cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ястребинка
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Кавшова (Мастовский районы)
Кавшова  (Каўшова ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Мастовский районында урнашкан авыл.
Шан-Лоран
Шан-Лоран (Champ-Laurent) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Сен-Пьер-д’Альбиньи кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 5,07 км².
Искәрмәләр
Шан-Лоран
Токио
То́кио (東京, «Көнчыгыш башкала») — Япония башкаласы, аның административ, икътисадый, мәдәния үзәге. Хонсю утравының көньяк-көнчыгышында урнаша. Мәйданы — 2 187 км². Халык саны — 15 570 000 кеше. Халык тыгызлыгы — 5 740 кеше/км², Япония префектураларының иң югары.
География
Токионың кыйтга өлеше Токио култыгының төньяк-көнбатышында урынлашкан, озынлыгы көнчыгыштан көнбатышка 90 км, төньяктан көньякка 25 км тирәсе. Көнчыгышта Чиба префектурасы, көнбатышта — Яманаши префектурасы, көньякта — Канагава префектурасы һәм төньякта Сайтама префектурасы белән чиктәш. Кыйтга Токиосы көнсыгыш яртысында Токио махсус районнарына бүленә. Моннан башка, Токионың административ чикләрендә Тын океанда Хонсю утравының көньягнда ике утрау зынҗыры бар. Бу утраулар (Идзу һәм Огасавара) Японияның кыйтга өлешеннән 1000 кмга артык сузылып киткәннәр.
Милли парклар
Токиода берничә милли парк бар, аларның арасында:
Климат
Токио (Көппенның климатлар классификациясе буенса Гумид климат зонасында урынлашкан: дымлы эссе җәй һәм йомшак кыш. Еллык явым-төшөм күләме уртача 1380 мм. Токиода кар кышын берничә тапкыр гына, ләкин ел саен яуа. Токионың халык саны климатка тәэсир итә. Шәһәрләрнең үсеше һәм климат арасындагы бәйләнешкә Токио — асык бер мисал.
Сьледзе (Подлясье воеводалыгы)
Сьледзе  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Токио
Климат
Токиога тайфуннар еш килә, тик сирәкләре генә көчле була. Соңгысы 2007 елда булган.
Сьледзе (Подлясье воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Загроби (Лодзь воеводалыгы)
Загроби  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Токио
Административ халәте
Рәсми рәвештә Токио шәһәр түгел, ә префектураларның бересе, дөресрәге, булып тора. Бу сыйныфта ул бер үзе генә. Аның территориясенә, Хонсю утравының бер өлешеннән башка, көньягындагы берничә вак утрау, шулай ук Изу һәм Огасавара утраулары керә. Токио округы 62 административ берәлмектән — калалардан, бистәләрдән һәм авыл җәмгыятләреннән тора. «Токио шәһәре» дигән вакытта, гәдәттә башкала округынә кергән 23 махсус районны күз алдында тоталар. Алар 1889 һәм 1943 еллары арасында Токио шәһәренең административ берәмлектәре иде. Ә хәзер алар үзләре шәһәр статусларына ия: һәр бересенең үз мэры һәм шәһәр шурасы бар.
Загроби (Лодзь воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Токио
Административ халәте
Шәһәр хөкүмәте халык тарафыннан сайланган губернатор җитәтәкли. Хөкүмәтнең штаб-фатиры округснең муниципаль үзәге Шинҗукуда урынлашкан. Токиода шулай ук дәүләт хөкүмәте белән Токионың император сарае урынлашкан.
Административ бүленеш
Токио үз эченә 23 махсус районны ала. Алар 1943 елга кадәр шәһәр составына кергәннәр, хәзер аерым үзидарә муниципалитетлар булып торалар, һәрбересенең үз мэры һәм шурасы бар. Бу 23 муниципалитетка өстәмә булып, префектурага 26 шәһәр, бер өяз һәм 4 округ (5 бистә һәм 8 авыл) керә. Токио хөкүмәтен халык тарафыннан сайланган губернатор һәм шәһәр җыены җитәкли. Хөкүмәтнең штаб-фатиры Шинҗукуда, ул бөтен Токио белән идарә итә, шул исәптән барлык күлләр, елгалар, дамбалар, фермалар, ерактагы утраулар һәм милли парклар.
Икътисад
Нью-Йорк һәм Лондон белән бергә Токио дөньяның иң эре финанс үзәкләрнең бересе булып тора. Токио шулай ук дөньяның икътисади яктан иң үсешкән агломерацияләрнең бересе. PricewaterhouseCoopers компаниясе үткәргән тикшеренүләрр буенча, Токио шәһәр зонасы (Токио, Канагава һәм Чиба префектуралары, бергә 35,2 млн кеше) 2005 елында $ 1,191 трлн (сатып алу мөмкинчелеге паритеты буенча) эчке тулаем продуктка ия булган һәм ТЭП буенса дөньядагы эре агломерацияләр арасында беренче урынны били. 2008 елда Fortune Global 500 исемлегенә кергән 47 компания Токиода урнашкан.
Токио эре халыкара финанс үзәге һәм күп кенә халыкара зур инвестиция банкларының һәм страховкалау компанияләренең штаб-фатиры булып тора. Шулай ук транспорт, нәшрият һәм тапшыру тармакларының концентраторы функциясен үти. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң япон икътисады бик шәп үсешкән вакытта күп кенә зур компаниялар үзенең штаб-фатирларын хакимияткә якын булыр өчен Токиога күчергәннәр. Соңгы вакытта бу тенденция яшәү хакының арту нәтиҗәсендә азаюга таба бара.
«Экономист» журналы бу шәһәрне 2006 елга каләр, 14 ел буена иң кыйммәт (яшәү хакы иң югары) дип белдергән.
