cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бучумень (Илфов)
Бучумень — Румыниянең Илфов жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Оушена (Көнбатыш Виргиния)
Оушена  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Оберзюсбах
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кече Ия
Кече Ия — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Вашка елгасының сул ярына тамагыннан 188 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 40 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Казан тарихы
Шәһәргә нигез салу
Казан шәһәренә Идел Буе Болгарының төньяк чикләрендә форпост буларак нигез салына.
Хәзерге вакытта кабул ителгән рәсми версия нигезендә, шәһәргә 1000 ел элек нигез салына. Казан Кремле территориясендә казу эшләре вакытында табылган Чехия тәңкәсе (Изге Вацлав идарәсе вакытында якынча 929-930 елларда сугылган һәм иң иртә Чехия тәңкәсе дип саналган), таш түшәм калдыклары һәм агач шәһәр киртәләре, һөнәр һәм  хуҗалыу әйберләре (Венгрия тибынгы төймә, хатын-кызлар муенчагы һәм башкалар), шулай ук башка артефактлар. Казанның яшен табылдыклар буенча өйрәнүгә Россиянең 20 шәһәреннән һәм дөньяның 22 иленнән белгечләр җәлеп ителде. .
Ә 1762 елда «Оренбургская Топография» китабында дөнья күргән Петр Иванович Рычков мәгълүматлары буенча, Казан Батый үлгәннән соң хан Саин тарафыннан оештырылган:
"По изъявленнiюжъ въ Казанской истории, по смерти Батыевой царство его и Болгаское принялъ Ордынский царь Саинъ, который вместо раззореннаго Болгарского города Бряхимона, построилъ для себя столичной городъ Казань, и утвердясь тут онъ и последователи его Россiйским местам причиняли многiя раззореренiя " Казанның яшен билгеләү эшен татар тарихчысы Альфред Халиков (1929-1994) башкара. Әммә Мәскәү Хакимияте «икеләнү максаты белән казу урынында табылдыкның ялганлыгы»на һәм СССР Фәннәр академиясенең әйдәүче белгече Алексей Смирнов һәм башка галимнәрнең дәлилләренә сылтама ясый. 1177 елда шәһәрнең яшәеше исбат ителгәннән соң, Казан Мәскәүдән бер ничек тә олырак булырга тиеш түгел дип тискәре карашта булалар. 1177 елда Казан шәһәренең тарихи елъязмаларында турыдан-туры искә алу төп аргументы булуга карамастан, СССР җитәкчелеге 1977 елда Казанның 800 еллыгын бәйрәм итмәскә күрсәтмә бирә. Казанлылар һәм турислар арасында бу чара бик популяр булуга карамастан, барлык планлаштырылган чаралар гамәлдән чыгарыла, массакүләм мәгълүмат чараларында юбилей турында искә алу тыела, барлык бәйрәм транспарантлары һәм урам бизәлеше бетерелә, ә юбилей турындагы күп санлы сувенирлар һәм башка товарлар сатудан алына.
1990 еллар уртасында бу мәсьәлә федераль үзәктән Татарстан суверенитеты, шул исәптән фәнни мөстәкыйльлек алуга бәйле рәвештә яңадан килеп туа. Казан Кремлендәге казу эшләре Казанның борынгы яшен раслау максатында башкарыла, һәм бу чара нәтиҗәсен бирә — 2005 елда Бөтенроссия дәрәҗәсендә шәһәрнең 1000 еллыгын рәсми рәвештә бәйрәм итәргә мөмкинлек бирә. Шуңа да карамастан, Россия археологик җәмәгатьчелегенең бер өлеше әлеге датировка белән килешми, хәзерге вакытка кадәр дәвам итүче яңа Казан (җирлекнең башлангыч исеме), Казансу елгасы буенча XIII гасырда нигезләнгән Иске Казаннан соңырак, XIV гасырга кадәр нигез салынмаган, дип раслыйлар. Ягъни, иртәрәк чорга караган артефактлар предметларга гына кагыла, Казан Кремле урынында XIV гасырга кадәр өзлексез мәдәни катлау табылмаган дип исбатлыйлар. Бу версияләр рәсми версия файдасына түгел.
Һичшиксез, Казанның яше мәсьәләсе ачык кала һәм алга таба тикшереләчәк.
Россия империясе составында
Иван Грозный Казан шәһәрен яулап алганнан соң, 1552 елда ак таштан яңа Кремль төзелә башлана. Анда Иван Грозныйга ошамаган рус шәһәрләреннән чыккан һөнәрчеләр, сәүдәгәрләр, гади кешеләр яши башлый. Шул ук вакытта ышанычлы казанлылар Болак каналы һәм Түбән Кабан күле артындагы районда яши башлый. XVII гасырда шәһәрдә икътисади үсеш күзәтелә, һөнәр бистәләре салына, беренче мануфактуралар барлыкка килә. 1646 елда, исәпкә алу китабы буенча, Казанда 5432 ир-ат һәм 1652 йорт булган.
1708 елда Казан киңәйтелгән Казан губернасының башкаласы булды. Петр I идарә иткән чорда шәһәр илнең иң мөһим сәнәгать һәм административ үзәкләренең берсенә әверелә: күн заводы, Казан киез мануфактурасы төзелә, 1718 елда төрле типтагы судлар эшли торган Казан адмираллыгы нигезләнә. 1722 елда Петр I шәһәргә килә. XVIII гасырның 60нчы елларыннан шәһәр төзелеше тәртипкә салынга башлый, Болак һәм Казансу елгалары аша агач күперләр барлыкка килә. Барлыгы Казанда XVIII гасыр ахырына 22 меңгә якын кеше яшәгән, ә шәһәр яны бистәләре белән — 40 меңнән артык, шуларның ун процентка якыны татарлар булган.
