cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әгерҗе районы
Хәзерге торышы
Әгерҗе районы икътисадында авыл хуҗалыгы әйдәп баручы роль уйный — аның өлешенә тулай территориаль продукт күләменең дүрттән бер өлеше туры килә. Авыл хуҗалыгы җирләре 100 мең гектардан артык, ягъни район территориясенең 60% ын каплый. Биредә арыш, арпа, бодай, бәрәңге үстерелә. Регионның мөһим тармагы-ит-сөт терлекчелеге һәм умартачылык. Крайның иң эре инвесторы «Нәүрүз», «Агрофирма-Әгерҗе» (элекке «Ак Барс-Әгерҗе»), терлекчелек фермаларын һәм авыл хуҗалыгы техникасы паркын ремонтлауга һәм төзүгә акча керткән "Нәүрүз", "Агрофирма-Әгерҗе" компанияләре. Төбәкнең башка мөһим авыл хуҗалыгы предприятиеләре арасында «Әгерҗе-Агрохимсервис», «Наҗар», «С.-Омга», шулай ук шәхси фермер хуҗалыклары бар. Эшкәртү сәнәгатенең нигезе «Әгерҗе МК» ит комбинаты һәм «Болгар» икмәк-кондитер комбинаты. . Районның азык-төлек сәнәгате җитештерә торган төп продуктлар: эре мөгезле терлек ите, дуңгыз ите, икмәк һәм икмәк әзерләү, алкогольсез эчемлекләр һәм сөт продукциясе. Икътисадчылар билгеләп үткәнчә, районның фермерларны, эшкәртүчеләрне һәм сәүдә предприятиеләрен берләштерә алырлык агросәнәгать кластеры булдыруга потенциалы бар.
Районда төзелеш чималыннан ком, балчык запаслары зур. Җирле төзелеш һәм сәнәгать оешмалары: «Стройград», «Мирстрой», «Стройгигант» һәм башкалар.
Инвестиция потенциалы
2020 елның гыйнвар-октябрь айлары өчен социаль-икътисадый үсеш күрсәткечләре буенча Әгерҗе муниципаль районы республикада егерме икенче урында тора. Дәүләт статистикасы федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча хисабы нигезендә, 2019 елда Әгерҗе районы 5,3 млрд. нан артык инвестицияләр җәлеп иткән (бюджет акчаларыннан һәм кече бизнестан тыш), бу узган елдагыдан 4 млрд. ка күбрәк. Татарстан Республикасының Социаль-икътисадый мониторинг комитеты мәгълүматлары буенча, 2020 елның беренче яртыеллыгында хуҗалык итүче субъектларның тулы даирәсе буенча регионның төп капиталына инвестицияләр 4,2 млрд.сум тәшкил итә, ягъни республикада инвестицияләрнең гомуми күләменнән 2%. Иң күп акча машиналарга, җиһазларга һәм дәүләт инвентарьларына юнәлдерелгән. 2020 елның беренче яртыеллыгында Әгерҗе районында 11 мең квадрат метрдан артык торак файдалануга тапшырылган. Мәйданның күп өлеше халык белән һәм 800 м2 — предприятие белән эшли. В первом полугодии 2020 года в Агрызском районе ввели в эксплуатацию более 11 тысяч м² жилья. Большая часть площади занята населением и только 800 м² — предприятиями .. 2015 елда ачылган «Әгерҗе-Үсеш» сәнәгать мәйданчыгы төбәк икътисадын үстерүдә зур роль уйный. Аның эшчәнлегенең төп юнәлеше — ит һәм ит продукциясе җитештерү. Яңа цехлар һәм мәйданнар куллануга тапшырылганнан соң, комбинатның җыелма кереме 2018 елда 1,3 млрд сумнан артып киткән (1,5 млрд — 2019 елда), ә җирле бюджетка салым түләүләре күләме ике тапкыр арткан[50]. 2019 елда район территориясендә тагын бер «Добролюбово авылы» («Деревня Добролюбово») сәнәгать мәйданчыгы оештырыла, ул ачылган вакытта мәйданчыкта ике резидент — «Элис» сөт продукциясе һәм "Добролюбово" катнаш азык җитештерүчеләр эшләде.
«Стратегия 2030» социаль-икътисади республика проекты нигезендә, киләсе унъеллыкның район фокусы ныклы агросәнәгать комплексы булдыруга, халыкның табигый кимүен киметүгә, район буенча уртача хезмәт хакын арттыруга юнәлдереләчәк. Кече һәм урта бизнеска ярдәм итү программаларын үстерү өстенлекле юнәлеш булып тора. 2018 елга тулаем төбәк продукты күләмендә кече эшмәкәрлек өлеше 27 % тәшкил иткән, шул ук вакытта кече һәм урта бизнес субъектларының гомуми саныннан 42% ы кулланучылар базарында эшли.
Транспорт
Район үзәге Әгерҗе шәһәре — Удмуртияне Татарстан һәм Урал белән тоташтыручы эре тимер юл төене. «Әгерҗе» станциясе» Мәскәү — Казан — Екатеринбург, «Әгерҗе — Ижевск» һәм «Әгерҗе — Яр Чаллы — Акбаш» тимер юл линияләре киселешендә урнашкан. Станцияләр һәм тукталыш пунктлары яки платформалар районда:
Автомобиль юллары челтәре начар үсешкән, Иж елгасыннан көнчыгышка таба территория республикада иң авыр һәм юл челтәреннән ерау булып тора. "Әгерҗе-Кырынды-Менделеевск" районның төп автоюлы. Район чикләре янында М7 «Алабуга — Ижевск — Пермь» автомобиль юлы (ярты км-га якын) зур булмаган участок салынган.