Авыл хуҗалыгы, урман һәм балык министрлыгы мәгълүмәтләре буенча, 2003 елда Токио 20 900 гектар авыл хуҗалыгы җирләренә ия булган. Бу күрсәтекч буенча Токио Япония перефектуралары арасында соңгы урында тора. Тиз бозылган продуктлар (яшелчә, җиләк-җимеш һәм чәчкәләр) округның көнчыгыш базарларына алып барыла. Кытай кәбестәсе һәм шпинат җитештерелгән продуктлар арасында мөһим урын били. Токио култыгы төп балык чыганагы була. Хәзерге вакытта балык продукциясенең күбесе Токиога ерак утраулардан (Изуошима һәм Хачиҗөҗима кебек) китерелә. Төп океан продукты булып тунец тора.
2013 елда МОК, ягъни Халыкара Олимпия Комитеты 2020 елгы Олимпия уеннары башкаласын билгеләде. Мадрид, Истанбул һәм Токио арасыннан иң күп тавышны Япония башкаласы җыйды. Спорт сөючеләр белә: җәйге Уеннар биредә тәүге тапкыр 1964 елда узган иде инде. Японнар аннан соң Саппоро һәм Нагано шәһәрләрендә кышкы Олимпиадаларны да уздырдылар.
Бринье (Рона)
Бринье — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
Айдевилл (Пенсильвания)
Айдевилл  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Айдевилл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Падлипка
Падлипка (Падліпка ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Шаркавшчынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Риба-де-Аве
Риба-де-Аве — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Томпсонтаун (Пенсильвания)
Томпсонтаун  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(1440) Ростия
(1440) Ростия  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1937 елның 11 октябрендә Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1937 TF» саналган.
Шарна (коммуна)
Шарна — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Педурень (Берешть-Бистрица, Бакеу)
Педурень — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Владислав Измоденов
Владислав Измоденов  - Россия галим-механигы, астрофизик, физика-математика фәннәре докторы,  Россия Фәннәр академиясе профессоры (2016).
М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты механика һәм математика факультетының аэромеханика һәм газ динамикасы кафедрасы профессоры. Бер үк вакытта Россия Фәннәр академиясенең космик тикшеренүләр институты лабораториясе мөдире, Россия Фәннәр академиясенең механика проблемалары институтында әйдәп баручы фәнни хезмәткәр.
Биография
Владислав Валерьевич Измоденов 1971 елның 6 сентябрендә Пермьдә  туган.
М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында белем алган.
1993 елда механика-математика факультетын тәмамлаган.
Ул 1998 елда физика-математика фәннәренә кандидаты була.
2008 елда ул Россия Фәннәр академиясенең космик тикшеренүләр институтында докторлык диссертациясен яклый.
2016 елдан Россия Фәннәр академиясе профессоры.
1997 елдан механика-математика факультетында эшли. Башта кече фәнни хезмәткәр, аннары 1998 елдан ассистент, 2002 - 2010 - доцент һәм 2011 елдан - профессор була.
2005 елдан ул Россия Фәннәр академиясенең космик тикшеренүләр институтында лаборатория мөдире вазыйфасында.
2017 елдан ул «Югары икътисад мәктәбе» милли тикшеренү университетында эшли. Россия Фәннәр академиясе Космик тикшеренүләр институты
физика база кафедрасы профессоры булып тора.
Фәнни эшчәнлек
Фәнни хезмәтләре Россия һәм чит ил басмаларында басыла.
Толар (Техас)
Толар  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Толар шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Осредек-при-Хубайници
Осредек-при-Хубайници — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каценавичы
Каценавичы (Каценавічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Кухня (Диңгез буе воеводалыгы)
Кухня  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тогачь
Тогачь (Тукач, Тогачь) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 113 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Буа туган якны өйрәнү музее
Буа туган якны өйрәнү музее (Буинский краеведческий музей) — Татарстанның Буа районы үзәге Буа шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (музей). Буа районы һәм шәһәре тарихын чагылдыра. Музей бинасы — XIX гасыр башы гражданнар архитектурасы һәйкәле.
Тарих
1992 елның 15 июнендә нигез салына. Бинада ремонт тәмамлангач, 1994 елның 24 декабрендә ачыла. Тантанада ТР Президенты М. Ш. Шәймиев катнаша. Музейның беренче директоры — Илдар Исмәгыйль улы Садриев. Иҗат төркеменең җитәкчесе — Розалия Галиәкбәр кызы Гарифҗанова.
Музей урнашкан бина — эклектика стилендә XIX гасыр башында таштан салынган ике катлы бина — шәһәрдә таштан салынган беренче корылмаларның берсе. 1882 елда бина булып хезмәт иткән. Беренче катта — Буа өязе казначейлыгы һәм исправник фатиры, икенче катта — кабул итү бүлмәсе, архив һәм өяз полициясе идарәсе урнашкан булган. 2002 елның 15 мартыннан бинада капиталь ремонт үткәрелгән (музейның икенче директоры — Рафаэль Әхмәтҗан улы Мусин җитәкчелегендә башланган). 2002—2006 елларда музей директоры — Гөлназ Марс кызы Сәетгәрәева.
