cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Флёрянув (Мазовия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Узунца
Узунца — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Абашева елгасының сул ярыннан 27 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Курджей
Курджей (Kurjey ) — Бутан дәүләтенең Бумтанг дзонгхагында урнашкан авыл.
Узунца
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Курджей
Географиясе
Авыл Гималай таулары битендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 3 110 метр биеклектә 27.61667°N, -90.7°W координаталы буенча урнашкан.
HD171549
HD171549 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Закир Солтанов
Закир Солтанов (1923 елның 29 июне — 1983 елның 6 апреле) — 498 нче укчы полкының танкка каршы мылтыклар взводы командиры, лейтенант. Советлар Берлеге каһарманы.
Тормыш юлы
Закир Солтанов 1923 елның 29 июнендә Әбдулмән авылында (хәзер — Удмуртиянең Кече Пурга районы) туа. Милләте буенча татар. 1949 елдан СБКФ әгъзасы, 1937 елда Кече Пурга мәктәбендә алты сыйныф тәмамлый, аннан Әгерҗе фабрика-завод укучылары мәктәбен тәмамлый. 1940 елдан Ижау машина төзелеше заводында слесарь булып эшли.
Удмурт АССРның Ижау шәһәр хәрби комиссариаты тарафыннан фронтка чакырыла, 1942 елның ноябрендә ирекле рәвештә фронтка китә. 1943 елның гыйнварыннан армия сафларында. Үзәк, 1 нче Украин һәм 1 нче Беларус фронтларында сугыша. Сугыш хәрәкәтләрендә беренче тапкыр Орёл янында автоматчыларның аерым чаңгы бригадасы составында катнаша. Взвод командиры буларак Орлов-Курск дугасында сугыша. Ковель янында сугышкан өчен «Сугышчан казанышлары өчен» медален ала.
1944 елда кече лейтенантлар курсларын тәмамлаганнан соң Закир Солтановны 132 нче укчы дивизиясенең 498 нче укчы полкы танкка каршы мылтык взводы командиры итеп билгелиләр. Висланы кичкәндә аерылып чыга.
1945 елның гыйнварында дивизиянең алдынгы бүлекчәләре Висла янына чыгалар. 15 гыйнварда лейтенант Солтанов Яблонна-Легионово авылының төньяк өлешендә дошман оборонасын өзүдә катнаша. 15 гыйнвардан 16 гыйнварга каршы төндә лейтенант Солтанов боз буенча ике сугышчы белән Чонсткув торак пункты янында елганың көнбатыш ярына чыга. Чыбык белән урап алынган киртәдә яшерен рәвештә тишек ясап һәм дошманның көчләрен җентекләп өйрәнеп, төркем кире әйләнеп кайта. Аннары Солтанов шул ук төндә үз төркеме сугышчылары һәм 1319 нчы укчылар полкының автоматчиклар ротасы составында штурм төркемен тишек аша үткәрә. Штурм төркеме дошманның оборона позициясенә һөҗүм итә, беренче траншеяны ала һәм оборонаны ала. Алар алдында җир кишәрлеген саклап калу һәм төп көчләрнең елга аша кичү юлын саклау бурычы тора.
Десантчыларга артиллерия һәм миномётлар уты җитешә, пехоталы бронетранспортёрлар килеп чыга. Сугышчылар машиналарга танкка каршы мылтыктан аталар, автоматлар, пулемётлар һәм винтовкалар уты белән дошман пехотасын юк итәләр. Аннан танклар килеп чыгалар. Солтанов дошманның траншеясыннан алынган «фаустпатроннар»ны кулланып, ике танкка һөҗүм итә.
ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән командованиенең хәрби биремнәрен үрнәк үтәгән өчен һәм күрсәткән батырлыгы өчен лейтенант Закир Солтановка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
Җиңү көнен Закир Солтанов Берлинда каршы ала.
1947 елда Куйбышев Эчке эшләр министрлыгының офицер мәктәбен тәмамлый. Свердловск һәм Свердловск өлкәсендә оператив вәкаләтле вәкил булып эшли. 1953 елдан капитан Закир Солтанов запаста. Херсон шәһәрендә яши. 1983 елның 6 апрелендә вафат була.
Крутая (Соз кушылдыгы)
Крутая — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Соз елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казым Абдулхәким
Казым Абдулхәким (Kiazim Abdulachim, Kiazim Abdulakim, еш кына Chiazim Abdulachim рәвешендә бирелә) — Румыния армиясенең татар офицеры була, ул Румыния халык геройлары арасында мактаулы урында тора.
Биографиясе
Казым Абдулхәким тумышы белән Румыниянең Констанца жудецы татарларыннан.
Кече лейтенант Казым Абдулхәким адвокат Сәлим Абдулхәкимнең абыйсы була, сеңлесе Шәфика яки Сапия, шагыйрь Мәмәт Ниязыйның хатыны була.
Хәтер
Сугыштан соң дунай татарлары инициативасы белән Констанцада Казым Абдулхәким хөрмәтенә Лейтенант Казым Абдулхәким мәдәни-спорт ассоциациясе төзелә.
Зөһрә Вәлиуллина
Зөһрә Мәҗит кызы Вәлиуллина (1925―2011) ― татар тел белеменең куренекле галиме, педагог, филология фәннәре кандидаты, Казан дәүләт педагогика институтының (хәзер университет составында) татар теле белеме кафедрасы доценты. ТАССР атказанган укытучысы (1975).
Тормыш юлы
Зөһрә Мәҗит кызы Вәлиуллина 1925 нче елның 8 нче июнендә тугандаш Башкортстан республикасындагы Әлшәй районы Никифар авылында урта хәлле крестъян гаиләсендә дөньяга килә. Берничә ел узгач, алар гаиләләре белән Бәләбәй шәһәренә күчеп киләләр. Зөһрә Мәҗитовнаның балалык һәм мәктәп еллары да шушы шәһәрдә уза. Ул мәктәптә яхшы билгеләргә генә укый, һәрвакыт белемгә омтыла, аз гына буш вакыты булса да, кулына китап алырга тырыша.
