cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыкара спорт ориентлашуы федерациясе
Тарих
Бүгенге көндә бөтен континентлардан да федерация әгъзалары булган илләр бар. 2016 елның гыйнварына әгъзаларның гомуми саны 80 иде. 1990-2010 елларда бу сан икеләтә артты. Азия, Көньяк һәм Үзәк Африкада интенсив үсеш күзәтелә. КАР озак вакыт Африкадагы бердәнбер IOF вәкиле булып торды, хәзер аңа тагын өч Африка федерацияләре кушылды – Кения, Сомали һәм Мозамбик.
Структурасы
IOF даими комитетлардан тора, аларның һәрберсе спорт ориентлашуының билгеле бер юнәлешен үстерү өчен җаваплы. IOF спорт ориентлашуы буенча бик күп халыкара ярышлар оештыра, шул исәптән спорт ориентлашуы буенча Дөнья чемпионаты. Штаб-квартира Финляндиянең Һельсинки шәһәрендә урнашкан. 1977 елда IOF Халыкара олимпия Комитеты тарафыннан танылды.
Эрик Тобе (1961—1975)
Бенгт Зальтин (1982—1988)
Хайнц Чудин (1988—1994) Сью Харвей (1994—2004)
Оке Якобсон (2004—2012) Брайан Портеус (2012—2016)
Лехо Халдна (2016—х.в.)
2012 елның 20 июлендә британияле Брайан Портеус ике еллык вакытка федерация президенты итеп сайланды. Пенсиясе аркасында вазифасын калдырган элекке президент швед Оке Якобсон спорт ориентлашуы үсешенә өлеш керткән өчен IOF мактаулы президенты итеп сайланды. Аның алдыннан Сью Харвей гына шундый хөрмәткә ия булды.
Ай-Сезынг-Юган (Ногор-Юган кушылдыгы)
Ай-Сезынг-Юган  — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Ногор-Юган елгасының уң ярына тамагыннан 28 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Төньяк Сосьва елгасы кушылган урынган Салехард каласына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Төньяк Сосьва тамагыннан түбән, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зегая
Зегая — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фицвильям (Нью-Гэмпшир)
Фицвильям  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бжуза (Козеницкий повяты)
Бжуза  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рененг
Рененг (Reiningue) — Франциянең Югары Рейн департаментына караган коммуна, Кингерсайм кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 18,54 км².
Вальмерод
Вальмерод — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.
Руменс
Руменс — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Вальмерод
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карибу (Мэн)
Карибу  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Карибу шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кампуцо (Мантова)
Кампуцо — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Сизли
Сизли — Франциянең Ньевр департаментында урнашкан коммуна.
Вилтон (сан алу урыны, Нью-Гэмпшир)
Вилтон  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Вулька-Лизигудзь
Вулька-Лизигудзь — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Вилтон (сан алу урыны, Нью-Гэмпшир)
Географиясе
Вилтон халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вулька-Лизигудзь
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Водолей (Болгария)
Водолей  — Болгариянең Велико-Тырново өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Идиш Википедиясе
Идиш Википедиясе – нең идиш телендәге бүлеге.
Статистика
Идиш Википедиясендә мәкалә бар (1  2023). Теркәлгән кулланучылар саны —, шул исәптән кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны —.
Самарино
Самарино — Башкортстанның Болгавар районында урнашкан авыл.
Дикилиташ (Көпрүбашы)
Дикилиташ (Dikilitaş) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Көпрүбашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Dikilitaş, Köprübaşı Dikilitaş, Köprübaşı
Суерлар
Суерлар (урман тавыклары, Tetrao) — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының кошлар ыругы.
Эре кошлар: 56–85 см, авырлыгы 4–5,5 кг. Иркәк яз көне туй җырын башкарганда берничә секудка саңгыраулана. Ауразиянең урман зонасында яшиләр.
Төрләр
Хәзер ыругта ике төр:
Рәмзи Угыз Арык
Ремзи Огуз Арык (тур. Remzi Oğuz Arık; 15 июл ь 1899, Кабактепе, Козан — 3 апрел ь 1954, Анкара)—төрек археологы, тарихчы, публицист һәм сәясәтче. Танылган галим, Истанбул университеты профессоры. Милләт-анархизм идеологы, Төркия крестьян партиясенә нигез салучы.
Яшьлек еллары
Назан районының Кабактеп авылында туган. Салоникаларда укый. 1913 елда Балкан сугышы вакытында Истанбул га күчеп килә. Ирекле кеше Төркия армиясенә керә, Беренче бөтендөнья сугышы нда катнаша. Яралана, офицер исемен ала.
Галим-археолог
Демобилизациядән соң Галатасарай лицеенда укыта. Истанбул университетында гуманитар фәннәрне өйрәнгән. 1926 елда Франция гә укырга җибәрелә. Археология һәм сәнгать тарихы курслары буенча Париж университетын тәмамлаган.
1931 елда Ремзи Огуз Арык Стамбулга кайта. Тарих укыта, археология музее эшли. Геллугада, Аладҗа Хюкида, Хаҗжиларда археологик казу эшләрендә катнаша.
1939 елдан башлап Ремзи Огуз Арык-Истанбул университеты археология профессоры.
Сәясәтче-милләтче
Ремзи Огуз Арык милли карашларга тугры кала. Демократик партиядә тора, парламент депутаты була. 1952 елда Аднан Мендерес сәясәтен милләтчелек белән генә санап, партиядән чыга.