Иске Татар бистәсен үзләштергәннән соң татар халкы чиктәш территорияләргә күчә башлады, шулай итеп, вакыйгаларның чираттагысы Яңа Татар бистәсе барлыкка килүгә китерә. 1749 елның 3 маенда Казанда көчле янгын чыккан, аның нәтиҗәсендә Иске Татар бистәсе һәм шәһәрнең башка районнары, шул исәптән православие храмнары һәм архиерей йорты зыян күрә. «Миссионерлык» эшчәнлеге белән билгеле булган Лука Конашевич (татар фольклорында" Аксак Каратун») Иске Татар бистәсенең төп халкын чиктәш районга кысрыклап чыгарырга омтыла. Сенат Аксак Каратунның үтенечнамәсеннән өч тапкыр баш тара һәм барлык янгыннан зыян күрүчерәгә элеккеге урыннарда төзелергә куша. Шуңа да карамастан, Аксак Каратун епискобы Иске бистә (Казан) территориясендә керәшен семинарын төзи башлай. Нәтиҗәдә, башланган төзелештән канәгать булмаган Иске Татар бистәсендә яшәүчеләрнең бер өлеше семинарга якын-тирәдәге җирдән күченү турында гариза бирә. Үтенеч урындагы хакимият белән канәгатьләндерелгән, моның өчен рус Поповка авылы юкка чыгарылган. Шулай итеп Яңа Татар бистәсе шәһәренең Яңа районына нигезна салына. Җирле Мөселманнарга карата конфронтация эшләре епископ Аксак Каратунның  эшчәнлеге Казан краенда рус һәм татарларның тыныч яшәү традицияләренә туры килми һәм берничә елдан Елизавета Петровна указы буенча 1755 елның 9 октябрендә  епископ Казаннан Белгород кафедрасына күчерелә.
1766 елда патшабикә Екатерина II указы буенча сайлана торган шәһәр Думасы шәһәр белән җитәкчелек итә башлый. Бигрәк тә шәһәр төзелеше 1767 елда, императрица Казанга килгәч, ул элекке таштан мәчетләр төзергә ярамый дигән указын юкка чыгара, шулай ук 1773 елда «барлык диннәргә түземлелек турында» гы тарихи Указы чыккач төзелеш киң колач ала. Шуның өчен рәхмәтле казанлылар аны «әби патша»дип атаганнар. Шәһәргә ул галера һәм карета бүләк итә. Галералар янгын вакытында югала, ә карета оригиналда сакланган һәм хәзерге көндә Бауман урамында урнаштырылган.
1774 елның җәендә Емельян Пугачёв восстаниесе вакытында Казан камалу хәлендә кала. 11 июльдә 12 пушкалы 20 мең кешедән торган Пугачев гаскәрне басып ала. 12 июльдә шәһәрне штурмлау башлана. Пугачевлылар хөкүмәт гаскәрләре яшерелгән Кремльдән тыш, бөтен шәһәрне яулап ала. Шәһәрдә янгын башланган соң Пугачев үз гаскәрләрен шәһәрдән чыгара һәм 3 көннән соң Арча кырында сугышта җиңелә. Янгын нәтиҗәсендә шәһәргә зур зыян килгә, 2200 йорт янгып бетә. Бу турыда Пушкинның "Капитан кызы» романында:
Сен-Пьерр-ла-Ноай
Сен-Пьерр-ла-Ноай — Франциянең Луара департаментында урнашкан коммуна.
Казан тарихы
Россия империясе составында
1781 елның 18 октябрендә Екатерина II шәһәр гербын раслай, 1782 елда — шәһәр өчен беренче даими (генераль) төзелеш планы раслана. Генераль план шәһәрнең гасыр ярымлык үсеш планын билгели.
1844 елда Казан университеты профессоры Карл Клаус яңа ачылган химик элементны Россия хөрмәтенә рутений дип атый. 1901 елда Казан обсерваториясе ачыла.
Император Казан мәгариф учреждениеләре
Казан губернасының башкаласы Идел буе белем бирү һәм мәдәни үзәгенә әйләнә.
1718 елда Казан адмиралтействосы каршында "Цифирная» мәктәбе ачыла.
1723 елда Казан Федоровск монастыре каршында Казан епархиясе өчен белемле руханилар әзерләүгә юнәлдерелгән славян-латин мәктәбе ачыла, соңрак 1797 елда славян-латин мәктәбе  Казан руханилар академиясе өчен нигез була.
Казан Россия провинциясендә беренче шәһәр була, анда 1759 елда «дворян һәм төрле чин» балаларын укыту өчен гимназия ачылды. Беренче Казан гимназиясен тәмамлаучылар Г. Р. Державин, С. Т. Аксаков, бертуган Панаевлар, И. М. Симонов, А. М. Бутлеров, Н. И. Лобачевский һәм башка Россия Фән һәм мәдәният эшлеклеләре ..
1766 елда беренче якшәмбе мәктәбе, 1771 елда — беренче мәдрәсә, 1786 елда — халык училищесы ачыла.
1804 елда Казан Университеты - Россиядә зур фәнни үзәк статусын ныгыткан, ул озак вакытлар Россия империясендә иң көнчыгыш университет булып исәпләнә.
1841 елда дворян кызлары өчен ябык укыту-тәрбия йорты Казан Родионов затлы кызлар институты ачыла. Институт Родионовой акчасына ачыла. XIX гасыр уртасында Казанда сукырлар турында Мариинский Попечительлек акчасына сукырлар өчен Училище ачылды (хәзер 2нче шәһәр йогышлы авырулар хастаханәсе).
1858 елда Казанда дин әһелләреннән булган кызлар өчен хатын-кызлар училищесы ачылды. 1890 елда рухани катламындагы кызлар өчен икенче училищесы ачыла. Биредә шулай ук Александрия приютыннан ятим кызлар белем ала, училище башта приют бинасында (хәзер галимнәр йорты, Бутлеров ур., 30) урнашкан. 1890-1892 елларда архитектор А. Е. проекты буенча Остовский Ольга Сергеевна Гейне (Александрова) акчасына чиркәүле яңа ике катлы училище бинасы төзелә (хәзер бу бинада 18нче инглиз мәктәбе) ..
