cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эмиль Зиннуров
Эмиль Зиннуров, Эмиль Ирек улы Зиннуров (1999 елның 26 марты, РФ, Волгоград) – спортчы, су тубы буенча Россия җыелма командасы әгъзасы, 2018 елдан Казанның «Синтез» су тубы клубы командасы өчен чыгыш ясый, су тубы буенча Россия чемпионы (2019-2020, 2020-2021, 2021-2022 елгы сезоннар), спорт мастеры. Су спорты төрләрен үстерү үзәге «Синтез-академия» генераль директоры .
Тәрҗемәи хәле
1999 елның 26 мартында Волгоградта су тубы буенча спортчы һәм тренер Ирек Хәйдәр улы Зиннуров гаиләсендә туган. Әнисе Эльмира, педагогика училищесын тәмамлаган башлангыч класслар укытучысы. Бер бабасы Яшел Үзән районы Кече Шырдан авылыннан (Каюм Насыйри туган авыл), икенче бабасы ― Яңа Саладан. Эмиль ― гаиләгә зур сынаулар белән килгән шатлык, чөнки гаилә корганнан соң, Зиннуровларның ун еллап балалары булмаган. Казанга гаилә Эмильгә биш яшь вакытта әйләнеп кайткан. Эмиль инглиз телен тирәнтен өйрәнә торган 9нчы мәктәптә укыган.
Эмиль Казанда 6-7 яшендә башта хоккей белән мавыккан. Әмма аягын сындырып, умыртка баганасының муен өлешенә зыян китергәч, хоккей белән кызыксынуын югалта. Аннан йөзү белән шөгыльләнә башлагач, су тубы спорты белән кызыксынып киткән, үзеннән ике яшькә өлкәнрәк спортчылар булган командаларда уйнаган, су спорты төрләрен үстерү үзәге «Синтез-Академия»дә шөгыльләнә башлаган. Тренеры – әтисе Ирек Зиннуров.
2015 елда Барселонада Испания җыелма командасына каршы иптәшләрчә матчта катнаша, бер елдан соң, 2016 елда «Барселона» командасына чакыралар, анда бер сезон эшли.
2018 елдан Казанның су тубы буенча «Синтез» клубы өчен уйный башлаган. Үзенчәлеге – сулагай (командада берүзе).
Спорттагы уңышлары
Буе 185 кг, авырлыгы 82 кг.
Валдис Целмс
Валдис Целмс (1943 елның 24 октябрендә туган) латыш сәнгать әһеле, график дизайнер һәм нео-мәҗүсилек җитәкчесе. Ул үзенең кинетик сәнгате өчен мәшһүр һәм Балтик нео-мәҗүсилек Latvijas Dievtuŗu sadraudze оешмасының җитәкчеләренең берсе.
Иртә тормыш һәм белем алуы
Валдис Целмс 1943 елның 24 октябрендә Сигулда Муниципалитетында, Вилдогас пагастста туган булган. Ул Рига Төзелеш Колледжында һәм Латвия Сәнгать Академиясендә Сәнәгать Сәнгате бүлегендә укыган.
Сәнгать һәм дизайн
Целмс 1960-ынчы елларда Латвиядә сәнгать формасы өйрәнүе өчен кинетик сәнгать нигезләүчеләренең берсе булып таныла. Ул 1970-енче елларда Латвия сәнгать дөньясында кинетик сәнгать, фотомонтажлары һәм график дизайны белән мәшһүр булган. Кинетик сәнгате өчен ул хәзерге материаллары һәм ихтыяҗларны халык сәнгатеннән йогынтылар белән комбинацияләгән һәм табигать хәрәкәтләрен эмуляцияләп караган. Ул 1970-енче елларда дизайнын ясап караган күбрәк амбициоз сыннарның кайберәүләре вакытында реализацияләнмәгән булган, әмма Советлар Союзы төшүеннән соң төзелгән һәм күрсәтелгән булган. 1980-енче елда ул төп юллары аша Латвия башкаласына кергәндә кешеләрне рәхим итә торган зур "Rīga" (Рига) тамгаларының дизайнын ясаган.
Целмсның сәнгать эшләренең зур ретроспективасы 2013 елда Латвия Декоратив Сәнгатьләр һәм Дизайн Музеенда 70-енче туган көнен котлавында үткәрелгән булган. 2014 елда ул Латвия дәүләтеннән Өч Йолдыз Ордены белән бүләкләнгән булган.
Мәҗүси яңарыш
Целмс Балтик нео-мәҗүси төркеме Latvijas Dievtuŗu sadraudze җитәкчеләренең берсе. Бу вазифасында ул Даугава елгасында утрауда 2007 елда инаугурацияләнгән Локстене Диэвтури изге урынын барлыкка китергән такымны җитәкләгән. 2007 елда ул Latvju raksts un zīmes (сүзгә-сүз тәрҗемәсеː Латыш Өлгеләре һәм Символлары) китабын нәшер иткән, ул яхшы сатылган булган. 2016 елда ул Baltu dievestības pamati (сүзгә-сүз тәрҗемәсеː Балтик Дин Нигезләре) эшен нәшер иткән, анда ул, Эрнестс Брастиньш, Мария Гимбутас һәм Янина Курсита-Пакуле йогынтысы астында Балтик Илаһларга һәм аларны ничек белүгә кереш бирә.
Стив Бламайерс
Стив Бламайерс (1955-енче елда туган) нео-мәҗүсилек, кельт рухияте һәм фольклор өлкәсендә өйрәнүче һәм тарихчы һәм бу өлкәләрдә өч китап авторы.
Иртә тормышы
Шотландиянең көнбатыш ярында Эрда туып ул Гаретһ Найт белән унике ел буена көнбатыш мистерия традициясен өйрәнгән, шуннан соң өйрәнүләрен кельтик фәннәргә юнәлдерткән. Ул һәм аның хәзерге вакытта элеккеге хатыны Һелен Стар Вашингтон штатында "Wandering Angus" дигән Кельт ресурс һәм мәгариф үзәген нигезләгән. Хәзер ул Нью-Йоркта, Биконда яши.
Кельт традицияләре һәм өйрәнүләрендә катнашуы
Бламайерс кельт традицияләре буенча абруй һәм Дөнья Диннәре Парламенты киңәшмәсендә Кельт халыклары вәкиле булган. 1986-ынче елда ул Шотландиядә Кельт Өйрәнүе һәм Фольклор Җәмгыятен нигезләгән һәм CRFS журналы Seanchas-ны язган һәм мөхәррирләгән. Ул Тибет Буддачылыгы монахлары белән Шотландиядә Изге Утрау, Клайд Фиртһын барлык ышану кешеләре өчен рухи ретрит урынын ясау өчен эшләгән. Ул Һоквуд компаниясе әгъзасы һәм Авалон компаниясенең күмәкләшеп нигезләүчеләрнең берсе. Ул шулай ук Ярымутрау Колледжында кельт мәдәнияте тасвирламасын укыта.
Ул шулай ук 1996 елда Һайленд Клиеренсес Мемориаль Фондын нигезләргә ярдәм иткән, һәм шуннан соң Һайленд Клиеренсес фаҗигасе истәлегенә финанслар җыю өчен чаралар үткәрергә ярдәм иткән.
Сәяхәтләр
Ул барлык җиде континентларда киң сәяхәт иткән, дөнья шарын әйләнеп узган һәм илледән артык илгә барган. Ул Кельт, Викинг һәм Инуит халыклары буенча абруй һәм Ирландия, Шотландия, Исландия һәм Гренландия җәмгыяте, мәдәнияте һәм тарихының киң белеменә ия. Ул Патша Яхта Ассоциациясендә лицензияләнгән Зодиак йөртүчесе һәм 2002 елдан бирле Линдблад Экспедицияләре һәм National Geographic Society өчен экспедиция җитәкчесе булып эшләгән.
