башкортларга каршы поход оештырды һәм кыска вакыт эчендә аларны яулап алды". Болгар һәм Башкорт илләре яулап алынса да, анда яшәүчеләр "яңадан баш күтәрделәр".
Чыңгызлылар дәүләтләре кысаларында
XIII гасыр башында Көнчыгыш Европаның күпчелек өлешенә монгол-татар күчкенчеләре һөҗүм иткән. Баскынчыларның беренче һөҗүмнәренә Болгар дәүләте һәм аның составындагы төньяк-көнбатыш башкортлар дусар ителә. 1236 елда Идел Болгары җиңелгәннән соң, Башкортостан монголлар идарәлегендә кала һәм соңрак 1243 елда Бату хан нигез салган Алтын Урда өлеше була. . Башкортлар, хәтта имчәк балалар өчен дә,Алтын Урда ханына ясак түләргә тиеш була. Ясактан башка, башкортлар монгол югары катламына товар ташу һәм хан илчеләрен күчереп йөртү өчен, ат белән тәэмин итәргә тиеш була. Монгол-татар ханнары илбасарлык походларында да җирле халыкларның катнашуын таләп иткәннәр. Шулай ук башкортлар билгеле сандагы сугышчыны үз исәбенә елга җитерлек азык-төлек һәм атлар запасы белән тәэмин итергә тиеш булган. XIII гасыр башыннан, Башкорт кабиләләренең үз борыңгы җирләре, Алтын Урда җимерелгәннән соң, — Чыңгызлылар җитәкчелегендәге Казан ханлыгы тарафыннан асаба биләмә җирләр дип танылды һәм расланды.
XIV-XV гасырларда Алтын Урда берничә дәүләткә бүленә. Башкортостан территориясе өч өлешкә:
Алтын Урда җимерелгәннән соң, башкортлар яшәгән территорияләрнең бер өлеше (Ык елгасының урта һәм аскы агымы, Минзәлә елгасы үзәнлеге, Агыйдел елгасының аскы агымы һәм Чулманның сул яры) Казан ханлыгына керә. Гомумән алганда, Казан ханнарының башкортлар белән үзара бәйләнешенең характеры тархан грамоталары тапшыру аша, соңгыларны хәрби хезмәткә җәлеп итү омтылышы белән чикләнгән. Мондый сәясәт Ык елгасы үзәнлегенә күп кенә башҡорт кабиләләрен җәлеп итәргә мөмкинлек биргән.
Кенәз Андрей Курбский, Казан патшалыгында, татарлардан башка, биш төрле тел: ар, башкорт, мордва, чирмеш һәм чуаш телләре бар, дип яза.
Ханлыклар үзара даими дошманлашкан, һәм үз-ара низаг сугышларыннан башкорт халкы бик нык зыян күргән. Шуңа күрә, хан шәхесендә колбиләүчене һәм җәберләүчене күргәнлектән, көнбатыш башкортлары рус гаскәрләренең каты һөҗүме вакытында Казан ханлыгы хакимнәрен якламаган.
Рус дәүләте составына керү
1552 елда Казан ханлыгы җиңелгәч, Иван IV патша башкортларны рус подданныйлыгына керергә өнди, үз җирләрен, җирле үзидарәлеген һәм диннәрен саклап калачакларын вәгъдә итә, әмма башкортлар Россия армиясендә хезмәт итәргә яки ясак түләргә мәҗбүр ителә. Хәзерге Татарстан территориясендә яшәүче башкорт ырулары һәм кабиләләре беренчеләрдән булып Казанда А. Б. Горбатый-Шуйский белән сөйләшүләр үткәрә. 1554 елда Көнбатыш башкортлар Россия подданныйлыгына күчә. Кабилә вәкилләре Жалованный грамоталар ала, юлбашсылар тарханнар, кенәзләр, старосталар итеп күтәрелә. Башкортларга асабалыҡ хокугын саклау, дин иреге, үзидарәне саклау һәм хәрби яклау гарантияләнде. Башкортлар ясак түләргә һәм хәрби хезмәтне үз өстенә бурыс итеп алды.
XVII-XVIII гасырларда Чулман буенда башкорт күтәрелешләре
Башкортлар феодаль җәбер-золымның көчәйүенә, асабалык хокукларын, дини хокук бозуларга каршы берничә тапкыр күтәрелде, Чулман буенда яшәүче башкорт халкының тәүге зур күтәрелешләренең берсе — 1662-1664 елгы күтәрелеш.
