cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәртәле-Запань
Почта индексы — ?, — ?.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 17 кешенең яшәве мәгълүм.
Джинта
Джинта — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шарль (ай кратеры)
Шарль - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 1,34 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Француз исеме хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1976 елда раслана.
Бигавшчына
Бигавшчына (Бігаўшчына ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Бизельсько
Бизельсько — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гаргар (Хоҗавәнд)
Гаргар  (Qarqar ) — Әзербайҗанның Хоҗавәнд районына караган авыл.
Күчүксекилер (Тосья)
Күчүксекилер (Küçüksekiler) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Тосья илчесенә караган бер авыл (köy).
Танк боҗрасы (Казан)
Танк боҗрасы - Казанның Идел буе районында транспорт чишелеше булган түгәрәк юл (юл боҗрасы).
Исеме
Әлеге әйләнә-тирә аралыгының рәсми исеме әлегә кадәр юк. Танк боҗрасы-ул әле совет чорында ук гадәти булмаган сөйләмдә барлыкка килгән формаль булмаган исем, шуңа да карамастан, ул массакүләм мәгълүмат чараларында һәм проект документларында актив кулланыла. Шулай ук, Танк боҗрасы исеме кайбер картографик ресурсларда кулланыла, мәсәлән, “Яндекс. Халык картасы ” һәм “ OpenStreetMap ”.
Әлеге рәсми булмаган исемнең 1970 елларда Танк чокыры үзәне буенча салынган Танк урамы исеменнән барлыкка килүе ихтимал. Башка версия буенча - якындагы Казан югары танк командалары мәктәбе исеменнән.
Урнашуы
Танк боҗрасы Казанның көньяк өлешендә, мөһим шәһәр магистральләре — Оренбург тракты, Универсиада проспекты һәм танк урамы киселешендә, шулай ук Комаров, 2 — нче Туринская, Барнаул һәм Иске Горки бистәсе ягына исемсез бару өчен дүрт урам-Комаров, 2-нче Туринская, Барнаул һәм Иске Горки бистәсе ягына таба юлсыз йөрү урыннарында урнашкан. Бу түгәрәк тулысынча Казанның Идел буе районы территориясендә урнашкан, ләкин төньяк-көнчыгыш ягыннан, Комарова урамы белән тоташкан җирдә, Казанның Совет районы  территориясе аңа кушылган.
Танк боҗрасы шәһәрдән чыгу көньяк юнәлешендә - Габдулла Тукай исемендәге Казан халыкара аэропортына таба урнашкан
Танк боҗрасын булдыру
Танк боҗрасының барлыкка килү вакыты турындагы мәсьәлә әлегә ачык кала. 1970 еллар уртасына кадәр биредә бары тик бер магистраль-Оренбург тракты гына уза. Аннары Танк чокырының үзәне буйлап Танк урамын салалар, ул Торак районның яңа корылмаларын Казанның үзәк өлеше белән тоташтыра. Танк боҗрасы 1976 елда, Танк урамында троллейбус хәрәкәте ачылганда (8 нче маршрут) төзелгән дип фаразларга була. Әлеге районның космик фотосурәтләренә анализ ясау бу фаразны турыдан-туры раслый. 1975 елгы рәсемдә Танк боҗрасы юк әле, ә төзелеп килүче Танк урамында, кечкенә генә участоктан тыш, асфальт катламы юк. Шул ук вакытта 1977 елгы рәсемдә Оренбург трактын яңа асфальт магистраль — Танк урамы белән тоташтыручы Танк боҗрасы ачык күрсәтелә.
Танк боҗрасының барлыкка килүе бу өлкәдә транспорт хәрәкәтен тәртипкә китерергә мөмкинлек бирә. Әмма 1990 еллар азагыннан Казанда халыкны автомобильләштерү үсеше башлана, шуның нәтиҗәсендә шәһәр магистральләрендә пик сәгатьләрендә юл тыгылу һәм бөкеләр барлыкка килә башлый. Танк боҗрасы шул урыннарның берсенә әйләнде.
Транспорт чишелеше төзелеше
Казанны 2013 елгы Җәйге Универсиадага әзерләү барышында шәһәрнең транспорт инфраструктурасын модернизацияләү, шул исәптән яңа юллар һәм транспорт чишелешләре төзелеше турында карар кабул ителә. Аерым алганда, Танк боҗрасыннан шәһәр үзәгенә ( Университет проспекты ) өстәмә транспорт коридоры ясарга һәм боҗрада ике дәрәҗә транспорт чишелешен төзергә карар ителә. Моннан тыш, Танк боҗрасының көньягында, Фермское трассасы белән кисешү аша узып, Оренбург автомагистрале аша шәһәрдән чыгу ягына иркен йөрергә мөмкинлек бирүче күпер төзү планлаштырыла.