1874 елда Казан ветеринария институты, шулай ук фәнни-тикшеренү эшеләре белән билгеле Казан ветеринария институтын ачу Губерния тормышында әһәмиятле вакыйга була.
1876 елда Ксенинская (Икенче Казан) гимназиясе ачыла (Бөек княжна Ксения Александровна исемендәге гимназия).
1877 елда Казанда IV археологик съезд үткәрелә.
Россия империясенең халык мәгарифе министрлыгы карары белән 1890 елда Казанда Берләштерелгән урта химия-технология училищесы һәм механика, химия һәм төзелеш буенча түбән техник училище раслана, бу училище Казан һәм губерниядәге беренче техник училище була. Училище яңа җиһазлар белән җиһазландырыла, шулай ук Казан университетының химия профессоры А. А. Альбицкий билгеләп үткәнчә, «Казан сәнәгать училищесы лабораториясе Университет лабораториясеннән үз уңайлыклары буенча күпкә өстен тора». Иң танылган чыгарылыш укучысы Сергей Киров була. Ул ятим бала буларак аның укуын Уржум хәйрия җәмгыяте түләгән. 1919 елда училище Казан политехника институты итеп үзгәртелә.
1895 елда Петербург сәнгать академиясе патронажы астында Урта уку йортлары рәссам-укытучыларын чыгарган Казан сәнгать мәктәбенә нигез салына. 1917 елдан соң Фешин Казан сәнгать училищесы дип үзгәртелә.
1909 елда балалар үлеменә каршы көрәш чараларын оештыру өчен Казан табиблары тарафыннан Балалар үлеменә каршы көрәш җәмгыяте хәйрия оешмасы булдырыла.
1913 елда Казанда 4 югары уку йорты эшли: Университет, Рухи академия, Ветеринария институты, хатын-кызлар өчен курслар.
Совет чоры
XX гасырда шәһәр зур тетрәнүләр кичерә. Казан революция үзәгенең берсе була. 1917 елның 2 мартында Казанда эшче һәм солдат депутатларының шәһәр Советы оештырыла, вәкаләтләре губерна комиссарына тапшырылган губернатор хакимияте бетерелә.
1918 елда гражданнар сугышы барышында шәһәр өчен каты сугышлар бара, шул исәптән шәһәрдәге патша Россиясенең алтын запасы ҡчен сугыш була. Биш көнлек сугыш барышында Чехов корпусы гаскәрләре Казанны 6 августта ала, ә кызыллар 10 сентябрьдә бишенче армия һәм икенче армия гаскәрләренең Арча Төркеме көчләре белән куып чыгаралар.
1920 елның 27 маенда Татарстан Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте оештырыла. XX гасырның 30 нчы елларында Казан тиз үсә башлый, шәһәрнең төньяк өлешендә һәм көньягында интенсив индустрияләштерү башлана.
Бөек Ватан сугышы елларында Казанга эре заводлар эвакуацияләнә, шулай ук Мәскәүдән һәм Ленинградтан СССР Фәннәр Академиясе, Бөтенсоюз фәнни-тикшеренү институтлары һәм кайбер КБ Казанга эвакуацияләнүгә һәм Казан хаклы рәвештә рәвештә СССРның вакытлы фәнни башкаласына әйләнә.
Бөек Ватан сугышыннан соң шәһәрнең актив үсеше дәвам итә, Казан илнең иң эре сәнәгать, фәнни һәм мәдәни үзәкләренең берсе булып китә, шәһәр халкы саны 2,5 тапкыр арта һәм 1979 елда 1 миллион кешедән артып китә. Шәһәр берничә бистәне, шул исәптән эре эксклавлар (Дәрвишләр бистәсе һәм Юдино). 1940 нчы елларда ук аның төп өлеше радиаль-боҗралы планировкага якынлаша башлый. 100 меңнән артык халык яшәгән ике зур микрорайон — Горки һәм Яңа Савин «йокы» районнары барлыкка килде. Шәһәр иң зур елга портларының берсе була һәм шәһәрдә яңа аэропорт төзелә.
Яңа тарих
XXI гасыр башында тоташтырылган территорияләр белән Казанның эре планы 1990 елда Казан суверен Татарстан Республикасының башкаласы дип игълан ителә. 1990нчы елларда илдә базар мөнәсәбәтләре чоры башыннан бирле Казан илнең иң мөһим төбәкара сәяси, финанс, спорт, туристлык үзәкләренең берсе булып килде. Россия шәһәрләре арасында халык саны буенча шәһәр 10 нчы урыннан 6 нчы урынга күтәрелде. 2008 елда шәһәргә «Россиянең өченче башкаласы» бренды теркәлде һәм Россиянең спорт «башкаласы» дип игълан ителде. Казанны рәсми булмаган рәвештә Россия федерализмының «башкаласы» һәм дөньяның барлык татарларының «башкаласы» дип тә аталырга мөмкин булды.
2005 елда Казан метрополитены, Колшәриф мәчете, Миллениум күпере, яңа ипподром, «Татнефть-Арена» һәм башка корылмалар төзелде. Меңьеллык паркы, Меңьеллык мәйданы, күп кенә мәдәният объектлары, дини мәдәният, ял итү, транспорт һәм башка инфраструктура объектлары төзекләндерелде, берничә һәйкәл ачылды.