Экспонатлар
1992 елның сентябрендә 1 000 эскпонатлы беренче күргәзмәләр оештырыла. Иҗат төркеме көче белән 6 күргәзмә залы барлыкка килә (хәзер 9 зал): «Шәһәрнең 1780 елдан ХХ гасыр башына кадәрге тарихы», «Дворян Ивашевлар нәселе», «Районда күмәк хуҗалыклар оешу тарихы», «С. Сәйдәшев — безнең шәһәрдә», «Буа төбәге этнографиясе» (автор - Е. И. Карташева), «Хәтер залы», «1941 – 1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы чорында шәһәрдә яшәүчеләр» (авторлар - Л. В. Милашевская, Г. А.  Милашевский), «Буа: бүген һәм кичә». Бизәү эшләре өчен С. И. Матвеев («Абрис» остаханәсе) җавап бирә. Музей фондында 8 716 берәмлек исәпләнә (3 636 төп фондта, 5 080 ярдәмче фондта), шуның эченнән Бакый Урманче һәм Борһан Шәһиди, Галимҗан Шәрәф һәм аның туганнарының шәхси әйберләре (шул исәптән, фарфор касә һәм чынаяк), Николай Угодник иконасы (XVIII гасыр ахыры) һ. б. Декабрист В. П. Ивашев туганнары асылзат Ивашевларның нәселе турында күргәзмә булдырылган.
15 бекет
15 бекет (15 бекет) — Казакъстанның Маңгыстау өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Иске Николаевка
Иске Николаевка — Башкортстанның Федоровка районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453293, — 80254840006.
Демография
Халык саны динамикасы:
Сен-Марсьяль-д'Артансе
Сен-Марсьяль-д'Артансе — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Иске Николаевка
Демография
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 51 кешенең яшәве мәгълүм.
Виньяса (Асти)
Виньяса — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Загродники (Лодзь воеводалыгы)
Загродники  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Виньяса (Асти)
Географиясе
Виньяса Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Загродники (Лодзь воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Садаба
Садаба — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Виньяса (Асти)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Вйонзувка (Мазовия воеводалыгы)
Вйонзувка  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нәҗип Хөсәенов
Нәҗип Хөсәенов, Нәҗип Хөсәен улы Хөсәенов (1885-1937) — сәясәтче, фирка эшлеклесе, Бохара коммунистлар фиркасе җитәкчесе (1919-1920). Бохара халык шуралар җөмһүрияте дәүләт контроле халык комиссары (1920). РСДРП(б) әгъзасы (1917 елдан).
Тәрҗемәи хәле
1885 елда Казан губернасы Мамадыш өязе (хәзерге Мамадыш районы) Сәртек авылында туган. Казанда ветеринария-фельдшерлык укуханәсендә укыган. 1905 елда Урта Азиягә китә. Анда ялланып, мамык басуында, соңыннан тимер юлда эшли. Беренче бөтендөнья сугышы елларында патша армиясендә хезмәт итә.
Бохарада
Февраль инкыйлабыннан соң, Бохарадан 12 км читтәге Яңа Бохарада (Каган шәһәре) тимер юлга эшкә керә. Вакытлы хөкүмәт чорында ук әлеге шәһәрдә эшче-крестьян депутатлары шурасы оеша. Н. Хөсәенов П.Г. Полторацкий һ.б. белән шураның большевиклар фракциясенә керә.
1918 елның 2 мартында халыкка һәрьяклы ирек вәгъдә иткән Бохара әмире Сәет Галимханның «бөек манифесты»ның вакытлы манёвр икәнен мамык игүчеләргә, ефәк җитештерүчеләргә, чабаннарга аларның туган телләрендә аңлата. 1918 елда Бохара коммунистлар фиркасен оештыруда катнаша : Азимҗан Якубов, Галимҗан Акчурин, Адаз Абдусамазовлар белән бергә инициатив төркем барлыкка китереп, сентябрь аенда Ташкәнтта I (оештыру) корылтае чакыралар. 1920 елның 16 августында Чарджуй шәһәрендә узган Бохара коммунистлар фиркасенең IV корылтаенда Н. Хөсәенов Үзәк комитетның җитәкчесе итеп сайлана.
А. Алиев, Н. Корбанов, А. Тураев белән бергә Бохара әмирлегендә коралланган фетнә әзерли. 1920 елның 23 августында Сакар-Базар кышлагында диһканнар кораллы фетнә башлый. Иске Чарджуй фетнәчеләр кулына күчкәч, Н. Хөсәенов белән Фәйзулла Хуҗаев Бөтенроссия ҮБКның Төркистан комиссиясенә ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр. М.В. Фрунзе һәм инкыйлаби хәрби шура (Реввоенсовет) әгъзасы Й.И. Ибраһимов Бохарага Төркистан фронты гаскәрләрен җибәрә. Иске Бохара алынгач, Ф. Хуҗаев җитәкчелегендә Бохара халык комиссарлары шурасы төзелә. Н. Хөсәенов хөкүмәт әгъзасы итеп сайлана.
Сарманда
1931-1932 елларда Сарманда контроль комиссия һәм эшче-крестьян инспекциясе инспекторы, соңрак ул комиссиянең рәисе булып эшли.
Сәяси золым
1937 елда атып үтерелгән.
Рибаш
Рибаш — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Сьледзянув
Сьледзянув — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
ZDHHC4
ZDHHC4 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Пуһталеива
Пуһталеива (Puhtaleiva) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Брон
Брон — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
NGC 7145
NGC 7145 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
(4071) Ростовдон
(4071) Ростовдон  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1981 елның 7 сентябрендә Карачкина Л. Г. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 RD2» саналган.
Икиздере (Мидьят)
Икиздере (İkizdere) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Мидьят илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Georg Fridrix Händel
Georg Fridrix Händel (almança Georg Friedrich Händel, inglizçä George Frideric Handel; 1625, Galle - 1759, London) - alman häm ingliz kompozitorı, barokko çorında küp operalar, oratoriälär, kontsertlar icat itkän.
Ber yılda Sebastyan Bax belän Almaniädä tuğan. Händel muzıkal' belem İtaliädä alğan, soñraq London şähärenä küçep kitkän häm ingliz watandaşlığın alğan.
Anıñ iñ tanılğan äsärläre - "Mäsix", "Su östendä köy", "Patşa feyerwerı öçen köy".