Исламда уң һәм сул як
Исламда кеше тәне ягына аеруча игътибар бирелә. "Чиста" әйберләр эшләгәндә (ашау, эчү, киенү) өстенлек уң ягына бирелә, һәм "пычрак" эшләрне эшләгәндә (истинҗә, борыныгызны сеңгерү, киендерү) — сул якка.
Уң як
Гарәп сүзе ямин туры мәгънәдә "уң кул" дигәнне аңлата, ләкин еш кына образлы рәвештә "ант", " вәгъдә " һәм " килешүләр " буларак кулланыла. Ямин сүзе гарәп җәмгыятендә контракт төзегәндә, уң кулны кысу гадәте булган өчен антка карата кулланыла.
Кеше тормышында уң кул еш кына көчне һәм эш башлау сәләтен символлаштыра. Ямин сүзе "бәхет" һәм "муллык" дигәнне аңлата ала. Ямин термины кулга карата ("уң кул") киң семантик диапазонны үз эченә ала: көч, ярдәм, ныклы булу, җитәрлек булу, эш итү сәләте һ.б. Уң як культ мәгънәсенә дә ия булырга мөмкин.
Сөннәт гамәлләр
Риваятьләр буенча, Мөхәммәд пәйгамбәр уң кулын ашау, эчү, тәһарәт алу ( тәһарәт алу), киенү һ.б., сул кулын истинҗә һәм башка "уңайсыз эшләр" өчен кулланган. Мөселманнарга киенү, мәчеткә керү, тырнак һәм мыек кисү, чәчне тарау, култык астын кыру, догадан соң сәламләү, бәдрәфтән чыгу, кул кысу, Кара ташка кагылу, һәм башкаларны уң кул белән башларга киңәш ителә. Туалетка керү, мәчеттән чыгу, борынны сеңгерү, истинҗә, өс киемен һәм аяк киемен чишү кебек гамәлләрне сул кул белән яки сул аяктан башкарырга киңәш ителә.
Мөселманнарга шулай ук әйберләрне уң кулы белән бирергә һәм алырга, йоклаганда уң ягында ятарга киңәш ителә. Туалетта, ванна бүлмәсендә, рибалы килешүләр төзелгән урыннарда, спиртлы эчемлекләр, музыка тавышлары булганда, сул аяк белән кереп, уң белән чыгу киңәш ителә..
Мөхәммәд пәйгамбәрнең иң якын юлдашларының берсе Гомәр ибн әл-Хаттаб сүзләре буенча, " Шайтан сул кулы белән ашый һәм аның белән эчә." Ислам уң кулда киртәләр булса (мәсәлән, авыру яки җәрәхәтләр) сул кулны кулланырга рөхсәт итә. Сул кул белән язганда, сул кулны кулланырга рөхсәт ителә.
Гамәл дәфтәре
Ислам эсхатологиясе буенча, барлык кешеләргә Кыямәт көнендә Гамәл дәфтәре биреләчәк. Аллаһка ышанган, аңа хезмәт иткән һәм яхшы гамәлләр кылган тәкъва кешеләр Дәфтәрне уң яктан алырлар. Бу кешеләр әсхәб әл-ямин яки әсхәб әл-мәймәнә дип атала.
Кыямәт көнендә гөнаһлыларга һәм имансызларга Гамәл китабы сул яктан биреләчәк. Бу кешеләр әсхәб әш-шимал яки әсхәб әл-мәшәмә дип атала.
Риваятьләр буенча, һәр кешене ике фәрештә озатып йөри, аларның берсе кешенең уң ягында (Ракиб), икенчесе сулда (Атид) урнаша. Уң яктагы фәрештә кешенең яхшы эшләрен яза, сул яктагы фәрештә гөнаһларны яза.
Алмаз Гыймадиев
Алмаз Гыймадиев, Алмаз Марс улы Гыймадиев (1972 елның 20 июле, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Биектау районы, Олы Битаман) ― язучы, журналист, Татарстанның 1995 елдан Журналистлар һәм 1998 елдан Язучылар берлекләре әгъзасы. Шәйхи Маннур (2001), Абдулла Алиш (2007), Шәүкәт Галиев (2022) исемендәге премияләр лауреаты.
Тәрҗемәи хәле
1972 елның 20 июлендә Татарстан АССР Биектау районы Олы Битаман авылында укытучылар гаиләсендә туган. Әнисе ― балалар язучысы Ләлә Нәгыйм кызы Сабирова (Гыймадиева). Алмаз беренче классны укып тормаган, көз көне үк икенче класска күчергәннәр. Урта мәктәпне (1988, көмеш медальгә), Казан дәүләт университетының татар теле, әдәбияты һәм көнчыгыш телләре факультетын тәмамлаган.
Хезмәт юлы
Телевидениедә (ике ел ТНВда «Кәмит Җәвит» тапшыруының сценарийларын язган, редакторы булган), эстрадада (яшь чагыңда музыкаль төркеме булган) эшләү тәҗрибәсе бар.
Иҗаты
1990-еллардан башлап, А. Гыймадиевның балалар, үсмерләр өчен язылган хикәяләре, повестьлары, мәкаләләре көндәлек матбугат битләрендә даими басылып килә. 1997 елда Татарстан китап нәшриятында «Тә-нә-фес яки маҗаралы хәлләр» исемле беренче китабы (кырыкка якын шаян хикәя кергән), 2000 елда «Хуш, Тамчыгөл!» китабы басыла. 2003 елда «Татар балалар әдәбияты» исемле күмәк җыентыкта («Хәтер» нәшрияты), 2004 елда «Балачакта калабыз» (Татарстан китап нәшрияты) исемле күмәк җыентыкта А. Гыймадиевның кыска хикәяләр тупланмасы дөнья күрә.
А.Гыймадиевның хикәяләре композицион яктан җыйнак, сюжетлары маҗаралы хәлләргә корылган булулары белән җәлеп итә, аларда балаларның көндәлек тормышта – мәктәптә, шәһәр урамында, авыл болын-кырларында бер-берсенә карата эчкерсез мөнәсәбәтләре, шаянлыклары, характер үзенчәлекләре кызыклы детальләр, тормышчан вакыйга-эпизодлар аша сурәтләнә. А. Гыймадиев көн дә булып торган хәлләрне йомшак юмор, урыны белән чәнечкеле юллар аша сурәтли. Хикәяләре коры шаяруга гына корылмаган, аларның укучы рухына йогынты ясарлык эчке мәгънәсе бар.
Исисин
Исисин (Кытай иероглифлары беләнː石井信, хирагана беләнːいしい しん) 1861 елның 17 декабрендә туган булган, Мэйдзи һәм Тайсё чоры сәясәтчесе һәм Синтоизм каһине.
Исисин Акита префектурасы, Савада туган булган. Конфуцийчылык галиме Фудзинага Нищимия саннан Кытай иероглифларын өйрәнгән булган. Соңыннан башка остазлар белән инглиз теле һәм яңа чорның башка фәннәрен укыта торган мәктәп нигезләгән.
1886 елның октябреннән бирле Акита префектурасында сәясәтче вазифасын башкарган. 1892 елда Исисин сан префектура җыелышыннан укыр өчен отставкага киткән. Шуннан соң Токиога барып сәясәт дөньясында күренекле сәясәтчеләр белән хезмәттәшлек иткән.
Сәясәттән киткәннән соң ул Савада китапханәче булган һәм Митаке храмында Синтоизм каһине буларак вазифа башкарган.