Казанга Россиянең иң мөһим туристик үзәкләренең берсе булып танылгач шәәһәргә елына якынча миллион турист килә башлады. Казан кирмәне ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты дип игълан ителде. Шәһәрдә берничә чит ил генконсуллыгы һәм башка дипломатик, сәүдә, гуманитар вәкиллекләр барлыкка килде. Шәһәр өч дистәдән артык чит ил шәһәрләренең һәм башкалаларының берничә халыкара оешмасы әгъзасы һәм партнеры булды. Шәһәрдә БДБ башлыклары саммиты, иминлек хезмәтләре саммиты үткәрелде һәм Kazansammit һәм башка мөһим форумнар, конференцияләр һәм дөньякүләм дәрәҗәдәге чаралар үткәрелә. Республика башкаласына, илнең башка шәһәрләре кебек, Кытай башлыгы, АКШ Дәүләт секретаре, чит дәүләтләрнең өч дистәгә якын Президенты һәм премьерлары визит ясады. Ике тапкыр реконструкцияләнгән халыкара аэропорт төрле илләрнең дистәләгән шәһәренә очуны тәэмин итә һәм зур аэробусларны кабул итә башлады (Боинг 747 һәм Ан-124 класслары); шәһәрдә халыкара тимер юл элемтәсе оештырылды. Массакүләм торак төзелешенең яңа кварталларын төзү дә актив дәвам итә. Мәсәлән, 100 меңнән артык халкы булган өченче эре район Азино барлыкка килде, Дубрава экопаркының Яңа микрорайоннары, Кояшлы шәһәр, Казан - XXI гасыр (иске аэропорт территориясендә элеккеге очып китү), Зур Крыловка, Радужный, Светлая долина һәм башка микрорайоннары, аз катлы индивидуаль коттедж төзелешеннән Казан утары, Урман шәһәрчеге, Ореховка һәм башка микрорайоннар барлыкка килде. Транзит транспорт өчен шәһәрне урап үтү юлы төзелде. Казансу елгасының юдырмалы һәм якын-тирә территорияләрендә Миллениум-Зилант-Сити һәм торак яңа эшлекле үзәге төзелеше башланды, ә Идел буенча өскә таба аның акваториясе буенча яңа Тыва дамбасына чыгу трассасы төзелә. Казан агломерациясендә берьюлы өч иярчен шәһәр — Иннополис Казан, Салават күпере, СМАРТ Сити Казан барлыкка килде. Совет чоры дәвамында Казан Идел буенда торак төзелеше буенча лидер һәм Россиядә лидерларның берсе булып тора (элеккеге тузган торакны бетерү буенча дәүләт программалары буенча да, социаль ипотека буенча да, коммерцияле торак төзү буенча да). Шәһәрдә биек йортлар төзелеше активлашты, 2008 елда иң югары бина 26 катлы кунакханә булса, 2013 елга 37 катлы торак комплекс төзелде. Шәһәрдә беренче мәртәбә 100 метрдан артык күктерәү йорт төзелде, шулай ук 53 һәм 60 катлы күктерәү төзелеше әзерләнә.
Дәүләт Эрмитажы филиалы «Эрмитаж-Казан» үзәге булдырылды, шулай ук дөньяда беренче дөнья мәдәният институты эшли башлады (ЮНЕСКО ярдәме белән)  шәһәрдә Бөтендөнья татар конгрессы съездлары узгалыла.
Казанда Ел саен Шаляпин операсы, Нуриевский балеты, Рахманиновский классик музыкасы халыкара фестивальләре, ачык һавада «Казан көзе» опера фестивале, «Конкордия» заманча музыка, «Сотворение мира» фольк-рок-музыкаль фестивале, «Аксенов-фест» әдәби фестивале, «Алтын мөнбәр» мөселман киносы, «Зиланткон» рольле уеннары, күп санлы федераль һәм республика дәрәҗәсендәге фестивальләр һәм конкурслар узгарыла.
Казан бер үк вакытта федераль университеты (КФУ — КДУ) булган Россиядә бердәнбер шәһәр булып тора. В. И. Казан (Идел буе) федераль университеты һәм ике милли тикшеренү университеты ( А. Н. Туполев исемендәге технит университет, Киров исемендәге технология университеты). Казанда барлыкка килгән Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Россиядә беренче республика фәннәр академияләренең берсе һәм Россия Фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге белән беррәттән икенче эре тармакара фәнни үзәк булып танлды. Казан 2013 елгы Бөтендөнья җәйге Универсиадасын, 2015 елгы Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатын һәм 2018 елгы Футбол буенча дөнья чемпионатын үткәрү хокукына ия булды. «Россиянең спорт башкаласы» спортның төрле төрләрендә, шул исәптән спортның төп командалы төрләре буенча (футбол, «Рубин» клубы; хоккей, «Ак Барс» клубы; волейбол, «Зенит-Казан» клубы; баскетбол, «УНИКС» клубы; туплы хоккей, «Динамо-Казан» клубы; чирәмдәге хоккей, «Динамо» клубы; су полосы клубы, «Синтез» клубы) җиңүләр саны буенча Россия лидерларының берсе булды һәм «Россия — спорт державасы» беренче Бөтенроссия форумын үткәрде. Универсиадага кадәр 3 ел кала төзелгән һәм аннан соң аның Универсиада авылы студентлар кампусы һәм Россия җыелма командаларын әзерләү федераль үзәге буларак файдаланыла. Шәһәрдә шулай ук Идел буе физик культура, спорт һәм туризм академиясе төзелә. Россия һәм дөнья дәрәҗәсендәге күп кенә эре спорт объектлары реконструкцияләнде, төзелде һәм төзелә, шул исәптән илдә иң эре 45 000 тамашачыга исәпләнгән яңа футбол стадионы, Кабан күлендә ишү каналы һәм илдә кайбер спорт төрләре буенча уникаль-бердәнбер объектларлар төзелә.
Шәһәрдә күп мәчетләр (Россиядә һәм Европада иң эре мәчетләрнең берсе Колшәриф мәчете), православие храмнары һәм башка диннәр гыйбадәтханәләре, шул исәптән барлык диннәрнең уникаль мәдәни-символик чиркәве реставрацияләнгән һәм яңадан төзелгән.