Тик авыр сугыш еллары 1944 нче елның июнендә яшь кыз алдына үз сорауларын куя: Кая барырга? Кем булырга? Алар, дүрт кыз, әниләре янында; әтиләре – 30 нчы елларның кырыс вакыйгалары тарафыннан кыйналган, әмма рухы сынмаган, нык характерлы, эшчән һәм тырыш Мәҗит агай – көнне төнгә ялгап эштә, “барысы да – җиңү өчен, барысы да – фронт өчен!” дигән лозунгны чынга ашыручы. Беломор каналы төзелешләрендә эшләп кайткан кеше буларак, Мәҗит ага кызы Зөһрәнең укудагы уңышларын күреп, аңа алга таба белем алырга кирәклеген аңлый һәм 1944 нче елда, кызына хәер-фатихасын биреп, Саратов шәһәренә эвакуацияләнгән Ленинград дәүләт университетына озата. Монда Зөһрә Мәҗитовна көнчыгыш телләр факультетын сайлый һәм керү имтиханнарын уңышлы тапшырып, төрки телләр белгечлеге буенча белем ала. Аның сабакташлары арасында соңыннан күренекле телче-галимнәр, тюркологлар булып ускэн Э.Р.Тенишев, Л.А.Покровская, Л.Т.Мәхмүтова һ.б. була. Университетта уку елларында Зөһрә Мәҗитовна төрек, француз, рус, фарсы, гарәп, әзербәйҗан, немец телләрен өйрәнә, диплом эшен “Татар телен өйрәнү тарихы” дигән темага язып, “бик яхшы” билгесенә яклый. 1949 нчы елда ул Ленинград дәүләт университетының көнчыгыш телләр факультетын тәмамлап, “лингвист-тюрколог” белгечлеген алып чыга [Асылгәрәева, 2015: 2].
Киң эрудицияле, белемгә омтылучан, фәнни эзләнүгә сәләте аермачык күренеп торган яшь белгечне 1949 нчы елда СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалына аспирантурага тәкъдим итәләр. Зөһрә Мәҗитовна үзен төрки дөньяга бик билгеле булган классик галимнәрдән И.Ю.Крачковский, Н.К.Дмитриев, С.Е.Малов, А.Н.Кононов, И.И.Мещанинов һ.б. шәкерте дип саный.
Зөһрә Мәҗитовна 40 ел дәвамында КДПИ ның тарих-филология факультетында эшли. Аның шактый күп санда бу өлкәгә караган хезмәтләре дөнья күрә.
Хезмәтләре
Күп еллар буе Зөһрә Мәҗитовна хәзерге татар әдәби теле морфологиясе проблемаларын тирәнтен өйрәнә. Бу уңайдан эзләнүләре турында матбугатта шактый кыю фәнни фикерләр дә әйтә. Югары уку йортлары галимнәренең фәнни-гамәли конференцияләрендә “Рус һәм татар телләрендеге сүзләрнең морфемик төзелеше” (1979), “Хәзерге татар әдәби теленең кайбер проблемалары” (1980), “Исемнәрнең морфологик категорияләре турында” (1982), “Морфологик категорияләрне өйрәнү тарихыннан” (1983), “Килеш категориясе проблемасы турында” (1984) h.б. темаларга докладлар ясый. Аның күп санлы мәкаләләре дә дөнья күрә. Әйтик, “Сүз төркемнәрен өйрәнү тарихыннан” (1975), “Сүзләрне төркемләү турында” (1976), “Сүз төркемнәренең классификацион билгеләре турында” (1976), “Именные части речи в современном татарском литературном языке” (1977), “Сүз төркемнеренең үзара бәйленеше һәм мөнәсәбәте” (1981), “Сүз төркемнәре проблемасына карата” (1981), “Сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәте турында” (1983) h.б. әнә шундыйлардан. Өстәвенә, Зөһpә Мәҗитовна – 1967 нче һәм 1982 нче елларда югары уку йорты студентлары өчен басылып чыккан “Хәзерге татар әдәби теле” программасы авторларының берсе.
Төрле елларда дөнья күргән әлеге хезмәтләр нәтиҗәсе буларак, 1972 нче елда З.М.Вәлиуллинаның “Хәзерге татар әдәби теле морфологиясе” исемле зур күләмле китабы басылып чыга (К.З.Зиннәтуллина, М.Ә.Сәгыйтов белән автордашлыкта). Татар әдәби теленең исем, сыйфат, сан, рәвеш, алмашлык кебек сүз төркемнәре, аларның ясалыш үзенчәлекләре турында концептуаль фикерләре киң урын алган бу хезмәт шактый еллар буе галимнәр, студентлар hәм укытучылар өчен бик кирәкле, куллану өчен уңай дәреслекләрнең берсе булып кала бирә.
Моннан тыш 3өһpә Мәҗитовна студентлар өчен “Хәзерге татар әдәби теле морфологиясеннән мөстәкыйль эш төрләре һәм  аларны үтәү өчен  кайбер методик киңәшләр” дигән фәнни-методик кулланма төзеп бастыра (1977-1992 нче елларда). Күрәбез: ул – вуз һәм мәктәп проблемаларын даими өйрәнеп, аларның hәp икесе өчен дә күп хезмәтләр куйган галим.
