cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Облево
Облево — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сьмяри-Колёния
Сьмяри-Колёния — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Сади-Дольне
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сьмяри-Колёния
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Роза Туфитуллова
Роза Рәхмәтулла кызы Туфитуллова (1945 елның 17 октябре) — татар журналисты, Татарстан ССРның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Тормыш юлы
Роза Туфитуллова 1945 елның 17 октябрендә Татарстанның Аксубай районы Яңа Узи авылында дөньяга килә. Әтисе - колхоз рәисе, әнисе - башлангыч сыйныфлар укытучысы. Гаиләдә алты бала булалар, Роза иң олысы булганга, балаларны тәрбияләү аның җилкәсендә була. Яшьтән үк тырыш, зирәк һәм акыллы булуы ярдәм иткәндер, кыз урта мәктәпне алтын медальга, ә Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын кызыл дипломга тәмамлый.
1969 елдан - Казан телевидение студиясенең балалар тапшырулары редакторы.
1973 елдан "Яшь ленинчы" республика балалар газетасында эшли, 1977-1986 елларда әдәби хезмәткәр, өлкән корреспондент, баш мөхәррир вазыйфасын башкара.
1986-1988 - "Ялкын" Республика балалар журналы баш мөхәррире.
1988 елда исә хатын-кызлар өчен «Азат Хатын» Республика иҗтимагый – сәяси һәм сәнгать журналының баш мөхәррире (1991 елдан - «Сөембикә» журналы).
1992-2002 - Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе урынбасары, "Ак калфак" татар хатын-кызлар ассоциациясе рәисе.
Беренче чакырылыш РФ Иҗтимагый палатасы әгъзасы (2006-2008), Иҗтимагый палатаның мәдәни һәм рухи мирасны саклау мәсьәләләре буенча комиссиясе әгъзасы.
Татарстан Республикасында ярлыкау мәсьәләләре комиссиясе (1993 елдан башлап) һәм Россиядә ир-атларның һәм хатын-кызларның тигез хокукларын һәм тигез мөмкинлекләрен тәэмин итү буенча Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Федерация Советы рәисе каршындагы Иҗтимагый комиссия составына керә.
(15651) Тлеполем
(15651) Тлеполем — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 22 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «9612 P-L» саналган.
Роза Туфитуллова
Тормыш юлы
Борынгы татар чигүләрен җыю белән шөгыльләнә.
Гаиләсе
Кияүдә, улы һәм кызы бар.
Елена Вечтомова
Елена Вечтомова (Елена Андрей кызы Вечтомова,, — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, журналист.
Аъелдыз (Олту)
Аъелдыз (Ayyıldız) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Олту илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Млини (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Млини  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Степановка (Балык Бистәсе районы)
Степановка — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
Почта индексы — 422664.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Бельягуарда
Бельягуарда — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кырка (Сеетгази)
Кырка (Kırka) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Сеетгази илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Бирсешть (Михеешть, Вилча)
Бирсешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Собещани
Собещани — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Рязань
Ука елгасының югары уң ярында, аңа Трубеж елгасы кушылган урыныда, Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәгендә, Мәскәүдән 180 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.
Собещани
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рязань
Эре фәнни, хәрби, һәм сәнәгый үзәк. Шәһәргә ике аэропорт, ике елга порты, ике тимер юл вокзал, һәм ике автовокзал хезмәт күрсәтә.
Ука елгасы буйлап 50 км түбәнрәк «Иске Рязань» тарихи-ландшафт музей тыюлыгы урнашкан — биредә шул ук исемле Бөек Рязань кенәзлегенең башкаласы урнашкан булган, аның хөрмәтенә 1778 елда хәзерге шәһәргә исем бирелгән.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар — 95,8%.
Кливленд (Тейлор, Висконсин)
Кливленд  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ред-Дир
Ред-Дир (Red Deer) — Канаданың Альберта вилаятендә урнашкан шәһәр.
Тарих
1882 дә нигезләнә.
Виктор Пасхалов
Виктор Пасхалов (Виктор Никандр улы Пасхалов,, — , ) — рус көйязары, Казандагы беренче түләүсез музыка мәктәбе мөдире (1881-1882).
Зялёны Краж
Зялёны Краж (Зялёны Краж ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Жлобинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Куликовская
Куликовская (Куликовская) — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (54%), комиләр (46%).