Пәнҗәр авылында Кама пристане ачылды. Җәй көне Салауш һәм Благодать (Удмуртия) авыллары арасында Иж елгасы тамагы аша паром кичүе бар.
Социаль өлкә
Әгерҗе муниципаль районында амбулатор ярдәмне Әгерҗе үзәк район хастаханәсе күрсәтә, анда поликлиника, бүлекчәләр белән стационар, ашыгыч ярдәм, өч табиб амбулаториясе һәм 34 фельдшер-акушерлык пункты эшли. 2020/21 уку елына районда 20 гомуми белем бирү мәктәбе эшли, аларда 4010 укучы белем алды. Алты район мәктәбе татар телендә белем бирүне тәкъдим итә, дүрт мәктәп мари теле һәм тагын икесе удмурт теле белән эшли. Районда мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен 11 учреждение, дүрт мәктәп-балалар бакчасы һәм 11 мәктәпкәчә төркем ачылды. Биредә шулай ук өстәмә белем бирү учреждениеләре эшли: балалар сәнгать мәктәбе (50 елдан артык эшли), «Олимп» бассейны булган спорт-сәламәтләндерү үзәге, «Спутник» Боз сарае булган спорт мәктәбе һәм башкалар.
Мәдәни-ял итү өлкәсе 39 учреждениене, шул исәптән алты музейны үз эченә ала. 1997 елдан биредә 8 меңнән артык экспонат саклана торган Әгерҗе районының тарих һәм мәдәни мирас музее, шулай ук аның ике филиалы — Таҗи Гыйззәт, Салауш авылы тарихы, Тәбәрле авылы тарихы һәм Иж-Бубый авылы тарихы музее эшли. Әгерҗе үзәк китапханәсенең 25 филиалы бар һәм фондка 285 мең данәдән артык китап һәм башка басмалар бар.
Район территориясендә 28 мәчет һәм дүрт чиркәү урнашкан. 1931 елдан районда «Әгерҗе хәбәрләре» газетасы татар һәм рус телләрендә чыга[17]. 2005 елда урындагы радиотапшырулар редакциясе төзелә.
Мәдәни мирас
Районда мәдәни мирас объектлары:
Билгеле мәдәни мирас объектлары:
Авыл хуҗалыгы
Районда арыш, бодай, солы, карабодай игелә. Терлекчелекнең төп тармаклары: ит-сөт терлекләре, дуңгызчылык.
Сәламәтлек саклау
Халыкка медицина хезмәтен район үзәк хастаханәсе күрсәтә. Ул – 147 урынлы күппрофильле учреждение. Анда хирургия, терапия, балалар, гинекология, йогышлы авырулар, акушер бүлекләре эшли, реанимация койкалары, көндезге стационер, ашыгыч медицина ярдәме бүлекчәләре бар.
Криспендорф
Криспендорф (Crispendorf) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Әгерҗе районы
Сәламәтлек саклау
Пәнҗәр участок хастаханәсе 27 урынга исәпләнгән, көндез дәвалана торган 15 урынлы 3 табиблык амбулаториясе эшли.
Криспендорф
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Әгерҗе районы
Сәламәтлек саклау
Районда 45 фельдшерлык-акушерлык пункты эшли.
Тимер юл хастаханәсендә көндезге стационар, поликлиника, 10 урынлы көндез дәвалану бүлеге эшли.
Мәдәният
Районда 83 мәдәният учреждениесе бар. Шул исәптән: 45 клуб учреждениесе, 34 китапханә, 2 тарих музее, балалар музыка мәктәбе, дәүләт кино учреждениесе, "Әгерҗе" радиосы. Аларда 330 кеше эшли. Реконструкциядән уздырылып ачылганнан соң район Мәдәният сараенда Татарстан сәхнә йолдызлары концертлары, район мәдәни чаралары, бәйрәмнәр уза.
Мәдәят сарае каршында "Ритмы детства" республика конкурсы дипломанты – "Самоцветы" хореография ансамбле, "Эль" вокаль-инструменталь ансамбле, "Народные мелодии" республика конкурсы дипломанты – "Жемчужина" рус халык җырлары ансамбле, "НИКА" яшь тамашачы театры, "Надежда" театр студиясе, Ф.Туишев исемендәге республика гармунчылар конкурсы лауреаты – баянчылар ансамбле эшли.
Моннервиль
Моннервиль — Франциянең Эссонна департаментында урнашкан коммуна.
Порри
Географиясе
Коммуна мәйданы — 5,16 км².
Секалу-де-Педуре
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(12530) Richardson
(12530) Richardson — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 22 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 KO46» саналган.
Катанов тыкрыгы (Казан)
Катанов тыкрыгы, Николай Катанов тыкрыгы (Катановский переулок, переулок Николая Катанова) — Казанның Вахитов районындагы (Постау бистәсе) урам (тыкрык). Көнчыгыш һәм төрки телләр белгече Николай Катанов (1862-1922) исемен йөртә.