Tärcemäi xäle
Händel 1685 yılda Gale şähärendä ruxani häm tabib ğailäsendä tuğan.
Dürt yäştä üze klavesinda uynarğa öyränä.
1694 yılda Tsaxau kompozitorı mäktäbendä uqıy başlıy. Tsaxau tä'sirendä Händel "Aliluya" häm "Mäsix" äsärelären yaza.
Кече Княжая
Кече Княжая — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Зур Княжая елгасының сул ярыннан 7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 17 км.
Осредке
Осредке — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Кече Княжая
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Осредке
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Georg Fridrix Händel
Tärcemäi xäle
1701 yılda kalvinist çirkäwendä organda uynıy.
Шасьер
Шасьер — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Georg Fridrix Händel
Tärcemäi xäle
1702 Gale-Witenberg Universitetına yüridik fakultetına kerä. Anda xoquq häm dini täğlimat öyränä.
1703 yılda Hamburg şähärenä küçä, anda berdänber Opera teatrına xezmätkä kerä, skripkada uynıy.
1705 Händel berençe operalarnı "Almira" häm "Neron" yaza. Alar Hamburg Opera teatrında säxnäşterelgän.
1706 yılda Can Gaston Mediçi - Toskana hertsogı Händelne İtaliägä çaqıra.
1706-1709 yıllarda İtaliä buylap küp säyäxät itä. Rim, Venetsiä, Florentsiä şähärlärendä eşlägän.
1708 yılda "Yañadan tuu" operasın İtaliädä yaza. Händel İtaliädä bik yaxşı qabul itelgän.
1709 yılda "Agrippina" operasın icat itä. Şuşı opera bik uñışlı Venetsiädä uza häm iñ yaxşı İtaliädä yazğan Händel operası bulıp sanala.
1710 yılda Händel Hannover şähärenä küçä, anda ul kurfürst Georg I saray dairäsendä kapelmeister bulıp eşli başlıy.
1710 yılda Händel Londonğa küçep kitä, anda tiz dan qazana.
1711 yılda Patşa teatrında "Rinaldo" operası zur uñış belän uzğan.
1753 yılda katarakta awırtuı näticäsendä Händel suqıraya.
1759 yılda Händel ülä, Westminster abbatlığında (Şağirlär poçmağı) kümelgän.
İcat
Händel 40 opera ("Yuliy Tsezar", "Rinaldo" h.b.), 32 oratoriä, küp organ kontsertları, dini köylären yazğan.
Ädäbiät
Törkem:Композиторлар
Нормаль басымлы глаукома
Нормаль басымлы глаукома (НБГ), шулай ук түбән басымлы глаукома дип атала, БАПГ варианты санала. Ул түбәндәге белән сыйфатлана.
•      Тәүлек дәвамында  уртача КЭБ дәрәҗәсе < 21 мм тк. бг.
•      Гониоскопия буенча  ачык АПК.
•      Күрү нервының глаукоматоз үзгәрешләренә икенчел сәбәпләр булмау.
NB БАПГ ике төргә аеру (нормаль басымлы глаукома һәм югары басымлы глаукома) тикшергәндә КЭБ дәрәҗәсен алуга  нигезләнгән. Бу очраклы аеруның клиник мәгънәсе һәрвакытта да мөһим түгел. 40 яшьтән өлкәнрәк халык арасында НБГ таралу 0,2%, ә БАПГ бөтен очраклары  арасында чир өлеше 16% тәшкил итә.
Патогенез
НБГ төгәл сәбәбе билгеле түгел, әмма төрле ысуллар катнаша дип уйлыйлар, шулардан тамырлар  җитешсезлеге, дискның түбән резистентлыгы, КЭБ йогынтысы һәм үзгәрмәгән йокы  артерияләре белән күрү нервының кысылуы.
Куркынычлык шартлары
2.    Җенес. Хатын-кызлар күбрәк куркыныч астында, чагыштырмасы 2:1 тәшкил итә.
3.    Раса. НБГ ешрак Япониядә очрый (Ауропа һәм Төньяк Америка белән чагыштырганда).
4.    Нәселдәнлек. БАПГ таралышы НБГ белән авырулар гаиләсендә сәламәт популяция белән чагыштырганда  күбрәк. НБГ өчен үзенчәлекле локус (GLCIE) 10p14-p15 (оптиневрин гены) санала.
Ачыклау
1. КЭБ гадәттә 10 мм тк. бг. күбрәк, әмма кайчакта түбәнрәк була ала. Чирнең асимметрияле барышында күрү нервының чагылганрак зарарланулары белән күздә КЭБ дәрәҗәсе югарырак.
2.     Күрү нервы
•     НБГ диск үлчәме БАПГ  белән чагыштырганда зуррак, әмма глаукоматоз экскавация һәм парапапилляр  өлкәнең үзгәрешләре тәңгәл.
•     Диск кырые буенча  сызыксыман кан савулар (кара рәс. 13.11г)  һәм булдырылган диск чокыры рәшәткәле пластинканың урынлы бөгелүе белән  сыйфатлана, БАПГ караганда НБГ ешрак очрый.
3.     Күрү кыры кимчелекләре БАПГ шактый аерылып тормый, әмма НБГ алар төбәлү ноктасына якынрак урнаша, күбрәк чагылган, тирән һәм төгәл дип саналса да. Кайбер очракларда дәвалаусыз да бу үзгәрешләр көчәйми. Әмма диагнозны еш соң куйганга, НБГ БАПГ белән чагыштырганда соңрак стадияләрдә ачыклыйлар. Бер яклы периметрия үзгәрешләрендә икенче күздә 5 ел дәвамында охшаш үзгәрүләр  үсеш ихтималлыгы 40% тигез.