Тибау
Тибау — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Казе Конте (Тревизо)
Казе Конте — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Конте Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Чырвонае Знамя
Чырвонае Знамя (Чырвонае Знамя ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Буда-Кашалёвский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Эль-Расильо-де-Камерос
Эль-Расильо-де-Камерос — Испаниянең Риохи провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(17143) 1999 JN97
(17143) 1999 JN97 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 12 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 JN97» саналган.
Җәлал Садриҗиһанов
Җәлал Садриҗиһанов (Җәлал Гаяз улы Садриҗиһанов,, – , ) – дирижер, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1944), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1978). 1940-1970 елларда ТДОһБТ дирижеры; «Алтынчәч», «Түләк», «Галиябану», «Кисекбаш», «Алтын тарак» һ.б. опера һәм балетларның беренче куелышларында катнаша. 1945-1971 елларда Казан консерваториясендә, 1970-1987 елларда Казан педагогика институтында укыту эшендә; 1970-1979 елларда КПИнең җырлау һәм аны укыту ысулияте кафедрасы мөдире.
Дзержиславице
Дзержиславице — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(9556) Gaywray
Тарихы
1986 елның 8 апрелендә INAS тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 GF» саналган.
Чыраг (Кәлбәҗәр)
Чыраг  (Çıraq ) — Әзербайҗанның Кәлбәҗәр районына караган авыл.
Мутлу (Һүюк)
Мутлу (Mutlu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Һүюк илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Вильчково (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Вильчково  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Торнгилл (Кентукки)
Торнгилл  — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Торнгилл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кицуки
Кицуки — Япония дәүләтенең Оита префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кицуки шәһәре 2005 елның 1 октябрендә шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 33465 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 120 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 280.01 км² тәшкил итә.
Марин-Сити (Калифорния)
Марин-Сити  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Марин-Сити халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Оберкотцау
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Белый-Ю
Белый-Ю — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга   Белый Шар елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 76 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Клермон-Дессу
Клермон-Дессу — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Чуперчений-де-Олтец
Чуперчений-де-Олтец — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пукшинерь
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Чырвонае Поле
Чырвонае Поле (Чырвонае Поле ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Брагинский районында урнашкан авыл.
Пукшинерь
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (97%), руслар (3%).
Сен-Режи-дю-Куен
Сен-Режи-дю-Куен — Франциянең Луара департаментында урнашкан коммуна.
Бекташ (Ташкент)
Бекташ (Bektaş) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Ташкент илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Актүбә (Шошка кушылдыгы)
Актюба — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шошка елгасының уң ярыннан 37 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Орск каласыннан Сакмар елгасы кушылган урынга чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тибау-ду-Сул
Тибау-ду-Сул — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.
Дзержковице (Ополе воеводалыгы)
Дзержковице  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD190537
HD190537 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Айбулат Рәхмәтуллин
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы (12 май 1967 ел) — курайчы, мәдәният хезмәткәре. Нефтекама дәүләт филармониясенең сәнгать җитәкчесе. Башкортстан Республикасының халык артисты (2014),
Биографиясе
Айбулат Дәүләтбай улы Рәхмәтуллин 1967 елның 12 маенда Башкорт АССР-ының (1993 елдан Башкортстан) Бөрҗән районы Нәби авылында күренекле курайчы һәм танылган җырчы, БАССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин (1937) гаиләсендә туган.
Бала сагынан башкорт халык җырларын һәм үзенчәлекле курай моңнарын тыңлап үсә. Атасы өлгесендә курайда уйнарга өйрәнә, мәктәп елларында төрле сәхнәләрдә даими чыгыш ясый.
Билгеле көйләрдән алып аз башкарылганнарына кадәр курайда яңгырата, елдан-елга үзенең осталыгын арттыра һәм шомарта бара. Шуңа да алдан «кем булырга» дигән уй аның башына да инеп чыкмый.
Сигезенче сйныфны беткәч тә Уфа сәнгать укуханәсенә юллана. Аның «курай» класын 1986 елда тамамлагач, Бөрҗән районы мәдәният йортының курайчылар ансамбле җитәкчесе булып үзаллы хезмәт эшмәкәрлеген башлый.
1994 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый.
Айбулат Рәхмәтуллин — курайчыларның төрле кимәлдә үтә торган узыш—конкурсларының актив катнашучысы. Русиянең төрле төбәкләре һәм бик күп шәһәрләреннән тыш Испания, Төркия, Италия һәм Украинада уңышлы чыгыш ясый. Аның репертуарында башкорт халкының 200-гә якын озын һәм бию көйләре бар.
Казе Конфорти (Салерно)
Казе Конфорти — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Конфорти Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Пьэдмонт (Көнбатыш Виргиния)
Пьэдмонт  — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Виргиния штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эль-Редаль
Эль-Редаль — Испаниянең Риохи провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9557) 1986 QL2
(9557) 1986 QL2 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1986 елның 28 августында Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1986 QL2» саналган.
Вилятово
Вилятово — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Идәшбаш
Идәшбаш, Яңа Сабай — Башкортстанның Бүздәк районының иң төпкелдә урнашкан татар авылы. Сабай авыл Советына кергән бу авылдагы 47 йортта 176 кеше яши. Тагын 21 йорт буш тора.
Авылга Иске Сабай авылы кешеләре 1914 елда нигез сала. 1917 елда биредә 147 типтәр һәм 25 башкорт («яңа башкорт» - мишәрләр) яши.
Социаль тармак
Авылда кибет белән клуб бар. Идәшбаш балалары белемне Тугай тулы булмаган урта мәктәбендә яки Иске Сабай урта мәктәбендә алалар. 2010 елда гомум мәйданы 45 квадрат метр тәшкил иткән медпунктта 5 эш бүлмәсе җиһазландырылган. Авылның төп бәласе - юлсызлык.