1972-1985 нче елларда 13 тапкыр басылып чыккан “Татар теле. 5 нче класс” дәреслеге (Д.Г.Тумашева белән автордашлыкта) бу исемлектә аерым урын алып тора. Китапта фәнни мәгълүматларның укытучыларга һәм укучыларга җиткерелү формалары һич кенә дә эчтәлеккә зыян китерми. Бу дәреслек буенча эшләүче укытучылар өчен “5 нче класста татар теле дәресләре” исемле методик кулланма ике тапкыр – 1978 һәм 1982 нче елларда басылып чыга. Гомумән, Зөһрә Мәҗитовна мәктәп һәм укытучылар белән даими элемтәдә тора, аларны борчыган фәнни-методик мәсьәләләр буенча һәрвакыт ярдам кулын суза. Шуңа бәйле рәвештә аның hәp елны укытучылар белемен күтәрү институтында укылган лекцияләре, Татарстаннан читтә яшәүче милләттәшләребез белән даими аралашып торуы, мәсәлән, Башкортостанның Яңавыл районында 1975 нче елның ноябрендә үткәрелгән фәнни конференциядә “Туган телне өйрәнүне яхшыртуның метод һәм алымнары” дигән темага ясалган доклады турында аерым әйтеп узарга кирәк. Пермь өлкәсенең Барда районындагы татар теле укытучылары өчен Зөһрә Мәҗитовна тарафыннан лекцияләр циклы тыңлау оештырыла. 1976 нчы елда Казахстанда рус телен милли студентларга өйрәтү проблемаларына багышланган вузара фәнни-методик конференциядә катнашып, татар филологиясе факультетының милли группаларында “Рус һәм татар телләренең чагыштырма грамматикасын укытуның куелышы” дигән темага сөйләнгән доклады һәм анда әйтелгән фикерләр фәнни җәмәгатьчелек тарафыннан киң яклау таба. Зөһрә Мәҗитовна төрле елларда Ә.Ишморатов, В.Хаков, Ф.Хисамовалар тарафыннан якланган диссертацияләргә оппонент буларак та үзенең төпле фикерләрен әйтә.
Вуз һәм мәктәп проблемаларына гына күмелеп калмыйча, З.М.Вәлиуллина алгы планга мәктәп белән югары уку йортының бәйләнеше, мәктәпләр hәм укытучыларның фәнни-методик эшчәнлеге проблемаларын өйрәнүгә дә вакыт таба. Вакытлы матбугат битләрендә Зөһрә Мәҗитовнаның әлеге юнәлештәге эшчәнлеген яктырткан мәкаләләр бу елларда еш басыла һәм уңай бәяләнә.
Филология фәннәре кандидаты, доцент З.М.Вәлиуллинаның фәнни эшчәнлегенең икенче зур юнәлеше – рус һәм татар телләрен чагыштырып өйрәнү. Мәшһүр тюркологлар А.Н.Кононов, Н.К.Дмитриев кебек галимнәрнең шәкерте буларак, ул рус һәм татар телләрен камил белү белән бергә, башка төрки телләрне дә үзләштергән галим.
Үзенең фәнни эзләнүләрен тулыландыра барып, Зөһрә Мәҗитовна 1983 нче елда чагыштырма грамматиканың яңа басмасын чыгара. Анда татар һәм рус телләрендәге сүз ясалышы беренче тапкыр чагыштырма планда тикшерелә.
Бүгенге көндә З.М.Вәлиуллинаның әлеге китабы татар телен башка милләт балаларына укыту өлкәсендә кулланыла торган төп хезмәтләрнең берсенә әверелдерә.
З.М.Вәлиуллина Г.Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институты тарафыннан нәшер ителгән “Татарская грамматика”ның икенче томын әзерләүдә якыннан катнаша. Ул – бу китапның башта русча, аннан соң татарча басмасында исем сүз төркеменә караган материаллар авторы.
Зөһрә Мәҗитовна фәнни эшчәнлек белән бергә жәмәгать тәртибендә үтәлә торган эшләрдә дә актив катнаша. 1954-57 нче елларда Дзержинск (хәзерге Вахитов) районы судына халык утырышчысы итеп сайлана. 1961 нче елда партиянең Татарстан өлкә комитеты тәкъдиме буенча ул Казанда РСФСР Педагогия фәннәре академиясенең милли мәктәпләр фәнни-тикшеренү институтын оештыру эшенә чакырыла һәм ике ел шунда эшли. Бу институтның мөдире итеп ул вакытта педагогия фәннәре кандидаты, доцент, хәзерге вакытта педагогия фәннаре докторы, профессор, Россия Федерациясенең һәм Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, аннан соң КДПИда озак еллар рус теле кафедрасы мөдире булып эшләгән Л.З.Шакирова билгеләнә. Алар белән бергә педагогия фәннәре кандидаты, доцент А.А.Михеева да эшли. Анда эшләр җайга салынгач, кадрлар мәсьәләсе дә хәл ителгәч, Зөһрә Мәҗитовна яңадан КДПИ да эшләвен дәвам иттерә. 1968-76 нчы елларда татар теле кафедрасы мөдире урынбасары вазифаларын үти. Күп еллар буе институтның профком әгъзасы, 1976-1985 нче елларда шул ук факультетның гыйльми совет сәркатибе булып эшли.
Татар теле морфологиясе өлкәсендә эшчәнлеге
З.М.Вәлиуллина тел гыйлеме өлкәсендә армый-талмый хезмәт куйган күренекле галимнәрнең берсе. Ре­спубликабызга һәм башка төбәкләргә педагогик кадр­лар әзерләүдә зур хезмәт куя.
З.М.Вәлиуллинаның гыйльми эшчәнлегендә төп ике юнәлешне билгеләргә мөмкин: хәзерге татар әдәби теле морфологиясе, рус һәм татар телләренең чагыштырма грамматикасына караган проблемалар.
Беренче юнәлештә, ягъни хәзерге татар әдәби теленең морфологиясе проблемаларын өйрәнүдә, аны студентларга укытуда һәм укытучылар арасында пропагандалауда Зөһрә Мәҗитовна зур көч куя.