Шул ук елда Арык Төркия крестьян партиясенә (TKP) нигез сала, аның программасы консерватив милли-популизм һәм агроризм идеяләренә нигезләнә. Соңрак TCP Республика милли партиясе белән Белюкбаши республика крестьян милли партиясенә кушылган, ул 1960 елның икенче яртысында Алпарслан Төркиеш милли хәрәкәте партиясе өчен оештыру-сәяси нигез булган.
Мирас
Ремзи Огуз Арык Адәмнән Әнкарага күчкәндә авиакатастрофада һәлак була.
Згорне Грушове
Згорне Грушове — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мусакөй (Чанаккале)
Мусакөй (Musaköy) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Чанаккале иле Чанаккале илчесенә караган бер авыл (köy).
NGC 2274
NGC 2274 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Совиццо
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
(46) Гестия
(46) Гестия  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1857 елның 16 августында Норман Погсон тарафыннан Обсерватория Радклиффа обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «ук әлеге атамасы» саналган.
Шклярка-Шлёнска
Шклярка-Шлёнска — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Белая ПрРузы
Белая ПрРузы — Россия территориясеннән ага торган елга. Мәскәү өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Ука елгасы кушылдыклары бассейны Мукшы елгасы кушылганчы, елга бассейны — Ока.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кампьело (Тренто)
Кампьело — Италиянең Трентино-Альто-Адиҗе төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Кампьело Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Кече Сепатка
Кече Сепатка — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шола елгасының сул ярыннан 68 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Шексна елгасыинештән Шекснинск ГЭС-ына чаклы, Аккүлде (Вологда өлкәсе ) керетеп. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы елгалары бассейндары, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Руфьяк-Толозан
Руфьяк-Толозан — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Хашы
Хашы (Xaşı ) — Әзербайҗанның Губа районына караган авыл.
Пютланж-о-Лак
Пютланж-о-Лак (Puttelange-aux-Lacs) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 16,66 км².
Искәрмәләр
Пютланж-о-Лак
Зегриш
Зегриш — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Вальрод
Вальрод — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.
Зегриш
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вальрод
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бжузе (Мазовия воеводалыгы)
Бжузе  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Згорне Грушовле
Згорне Грушовле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Войнежа
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кемден (Мэн)
Тарихы
Кемден шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ай-Сезынг-Юган (Сезынг-Юган кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Төньяк Сосьва елгасы кушылган урынган Салехард каласына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Төньяк Сосьва тамагыннан түбән, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Франкония (Нью-Гэмпшир)
Франкония  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вулька-Наздрое
Вулька-Наздрое — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Винчестер (сан алу урыны, Нью-Гэмпшир)
Винчестер  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Винчестер халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ӓ (кирил әлифбасы)
Ӓ, ӓ — кирилл әлифбасы хәрефе, тау чирмеш, хант һәм гагауз телләрендә кулланыла.
Барлык телләрдә югары күтәрелешле, иренләшкән алгы рәт /æ/ сузыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ә хәрефе белән белдерелә; Ӓ хәрефе Ә хәрефе мәгънәсендә татар теленең керәшен Ильинский орфографиясендә кулланыла). Башка кириллик әлифбаларда аңа аь диграфы һәм Ә, Ӕ хәрефләре туры килә.
(4133) Эврика
(4133) Эврика  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1942 елның 17 февралендә Лийси Отерма тарафыннан Турку обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1942 DB» саналган.
Кампьен (Виченца)
Кампьен — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Кампьен Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сишам
Сишам — Франциянең Ньевр департаментында урнашкан коммуна.
Дикилиташ (Акдениз)
Дикилиташ (Dikilitaş) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Акдениз илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шкудла
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Риквиллер
Риквиллер (Richwiller) — Франциянең Югары Рейн департаментына караган коммуна, Кингерсайм кантонына карый.
Мусалар (Эмет)
Мусалар (Musalar) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Эмет илчесенә караган бер авыл (köy).
Сулудере (Карамүрсел)
Сулудере (Suludere) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Карамүрсел илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Соврамонте
Соврамонте — Италиянең Венето төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Венет Википедиясе
Венет Википедиясе – нең венет телендәге бүлеге.
Нючапягунъяха
Нючапягунъяха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 28 км.
Венет Википедиясе
Статистика
Венет Википедиясендә мәкалә бар (1  2023). Теркәлгән кулланучылар саны —, шул исәптән кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны —.
Нючапягунъяха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вальсдорф (Айфель)
Вальсдорф  — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.
NGC 2275
NGC 2275 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Дмитриевка (Благовар районы)
Дмитриевка — Башкортстанның Болгавар районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 452749, — 80214813001.
Дон казаклары тарихы
Дон казаклары тарихы
Дон казакларының барлыкка килүе
Дон казакчылыгына нигез салынуның рәсми датасы булып 1570 елның 3 гыйнвары санала. 1870 елның 3 гыйнварында Дон казаклары гаскәрләренең 300 еллык яшәеше уңаеннан тантаналы чаралар узды. Бәйрәм итү өчен Дон казакларына җибәрелгән Явыз Иван грамотасы сәбәп булды. Әлбәттә, 1570 ел - Дон казаклыгы тарихында мөһим дата.
Әмма, Дон казаклыгы бу датадан шактый иртәрәк барлыкка килде. 1502 елда ук Мәскәү князе Иван III рязанецларның үзенчәлекле модасы турында белә. 1552 елда Дон казакларының Казан диварларына беренче хәрби йөрүе теркәлде. 4 елдан соң Дон казаклары Ляпун Филимонов Мәскәү гаскәрләре белән берлектә Әстерхан ханлыгын юк итүдә катнаша.