Тарих
Элекке исемнәре — инкыйлабка кадәр Өченче гимназия тыкрыгы, 1923 елга кадәр Городецкий тыкрыгы, Гимназия тыкрыгы, 1920 еллар ахырына кадәр Коммуна мәктәбе тыкрыгы, 1930 еллардан Мәктәп урамы, 1950 еллардан . 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Мәктәп тыкрыгының Маяковский урамыннан башланып, Свердлов урамы (хәзерге Петербург урамы) белән тәмамланган өлешенә Көнчыгыш һәм төрки телләр белгече, Казан дәүләт университеты һәм Казан руханилар академиясе укытучысы, беренче хакас профессоры Николай Катанов (1862-1922) истәлегенә аның исеме бирелгән. Н.Ф. Катанов шул тыкрыкта яшәгәнгә күрә, инкыйлабка кадәр үк тыкрыкның халык арасындагы рәсми булмаган исеме «Катанов тыкрыгы» булган.
Баравая (Иванава районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
(5367) Sollenberger
(5367) Sollenberger — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 13 октябрендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 TT» саналган.
Туринская Слобода (Туринская Слобода районы)
Туринская Слобода (Туринская Слобода) — Свердловск өлкәсенең Туринская Слобода районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
Мана-Мар
Мана-Мар — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстанның Моргауш районы, Ядрин районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Штранга елгасының сул ярыннан 3,7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
HD106191
HD106191 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Ланш-Сен-Илер
Ланш-Сен-Илер — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Норт-Литл-Рок
Норт-Литл-Рок — Америка Кушма Штатларының Арканзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Норт-Литл-Рок шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ящурова (Карпатасты воеводалыгы)
Ящурова — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Монсанту (Алканена)
Монсанту  — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Ящурова (Карпатасты воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Монсанту (Алканена)
Географиясе
Мәйданы —.
810 ел (б. э. к.)
810 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр IX гасырга кергән ел.
Малколм (Алабама)
Малколм  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Малколм халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Черниця (Свентокшиж воеводалыгы)
Черниця  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Целинув (Равский повяты)
Целинув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нича-Вож
Нича-Вож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Налим-Ю елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лужьянки
Лужьянки — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Лежне
Лежне — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Негой
Негой — Румыниянең Долж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Караюсуфлу (Һалкапынар)
Караюсуфлу (Karayusuflu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Һалкапынар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сан-Бартоломеу-дель-Грау
Сан-Бартоломеу-дель-Грау — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Деле Прата (Пистоя)
Деле Прата — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Деле Прата Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Монталву
Монталву — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Новыя Слижы
Новыя Слижы (Новыя Сліжы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
(5368) Vitagliano
(5368) Vitagliano — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1984 елның 21 сентябрендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1984 SW5» саналган.
Кройцбург
Кройцбург (Creuzburg) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Миңгәр
Миңгәр — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.
Почта индексы — 422057.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Баравики (Лунинецкий районы)
Баравики  (Баравікі ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Лунинецкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Рубен Восканов
Тәрҗемәи хәле
1908-1913 елларда телеграфчы (Нәмәнгән, Велисцихе ), телеграфчы- (Яулах ыстансасы, Кавказ арты тимер юлы), 1913-1917 елларда Амур тимер юлы ыстансларында телеграфчы-, Малоградово, Посьет ыстансаларында телеграф ыстансасы мөдире. 1914 елдан БК(б)Ф әгъзасы. Ватандашлар сугышында катнашкан. 1920-1922 елларда Кавказ артында, ӘССР элемтә юллары, аннары почта һәм телеграф халык кәмисәре. 1922-1923 елларда Төркистанда РСФСР вәкәләтлесе урынбасары, аннары. 1923-24 елларда БК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе. 1924-1925 елларда Алтай краенда шул ук вазыйфада. 1927 дән БК(б)Фнең Каспий арты, 1928 дән — Казакъ крайлары, 1929 дан — Гурьев округ комитетлары хезмәткәре. 1932 дән башлап БК(б)Фнең Көньяҡ Казакъстан край комитеты беренче сәркәтибе. 1933 тән алып Екатеринослав һәм Тум тимер юлларында эшли, 1935 тән СССР элемтә юллары халык кәмисәриятенең Көньяк-Көнчыгыш төзелеш материаллары тресты башлыгы ярдәмчесе (Сарытау).
Бронницы
Бронницы (Бронницы) — Россия Федерациясенең Раменск шәһәр округында (Мәскәү өлкәсе) урнашкан шәһәр.
Рубен Восканов
Тәрҗемәи хәле
1937 нең 2 февралендә кулга алына. «Шура хакимиятенә каршы оешма әгъзасы булуда һәм корткычлык эшчәнлеген алып бару»да гаепләнгән. 1938 нең 29 октябрендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән атып үтерелүгә хөкем ителгән. Мәхкәмә карары шул ук көнне гамәлгә ашырылган.
1957 нең 28 ноябрендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән акланган.
Бронницы
Тарих
Шәһәр статусын 1781 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,8%), украиннар (2,3%), үзбәкләр (1,4%).
(12531) 1998 KQ51
(12531) 1998 KQ51 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 23 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 KQ51» саналган.
Мәдәнә (елга)
Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сыры елгасының сул ярыннан 146 км ераклыкта урнашкан.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Дейвидсон (округ, Төньяк Каролина)
Дейвидсон — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Лексингтон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1822 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1469 км² тәшкил итә.