Танк боҗрасындагы транспорт чишелеше һәм Оренбург тракты һәм Ферма шоссесы киселешендәге эстакада «Татдорпроект» юл хуҗалыгы белән берлектә "Татинвестгражданпроект" ДУП тарафыннан проектлана. Аларның төзелеше 2011—2013 елларда башкарыла (Оренбург тракты белән Фермское трассасы киселешендәге хәрәкәт 2012 елның августында ачыла ). Төп подрядчы оешма ПСО «Казан» компаниясе була. Шул ук елларда Танк боҗрасы өстендә төзелгән юлүткәргеч аркасында, җәмәгать транспортыннан кала, автомобиль агымының төп өлешен үз эченә алган яңа магистраль (Универсиада проспекты) төзелеше дә бара. Моннан тыш, Танк боҗрасының көньяк өлешендә «Эстель» компаниясе тарафыннан ике бистәне (торак массивны) — Иске Горки һәм Первомайскийны тоташтырган ябык җир өсте җәяүлеләр юлы төзелә.
Югарыда күрсәтелгән барлык объектларның рәсми ачылышы 2013 елның 23 июнендә Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов һәм Казан мэры И. Р. Метшин катнашында уза. Хәер, Танк боҗрасындагы транспорт чишелеше буенча эш хәрәкәте элек ачылган.
Транспорт чишелеше характеристикасы
Асылда әлеге ике объект та бердәм комплекс элементлары булып тора, шуның аркасында Танк боҗрасындагы чишелеш 2013 елгы җәйге Универсиадага төзелгән барлык 12 чишелешнең иң зурысы була.
Гузув (Любуш воеводалыгы)
Гузув  — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Васто
Васто — Италиянең Абруццо төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
(20050) 1993 FO21
(20050) 1993 FO21 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Сарай Җумһуриет (Пурсаклар)
Сарай Җумһуриет (Saray Cumhuriyet) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Пурсаклар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(20050) 1993 FO21
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FO21» саналган.
NGC 1335
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Христофанова
Христофанова — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Вонгода елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Нова-Ливада
Нова-Ливада — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчине Рико (Торино)
Казчине Рико — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Сент-Джеймс (Мэриленд)
Сент-Джеймс  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сент-Джеймс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Макарки
Макарки — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гүндүз (Кырыкһан)
Гүндүз (Gündüz) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Кырыкһан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ле-Боно
Ле-Боно — Франциянең Морбиан департаментында урнашкан коммуна.
Попово (Мендзиходский повяты)
Попово  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD250662
HD250662 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Джексон (Миссури)
Джексон  — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Джексон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шмаковы
Шмаковы (Шмаковы) — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Хул-Юган (Лыхма кушылдыгы)
Хул-Юган  — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга Лыхма елгасының уң ярына тамагыннан 250 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 42 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештән Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Благовиця
Благовиця — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Виколи
Виколи — Италиянең Абруццо төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Гурецко
Гурецко — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Валькендорф
Валькендорф — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Цереквиця (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Цереквиця  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бар-сюр-Об
Бар-сюр-Об (Bar-sur-Aube) — Франциянең Об департаментына караган коммуна, Бар-сюр-Об кантонына карый.
(20051) 1993 FE26
(20051) 1993 FE26 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FE26» саналган.
Сарай Османгази (Пурсаклар)
Сарай Османгази (Saray Osmangazi) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Пурсаклар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гырмызыгая
Гырмызыгая (Qırmızıqaya ) — Әзербайҗанның Хоҗавәнд районына караган авыл.
Бикяны
Бикяны (Бікяны ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Ашмянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Нова-Надежда
Нова-Надежда — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шарлье (ай кратеры)
Шарлье - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 109,88 км булган кратер.
(20052) 1993 FS27
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FS27» саналган.
Шарлье (ай кратеры)
Атамасы
Кратерга атама Карл Шарлье (1862—1934) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Тышкы сылтамалар
Charlier (lunar crater) Шарлье (лунный кратер)
Дала (тыюлык, Татарстан)
Дала тыюлыгы - Татарстанның Лениногорск районында урнашкан региональ әһәмияткә ия дәүләт табигый комплекслы заказник.