4.     БАПГ белән чагыштырганда НБГ ешрак күзәтелгән башка билгеләр.
•     Туңганда периферия  вазоспазмы (Рейно синдромы).
•     Мигрень.
•     Системалы төнге  гипотензия.
Дәвалау
Көчәюне ачыклау өчен препаратларны билгеләгәнче периметрияне һәр 4-6 ай үткәрергә кирәк. Кайвакыт күрү кыры үзгәрешләре көчәйми һәм дәвалау таләп ителми. Дәвалау булмаганда 40% пациентта 5 ел дәвамында күрсәткечләр начарлануы билгеләнмәгән. Гипотензив терапия билгеләнеп КЭБ башлангыч күрсәткеченнән 30% кимегәндә 80% очракта барыш  тотрыклы була, ә 20% очракта периметрия күрсәткечләре 5 ел дәвамында  начарлана. Күрү кыры югалтуы көчәюенә алшартлы куркынычлык шартлары: дискта кан савулар, хатын-кыз, мигрень.
1.     Чир көчәйгәндә медикаментоз дәвалауга бетаксолол керә ала, чөнки ул гипотензив  йогынтыга өстәмә күрү нервының кан агышына уңайлы йогынты ясый. Простагландин аналоглары нормотония белән күзләргә күбрәк гипотензив йогынты ясавы билгеле,  әмма күп кенә авыруларда бу йогынты кыска вакытлы.
2.     Трабекулэктомияне күрү кыры түбән КЭБ  мәгънәсенә карамастан начарланса, бер күздә булса да дәвалау варианты  буларак карарга кирәк.
Дифференциаль диагностика
1.    Чагылган тәүлек үзгәрешләре өчен нормаль КЭБ күрсәткечләре белән БАПГ. Бу патологияне 8 сәг. артык дәвамлылыгы белән КЭБ > 21 мм тк. бг. күтәрелү очларын ачыклау өчен тәүлек тонометрия ярдәмендә төшереп калдырып була.
2.     Үзеннән-үзе беткән тутлы глаукома.
4.     Глаукомага бәйсез челтәркатлауның нерв җепселләренең көчәюче югалуы, мәсәлән миопияле дегенерация яки  күрү нервының друзалары өчен.
5.     Глаукоматоз экскавацияне охшатучы, чокыр һәм диск колобомасы кебек күрү нервы дискының тумыштагы аномалияләре.
6.     Күрү нервы яки хиазма кысылуы белән күрү кыры үзгәрүенә китерә алган неврологик  зарарлануларны глаукоматоз дип ялгыш уйлау мөмкин, шуңа күрә клиник  күренешләре НБГ туры килмәгән авыруларга өстәмә неврологик тикшерү үткәрергә  кирәк.
7.     Моңарчы булган алгы ишемияле нейропатия, аеруча артериаль формасы, дискның глаукомага охшаган үзгәрешенә китерә ала.
8.     Моңарчы булган кискен кан югалту яки шок күрү нервы башы инфарктына китерә ала.
Заречное (Коми)
Заречное (Заречное) — Коми Республикасының Сысола районында урнашкан авыл.
Климат
Заречное климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (94%).
Загуже (Верушовский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Куяти
Куяти — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Падлипки (Шаркавшчынский районы)
Падлипки (Падліпкі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Шаркавшчынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Качаны (Карэлицкий районы)
Качаны  (Качаны ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Карэлицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Шатлар (Савойя)
Географиясе
Коммуна мәйданы — 18,00 км².
Барибановка
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Шатлар (Савойя)
Искәрмәләр
Шатлар (Савойя)
Барибановка
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Топтон (Пенсильвания)
Топтон  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лиссабон килешүе (1703)
1703 елгы Лиссабон килешүе (Tratado de Lisboa (1703), Treaty of Lisbon (1703)) – Португалия белән  Бөекбритания арасында төзелгән халыкара килешү. XVIII гасыр башында (1701 елдан) Испания мирасын бүлешү өчен барган сугышта (Guerra de Sucesión Española) ике илнең бергәләп катнашу планын беркетә. Кул куелган көнне үк килешүгә Австрия белән Һолландия дә кушыла.
Тарих
1703 елның 16 маенда Лиссабонда имзаланган. Португалия ягыннан Португалиянең беренче министры маркиз Аллегрете, Бөекбритания ягыннан илче лорд Метуэн (килешүнең икенче исеме лордның фамилиясе белән аталып йөртелә) кул куйган.
Бөекбританиянең Испания мирасын бүлешү өчен барган сугышка катнашуының сәбәпләре берничә: Испания белән Бурбоннар династиясе астында берләшеп, Франциянең көчәеп китүеннән һәм испан колонияләрендәге сәүдә мәрхүм калудан курку.
Килешү буенча,
Салильяс-де-Халон
Салильяс-де-Халон — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Вйончемин-Польский
Вйончемин-Польский — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Айола (Пенсильвания)
Географиясе
Айола халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лиссабон килешүе (мәгънәләр)
Лиссабон килешүе — Португалия башкаласы Лиссабон шәһәрендә Португалиянең төрле вакытта төрле илләр белән төзегән халыкара килешүләре.
Осрече
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пуиату (Һаапсалу)
Пуиату (Puiatu) — Эстониянең Ляэнемаа өязендә урнашкан авыл.
ZEB1
ZEB1 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Рибейра (Терраш-ди-Бору)
Рибейра  — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Педурень (Бихор)
Педурень — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(4918) Ростропович
(4918) Ростропович  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1974 елның 24 августында Черных Л. И. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1974 QU1» саналган.
Доганкөй (Чаталзейтин)
Доганкөй (Doğanköy) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Чаталзейтин илчесенә караган бер авыл (köy).