Морфология термины грек телендәге morphe – ‘форма’ һәм logos – ‘сүз, өйрәтмә’ сүзләреннән барлыкка килгән. Грамматиканың бу бүлеге сүз төркемнәрен, аларның төрләнү (төрләнмәү) үзенчәлекләрен, формалары системасын өйрәнә. Әлеге термин XIX йөздә тел гыйлеменә килеп керә һәм сүз төзелешен өйрәнүче фәнне атый башлый.
Татар телендәге сүз төркемнәрен өйрәнүнең бай һәм кызыклы тарихы бар. Билгеле булганча, беренче татар грамматикалары рус телендә языла. Әлеге хезмәтләрдә М.В.Ломоносовның “Российская грамматика” исемле хезмәте йогынтысы сизелсә дә, телебезнең морфологик системасын өйрәнүдә, сүз төркемнәрен барлауда алар үзенең актуальлеген саклый.
XIX һәм XX йөзләрдә татарча язылган татар грамматикалары дөнья күрә башлый. Алар арасында З.М.Вәлиуллинаның язган хезмәтләре телебездәге сүз төркемнәрен барлау һәм өйрәнүдә бәяләп бетергесез чыганак булып тора. Сүз төркемнәрен өйрәнү тарихы ТДГПУның (хәзерге К(П)ФУ) татар тел белеме кафедрасы доценты, филология фәннәре кандидаты З.М.Вәлиуллина тарафыннан язылган “К истории изучения частей речи в татарском языкознании” исемле мәкаләдә тәфсилләп яктыртыла. Әлеге хезмәт 1976 нчы елда басылган “Вопросы тюркского языкознания” (Казань: КГПИ, 1976. – С. 48-70) исемле җыентыкта урын алган.
Зөһрә Мәҗитовна 40 ел дәвамында КДПИның тарих-филология факультетында “Хәзерге татар әдәби теле морфологиясе” буенча лекцияләр укый, семинар дәресләр алып бара. Аның шактый күп санда бу өлкәгә караган хезмәтләре дөнья күрә: “Татар грамматикасы буенча таблицалар” (1968), “5 нче класста “Рәвеш” темасын өйрәнүгә карата” (1975), “5 нче класста сүз төркемнәрен өйрәнүгә карата киңәшләр” (1975), “Исем һәм аны мәктәптә укыту турында кайбер методик киңәшләр” (1975) h.б.
Күп еллар буе Зөһрә Мәҗитовна хәзерге татар әдәби теле морфологиясе проблемаларын тирәнтен өйрәнә. Бу уңайдан эзләнүләре турында матбугатта шактый кыю фәнни фикерләр дә әйтә. Югары уку йортлары галимнәренең фәнни-гамәли конференцияләрендә “Рус һәм татар телләрендеге сүзләрнең морфемик төзелеше” (1979), “Хәзерге татар әдәби теленең кайбер проблемалары” (1980), “Исемнәрнең морфологик категорияләре турында” (1982), “Морфологик категорияләрне өйрәнү тарихыннан” (1983), “Килеш категориясе проблемасы турында” (1984) h.б. темаларга докладлар ясый. Аның күп санлы мәкаләләре дә дөнья күрә. Әйтик, “Сүз төркемнәрен өйрәнү тарихыннан” (1975), “Сүзләрне төркемләү турында” (1976), “Сүз төркемнәренең классификацион билгеләре турында” (1976), “Именные части речи в современном татарском литературном языке” (1977), “Сүз төркемнеренең үзара бәйленеше һәм мөнәсәбәте” (1981), “Сүз төркемнәре проблемасына карата” (1981), “Сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәте турында” (1983) h.б. әнә шундыйлардан. Татар тел белемендә сүзләрнең морфемик төзелешенә караган мәсьәләләр дә галим-педагог хезмәтләрендә яктыртыла. Татар сүзләренең морфемик төзелеше тамыр, нигез һәм төрле кушымчалардан гыйбарәт. Галимнәрнең күбесе сүзнең тамырына карата шушындый бердәм карашта торалар: ул – башка кечкенәрәк кисәкләргә бүленми торган һәм аның (сүзнең) төп (лексик) мәгънәсен белдерә торган кисәк.
Төрле елларда дөнья күргән әлеге хезмәтләр нәтиҗәсе буларак, 1972 нче елда З.М.Вәлиуллинаның “Хәзерге татар әдәби теле морфологиясе” исемле зур күләмле китабы басылып чыга (К.З.Зиннәтуллина, М.Ә.Сәгыйтов белән автордашлыкта). Татар әдәби теленең исем, сыйфат, сан, рәвеш, алмашлык кебек сүз төркемнәре, аларның ясалыш үзенчәлекләре турында концептуаль фикерләре киң урын алган бу хезмәт шактый еллар буе галимнәр, студентлар hәм укытучылар өчен бик кирәкле, куллану өчен уңай дәреслекләрнең берсе булып кала бирә. Өстәвенә, Зөһpә Мәҗитовна – 1967 нче һәм 1982 нче елларда югары уку йорты студентлары өчен басылып чыккан “Хәзерге татар әдәби теле” программасы авторларының берсе.
Моннан тыш, 3өһpә Мәҗит кызы студентлар өчен “Хәзерге татар әдәби теле морфологиясеннән мөстәкыйль эш төрләре һәм  аларны үтәү өчен  кайбер методик киңәшләр” дигән фәнни-методик кулланма төзеп бастыра (1977-1992 нче елларда). Күрәбез: ул – вуз һәм мәктәп проблемаларын даими өйрәнеп, аларның hәp икесе өчен дә күп хезмәтләр куйган галим.
Чагыштырма грамматика өлкәсендә эшчәнлеге
Филология фәннәре кандидаты, доцент З.М.Вәлиуллинаның фәнни эшчәнлегенең икенче зур юнәлеше – рус һәм татар телләрен чагыштырып өйрәнү. Мәшһүр тюркологлар А.Н.Кононов, Н.К.Дмитриев кебек галимнәрнең шәкерте буларак, ул рус һәм татар телләрен камил белү белән бергә, башка төрки телләрне дә үзләштергән галим.