Тасвирлау
Тыюлык территориясендә флористик төрлелек бар. Рус подмареннигы, яшел җиләк, Маршалл кымызы, мамык үләне, типчак, каурый үлән өстенлек итә. Тамыр үсемлекләренең 90-тан артык төре тәкъдим ителә, Татарстан Республикасының Кызыл китабында күрсәтелгәннәрдән сызыклы суган, озын яфраклы гербилс һәм алсу сары скабиоза бар Урманнар имән, юкә, каен, уса, нарат һәм чаган белән күрсәтелә
Кошлар дөньясы төрле. Гомумән алганда, тыюлык территориясендә 68 кош төре теркәлгән. Бигрәк тә сабан тургае киң таралган. Сары чәперчек, бытбылдык, болын көйгәнәге, кыр тургае очрый. Районда шулай ук Татарстан Республикасының Кызыл китабында күрсәтелгән 9 төр кош яши: каракош, бытбылдык, көртлекләр, кыза, болын көйгәнәге, колаклы ябалак, ябалак, алтын щурка, яшел тукран.
Зур булмаган чиста елгалар һәм салкын су белән чишмәләр тыюлыкның горурлыгы булып санала. Нәкъ менә шундый елгаларда инеш форелен күрергә мөмкин. Елгаларда шулай ук чуртан, сабан, карас, окунь һ. б. балык төрләре бар.
Понзари
Понзари — Россия территориясеннән ага торган елга. Тамбов өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Цна елгасының уң ярыннан 425 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Цна елгасы, тамагынан Тамбов каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ука.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сылтамалар
Понзари
Джиришу-де-Криш
Джиришу-де-Криш — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(819) Барнардиана
(819) Барнардиана  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1916 елның 3 мартында Макс Вольф тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1916 ZA» саналган.
Юнг модуле
Юнг модуле (Young's modulus) яки буй сыгылмалыгы модуле — физик зурлыгы, сыгылмалылы деформацияларда кысу яки тарту вактытында материалның каршы торырга күрсәткече.
Бабкино (Красноярск крае)
Бабкино (Бабкино) — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.
Почта индексы — юк.
Халык
Халык саны динамикасы :
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк
Климат
Бабкино континенталь субарктик климат өлкәсендә, тайга урманнары зонасында урнашкан. Кышын температура −60°С кадәр җитә ала. Мондый түбән температуралы кышлар булганга, бу җирлектә 50-200 метрлы мәңгелек туңлыклар хасил булган. Җәй кыска булса да, чагыштырмача җылы.
Попово (Оборницкий повяты)
Попово  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
NGC 1336
NGC 1336 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Сент-Джордж-Айленд (Мэриленд)
Географиясе
Сент-Джордж-Айленд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Макивка (Подлясье воеводалыгы)
Макивка  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Церпице (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Церпице  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дженнингс (Миссури)
Дженнингс  — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Дженнингс шәһәре  елда нигезләнгән.
Благуш
Благуш — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гурка (Любуш воеводалыгы)
Гурка  — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гүндүз (Пүтүрге)
Гүндүз (Gündüz) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Малатья иле Пүтүрге илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вертуба
Вертуба — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Юра
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Халык
2010 елда биредә 12 кеше яшәве билгеле.
Овчарово (Хасково өлкәсе)
Овчарово  — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Виллаваллелонга
Виллаваллелонга — Италиянең Абруццо төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Овчарово (Хасково өлкәсе)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Виллаваллелонга
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Кодашман
Кодашман — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
Вальсторф (Мекленбург)
Вальсторф  — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кодашман
Почта индексы — ?, — ?.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 16 кешенең яшәве мәгълүм.
Ле-Герно
Ле-Герно — Франциянең Морбиан департаментында урнашкан коммуна.
(20053) 1993 FK29
(20053) 1993 FK29 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FK29» саналган.
Муз-Ривер (Мэн)
Муз-Ривер  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лоррез-ле-Бокаж-Прео
Лоррез-ле-Бокаж-Прео — Франциянең Сена һәм Марна департаментында урнашкан коммуна.
Казчине Роазио (Асти)
Казчине Роазио — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчине Роазио Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Рәнчек
Рәнчек (Ренчики) — Төмән өлкәсенең Вагай районында урнашкан торак пункт.
(1703) Барри
(1703) Барри  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Рәнчек
Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.
(1703) Барри
Тарихы
1930 елның 2 сентябрендә Макс Вольф тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1930 RB» саналган.