Назлы Толга Бреннинкмейер
Ул әтисенең бурычы аркасында 7 яшендә Анкарадан Истанбулга күченде. Ул башта Эренкой башлангыч мәктәбен, аннары sскүдар Америка урта мәктәбен тәмамлады. Университет белемен Мармара университетында, Элемтә факультетында тәмамлады. Аннары ул Галатасарай университетында, элемтә факультетында магистр дәрәҗәсен алды. Ул журналистика карьерасын 1998-нче елда, Канал D -та стажировка гаризасы университетта укыганда кабул итә.
Ул башта Канал Д чит ил яңалыклары хезмәтендә эшли башлады. Соңрак, Тункай Озкан баш редакторда көндәлек һәм төнге яңалыклар тәкъдим итте. 4 ел Каналда булганнан соң, Тунчай Озкан 2002-нче елда Тункай Озкан белән Доган Группасы арасындагы каршылык аркасында Дефне Самиели һәм аның командасы белән SHOWTV гә күченде. Шоу ТВда 1 ел торгач, ул көне-төне яңалыклардан кала берничә махсус интервью ясады. Ул 2003-нче елда Шоу ТВдан китте һәм шул ук тапшыру төркеменең яңалыклар каналы Скайтюркка күченде. Скайтюркта ул башта "Гундем" исемле программаларны Назлы Толга белән төшке ашта, аннары "Яңалыклар өстәле" назлы Толга белән кичке буында тәкъдим итте. 2007 елның гыйнварында, Доган Шентюрк чакыруы буенча, ул Скайтюрктан TGRTка күченде, ул FOX булачак. 2008-нче елда, компания политикасы аркасында, FOX Ana Haber вакыты 22:00 итеп үзгәртелде һәм аның исеме Fox On Ana Haber итеп үзгәртелде. 2013 елның 14 июнендә ул төп яңалыклар алып баручысын калдырды, ул якынча 7 ел дәвам итә, чөнки ул өйләнгән һәм чит илләргә урнашкан. Назлы Толга - христиан һәм өйләнгән Голландия бизнесмены Лоренс Бреннинкмейер белән 2013 елның 31 августында Сент Эсприт чиркәвендә.
Назлы Толга Эда исемле олы апасы бар, ул аңардан 15 ай олырак, һәм соңгы елларда ана булды.
Лим Хианг-кһай
Лим Хианг-кһай (Lîm Hiàng-khái, 林向愷, 1955 елда туган) ул Тайвань икътисадчысы.
Нго Сю-Лэ
Нго Сю-Лэ (Ngô Siú-lé, 吳守禮, 1909 елда туган булган) ул Кытай теленең Көньяк Минь (яки Бан-лам-гу) диалекты белгече. 1909 елда Тайваньда, Тай-ламда туган булган. Ул Тайхоку префектурасында, Империаль Университетта Кытай теле, Кытай теленең Көньяк Минь диалекты (Бан-лам-гу), Австронезия телләре һәм тел белеме фәннәре буенча белгеч булган.
Мани (пәйгамбәр)
Мани́ (216 елның 14 апрелендә Парфия патшалыгында, Ктесифонда, Мардинда туган булган — 274 яки 277, Гундешапур, Сасанид империясе) — рухи остаз, манихейлык нигезләүчесе, борынгы фарсы рәссамы һәм шагыйрь. Чын исеме — Сураик, Фатак улы (борынгы юнан телендәː Πατέκιος). Христиан язучыларында аның үзгәртелгән формада үз исеме Курбик сакланган, әмма ул ихтирамлы Мани (борынгы юнан телендәː Μανης) исеме астында мәгълүм, аның мәгънәсе «рух» яки «акыл».
Килеп чыгышы
Маниның әтисе Аршакид килеп чыгышлы Патик исемле Парфия кенәзе булган, ул Мидия башкаласы Һәмәданда яшәгән; әнисе, Мариам, Камсараканнар әрмән кенәз йорты килеп чыгышлы булган. Шул чорда күпләр кебек Маниның әтисе дини хакыйкать эзләү белән мавыккан булган. Мани 216 елның 14 апрелендә Вавилон өлкәсендә Ктесифон янында, Мардину урынында туган булган һәм әтисе тарафыннан ышануы буенча тәрбияләнгән булган. Гарәп чыганаклары буенча, Мани гаиләсе "коенучылар" хәрәкәте тарафдарлары булган (моны Маниның Кёльн кодексы да раслый), әмма "коенучылар"ның кайсы өлешенә - сабийларгамы, әллә элкасаитларгамы икәнен хәзер билгеләү авыр.
Рәхимҗан Хөсәенов
Рәхимҗан Хөсәенов, Рәхимҗан Сабит улы Хөсәенов (1953 елның 5 гыйнвары, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Балтач районы, Түбән Кенә) ― авыл хуҗалыгы һәм муниципаль эшлекле, 1997 елдан Саба районы хакимияте башлыгы, Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1992), Фән һәм техника өлкәсендә Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты (1995). 1997-1999 елларда Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.
Тәрҗемәи хәле
1953 елның 5 гыйнварында ТАССР Балтач районы Түбән Кенә авылында туган. Әтисе Сабит ― Бөек Ватан сугышы ветераны, тракторчылар бригадиры булып эшләгән, гармунчы.
1970 елда Кенә урта мәктәбен тәмамлап, кыска вакыт колхоз производствосында эшләп ала. 1971-1973 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.
«Инженер-механик» белгечлеге буенча Казан авыл хуҗалыгы институтының мкханика факультетын тәмамлаган (1978).
Электрон китап (җайланма)
Ридер — текстны электрон формада күрсәтү өчен эшләнгән югары махсуслаштырылган компакт планшет компьютер җайланмалар төркеменең гомуми исеме, мәсәлән, электрон китаплар.
Тарих
1971 елда Иллинойс штаты университетында Майкл Харт зур Xerox Sigma V компьютерына ия була. Шулай итеп куп санлы китапларныӊ электроник копиялəрен җитештереп «Гутенберг» проекты башланып китә.
Электроник документларны укыр ɵчен DEC компаниясе беренче тар специализациялəнгəн əсбап эшлəтеп чыгара. 1996 елда DEC компаниясе «тимердə» гамəлгə ашкан DEC Lectrice - монохром сенсор экран həм информацияне каурый кереш мɵмкинлеге белəн - ул да хəзерге бɵтен e – books сурəте булган - планшет компьютерын китерә. Башлап куелган бурычына – электроник документларны укыр ɵчен тар специализациялəнгəн əсбап эшлəп чыгаруга карамастан, бу бик кыйммəтле əйбер булып чыга həм серия җитештерүгə китми.
Беренче масса электроник китаплар булып монохром LCD – экраннар белəн əсбаплар була. Алар 1998 елда берьюлы NuvoMedia həм Softbook Press компаниялəре белəн эшлəтеп чыгарылалар. Соңрак аларны модификацияләүгə ирешәләр, мəйданга тулы тɵсле экраннар həм киӊ функциялəр белəн əсбаплар чыга. Беренче моделлəр техник тарафтан уңышлы чыгарылуга карамастан (аналоглары 2006 елга кадəр чыгрылып бара), əсбаплар киң рəвештə таралмый. Моны башка компаниялəрнең «чиста» электроник китаплардан башлап КПКга – охшаш Hiebook həм Franklin eBookMan əйберлəре турында да əйтеп була.
Соӊрак чыккан холестерик сыекчалык экраннар (ChLCD) нигезендə электроник китаплар экранныӊ озак рəсем чыгартуы həм яктылык булмавы сəбəпле аз ихтыяҗлы булып чыгалар.
Электроник кəгазь технологиясе белəн булган экраннар барлыкка килу ɵчен 2007 елдан бирле электроник китаплар базары күтəрелеш кичерə. Бу ясап чыгаручылар həм модельлəр саны артуыннан билгеле. Хəзер «электроник китап» аӊламына килгəн əйбер ул электроник кара технологиясе белəн эшлəнгəн экранлы əсбап була (e – ink, электроник кəгазь).