Бу ике телне чагыштырып тикшеренүләр нәтиҗәсе буларак, 1967 нче елда аның “Сопоставительная грамматика русского и татарского языков” исемле монографиясе дөнья күрә. Автор бу хезмәтендә ике телнең фонетика, морфология һәм синтаксис бүлекләрен чагыштырып, аларның hәp икесе өчен гомуми, охшаш күренешләр белән бергә, үзенчәлекле билгеләрен дә аерып күрсәтә. “Бу хезмәт, вузда һәм мәктәптә рус телен өйрәткәндә, татар теленең үзенчәлекләрен истә тотып, укучылар сөйләмендә килеп чыгардай хаталарны булдырмас өчен, телләрне чагыштырып өйрәнүнең зарурилыгыннан чыгып язылды”, - дип искәртә автор. Филология факультетларында белем алучы студентлар өчен бу китап озак еллар буе дәреслек буларак кулланылып килә.
Соңгы вакытта чыккан хезмәтләрдә сүз ясалышы тел белеменең аерым  бүлеге буларак тикшерелгәнлектән, З.М.Вәлиуллина үзенең китабында әлеге тармакны мөстәкыйль бүлек итеп өйрәнергә булдым, дип яза. Шул рәвешле китап ике төп өлештән тора сүз ясалышы һәм морфология.
Төрле системага карый торган телләрне фәнни һәм гамәли планда чагышытырып өйрәнү тел гыйлемендә актуаль проблемаларның берсе булып тора. Укучыларның рус теле белән туган телләрен шундый юл белән өйрәнүләре милли мәктәпләрдә рус телен укыту методикасының теоретик базасын төзергә ярдәм итә. Бу очракта ике телнең фонетик һәм грамматик системаларының охшаш һәм аермалы яклары ачыла, үзара бәйләнешләре һәм бер-берсенә йогынтылары өйрәнелә.
Безнең күпмилләтле илебездә телләрне чагыштырып өйрәнү бик тә мөһим роль уйный.
З.М.Вәлиуллина бу хезмәтендә чагыштырма грамматиканың өйрәнү тарихы турында бик тәфсилләп сөйли. Татар тел гыйлемендә татар һәм рус телләрен чагыштырып өйрәнүне беренче тапкыр И.Гигановның “Грамматика татарского языка” (1801), А.Троянскийның “Краткая татарская грамматика” (1814), М.Ивановның “Татарская грамматика” (1842) хезмәтләрендә очрату хакында искәртеп үтә галимә. Әлеге грамматикаларны төзүчеләр татар булмаганнарга татар телен өйрәнүне җиңеләйтү өчен ике телне чагыштырып, аларның охшаш һәм аермалы якларын билгеләгәннәр.
З.М. Вәлиуллина И.Гиганов, А.Троянский, М.Иванов, А.Казем-Бек, К.Насыйри, В.Радлов, Е.Поливанов, В.Богородицкий, Н.Дмитриев, М.Корбангалиев,  Н.Бакеева,  Р.Газизов  h.б. эшчәнлегенә  югары  бәя бирә, аларның милли мәктәпләрдә рус телен укытудагы тоткан урынын ачыклый.
К.Насыйриның чагыштырма грамматикага караган хезмәтләре укучыларда зур кызыксыну уята. Ул рус һәм татар телләрен бик яхшы белүче буларак, әлеге ике телнең үзенчәлекләрен сизеп, русларга өйрәнергә кыеннан бирелүче күренешләргә аеруча зур игьтибар бирә. К.Насыйри үзенең икенче грамматикасында, киресенчә, татар кешесенә үзләштерергә авыр булган рус теле күренешләрен, мәсьәләләрен аерып күрсәтә. Боларга род грамматик категориясе, исемнәрдә җанлылык һәм җансызлык, гел күплек санда гына килә торган исемнәрне куллану керә. К.Насыйри телләрне өйрәнгәндә кирәкле һәм иң кулай алымнарның берсе булып чагыштыру торганын яхшы аңлаган, үз хезмәтләрен шул рәвешле төзергә тырышкан.
З.М.Вәлиуллина үзенең хезмәтендә Н.К. Дмитриевның эшчәнлегенә дә туктала. Рус теле белән төрек, бигрәк тә башкорт, татар телләрен чагыштырып өйрәнүне үстерүгә зур өлеш кертүен билгеләп үтә. “Грамматика башкирского языка” фәнни хезмәтендә башкорт теленең фонетик һәм грамматик структураларын өйрәнгәндә, галим чагыштырма планда рус теленең күренешләрен киң кулланган.
50нче еллардан башлап телләрне чагыштырма планда өйрәнү интенсив рәвештә үсә башлый. З.М.Вәлиуллина чагыштырма грамматикалар, телләрне чагыштырма планда өйрәнү буенча аерым мәкаләләр басылуы хакында да искәртеп үтә. Р.С.Газизовның әлеге өлкәдәге эшчәнлеген югары бәяли. Аның “Опыт сопоставительного освещения грамматических особенностей татарского и русского языков”, “Сопоставительная грамматика татарского и русского языков” хезмәтләренең игътибарга лаек булуы хакында яза.
З.М.Вәлиуллина беренче тапкыр сүз ясалышын тел белеменең махсус тармагы итеп, рус теле белән чагыштырып тикшерә. Әлеге китабында автор сүз төркемнәрен ике телгә хас булган һәм үзенчәлекле билгеләре буенча чагыштырып чыга, һәр күзәтүен диярлек методик нигезләмәләр белән ныгытып бара. Шунысы әһәмиятле: Зөһрә Мәҗитовна үз хезмәтендә башка милләт балаларына рус телен укытканда барлыкка килә торган кыенлыклар һәм аларны кисәтү, булдырмау кебек эшне дөрес оештыру өчен методик чыгармалар бирә. Бүгенге көндә З.М.Вәлиуллинаның әлеге китабы татар телен башка милләт балаларына укыту өлкәсендә кулланыла торган төп хезмәтләрнең берсенә әверелдерә.