Көнчыгыштагы татар дәүләтләре өлкәсендә казак экспансиясе өчен шартлар тудыра. 1557 елда атаман Андрей Шадра өч йөз дон кешеләрен Төреккә алып китеп, Төрек казаклыгына башлангыч бирәләр.
Руэд
Руэд — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Дон казаклары тарихы
Дон казакларының барлыкка килүе
XVI гасыр ахырына кадәр Дон казаклыгы гаскәрләре бөтенләй бәйсез була. 1584 елда Дон гаскәрләре патша Федор Иоанновичка ант бирә. 1612-1615 елларда гаскәрләр илчелек Приказына күчә һәм Михаил Федорович Романовка тугрылык анты бирәләр. Нәтиҗәдә, Дон казаклары белән рус патшалыгын җимерү XVIII гасыр башына кадәр "илчелек боерыгы" аша барды.
Ирекле Дон казаклыгы
Дон казаклары XVII гасырның рус фетнәсендә эшләрендә катнашты. 1603 елда 2 мең Дон казаклары атаман Андрей Кареле һәм Михаил Межаков ялган исемләнгәннәрне Мәскәүдә хуплаганнар. Соңыннан дон кешеләре Болотников баш күтәрүен хупладылар. Болотниковка алмашка Тушин карагы килде, аның гаскәрендә шулай ук Дон казакларына урын табылды. Бу вакытта алар Иван Заруцкий мохите популярлаша бара, ул үзе дә югары Рус хөкемдәр роленә дәгъва итә башлый.
Төньяклылар Делино килешү (1619) буенча, Мәскәү белән төньяк казакларының (севрюков) Посполитая өлеше Түбән Донга күчкән.
Дон казаклары Кара диңгезнең Төркия яр буенда үз күз тешерә башлыйлар. Запорожниклар белән берлектә алар Явыз диңгез юлбасарларына әйләнәләр. Ике тапкыр (1622 һәм 1626 елларда) алар Трапезундка ерак диңгез рейды тотканнар. Россия еш кына бу рейдларга үзенең төбәк көндәшләрен йомшарту максатыннан ярдәм иткән. Әмма казаклар зәвык белән керә һәм зипуннар артыннан йөрүләр дип аталган рейдлар зонасын Каспий диңгезе акваториясенә (Степан Разин сәфәре) таратырга омтыла.
1685 елда Дон искейолачылар өчен таяныч үткәрелде. Өлкә халкы зур булмаган һәм 30 мең кешегә җиткән. Җирле атаман Самойло Лаврентьев никонианск яруына каршы көрәшчеләрне хуплады һәм борынгы мөселман көнчеләренә ярдәм итте. Хезмәтләр вакытында Мәскәү патшасы һәм патриархны искә алудан туктадылар. Әмма 1687 елда Дон промосков партиясе җиңү яулады. 1688 елда Дон атаманы Осип Михайлов казакларны Мәскәү һәм "Яңа иман" га тугрылыклы булуларына китергән, ә дулкынланучылар патша хөкүмәтенә бирелгән. Православие чиркәве позициясен ныгыту өчен патша хөкүмәте Дон өлкәсендә яңа чиркәү төзергә һәм миссионерлык эшчәнлеген көчәйтү өчен анда ышанычлы поплар җибәрергә карар иткән.
Петр I патшалыгы һәм алга таба рус дәүләтчелеген ныгыту Дон казаклары өчен төрле аспектларга ия була. Бер яктан, казаклар Дон, Азов турларына каршы көрәш өчен көчле союзник ала.
Бжузе-Дуже
Бжузе-Дуже — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Күзәнәк
right|250px|thumb|Гадәти [[үсемлек күзәнәгенең төзелеше]] Күзәнәк — вируслардан башка бөтен тере организмнарның төзелешенең элементар берәмлеге. Структур яктан барлык күзәнәкләр охшаш, ә форма, төзелеш һәм вазифа ягыннан алар күптөрле.
Күзәнәкләрнең төзелеше, яшәү рәвеше һәм функцияләре цитология фәнендә өйрәнелә. Соңгы вакытта күзәнәкләр биологиясе төшенчәсе дә гамәлгә керә башлаган.
Күзәнәкнең мембранасы эчендә урнашкан протоплазма аксымнар һәм төш кислоталары кебек күп төрле биомолекулалардан тора. Организмнар бер күзәнәкле (бер күзәнәктән торучылар; бактерияләрнең күбесе) яки күп күзәнәкле (үсемлекләр һәм хайваннар монда керә) була. Үсемлекләр һәм хайваннар күзәнәкләре саны биологик төрләр арасында аерылып тора, кешеләр тәннәре якынча 100 триллион (1014) күзәнәктән торуы билгеле. Күпчелек үсемлек һәм хайван күзәнәкләренең зурлыгы 1 белән 100 микрометр булу сәбәпле, микроскоп астында гына аерыла.
Күзәнәкләрнең барлыгы 1665 елда Роберт Хук (ингл.) тарафыннан ачыла. 1839 елда Маттиас Якоб Шлейден (ингл.) һәм Теодор Шванн (ингл.) тарафыннан үстерелә башлаган күзәнәкләр теориясе буенча, бар организмнар бер яки күбрәк күзәнәктән тора, бар күзәнәкләр алдан килгән күзәнәкләрдән туып чыга, организмның бар әһәммиятле функцияләр күзәнәкләр эчендә урын ала, һәм бар күзәнәкләрдә үз функцияләрен оештыру һәм кирәкле мәгълүматны киләчәк буыннарга тапшыру өчен зарур булган генетик мирас мәгълүматы саклана. Күзәнәкләрнең Җир йөзендә барлыкка килүгә иң әзеннән 3,5 миллиард ел.