Рәхимҗан Хөсәенов
Тәрҗемәи хәле
1985 елда ― Норлат районы «Сельхозхимия» оешмасында баш инженер.
1986 елдан Арча районында: 1986-1988 елларда КПСС райкомында авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, 1988-1993 елларда 8 март колхозы рәисе, 1993-1997 елларда район башлыгының беренче урынбасары – авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы.
1997-1999 елларда ― Саба районы хакимияте башлыгы, халык депутатларының Саба район Советы рәисе.
1999-2004 елларда ― «Татсельхозтехника»ның генераль директоры урынбасары.
2004 елдан «Татарстан сөте» (2004 елдан «Вамин-Татарстан») ААҖ генераль директоры урынбасары, ААҖ агросәнәгать комплексы җитәкчесе.
2012 елның июненнән пенсиягә чыкканчы ― Питрәч районының «Простор» АПК ААҖнең генераль директоры урынбасары.
2015-2016 елларда – Гаврилов исемендәге ААҖ (Саба районы, Тимершык) гамәлгә куючы һәм директоры.
Харрасова
Харрасова ― фамилия.
Камата Дзюничи
Камата Дзюничи (Кытай иероглифлары беләнː 鎌田 純一, хирагана беләнː かまた じゅんいち) - япон Ходайлар юлы белгече һәм тарих фәне белгече булган. Ул Когаккан университетында профессор emeritus булган. 1923 елда Осака префектурасында, Осака шәһәрендә туган булган. Ямада урта мәктәбен тәмамлаган, Кокугакуин университетын тәмамлаган, 1946 елда шул ук университетның мәдәният бүлегенең тарих бүлеген бетергән. Алдагы вакытта профессор булган. Синтоизм храмнарының төп үзәгендә Синтоизм каһиннәрен өйрәткән. Ул урта гасыр япон тарихында һәм Синтоизм тарихында махсуслашкан булып, шулай ук сарай яны ритуалларының тирән белеменә ия булган.
Алакай
Алакай (Алаҡай, Алакаево) — Башкортстанның Ишембай районындагы авыл. Скворчиха авыл Советы составына керә.
Тарихы
Алакай — Юрматы волостенең Азнай түбәсенә караган авыл.
1770-1822 елларда авылга нигез салган Алакай улы Юлдашбай яшәгән. Аның балалары: Рамазан (аның балалары: Ишемгол, Локман, Алсынбай) һәм Ишембай Юлдабаевлар
1830 елларда авылда 25 йортта 193 кеше яшәгән. Авыл халкы 220 ат, 172 сыер, 56 сарык, 117 кәҗә; 92 умарта һәм 9 чолык тоткан. Кеше башына бишәр пот ашлык чәчкәннәр.
XIX гасыр ахыры XX гасыр башында авылда мәчет булган. 1930 елларда башлангыч мәктәп ачыла. Мәктәпнең беренче укытучысы — Хәмит Юлдашбаев (күренекле галим-тарихчы Билал Юлдашбаевның атасы). Мәктәп мөдирләре: 1945-1947 елларда — М.Юлдашбаева, 1949-1967 йй — Арысланбәк Искәндәр улы Гомәров, 1968-1969 елларда — Рая Я.Кадыйрова,1981-1983 елларда — Рабига Я.Яһүдина,1883-1993 елларда — эшләмәгән,1993 — 2015 елларда — Гайнуллина Зәлия Г. Укытучылар — Тимерова Нәзирә Мансур кызы (Белорет районыннан, 1950-1981 елларда чаклы), Тимерова Мәгүзә Әүхәди кызы һ.б.
1937-1941 елларда балалар Кинҗәкәй җидееллык мәктәбенә укырга йөри. Билал Юлдашбаев 1941 елда шушы мәктәпне тәмамлый. Укытучы ир-егетләр сугышка китеп беткәч, мәктәп башлангыч мәктәп булып кала. Алакай авылы балалары әлеге Мәләвез районына караган Юлдаш авылына (Агыйделнең сул як ярында), Ишембай каласына 3-нче һәм 17-нче мәктәпкә (Халык Чиялек дип йөрткән нефтчеләр бистәсенә, соңрак, «Нефтяник» совхозына) йөреп укый.
1959 елның 21 декабрендә иске мәчет бинасында урнашкан мәктәп янып бетә. 1960-1961 елларда авылда яңа кирпеч мәктәп төзәлә (мөдире Гүмәров А. И.).
1930 еллар башында авылда «Алга» колхозы төзелә, соңрак аңа «Агыйдел» исемен бирәләр (Юлдаш, Кинҗәкәй авылы белән бергә). Аның идарасе әле рәсми документларда Күл урамы дип аталган Алгы урамның тау як очында урнаша. Ул бина — Скворчиха (Колан) авылындагы бер бай кешененең өенең бер өлеше булган. Тәрәзә капкачлары, кәрниз астындагы агачтан ажурлы бизәкләр башка өйләрдә булмаганча матур итеп каршы өйне халык «кәнсәләр» дип йөртә. 1960 нчы еллар уртасында авылга электр үткәргәч, колхоз беренче телевизор ала («Енисей» маркалы).
1970 еллардан башлап, тиз үскән Салават шәһәре җитәкчеләре Алакай авылы җирләрен кала биләмәсе итеп теркәргә ымтыла. Тик якын-тирәдәге башка авыллардан аермалы, Алакай халкы моңа бик нык каршы тора һәм үз җирләрен саклап кала.
1990 еллар башында илдә колхозлар таратыла башлый. Алакай авылы халкы «Маяк» колхозына берләшә (рәсеме Рәсүл Яһүдин), ләкин ул бик озак эшләми. Авыл яшләре электән Салават шәһәрендә эшли, олылар хаклы ялга чыга бара.
2000 еллардан башлап, авыл яңарыш кичерә. Шәһәрдә эшләп йөргән яшьләр, читтә эшләп, хаклы ялга чыккан, ләкин әле үз көчендәге авыл кешеләре, ата-баба нигезенә яңа йортлар кора башлый. Бөек Ватан сугышы вакытында һәлак булып калган авылдашларның исемнәрен мәңгеләштерү өчен авыл халкы акча җыеп, мәктәп каршында һәйкәл куя (2010).
2015 елның 3 мартында авыл халкы җыелышы авыл билмәсендә ТОС (территориально-общественное самоуправление) булдырырга карар итә. Аның Уставы шул ук елның 9 апрелендә кабул ителә. Территориаль җәмәгать үзидарәсенең беренче рәисе — Герасименко (Каскынова) Сәлимә Алтынтимер кызы була (2015-2018), 2015 елдан — авыл фельдшеры Сөяргулова Ләйсән Шамил кызы. ТОС авыл биләмәсендә халыкның көнкүрешен күтәрү, мәдәни үзенең тормышын җайландыру һәм хакимлек органнары белән бәйләнештә урындагы мәсьәләләрне хәл итү өчен булдырылган. Авыл депутатлары, активистары тырышлыгы белән авылга асфальт юл салынган, газ үткәрелгән, тирә-як күл-елгалар тәртиптә тотыла, табигать байлыкларына якында гына яткан кала кешеләре тарафыннан кул сузу очраклары булганда тиешле чара күрелә. Урындагы башлангычны хуплау программасына тиешле клубка ремонт үткәрелгән. Клуб та (мөдире Гайнуллина З. Г.) үтә торган чараларны әзерләүдә, үткәрүдә актив катнаша.