Мойро
Мойро (Meuro) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Педра-Бранка-ду-Амапари
Педра-Бранка-ду-Амапари — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Амапа штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каза Роса (Павия)
Каза Роса — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Роса Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лаосс
Лаосс — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Крейгсвилл (Көнбатыш Виргиния)
Крейгсвилл  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Крейгсвилл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(8328) Uyttenhove
(8328) Uyttenhove — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Уэйн (округ, Миссури)
Уэйн — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Гринвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1818 елда оештырыла.
Халкы
2019 елда халык саны 12 392 кеше тәшкил иткән.
Территориясе
Округ мәйданы 1971 км² тәшкил итә.
Ключ (Вала кушылдыгы)
Ключ – Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Удмуртия,, биләмәләрендә ага. Елга  Вала елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Нократ, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Айгөл Идрисова
Биографиясе
Айгөл Илдус кызы Идрисова 1995 елда Башкортстан Республикасының Ишембай шәһәрендә туган.
2002-2011 елларда Ишембайдагы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-нче Башкорт гимназия-интернатында, 2011-2013 елларда Уфадагы Рәми Гарипов исемендәге 1-нче Башкорт республика гимназия-интернатында укый. 2013 елдан Башкорт дәүләт университетының Физика-техник институты студенты.
Шашкада уйнарга балалар бакчасына йөргәндә алты яшьтә өйрәнә. Мәктәпкә баргач, беренче класстан шашка секциясенә языла. 9 яшендә 2004 елгы Россия шәхси-команда чемпионатында халыкара шашка буенча хатын-кызлар арасында чыгыш ясый. Уфа шәһәренең 23-нче балалар һәм үсмерләр спорт мәктәбе укучысы. 2011 елга кадәр «Сатраш» шашка клубы (Ишембай), 2012 елдан «Юность»шашка клубы (Уфа) өчен чыгыш ясый. «Башнефть» профессиональ шашка клубы өчен уйный (Уфа).
Халыкара шашка  буенча хатын-кыз арасында Россия чемпионатының бронза призеры (2011 ел, Уфа).
Халыкара шашка буенча Россия шәхси-биеклек чемпионатында Россия чемпионы (шәхси зачет, шулай ук командада) (ноябрь 2011, Ишембай, Россия).
Халыкара шашка  буенча хатын-кыз арасында дөнья чемпионатының бронза призеры (ноябрь 2011, Улан-Батор, Монголия).
Халыкара шашка буенча хатын-кыз арасында Россия чемпионатының көмеш призеры (2012, Ишембай).
Бөтендөнья интеллектуаль уеннары чемпионы (Лилле, 2012 ел) (хатын-кыз арасында халыкара шашка буенча дөнья чемпионаты).
Блиц программа буенча Европа чемпионатының бронза призеры (2013, Венгрия, Будапешт).
2013 елдагы халыкара шашка  буенча дөнья чемпионатында 19 яшькә кадәрге кыз арасында җиңүче (Франция, Мирпуа).
Россия җыелма командасы составында җитез программа буенча Европа чемпионы (октябрь 2014, Эстония)
2014 елда халыкара шашка  буенча Европа беренчелегендә кызлар арасында җиңүче (Беларусь, Пинск).
Россиянең халыкара шашка (2004), шулай ук рус шашкасы буенча яшьләр җыелма командасына керә
2015 елда халыкара шашка буенча дөнья чемпионатында 6 нчы урынны яулый.
Матбугат
Россия һәм Башкортстан җыелма командасының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башкортстан» газетасындагы әңгәмәдә (15.01.2008) Башкортстан шашкасының киләчәген билгеләп үтә:
«Уфадан 10 яшьлек Азалия Сәгыйтова, аның якташы 16 яшьлек Юлия Вәлиева, Ишембай кызлары 12 яшьлек Айгөл Идрисова һәм 15 яшьлек Алия Әминова - болар безнең киләчәккә нигез. Егетләрдән үзенең ачык сәләтен Айнур Шәйбәков раслый».
Бурнан (Эндр һәм Луара)
Бурнан — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Шемлей
Шемлей — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Озерка елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Грили (Канзас)
Тарихы
Грили шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шемлей
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сьнегоцин
Сьнегоцин — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Собибур
Собибур — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Обшарники
Обшарники — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Садкув (Вроцлавский повяты)
Садкув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15652) 1048 T-1
(15652) 1048 T-1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1971 елның 25 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1048 T-1» саналган.