Үзенең фәнни эзләнүләрен тулыландыра барып, Зөһрә Мәҗитовна 1983 нче елда чагыштырма грамматиканың яңа басмасын чыгара. Анда татар һәм рус телләрендәге сүз ясалышы беренче тапкыр чагыштырып тикшерелә.
Абдулхәким
Абдулхәким — татар исеме һәм фамилиясе.
Пустари
Пустари — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каненсия
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сьвежна
Сьвежна — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Владимир Андреев (1930)
Владимир Андреев (Владимир Алексеевич Андреев,, — , ) — СССР һәм РФ кино һәм театр актөры, театр режиссөры һәм педагог. М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театрының президенты һәм сәнгать җиткәчесе (1990-2012), СССРның Кече театрының баш режиссөры (1985-1989), ТАССРның, РСФСРның һәм СССРның атказанган әртисе (1978, 1972, 1985), РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1978).
Прая-Гранди (Санта-Катарина)
Прая-Гранди  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Моран (Канзас)
Моран  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Моран шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(8560) Tsubaki
(8560) Tsubaki — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Меонкур
Меонкур (Méhoncourt) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
(8560) Tsubaki
Тарихы
1995 елның 20 сентябрендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SD5» саналган.
Меонкур
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,87 км².
Шансо-сюр-Шуазий
Шансо-сюр-Шуазий — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
(15966) 1998 DL13
(15966) 1998 DL13 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 25 февралендә NEAT проекты тарафыннан Халеакала обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 DL13» саналган.
Херкулиан
Херкулиан — Румыниянең Ковасна жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Бозиень (Нямц)
Бозиень — Румыниянең Нямц жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тирән Яр (елга)
Тирән Яр  — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елга Цица елгасының сул ярына тамагыннан 16 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кубань елгасы Усть-Лабинск каласыннан Краснодар гидротөененә,   Белая (Кубань кушылдыгы) һәм Пшиш елгаларын кертмичә. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юК, елга бассейны — Кубань.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бельмонте
Бельмонте — Франциянең Ло департаментында урнашкан коммуна.
Каракоч (Чайҗума)
Каракоч (Karakoç) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Зонгулдак иле Чайҗума илчесенә караган бер авыл (köy).
Югары Кедра
Югары Кедра (Верхняя Кедра) — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Фольварк-Рацёнж
Фольварк-Рацёнж — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Лэданг
Географиясе
Авыл Гималай таулары битендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 4 927 метр биеклектә 27.91667°N, -90.75°W координаталы буенча урнашкан.
Курын
Курын (Курын ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Акцябрский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Пшитули (Венгожевский повяты)
Пшитули  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Евтихий Андреев
Евтихи Андреев (Евтихий Энтри ывӑлĕ Андреев,, — , ) — ЧАССРның Муркаш районы «Знамя Труда» күмәк хуҗалыгы рәисе, Социалистик хезмәт каһарманы (1966).
Казале Палацо (Торино)
Казале Палацо — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Магара (Силифке)
Магара (Mağara) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Силифке илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Монтелло (шәһәр, Висконсин)
Монтелло  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Прая-Норти
Прая-Норти — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Токантис штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Спасская (Спасска кушылдыгы)
Спасская — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Спасска елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 19 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(15967) Clairearmstrong
(15967) Clairearmstrong — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 24 февралендә M. Armstrong тарафыннан Rolvenden обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 DN20» саналган.
Шоллене
Шоллене (Schollene) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ак акула
Ак акула - сельдсыман акулалар гаиләлегенә керүче кимерчәкле балык. Ерткыч акулалар арасында иң зурысы санала. Гомумән балыклар арасында зурлыгы ягыннан өченче урында тора. Кайбер төрләренең озынлыгы 6 метрга кадәр җитәргә мөмкин. Гәүдәсенең өске ягы соры-кара яисә коңгырт, кор-сагы ак төстә була. Тешләре берничә рәт булып урнашкан өчпочмак формасында, лезвие кебек үткен, озынлыгы 8 сантиметрга кадәр җитә.
Аны планетаның барлык почмакларында күрергә мөмкин булса да, тропикларда һәм Урта диңгез буйларында бик сирәк, кунак буларак кына очрый. шуның белән бергә ул үзен диңгез яры буенда һәм диңгез эчендә дә, су өстендә һәм 1000 метр тирәнлектә дә хуҗа итеп тота. Ак акула вак диңгез хайваннары, үле тереклек ияләре һәм төрле калдык-постыклар белән туклана. Нәкъ шуңа күрә дә аның ашказаны чүп-чар тутырылган капчыкка охшаган. шул ук вакытта дельфиннар, тюленьнәр, кайбер төр акулалар һәм кешеләр дә аның корбанына әйләнергә мөмкин. Ул тере балыклар тудыра.
Унзас
Унзас (Палгашты) — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Мзас елгасының уң ярыннан 20 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, инештән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пустково (Билогардский повяты)
Пустково  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Франкополь
Франкополь — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шарантийи
Шарантийи — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Чыганаклар
Шарантийи
(8561) Sikoruk
(8561) Sikoruk — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Сьвежув
Сьвежув — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
(8561) Sikoruk
Тарихы
1995 елның 16 сентябрендә T. V. Kryachko тарафыннан Зеленчукская станция обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SO29» саналган.
Сьвежув
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Президенти-Алвеш
Президенти-Алвеш — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Вильямс (Индиана)
Вильямс  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вильямс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Монтиселло (Лафаэтт, Висконсин)
Монтиселло  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Наспе
Наспе (Naspe ) — Бутан дәүләтенең Бумтанг дзонгхагында урнашкан авыл.