Чыганаклар
•	 Иске Сабай авылы сайты
Кече Комша
Кече Комша — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Комша елгасының уң ярына тамагыннан 16 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Братушин
Братушин — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Джейн Остин
Джейн Остин (ингл. Jane Austen, 1775 елның 16 декабре – 1817 елның 18 июле) – инглиз язучысы. Хатын кызлар өчен ромманнар язучыларның беренчесе. Джейн Остин китаплары классика булып саналалар. Алар Бөекбритания мәктәпләрендә һәм колледжларныда һаман укытылалар.
Трентон (Кентукки)
Трентон  — Америка Кушма Штатларының Кентукки штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Трентон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мутлу (Юрегир)
Мутлу (Mutlu) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Юрегир илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Чырвоная Гара
Чырвоная Гара (Чырвоная Гара ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Добрушский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Яңгул (Татарстан)
Яңгул (Янгул) — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
Яңгул бае Әюп тегермәне
1920 елга кадәр авыл шактый тиз үсә. Халык саны түбәндәгечә: 1858 - 1935, 1897 - 2382, 1926 - 2835, 2002 - 1110. Моңа авылның Себер трактында (патша Екатерина Икенче чорында төлә) булуы да зур йогынты ясый. Сәүдәгәрләр арасында Әюп Хәсәнов иң эреләрдән санала Шушма елгасында төзелгән аның су тегермәне тирә-юньдә дан тота.. Әюп бай ак он, ярмалар җитештерү белән генә чикләнми, халыктан зур күләмдә бодай сатып ала һәм аны баржаларга төятеп, Петербурга озату белән дә шөгыльләнә. Вятка елгасында Гоньба пристаненда (Малмыж өязе) аның бодай складлары була. Революциягә кадәр авылда почта станциясе булу да авылның абруен күтәрә. Озак еллар дәвамында Яңгул волость үзәге булып тора.
"Яңа тормыш" колхозы
1928 елда ук Яңгул авылында колхоз төзелә башлый. Аның “Яңа тормыш” исеме бүгенгәчә күмәк хуҗалык атамасы булудан туктамаган. 1932 елдан башлап хәлле крестьяннар һәм сәүдәгәрләр “кулак” исеме тагылып, авылдан куыла, төрмәләргә утыртыла, сөргенә куыла. Архив исемлекләрендә Яңгул авылының репрессия корбаннары буларак 40тан артык гаилә теркәлгән.
Яңгул сугышчылары һәм СССР каһарманы
Бөек Ватан сугышына авылдан 600дән артык кеше киткән. Шулардан 400дән артыгы сугыш кырыннан әйләнеп кайтмаган. 200дән артык фронтовик исән-сау ватанга әйләнеп кайтканнар. Шуларның 26сы нимес әсирлегендә булган дип теркәлгән. Авылдаш Габдулла Гарифуллин Берлинны алу сугышында күрсәткән батырлыклары өчен Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган. Архивтагы наградной листта мондый юллар бар: “...Бер­лин өчен барган сугышта артиллерист Гарифуллинның орудиесе дошман­ның 5 пулемет ноктасын, сугыш кирәк-яраклары төягән 2 автомашинаны, 1 команда пунктын, 60 солдат-офицерын юк итте. Шулай итеп, безнең пе­хотага юл ачты... 23 апрельдә көчле пулемет-автомат уты астында Бер­лин урамнарының берсендә яшеренеп биек башняга күтәрелде, байракны башняга беркетте. Нимесләр байракны күреп, аны пулемет утына коендыра башладылар. Гарифуллин башняга кабат менеп китте һәм байракны башня­ның иң югары ноктасына урнаштырды... Шуннан соң безнең пехота «Ура!» кычкырып һөҗүмгә күчте һәм тулы бер кварталны яулап алдык. Ул көнне артиллерист Гарифуллинның орудиесе дошманның 9 станоклы пулеметын, 1 орудиесен, «фаустник» төркемендәге 8 солдатын, 30га якын автоматчы­сын юк итте..»
1742 елгы указ нигезендә  Яңгул авылында (бу чорда 60 хуҗалык булган) мәчет җимертелгән. Әби патша чорында мәчет торгызылган һәм 1920 елга авылда мәчетләр саны 3кә (өч мәхәллә) җиткән. 1930 елда мәчетләр ябылган. Арча кантоны таркатылып районнар төзелгәндә (1930 ел) Яңгул авылында районда беренче булып урта унъеллык мәктәп ачылган.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Клермон-Субиран
Клермон-Субиран — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Каядере (Чанаккале)
Каядере (Kayadere) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Чанаккале иле Чанаккале илчесенә караган бер авыл (köy).
Аделина-Виктория Скавронская
Аделина-Виктория Генриховна Скавронская (1922 - 2000) — совет галиме микробиолог-генетик, медицина фәннәре докторы (1963), профессор (1966), ССРБ Медицина фәннәре академиясе әгъзасы (1974).
Тәрҗемәи хәле
Аделина-Виктория Генриховна Скавронская 1922 елның 26 сентябрендә Мәскәүдә туган.
А. Г. Скавронская, академик В. Д. Тимаков студенты, аның әсәрләренең автордашы һәм әсәренең варисы. А.Г. Скавронская микроорганизмнар һәм медицина микробиологиясе генетикасын өйрәнү үсешенә зур өлеш кертте, аларның формалашуын хәзерге күзектән билгеләде, ул микроорганизмнарның генетик аппаратының структурасын һәм функцияләрен өйрәнүгә, бактерияләрдәге мутагенез проблемаларын өйрәнүгә багышланган 150 фәнни хезмәт язды. А. Г. Скавронская яңа мутация геннарын ачты.