Әнис Галимҗанов
' Әнис Фоат улы Галимҗанов''' — татар галиме, физика-математика фәннәре кандидаты.
Галим 1959 елның 17 октябрендә Чутай авылында туган. Мәктәптә укыган елларында ук үтә сәләтле, кызыксынучан, эзләнүчән бала булып таныла. 1976 елда ике сыйныф экзаменнарын берьюлы биреп, вакытыннан алда алтын медаль белән Чепья урта мәктәбен тәмамлый. Мәктәп елларында республика олимпиадаларында катнашып, физика һәм математика фәннәре буенча җиңүче, призер була. Казан һәм Мәскәү дәүләт университетлары каршындагы физик-математик юнәлештәге мәктәпләрдә читтән торып укый.
1976-1981 елларда Казан дәүләт университетының механика-математика факультетында укый. Университетны тәмамлагач, берара инженер булып эшли. Соңрак – механика-математика факультеты ассистенты, аспиранты. Шушында диссертация яклап физика- математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.
Казан университетының исәпләү математикасы һәм кибернетика кафедрасы доценты. Фәнни эшчәнлеген дәвам итә.
Зялёны Мох
Зялёны Мох (Зялёны Мох ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Мазырский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Михельн
Михельн (Micheln) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сари (Британ Колумбиясе)
Сари (Surrey) — Канаданың Британ Колумбиясе вилаятендә урнашкан шәһәр.
Тарих
1879 да нигезләнә.
Млиниска (Мислиборский повяты)
Млиниска  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Атайгаш
Атайгаш — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Анзас елгасының уң ярыннан 3 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь инешенән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бельянес
Бельянес — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(8329) Speckman
(8329) Speckman — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 22 мартында Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 FP3» саналган.
Фотин
Фотин — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Налчык
Налчык (Нальчик, Налшык, Налчыкъ) — шәһәр, Россия Федерациясенең Кабарда-Балкария Җөмһүрияте башкаласы.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1921 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): кабардалар (49,8%), урыслар (28,7%), балкарлар (12,3%), осетиннар (2,0%).
Педра-Гранди
Педра-Гранди — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каза Роци (Модена)
Каза Роци — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Роци Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
HD165321
HD165321 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Воча
Воча — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Векса елгасының уң ярына тамагыннан 8,9 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 64 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гусево (Мари Ил)
Гусево (Гусево, Гусево) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: даими яшәүче халык юк.
Яңа Асбис
Яңа Асбест (Новоасбест) — Свердловск өлкәсенең Горноуральский шәһәр округы составына керүче бистә.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Тарих
1933—2004 елларда эшчеләр бистәсе статусын йөрткән.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар, татарлар һ.б.
Кыркармут (Кандыра)
Кыркармут (Kırkarmut) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Кандыра илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Владимир Виноградов (1921)
Владимир Виноградов (Владимир Алексей улы Виноградов,, — , ) — СССР һәм РФ икътисад тарихчысы, икътисад фәннәре докторы (1965), СССР ФАнең хакыйкый әгъзасы (1984), СССР дәүләт пермиясе лауреаты (1984), Иҗтимагый фәннәр буенча фәнни мәгълүмат институты директоры (1972-1998).
Кыр Шонталысы (Татарстан)
Кыр Шонталысы — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.
Почта индексы — 422931.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Кливленд (Чиппева, Висконсин)
Кливленд  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Огонки (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Огонки  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Бирсою
Бирсою — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ларбе
Ларбе — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Грин (Канзас)
Грин  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Грин шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зялёны Сад (Гомельский районы)
Зялёны Сад  (Зялёны Сад ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Никуленки
Никуленки (Никуленки) — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Собиска
Собиска — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(8330) Fitzroy
(8330) Fitzroy — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 28 мартында Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 FX3» саналган.
Кросс-Лейнс (Көнбатыш Виргиния)
Кросс-Лейнс  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Дальнегорск
Дальнегорск (Дальнегорск) — Россия Федерациясенең Диңгез буе краенда урнашкан шәһәр.
Кросс-Лейнс (Көнбатыш Виргиния)
Географиясе
Кросс-Лейнс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Дальнегорск
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1930 елдан, шәһәр статусын 1989 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,4%), украиннар (1,6%).
Бөрнаби
Бөрнаби (Burnaby) — Канаданың Британ Колумбиясе правинсәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
1859 да нигезләнә.