Авыл Агыйдел елгасының урта агымында, Агыйдел елгасының борынгы юлында, Салават каласы янында урнашкан. Салават шәһәре — Агыйдел елгасының сул як ярында, Алакай авылы — уң як ярында. XX гасыр башына чаклы Алакай авылы Агыйделнең яры янында, әлеге вакытта «Күмәк тирәк» дип йөртелгән урында булган. Еш кына ташкыннар вакытында авылны су басканга күрә, авыл кешеләренең бер өлеше Агыйделнең сул як ярына күчеп чыга (хәзерге Салават шәһәре биләмәсендә), икенчеләре — ташу вакытында мал куырга уңайлы булыр дип, тауга таба күченә.
Урамнары
Урам исеме :
Рөстәм Шәрипов (1982)
Шәрипов Рөстәм Динислам улы (29 июль 1982 ел) — муниципаль хезмәткшр. 2019 елдан Хәйбулла районы хакимияте башлыгы. Салават Юлаев ордены кавалеры.
Биографиясе
Рөстәм Динислам улы Шәрипов БАССР-ның Бөрҗән районы Яңа Мөсет авылында 1982 елның 29 июлендә туган. 1988-1994 елларда туган авылында 1-7 сыйыфларда, Иске Сөбхангул урта мәктәбендә 8 сыйныфны укыганнан соң, Рәми Гарипов исемендәге 1-нче Башкорт республика гимназия-интернатына укый башлый һәм 1999 елда тәмамлый.
2000 елда «Бөрҗән леспромхозы» ачык акционерлар җәмгыятенең 3-нче категорияле маляры.
2004-2005 «Гарант» җаваплылыгы тар җәмгыятенең ярдәмче бүлегенең даими клиентлар белән эшләү буенча менеджер.
2005-2006 «НАРКОМ» җаваплылыгы тар җәмгыятенең сатулар буенча менеджеры.
2006-2008 елларда кредит буенча белгеч-стажер, киңәшче, «Кредит Европа банкы» ЯАҖ-ның кредит буенча белгече.
2009 — март 2010 ел — Бөрҗән районы муниципаль район хакимияте икътисад департаментының әйдәүче икътисадчысы.
2010 — ноябрь 2011 ел — «Башинформ мәгълүмат агентлыгы» ачык акционерлар җәмгыятенең икътисад, сәүдә һәм икътисад департаменты иктисадчысы.
2011 ел, апрель - 2012 ел — Бөрҗән муниципаль район хакимиятенең башлыгының икътисад, эшкуарлык һәм туризм буенча урынбасары вазифасын башкаручы, 2012 елның июненнән — хакимият башлыгының икътисад, эшкуарлык һәм туризм буенча урынбасары урынбасары.
2012 елда Бөрҗән районы муниципаль район хакимияте башлыгының беренче урынбасары.
2014 елдан Бөрҗән районы муниципаль районы хакимияте башлыгы.
2019 елның 9 декабре — Хәйбулла районы муниципаль районы хакимияте башлыгы вазифасын вакытлыча башкаручы.
2019 елның 24 декабреннән Хәйбулла районы муниципаль районы хакимияте башлыгы.
Ике югары белемгә ия. Башкортстан Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясеннән тәмамлаган.
Илдар Хәйруллин
Илдар Хәйруллин :
Кокугакуин университеты
Кокугакуин университеты (國學院大學; әйтелеше: Кокугакуин Дайгаку, шулай ук 國學院 Кокугакуин яки 國大 Кокудай дип  кыскартылырга мөмкин) төп офисы Токионың Щибуя районында булган шәхси университет. Академик программаларга Синтоизм өйрәнүе, Япон тарихы, Япон теле һәм Кытай әдәбияты һәм җәмәгать үсеше, һәм шулай ук икътисад, юриспруденция һәм педагогика керә. Ул 1882 елда нигезләнгән булган.
Тарихы
Япон Классика Өйрәнүе Офисы буларак башлануыннан бирле (билгеле Илаһлар буенча бәхәсләрдән соң Синтоизмда тирәнрәк мәгънә эзләр өчен 1882 елда барлыкка китерелгән оешма), Кокугакуин Университеты Япониядә университет системасында (ул Империаль Университет системасына кадәр булган, әмма 1947 елда баш тартылган булган)танылуга закон раславына ирешкән беренче университет булган.
1882 елда нигезләнгән Япония Классика Өйрәнүе Офисы 1890 елда кокугаку фәненең кокугакуин фәненең өйрәтүнең ысулын нигезләгән. 1920 елда ул иске университет системасы астында университет статусына үскән һәм Икенче бөтендөнья сугышыннан соң ул Япониянең хәзерге университет системасы астында 1948 елда университет булып киткән.
Белем алу һәм өйрәнү
Кокугакуинда берәү каннущи (Синтоизм каһине) булу өчен квалификацияләргә ирешү өчен курс ала ала. Бу квалификацияләргә ирешә ала торган курс бары тик Кокугакуин Университетында һәм Когаккан Университетында бар. Кокугакуин белем йорты тарихында Синтоизм өйрәнүләре дүрт еллык программасы, өч еллык программасы, алдынгы дәрәҗә программасы, доктор дәрәҗәсе программасы, һәм Синтоизм мәдәнияты программасында укытылган.
Кешеләр һәм оешмалар
Тәмамлаганнар, профессорлар һәм мәктәпкә бәйле башкалар Ин'ю (院友, Ин'ю) буларак мәгълүм. Ин'ю Ассоциациясе дип аталган тәмамлаучылар ассоциациясе һәм Щибуя кампусында Ин'ю Залы дип аталган җыелу залы бар. Япония буенча синтоизм храмнарында күпчелек каһиннәр ин'ю булып тора.
Кампуслар
Сагамиһарада һәм башка даирәдә шулай ук җиһазланулар бар.
Щибуя кампусы, Токио, Һигащи
Higashi 4-10-28, Shibuya-ku, Tōkyō-to (東京都渋谷区東四丁目10番28号)
Тама Плаза кампусы
Shin-Ishikawa 3-22-1, Aoba-ku, Yokohama-shi, Kanagawa-ken (神奈川県横浜市青葉区新石川三丁目22番地1) Кампуста шулай ук 1-енче ханә, 2-нче ханә, 3-енче ханә, 5-енче ханә, физик күнегүләр ханәсе, 2-нче физик күнегүләр ханәсе, һ.б. бар
Кардәш мәктәпләр
Нихон Университеты: Бу килешү Нихон Университетының алдан килүчесе Нихон Законнар Мәктәбе Япон Классика Өйрәнү Офисында бер төн дәвамында нигезләнгәндә барлыкка килгән. Шуннан соң, Кокугакуин президенты алышынгач, яки Нихон Университетының президенты яки идарә сәркатибе үзгәргәч, алар партнёр мәктәбенә сәламләрен бирү өчен бара торган булганнар иде. Соңыннан, ике фирка кардәш бәйләнешләр башларга килештеләр.
Бәйле мәктәпләр
Астагы исемлектә китерелгән Точиги префектурасында белем бирү оешмалары Кокугакуин Университетыннан аерым эшли һәм аерым корпорациягә кертелү закон берлеге астында.
Раббани Шәрипов
Раббани Шәрипов, Раббани Шәрип улы Шәрипов (1935 елның 8 октябре, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Чаллы районы, Торнаташ) – спортчы (милли көрәш), милли көрәш буенча РСФСР (1969, 1971, 1972), Татарстан АССР (1973, 1974) чемпионы. Милли көрәш буенча РСФСР спорт мастеры, Татарстанның атказанган спорт мастеры (1997).
Тәрҗемәи хәле
1935 елның 8 октябрендә Татарстан АССР Чаллы (1935 елдан Ворошилов, 1957 елдан Яңа Юл, 1959 елдан Минзәлә, 1984 елдан Тукай) районы Торнаташ авылында туган. Кечкенәдән әти-әнисез кала, абыйсы гаиләсендә тәрбияләнә. Колхозда эшли. Совет Армиясендә хәрби хезмәт үткән. Чаллыда шоферлар курсын тәмамлагач, туган авылында гомере буе (47 ел) гади машина йөртүче – шофер булып эшләгән. Колхоз йөк машинасы руленә утырып, ерак рейсларга чыгып китә. Лаеклы ялга чыкканда, үзе эшләгән «ГАЗ» йөк машинасын бүләк итәләр. Намуслы хезмәте өчен, «Хезмәт ветераны», «Хезмәттәге батырлык өчен», 3 мәртәбә Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсе медалльләре белән бүләкләнгән.