А.Г. Скавронский беренче тапкыр Сальмонелла радиорезлыгын билгеләүче геннар бурлыгын ачты һәм аларны өйрәнеп картографияләде. А.Г.Скавронскаяның соңгы тикшеренүләре патогеник микроорганизмнардагы генетик структураларны өйрәнү һәм мутацияләр булганда һәм бактерия плазмидларының роле, зыяннан соң ДНКны торгызу эшләре белән бәйле булды. .
А. Г. Скавронская «Большая медицинская энциклопедия»нең «Медицина генетикасының» редакция бүлеге мөхәррире, СССР Медицина фәннәре академиясенең «Бактериянең генетикасы һәм молекуляр биологиясе» комиссиясе рәисе.
Чыганаклар
Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 11: Коамид — Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
Тигриньюс
Тигриньюс — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Санта-Катарина штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Марина-дель-Рей (Калифорния)
Географиясе
Марина-дель-Рей халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Оберлайхтерсбах
Оберлайхтерсбах — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Минка (станция)
Минка (Минка) — Чиләбе өлкәсенең Усть-Катав шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (84%), татарлар (6%), башкортлар (8%).
Яңгырчы (Башкортстан)
Яңгырчы — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 388 кешенең яшәве мәгълүм.
Почта индексы — 453195, ОКАТО коды — 80248865001.
География
Уфадан 154 километр алыс. Административ территориаль телү буенча Эстәрлебаш муниципаль районына керә.
(17144) 1999 JW98
(17144) 1999 JW98 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 12 маенда LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 JW98» саналган.
Һуннар империясе
{{Тарихи дәүләт }}
Һуннар империясе (Һуннар дәүләте) — IV — VI гасырларда Европа һәм Азиядә урнашкан дәүләт. Иң зур киңлекләренә Скифия һәм Алмания патшасы Аттила хакимлегендә ирешә.
Безнең эрага кадәр
Безнең эрага кадәр Урта Азиядә төрки телле бик күп кабиләләр яшәгән. Б.э.к. беренче мең еллыкта кабиләләр халык булып формалаша. Кытайлар аларны хунну яки сюнну дип атыйлар. Б.э.к. өченче гасырда һуннарның үз дәүдәте барлыкка чыга. Аның башында Маодунь (рус.) исемле кеше тора.
Һуннарның иң куркыныч дошманы кытайлар була. Алар һуннарга каршы Бөек Кытай диварын төзиләр.
Һун империясе
375 елда һуннар, борынгы герман кабиләләрен тәшкил иткән готлардан һәм сарматлардан оешкан Германарих патшалыгын тар-мар итеп, Үзәк Европага килеп кергәннәр, элекке Рим империясе җирләрен яулап алганнар. Көнбатыш Евразиянең бик зур территориясендә, Идел белән Рейн арасында, яңа империя - һун империясе барлыкка килгән.
451 ел 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла. Атилла вакытында (5нче гасыр) бу дәүләт иң зур куәткә ирешә. Әмма 453 елда Атилла үлә, һәм Һун империясе таркала.
Халык
Һуннар империясе төрле төрки халыкларны берләштерә. Алар арасында болгарлар да була.
Юфу
Юфу — Япония дәүләтенең Оита префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Юфу шәһәре 2005 елның 1 октябрендә шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 35298 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 111 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 319.16 км² тәшкил итә.
Дзецьмарув
Дзецьмарув — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пакистанда һинд дине
Һинд дине Пакистан халкының якынча 2%-ын тәшкил итә. Һинд дине, 1998 елгы халык саны алу мәгълүматы буенча, Пакистанда Исламнан кала икенче иң зур дин. 2010 елда Пакистан дөньяда бишенче иң күп халыклы ил һәм PEW халык санын алу буенча Пакистан дөньяда иң зур дүртенче Һинд дине халкына ия булачак.
Pew Research буенча Һинду халкы 5,6 миллион булачак һәм Һиндулар 2050 елга Пакистан халкының 2%-ын тәшкил итәчәк. Пакистан 1947 елның 14 августта Британия Һиндстаныннан бәйсезлеккә ирешкәч, Көнбатыш Пакистанның 4,7 миллион Һинд дине тарафдарлары һәм Сикхлар Һиндстанга күчкән, шул ук вакытта 6,5 миллион Мөселманнар Һиндстаннан Көнбатыш Пакистанга яшәргә күчкән.
Борынгы заманалар
Иң борынгы Һинд дине тексты, Риг Веда, Инд елгасы буенда безнең эрага кадәр 1500 ел элек хәзерге Пакистан (һәм Һиндстан) төбәгендә төзелгән булган. Төрле археологик табучылар, мәсәлән, свастика символы, Йога позицияләре мәсәлән "Пашупати" сурәтендә Мохенджо-дарода, Синдхта халыкның мөһерләрендә Һинд динен формалаштырган төрле тәэсирләргә күрсәтә. Инд Үзәне Цивилизациясе кешеләре фольклоры һәм дини ышанулары Һинду диненең төп өлеше булып Көньяк Азиянең бу өлешендә эволюцияләнгән. Синдх патшалыгы һәм аның хөкемдарлары Махабхарата Һинд эпик тарихында әһәмиятле роль уйнаган. Өстәвенә, Һинд риваятендә Пакистанның Лахор шәһәре беренче мәртәбә Лава тарафыннан нигезләнгән булган, ә Касурны аның игезәге Куша нигезләгән, аларның икесе дә Рамаянада Раманың уллары булган. Гандхара төньяк-көнбатышында риваять Гандхара кешеләре шулай ук Махабхарата һәм Рамаяна кебек Һинду әдәбиятның төп өлеше булган. Шулай ук Мултанда һәм Санскрит тамырларын эзләп табып була.