Күзәнәкләр ике зур төркемгә аерыла: төшсезләр һәм эукариотлар.
Узган гасырларда ук инде галимнәр бөтен җанлы нәрсәнең: кешенең, бодайның, бака һәм микробның күзәнәкләрдән торганлыгын ачыклаганнар.
Бары тик микроб кына бер күзәнәктән тора, ә алмагач яфрагы 50 миллион күзәнәктән гыйбарәт. Күзәнәкләрнең күбесен бары тик микроскоп аша гына күреп була. Балык уылдыгы белән тавык йомыркасы кебек гигант күзәнәкләр дә бар. Төрле хайван һәм үсемлек күзәнәкләре бер-берсеннән аерылып торсалар да, аларның гомуми яклары да күп.
Күзәнәктә гадәттә ярымсыек цитоплазма һәм аннан тыгызрак составлы түгәрәк яки озынча түгәрәк төш була, һәр күзәнәкне күрше күзәнәкләрдән һәм төшне цитоплазмадан сүрү аерып тора.
Галимнәр (бу инде хәзерге заманда) йөз мең тапкыр зурайта торган элек­ трон микроскоп аша күзәнәкләрне күзәткәч, шактый кызыклы нәрсәләр күрә. Төш сүрүендә тишекләр бар икән. Алар янында гадәттән тыш кечкенә шарчыклар — рибосомалар кайнаша. Күзәнәк эчендәге бу рибосомалар бик зур заводтагы цехлар кебек: алар күзәнәкләрнең үзен тәшкил иткән матдәне һәм, иң әһәмиятлесе, организмга аларны булдыру өчен күзәнәк үзе кирәк булган матдәләрне эшләп чыгара. Мәсәлән, ак кан шарчыкларының рибосомалары зарарлы микробларга һәм аларның агуларына каршы матдә җитештерә. Ә кызыл кан шарчыкларының рибосомалары гемоглобин ясый: ул безнең канны кызыл төскә кертә һәм бөтен гәүдәгә кислород тарата. һәр күзәнәкнең митохондрия дип атала торган үз «электр станциясе» бар. Ул рибосомалар өчен энергия эшләп чыгара.
Күзәнәкләр туктаусыз эшләп тора, шуңа күрә тузалар һәм һәлак булалар.
Яңа күзәнәкләр каян барлыкка килә соң? Алар бүленеп үрчергә сәләтле.
Бер күзәнәктән ике күзәнәк барлыкка килә. Бүленү процессын микроскоп аша да күзәтеп торырга була.
Катлаулы организмда, әйтик, кеше гәүдәсендә, күзәнәкләр бик күп төр­ ле. Аларның бер төрлеләре сөякләрне барлыкка китерә. Икенчеләре — мускулларны төзи: бу күзәнәкләр кыскара ала һәм шуның аркасында без дә хәрәкәтләнә алабыз. Канның кызыл күзәнәкләре кислород күчереп йөртә. Тире күзәнәкләре гәүдә өчен саклану катлавын барлыкка китерә.
Нерв күзәнәкләре авыртуны, җылылыкны, салкынлыкны кабул итәләр дә ярсынуны башка күзәнәкләргә — баш мие күзәнәкләренә тапшыралар, һәр күзәнәкне «тар белгеч» дияргә мөмкин. Бу исә аларның һәрберсенә бөтен организмга үзенчә тагын да яхшырак хезмәт итәргә булыша.
Күзәнәкләр күпме яши соң? Иң озын гомерлеләр дип нейроннар исәпләнә.
Яшәү дәвамлылыгы буенча икенче урында — мускул күзәнәкләре. Аларның
Эчәкнең өске катлау тукымасы барысыннан да азрак —1-2 көн генә яши.
Ләкин эчәклек беркайчан да эпителийсыз калмый, чөнки бер көн эчендә ан ың 70 млрд күзәнәге алышына. Әгәр исәпләсәң, безнең корсакта 3-4 көн саен яңа эчәклек барлыкка килә дип уйларга була.
Бавыр күзәнәкләре бер елдан артык яши һәм бик файдалы эшләр башкара. Ә менә эритроцитларның яшәү чоры шактый кыска. Алар сөяк миендә туып, талакта үлгәнче, 3 айга якын вакыт уза. Канның кайбер күзәнәкләре тагын да тизрәк үлә, мәсәлән, тромбоцитлар барлыгы 8-10 көн генә яшиләр.
Ай-Соим (Ворт-Юган кушылдыгы)
Ай-Соим  — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Ворт-Юган елгасының сул ярына тамагыннан 70 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Төньяк Сосьва елгасы кушылган урынган Салехард каласына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Төньяк Сосьва тамагыннан түбән, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пюттиньи
Пюттиньи (Puttigny) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,47 км².
Вулька-Питовска
Вулька-Питовска — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гандикап (спорт)
Гандика́п (handicap сүзеннән — «тоткарлык») — күп этаплы спорт ярышларында — узган этаплардагы лидерлыкны киләчәктәге стартка иртәрәк чыгаруга чагылдыру ысулы. Шулай ук зәгыйфьрәк ярыш катнашучы мөмкинлекләрен көчлерәкләр белән тигезләү ысулы.