HD165396
HD165396 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Садкув (Олесницкий повяты)
Садкув  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Георгий Виноградов (1908)
Георгий Виноградов (Георгий Павел улы Виноградов,, — , ) — СССР опера җырчысы (лирик тенор), РСФСРның атказанган әртисе (1949).
Караҗакая (Мерзифон)
Караҗакая (Karacakaya) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Амасья иле Мерзифон илчесенә караган бер авыл (köy).
Бенавен-де-Сегрия
Бенавен-де-Сегрия — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Педра-Дорада
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Нылга (Вала кушылдыгы)
Нылга – Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Удмуртия,, биләмәләрендә ага. Елга  Вала елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 80 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Фелпс (округ, Миссури)
Фелпс — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Ролла шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1857 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1743 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Фелпс (округ, Миссури)
Альбина Исхакова
Исхакова Альбина Хаҗи кызы (Исхакова Альбина Хажимовна; 25 гыйнвар 1938 ел) — җәмәгать эшлеклесе, бөтендөнья башкортлары корылтаеның «Ал да нур чәч халкыңа» медале кавалеры.
Биографиясе
Альбина Хаҗи кызы Исхакова 1938 елның 25 гыйнварында Башкорт АССРның Әбҗәлил районында Аскар авылында күп балалы гаиләдә дөньяга килгән. Күпмедер вакыт балалар йортында тәрбияләнгән, Уфа каласындагы 1-нче мәктәпне тәмамлаган. Спорт белән актив шөгыльләнә, спорт гимнастикасы буенча Россия һәм Башкортстан чемпионы була.
Альбина Хаҗи кызы җәмәгать эшенә лаеклы ялга чыккач актив кушылып китә. Башкортстан Республикасының Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте оешмасы эшендә катнаша, Уфадагы «Ак тирмә» милли-мәдәни үзәгендә «Әбиләр мәктәбе» җитәкчесе була.
72 яшендә бию башкарып республика «Байык» телевизион конкурсы лауреаты була, 2010-2011 елларда Бөтенрәсәй үзешчән сәнгать фестивале призеры була.
Мисте
Мисте (Mieste) — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.
Альбина Исхакова
Биографиясе
«Тамыр» телестудиясенең «Тамыр өләсәе" дигән абруйлы исем белән бүләкләнгән.
Мисте
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Альбина Исхакова
Биографиясе
79 яшендә хәләле Фәнис Гайнетдин улы белән ГТО нормаларын үтәп, алтын значоклар яулый.
2017 елда «Урал» галереясында үзе җитештергән кул эшләреннән шәхси күргәзмә үткәрә.
Башкортстан Мәдәният министрлыгының Альбина Хаҗи кызын башкорт халкының мәдәниятен һәм холык-гадәтләрен саклап калуга зур өлеш керкәнен билгеләп, Мактау грамотасы белән бүләкләгән.
Видеоязмалар
Исхакова Альбина
Буссе (Эндр һәм Луара)
Буссе — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Аяз (Кызылтепе)
Аяз (Ayaz) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Кызылтепе илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Моджеве (Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы)
Моджеве  — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каза Руҗери (Модена)
Географиясе
Каза Руҗери Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Вымчук
Вымчук — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Шарна елгасының уң ярына тамагыннан 8 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шестовка
Шестовка — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Киров өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Леком елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зур Кийзас
Б.Кийзас — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы КАР/Об/2677/635/23 урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь инешенән Новокузнецк каласына чаклы, Кондома елгасын кертмичә,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Диләрә Ваһапова
Диләрә Ваһапова, Диләрә Зөфәр кызы Ваһапова (1985 елның 14 сентябре, ССРБ, РСФСР, Ленинград) — татар җырчысы, җырлар авторы, «Мураками» рок-төркеменең җитәкчесе. Татарстанның атказанган артисты (2020).
Тәрҗемәи хәле
1985 елда Ленинград шәһәрендә дөньяга килә, соңрак Казанга күчә.
Казан дәүләт энергетика университетын тәмамлый.
2004 елда «Халык артисты-2» телевизион проектында катнаша.
2004 елда «Мураками» рок-төркеменә керә һәм аны җитәкли. Төркем Сергей Безруков төшергән «Реаль әкият» фильмына музыка яза, 2010 елда «Яңа дулкын» фестивалендә катнаша.