Кчево (Картузький повяты)
Кчево  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Том-Бин (Техас)
Том-Бин  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Том-Бин шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Загуже (гмина Вельгомлини)
Загуже  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шатобур (Ардеш)
Шатобур — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Брюльйоль
Брюльйоль — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
Виньяса (Торино)
Виньяса — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Виньяса Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Остенк
Остенк — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сьмецюхувка
Сьмецюхувка — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Олы Солтан
Олы Солтан — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
Почта индексы — 422645.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Беренчел ачык почмаклы глаукома
Билгеләмә
Глаукома — континуумның төрле стадияләрендә ачыкланган, челтәркатлауның ганглиоз күзәнәкләренең тиз үлеме белән киләчәктә аксоннар  зарарлану, күрү нервының атрофиясе һәм нәтиҗәдә —  күрү кырының үзенчәлекле үзгәрешләре белән  сыйфатланган күрү нервының нейродегенератив чире. БАПГ шулай ук дәвамлы гади глаукома дип атала, — гадәттә, ике яклы, әмма һәрвакыт тәңгәл баручы чир  түгел, түбәндәгеләр белән сыйфатлана.
•     Өлкәннәрне зарарлый.
•     КЭБ дәрәҗәсе >21 мм тк. бг.
•     Ачык АПК белән үзгәрмәгән төзелешләр.
•     Күрү нервы башының глаукоматоз зарарланулары.
•     Күрү кыры кимчелекләре.
Якынча 16% авыруларның гадәти БАПГ билгеләре белән офтальмотонус дәрәҗәсе 22 мм тк. бг. кимрәк булуын ассызыкларга кирәк. Моның өстәвенә күпчелек шәхес КЭБ > 21 мм тк. бг. белән глаукома белән интекми. БАПГ — 40 яшьтән өлкәнрәк 100 кешедән якынча берсесен зарарлаган глаукоманың иң таралган төре. Ирләрнең һәм хатыннарның чирләү ешлыгы бер үк. Бөекбритания һәм АКШ'та барлык сукырлык очракларның 12% глаукомага туры килә.
Куркынычлык шартлары һәм үзара бәйләнеше
1. Яшь. БАПГ өлкән яшьтә ешрак очрый, күбесенчә 65 яшьтән соң ачыклана. 40 яшькә кадәр ачыклау гадәти түгел.
2.    Раса. БАПГ бик еш һәм иртәрәк һәм шулай ук негроидлы раса авыруларында европеоид белән чагыштырганда һөҗүмчәнрәк барышка ия.
3.    Гаилә анамнезы һәм нәселдәнлек. БАПГ еш нәселдән күчә һәм генетик яктан бәйле дип санала. Кайбер гаиләләрдә нәсел өчен җавап биргән геннар тулы булмаган пенетрантлык һәм алмашынучан экспрессивлыкка ия дип санала. КЭБ дәрәҗәсе, сулы сыекчаның агып китү җиңеллеге һәм күрү нервы дискы үлчәме шулай ук генетик яктан  билгеләнгән. Беренче буын туганнары БАПГ үсешенең югары куркынычлык төркеменә керә; ләкин куркынычлык дәрәҗәсенең төгәл бәясе юк, чөнки чир өлкән яшьтә  үсеш ала, ә төгәл мәгълүмат алу өчен дәвамлы күзәтү кирәк. Абый һәм апаларда чирнең шартлы үсеш куркынычлыгы 10% (популяция буенча уртача 3 тапкыр  югарырак), ә нәселдә — 4% тәшкил итә (популяция буенча уртачадан 2 тапкырга  югарырак).
4.    Шикәр диабеты. Клиник һәм күпчелек эпидемиологик тикшеренүләр дә диабет һәм БАПГ арасында бәйләнешне күрсәтә.
6.    Миопия БАПГ югары ешлыгы белән бергә була; өстәвенә, миопия  белән авырулар глаукоматоз зарарлануларга күбрәк бирешүчән.
Генетика
БАПГ белән авыруларның гаилә мәгълүматын тикшерү кеше геномында бу чир белән бәйле GLC1A-F аталган алты төрле  локус ачыкларга мөмкинлек бирде. Бүгенге көнгә ике ген гына ачыкланган: 1q21-q31 хромосомасында миоцилин гены (MYOC) һәм 10р  хромосомасының  GLC-1E аралыгында оптиневрин  гены. Миоцилин 504 аминокислота калдыгыннан торган аксымнан гыйбарәт һәм моңарчы трабекуланың глюкокортикоидлы җавап чыгарган аксым (TIGR) буларак  билгеле иде. Мутантлы миоцилин нәтиҗәсендә БАПГ китергән төгәл ысул җитәрлек өйрәнелмәгән. Бу генның төрле мутацияләр төре билгеле, шуларга чирнең чагыштырмача соң күренеше белән бәйле Gln368 Stop керә.
БАПГ белән туганнары булмаган авырулар төркемен тикшерү миоцилин мутациясе кимендә 4% очракта  өлкән популяциядә табыла дип күрсәткән. Шуңа карамастан 35 яшькә кадәрге гаилә әгъзасының кем дә булса да БАПГ үсеш алса, генетик кимчелекнең миоцилин  мутациясе белән бәйләнеш ихтималлыгы 33% кадәр тәшкил итә. Билгеле локус яки үзенчәлекле ген мутациясе белән бәйләнеш расланган БАПГ белән гаиләләрдә  молекуляр-генетик технологияләр ярдәмендә гаилә әгъзаларына тикшерү контроле  кирәк.
Стероидларга сизгерлек
Офтальмотонуска 6-атналы урынлы бетаметазон куллану йогынтысына карап сәламәт халыкны шартлы 3 төркемгә аерып була.