Рәнчек
Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.
Бар-сюр-Сен
Бар-сюр-Сен (Bar-sur-Seine) — Франциянең Об департаментына караган коммуна, Бар-сюр-Сен кантонына карый.
HD250680
HD250680 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Пенатаран
Координаталары: 8°0′58″S 112°12′33″O Пенатаран яки Панатаран (Чанди Пенатаран) Индонезиядә, Көнчыгыш Явада иң зур Һинд дине гыйбадәтханәсе хәрабәләре комплексы. Ул Блитардан якынча 12 км га төньяк көнчыгышта урнашкан, ул Малангтан иң якын аэропорт. Ышанулар буенча ул 12-енче гасырдан 15-енче гасырга кадәр төзелгән булган, бу гыйбадәтханә Маджапахит Патшалыгында әһәмиятле роль уйнаган, бигрәк тә Патша Хаям Вурук астында. Ул аның иң изге урыны булган. Пенатаран Кедири эрасына карый.
Чанди Панатаран Шива Ходае гыйбадәтханәсе. Ул Һинд Ходае Вишнуның төрле аватарларда тормыш хикәяләрен күрсәтүче иң зур Индонезия рельефлар тупланмасы өчен мәшһүр. Бигрәк тә, гыйбадәтханә урынында "Рамаяна" эпосының Ява юрамасында Рама хикәяләре керә һәм шулай ук Тригунаның "Кришная" эпик поэмасында тасвирланганча Кришна тарихы. Пентаран һәм Прамбанан гыйбадәтханәсе (Йогьякарта) комплексларының чагыштыру өйрәнүләре археологлар игътибарын җәлеп иткән.
Дөнья Мирасы статусы
Бу сайт ЮНЕСКО Дөнья Мирасы тәҗрибә исемлегенә мәдәният төркеменә 1995 елның 19 октябренда кертелгән. Бу гыйбадәтханә Нагаракретагамада "Палаһ" гыйбадәтханәсе дип идентификацияләнә һәм Көнчыгыш Ява буйлап сәфәре вакытында Патша Хаям Вурук тарафыннан зиярәт кылынган. Урын Дөнья Мирасы "күренекле гомуми кыйммәт"кә ия урыннар исемлегенә кертелгән.
Шаронов (ай кратеры)
Шаронов - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 75,12 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Всеволод Васильевич Шаронов (1901—1964) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Тышкы сылтамалар
Sharonov (lunar crater) Шаронов (лунный кратер)
Сарай Фатиһ (Пурсаклар)
Сарай Фатиһ (Saray Fatih) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Пурсаклар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Патшалар мәҗлесен һәркем уздыра ала. Рус кухнясы (китап)
Традицион рус кухнясының әзерләргә гади булган вегетариан ашамлыкларның утыз өч рецепты. Китапта шулай ук ризыкны ничек итеп Кришнага тәкъдим итәргә дип язылган. Киң даирә укучылар өчен. Бу китап "Патшалар мәҗлесен һәркем уздыра ала" сериясен дәвам итә.
Маковляни
Маковляни — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Биланцы
Биланцы (Біланцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
(20054) 1993 FX37
(20054) 1993 FX37 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 19 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FX37» саналган.
Попово (Шамотульский повяты)
Попово  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Блате
Блате — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гурки (Гожовский повяты)
Гурки  — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Одринци (Хасково өлкәсе)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кече Выдриха
Кече Выдриха (Выдриха) — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай, Новосибирск өлкәсе, Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Выдриха елгасының уң ярыннан 14 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чумыш елгасы. Кече елга бассейны — Об, Чулым кушылганга чаклы (Томи елгасын керетмәсә), елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Хул-Юган (Сорум кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештән Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.
Алешонки
Алешонки (Алешонки) — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.
Хул-Юган (Сорум кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Алешонки
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Церплево
Церплево — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Езо
Ле-Езо — Франциянең Морбиан департаментында урнашкан коммуна.
Абу Нувас (кратер)
Абу Нувас — Меркурий планетасының 17.5°N, -21°W координаталары буенча урнашкан 115 километрлы кратеры.
Исеме
Кратер гарәп шагыйре Абу Нувас хөрмәтенә аталган.
Виллалаго
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Күчүксу (Оваҗык)
Күчүксу (Küçüksu) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Карабүк иле Оваҗык илчесенә караган бер авыл (köy).