Авҗыларсую (Арсуз)
Авҗыларсую (Avcılarsuyu) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Арсуз илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Иске Чүпрәле
Иске Чүпрәле (Старое Дрожжаное, Кивĕ Çĕпрел) – Татарстан авылы, Чүпрәле районының үзәк авылы.
Район үзәгендә 3202 кеше яши.
Этимология
Авыл салынган җир баткак, чүпрә (түп, сыгынты) сыман булуына күрә аны Чүпрәле дип атаганнар.
Халык
Милли состав (2010): татарлар – 78,6%, чуашлар – 19,9%.
811 ел (б. э. к.)
811 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр IX гасырга кергән ел.
Цёлки (Лодзь воеводалыгы)
Цёлки  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Моранжис (Эссонна)
Моранжис — Франциянең Эссонна департаментында урнашкан коммуна.
Флеминг-Айленд (Флорида)
Флеминг-Айленд  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Флеминг-Айленд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сиивто-Се
Сиивто-Сё — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Томбой-Се елгасының уң ярыннан 58 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гарәпшаһ хан
Гарәпшаһ хан яки Гарәпшәһ Мөззаффар (рус чыгананакларында Арапша-хан) - Шейбани нәселеннән чыккан Алтын Урда ханы (1377-1380). Каһанбәк хан улы, Җучи ыругыннан, Шейбани ханы нәселеннән чыккан. Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.
1377 елда Гарәпшаһ хан җитәкчелегендәге гаскәр Пьяна янындагы сугышта Иван 2 Дмитрий улы җитәкчелегендәге бердәм рус гаскәрен тар-мар итә.
Тарих
1376 елда Мәскәү гаскәр башлыгы һәм Литва кенәзе Дмитрий Боброк-Волынский Урта Иделгә һөҗүм итә, талау явы нәтиҗәсендә 5000 сум ала.
1376 елда Гарәпшаһ рус талау һөҗүмнәрен туктатыр өчен Мамай морзаны яклап Новосильский кенәзлегенә каршы җавап явын оештыра.
Рус бөек кенәзе Дмитрий Иван улы зур гаскәр җыя, ләкин соңгы мизгелдә яшь кенәз Иван гаскәр башлыгы итеп  билгеләнә.
Пьяна янындагы сугыш (1377)
Татар гаскәренең саны зур булмаганга карамастан рус гаскәре бозыклыгы сәбәпле тар-мар ителә, менә рус чыганагыннан өземтә:
Сугыш барышында мордва кенәзләре татар гаскәренә юл күрсәтеп булышалар. 2 августта Гарәпшаһ хан һөҗүм итә башлый, руслар Пьяна елгасына таба кача һәм анда камап алынып бетерелә. Сугыш нәтиҗәсендә кенәзләр Семен Михаил улы, Иван Дмитрий улы вафат булганнар.
Гарәпшаһ рус талау яулары җавабына үч итә: 5-7 августта Түбән Новгород шәһәрен талап яндыра. Пьяна янындагы сугыштан соң Гарәпшаһ хан Түбән Новгород, Рязань шәһәрләрен басып ала.
Сарайда хакимлеге
Гарәпшаһ исемле тәңкәләр 1377-1378 елларда Сарай шәһәрендә сугыла.
1380 елда Туктамыш хан Сарай шәһәрен басып ала һәм Гарәпшаһ хакимлеге тәмамлана. Туктамыш хан Алтын Урда тәхетенә утырганнан соң Җанибәк хан үлгәннән соң башланган низаглашу чоры туктала.
Ланшер
Ланшер — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Мин төшенчәсе
"Мин" төшенчәсе формалашуы, кешенең үз-үзен тану үзенчәлекләренә бәйле - ягъни үзе турында белеменең ни дәрәҗәдә формалашканы, ышанычлылыгы, эчке яктан нык булуы, вакыт күзлегеннән тотрыклы хәлдә булуы факторлар белән билгеләнә
Чехув (Свентокшиж воеводалыгы)
Чехув  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Енидагичи (Зиле)
Енидагичи (Yenidağiçi) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Зиле илчесенә караган бер авыл (köy).
Пор (Франция)
Пор (Port) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Нантюа кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 4,25 км².
Борһан Шаһиди урамы (Казан)
Борһан Шаһиди урамы (улица Бурхана Шахиди) — Казанның Вахитов районындагы (Ям бистәсе) урам. Габдулла Тукай урамы белән киселештә башлана. Сәетгалиев урамы белән киселештә тәмамлана. Чернышевский, Таҗи Гыйззәт, Рөстәм Яхин урамнары белән кисешә. Кытай дәүләт эшлеклесе Борһан Шаһиди (1894-1989) исемен йөртә.
Тарих
Элекке исеме — Ухтомский урамы. 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Ухтомский урамының Вокзал алды мәйданыннан башланган өлешенә Кытай Халык Җөмһүриятенең сәяси-киңәшү шурасы рәисе урынбасары, чыгышы белән Казан губернасы Тәтеш өязе татары булган Борһан Шаһиди (1894-1989) истәлегенә аның исеме бирелгән.