Искәрмә
Гандикап куллануның максаты – соңгы этапта һәр катнашучыга аның нәтиҗәләренә туры килгән өстенлек бирү (ягъни, барлык этаплар эзлекле, өзексез башкарылган очракта булган сыман ясалма шартлар тудыру). Бу соңгы этап нәтиҗәсенә нигезләнеп, өстәмә баллар яки этаплар буенча вакыт аермасын санамыйча, ярышның абсолют җиңүчесен билгеләргә ярдәм итә.
(2473) Хейердал
(2473) Хейердал  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1977 елның 12 сентябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1977 RX7» саналган.
Вонешта-Вода
Вонешта-Вода — Болгариянең Велико-Тырново өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Френсестаун (Нью-Гэмпшир)
Френсестаун  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Вонешта-Вода
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Френсестаун (Нью-Гэмпшир)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Згорне Дане
Згорне Дане — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Френсестаун (Нью-Гэмпшир)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Згорне Дане
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ак көртлек
Ак көртлек (Lagopus lagopus) — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының ак көртлекләр ыругының кошы.
Озынлыгы 35–38 см, авырлыгы 400–700 г.
Зегужань
Зегужань — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Совиньи-ле-Буа (Ньевр)
Совиньи-ле-Буа — Франциянең Ньевр департаментында урнашкан коммуна.
Вальсхайм
Вальсхайм — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Хыналыг
Хыналыг (Xınalıq ) — Әзербайҗанның Губа районына караган авыл.
Камуньо (Алесандрия)
Камуньо — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Камуньо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Льюистон (Мэн)
Льюистон  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Льюистон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дикилиташ (Сейдишеһир)
Дикилиташ (Dikilitaş) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Сейдишеһир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шкудлувка
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мусаллар (Кастамону)
Мусаллар (Musallar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Кастамону илчесенә караган бер авыл (köy).
Бжузе-Мали
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Соланья
Соланья — Италиянең Венето төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Волпоул (сан алу урыны, Нью-Гэмпшир)
Волпоул  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Волпоул халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(3746) Хэюань
(3746) Хэюань  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1964 елның 8 октябрендә ук әлеге атамасы тарафыннан Нанкин обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1964 TC1» саналган.
Санскрит Википедиясе
Санскрит Википедиясе – нең санскрит телендәге бүлеге.
Выя (Пинега кушылдыгы)
Выя — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пинега елгасының сул ярыннан 546 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 181 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бобольская
Бобольская — Россия территориясеннән ага торган елга. Калуга өлкәсе, Мәскәү өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Ксема елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Ука елгасы кушылдыклары бассейны Мукшы елгасы кушылганчы, елга бассейны — Ока.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Рьё-Вольвестр
Рьё-Вольвестр — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Ruslan Çağayev
Ruslan Şamil ulı Çağayev (1978, Andican) - Üzbäkstanda tuğan tatar millätle boksçı-professional.
İñ awır ülçäw buyınça dönyanıñ elekke çempionı (WBA: 2007-2009 yıllarda).
Aziä çempionı (häwäskär arasında, 81-81 kg).
Häwäskärlär arasında dönyanıñ ike tapqır çempionı.
2007 yılda Nikolay Valuyevnı otıp WBA-çempion titulın ala.
2009 yılda Vladimir Kliçko ga qarşı suğışta Ruslannıñ borınınnan qan ağu säbäple suğışı tuqtatıla häm ciñü Kliçko'ga birelä.
2011 yılda Aleksandr Povetkin'ga qarşı suğışta Ruslan oçkolar buyınça ciñelä: xökemdarlar Aleksandrga ciñüne birälär 116—112, 117—113, 117—113.
Sıltamalar
Törkem:Татар спортчылары
Квадрат сажин
Квадрат сажин (квадратная сажень) — искергән Россия мәйдан үлчәве берәмлеге.
Чыршы көртлеге
Чыршы көртлеге (Falcipennis falcipennis) — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының чыршы көртлекләре ыругының кошы.
Боҗырдан бераз зуррак 40 см чамасы зурлыгындагы кош. Авырлыгы 380–780 г. Төсе кара, аркасында һәм ян-яклап ак таплары бар. Көнчыгыш Себер һәм Ерак Көнчыгышта ылыслы урманнарда очрый.
Вулька-Подлесе
Вулька-Подлесе — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Згорне Добрене
Згорне Добрене — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сулуҗа (Салыпазары)
Сулуҗа (Suluca) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Салыпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Фастат
Фастат (Pfastatt) — Франциянең Югары Рейн департаментына караган коммуна, Кингерсайм кантонына карый.
Выглевци
Выглевци — Болгариянең Велико-Тырново өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
NGC 2276
NGC 2276 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Ярд
Ярд (ярд, yard, кыск. yd) — Британия озынлык үлчәве берәмлеге.
Иосиф Жордания
Иосиф Минди́ев улы Жорда́ния (груз. იოსებ ჟორდანია;  12 феврал ь 1954 в Тбилиси, ГССР, СССР) — Совет һәм Австралия этномузыковед һәм антрополог, Мельбурн университеты каршындагы консерваториянең мактаулы әгъзасы, сәнгать белеме докторы, профессор, Тбилис консерваториясе каршындагы күпголоссияне өйрәнү буенча Халыкара тикшеренү үзәгенә нигез салучыларның берсе, «Горани»ансамбленә нигез салучы. Инглиз, гарәп, болгар, грузин, рус һәм башка телләрдә басылып чыккан өч китап һәм йөз мәкалә авторы. Ул да әтисе, Миндия Жордания кебек үк, халык музыка иҗаты буенча Бөтенсоюз комиссиясе эшчәнлегендә катнаша (ВКНМТ). Кеше эволюциясе контекстында хор җырының оригиналь концепциясе белән билгеле. Белән 1995 яши Австралиядә, әмма хуплый тыгыз профессиональ элемтәләр белән ватандашлар һәм хезмәттәшләре Грузиядә, аерым алганда, үзәгендә өйрәнү полифония.