NGC 7146
NGC 7146 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Беренчел ачык почмаклы глаукома
Стероидларга сизгерлек
1.    Югары сизгерле, чагылган КЭБ күтәрелүе (> 30 мм тк. бг.).
2.    Уртача сизгерле, КЭБ күтәрелү белән (22—30 мм тк. бг.).
3.    Сизгер түгел, аларда КЭБ дәрәҗәсе үзгәрми диярлек.
Стероидларга төрле дәрәҗәдәге сизгерлек ешлыгы җәд. 13.3 бирелгән. Дексаметазон белән дәвалаганнан соң трабекуляр күзәнәкләр белән миоцилин эшләп чыгаруы кинәт  артып китүен билгелиләр, әмма КЭБ артуына китерүче төгәл ысул билгеле түгел. Стероидлар белән урынлы дәвалауга сизгерлек генетик яктан билгеләнгән дип исәпләнә, шуңа аларны БАПГ белән авыруларга һәм шулай ук аларның кан туганнары  һәм балаларына саклык белән билгеләргә кирәк. Ләкин югары һәм уртача сизгерлек белән авыруларда «көчле» стероидлар (дексаметазон, бетаметазон һәм  преднизолон) бер үк дәрәҗәдә КЭБ артуына китерә, шул ук вакытта флуорометолон  офтальмотонуска кимрәк йогынты ясый; флуорометолон КЭБ'н бетаметазонга  караганда 2 тапкыр кимрәк арттыра.
Качаны (Смаргонский районы)
Качаны  (Качаны ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Смаргонский районында урнашкан авыл.
Беренчел ачык почмаклы глаукома
Стероидларга сизгерлек
NB Системалы стероидлар бик сирәк КЭБ артуына китерә, әмма катарактага ешрак китерә.
Качаны (Смаргонский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Беренчел ачык почмаклы глаукома
Глаукоматоз зарарланулар патогенезы
БАПГ-да КЭБ арту трабекуляр челтәрдә сулы сыекчаның агып китү каршылыгы күбәю белән бәйле.
Челтәркатлауның ганглиоз күзәнәкләр үлеме күбрәк дәрәҗәдә апоптоз (күзәнәкнең  «программаланган» үлеме), ә некроз белән башкарылмый. Күзәнәктә кальций ионнарының артык җыелуы һәм күзәнәк эчендә азот оксиды тупламасы арту сәбәпләре  дип уйланыла. Бу барышка глутамат метаболизмы көчле йогынты ясый. Күзәнәкләр үлеме тизлеге күп факторларга бәйле, әмма хәзерге вакытта апоптозның ике төп  теориясе карала: ишемияле һәм механик.
1.     Ишемияле теория чир  сәбәбе күрү нервы башы ишемиясенә китерүче микротамырлар зарарлануы санала  дип уйлый. Түбәндәге ысулларны мөмкин дип күрсәтсәң була.
•     Туклыклы матдәләр  китерү яки аксоннардан метаболизм эшләнмәләре чыгаруы бозылу.
•     Күрү нервы башының  тамырларына һөҗүмчән вазоактив матдәләр китерүе.
2.     Механик теория КЭБ күтәрелү рәшәткәле пластинка аша үтүче  челтәркатлауның нерв җепселләренә туры зарарлаучы йогынты ясый дип уйлый. Мөгаен, күрү нервы башының ике ягында басым градиенты КЭБ-ның абсолют күрсәткечләренә караганда әһәмиятлерәк.
3.      Күрү нервы башының үзгәрүе беренчел яки КЭБ арту, ишемия яки аксоннар югалту кебек  урынлы факторларга җавап буларак икенчел була ала. Беренчел зарарланудан соң астроцитлар һәм глиаль күзәнәкләргә йогынты ясаучы җаваплар шарламасы  башлана, рәшәткәле пластинканың экстрацеллюляр матриксында үзгәрүләр барлыкка  килә, нәтиҗәсендә рәшәткәле пластинка җимерелүе һәм аксональ терәк югалуы  була.
Ачыклау
1.     КЭБ-ның югары дәрәҗәсе. Бу гадел күрсәткеч БАПГ-ны ачыклаганда булыша да, комачаулый да ала. 40 яшьтән өлкәнрәк бөтен халыкның якынча 2% КЭБ дәрәҗәсе > 24 мм тк. бг. һәм 7% — КЭБ >  21 мм тк. бг. ия. Әмма аларның 1% гына күрү кырының глаукоматоз үзгәрүләрен табалар. Күрү нервы һәм күрү кырының глаукоматоз үзгәрешләре гадәти КЭБ (< 22 мм тк. бг.) белән авыруларда үсеш алу белән проблема катлаулана.
2.     Нормада КЭБ тәүлек үзгәреше 5 мм тк. бг. чигендә якынча 30% очракта билгеләнә. БАПГ бу үзгәрешләр амплитудасы көчәя һәм якынча 90% авыруда ачыклана. Бу сәбәптән бер тапкыр КЭБ 21 мм тк. бг. ачыклаган үлчәү БАПГ диагнозын төшереп калдырмый, шулай ук 21 мм тк. бг. югарырак билгеләнгән офтальмотонус дәрәҗәсе шикләнү нигезе генә була ала. КЭБ тәүлек үзгәрешен ачыклау өчен тәүлекнең төрле вакытында офтальмотонус контроле кирәк. Икенче күздә 5 мм тк. бг. күбрәк КЭБ дәрәҗәсе асимметриясе глаукомага шик тудырырга тиеш,  чөнки гадел мәгънәләргә карамастан югарырак  офтальмотонус белән күз патологик барышка җәлеп ителә ала.
3.     Күрү нервы үзгәрешләре. БАПГ ялыктыргыч тикшерүләрдә шикле яки асимметрияле дискларны ачыклаганда еш билгелиләр (рәс. 13.13).