Көрәш уңышлары
Раббани көрәшче буларак тиз үсә. «Минем бер генә тренерым да булмады. Шофер чагымда йөкле капчыкларны төяп-бушату ― тренерым шул булгандыр. Әзерлек күнегүләрем дә төп хезмәтем иде. Авыр хезмәт мине җиңүче итте», - дип искә ала Раббани Шәрипов.
1957 елда авыл Сабан туенда беренче тапкыр батыр кала. 1958 елда – Яңа Юл районы (үзәге Теләнче-Тамак авылы) Сабан туе батыры, 1959 елда – Казанда Сабан туе батыры. 1970-1980 елларда Минзәлә һәм Яр Чаллы районнарының абсолют батыры. Дистәләрчә калаларның (Минзәлә, Чаллы, Казан, Түбән Кама, Ижау һәм башка шәһәрләр) Сабан туе батыры. «Урожай» җәмгыяте чемпионы, «Ватаным Татарстан» газетасы тарафыннан каһарман-шагыйрь Муса Җәлил истәлегенә уздырылучы Татар-башкорт көрәше буенча республика ярышларының дүрт тапкыр җиңүчесе.
1970-еллардан башлап, Раббани Шәриповка республика данын якларга туры килә, ул Россия ярышларында катнаша. 1971-1973 елларда, Россиянең иң көчле көрәшчеләрен җиңгәннән соң, аның җилкәсенә «Россия чемпионы» дип язылган тасма эленә. Көрәшче карьерасын 38 яшендә тәмамлый. Үз авырлыгыннан шактый авыр булганнарны да җиңә.
Гаиләсе
Тукай районы Иске Абдул авылында яши. Хатыны Мәгъдәния белән бер кыз, бер ул үстергәннәр. Улы ― спорт мастеры, район һәм шәһәр Сабантуйлары батыры Ришат (1966), оныгы Руслан (Шәңгәрәев) – көрәшчеләр.
Саматов
Саматов – фамилия.
Габдулла Тукай исемендәге Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе
Габдулла Тукай исемендәге милли мәдәният һәм мәгариф Югары мәктәбе — Казан (Идел буе) федераль университетының татарча филология бүлеге (факультеты). Казан дәүләт университетына 2011 елда кушылган Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты нигезендә барлыкка килә.
Эшчәнлеге
Фәнни-белем бирү үзәге «татар телен, әдәбиятын һәм мәдәниятен өйрәнү, саклау, пропагандалау һәм үстерү белән шөгыльлән[ә]».
Урнашуы һәм җитәкчелеге
нигезендә эшли. Гамәлдәге җитәкчесе - декан, доцент, педагогика фәннәре кандидаты Рамил Мирзаһитов.
Юнәлешләр, белгечлекләр, формат
Уку-укыту процессының төп характеристикалары:
Кафедралар
Уку йортында эшләүче укытучылар һәм укытылган дисциплиналар түбәндәге структура нигезендә бүленә:
Әнисә Бикбулатова
Әнисә Бикбулатова, Әнисә Риф кызы Бикбулатова (1969 елның 9 мае, СССР, Кыргыз ССР, Чуй өлкәсе, Кант районы, Чор-Далы) ― этнограф, тарих фәннәре докторы (2020), Кыргыз милли университетының археология һәм этнография кафедрасы мөдире (2007-2016), тарих һәм төбәкне өйрәнү факультеты профессоры.
Тәрҗемәи хәле
1969 елның 9 маенда Кыргыз ССР Чуй өлкәсе Кант районы Чор-Далы авылында туган. Әтисе Риф Галим улы Бикбулатов (1945 елның 17 маенда Читада туган), әтисенең әнисе (Әнисәнең әбисе) Гөлсем Бикбулатова (Халикова) – чыгышы белән Дәүләкәннән. Гаилә 1954 елда Чуй үзәнендәге Кант районы Чор-Далы авылына күченеп килә. Әтисе Чор-Далы авылында үсә, «Заветы Ильича» күмәк хуҗалыгында электрик, тракторчы, агроном булып эшли. Әнисәнең әнисе – Чор-Далы авылында туып үскән Төмбел (Кочорова). Әнисәнең бертуганнары: Нурисә, Салават, Сафинә.
1986 елда Чуй өлкәсенең Кант (хәзерге Ысык-Ата) районы К. Маликов исемендәге Чор-Далы урта мәктәбен көмеш медальгә, 1991 елда СССРның 50 еллыгы исемендәге Кыргыз дәүләт университетының (хәзерге Йосыф Баласагуни исемендәге ) тарих факультетын тәмамлаган. Курс эшләре җитәкчесе – КР Милли фәннәр академиясе академигы Абылабек Асанканов.
1991 елда Кыргыз дәүләт университетының археология һәм этнология кафедрасына стажёр-тикшеренүче булып килә.
1993-2000 елларда Кыргызстан Республикасы Хөкүмәте каршындагы «Манас-1000» («Манас» эпосын пропагандалау буенча) Дәүләт дирекциясенең «Мурас» (Мирас) проектында фәнни эш буенча бүлек башлыгы вазыйфасын башкара.
2003 елда, КР Милли фәннәр академиясенең Бишкәк шәһәрендәге Тарих һәм мәдәни мирас институтында, этносоциологик материаллар нигезендә, XX гасырның 80-90 елларында кыргыз хатын-кызларының иҗтимагый-мәдәни хәл-халәтен тикшерүгә багышланган кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый. Шул ук елны тарих факультетында укытырга керешә.
2007-2016 елларда – Бишкәктә Йосыф Баласагуни исемендәге Кыргыз Милли университетының (КМУ) археология һәм этнология кафедрасы мөдире. Хәзерге вакытта – КМУ тарих һәм төбәкне өйрәнү факультеты профессоры.
Фәнни эшчәнлек
4 фәнни монография, 2 уку-укыту ярдәмлеге, 70тән артык фәнни хезмәт авторы.
2004 елда «Социально-культурный облик кыргызских сельских женщин в конце 80-х – начале 90-х гг. ХХ века (по материалам этносоциологического опроса)» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый, тарих фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала.
2020 елда «Этнокультурное развитие татар Кыргызстана (на основе этносоциологических исследований)» (Кыргызстан татарларының этномәдәни үсеше (этносоциологик тикшеренүләр нигезендә) темасына докторлык диссертациясен яклаган.
2020 елда Татарстан китап нәшриятында «Татары Кыргызстана» монографиясе нәшер ителгән. Архив материаллары нигезендә, Кыргызстаннан Бөек Ватан сугышына киткән татарлар турында хезмәт, «1920-1953 елларда сәяси репрессиләр корбаннары арасында Кыргызстан татарлары» китабын әзерли.
«Зур Алтай» алтаистика һәм тюркология үзәгенең (Алтай дәүләт университеты, Барнаул шәһәре) «Зур Алтайның төрки халыклары бергәлегенең комплекслы этнографик һәм этнокультурологик тикшеренүләре» (Комплексные этнографические и этнокультурологические исследования общности тюркских народов Большого Алтая) эксперт төркеме командасына керә.
Җәмәгать эшчәнлеге
2012 елның 11 февралендә «Кыргызстан тарих җәмгыяте» халыкара иҗтимагый берләшмәсенең гамәлгә кую утырышында катнашкан.
Берничә тренинг үткәргән.