Вардов
Вардов — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Джералд (Миссури)
Джералд  — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Джералд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчине Ронко (Асти)
Казчине Ронко — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчине Ронко Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Джиришу-Негру
Джиришу-Негру — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(4204) Барзиг
(4204) Барзиг  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1985 елның 11 маенда Кэролин Шумейкер тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1985 JG1» саналган.
(20055) 1993 FB47
(20055) 1993 FB47 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 19 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FB47» саналган.
Сарайбаһче (Измит)
Сарайбаһче (Saraybahçe) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Измит илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сент-Ленард (Мэриленд)
Сент-Ленард  — Америка Кушма Штатларының Мэриленд штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сент-Ленард халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шарп (ай кратеры)
Шарп - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 37,61 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Абрахам Шарп (1651—1742) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1935 елда раслана.
Гүндүзбей (Тепебашы)
Гүндүзбей (Gündüzbey) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Тепебашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Gündüzbey, Tepebaşı Gündüzbey, Tepebaşı
Филинская
Филинская (Филинская) — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
Халык
2010 елда биредә 12 кеше яшәве билгеле.
2010 елгы җанисәп буенча авылда руслар (90%), украиннар (10%) яши.
Блатна Брезовиця
Блатна Брезовиця — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Орешец (Хасково өлкәсе)
Орешец  — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Татар әдәбияты
Татар әдәбияты — татар телендә яки татар авторлары тарафыннан язылган әдәбият.
Борынгы чор татар әдәбияты
Бүгенге татарларның борынгы бабалары һуннар, скифлар һәм чорларында яшәгән болгарлар, IX—XII гасырларда Кытай төньягында (Төркестан һәм Монголия) җирләрендә яшәгән татарлар икәне исбатланган булса, боларның тамырлары хуннуларга тоташу-тоташмау тарихчылар арасында әлегә бәхәс мәсьәләсе. Шул чорлардан сакланган язу материалы бик чикле — археологлар тапкан (күбесенчә кабер) ташлардагы язулар.
Орхон руннары чоры әдәбияты
Иң борынгы язулар (күбесенчә һәйкәлташлар килеш сакланган) VI—VIII гасырда яшәгән Төрки каһанлыгы, аның дәвамчылары булган Көнчыгыш һәм Көнбатыш төрки каһанлыгы дәүләтләре чорының орхон-енисей һәйкәлташлары язуларының теле булган уртак төрки әдәби теленә карый   , Габделхәй Әхәтов эзләнүләре аларның себер татарларының теле белән лексик һәм өлешчә грамматик уртаклыгын раслады . . Сүзләр уңнан сулга языла иде.
Уң якта: 1907 елда Кытайның Дуньхуан (ингл.) җирлегендәге (бүгенге Ганьсу провинциясе) Могао мәгәрәлере (ингл.) комплексына кергән Китапханә мәгәрәсендә табылып, бүген ның Британ китапханәсендә (ингл.) сакланучы бердәнбер кәгазь документ — VIII—IX гасырларга караган дип исәпләнүче 104 битле Билгеләр китабы (ингл.) — төрле сынамышларны аңлатуга нигезләнгән документ, ара-тура галәмне яратучы Ходай Тәңренең ярдәм итүен (мәсьәлән, көчләрен югалтып үлә-яза торган хайваннарга) искә ала.
Бу әлифба татарларның монгол чыгышлы бабаларының телендә язу өчен XIII гасырга кадәр кулланыла, гарәп-мөселман мәдәниятенең басымы астында Монгол империясе заманнарында кулланылыштан чыга.
Бөек Болгар чоры әдәбияты
left|150px VI—X гасырларда борынгы болгарларда ( һәм ) кулланылган рун язуында сүзләр, орхон язуларыннан аермалы буларак, сулдан уңга языла иде.
Сулдагы таблица 🇧🇬 фәннәр академиясенең (болг.) өлкән фәнни хезмәткәре Петер Добрев (болг.) туплаган борынгы болгарларның руннарын (болг.) күрсәтә.
Идел буе Болгары чоры
thumb|250px|[[1070 елда орхон язулары теленә охшаш, Иске Татар әдәби теленең атасы булган урта төрки телендә (ингл.) язылган "Котадгу белег" әсәренең XV гасырда иске уйгыр әлифбасы (ингл.) нигезендә ясалган күчерелмәсенең 4. юлында гарәп язуы белән бисмиллә язылган.]]