4.     Күрү кырында алга таба бирелгән үзенчәлекле үзгәрешләр була.
5.    Гониоскопия дөрес ачык АПК билгели.
Глаукоматоз зарарлануының минималь күрсәткечләре
Humphrey периметрында (Anderson күрсәткече) күрү кырын тикшергәндә түбәндәге үзгәрешләрнең берсен ачыклый.
2.    Глаукомага хас булган нокталарда урнашкан кырыйда булмаган өч яки күбрәк нокталар  төркеме PSD р <5%  дәрәҗәсенә яки ике эзлекле тикшерүдә бер нокта булганда р < 1%  дәрәҗәсенә кадәр үзгәрүенә китерә (рәс. 13.14).
3.    Күрү кырын ике тапкыр тикшергәндә 5% кимрәк сәламәт  популяциядә очраган CPSD.
NB Периметрия нәтиҗәләрен аерым гына түгел, ә КЭБ дәрәҗәсе, КНД һәм челтәркатлауның нерв җепселләре катламы халәте кебек  клиник мәгълүматлар белән бергә тикшерергә кирәк.
Глаукоматоз үзгәрешләрнең көчәюе
Глаукомага күрү нервы башы зарарлануы өчен булган челтәркатлауның нерв җепселләре кимчелеге  үсеше хас. Челтәркатлауда зарарланган нерв җепселләре бәйләменнән килгән нерв җепселләре күренеше күрү кырының үзенчәлекле кимчелегенә туры килә. Күрү кырының классик үзгәрешләренең гомуми кабул ителгән атамалары кинетик  периметриядән күрү кыры схемасына билгеләнгән скотомаларның тышкы күренешенә  бәйле.
Әмма статик периметриядә тикшерелгән нокталар рәшәткә кебек урнашкан, шуңа күрә теркәлгән  күрү кыры кимчелекләре тигез чикләргә ия түгел, алар «дугасыман» атама белән  билгеләнә.
1.   Глаукома  шиген уятучы башлангыч үзгәрешләр  киләчәктә кимчелекләр үсеш алачак өлкәләрдә җавапларның югары үзгәрүчәнлеге  белән бирелгән.
Ике күз күрсәткечләренең чагылмаган асимметриясе шулай ук мөмкин.
2. Параүзәктә зур булмаган, әмма шактый чагылган, гадәттә өске борын квадрантында урнашкан (рәс. 13.15а) һәм күрү кырының барлык башлангыч глаукоматоз үзгәрешләренең якынча 70% тәшкил иткән депрессия өлкәләрен ачыклыйлар. Кимчелекләр челтәркатлауның нерв җепселләре урнашуына туры килә һәм урта ятма сызык өлкәсендә тәмамлана, шуңа бу сызыктан өстәрәк яки астарак булган үзгәрешләр бербөтен түгел.
4.    Дугасыман югалулар параүзәк скотомалар кушылу  нәтиҗәсендә үсеш ала. Гадәттә аларны аска яки өскә сукыр тап киңәюе булып сыйфатланган (Бъеррум өлкәсе) төбәлү ноктасыннан 10° һәм 20° арасында  ачыклыйлар. Вакыт белән алар челтәркатлауның нерв җепселләре буенча әйләнмә тарала (Зейдел скотомасы) һәм нәтиҗәсендә төбәлү ноктасыннан  5° чигендә борын якка таралып сукыр тап  белән кушыла ала (дугасыман скотома) (рәс. 13.15в).
5.    Скотомалар  киңәюе күрше җепселләр зарарлану белән бәйле (рәс.  13.15г).
6.    Скотомалар  тирәнәю һәм яңа кимчелекләр ясалу (рәс. 13.15д).
7.    Боҗрасыман скотома өске һәм аскы дугасыман скотома кушылганда  ясала (рәс. 13.15 е). Дугалар тулысынча кушылмаса, борын баскычы ясалуына еш китерә.
8.    Терминаль стадия үзәк күрүнең кечкенә утравы саклануы белән  шулай ук гадәттә үзәктәгедән тизрәк югалган чигә утравы булуы белән  сыйфатлана.
NB Көчәюне күрү кыры кимү белән генә түгел, ә уртаквадратлы индекслар һәм гомуми күрсәткечләре начарлану буенча бәяләп  була (рәс. 13.16).
Алып бару алымнары
Төп максат — сәламәт популяция белән чагыштырырлык итеп ганглионар күзәнәкләр үлеме тизлеген киметеп (бер елга якынча 5000 күзәнәк) күрү  мөмкинлекләре таркалуын булдырмау. Бүгенге көндә бу максатка ирешү өчен иң яхшы ысул - ул КЭБ киметү санала. Ганглионар күзәнәкләр апоптозын туктатуга юнәлгән башка мөмкинлекләрне дә тикшерәләр.
Беренчел тикшерү
Чирнең көчәюен күзәтү өчен төгәл һәм кыска бирелгән башлангыч күрсәткечләрне теркәп бару мөһим.
1.     Күрү үткенлеге һәм рефракция халәте.
2.    Биомикроскопия, монда БАПГ охшап барган икенчел глаукома  билгеләренә игътибар итәргә кирәк.
3.    Аппланацион тонометриядә үлчәү вакытын теркәп кую.
4.    Гониоскопия. Ялганма гониоскопияне кулланганда тикшерүне офтальмоскопия һәм периметриядән соң үткәрәләр.
5.    Офтальмоскопия белән диск халәтен ясап яки фототеркәү  ярдәмендә язып кую.
6.    Периметрия. Аның төрен сайлау булган җиһазларга, авыру яшенә һәм күрү үткенлегенә бәйле. Ясмыгында чагылган томанланулар белән авыруларга тикшерүне дарулы мидриаз халәтендә үткәрергә кирәк.