1681-1684 елларда кабынган Башкорт күтәрелешенең сәбәбе — халыкның асаба хокукларының бозылыуы һәм рус булмаган халыкны мәҗбүри христианлаштыру башлануы. Баш күтәрүнең төп лидеры Сәет Садир иде, халык аны Сәет батыр дип атады һәм күтәрелеш вакытында Сәфәр хан дип игълан итте. Баш күтәрүчеләрнең төп каршылык үзәге Көнбатыш Башкортстан, колониалләштерүгә һәм христианлаштыруга дучар булган Чулман аръягы сызыгы булды. 1682 ел башында баш күтәрүчеләр Кама аръягы линиясе (Минзәлә, Зәй, Шишмә һ. б.) ныгытмаларына һөҗүм итә. Күтәрелешне бастыру өчен гаскәр җибәрелә. 1683 елның июнь урталарында Минзәлә районында хөкүмәт гаскәрләренең Ю. С. Урусов җитәкчелегендәге зур көчләре туплана, тиздән алар хәлиткеч чаралар күрә һәм Минзәлә һ. б. Кама аръягы крепостьлары янындагы берничә сугышта баш күтәрүчеләрне җиңә. Канлы сугыш нәтиҗәсендә, башкортлар җиңелә һәм таралышып китә. Ләкин Сәет Садир тотылмый һәм Себер юлында сугышуын дәвам итә. Күтәрелеш бастырылганнан соң, башкортларның бер өлешен калмыклар мәҗбүри рәвештә подданныйлыкларын үзгәртергә һәм калмык тайшасы Әюкә яклауы астында калырга карар иттерәләр. "Ык һәм идел башкортлары һәм чуашларының яртысы хатыннары һәм балалары белән аңа юл тота". Әмма кырык меңлек калмык гаскаренең рәхимсезлеге башкорт баш күтәүчеләрнең Россия дәүләтенә каршы сугышын туктатырга мәҗбүр итте. Бу хәлне шулай ук патша хакимиятенең мөселманнарны мәҗбүри суга чумдыру турында беркайчан да боерык бирмәве турындагы сүзләре җиңеләйтте. Нәтиҗәдә, патша хакимияте мөселманнарны көчлек белән христианлаштырудан баш тартырга мәҗбүр булды.
XVIII гасыр башында, Пётр I патшаның актив тышкы сәясәте һәм диңгезгә керү өчен сугышлар алып баруы зур чыгымнар таләп итә. Халык өстенә бик күп яңа салымнар һәм җыемнар өелә. Хакимиятнең эшләреннән канәгать булмаган башкортлар яңадан 1704-1711 еллардагы Башкорт күтәрелешен башлый.
1735-1740 еллардагы Башкорт күтәрелеше XVII-XVIII гасырлардагы башкорт күтәрелешләренең иң зуры була. Бу күтәрелештә катнашкан башкортларны бастыру һәм җәзалау чараларын оештыру өчен, хөкүмәт тарафыннан, император Анна Иоанновна боерыгы буенча, штаб-квартирасы Минзәлә шәһәрендә урнашкан Башкорт эшләре буенча комиссия төзелә.
Көнбатыш башкорт кантоннары
Башкортстанда кантон идарә системасы, Россиянең көньяк-көнчыгыш чикләрен ныгыту һәм Башкорт илен тынычландыру максатыннан, Россия императорының 1798 елның 10 апрель боерыгы белән кертелде. Бу указ нигезендә Пермь, Ырынбур һәм Вятка өлкәләре башкортлары һәм мишәрләреннән 11 башкорт һәм 5 мишәр кантоннарына бүленгән регуляр булмаған гаскәр — Башкорт-мишәр гаскәре барлыкка килә. 1803 елга кадәр, хәзерге Татарстан территориясендә урнашкан башкорт кантоннары Ырынбур губернасында: Бөгелмә өязендә — 10нчы Башкорт кантоны һәм Минзәлә өязендә — 11нче Башкорт кантоны урнашкан. Яңа башкорт кантоны төзлгәннән һәм административ үзгәрешләр оештырылганнан соң, көнбатыш башкорт кантоннары арасында: 11нче кантон, Ырынбур губернасы Минзәлә өязеннән тыш, анда Нократ губернасының Алабуга һәм Сарапул өязләре кертелде, һәм Бөгелмә өязе — 12нче Башкорт кантонына каратылды.
1806 елның 9 ноябрендә Александр I хәрби җир көчләре министры генерал С. К. Вязмитиновка Наполеон Франциясе белән сугыш өчен 10 Башкорт полкы булдырырга кушты. Гомумән, гамәлдәге армиягә 10 000 башкорт җибәрелде. 1812 елгы Ватан сугышы башлангач, башкортлардан 15 полк формалашты. Шул исәптән, 11нче башкорт кантоныннан — 6нчы Башкорт полкы һәм өлешчә 5нче полк, 12нче кантон башкортларыннан — 13нче, шулай ук өлешчә 5нче һәм 12нче Башкорт полклары булдырылды.