Бу чорда Идел-Чулман тирәләрендә урнашкан болгарлар бик күп мәдәни үзгәрешләрен кичерә — төрле иҗтимагый-сәяси һәм икътисади сәбәпләр аркасында бабаларыннан килгән тәңречелек урынына исламга, борынгы бабаларыннан калган болгар руннардан (рус.) гарәп язуына, огур телләре төркеменә (рус.) керүче болгарларның теленнән (рус.) - күрше куман-кыпчаклар кулланган нык аерылган гомумтөрки телләре (рус.) төркеменә керүче кыпчак теленә күчәләр.
Матди культураның югарылыгы рухи мәдәниятнең дә үсешенә ярдәм иткән. Болгар илендә мәктәп-мәдрәсәләрнең булганлыгы, аерым укымышлыларның төрле фәннәр, әйтик, тарих, хокук, фәлсәфә гыйлемнәре белән шөгыльләнүләре билгеле. Шул ук сәбәпләр аркасында матур әдәбият, шигърият киң таралган: Йосыф Баласагуни, Әхмәд Йүгнәки, Әхмәд Ясәви һәм Сөләйман Бакырганый кебек уртак төрки, Кол Гали һәм башка җирле галимнәрнең әсәрләре болгарларның рухи дөньясын нык баета.
Безнең чорына килеп җиткән Идел буе болгарлар сөйләшкән телдә (бүгенге чуаш теленә охшаш) беренче язулары XIII—XIV гасырларга туры килә.
Монгол империясе һәм Алтын Урда чоры
Бу чорның башында иҗат итү кыпчак телләрендә дәвам итә, бердәм дәүләтнең уртак теле булган төрки теле (ингл.) нигезендә Иске Татар әдәби теле формалаша башлый.
Идел-Урал татарларының мәдәни үсешенә бу чорда йогынты ясаган әсәрләр арасында Сәйф Сараиның «Гөлестан бит-төрки», әл-Хорезминең «Мәхәббәт-намә», Кутб Низами Гәнҗәвинең «Хөсрәү вә Ширин (ингл.)», Мәхмүд әс-Сараи әль-Булгаринең «Нәхҗ әль-фарадис», Рабгузыйның «Кыйссасел-әнбия», Мөхәммәдьярның «Төхфәи мәрдан» һәм «Нуры-Содур», һәм күп башка авторларның әсәрләре керә.
Чыгышы белән Болгардан булган, Сарай-Бәркәдә эшләгән Мәхмүд бин Гали әсәре Нәхҗ әль-фәрәдис (рус). («Оҗмах бакчаларына ачык юл») 1357 елда иске Татар әдәби телендә язылган. Бүгенге көнгә кадәр сакланган 11 кулъязма күчермәсеннән 1360 елга караганы (иң борынгысы) 🇹🇷дә саклана — 4 зур өлешеннән һәрберсе 10 бүлектән тора. Ислам тарихына һәм тәгълиматына багышланган бу әсәрнең һәр бүлеге берәр хәдис белән ачыла.
Тексттан бер өлешенең латин әлифбасы нигезендәге транслитерациясе: Səfər ayenıñ səkezünçe kön yılqı yılı irdi, yite yöz illek tokuzda Sarai şəhərendə irdi bu kitapnı cəmg qılguçı əl-galimer — rəbbani vəl-galim əs-səmadani əl-ostadel-motlak vəl-gamil əl-muvaffak Məxmüd bine Gali bine Şayex əs-Sarai mənşəən vəl-Bolgari müvəllədən vəl-K-r-d-i-gagdan əl-möştəra bine (bayne?) əsxabı əl-mökalləbe (əl-möləqabe) bi Minhacetdin… andag əyterkem…
Иске татар әдәби теле XIX гасырның уртасына кадәр кулланылышта саклана. һәм чорында бу телдә Урта Азия халыклары белән дипломатик һәм сәүдә-икътисади мөнәссәбәтләр алып барыла.
Казан ханлыгы чоры
Әлеге чор татар әдәбиятының күренеклет вәкилләре — Колшәриф, Мөхәммәдьяр, Шәриф Хаҗитархани, Өмми Кәмал кебек шагыйрьләр.