Географиясе
Авыл Гималай таулары битендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән 2 861 метр биеклектә 27.6833°N, -90.71667°W координаталы буенча урнашкан.
Татар Исламы
Татар Исламы — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
Почта индексы — 422510.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Курыцичы
Курыцичы (Курыцічы ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Петрыкавский районында урнашкан авыл.
Бельфор-дю-Керси
Бельфор-дю-Керси — Франциянең Ло департаментында урнашкан коммуна.
Габделхак Үмәркин
Габделхак Үмәркин (Умеркин Абдулхак Сагитович) — артиллерист, өлкән лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1942), Татарстанның атказанган укытучысы.
Үмәркин Габделхак Сәгыйть улы 1917 елның 31 гыйнварында хәзерге Сембер өлкәсе Барыш районы Зөябаш авылында крестьян гаиләсендә туган. Татар милләтеннән. Унөч яшьтән абыйсында — Фирганә шәһәрендә яши, 1940 елда Сәмәрканд университетының химия факультетын тәмамлый.
1942 елның җәендә Севастопольны саклау сугышларында аеруча батырлык күрсәтә. Дошман көчләре Камышлы авылы янында Үмәркин батареясын чолгап алырга ниятлиләр. Тупчылар, батырларча сугышып, үз сафларын да, техниканы да саклап калалар. Севастопольга зур көч белән һөҗүм иткән дошман 7 июньдә Бәлбәк үзәнендәге Дуванкәй авылы янында Умәркин батареясын кысрыклый башлый. Тупчылар бу очракта да җиңеп чыгалар. 1942 елның 22 июнь санында «За Родину» газетасы алар батырлыгын мактап язып чыга. 1942 елның 20 июнь Указы белән Г.С.Үмәркинга Советлар Союзы Герое исеме бирелә.
Өлкән лейтенант Г.Үмәркин 1946 елда отставкага чыга, Казанга кайтып төпләнә, озак еллар 116 нчы мәктәптә укыта. Татарстанның атказанган укытучысы. Ул Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медальләр белән бүләкләнгән.
1982 елның 16 февралендә вафат. Кабере Казанның Яңа бистә зиратында.
Мәктәптә аның кечкенә музее оештырылган, мәктәп каршында бюсты куелган.
Пшитули (Елцкий повяты)
Пшитули  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD171554
HD171554 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Бозиень (Прахова)
Бозиень — Румыниянең Прахова жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
(15968) Waltercugno
(15968) Waltercugno — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 27 февралендә У. Мунари, М. Томбелли тарафыннан Азиаго обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 DX35» саналган.
Херла
Херла — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Морганвилл (Канзас)
Морганвилл  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Морганвилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Леонид Андреев
Леонид Андреев (Леонид Александрович Андреев,, — , ) — СССР физиологы һәм җәррах, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, СССР сәламәтлек саклау отличнигы (1940).
Карабанья
Карабанья — Испаниянең Мадрид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нариман Сабитов
Нариман Сабитов (Нариман Гыйләҗетдин улы Сабитов, Нариман Ғиләжетдин улы Сабитов) – композитор, дирижёр. БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1961). Г.Сәләм (1968), Салават Юлаев (1972, вафатыннан соң) премияләре лауреаты. ССРБ композиторлар берлеге әгъзасы (1951).
Тәрҗемәи хәле
1925 елның 11 гыйнваренда Казанда, Татар драма театры артисты Гыйләҗ Сабитов гаиләсендә туган. 1932 елдан Уфада. Мәскәү дәүләт консерваториясендә (В. Белый сыйныфы) (1944-1948) укый, композиторлык (А. Александров сыйныфы) һәм дирижёрлык (И. Дружинин сыйныфы) сыйныфларын тәмамлый (1953). 1954 елдан Уфада опера һәм балет театрында баш дирижёр вазыйфасында (1960-1969, дирижёр)
Иҗаты
Беренче һөнәри милли композиторларның берсе буларак, театр, симфоник, камера-вокал, ансамбль өчен һәм хор музыкалары үсешенә зур өлеш кертә. Н. Сабитов башкорт һәм татар фольклорына мөрәҗәгать итеп, заманча һәм классик композицияләр иҗат итә. Иҗатында бигрәк тә балет зур урын алып тора. Шулай ук җыр жанрында күп эшли: татар һәм башкорт шагыйрьләре сүзләренә язылган 200 җыр һәм романс авторы.
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
ССРБ композиторлар берлеге әгъзасы (1951)
Моны да карагыз
«Тау бөркете» балетына кереш (музыканы тыңларга)
Шарже
Шарже — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Мервиллер
Мервиллер (Merviller) — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.
Староречье Агельдино (Староречье Агельдино №4022 кушылдыгы)
Староречье Агельдино — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Удмуртия, Мари Ил, биләмәләрендә ага. Елга  Староречье Агельдино №4022 елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 26 км.
Мервиллер
Географиясе
Коммуна мәйданы — 12,40 км².
Староречье Агельдино (Староречье Агельдино №4022 кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.
Франкув
Франкув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казале Паникоти (Кьети)
Казале Паникоти — Италиянең Абруцци төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казале Паникоти Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Барбара Стэнвик
Барбара Стэнвик (Barbara Stanwyck, кыз фамилиясе Руби Кэтрин Стивенс (Ruby Catherine Stevens), 16 июль 1907 ел — 20 гыйнвар 1990 ел) — Американың 1930-1940 елларда киң популярлык яулаган актёры.