Танылган җырлары - "Урал турында", "Нуль километры", "Әкият".
2014 елда "Тавыш" (Голос) дигән телевизион проектта катнаша.
Виктор Винтер
Виктор Винтер (Виктор Георги улы Винтер,, — , ) — биохимик, биология фәннәре докторы (1981), профессор (1982), ТРның атказанган югары мәктәп укытучысы (2005), Казан университетының биохимия кафедрасы мөдире (1994-2005).
(8331) Dawkins
(8331) Dawkins — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 27 маенда Кэролин Шумейкер, Шелте Бас тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 KK1» саналган.
Зялёныя Луки
Зялёныя Луки (Зялёныя Лукі ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Ричмонд (Канада)
Ричмонд (Richmond) — Канаданың Британ Колумбиясе вилаятендә урнашкан шәһәр.
Тарих
1879 да нигезләнә.
Кыркгечит (Гүрпынар)
Кыркгечит (Kırkgeçit) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Ван иле Гүрпынар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Соболе (Люблин воеводалыгы)
Соболе  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сьнехи
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(15654) 1176 T-1
(15654) 1176 T-1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Клинтон (шәһәр, Висконсин)
Клинтон  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Педра-ду-Анта
Педра-ду-Анта — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Фотош
Фотош — Румыниянең Ковасна жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Огродники (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Огродники  — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Биоска (муниципалитет)
Биоска — Испаниянең Льейда провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ларривьер-Сен-Савен
Ларривьер-Сен-Савен — Франциянең Ланда департаментында урнашкан коммуна.
Садовице (Вроцлавский повяты)
Садовице  — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Биртин (Бихор)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гринлиф (Канзас)
Гринлиф  — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Гринлиф шәһәре  елда нигезләнгән.
Мараки
Мараки (Мараки) — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Моджевець
Моджевець — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Баксан (шәһәр)
Баксан (Баксан, Бэхъсэн, Басхан) — Россия Федерациясенең Кабарда-Балкария Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1964 елдан, шәһәр статусын 1964 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): кабардалар (90,3%), урыслар (7,5%).
Бюэй-ан-Турен
Бюэй-ан-Турен — Франциянең Эндр һәм Луара департаментында урнашкан коммуна.
Аяз (Мустафакемалпаша)
Аяз (Ayaz) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Мустафакемалпаша илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Әботсфорд
Әботсфорд (Abbotsford) — Канаданың Британ Колумбиясе вилаятендә урнашкан шәһәр.
Электрокардиограмма
ЭКГ. Күп кенә йөрәк тайпылышларын электрокардиограмма күрсәтергә мөмкин. Әгәр сезнең вакыт-вакыт кинәт тыныгыз бетсә, күкрәк читле­ гендә авырту сизсәгез, сәбәпсез хәлегез китсә, йөрәк туктаган шикелле булып, күпмедер вакыттан кага башласа, нинди авыру булганын электро­ кардиограмма тасмасы ачыклый. Ул йөрәк функциясенә бәя бирергә бу­лыша. Шикәр диабеты белән авырган кешеләргә периодик рәвештә ЭКГ ясап торырга кирәк, чөнки бу авыру вакытында кан тамырлары һәм йөрәк I зарарлана. ЭКГны еш ясатырга ярый, бу тикшеренү вакытында нурланыш. Йөкләнеше булмый, организм өчен ул зарарсыз.
Әботсфорд
Тарих
1892 дә нигезләнә.
Каза Салватори (Модена)
Каза Салватори — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Каза Салватори Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Лавалетт (Көнбатыш Виргиния)
Лавалетт  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Лавалетт халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ныша (Вала кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Нократ, елга бассейны – Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Огрудек (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Зяткавичы
Зяткавичы (Зяткавічы ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Кармянский районында урнашкан авыл.
Казакъстанда ислам
Казакъстанда ислам (Қазақстандағы ислам) — Казакъстан территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Казакъстан халкының (18 551 мең кеше) 70,20 % ы (13 158 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020). Ислам — Казакъстанда гамәлдә булган иң зур дин: ил халкының 70,2 % ын мөселманнар тәшкил итә. Этник казакълар — күбесенчә Хәнәфи мәзһәбе сөнни мөселманнары. Шулай ук илдә аз санда шигыйлар һәм әхмәдияләр дә яши. Географик күзлектән караганда, Казакъстан дөньяның мөселман күпчелеге яшәүче иң төньяк иле булып тора. Казакълар ил халкының яртысыннан артыгын тәшкил итә, мөселман җәмгыятенә үзбәкләр, уйгырлар һәм татарлар керә. Ислам беренче тапкыр ил территориясенә (көньяк төбәкләренә) VIII гасырда гарәпләр аша килгән.