« Хәрби Транс» теориясе
И. Жордания «хәрби транс»төшенчәсе тәкъдим ителә. Галим хәрби Транс халәтенә керү мөмкинлеге табигый сайлап алу аркасында, гоминидда барлыкка килгән дип фаразлый.
Жордания ягыннан, гоминидлар Африканың ачык киңлекләрендә яши башлагач, алар бик аз һәм көчсез булган һәм Африканың эре урлаучыларына каршы ялгыз гына кала алмаган. Әмма хәрби Транс халәтендә алар хәтта зур һәм көчле хайван да куркыта ала иде, чөнки бу үзгәрешләр үз-үзләрен тотышындагы аңның нинди хәлдә булуы куркуга төшмәде, ә аларның синхрон ишарәләре һәм кычкырулары ерткычтан куркуны тудырды. Хәрби Транс торышы булганда, алар үзләренең шәхси тойгыларын югалта, шәхси куркынычсызлык турында оныта һәм бары төркем мәнфәгатьләрендә генә эшли.
1нче Алкино
1нче Алкино — Башкортстанның Болгавар районында урнашкан авыл.
Мусапынары (Никсар)
Мусапынары (Musapınarı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Никсар илчесенә караган бер авыл (köy).
Рьё-Вольвестр (кантон)
Рьё-Вольвестр — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Вальсхаузен
Вальсхаузен — Алманиянең Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан коммуна.
Камурана (Модена)
Камурана — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Камурана Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Фридом (Нью-Гэмпшир)
Фридом  — Америка Кушма Штатларының Нью-Гэмпшир штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Камурана (Модена)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Фридом (Нью-Гэмпшир)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ай-Тэг-Юган
Ай-Тэг-Юган — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Могот-Лейм-Посл кылымыгының сул ярына тамагыннан 33 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 35 км.
Шляхенцин
Шляхенцин — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Сужи-сюр-Луар
Сужи-сюр-Луар — Франциянең Ньевр департаментында урнашкан коммуна.
Вулька-Прусицка
Вулька-Прусицка — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Солезино
Солезино — Италиянең Венето төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Сызык (озынлык берәмлеге)
Британия берәмлеге
Россия берәмлеге
Ай-Тэг-Юган
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Төньяк Сосьва елгасы кушылган урынган Салехард каласына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Төньяк Сосьва тамагыннан түбән, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Равиль (Мозель)
Равиль (Raville) — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 7,06 км².
Искәрмәләр
Равиль (Мозель)
Оберн (Мэн)
Оберн  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бжузька (Мазовия воеводалыгы)
Бжузька  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Монголия гимны
Монгол Иленең дәүләт җыры (Монгол Улсын Төрийн дуулал) – бүгенге Монголиянең дәүләт гимны. Ярты гасырдан артык вакыт эчендә аның тексты күп тапкыр – сәяси җилләр һәм иҗтимагый-икътисадый мөмкинлекләр алмашынган саен — төзәтмәләр кичергән, әмма көе үзгәрешсез калган. 1950 елдагы башлангыч версиясенең дә, соңгы 2006 елгысының да рәсми авторы бер үк дип билгеләнгән — Цэндийн Дамдинсүрэн, гәрчә монгол халкының олы әдибе “совет чорында”, 1986 елда вафат булган булса да. Гимн көе авторлары икәү: Билэгийн Дамдинсүрэн һәм Лувсанжамбын Мөрдорж.
Язылу һәм үзгәртелү тарихы
Цэндийн Дамдинсүрэнның 1950–1961 елларда гамәлдә булган шигыре тулысынча советчыл рухта язылган: аңарда Ленин, Сталин, Сухэ-Батор, Чойбалсан исемнәре һәм, әлбәттә, Советлар Берлегенең Монголия язмышындагы роле күкләргә чөеп мактала. 1962–1991 елларда монголлар, күрше Кытай коммунистлары фикеренчә, “ревизионизмга кереп баткан” Советлар Берлегенең “бөек мирас”ыннан баш тарталар һәм элекеге музыкага Цэвэгмидийн Гайтав белән Чойжилын Чимид язган алты куплетлык шигырьне ялгыйлар. 1991 елда, СССР таркалгач һәм КПСС юкка чыккач, демократик инкыйлаб кичергән Монголия яңадан, бу вакытта инде мәңгелеккә күчкән Дамдинсүрэн текстына әйләнеп кайта. Аңлашыла ки, коммунизм һәм совет рухының эзе дә калмый. 2006 елда сәяси вазгыять кабат үзгәрә, һәм гимн текстын гомумдөнья таләпләренә тагын да ныграк якынайтырга туры килә. Шул ук вакытта монголлар үзләренең борынгы баганалап язуларын да искә төшерделәр һәм, тигезлек булсын өчен, латин әлифбасын да куллана башладылар.