Дүрт яшендә ата-анасыннан калган Стэнвик төрле гаиләләрдә тәрбияләнә, бала чактан бик күп эшли. Аның бер режиссёры, Жак Турнеур, Стэнвик турында шулай дип әйткән: «Ул ике әйбер белән яши, һәм аларның икесе дә — эш». Стэнвик үзенең профессиональ карьерасын 1923 елда, 16 яшендә, башлый (хорда җырлаган кыз роле) һәм соңыннан берничә еллап пьесаларда уйный. Үзенең беренче төп ролен "Бурлеск"та уйный (1927) һәм Бродвей йолдызы булып таныла. Кинога Стэнвик чыннан 1930 елда килә (Франк Капрның «Ял итү өчен ханымнар» романтик драмасында), моннан соң аңа башка төп рольләр тәкъдим итә башлыйлар.
Стэнвикның актерлык карьерасы кинода да, телевидениеда да уңышлы була. Ул дүрт мәртәбә «Иң яхшы хатын-кыз роле» категориясендә «Оскар» премиясенә лаек була, ә телевидениедагы эше өчен Алтын глобус һәм «Эмми» премияләре белән бүләкләнә. Кинематографиядәге зур казанышлары өчен актёр Голливуд дан аллеясында Йолдыз куюга һәм «Оскар»ның һәм «Алтын глобусның» махсус бүләкләренә лаек була.
Карьера
Унөч яшендә Руби мәктәптәге укуны ташлый да эшли башлый — универмагта сатып алынган товарларны төрүче була, телефон компаниясендә 14 кенә долларга хезмәтче булып та эшли, аннары аны вакытлыча машинистка урынына Манхеттендагы "Remick Music Company"на тавыш язу студиясенә алалар. Эштәге коллегасы соравы буенча Руби «Strand Roof» төнге клубында бии башлый. Аңа тиз арада игътибар итәләр һәм ул 1923 елда Зигфельд шоуында һәм Шуберт театрында чыгыш ясый башлый.
Рубины дуслары драматург Уиллард Мак белән таныштырганнан соң, ул кызны үзенең «Элемтә» («Петля») исемле яңа постановкасына чакыра һәм актерлык осталыгына өйрәтә башлый. Нәкъ Мак тәгъдиме белән Руби Барбара Стэнвик псевдонимын ала. 1926 елның 20 октябрендә Бродвейда спектакленең премьерасы бик зур уңыш белән үтә. Барбараның уйнавы тәнкыйтчеләрнең сокланулы басмаларына лаек була. Биредә актриса үзенең сәхнә партнеры Рекс Черримен менән очраша башлый. Аннары аның белән кинопродюсер Боб Кейн кызыксынып китә һәм Барбарага «Бродвей төннәре» («Ночи Бродвей») исемле телсез фильмда зур булмаган биюче ролен бирә. Бу картина аның дебюты була. 1944 елда Стэнвик, 400 мең доллар эш хакы алып, Голливудның иң югары хак түләнмәле актрисасы була.
Кинокарьерасының ахырында Стэнвик «Зур үзән» («Большая долина») телесериалында төшә. Бу роле өчен аңа Эмми премиясын китерә. Ахыргы мәртәбә «Династия» (6 заман) культ сериалында һәм аның «Колби гаиләсе» («Семья Колби») спин-оффында күренә. Стэнвик экстравагантлы һәм бик акыллы Констанс Колби ролен гәүдәләндәрә, әммә беренче сезон азагында Стэнвик продюссерлар белән конфликтка керү сәбәпле сериалны ташлап китә. Икенче сезонда аның персонажын кадр артында һәлак итәргә мәҗбүр булалар. Моннан соң Стэнвик кинофильмнарда уйнамый.
Шәхси тормышы
Уенчы һәм продюссер Фрэнк Фэй белән беренче никахында аларның бер бала туа. Икенче мәртәбә ул кияүгә актёр Роберт Тэйлорга чыга. Ике никахы да Барбара өчен аерылышу белән тәмамлана.
Пустково (Грифицкий повяты)
Пустково  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Шёнберг (Альтмарк)
Шёнберг (Schönberg) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Куставица
Куставица (Куставіца ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Рагачовский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сабитов
Сабитов (Сабитова) — төрки (татар, башкорт) халыкларда еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Сабит» исеменнән ясалган. Сәбит/Сябит варианты да бар.
Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
Сьвента-Катажина (Түбән Силезия воеводалыгы)
Сьвента-Катажина  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Байбоган (Бозкыр)
Байбоган (Bayboğan) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Бозкыр илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Дыш (Дыш кушылдыгы)
Дыш  — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елга Дыш елгасының сул ярына тамагыннан 9 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 39 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кубань елгасы Усть-Лабинск каласыннан Краснодар гидротөененә кадәр,   Белая (Кубань кушылдыгы) һәм Пшиш елгаларын кертмичә. Кече елга бассейны — өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Кубань.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чүкечбаш акулалар
Чүкечбаш акулалар - кархаринсыман акулалар отрядына керүче балыклар гаиләлеге.
Чүкечбаш тропик һәм тирән сулы диңгезләрдә яши, сирәк кенә булса да Урта диңгездә дә очрый. Ул бик кызыклы һәм сәер акула. Аның башы яньчек формада һәм аркылы канатны хәтерләтә. Башының киңлеге 80 сантиметр чамасы. Галимнәр фаразлавынча, чүкечбашның тотрыклы тигезлеген нәкъ шул баш-канат тәэмин итә икән. Күкрәк йөзгече кечкенә. озынлыгы 6 метрга кадәр җитә.
Чүкечбаш акуланың күзләре белән борын тишекләре канатында урнашкан. Ул, нигездә, кимерчәкле балык лар, кыс лалар, краблар белән туклана. Бик ач вакытла рын да агулы скатларны да ашарга мөмкин. Чүкечбаш акула балаларын уылдык-күкәй салып чыгара.
30 октябрь
30 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 62 көн кала.
(8562) 1995 SK53
(8562) 1995 SK53 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 28 сентябрендә BAO SCAP тарафыннан Синлун обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SK53» саналган.