Секара
Секара — Румыниянең Телеорман жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лекарцице
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Новыя Стайки
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Садак (журнал, 1915)
Бу Уфада чыккан журнал турында мәкалә, Алматы журналы турында моннан укыгыз Садак (Садақ) ― кулъязма журнал. Уфада 1915 елның 9 ноябреннән 1918 елның 10 февраленә кадәр чыга. 40лап саны чыккан. Оештыручылар ― Галия мәдрәсәсе шәкертләре  (1894―1939), Җыенгали Түләпбергенов.
Тарих
Басманы әзерләүче шәкертләр «Журналны чыгаручы – «Казакъ» оешмасы» дип күрсәткән. Мәдрәсә шәкертләре 1913―1918 елларда Ырынбурда нәшер ителгән, казакъ мәдәниятенең милләтчел көчләрен берләштерүче (قازاق) газетасын (мөхәррире шагыйрь Миръякуп Дулатов), шулай ук аның хезмәткәрләре эшен  өлге-үрнәк итеп алган. Мәгълүматлар буенча, «Садак»ны әзерләүче шәкертләр Уфага 1917―1918 елларда Ташкентта чыгарылган (بىرلىك تۋى) газетасын, «Сарыарка», «Оран» газеталарын да яздыртып ала торган булган. Бу басмалар да «Галия» мәдрәсәсенең казакъ шәкертләренә теләктәшлек белдереп торган. Журналда Б. Майлин, Җыенгали Түләпбергенов, Х. Сартәлиулы, З. Имажанулы, Ә. Мостафаулы, А. Әшкеклы, Х. Басымулы һ. б. авторларның мәкаләләре дөнья күргән.
Журналның максаты ― яшьләрне яңа әдәбиятка җәлеп итү, тормышның мәгънәсен аңлату, җаваплылыкны арттыру. Бу эш керткән җитди рухи өлеш булып тора.
Галия мәдрәсәсендә татар телендә белем алган казакъ шәкертләре, казакъ әлифбасы һәм казакъ балаларына башлангыч белемне туган телдә, казакъча язылган дәреслекләр белән бирергә кирәклеге турында, күпләп имза куеп, «Казакъ» газетасында күмәк хатлар бастыралар. Әлеге хатларда татар теле һәм әдәбиятын, татар телендә чыккан дәреслекләр кулланучы мөгаллимнәрне хуплаган яки каршы төшкән фикерләр әйтелә. Ырынбурның «Вакыт» газетасында Кәбир Бәкер җавап мәкаләсе бастыра.
Лезгиннар
Лезгиннар яки Ләзгиләр(үз аталышы: лезги, күплек санда лезгияр) — Кавказның җирле халыкларының берсе, борынгыдан бирле бүгенге Дагстан һәм Азәрбайҗан территорияләрендә яшиләр.
Саннары якынча 700 мең кеше. Тугандаш табасаран, агул, рутул, цахур һ.б. телләр белән беррәттән лезгин телләре төркеменә керүче лезгин телендә сөйләшәләр.
Тарихи ватаннарыннан тыш шулай ук Казакъстанда (20 мең), Кыргызстанда (14 мең), Төркиядә (25 мең) яшиләр.
xmf:ლეკეფი (ლეზგინეფი)
Деле Форке (Падова)
Деле Форке — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Деле Форке Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Коктыш
Коктыш (Коктыш) — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
Сан-Баудилио-де-Льобрегат
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
812 ел (б. э. к.)
812 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр IX гасырга кергән ел.
Цельце
Цельце — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
HD106204
HD106204 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Цельце
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD106204
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Моришкаш
Моришкаш — Португалиянең Сантарен округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Марбери (Алабама)
Марбери  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Марбери халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кройцебра
Кройцебра (Kreuzebra) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Негомир (коммуна)
Негомир — Румыниянең Горж жудецында урнашкан коммуна.
Баравики (Пружанский районы)
Баравики  (Баравікі ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пружанский районында урнашкан авыл.
Негомир (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Баравики (Пружанский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Норфлет (Арканзас)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новыя Чамаданы
Новыя Чамаданы (Новыя Чамаданы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Лужани-при-Топли
Лужани-при-Топли — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
(5369) Виргигум
(5369) Виргигум — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Адамовице (Кече Польша воеводалыгы)
Адамовице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
813 ел (б. э. к.)
813 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр IX гасырга кергән ел.
Чижовице (Свентокшиж воеводалыгы)
Чижовице  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Цёнгнише
Цёнгнише — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Нияёль
Нияёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Черь-Ижемская елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Цёнгнише
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нияёль
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лекарцице-Нови
Лекарцице-Нови — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Байкалово районы
Байкалово районы (Байкаловский район) — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль район. Көнчыгыш идарә бүлгесенә керә.
Лекарцице-Нови
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Байкалово районы
Административ үзәк — Байкалово саласы.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,4%).
Кайлашнатх Махадэв Поты
Кайлашнатх Махадэв Поты (Непал телендә:कैलाशनाथ महादेव) ул дөньяның иң биек Шива гыйбадәтханәсе. Ул Индонезиядә, Балида Гаруда Вишну Кенчана Потыннан соң икенче иң биек Һинд дине Илаһы. Ул Катмандудан 20 км да Сангада, Непалның Бхактапур Районы һәм Каврепаланчок Районы чигендә урнашкан.
Потның биеклеге 143 фут (43.5 м), һәм ул бакыр, цинк, бетон һәм корычтан ясалган.