Нейпелс (Мэн)
Нейпелс  — Америка Кушма Штатларының Мэн штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Татар әдәбияты
XVII гасыр татар әдәбияты
XVII гасырдагы язма мәдәният башка чорлар белән чагыштырганда шактый ярлы. Әмма объектив шартларны искә алганда, бу дәвер мәдәниятендә дә уңай яклар булуын күрергә кирәк. Анда элеккеге рухи казанышларны яңа тарихи шартларга нисбәтән торгызырга, хәтта үстерергә омтылыш бар. Әдәбият һәм фольклор, әдәбият һәм тарих үзара тагын да якыная төшә. Язмаларның тел-стилендә халыкның сөйләм теленә борылу үзен сиздерә. Шигъри фольклордагы аерым сурәтләр, формалар язма әдәбиятка күбрәк керә башлыйлар. Суфичылык үзен нык сиздерә. Мәүла Колый һәм Габди кебек шагыйрьләрнең әсәрләрендә әхлакый-фәлсәфи мәсьәләләр, кеше турында карашлар үзәккә куела, аларны сәнгати хәл итүдә уңышлы гына адымнар ясала.
Аткар өязе
Аткар өязе (Аткарский уезд) — Сарытау калгайлыгы, Пенза һәм Сарытау губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек..
Нейпелс (Мэн)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Аткар өязе
Халык
Туган телләр (1897): рус теле — 81,2%, украин теле — 13,4%, алман теле — 5,1%.
Татар әдәбияты
XVII гасыр татар әдәбияты
XVII гасыр әдәбияты — күпгасырлык татар әдәбияты тарихының мөһим бер сәхифәсе. Элеккеге күп кенә традицияләр шушы дәвер аша XVIII—XIX гасырларга тапшырылды.
Аткар өязе
Эчке бүленеш
43 вулыс (1913).
Татар әдәбияты
XIX гасыр татар әдәбияты
Әлеге чорда татар мәгърифәтчелеге хәрәкәте формалаша, бу чорның төп фигурасы — Каюм Насыйри.
Төп тенденция буларак XIX гасырның икенче яртысыннан башлап (XX гасырның беренче яртысына, һәм  заманларына кадәр) татар зыялылары актив килеш ндә кулланылган госманлы теленнән (рус.) иҗтимагый-сәяси лексикадан алынмаларны куллана башлыйлар.
XX гасыр татар әдәбияты
thumb|200px|[[«Аң» журналының Габдулла Тукайга багышланган чыгарылышы]]
XX гасырның үзенчәлеге, беренче нәүбәттә, социаль тетрәнүләр, сугышлар һәм революцияләрдән гыйбарәт. Ул бигрәк тә Россия составына кергән халыклар тарихында ачык чагыла. Бу чорга алар капитализм ныгый барганда, милли азатлык хәрәкәтләре көчәйгәндә аяк бастылар.
1907 елда «Әл-ислах» газетасы, «Әхбар» газетасы һ. б., 1912 елда Фәхрелислам Агиевның балалар өчен «Ак юл» журналы, Әхмәтгәрәй Хәсәниның «Аң» журналы һәм башкалар чыга башлыйлар. Бу чорда әдәби татар теле гади гади халыкның сөйләм теле белән якынлаша башлый. 1920 елларда телнең актив терминологик төзелеше татар һәм гарәп-фарсы лексикага, 1930 елларда — рус һәм интернациональ лексикага нигезләнеп бара.
Гасыр башында яңа һәм яшь сыйныф — пролетариат — азатлык көрәше мәйданына чыкты. Социализм идеяләре белән коралланган бу сыйныф күп кенә илләрдә хакимиятне үз кулына алу максатын куйды. Шул максатка ирешүдә бигрәк тә Россиядәге эшчеләр сыйныфы алдынгы булды. Аның көчле оешмалары һәм фиркаләре барлыкка килде.
Татар әдәбияты XX гасырга барлык жанрлары формалашкан, мәгърифәтчелек реализмын уңышлы үзләштерә барган хәлдә килеп керде. Беренче рус революциясеннән соң илдә туган шартлар аның тизлек белән үсеп китүенә юл ачты. Шуннан соңгы 10—15 елда татар әдәбияты һәм тематикасы, һәм сәнгатьчәлеге белән яңа үрләргә күтәрелде. Иң мөһиме, кешенең җанын, рухын, иҗтимагый омтылышларын, җәмгыять тормышындагы урынын аңлауда зур үзгәреш барлыкка килде. XIX гасырда әдәби әсәрләрдә аңлы мәгърифәтле кеше үзәккә куела, кешенең шәхси бәхете аң-белемгә бәйләп карала иде. XX гасыр башындагы язучылар кешегә бәхетле булу өчен болар гына җитми икәнлегенә төшенделәр.