Гаиләсе
Ире Таалайбек Тентимишев (2003 елда вафат), балалары (югары белем алганнар): кызы Галия, улы Данияр, оныклары.
Сеңлесе Сафинә Риф кызы Бикбулатова Кыргызстанда авыл җирлегендә яшәүче татарларның тормышына багышланган диссертация әзерләү белән мәшгуль.
Саф (радио)
«Саф» радиосы, САФ (Сабыйларыбыз өчен Ана телендә Файдалы дус) ― балалар өчен Интернет киңлегендә татар телендә эшләүче беренче радио. 2022 елның 1 июненнән сынау режимында старт алган радио тәүлек буе эшли.
Оештыручылар
Проектның җитәкчесе ― Марат Галимов. Радионың әдәби мөхәррире ― Гөлназ Дениз-Гарипова. Радионың музыкаль мөхәррире ― Чулпан Яркәева. Телеграм-каналны алып баручы ― Айгөл Хамматова. Радионың логотибы авторы ― Назыйм Исмәгыйлев. Баш мөхәррир ― филология фәннәре кандидаты Алсу Галимова.
Тарих
2022 елның 1 июненнән сынау режимында старт алган радио, тәүлек буе эшли.
Максаты
Ана теле татар теле булган, татарча өйрәнергә теләгән балаларга сыйфатлы контент булдыру. Балаларга, яшүсмерләргә сыйфатлы әдәби-музыкаль-тәрбияви мәгънәле контент тыңлату.
Эчтәлек
Радиода җыр-моң белән әдәби өлеш үрелеп бара. Радиода Татарстан китап нәшрияты яздырган әдәби әсәр язмалары кулланыла.
Мори Митицугу
Мори Митицугу (Кандзи белән:森 治嗣, хирагана язуы белән:もり みちつぐ, 1950 ел, Минамисома, Фукусима, Тохоку, Хонсю, 🇯🇵) — япон атом-төш реакторлар буенча инженер һәм Щинто дине каһине.
Тормыш юлы
Минамисома шәһәренең дәвам итеп 1200 ел буена баш каһин булган гаиләдә туган. Үзе каһинлек квалификациясен Тохоку университетында алган. Атом-төш белгечлегенә ия булып Япониядә (Токио технология институтында, Мэйдзи университетында, Хоккайдо университетында) һәм Америка Кушма Штатларында (Массачусетс технология институтында) эшләгән. Саппоро шәһәрендәге Хоккайдо университетында профессор булган һәм башка фәнни җәмгыятьләрдә вазыйфа башкарган.
Талбазы
Талбазы — Башкортстан Республикасындагы топоним:
Атаго храмы
Атаго храмы (愛宕神社, Атаго дзиндзя) ул Япониядә, Мияги префектурасында, Сендайда урнашкан храм. Анда Кагу-цучи ками (軻遇土神) урнаштырылган һәм аның ел саен фестивале 24 июльдә була. Ул Сендай шәһәренең үзәк өлешеннән көньякта, Хиросэ елгасы тарафыннан аерылынган булып Атаго тавында диңгез дәрәҗәсе өстеннән 75 метр биеклектә урнашкан.
Суитэн-гу
Суитэн-гу (水天宮) ул Япониядә күпсанлы Синтоизм храмнарының исеме. Бөтен Япония буйлап Суйтэн-гу храмнары урнашкан. Суйтэн-гуның елда иң әһәмиятле тәкъдим итү көне 5 майда була, ә бәйләнеш көннәре булып һәр айның 5-енче көне тора (5-енче көн, 15-енче көн, 25-енче көн дә шулай ук була).
Толбазы
Толбазы яки Талбазы (Талбазы, Толбазы́) – авыл, Башкортстанның Авыргазы районы административ үзәге, шулай ук Толбазы авыл советы үзәге. Райондагы иң зур татар авылы.
География
Авылның рельефы дулкынлы-сөзәк битләүле; түбәнлектә буалар һәм күлләр урнашкан. Авыл территориясендә табигый күлләр бар: Өченче (Эчкәрекүл), Икенче (Авылкүл), Беренче (Аргыкүл), Урал һәм башкалар. Су үткәргеч уздырганчы, күлләр суы халык өчен эчә торган суның төп чыганаклары булып торган. Күлләрдә табан балыгы, сазан, корбан балыгы, ротан һәм башка балык төрләре бар.
Тарих
Толбазы авылы 1747 елдан билгеле. Авылны асабалардан арендага алган җирдә типтәрләр һәм мишәрләр нигезли. Аларга Түбән Новгород губернасының Зур Кызыл Яр авылыннан күчеп килгән йомышлы татарлар кушыла.
1865 елга кадәр авыл Ырынбур губернасы Стәрлетамак өязенә керә. 1865 елда губерна икегә бүленгәч, Толбазы Уфа губернасының Стәрлетамак өязенә карый башлый.
1930 елдан авыл Яңа Карамалы районына керә.
1940 елда район исеме Авыргазы итеп үзгәртелә, ә Толбазы аның административ үзәге итеп билгеләнә.
Халкы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматы буенча, авылда 10 114 кеше яшәве мәгълүм.
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, күпчелек милләтләр: татарлар (62,1 %), чуашлар (15,2 %), башкортлар (10,2 %).
Икътисад
Авыл хуҗалыгына хезмәт күрсәтүче һәм авыл хуҗалыгы продукциясен эшкәртүче тармаклар урнашкан.
Транспорт
Авыл аша Р-240 Уфа ― Ырынбур федераль юлы уза.
Якындагы Ак Күл тимер юл станциясе 27 км ераклыкта урнашкан.
Социаль өлкә
Авылда, нигездә, бер катлы агач һәм кирпеч йортлар торгызылган, шулай ук ике һәм өч катлы йортлар бар. Авыл көньяк-көнбатыш, төньяк, көнчыгыш микрорайоннарга, шулай ук Софиполь микрорайонына бүленгән. Иң озын урам – бөтен авыл буйлап төньяктан көньякка сузылган Ленин урамы.
Мәгариф һәм мәдәният
Ике урта мәктәп, лицей һәм башкорт гимназиясе, Б. Гайсин исемендәге Балалар музыка мәктәбе, биш балалар бакчасы, район хастаханәсе, район мәдәният сарае, үзәк район китапханәсе филиалы, туган якны өйрәнү музее эшли.
Тимур Саматов (1992)
Тимур Саматов, Тимур Илгиз улы Саматов (1992 елның 4 апреле, РФ, ТР, Казан) – дәүләт эшлеклесе, Луганск Халык Җөмһүрияте сәнәгать һәм сәүдә министры (2022 елдан), Татарстан сәнәгать һәм сәүдә министры урынбасары (2016-2022 елларда), икътисад фәннәре кандидаты.
Хезмәт юлы
2013-2016 елларда – Россия Федерациясе Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы авиация сәнәгате департаментының хәрби-техник һәм халыкара хезмәттәшлек бүлегенең әйдәп баручы белгеч-эксперты.
2016 елда – Россия Федерациясе Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгының авиация сәнәгате департаментының хәрби-техник һәм халыкара хезмәттәшлек бүлеге баш белгеч-эксперты.
2016-2022 елларда – Татарстан Республикасы сәнәгать һәм сәүдә министры урынбасары.
2022 елның августыннан – Луганск Халык Җөмһүрияте сәнәгать һәм сәүдә министры.
Аскар
Аскар:
Карафуто храмы
Карафуто храмы (樺太神社, Карафуто дзиндзя, 1911, Тойохара, Карафуто префектурасы, Япон империясе - 17.11.1945, Южно-Сахалинск, Сахалин өлкәсе, РСФСР, СССР) — ХХ гасыр уртасында юк ителгән синтоизм храмы.