Дизайн һәм конструкциясе
Ул Һинд дине Ходае Шива сурәтләренә охшаш булсын итеп ясалган, һәм бу Непал инженериянең күркәм үрнәге, потны төзү 2003 елда башланган һәм 2010 елда тәмамланган. Аның төзүчесе булып Камал Җайн һәм ул Непалда 1992 елда нигезләгән су саклау баклары белән эш итә торган "Hilltake" ширкәте тора. Төзелештә Непал инженерлары һәм зур корылмаларның дизайн һәм конструкциясендә махсуслашкан бер Һинд инженеры катнашкан. Потның нигезе якынча 100 фут тирәнлектә, бу структураны сыртка якорьлау өчен кирәк. Потенциаль җир ишелүләр куркынычы булганга күрә, җирне стабилизацияләү өчен шулай ук структуралар төзелгән булган.
Туризм
Эш көннәрендә потка зиярәт кылу өчен якынча 5000 зиярәт кылучы килә, һәм моннан да әһәмиятле санга күбрәге ял көннәрендә, милли бәйрәмнәрдә һәм Һинд дине фестивальләрендә килә. Зиярәт кылучылар санына күрә пот Непалда (җирле һәм халыкара) дини туризмга багышланган, асаба җәмәгатьнең икътисади активлыгын арттыра һәм якындагы авылларның үсешенә йогынты ясый.
Искәрмәләр
27.64602°N, 85.47477°W
Дейви (округ, Төньяк Каролина)
Дейви — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Моксвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1836 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 692 км² тәшкил итә.
Турутина (Махнёво муниципаль берәмлеге)
Турутина (Турутина) — Свердловск өлкәсенең Махнёво муниципаль берәмлеге составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
(12532) 1998 KW54
(12532) 1998 KW54 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 23 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 KW54» саналган.
Деле Форначи (Сьена)
Деле Форначи — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Деле Форначи Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Норкина
Норкина (Норкіна ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Касцюковицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Лауссуа
Лауссуа — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Сан-Бой-де-Льобрегат
Сан-Бой-де-Льобрегат — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чыганаклар
Сан-Бой-де-Льобрегат
Нганасаннар
Нганасаннар - Себернең асаба халкы. Халыкның үз атамасы: ня. Красноярск краеның Таймыр муниципаль районының көнчыгышында һәм Дудинка шәһәре тирәсендә яшиләр. Нганасаннар ике кабиләдән: Авам (Көнбатыш як, үзәкләре Усть-Авам һәм Волочанка бистәләре) нганасаннары һәм Вадеев (Көнчыгыш як, үзәге Новая бистәсе) нганасаннары һәм шулай ук бу кабиләгә кермәүче Око (Долган) яки Яроцкий нганасаннарыннан торалар. Нганасан теле Урал телләре гаиләсенең самодий төркеменә керә.
Әзербайҗан
Әзербайҗан (рәсми исем Әзербайҗан Республикасы яки Әзербайҗан җөмһүрияте, Azərbaycan Respublikası, آذربایجان جمهوریتی) — Кавказ арты регионының көнчыгыш өлешендә, Каспий диңгезенең көнбатыш ярында урнашкан дәүләт.
Төньякта Россия (Дагстан) һәм Гөрҗистан (Квемо-Картли һәм Кахети) белән, көнбатышта Әрмәнстан һәм көньякта Иран белән чиктәш. Әзербайҗанның эксклавы булган Нахчыван Автономияле Республикасы төньякта Әрмәнстан, көньякта Иран һәм көнбатышта Төркия белән чиктәш.
Әзербайҗан территориясенең бер өлеше танылмаган Таулы Карабаг Республикасы, бер өлеше (Кәрки, Бархударлы, Югары Әскипара) Әрмәнстан контроле астында. Үз чиратында Әзербайҗан Әрмәнстан территориясендәге Арцвашен эксклавын контроль астында тота.
Башкаласы — Бакы шәһәре.
География
left|400px
Чиктәшлек
Әзербайҗан төньяктан Кавказ таулары белән читләнгән. Әзербайҗанның төп өлеше Зур Кавказ һәм Кече Кавказ таулары көньяк-көнчыгыш өлешләрендә урнашкан. Көньякта Урта Аракс түбәнлеге һәм аның көньяк тармагы бар, көньяк-көнбатышта исә Талыш таулары урнашканнар.Каспий диңгезенең ярлары аз ергаланган. Яр сызыгы озынлыгы якынча 800 километрны тәшкил итә. Эре ярымутраулары — Апшерон, Кура борыны, Сара; култыклары — Апшерон, Кызылагач, Бакы култыкчасы; эре утраулары — Артём, Жилой.
Климат
Әзербайҗан, күбесенчә субтропик зонада булса да, анда шулай ук коры вә дымлы субтропик климатыннан алып тау тундрасы климатына кадәр булган климатны очрашырга мөмкин. Июльнең уртача температурасы — 25–27 °C, гыйнварныкы — түбәнлекләрдә 0 дан +3 °C ка кадәр, тауларда — −10 °C ка кадәр. Иң эссе температура — 40–43 °C, иң суык температура — −33 °C.
Явым-төшемнәр үтә тигезсез бүленгәннәр. Еллык явым-төшемнәр күләме — 200 дән 1800-гә кадәр мм.