Гимн текстының соңгы вариантында элек кулланылмаган төшенчәләр ил-дәүләт тормышында һәм тышкы дөньяда барган үзгәрешләрне чагылдыра: өндөр — бөек, биек; сүлд — тугра, символ, эмблема; ивээх — хөрмәт итү, кадерләү, яклау; кайгырту; өргөн — ирекле, иркен, киң; түмний — гавамның, гавамныкы; заяа — язмыш, тәкъдир; түшиж — таянырга; үндэс, язгуур — милләт, тамырлар, нигез; хэл — тел; соёл — мәдәният; үрийн үрдээ — яшь буыннарга; өвлөн — мирас итеп; бадрах — таратырга; эрэлхэг — кыю; зол — бәхет, уңыш; ард — гади халык, хезмәтчәннәр; эрх — хакимият, хокук; чөлөө — ял вакыты.
(2441) Хиббс
(2441) Хиббс  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1979 елның 25 июнендә Элеанора Хелин, Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1979 MN2» саналган.
Згорне Дупле
Згорне Дупле — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Камурано (Фиренца)
Камурано — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Камурано Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Нюча-Сормик-Яха
Нюча-Сормик-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Дикилиташ (Җейһан)
Дикилиташ (Dikilitaş) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Җейһан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вылчовци
Вылчовци — Болгариянең Велико-Тырново өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нургали Надиев
Тәрҗемәи хәле
1882 елның 20 августында Сарытау губернасы Петровск өязе (хәзерге Пенза өлкәсе Лопатино районы) Суляевка (Селәү) авылында туган. Башлангыч белемне әти-әнисеннән, соңрак Иске Карлыган авылында ала. Пәлдәнге авыл мәдрәсәсендә, 1894—1901 елларда Казанның «Касыймия» мәдрәсәсендә укый. Казанда Татар укытучылар мәктәбендә укыганда Хөсәен Ямашев, Гафур Коләхмәтов, Гаяз Исхакый һ. б. белән якыннан аралаша.
1904 елда Казанда укытучылар мәктәбен тәмамлагач, Уфа губернасына мөгаллим булып эшкә китә һәм шул төбәктәге татар, рус-татар мәктәпләрендә 9 ел укытучы булып эшли.
Тәҗрибәле укытучыны Ырынбурга, җирле үзидарә карамагындагы татар балаларын гимназиягә әзерләү мәктәбенә (Земская приготовительная татарская школа г. Оренбурга) җитәкче итеп эшкә чакыралар. 1913 елдан әлеге мәктәпнең директоры булып эшли һәм, бер үк вакытта, Хөсәения мәдрәсәсендә рус теленнән укыта.
1917 елның 20―27 апрелендә Казанда узган Бөтенроссия мөселман укытучыларының беренче корылтае утырышларында доклад белән чыгыш ясый, съездны Россиядәге мөселман укытучылар берлеге уставы проекты белән таныштыра.
Октябрь революциясен Н. Надиев Ырынбурда каршылый. 1919 елда Хөсәения мәдрәсәсе җирлегендә ачылган Татар халык мәгарифе институтына (1923 елдан — татар педагогика техникумы, 1935 елдан — Богырыслан татар-башкорт педагогика техникумы, 1941 елдан — Жёлтое татар-башкорт педагогика укуханәсе) директор итеп билгеләнә. Ырынбур губерна халык мәгарифе бүлеге мөдире булып тора.
Ырынбурның Татар халык мәгарифе институтында 7 ел эшләгәч, Татарстан АССР мәгариф халык комиссариаты чакыруы буенча, Казанга килә һәм гомеренең ахырына кадәр (1940) шунда яши һәм эшли.
1938 елдан — Татарстан фәнни-тикшеренү институтының өлкән гыйльми хезмәткәре.
Хезмәтләре
Н. Надиев педагогика-методика һәм укыту караган фәнни хезмәтләр авторы. Совет татар мәктәпләре өчен берничә уку-укыту әсбабы һәм уку курслары язган. Русча язылган хезмәтләрне татарчага тәрҗемә итә (мәсәлән, Г. Бусыгин, М. Озерованың «Икмәк уңышы өчен көрәштә укучыларның роле», «Мәктәпкәчә учреждениеләрдә тәрбия эшен ничек оештырырга?», «Башлангыч мәктәптә эшнең сыйфаты» һ. б.).
Татар телендә педагогика буенча лекцияләрнең беренче конспектын төзи. Халык мәгарифен оештыру буенча берничә эш, мәктәптә аңлы тәртип булдыру кебек актуаль темага язылган беренче монография («Мәктәп тәртибе мәсьәләләре». Казан, 1928) авторы. 1910 елдан башлап, Н. Надиев «Шура», «Мәктәп», «Мәгариф» (Ырынбур), «Мөгаллим», соңрак «Мәгариф» (Казан), «Просвещение и жизнь» журналларында фәнни-педагогик мәкаләләре белән катнашкан.
Муса Җәлил
12 яшьлек Муса Гражданнар сугышы елларында Ырынбурда хакимиятнең кулдан кулга күчүен күреп тора: үз тәртибен я дутовчылар, я колчакчылар билгели. 1921 ел - Ырынбур өлкәсе тарихында караңгы чор. Корылык сәбәпле игеннәр уңмау ачлык-ялангачлыкка китерә. Туган авылы Мостафага кайткач, Муса туганнарына берни белән дә ярдәм итә алмый. Ул Ырынбурга китә. Тик анда элекке танышларыннан беркемне дә таба алмый. Туганнары да кайсы-кая таралышкан була. Муса шәһәр урамнарын тутырган ач-ялангач балалар төркеменә кушыла. Сәләтле үсмерне караклар шайкасына җәлеп итә башлыйлар. Шул вакытта базарда аны мәдрәсәнең элеккеге укытучысы Нургали Надиев күреп ала, Мусаны өенә алып кайта, юындыра, тамагын туйдыра. «Кызыл йолдыз» газетасы редакциясе хезмәткәрләре ярдәме белән аны Ырынбур хәрби-сәяси мәктәбенә (соңрак Совет-партия мәктәбе) курсант итеп урнаштыра. Соңрак Муса Ырынбурда Хөсәения мәдрәсәсе җирлегендә ачылган Татар халык мәгарифе институтында укый. 1922 елда Казанга укырга китә.