Үзенчәлекләре
Храм 1911 елда нигезләнгән булган һәм аның төп ел саен фестивале 23-енче августта булган. Биредә урнаштырылган камиларга Окунитама но ками (大国魂神), Окунинущи ( 大己貴神 буларак) һәм Сукунабикона (少彦名命) керә. Элек ул Синтоизм храмнарының хәзерге системасында беренче дәрәҗә ил храмы (国幣大社, kokuhei taisha) булган.
Юкка чыгуы һәм хәтер
Карафуто храмы утрау 1945 елда Советлар Союзына күчкәннән соң калдырылган булган һәм 17 ноябрьдә җимерелгән булган. Храмның хәзерге урынында Япония – Россия мөнәсәбәтләре истәлегенә такта белән бетон бина урнашкан. Храм урыны янында Көнбатыш стильдәге интернат мәктәбе урнашкан.
Фәридә Харрасова
Фәридә Харрасова, Фәридә Заһир кызы Харрасова (1971 елның 27 декабре, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Казан) – рәссам-иллюстратор, «Идел» (1992―2000), «Татарстан» (2003―2009) журналларының баш рәссамы.
Тәрҗемәи хәле
1971 елның 27 декабрендә Казанда туган. Әнисе – табибә, кызын ялгызы тәрбияләп аякка бастыра. Әби-бабасының авылы – Бөгелмә районы Димескәй авылы. Бабасы Халит Нәгыймуллин, сугыш ветераны, колхоз рәисе булган. Фәридәнең балалар бакчасыннан ук рәсем ясарга һәвәслеге була. Әкиятләр укырга, аларның рәсемнәрен карарга ярата. Физика-математика юнәлешендәге мәктәп белән беррәттән, сәнгать мәктәбен, 1993 елда Н. И. Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесының театр-декорация бүлеген тәмамлый, квалификациясе – рәссам-декоратор. Икенче курста укыган вакытта ук «Ялкын», «Идел» журналларында иллюстратор буларак эшләгән. Дүртенче курста, «Идел» журналына баш рәссам итеп чакыралар, 1992-2000 елларда «Идел» журналында баш рәссам була. 2003-2009 елларда «Татарстан» журналында баш рәссам вазифасын башкара. 2000-2002 елларда «Оазис» журналында рәссам-дизайнер була. 2007-2011 елларда «АртЭко» галереясында ефәктә рәсем ясау укытучысы.
Иҗаты
Төп илһам чыганагы – табигать. Салкын төсләрне (зәңгәр, шәмәхә) ныграк үз итә. Ефәктә (батикта) ясалган картиналар – иҗатында төп юнәлешнең берсе. Башта картиналар ясый, яулык-шәлләргә бизәкләр сала, аннан соң зур тукымаларда эшләргә керешә. Соңгы елларда күбрәк рәссам-иллюстратор буларак эшли, Татарстан китап нәшрияты белән хезмәттәшлек итә. График-рәссам буларак, күп кенә китапларны бизәгән. Соңгы эшләренең берсе – Шәүкәт Галиевның балалар өчен шигырьләр китабын бизәгән. Шагыйрь Ләис Зөлкарнәй китапларын да бизәгән.
Атнасына өч тапкыр үзенең студиясендә дәресләр үткәрә.
Күргәзмәләре
Казанда ике шәхси күргәзмәсе узган. Җәйге Универсиада вакытында (2013), Мәдәни Универсиада кысаларында, Казан кремленың Ислам мәдәнияте музеенда заманча батикта татар орнаменты темасына «Көмеш болын» (Шелковый ветер в серебряных лугах) дип аталган күргәзмәсе эшләгән Анда рәссамның ефәктән эшләнгән әйберләре тәкъдим ителгән.
2014 елда Ә. Мәҗитовның сәнгать галереясында шагыйрь Ләис Зөлкарнәй шигырьләре буенча әзерләнгән «Мәңгелектә исә җил» (Ветер вечности) дип аталаган күргәзмәсе уза.
Күп иҗат эшләре шәхси кулларда, шәхси саклана.
Гаиләсе
Ире – шагыйрь Ләис Зөлкарнәй (Ләис Мәүлит улы Харрасов, 1962 елгы). «Ялкын» журналында бергә эшләгәндә танышканнар. Олы уллары Сөләйман (28 яшьтә), кызлары Мәрьям, уллары Йосыф, Даут.
Шаһиәхмәтов
Шаһиәхмәтов – фамилия.
Амфидискелла
Амфидискелла — Холосомина гаиләсенә караган хайваннар токымы.
Илдар Хәйруллин (1958)
Бу юморист язучы турында мәкалә, Камал театры актеры турында биредә, шахматчы турында монда укырга мөмкин.
Илдар Хәйруллин, Илдар Шәмсулла улы Хәйруллин (1958 елның 5 сентябре, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Кукмара – 2022 елның 19 августы, РФ, ТР, Түбән Кама) – юморист язучы, 2006 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Шәйхи Маннур һәм Саҗидә Сөләйманова (2015) исемендәге премияләр лауреаты.
Тәрҗемәи хәле
1958 елның 5 сентябрендә Татарстан АССР Кукмара шәһәр тибындагы бистәсендә туган. 1975 елда Кукмараның 1нче урта мәктәбен тәмамлап, Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. Икенче курстан читтән торып уку бүлегенә күчә һәм армия сафларына алына.
Армиядән кайтып, бераз вакыт «Түбәнкамашин» берләшмәсендә эшли, ләкин рәхимсез авыру аны аяктан ега (таркау склероз чире белән авырый һәм инвалидлар коляскасында гына хәрәкәт итә).
2022 елның 19 августында Түбән Камада вафат. Туган җире Кукмарада җирләнә.
Иҗаты
И. Хәйруллин беренче хикәяләрен мәктәп елларында ук яза һәм бастыра башлый. 1973 елда «Яшь ленинчы» газетасы (хәзерге «Сабантуй» журналы) уздырган әдәби бәйгедә җиңү яулый. Аның хикәяләре Кукмара, Түбән Кама төбәкләрендә чыгучы «Хезмәт даны», «Туган як», «Чулман» газеталарында басыла. «Татарстан яшьләре», «Мәдәни Җомга», «Ватаным Татарстан» газеталарында, «Чаян», «Сөембикә», «Мәйдан», «Казан утлары» журналларында юмористик хикәяләре дөнья күрә. Аның хикәяләре радиода укылган. Шулай ук Түбән Каманың «Туган як» газетасы штаттан тыш хәбәрчесе булып эшләгән.
Марат Әхмәтов (1937)
Бу КДК профессоры турында мәкалә, ТР ДШ рәисе урынбасары турында биредән укыгыз
Марат Әхмәтов, Марат Гакыйф улы Әхмәтов (1937 елның 1 июле, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) ― музыкант-скрипкачы, педагог, Казан дәүләт консерваториясенең скрипка бүлеге профессоры (1993). ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1976).
Тәрҗемәи хәле
1937 елның 1 июлендә Казанда төзүче-инженер Гакыйф Гариф улы Әхмәтов гаиләсендә туган.
1956 елда Казан музыка училищесын, 1961 елда Казан дәүләт консерваториясен, 1964 елда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы аспирантураны тәмамлый (профессор Д. М. Цыганов классы).
Скрипкада уйнарга өйрәнү өчен 1943 елда, алты яшьтә Казанда П. И. Чайковский исемендәге Беренче музыка мәктәбендә Ольга Аполлоновна Соколовскаяда укый башлый, 1948 елдан Казан консерваториясе профессоры Натан Владимирович Браудеда укый. Н. В. Браудеда унбер ел: мәктәптә 1948 елдан бирле, музыка училищесында, аннары биш ел консерваториядә укый.
1944 елда Казан радиокомитеты студиясендә Татарстаннан чыккан солдатлар өчен фронтка трансляцияләнүче концертта катнаша.