Тарих
Ислам хәзерге Казакъстан җирләренә VIII гасырда, гарәпләр Үзәк Азиягә килеп җиткәч, үтеп кергән. Ислам башта Төркистанның көньягында урнашкан, аннары акрынлап төньякка таралган. 875—999 елларда Урта Азиядә хакимлек иткән чорында Тараз тирәсендә яшәүче халык ислам динен кабул итә. X гасырда ислам дәүләт дине итеп игълан ителгән. XIV гасыр ахырында Алтын Урдада яшәүче татарлар һәм башка Урта Азия кавемнәре арасында ислам дине киң тарала. Исламны Алтын Урда ханнары Бәркә (1255—1266) һәм Үзбәк (1312—1340) кабул итә. Төбәктәге төрки телле халыклар арасында ислам дине таралышына ясәвия тәрикатына нигез салган Хуҗа Әхмәт Ясәви зур өлеш керткән.
XV гасыр урталарында ислам Казакъ ханлыгының дәүләт диненә әверелә. XVIII—XIX гасырларда Россия империясе эзлекле рәвештә Казакъстан һәм Урта Азия территорияләрен яулап ала бара. Патшабикә Екатерина II татар муллаларын казакълар һәм төбәктәге башка мөселман халыклары арасында үз йогынтысын тарату өчен куллана. XIX гасырның 60нчы елларына кадәр Төркистан һәм Дала крае мөселманнары Уфадагы Мөселман дини җыенына (Ырынбур мөселман диния нәзарәте) карый. 1868 елга кадәр Төркистан һәм Дала краенда мәчет имамнары булып бары тик татарлар гына хезмәт итә. Руханиларның абруе үсү һәм дини хакимиятнең бер халык (татарлар) кулында туплануы Россия империясенең дәүләт мәнфәгатьләренә туры килми. Шуңа бәйле рәвештә патша администрациясе тарафыннан дин мәсьәләләрен җайга салучы һәм далада Исламның таралуына каршы торуга юнәлдерелгән берничә нигезләмә чыгарыла. «Кыргызларның дини эшләре белән идарә иту турындагы вакытлы положение» нигезендә (1868, 1885 еллар) казакъ халкы Ырынбур мөселман диния нәзарәте кул астыннан чыгарылган һәм җирле хакимият карамагына тапшырылган. Көнбатыш Себер һәм Ырынбур крае казакъ-мөселманнары гомуми гражданнар идарәсенә һәм аның аша РИ Эчке эшләр министрлыгына буйсындырыла. Ырынбур мөселман диния нәзарәтенә үз эшчәнлеген Төркестан краена тарату тыела (1880 елның 4 мартындагы боерык). Мәчет төзү, муллалар сайлау кебек мәсьәләләрне губернаторлар һәм хәрби башлыклар алып бара. Казакъларның никах һәм гаилә эшләре руханилардан алына һәм халык судына буйсындырыла. Мәчетләр төзү һәм муллалар саны катгый чикләнә. Инкыйлабатан соң кабул ителгән «Чиркәүне дәүләттән аеру турындагы Декрет» һәм хакимиятнең дингә карата сәясәте совет чорында мөселман руханиларының һәм Ислам диненең барлык торышын тамырдан үзгәрткән. 1923 елда Уфада үткән II Бөтенроссия мөселманнар корылтаенда эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составына Казакъ казыяты кертелә. Шулай итеп, республикада беренче мөстәкыйль дини оешма — Казакъстан мөселманнары казыяты барлыкка килә. 1926 елда Казакъстанда 55 мөхтәсибәт теркәлгән.