Хәтер
Казанда галим яшәгән Островский урамы, 15нче йорт диварында Н. С. Надиевка истәлек тактасы ачылган. Тактада язылган: Бу йортта 1925—1940 елларда танылган татар галиме һәм педагог Нургали Сибгатулла улы Надиев яшәде
Серафима Люлякина
Серафима Марк кызы Люлякина (1922 ел ның 29 июле, Нижнеягодное, Бугуруслан өязе, Самара губерниясе — 17 гыйнвар 1993, Саранск) — Эрзя язучысы, әкиятчесе.
Биография
Серафима Люлякина — РСФСР Самар губернасының Түбән Җиләкле (хәзерге Похвистнево районы) авылында күп балалы эрзә гаиләсендә туа. Симадан тыш гаиләдә өч абыйсы үскән. Кыз кызыксынучан, шаян булып үсә. Барысы да аны язучы һәм әкиятче буларак белгәннәр.
Яшьтәшләреннән ул гаҗәеп сизгерлек һәм сокландыргыч булуы белән аерылып торды. Халык сүзен,моңлы хисләрен җиңел кабул итте. Әмма Серафима җырларны бик яраткан. Аның туган авылында яшәгәне булмаган.
Идел Аръягының Богырслан өязе элек-электән Эрзя фольклорының "тыюлык" формасындагы  үзенчәлек булып  санала. Әкиятләр, легендалар, җырлар, йола поэзиясе— биредә күп җирдә сакланган. Монда, борынгы телдән-шигъри культураның бай туфрагында Василий Радаев, Артур Моро, Ксения Петрова, Михаил Втулкин, Числав Журавлев һәм башкалар кебек танылган Эрзя язучыларның тамырлары үскән. Әлбәттә, биредә әкият һәм җыр сәнгате очраклы түгел.
Люлякина җырлауга, шигъри сөйләргә һәвәслеге иртә күренә. Балачакта ук аның чиста, табигать биргән тавышы һәм ишетүе яхшы була. Бик яхшы хәтергә ия булып, ул бик тиз арада дус-кызларының һәм авылдашларының җырлаган җырларын үзләштерә. Һәр җырны генә түгел, ә көйен дә истә калдырган.
Бу елларда Серафимга 105 ел яшәгән һәм бөтен Самара губерниясенд ә җыр—әкият сәнгате белән дан тоткан— Әнисья Ефим кызы зур иҗади йогынты ясый. Аның репертуарын Люлякина отып ала. Анардан кызга җырга, туган илгә мәхәббәте күчкән. Аның җиңел кулы аркасында, оныгы " Артист булырга хыялланам",-дигән.
Шундый игелекле иҗат даирәсендә үскән, Люлякина кечкенәдән үк сәхнәгә күтәрелде, балалар олимпиадаларында һәм үзешчән сәнгать смотрларында бик теләп катнашты. Ул бик күп җырлар белгән һәм җәй көнне такмаклар иҗат иткән. Аның кайбер җырлары район газеталарында да басыла. Люлякинаның талантын күреп, аңа музыка, шигърият өйрәнергә киңәш итәләр. Әмма моны ул матди кыенлыклар аркасында тормышка ашыра алмый.
Шул ук сәбәп аркасында, аңа бишенче сыйныфта укуны да ташлап китәргә туры килә. Эшләргә, кече энеләрен һәм сеңелләрен турында кайгыртырга кирәк була. Серафима Марковна җиде бала тәрбияләп үстерә.
1992 елда Серафима Марковнага «яман шеш» диагнозын куялар. 1993 ел ның 17 гыйнварында вафат була. Туган ягында — Җиләкле авылында җирләнә.
Хезмәте
Республика вакытлы матбугатында һәм күмәк җыентыкларда басылып чыкты.
С. Люлякинаның иң беренче китабы — «Морон гайть» («Җыр чыңы») 1982 ел да дөнья күрә. Бер елдан соң бу китап Халыкара китап күргәзмәсендә I дәрәҗәле дипломга лаек була. Люлякинаның башка китаплары: «Сөйлим сиңа» (1986), «Минек оянок» («Безнең дусларыбыз») 1988 ел, «Тонеть, Мордовиям» («Сиңа, Мордовиям» 1991), «Әкиятләр, шигырьләр, мәсәлләр» (1993).
Казанышлары
Бөтенрусия һәм Бөтенсоюз фестивальләре лауреаты. Мордва АССР ның атказанган мәдәният хезмәткәре( 1990), СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1992), Мордовия комсомолы премиясе лауреаты (1992).
Аның иҗаты нигезендә Эрзя халкының фольклоры һәм мәдәнияте турында күп кенә китаплар булдырылды.
Похвистнево районының Җиләкле авылында Серафим Люлякинаның музее бар.
Зегужень
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нокта (озынлык берәмлеге)
Нокта (точка, point) — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.
Россия берәмлеге
Фарер Википедиясе
Фарер Википедиясе – нең фарер телендәге бүлеге.