Демография
Пакистан Британия Хөкүмәтеннән 1947 елда 14 августта бәйсезлеккә ирешкәч, илнең 4,7 миллион Һиндулары һәм Сикхлары Һиндстанга күчкән, шул ук вакытта 6,5 миллион Мөселманнар Һиндстаннан Пакистанга күчкән. 1998 ел Пакистан халык санын алу буенча 2,5 миллионнан азрак Һиндуны теркәгән. Пакистанда Һиндуларның күпчелеге Синдх провинциясендә концентрацияләнгән.
1951 елда Һиндулар Пакистан халкының 12,9%-ы (бу Көнчыгыш Пакистанны, хәзерге Бангладешны кертә), бу Пакистан Доминионын Һиндстаннан соң икенче иң зур Һинду халкы иткән.
1951 халык санын алу буенча, Көнбатыш Пакистанда 1,6% Һинд дине халкы булган, шул ук вакытта Көнчыгыш Пакистан (хәзерге Бангладеш) 22,05%. 1997 елда Һиндуларның Пакистанның 1,6% булган, шул ук вакытта ул Бангладешта 10,2%-ка төшкән.
1998 Пакистан Халык Санын алу буенча, каста Һинд динендәгеләр Пакистанның тулаем халкының 1,6%-ын тәшкил һәм Синдх провинциясендә 6,6% булган. Пакистан Халык санын Теркәлгән касталарны 0,25% тәшкил иткән Һинд дине тарафдарларының төп халкыннан аера.
1998 ел халык санына нигезләнеп Пакистанның Һинду халкының шуннан соң стабилизацияләнеп, хәзер, якынча 3 миллион Һинд дине тарафдары булган.
Һинд дине һәм бәйсезлек
Пакистанны булдыру вакытында "тоткыннар теориясе" килеп чыккан. Бу теория буенча Пакистанда Һинд дине тарафдарлары азчылыгына Пакистанда гадел килешү бирелергә тиеш иде, бу Һиндстанда Мөселман азчылыгын саклау өчен. Шулай да, Хаваҗа Назимуддин, Пакистанның 2-енче премьер-министры раслаганча: "Мин дин шәхеснең үз эше дип уйламыйм һәм шулай ук Ислам дәүләтендә нинди каста, ышану һәм дин булуына карамастан һәрбер гражданнарның бер үк хокукы булырга тиеш дип уйлаган".
Пакистанның 1947 елда бәйсезлек яулаганнан соң, 4,7 миллионнан артык Һинд дине тарафдарлары һәм Сикхлар Көнбатыш Пакистаннан Һиндстанга күчте һәм 6,5 миллион Мөселман Пакистанга күченергә сайлаган. Бу китүнең сәбәбе булып Британия Раджы җәмәгать атмосфера бик йөкләнгән булуга күрә, бер-берсенә ышанмау һәм урам бандаларның рәхимсезлеге һәм төрле дини җәмәгатьләр арасында антагонизм. 1947 ел канлы көч куллану вакытында 1 миллионнан артык кешенең гомере өзелгән, бу бәйсезлектән соң бабаларның өйләреннән киткән Һиндуларның, Мөселманнарның һәм Сикхларның йөрәкләренә курку һәм күрү алмау салган.
Һиндстанда зур уңышка ирешкән күп Һиндуларның, мәсәлән Боливуд фильм йолдызлары һәм режиссерлар Дэв Ананд, Радж Капур, Рамеш Сиппи, Винод Ханна, Манодж Кумар, Яш Чопра, Балрадж Сахни, Раджендра Кумар һәм Сунил Датт үзләренең туу урыннарын һәм бабаларын Пакистан шәһәрләре дип күрсәтә. Бәйсез Һиндстанның беренче Тест крикет капитаны Лала Амарнатх Лахор чыгышлы, премьер-министрлар И К Гуджрал һәм Гулзарилал Нанда шулай ук Пәнҗаб өлешләреннән бу Пакистанның өлешләре булып киттеләр.
Дини, иҗтимагый һәм сәяси учреждениеләре
Инд елгасы күп Һиндулар өчен изге елга һәм Пакистан хөкүмәте периодик рәвештә Һиндстаннан Һиндуларның кечкенә төркемнәренә Синдхта һәм Пәнҗабта бәйрәм итү өчен дини сәфәр кылырга рөхсәт итә. 1940 елда Һиндстанда Анти-Мөселман көч куллану дан соң Пакистанда Һинд дине тарафдарларының эзәрлекләүләре булган, гәрчә Һинд дине җәмәгате һәм Пакистан Хөкүмәте иң мәшһүрләрне сакласа да. Пакистанда кайбер борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләре төрле диндәге кешеләрне, шул исәптән соң Мөселманнарны да җәлеп итә. Карачида Һинду Гимхана Һиндулар өчен иҗтимагый тәрәккыять ясап караган. Карачида хәзер берничә калган гыйбадәтханәләрнең берсе Шри Сваминараян Мандиры.
Һинд дине тарафдарларының яклаучы күп җәмгыятьләр бар һәм Хазара Шив Гыйбадәтханәсе Җәмгыяте Хайбер Пахтунхва төбәгендә җәмәгать кызыкларын яклый, Манешра янында, шуңа өстәп Читти Гатти авылы.
Җәмәгать тормышы
Карачи шәһәр мәдәнияте секуляр тирә-юнь тәэмин итә, бу Һинд дине азчылыклары өчен мөмкинчелекләр бирә. Гәрчә Исламизация илгә 1980-енче елларда зур йогынты ясаса да, Британия хакимияте вакытында секуляр учреждениеләр Британия хөкем сөргән вакытта Һинд дине тарафдарларына белем алу, спорт, мәдәни активлыкларда һәм хөкүмәт хезмәтендә, мэйнстрим Пакистан тормышында катнашырга мөмкинчелек биргән. Күренекле Пакистан крикетерларга Даниш Канерия һәм Анил Далпат керә, мода дизайнеры Дипак Первани һәм Пакистанның Югары Судының Рана Бхагвандас элеккеге Юстиция Шефы Рана Бхагвандас.