1943 елда штаб-фатиры Ташкентта булган Үзәк Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте (Орта Азия және Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы, САДУМ) оештырыла. Казакъстан мөселманнары казыяты Үзәк Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәтенә кертелә. 1943 елда ССРБ хөкүмәте мөселман халкы булган эре шәһәрләрдә мәчетләр ачарга рөхсәт итә. 1946 елдан Казакъстанның беренче казые, Алматы шәһәре имамы итеп Үскәмәндә туган, Казан мәдрәсәсен тәмамлаган, татар милләтеннән Габделгаффар Шәмсетдинов (1884—1953) билгеләнә. 1952 елда Казакъстан казые вазыйфасына 1890 елда Акмола өлкәсенең Малтабар авылында туган, Хәлиф Әхмәт Госанулы мәдрәсәсен тәмамлаган Садуакас Гыйльмани билгеләнә. 1972—1979 елларда казый вазыйфасында 1932 елда Омск өлкәсендә туган, Бохарада «Мир-Араб» мәдрәсәсендә, Димәшкъ университетының шәригать факультетында белем алган Жакия хаҗи Бейсенбайулы була.
Оешма
1990 елда Казакъстан казыяты Үзәк Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте составыннан чыгарыла һәм бәйсез Казакъстан мөселманнары мөфтиятенә нигез салына, аннары ул Казакъстан мөселманнарының Диния нәзарәте (Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы) итеп үзгәртелә. 1990 елның 12 гыйнварында Казакъстан мөселманнарының I корылтаенда Диния нәзарәте мөфтие итеп Ратбек хаҗи Нысанбаев сайлана. Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев Алматыда ислам институты ача. Казакъстан мөселманнарының 2000 елның июнь июнендә узган III корылтаенда Югары мөфти итеп Габсаттар хаҗи Дербисалиев сайлана.
2013 елның 19 февралендә Казакъстан мөселманнарының VII чираттан тыш корылтаенда Маямеров Ержан Малгажыулы Югары мөфти итеп сайлана.
2017 елның 8 декабрендә узган Казакъстан мөселманнарының VIII корылтаенда Югары мөфти итеп сайлана.
2020 елның 7 февралендә Нур-Солтанда узган Казакъстан мөселманнарының чираттан тыш IX корылтаенда Югары мөфти итеп 1977 елда туган, Ташкент ислам институтын тәмамлаган Наурызбай хаҗи Таганулы сайлана.
1991 елда, Казакъстан бәйсезлек алганда, республикада нибары 68 мәчет исәпләнә. 2000-еллар башында аларның саны 1 652 гә җиткән, ә 2011 елның 1 гыйнварына Казакъстанда 2 756 мәчет булган. 2012 елның 19 июнендә «Казакъстан мөселманнарының Диния нәзарәте» республика дини берләшмәсе теркәлгән һәм 2 228 мәчет әлеге берләшмәнең филиаллары сыйфатында яңадан теркәлү үткән.
Хәзерге заман
Казакъстанда, нигездә, казакълар, үзбәкләр, уйгырлар, дунганнар, таҗиклар, кыргызлар, төрекмәннәр, татарлар, башкортлар, Төньяк Кавказ халыклары, азәрбайҗаннар (күбесенчә шигыйлар) Ислам динен тота. Ислам дине казакъ халкы тарафыннан этник үзенчәлекнең состав өлеше буларак кабул ителә. Казакъ халкының төп өлеше үзләрен мөселман дип саный һәм теге яки бу дәрәҗәдә ислам йолаларының бер өлешен генә булса да үти. Казакъстанда дөньяның бай мөселман дәүләтләре ярдәме белән Ислам мәгариф учреждениеләре челтәре булдырылган. Дәүләт хакимияте Ислам белемен контрольдә тотарга омтыла: 2011 елдан илдә «Ислам белеме» белгечлеге буенча дәүләт стандарты барлыкка килә.
Мәчет
1890 елда Верныйның Татар бистәсендә яшәүче татарлар шәһәрдә беренче мәчетне — Татар мәчетен төзегән.
1930-елларда бинасы милли азчылыклар өчен клуб булып хезмәт иткән, сугыштан соң универсам төзегәндә сүтелгән Татар мәчете урнашкан урында 1993 елда шәһәрнең үзәк мәчетенә нигез салынган. Төзелеш эшләре 1999 елда гына тәмамланган. Проектның авторлары: архитекторлар С. К. Баймагамбетов, Ж. Н. Шарапиев, К. Жарылганов; конструктор К. Р. Толебаев.
Гади герпеслы кератит
Гади герпеслы кератит — дөньяның бөтен илләрендә берьяклы мөгезкатлауның җөе барлыкка килүнең төп сәбәбе һәм үсүче илләрдә сукырлыкның иң еш инфекцион сәбәбе. Үсүче илләрдә мөгезкатлауның якынча 60% җәрәхәте гади герпес вирусы (HSV) белән бәйле һәм дөньядагы 10 млн кешедә күзнең герпес чире үсеш алырга мөмкин.