Һидрография
Эре елгалар — Күрә (Күр) вә аның төп кушылдыгы — Аракс. Якынча 250 күл бар (иң эреләр — Гаҗикабул һәм Бөекшур). Туфрагы — болын соры, тозлы, болын сазлык һ.б.
Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы
Үсемлекләр дөньясы күптөрлеле — 4100 төрдән артык. Түбәнлекләрне чүл вә ярымчүл үсемлекләре, күбрәк куаклыклар, Кура-Аракс түбәнлегенең тозлы җирләрендә тозлак үләне киң таралган, тау итәкләрендәге тигезлекләрдә әрем һәм әрем-кылган үсә.
Урманнар мәйданы 1146 мең гектар. 2200–2500 м биеклекләрдә субальп вә альп болыннар бар. Хайваннар дөньясы төрле-төрле: сөйрәлүчеләр, кимерүчеләр, кыргый дуңгыз, нутрия, янутсыман эт, җәйран, барс, аю, кыргавыл, кәклик, каз һәм үрдәксыманнар. Каспий диңгезе вә Кура елгасы балыкларга (сөләйман, мәрсин, укбаш, кырпы балыклары) мул. Закаталы, Турианчәй, Кызылагач, Ширван һ.б. тыюлыклар бар.
Тарих
Әзербайҗан палеолит дәвереннән кешеләр яшәве мәгълүм. Борынгы заманнарда хәзерге Әзербайҗан җирләрендә яшәгән күп кенә кабиләләр (каспийлар, кадусыйлар, албаннар) тарихи үсеш процессында кабилә иттифакларына берләшеп, соңрак беренче дәүләт берәмлекләргә нигез булганнар. Безнең эрага кадәр IX гасырында Мана патшалыгы, ә б.э.к. VII гасырның азагында Мидия дәүләте барлыкка килде. Б.э.к. VI гасырында хакимият Ахәменидләр кулына күчте. Бу дәүләтне Искәндәр Зөлкарнәйн чирүе тар-мар иткәч, Атропатена дәүләте барлыкка килде. Б.э.к. III–II гасырларда хәзерге Азәрбайҗан җирләре Кавказ Албаниясе исеме астында мәгълүм булганнар.
Урта гасырлар
VIII гасыр башында Әзербайҗан Гарәп хәлифлеге кулына күчте, ислам дине тарала башлады. XI гасырның уртасында Әзербайҗанга сәлҗүкләр басып керә. 12 гасырда Бөек Сәлҗук дәүләте үз көчен югалткан, Илдегезидләр дәүләте барлыкка килгән. XIII гасырның башында ул Харәзмшаһлар тарафыннан юк ителгән. Якынча шул ук вакытта, Әзербайҗанга монголлар, XIV гасырның азагында Әмир Тимер гаскәрләре басып кергәннәр. XIV–XV гасырларда Ширваншаһлар патшалыгы көчәйде. Кара куюнлылар вә Ак куюнлылар дәүләтләре барлыкка килделәр. Сәүдә үсеш алды. Сәфәвиләр дәүләте (XVI гасыр) дәверендә халык хуҗалыгынең һәм мәдәниятенең күтерелүе булганн. Шаһ Әббас ІІ (1587–1629 елларда хакимлек иткән) Сәфәвиләр дәүләте башкаласының Ирандагы Исфаһанга күчереше нәтиҗәсендә Әзербайҗан Иранның чик өлкәсенә әверелгән.
Яңа вакыт
XVIII гасыр башында Кавказ артына ия булу өчен Госман империясе һәм Иран арасындагы көрәш көчәйде. XIX гасырда шул көрәшкә Россия империясе дә кушылган. 1805–1813 һәм 1826–1828 еллардагы Россия–Иран сугышлары нәтиҗәсендә Әзербайҗанның зур өлеше Россия составына керде. Россия белән Иран арасындагы Гөлстан шартнамәсе нигезендә билгелнгән Әзербайҗанның көньяк чикләре хәзер дә гамәлдә тора.
1917 елның ноябрьдә шура хакимияте урнаштырылган. 1918 елның Кавказ арты демократик федератив республикасы барлыкка килгән, әмма ул, милләтара каршылыклар булуы сәбәпле таркалды һәм 1918 елның 28 маенда Әзербайҗан Республикасы игълан ителде. 1920 елның 27 апрелендә Әзербайҗанга Кызыл Гаскәр өлешләре бәреп керә һәм икенче көнне Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы игълан ителде.
1922 елның 12 мартында Әзербайҗан Кавказ арты Совет Федератив Социалистик Республикасы (ЗСФСР), соңрак, ул юкка чыгарылгач (1936), союздаш республика сыйфатында СССР составына кертелде. 1991 елның февралендә исеме Әзербайҗан Республикасы итеп үзгәртелде. 1991 елның 30 августында Әзербайҗанның Югары Шурасы дәүләт мөстәкыйльлеге турында декларацияне кабул иткән. 1988 елда Таулы Карабаг сәбәпле Әзербайҗан һәм Әрмәнстан арасында килеп чыккан низаг кораллы бәрелешләргә әйләнеп китте. 1994 елның маеннан вакытлы солых төзелә, мәсьәләне тыныч хәл итү турында бәхәсләр башланды.