1855 елда булган кантоннар үзгәртелде: Алабуга һәм Сарапул районнары территориясендә 17нче Башкорт кантоны (элеккеге 11нче кантонның бер өлеше), Минзәлә өязе территориясендә — 18нче һәм 19нчы башкорт кантоннары (элеккеге 11нче кантон территориясе). Элекке 12нче кантонның бер өлеше 23нче Башкир кантонына керде.
1865 елда Башкортстанда кантон идарә итү системасын бетерү 1861 елгы крестьян реформасының аерылгысыз өлеше иде.
XIX гасыр ахыры — ХХ йөз башы
XIX гасыр ахырында — ХХ йөз башында Уфа губернасының Минзәлә өязендә, Самар губернасының Бөгелмә өязендә, шулай ук Нократ губернасының Алабуга һәм Сарапул өязләрендә башкорт халкы күп яшәгән. Россия империясендә үткәрелгән халык исәбен алу язмалары югарыдагы өязләрдә башкорт халкы яшәгән берничә йөз авылны теркәде. Бу авылларның кайберләре этник яктан катнаш булганнар — башкорт-типтәр, башкорт-типтәр-мишәр, әмма ХХ гасырга кадәр бу төбәктә сан буенча башкортлар өстенлек иткә. XIX-XX гасырлар чигендә Өфе губернасының бер өязендә дә, казан татарлары, мишәрләр һәм типтәрләр — барсын бергә җыйнап күрсәткәндә дә, сан ягыннан башкорт халкыннан өстен чыкмаган. Февраль революциясеннән соң Россиянең демократик үсеше башланды. Үзгәрешләр ул чорда башкортлар яшәгән хәзерге Татарстан территорияләренә дә кагылды. 1917 елның маенда Мәскәүдә узган Беренче Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтаенда яңа Россиянең эчке төзелеше турында фикер алышу булды. Вәкилләрнең күбесе милли автономиягә нигезләнгән федераль корылышны яклап чыгыш ясады, һәм Казан делегациясе генә унитар дәүләт эчендә милли-мәдәни автономия булдырырга тәкъдим итте. 1917 елның 22 июлендә II Бөтенрусия мөселман корылтаеның, I Бөтенрусия мөселман хәрби корылтаеның һәм Бөтенрусия мөселман руханилары корылтаеның уртак җыелышында Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының мәдәни-милли автономиясе Декларациясе кабул ителә. Бу территорияләргә кагылышлы башка проектлар да бар иде.
1917 елның 20-27 июлендә Ырынбурда үткән Башкортларның беренче Гомуми корылтаенда Башкортстанның милли-территориаль автономиясе турында карар кабул ителде. III Бөтенбашкорт оештыру корылтае положениесы планнарын тормышка ашыру өчен, 1917 елның 15-18 декабрендә кабул ителгән «Төп законнарны ахыргача тормышка ашырганчы, Башкордистанда вакытлы автономияле идарәне тормышка ашыру чаралары»нда болай дип языла: «Көнбатыш Башкортстанда, атап әйткәндә: Өфе, Самар һәм Пермь губерналарының көнбатыш өлешләрендә автономияле идарә кертү өчен, анда 1918 елның гыйнварыннан да соңга калмыйча өяз съездлары чакырылырга тиеш. Бу съездларда Көнбатыш Башкортстан мөселманнары кантональ идарә оештырырга һәм шуның белән идарә итүне үз кулларына алырга тиеш». Илдә барган чуалышлар шартларында сайлауның катлаулылыгы җирле үзидарә дәрәҗәсендә дә чагылыш тапты. Шулай итеп, 1918 елның 26-29 гыйнварында, Бөгелмә, Алабуга һәм Бөре өязләре вәкилләре катнашында, Минзәлә мөселман корылтаенда Урал-Идел дәүләте идеясенә караш мәсьәләсе куелды һәм корылтай делегатларының күпчелеге Башкортостанның территориаль автономиясен яклап чыгыш ясады. Әмма, аннары делегатлар Идел-Урал штатына кушылу өчен тавыш бирделәр.
1920 елның 26 гыйнварында РКП (б) Үзәк Комитеты Политбюросы Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасын төзергә карар итә. Республиканы оештыру өчен кабул ителгән резолюция нигезендә РСФСР Халык Комиссарлары Советы карамагында махсус "тройка" һәм РСФСР Милләтләр Халык Комиссариаты карамагында техник комиссия төзелә. Техник комиссия, Кече Башкорстанга кергән территорияләрне исәпкә алмыйча, бөтен Өфе губернасын ТАССРга кертергә кирәк дип саный (шул вакытта комиссия башкорт милли хәрәкәте лидеры Әхмәтзәки Вәлидинең бу төбәктәге башкорт халкы "күптәннән татарлашкан" һәм Татар республикасына кертелергә тиеш дигән позициясен исәпкә ала).