Гади герпес вирусы
Гади герпес вирусы кубсыман капсулалы һәм аның ике сырмалы ДНК молекуласы бар. Ике астипны аералар: HSV-1 һәм HSV-2, алар барлык төеннәрдә була ала. HSV-1 башлыча тәннең өске өлешенең инфекцион зарарлану сәбәбе була, шул исәптән бит, ирен һәм күз; HSV-2 булдырылган венерик чир сәбәбе була (гениталь герпес) Сирәк җенси якынлык яки бала тудырганда җенси юлларның йогышлы бүлендеге белән бәйләнеш өчен HSV-2 күз чире сәбәбе була ала (туганнар офтальмиясе). HSV күчерүне кешеләрнең тыгыз урнашканлыгы һәм начар гигиена шартлары җиңеләйтә.
Беренчел инфекция
Беренчел инфекция (алдан вируслы тәэсирсез), кагыйдә буларак, һава белән күчү юлы, сирәгрәк — туры бәйләнеш белән була. Гомернең беренче 6 ай дәвамында канда ананың антитәнчекләр титры югары булганлыктан бала инфекциягә бирешүчән түгел. Күпчелек чир очраклары субклиник бара һәм субфебрилитет, хәлсезлек яки өске сулыш юллары зарарлану симптоматикасын гына күрсәтә. Балаларда блефароконъюнктивит үсеш алырга мөмкин (рәс. 9.10), ул, кагыйдә буларак, уңайлы бара һәм үзеннән-үзе бетә, шул ук вакытта микроагачсыман мөгезкатлау зарарланулары сирәк үсеш ала.
Рецидивлы инфекция
Рецидивлар (күзәнәкле һәм гумораль иммунитет булганда реактивация) түбәндәгечә була.
1.             Беренчел йоктырудан соң вирус сизгер төенгә үтеп керә һәм анда яшерен формада саклана.
2.             Субклиник реактивация вакыт-вакыт HSV таралганда барлыкка килә ала (бу чорда пациент йогышлы). Бизгәк, гормональ үзгәрүләр, УШ-нурланыш, өч тармаклы нервның җәрәхәте һәм зарарлану кебек этәргечләр клиник реактивация сәбәбе була ала, бу вакытта вирус репликацияләнә һәм сизгер аксоннар буенча перифериягә күчә һәм чир рецидивына китерә.
3.             Чир күренеше реактивация урынына бәйле һәм беренчел чир урыныннан ерак урнаша ала. Гомер дәвамында реактивация йөзләр тапкыр була ала.
4.             Беренче эпизодтан соң офтальмологик патологияләрнең рецидивлар өлеше 10% бер елдан соң, 23% — 2 елдан соң, якынча 50% — 10 елдан соң арта. Моңа кадәр һөҗүмнәр саны күбрәк булган саен, рецидив куркынычлыгы югарырак.
'''NB Авыр чирнең куркынычлык шартлар ике яклы һәм еш рецидивлы була ала һәм аңа күзнең атопик чирләре, сабыйлык, БИДС, ачлы-туклы яшәү, кызамык һәм малярия керә. Урынлы стероидларны нәзакәтсез куллану «географик» җәрәхәт үсешенә китерә ала' (алга таба кара).''
Эпителиаль кератитның клиник күренешләре
Эпителиаль (агачсыман, «географик») кератит - вируслы репликация нәтиҗәсе һәм инфекциянең иң еш күренеше.
1.             Төрле яшьтә уртача уңайсызлык тойгысы, яшь түгелү һәм күрү начарлану белән билгеләнә.
2.             Билгеләре (барлыкка килү тәртибендә).
•               Үтә күренмәле булмаган эпителиаль күзәнәкләрнең кытыршы тимгелле яки йолдызлы кимчелек тупламалары.
•               Үзәктәге эпителий десквамациясе агачсыман җәрәхәтләнү ясалуга китерә, ешрак үзәктә урнаша. (рәс. 9.11а).
•               Кимчелек ахырында — үзенчәлекле бүлтәюләр  (терминаль суганчалар) Төп җәрәхәтләр флюоресцеин белән әйбәт буяла (рәс. 9.11б).