Беренчедән, кешенең асыл хасиятен табу һәм күрсәтү өчен иҗтимагый шартлар да мөһим роль уйный дип, икенчедән, кешенең яшәешендә милләтнең язмышы да зур урын тота дип, мәсьәләгә яңача карый башладылар. Гади-гадәти кеше образы әдәбиятның үзәгенә куелды. Аның борчу-шатлыклары, моң-зары, өмет-теләкләре киң чагылыш тапты. Шуның белән бергә, тормышны үзгәртеп кору, искелекләрдән котылу өчен, кеше көрәшче дә булырга тиешлеге ачык итеп куелды. Кыскасы, XX гасыр башы әдәбияты кешенең яшәү фәлсәфәсен проблема итеп күтәрде. Кеше үзе өчен яшиме, ягъни аның шәхси бәхете мөһимме? Кеше әллә башкалар өчен дә яшәргә тиешме, аның халык бәхете өчен көрәшүе мөһимрәкме дигән сораулар куелды. Ләкин мәсьәләне нигездә соңгысы файдасына гына хәл итү Октябрь инкыйлабыннан соң барлыкка килгән совет әдәбиятында берьяклы үсеш алды.
Совет Россия чоры әдәбияты
thumb|right|200px|[[Муса Җәлилнең соңгы әсәрләре җыентыгы булган Моабит дәфтәренең беренчесе Яңалиф белән язылган, тышлыгында автор исеме кириллица белән язылганы да күренә]]thumb|left|200px|[[Моабит дәфтәре|Моабит дәфтәрләренең икенчесе гарәп язуы нигезендәге яңа имлә белән язылган]] 1927 елда ның рәсми килеш латин имләсенә, 1938 елда ның барлык төрки халыкларының әлифбаларын кирилл имләсенә күчерү процесслары да татар әдәбияты тарихында үз эзләрен калдыра.
Ватан сугышы (1941—1945) елларында татар әдәбиятынең үсешен яңадан күзәтергә була иде. Сугыш вакытында фронтта һәм тылда булган авыр һәмфаҗигале хәлләргә эләккән кешенең рухи халәтен сурәтләүдә, мәсәлән, яңа бизәкләр кулланылды.
Совет хакимияте елларында кеше шәхесенә карата мондый берьяклы карашның өстенлек итүенә дә карамастан, әдәбиятның аерым казанышлары булганын да кинәнеп әйтергә кирәк, ягъни ул үсешен туктатмады. Әлбәттә, бу үсеш темпын XX гасыр башындагы яңарыш колачы белән чагыштырып булмый иде. Гасырның беренче чиреге әдәбият өчен аерата уңдырышлы булды. Яңа жанр төрләре һәм формалары барлыкка килде. Психологик һәм иҗтимагый роман, фантастик повесть, романтик хикәя һәм драма, гражданлык лириасы, трагедия һ. б. жанрлар туды, булганнары тагын да үсте һәм баеды. Модернистик характердагы әсәрләр язылды. Кешене сурәтләүдә төп алымнардан берсе булган психологик анализ тирәнәйде. Әдәби тел нормалары тагын да ачыкланды.
Хәзерге әдәбият
300px XX гасыр азагы — XXI гасыр башы татар китаплары һәм татар матбугаты.
Маково (Подлясье воеводалыгы)
Маково  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Попово-Вонеске
Попово-Вонеске — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Луан-Вильгрюи-Фонтен
Луан-Вильгрюи-Фонтен — Франциянең Сена һәм Марна департаментында урнашкан коммуна.
Целюга
Целюга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Юмиж елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 28 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ялан (Белорет районы)
Ялан — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822006.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 5 кешенең яшәве мәгълүм.
Виллальфонсина
Виллальфонсина — Италиянең Абруццо төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Цеслин (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Цеслин  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(20056) 1993 FU64
(20056) 1993 FU64 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 21 мартында UESAC проекты тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 FU64» саналган.
Маломса
Маломса — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Устья елгасының уң ярыннан 424 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 46 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сарайбосна (Коҗасинан)
Сарайбосна (Saraybosna) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кайсери иле Коҗасинан илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Варен (Мюриц)
Варен  — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 1338
NGC 1338 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Шаталов (ай кратеры)
Шаталов - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 24,05 км булган кратер.
NGC 1338
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Шаталов (ай кратеры)
Атамасы
Кратерга атама Владимир Александрович Шаталов (1927-) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Бёре
Бёре (Beurey) — Франциянең Об департаментына караган коммуна, Вандёвр-сюр-Барс кантонына карый.
Орешино
Орешино — Болгариянең Хасково өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.