Тарихы
Азәрбайҗан җиренә татарлар XIX гасырның 1 нче яртысында килеп урнаша башлыйлар. XIX–XX гасырларда Бакы нефть-газ ятмалары сәнәгый районында эш башлангач, 1920–1930 еллардагы ЯИС, сәнәгатьләштерү һәм күмәкләштерү чорында монда Идел-Урал төбәгеннән халык күпләп килеп урнаша. Азәрбайҗанда Кавказдагы иң зур татар җәмгыяте (1989 елгы халык исәбе буенча — 28 019 кеше) барлыкка килә. Татарларның 98%ы — шәһәрләрдә, шул исәптән Бакыда 24,3 мең кеше яши. 1970-еллар ахырыннан татар халкы кими бара, 1990-еллар башында эмиграция массакүләм төс ала. Татарларны һәм Татарстанны Азәрбайҗан белән тарихи, сәяси, икътисади, фәнни, мәдәни һ.б. элемтәләр бәйләп тора. Борынгы татар әдәбиятына Низами Ганҗәви иҗаты, яңа чор татар шагыйрьләренә (С. Рәмиев, Н. Думави һ.б.) С. Нәсими әсәрләре сизелерлек йогынты ясый. 1906 елда Санкт-Петербургда татар һәм азәрбайҗан телләрендә «Дума» газетасы нәшер ителә. 1908 елда Кавказда Г. Кариев җитәкчелегендә составында Азәрбайҗан әртисләре, репертуарында Азәрбайҗан авторларының пьесалары да булган татар театр труппасы гәстрүлләре булып үтә. ССРБ төзелгәч, Татарстан белән Азәрбайҗан арасындагы традицион мәдәни һәм хуҗалык-икътисади бәйләнешләр тагын да үсә. Азәрбайҗан һәм татар галимнәре уртак тырышлыгы белән гарәп язуыннан латин графикасына күчүнең төп мәсьәләләре хәл ителә, Бакының фәнни институтлары һәм югары уку йортларында атаклы татар галимнәре Г.С. Гобәйдуллин, С.А. Габдерәшитов, Х.И. Әмирханов һ.б.; М. Азизбәков исемендәге Азәрбайҗан театрында СССРның халык артисты М. Й. Даутова эшли. 1930–1938 елларда Бакыда атна саен татарча «Бакы эшчесе» газетасы нәшер ителә. 1940-елларда Азәрбайҗан Татарстанның нефть сәнәгате өчен кадрлар әзерләү үзәге була. Татарстан нефть машиналары төзү институты Азәрбайҗан нефть машиналары төзү фәнни-тикшеренү һәм проект-конструкторлык институтының Казан филиалы буларак оештырыла.
Хәзерге торышы
1993 тән Бакыда ТРның Азәрбайҗандагы тулы вәкаләтле вәкиллеге эшли; «Туган тел» татар мәдәни җәмгыяте (1990 нан), «Азәрбайҗан татар җәмгыяте» (1996дан), «Азәрбайҗан-Татарстан» татар җәмгыяте гамәлдә. Ш. Мәрҗани исемендәге Татар хәйрия фонды бар. Казанда «Азәрбайҗан» милли-мәдәни автономиясе (2000 нән) эшли.
Идарә-җир төзелеше
Административ ягыннан Азәрбайҗан территориясе 66 районга, 12 республика карамагындагы шәһәргә һәм 1 автономияле республикага (Нахчыван Автономияле Республикасы) бүленә. Нахчыван Автономияле Республикасы:
Икътисад
Азәрбайҗан — сәнәгый-аграр дәүләт. Нефть, тимер руда, алунит чыганкалары бар; күкерт колчеданы, барит, кобальт, молибден, мышаяк һ.б. сәнәгый юл белән чыгарыла лар. Тулаем эчке продутындңа сәнәгатенең өлеше өлеше 54,2 %, авыл хуҗалыгының өлеше 26,1 %.
Сәнәгатенең төп тармаклары: нефть, газ, химия, машиналар төзү, металл эшкәртү, төзелеш материаллары һәм электр энергетикасы. Җиңел һәм азык-төлек сәнәгатләре дә шулай ук үсеш алганнар. Нефть Апшерон ярымутравыннан, Кура-Аракс түбәнлегеннән һәм Каспий диңгезеннән чыгарыла. Нефть-газ чималы нигезендә химия һәм нефть химиясе сәнәгате минирәл ашламалар, күкерт әчелеге, каустик сода, синтетик каучык, шиннар һ. б. продуктлар эшләп чыгарылалар. Машиналар төзү ва металл эшкәртү, гомумән, нефть сәнәгате өчен машина, җайланмалар, электр двигателлар, трансформаторлар, кабель, радиоэлектрон аппаратлар, җиһазлар эшләп чыгаруга махсуслаштырылган. Авыл хуҗалыгы машиналар төзү, көймәләр төзү, азык-төлек сәнәгате өчен әсбап-җиһазларны эшләп чыгару үсеш алган (Бакы, Гәнҗә, Мингечаур, Хәнкәнди, Нахчыван, Куба).
Дәүләт төзелеше
Азәрбайҗан — республика. Дәүләт башлыгы — президент. Ул гомумхалык тавыш бирү юлы белән биш елга сайланыла. Канунбирү хакимиятне парламент (Милли мәҗлес), башкарма хакимиятне Вәзирләр Кабинеты гамәлгә ашыра.
Азәрбайҗан президентлары: