cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раджагопала Перумал Гыйбадәтханәсе
Раджагопала Перумал Гыйбадәтханәсе Һиндстанда, Ченнай шәһәр янында, Тамбарам янында, Манимангаламда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Вишну Ходаена багышланган.
Тарихы
Манимангаламның беренче искә алынулары Көнбатыш Чалукья хөкемдары Пулакесин II һәм Паллава патшасы Нарасимхаварман I арасындагы сугыш вакытына карый. Раджагопала Перумал шәһәрдә өч Вишну гыйбадәтханәләрнең берсе, ул Урта Гасыр Чолалары тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханә турында иң элек язмалар Раджендра Чола I тарафыннан язылган һәм безнең эраның 1056-ынчы елы дип даталанган. Раджендра Чола I гыйбадәтханәне Камакоти-Виннагар һәм Тхирувайкулам дип атый.
Зур Нөркәй
Хезмәткә коммунистик мөнәсәбәтләр
Чөгендер,кишер 105 27036 257 Силоска борчак 74 6031 81 Кукуруза 241 31559 130
Беръеллык үлән 311 5396 11,66
Күпъеллык үлән 63 231 3,66
Яшел азык арыш 167
Эре мөгезле терлекләр Сыерлар- 259
Бозаулар- 297
Үсеше- 750
Дуңгыз баласы- 2610 баш.
Нөркәй авылында тракторлар саны
ДТ – 54 – 5
ДТ- 75- 6
МТЗ – 8
ДТ- 20 – 3
Комбайннар – 12.
Алдынгы тракторчылар: Халиков Марат – 1111 гектар җир сөрде.
Сөләйманов Мәхмүт- 995 гектар җир сөрде.
Алдынгы сыер савучылар
Галиева Мөслимә 3163 литр
Карпузлу (Кулп)
Карпузлу (Karpuzlu) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Кулп илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Зур Нөркәй
Хезмәткә коммунистик мөнәсәбәтләр
Госамова Рәзинә 2433 литр
Шакирова Гөлдәминә 2052 литр
Алдынгы дуңгыз караучылар
1968 нче елдан соң Нөркәйдә үзгәрешләр күп була билгеле. 1976 нчы елның 10 октябрендә тимер күпер салына. 1990 нчы елларда совхозлар кабат СХКП лар, колхозлар булып үзгәртеләләр. 1995нче елның мартыннан 1996 нчы елның октябренә кадәр Нөркәйдә колхоз председателе булып Шакиров Җәүдәт Г. эшли. Шәйхеразиев Хәлил Ш.- баш агроном, Галиев Рәшит- баш инженер, хайбрахманова М.-баш бухгалтер, Хайруллин Илсур- зоотехник, Мостафин В.-ветврач була.
1996- 1998нче елларда колхоз председателе булып Миннеханов Рафис Фарихович эшли.
1998- 2000 нче елларда Гараев Тәзбир Мөлихович председатель була.
2000- 2001 нче елларда колхоз председателе вазифасын Хасанов Фәнис Габбасович башкара.
2001- 2004 нче елларда колхоз председателе булып Шәйхеразиев Хәлил Шәехович эшли.
2004- 2005 нче елларда председатель булып Файзерахманов Роман Лотфрахманович эшли.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.
Сиговый Вис
Сиговый Вис — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Дикий-Ю елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 18 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Селиштень (Румыния)
Селиштень — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Липники (Гарволинский повяты)
Липники  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Селиштень (Румыния)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нидергебра
Нидергебра (Niedergebra) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Медаевка (Кәсле-Кыдады кушылдыгы)
Медаевка — Кәсле-Кыдады елгасы кушылдыгы. Пенза өлкәсенең Кузнецк районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кәсле-Кыдады елгасының уң ярыннан 19 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры гидроузеленә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пароевка
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Хомутовка (Свердловск өлкәсе)
Хомутовка (Хомутовка) — Свердловск өлкәсенең Первоуральск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (62%).
Басаури
Басаури — Испаниянең Бискайя провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
925 ел (б. э. к.)
925 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
(5480) 1989 YK8
(5480) 1989 YK8 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 23 декабрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 YK8» саналган.
Эсённа (Лодзь воеводалыгы)
Эсённа  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Югары Урал районы
Югары Урал районы (Верхнеуральский район) — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.
Административ үзәк — Югары Урал шәһәре.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (75,9%), башкортлар (8%), казакълар (6,6%), татарлар (5,8%), украиннар (1,1%).
Административ бүленеш
Югары Урал районы составына 2 шәһәр һәм 9 авыл җирлеге керә.
Доарди (Верона)
Доарди — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Доарди Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Панач (коммуна)
Панач — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан коммуна.
Доарди (Верона)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Панач (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Бреньи
Бреньи — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Йолдыз (Спас районы)
Почта индексы — 422864.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Морнингсайд (Көньяк Дакота)
Морнингсайд  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Морнингсайд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Босутув
Босутув — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вытегра
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1773 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,3%).
Сан-Себаштиан (Сетубал)
Сан-Себаштиан  — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Морвилле-Сен-Сатюрнен
Морвилле-Сен-Сатюрнен — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
(12661) Schelling
(12661) Schelling — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1976 елның 27 февралендә Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1976 DA1» саналган.
Ясень (гмина Лопушно)
Ясень  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
HD108995
HD108995 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Бялавичы (Ивацэвицкий районы)
Бялавичы  (Бялавічы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ивацеицкий районында урнашкан авыл.
HD108995
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Бялавичы (Ивацэвицкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Микова
Микова — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Нидердорла
Нидердорла (Niederdorla) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Липники (Маковский повяты)
Липники  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пархимкавичы
Пархимкавичы (Пархімкавічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Киравский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Бедия (Бискайя)
Бедия — Испаниянең Бискайя провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тярсоре-Яха
Тярсоре-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пяседай-Яха елгасының сул ярыннан 88 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.
Пантелимон (коммуна)
Пантелимон — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Үтәмеш-Гәрәй
Үтәмеш-Гәрәй — Казан ханлыгы ханы, Сафа-Гәрәй һәм Сөембикәнең улы.
Ясень (гмина Хмельник)
Ясень  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Үтәмеш-Гәрәй
Әтисе вафат булганнан соң, аңа ике ел булуга карамастан, хан дип игълан ителә. Чынбарлыкта ханлык белән әнисе идарә итә.
Виминс-Бей (Аляска)
Виминс-Бей  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Үтәмеш-Гәрәй
Мәскәү тарафлы Казан аксөякләре тарафыннан тәхеттән бәреп төшерелә һәм Сөймбикә белән бергә Иван IVгә әсир булып җибәрелә.
Виминс-Бей (Аляска)
Географиясе
Виминс-Бей халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Юзефатув (Лаский повяты)
Юзефатув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Үтәмеш-Гәрәй
1553 елның гыйнварында Александр Сафагиреевич исеме астында чукындырыла. 1566 елда вафат була.
Юзефатув (Лаский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Виминс-Бей (Аляска)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Байбеки
Байбеки (Байбеки) — Киров өлкәсенең Көлмез районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
926 ел (б. э. к.)
926 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
Сан-Симан (Сетубал)
Сан-Симан  — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Симвож
Симвож — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Ухта елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(5481) Kiuchi
(5481) Kiuchi — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 15 февралендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 CH» саналган.
Агҗашар (Нурһак)
Агҗашар (Ağcaşar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Каһраманмараш иле Нурһак илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сылтамалар
Ağcaşar, Nurhak Ağcaşar, Nurhak
Котхандарамасвами Гыйбадәтханәсе, Нандамбаккам
Котхандарамасвами Гыйбадәтханәсе Һиндстанда, Ченнаи шәһәр янында, Нандамбаккамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Рамага багышланган булып, урын риваять олы фикер иясе Бхригу белән бәйле.
Тарихы
Гыйбадәтханә Виджаянагара Империясе вакытында төзелгән булган. Башта патшалар Рама, Лакшмана һәм Сита өчен гыйбадәтханәләр төзегән. Соңрак гыйбадәтханәләр Шриниваса, Альварлар, Хануман һәм башкалар өчен төзелгән булган.
Карпузлу (Сур)
Карпузлу (Karpuzlu) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Сур илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
(12662) 1978 CK
(12662) 1978 CK — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Роспес
Роспес (Rospez) — Франциянең Кот-д’Армор департаментына караган коммуна, Ланьон кантонына карый.
(12662) 1978 CK
Тарихы
1978 елның 2 февралендә Джеймс Гибсон тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1978 CK» саналган.
Роспес
Географиясе
Коммуна мәйданы — 9,82 км².
Бочковице (Кече Польша воеводалыгы)
Бочковице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бриек
Бриек — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Селиштиоара
Селиштиоара — Румыниянең Хунедоара жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
1180-еллар
1180-еллар — 1180 елда башланган һәм 1189 елда тәмамланган унъеллык.
Норрис (Көньяк Дакота)
Норрис  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Норрис халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нидерзаксверфен
Нидерзаксверфен (Niedersachswerfen) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бялёва
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Мильпош
Мильпош — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Добеле (Мантова)
Добеле — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Метлей (Сура кушылдыгы)
Метлей — Сыры елгасының уң кушылдыгы. Пенза өлкәсенең Сосновоборск районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сыры елгасының уң ярыннан 798 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры гидроузеленә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Фарсель Зыятдинов
''
Фарсель Зыятдинов, Фарсель Сәхәбетдин улы Зыятдинов (1937 елның 1 июле, СССР, РСФСР, ТАССР, Калинин районы, Качкын — 2021 елның 16 августы, РФ, ТР, Казан) — язучы, икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (2002), ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992), бакчачы. Фарсель Зыятдинов 1937 нче елның 1нче июнендә Актаныш районы Качкын авылында Сәхәбетдин абыйбелән Мосаллия апа гаиләсендә туа. Зөбәердә җидееллык, Пучыда урта мәктәп тәмамлагач, белем алуын Тәтеш техникумында дәвам итә. Топограф булып Грузия, Азәрбайҗан тауларына күтәрелә. ФарсельЗыятдинов 1965 нче елда Казан дәүләт университетын, 1966нчы елда М.Горький исемендәге авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. Радио тапшырулар редакциясендә һәм телевидениедә хәбәрче булып эшли. «Авыл офыклары» тапшыруларын әзерләп, зәңгәр экранга чыгара.
Метлей (Сура кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Зур Катраси
Зур Катраси (Атайкасси, Большие Катраси) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Фарсель Зыятдинов
1968 нче елда Фарсель Зыятдинов СССР Журналистлар берлегенә кабул ителә. Эштән аерылмыйча, аспирантурада укый. Илдә үзгәртеп корулар башлангач,  «Татарстан яшьләре» газетасында басылган «Авылга, Нәфисә апага» хатларын укып, күпме укучы сорауларына җавап тапкандыр. Шул чор проблемаларын, икътисадтагы буталчык хәлләрне гади укучы аңларлык итеп язуы белән үзенә җәлеп итә. Яшь дусларын да онытмый: «Ялкын» журналында әлеге өлкәгә караган сүзләргә аңлатмалар биреп бара. Ул озак еллар  Казан финанс-икътисад академиясенең җитештерү икътисади кафедрасында һәм шул ук вакытта Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институтында эшли. Россия гуманитар Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, профессор, Петров академиясе академигы.
Зур Катраси
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1151 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (94%) алып тора.
HD109005
HD109005 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Аксариха (авыл)
Аксариха (Аксариха) — Свердловск өлкәсенең Камышлов районы составына керүче авыл.
HD109005
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Аксариха (авыл)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (99%).
Ургай-Яха
Ургай-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пыякоя-Яха елгасының уң ярыннан 46 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ясень (Сташовский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пантичеу (коммуна)
Пантичеу — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Санта-Круш (Сантьягу-ду-Касен)
Санта-Круш  — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Беранго
Беранго — Испаниянең Бискайя провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Енийол (Гүмүшхане)
Енийол (Yeniyol) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гүмүшхане иле Гүмүшхане илчесенә караган бер авыл (köy).
Дәүләкән районы
Дәүләкән районы Башкортстанның Урал таулары алдындагы дала өлешендә урнашкан. Район үзәге Дәүләкән Уфа шәһәреннән 90 км еракта урнашкан.
Географик белешмә
Район ландшафтын көньяктан төньяктарафына агып ятучы Дим елгасы формалаштыра. Бер читтән генә Чәрмәсән уза.
Районда аерым торучы таулар күп: Балкантау (Дәүләкәннән 12 км читтә), Ярыштау, Ташморын, Көрәштау.
Район териториясендә Башкортстанда иң зур Ачылы күл урнашкан. Аның тулы мәйданы 2 260 га тәшкил итә. Озынлыгы – 7-8 км, киңлеге 5 км. Уртача тирәнлеге – 5-6 м.
Табигый казылмалар – нефть (Казангул, Алга, Шестаево, Соколка авыл советларында), ком-таш катнашмасы, кызыл балчык (Морадым ятмасы).
Табигый Ачылы күлгә өстәп районда 34 ясама күл бар. Хуҗалык максатларында һәм сугару өчен файдаланыла.
Район урманнарга бик ярлы. Агачлыклар районның 6% тәшкил итә (11309 га).
Тарихи белешмә
Дим елгасының ике ягында буенда яткан кара туфраклы җирләр Россия империясенең көнчыгыш һәм үзәк өлешләрдә яшәүчеләрне үзенә җәлеп иткән. Бер 1897 елда гына бу якта 20 яңа авыл барлыкка килгән. Самар-Уфа тимер юлы төзелү сәбәпле Дәүләкән авылы тимер юл станциясе булып китә һәм әйләнә-тирә авыллар өчен мөһим сәүдә, икътисади үзәккә әйләнә.
Авыллар
XVIII гасырда бирегә күп санда татарлар күчеп утыра. Чуенчы, Имай-Карамалы, Бик-Карамалы, Искәндәр, Аюхан. 1870 елны район территориясендә 7 татар авылы булган, татарлар саны 5 334 тәшкил иткән. Ул заманда күбесенчә икмәк игү белән, терлекчелек, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр. Искәндәрдә тимерчелек үскән, Чуенчы-Николаевкада сарык тиреләрен эшкәрткәннәр, Чуенчыда сәүдә тармагы алга киткән, 18 кибет булган. Аюханда тегүчелек белән көн иткәннәр. Яппар, Бик-Карамалы, Мерәс, Кадеркул авылларында чана, арба, тәртә, көпчәк ясап сату иткәннәр. 350px|thumb|center|[[Ачылы күл күренеше]]
1748 елда барлыкка килгән Бик-Карамалыда 1795 елда 48 йортта 292 типтәр, 1810 елда — 194, 1834 елда 293 мишәр ир-аты яшәгән (ЦГИА РБ, Ф2, Оп.1 Д 4875, Л 18, Оп.1 Д 2083, ЛИ; ЮАС. Вп.2 с. 339).
Морей (Сомма)
Морей — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Дәүләкән районы
Авыллар
1762 елда барлыкка килгән Чуенчы авылында 69 йортта 592 мишәр яшәгәнлеге күрсәтелгән (ЮАС, Вп.2, с. 337).
Ташлы-Шәрип авылында 1810 елда — 93, 1834 елда 127 ан типтәр ир-ат яшәгәнлеге әйтелә (Малоизученные источники по истории Башкирии. с. 107, ЦГИА РБ, Ф1, Оп.1, Д 8083, Л. 9).
Искәндәр авылында да мишәрләр яшәгәнлеге күрсәтелгән. Шулай булуга карамастан, Дәүләкәнне туган якны өйрәнү музее хезмәтәкрлре, тарихи фактларны бозып, бу авылларга башкортлар нигез салган, дип яза.
Паршына
Паршына (Паршына ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
Дәүләкән районы
Авыллар
1798-1865 елларда Башкортстанда кантун системасы хөкем сөрә. Кантун системасы бетерелгәч, башкортларга — 30ар, мишәрләргә 15әр дисәтин ир бирергә дигән указ чыга. Шуңа бәйле Имай-Карамалы һәм Бик-Карамалы мишәрләре җирне күбрәк алу максатында үзләрен башкорт дип яздырырга була. Авыл җыенында Мөхәммәтҗан Богданов һәм Нигъмәтҗан Мөхәммәткәримовка бу эшне судта карауны оештырырга йөкләтелә. Әлеге мәсәлә Уфадә карала. Нәтиҗәдә, суд Имай-Карамалы, Ташлытамак һәм Бик-Карамалы авылында яшәүчеләрне башкортлар дип танырга, дигән карар чыгара. (ЦГИА РБ Ф. И. 10, оп. 1 Д. 1283, лист 52). Шулай итеп, 1870 һәм 1920 елгы халык исәбен алуда бу авылда яшәчеләр башкортлар дип күрсәтеләләр.
Паршына
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Дәүләкән районы
Мәгариф
2009-10 уку елында районда 34 гомуми белем бирүче мәктәп һәм 20 филиал эшләгән. Ш.и. 1 гимназия (609 укучы), 1 лицей (666), 1 башкорт гимназиясе (429), 1 интернат төрендәге мәктәп (229). Барлык укучылар саны – 5 184.
Шулар арасында 1697 башкорт баласы, 1038 татар баласы, 227 чуаш баласы укыганнар.
Район мәктәпләрендә укыту 4 телдә алып барыла. 2009-10 уку елында 12 мәктәптә укыту башкорт телендә барган. Укучылар саны – 947 (54,48%), 20 мәктәптә башкорт телен туган тел урынына укыйлар 1010 бала, шуларның 219 – башкорт булмаганнар.
5 мәктәптә 79 бала татар телендә уку бәхетенә ирешкән. 9 мәктәптә 319 бала татар телен укый фән буларак. Барлыгы татар телен укый ала 384 укучы, ә аларның 359-ы – татарлар.
Бу яктан чуаш балалары бәхетлерәк күренәләр. Аларның ике мәктәпләрендә укыту чуаш телендә алып барыла. Укучылар саны – 125 (55,1%), тагын 51 бала чуаш телен фән буларак өйрәнә.
15 мәктәптә 1614 бала рус телен ана теле урынына укый. Районда 122 ана теле укытучысы бар, тик шуларның 99-ы башкорт телен укыта. Татар телен һәм әдәбиятын 15 укытучы, чуаш телен – 8 укытучы укыта.
Транспорт
Куйбышев тимер юлы районны ике тигез өлешкә бүлеп китә. Чишмә – Раевка – Миякә, Толбазы – Дәүләкән – Бүздәк автоюллары.
Ирек (торак пункты)
Ирек — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
Халык саны — 33 тирәсендә. Почта индексы — 422864.
Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Склерит
Склерит — күз агының бөтен катламы шешү һәм күзәнәкле инфильтрациясе белән сыйфатланган сирәк чир.
Склерит эписклеритка караганда сирәгрәк очрый һәм авырлык дәрәҗәсендә бераз чикләнгән ялкынсынудан алып авыр некрозлы барышка кадәр төрле була ала, кайвакыт якындагы тукымалар да кушыла һәм күрү кимүенә яный ала.
Таралган склерит
Таралган склерит ешрак хатын-кызларда гадәттә тормышның 5 декадасында очрый.
1.  Күз кызаруы белән билгеләнә. Берничә көннән соң күз авыртуы кушыла, ул бит яки чигә өлкәсенә тарала ала. Авыртуның максималь чагылышы иртәнге сәгатьләргә туры килә, бу сирәк түгел пациентны уянырга мәҗбүр итә. Көн дәвамында авырту кими, өстәвенә гади анальгетиклар булышмый диярлек.
2. Билгеләре
•  Шеш белән тамырларның киңәюе һәм тоткарлануы. Иртә башланган дәвалауда, бу сирәк була, чир тулысынча тукталырга мөмкин.
Әюпов
Әюпов — татар фамилиясе.
Склерит
Таралган склерит
•  Кызару күз агының бөтен алгы өслеген (рәс. 11.4а) иңли яки бер квадрантта урнаша ала. Өске кабак астында барыш булса, тикшергәндә кабакны күтәрмәсәң, чирне күрми калдыру мөмкин.
•  Шешү кимеп барган саен зарарланган өлкә соргылт-зәңгәр төсмергә күз агы ачыклыгы арткан өчен керә. Соңгысы күбрәк дәрәҗәдә коллагенлы җепселләрнең яңадан ясалуы белән бәйле, аны күз агы калынлыгы кимү белән тиңләштерергә кирәк түгел (рәс. 11.4б).
•  Сәбәбе юк ителмәсә, чир кабатлана ала һәм сирәк түгел шул урында ук.
•  Чирнең гомуми дәвамлыгы уртача 6 ел тәшкил итә, шул ук вакытта рецидивлар ешлыгы чир башланудан соң 18 ай үткәч кими. Күрү өчен фараз уңайлы.
Төенле склерит
Төенле һәм таралган склерит бер ешлык белән очрый, әмма таралган формадан аерма буларак төенле склеритның күп очрагы моңа кадәр өч тармаклы нервның күз тармагында урап алган герпес кичерү белән бәйле.
Әюпов
Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
Склерит
Төенле склерит
Алгы склеритның ике төрендә дә пациентларның уртача яше бертөрле.
1.  Әкренләп күздә артучы авырту һәм алга таба кызару, күз алмасы авыртучанлыгы һәм күз агында төен барлыкка килү белән билгеләнә.
2. Билгеләре
•   Тар нур күтәренке склераль төенгә туры килеп бөгелгәне биомикроскопиядә күренә (рәс. 11.5а).
•   10% фенилэфрин тамызу конъюнктиваль һәм өске эписклераль тамырлар кысылуга китерә, шул ук вакытта тирән үрелмә тамырлары төен өстендә киңәйгән килеш кала (рәс. 11.5б, в).
•   Күп санлы төеннәр кушылып зурая ала һәм кайвакыт, аеруча вакытында дәвалау башламаганда гаять зур була ала.
•   Ялкынсыну кимегән саен төендә күз агы ачыклыгы арта.
•   Склеритның төенле формасының чир дәвамлыгы таралганныкы кебек.
'''NB Некрозлаучы барыш төенле склеритлы 10% артык пациентларда үсеш ала. Иртә давалау башлаганда тукыманың өске некрозы булмый һәм төен, үзәктән башлап, зур булмаган атрофик җөйгә әйләнеп юкка чыга.'''
Липники (Островский повяты)
Липники  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
(12663) 1978 RL7
(12663) 1978 RL7 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1978 елның 2 сентябрендә К.-И. Лагерквист тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1978 RL7» саналган.
Липники (Островский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бочув (Кече Польша воеводалыгы)
Бочув — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Мөхәммәт Әюпов
Мөхәммәт Әюпов (Мухамет Юсупович Аюпов) — Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыятенең президенты, мөгаллим.
Склерит
Ялкынсыну белән некрозлаучы алгы склерит
Ялкынсыну белән некрозлаучы алгы склерит — склеритның агрессиврак формасы, кагыйдә буларак, өлкән яшьтә үсеш ала. (пациентларның уртача яше — 60 яшь). 60% очракта барыш ике яклы һәм үз вакытында тәңгәл дәвалау булмаганда байтак күрү начарлануга яки хәтта күзсез калуга китерә ала.
Диагностика
1.  Бик көчле һәм өзлексезгә әйләнә торган чигә, каш өсте һәм казналыкка таралучы әкренләп артучы күздә авырту белән билгеләнә. Авырту анальгетиклар белән начар басыла һәм сирәк түгел пациент йокысын боза.
2. Билгеләре
•  Тирән үрелмә тамырлары тоткарлыгы белән төенле склерит (рәс. 11.6a).
•   Күз агының юкаруы, сусызлануы һәм некроз өчен җөйле тукыма белән алмашуы, бу хориоидеянең караңгы-зәңгәр чыганаклар итеп күренүенә китерә (рәс. 11.6б).
•   Алга атаба күз агы юкаруы һәм некрозлы барышның таралышы (рәс. 11.6в, г, д).
•    Төзәлү тамырлы тоткарлык кимү һәм үлгән тукымалар резорбциясе белән бара һәм алар урынында юка атрофияле конъюнктива белән капланган хориоидея гына кала (рәс. 11.6е).
Некрозлаучы склеритның үзенчәлекле төрләре
1. Вазоокклюзив некрозлаучы склерит кушылучы, тамырсызга әйләнүче һәм некрозланучы тоткарлык өлкәсе белән сыйфатлана (рәс. 11.7a).
2.  Гранулематоз некрозлаучы склерит еш очракта Вегенер гранулематозы һәм төенле полиартериит белән бәйле. Чир башында лимб янында инъекция барлыкка килә, аннары ул артка тарала. 24 сәг. дәвамында күз агы, эписклера, конъюнктива һәм яндаш мөгезкатлау бүлекләре шешә һәм тигезсез чыгып торучы чыганак барлыкка килә (рәс. 11.7б).
Мөхәммәт Әюпов
Тормыш юлы
Мөхәммәт (Мөхәммәтгали) Йосыф улы Әюпов 1936 елның 15 июлендә Татарстан Республикасының Кукмара районы Чуллы авылында ишле гаиләдә туган. Мөхәммәтнең балачагы авыр чорларына, сугыш алды һәм сугыш елларына туры килә. Ләкин Мөхәммәт үз авылында башлангыч мәктәптә укый һәм район үзәгендә урта мәктәпне тәмамлый. Тумыштан зирәк булган бу балага укытучылар белем бирсә, төп тәрбияне тормыш хезмәт аша бирә. Бар эшкә дә булдыклы, сабыр, максатчан булып үсә Мөхәммәт. Көтмәгәндә, аның язмышы тагын бер борылыш ясый һәм Мөхәммәтне Казанга алып чыга. Казанда Мөхәммәт Әюпов 5 нче техник училищеда слесарьлек һөнәрен үзләштерә. Шушы училищеда белем алу аны техника өлкәсенә ымсындыра, механизмнарның серле төзелеше аны үзенә җәлеп итә. Хәрби диңгез флотында беренче класслы хәрби белгеч булып хезмәт иткәннән соң (1959) ул Казан авиация институтына кереп, техника өлкәсендә төпле югары белем ала (1965) һәм Авиация заводында эшли башлый. Монда Мөхәммәт Әюпов инженер, өлкән инженер, лаборатория җитәкчесе, конструкторлык бюросы җитәкчесе булып эшләгән дәвердә үзен чын конструктор һәм уйлап табучы итеп таныта, башка белгечләр чишә алмаган иң катлаулы мәсьәләләрнең чишелешен таба.
Склерит
Тикшерүләр
1. Лаборатор. Системалы чирләрдән күз агы ялкынсынуы еш очракта коллагенозлар белән бергә була. Кызганычка каршы, бу чирләр өчен үзенчәлекле һәм ышанычлы лаборатор күрсәткечләр бик күп түгел, шуңа күрә лаборатор тикшеренүләрнең нәтиҗәләрен клиник күренеш белән бергә чагыштырырга кирәк. Үзенчәлекле күрсәткечләргә РФ, АНА, АНЦА һәм антифосфолипидлы антитәнчекләр керә.
Мөхәммәт Әюпов
Тормыш юлы
1979 елда Мөхәммәт Әюповны Уйлап табучылар һәм рационизаторлар өлкә җәмгыятенә җаваплы эшкә күчерәләр һәм ул анда да үзенең актив эшен күрсәтә. Үзгәртеп кору чорының иң болгавыр елларында Мөхәммәт Әюпов, Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыятенең җитәкчесе буларак, бу тармакны таркалуыннан саклап кала һәм аны Россия буенча алдынгы урынга алып чыга.
Мөхәммәт Йосыф улы Әюповның кырыктан артык рационализаторлык тәкъдиме һәм уйлап табуга патентлары бар. Аның эшчәнлеге нәтиҗәсендә «Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы», «Татарстан Республикасының атказанган рационализаторы» дигән мактаулы исемнәр һәм уйлап табучылыкка, техниканы камилләштерүгә өндәүче күп төрле мактаулы билгеләр кертелә һәм башка массакүләм оештыру гамәлләр чаралары тормышка ашырыла.
Склерит
Тикшерүләр
2. ФАГ некрозлаучы барышның булуын яки янавын ачыкларга булыша. Некрозлаучы склерит белән күпчелек пациентларның ФАГдә перфузия булмаган өлкәләрне күзәтәләр (рәс.11.9). Системалы васкулит, мәсәлән Вегенер чире белән пациентларда, транссудация күренешләре, урынлы васкулит өлкәләре һәм неоваскуляризация өстенлек итә.
Мөхәммәт Әюпов
Тормыш юлы
Ул техник иҗатка багышланган берничә китап авторы. Унлап китаптан торган «Яшь уйлап табучы китапханәсе» сериясе республикабызның барлык мәктәпләрендә билгеле. Бу китаплар мәктәп балалары, хәтта балалар бакчасына йөрүче нәниләр белән уйлап табучылык юнәлешендә эшләүчеләр өчен билгеләнгән. Мөхәммәт ага турыдан-туры мәктәпләрдә дәресләр бирүдә үзе дә катнаша.
Соңгы елларда Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационизаторлар җәмгыяте тарафыннан бу юнәлештә максатчан эш алып барыла. Ел саен Мәгариф министрлыгы белән берлектә иң сәләтле укучылар арасында «Яшь уйлап табучылар олимпиадасы» үткәрелә. Шул конкурслар нәтиҗәсендә яшь уйлап табучылар һәм аларның җитәкчеләре бүләкләнә. Шуннан тыш, әледән-әле яшь техник иҗатчылары конкурслары үткәрелеп тора. Бу конкурсларны үткәрүне үз канаты астына «Мәгариф» журналы алды, һәм конкурс биремнәре әлеге журналда басылып тора. Шул биремнәрнең авторлары арасында Әюпов М.Ю. та бар.
Склерит
Мөгезкатлау өзлегүләре
1. Кискен инфильтратив стромаль кератит урынлы яки таралган була ала (рәс. 11.10a).
Мөхәммәт Әюпов
Тормыш юлы
Мөгаллим буларак Мөхәммәт Әюпов кичке бүлек мәдрәсә шәкертләре өчен «Сарф гыйлеме» исемле китабын язды. Бу әсбап шәкерләр арасында киң куллану тапты. Шуннан тыш, Мөхәммәт ага гарәп теленнән татар теленә алынган сүзләрне өйрәнеп сүзлек төзегән.
Юзефатув (Скерневицкий повяты)
Юзефатув  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Мөхәммәт Әюпов
Танылу
Мөхәммәт Әюпов күп кенә медальләр, почетлы билгеләр һәм мактау грамоталары белән бүләкләнә. 2010 елда ул Россия Федерациясенең эшмәкәрлекне җәелдерү Фонды тарафыннан «Елның иң яхшы җитәкчесе» дигән абруйлы исемгә лаек була.
Склерит
Мөгезкатлау өзлегүләре
2. Склерозлаучы кератит мөгезкатлауның периферия өлешендә склераль өлкә янында әкренләп юкару һәм тоныклану белән беленә. Зарарланган мөгезкатлау күз агына охшый башлый (рәс. 11.10б).
Юзефатув (Скерневицкий повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Склерит
Мөгезкатлау өзлегүләре
3. Периферик җәрәхәтле кератит әкренләп мөгезкатлауның таркалып йомшаруы һәм җәрәхәтләнүе белән сыйфатлана, кайбер чакта күз агы зарарлануына караганда күбрәк чагыла. Гранулематоз склеритта тукыма какшавы күз агыннан турыдан-туры лимбка һәм мөгезкатлауга тарала (рәс. 11.10в). Мондый күренеш Вегенер гранулематозына, төенле полиартериитка һәм рецидивлаучы полихондритка хас.
NB Мөгезкатлауның периферик җәрәхәтләнүе  некрозлаучы склеритның һәр стадиясендә барлыкка килә ала һәм сирәк очракта аның алдында барлыкка килә ала.
Башка өзлегүләр
1.  Чагылган клиник күренештә увеит склеритның авыррак барыш күрсәткече булып тора.
2.  Увеаль эффузия челтәркатлау һәм хориоидеяның экссудатив кубарылуы булу белән сыйфатлана һәм склеритның экваториаль урнашуында барлыкка килә ала.
3.  Глаукома — чир азагында түбән күрүнең иң еш сәбәбе. Актив ялкынсыну стадиясендә КЭБ үлчәү кыен.
4.  Керфексыман җисемнең ишемия яки ялкынсынуы өчен аның кубарылуы гипотония нәтиҗәсе була ала.
5.  Ялкынсыну барышы өчен күз алмасы тишелү бик сирәк була.
Перфорацияләүче склеромаляция
Перфорацияләүче склеромаляция — ялкынсыну булмау белән сыйфатланган некрозлаучы склеритның аерым формасы. Күбесенчә күптәнге ревматоидлы артрит белән өлкән яшьтәге хатыннарда очрый.
«Перфорацияләүче» атамасы уңышсыз сайланган,  чөнки тишелү бик сирәк була. Некроз өлкәсендә күз алмасының тышчасы бөтенлеге юка фиброзлы тукыма өчен сакланып тора.
1.   «Коры» күз синдромы күренешләре дип ялгыш кабул ителә алган үзенчәлекле булмаган кечкенә ярсыту белән билгеләнә. Күздә авырту юк һәм күрү үзгәрми.
2.  Билгеләре
•   Тамырлы тоткарлыксыз лимб янында урнашкан күз агында сары некрозлы төерчәләр (рәс. 11.11а).
•   Некрозлы зоналарның кушылуы һәм артуы (рәс.11.11б).
•   Әкренләп көчәюче күз агы юкаруы һәм тамырлы тышчаның ачылуы (рәс. 11.11в, г).
3.  Чирнең башлангыч стадияләрендә дәвалау иң нәтиҗәле. Соң мөрәҗәгать итү өчен күпчелек пациентларга дәвалау кирәк булмый яки нәтиҗәсез. Күз агы тишелгәндә аның бөтенлеген төзәтү бик кыен, әмма андый омтылыш ясалырга тиеш, югыйсә күз алмасы фтизисы үсеш алачак.
Диагностика
1.  Күздә авырту һәм уңайсызлык белән билгеләнә. Авырту, кагыйдә буларак, ялкынсыну авырлыгына туры килми һәм өстәмә миозит булган пациентларда күбрәк чагылган. Еш очракта күз алмасын тотып караганда авыртучанлык билгелиләр. Фотофобия аз чагылган.
2.  Билгеләре
а)  челтәркатлауның экссудатив кубарылуы 25% диярлек пациентта очрый (рәс. 11.12a);
б)  увеаль эффузия челтәркатлауның экссудатив кубарылуы һәм тамырлы тышчаның кубарылуы белән сыйфатлана (рәс. 11.126);
в)  хориоидея җыерчыклары хориоидеяның алга күчүе белән бәйле. Гадәттә алар арткы котып өлкәсе белән чикләнгән һәм горизонталь юнәлгән (рәс. 11.12в);
г)  коңгырт сары төстәге калкулык кебек күләмле субретиналь ясалу ялгыш хориоидея шеше итеп исәпләнергә мөмкин (рәс. 11.12г);
д)  КНД шешү  белән бераз күрү начарлану иң еш күренеше һәм гранулематоз барышның күз чокыры тукымаларына һәм КН тышчаларына таралу белән бәйле. Андый пациентлар кичектергесез дәвалауда мохтаҗ, чөнки ишемия өчен кайтмас күрү начарлану янавы бар;
е)  миозит еш очрый һәм куш күрү, күзне йөрткәндә авырту һәм шулай ук тотып караганда авырту һәм зарарланган мускул өлкәсендә кызару белән беленә;
ж)  экзофтальм гадәттә түбән дәрәҗәдә чагылган һәм кагыйдә буларак птоз белән була;
з)  периорбиталь өлкә шешү, хемоз һәм конъюнктива инъекциясе сирәгрәк күренешләргә карый.
NB 20% пациентларның УТТ буенча күз агының арткы бүлекләренең бер мәгънәле зарарлану билгеләре булганда күзнең арткы кисәгенең нинди дә булса клиник үзгәрешләре юк.
927 ел (б. э. к.)
927 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
Склерит
Диагностика
3.   УТТ күз агы калынайганын, склераль төенчекләр һәм күз агыннан тенон капсуласының аерылуын табарга мөмкинлек бирә. Субтенон аралыкта сыекча җыелу УТТ үзенчәлекле «Т» хәрефе сыман билгене бирә, ул күрү нервы һәм аның кырыендагы сыекча куышлыгы белән ясала (рәс. 11.12д). Өстәвенә, УТТдә КНД шешү, хориоидея җыерчыклары һәм челтәркатлау кубарылу күренергә мөмкин.
4.   Күз агы калынаюын һәм экзофтальмны  КТ ачыклап була (рәс. 11.12е).
Дифференциаль диагностика
1. Субретиналь ясалуны башка этиологияле гранулемадан, пигментсыз хориоидея меланомасыннан, хориоидея метастазыннан һәм хориоидея гемангиомасыннан аерырга кирәк.
2. Хориоидея җыерчыклары, челтәркатлау җыерчыклары һәм КНД шешү
(5482) Korankei
(5482) Korankei — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Склерит
Дифференциаль диагностика
шулай ук күз чокыры ялкынсынуы һәм шешле чирләрдә, эндокрин офтальмопатиясендә, оеган дискта һәм гипотониядә мөмкин.
3.  Челтәркатлауның экссудатив кубарылуы Фогт-Коянаги-Харада синдромы һәм сүлле үзәк ретинопатия күренеше була ала.
4. Күз чокыры флегмонасы шулай ук экзофтальм һәм  периорбиталь шешү һәм температура күтәрү белән (склериттан аерма буларак) билгеләнә ала.
Склерит белән бәйле системалы чирләр
1.  Ревматоидлы артрит (24 бүлекне кара) — склерит белән бәйле иң еш системалы чир. Җиңел барышлы артрит белән пациентлар өчен некрозланусыз алгы склерит күбрәк хас, ә буыннан тыш күренешләр, аеруча ревматик төеннәр белән авыр күптәнге ревматоидлы артрит белән интегүче пациентларда ешрак некрозлаучы барыш һәм перфорацияләүче склеромаляция үсеш ала.
2. Вегенер гранулематозы — кечкенә үлчәмле тамырлар васкулиты һәм төрле әгъзалар һәм тукымаларны, беренче чиратта сулыш системасын зарарлау белән сыйфатланган идиопатик гранулематоз чир (24 бүлекне кара). Чир тиз көчәюче некрозлаучы склерит белән бергә була ала. Вегенер гранулематозында зарарлану башка системалы күренешләрсез күз һәм күз чокыры белән чикләнә алуын исәпкә алып, кайбер очракларда диагностика өчен күз чокыры тукымаларының биопсиясе кирәк.
3. Рецидивлы полихондрит — кимерчәк тукымасының кечкенә тамырлары васкулиты белән сыйфатланган сирәк идиопатик халәт. Төрле әгъзалар катнашуы белән еш очракта көчәюче ялкынсыну барышлары белән беленгән рецидивлы чир (24 бүлекне кара). Рецидивлы полихондрит еш очракта склерит белән бара, ул некрозлаучы яки некрозлаучы түгел була ала һәм дәвалауга начар бирелә.
4. Төенле полиартериит — күбесенчә урта һәм кечкенә үлчәмле артерияләрне зарарлаучы, күп очракта күп санлы аневризмалар ясалу белән барган идиопатик, тормышка янаучы тоташтыргыч тукыма чире (24 бүлекне кара). Төенле полиартериит, кагыйдә буларак, авыр некрозлаучы склерит белән бара, әмма күз агының җиңелрәк ялкынсыну формалары да мөмкин. Күзләр зарарлану кайвакыт системалы чир манифестациясеннән берничә ел алдан була ала.
5. Системалы кызыл төче (СКТ) — тоташтыргыч тукыманың аутоиммун күп әгъзалы чире (24 бүлекне кара), аның күренешләренең берсе булып таралган алгы яки төенле склерит була ала. Некрозлаучы склеритны сирәгрәк күзәтәләр һәм ул дәвалауга бик авыр бирелә.
6.   Башка системалы чирләр:
Грязовец
Грязовец (Грязовец) — Россия Федерациясенең Вологда өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Склерит
Склерит белән бәйле системалы чирләр
б)  Бехчет чире сирәк очракта таралган склерит белән була. Кайвакыт склерит бу чирнең бердәнбер күренеше була;
Грязовец
Халык саны — кеше.
Склерит
Склерит белән бәйле системалы чирләр
в)  саркоидозда кайвакыт склераль төенчекләр  табалар;
Грязовец
Тарих
Шәһәр статусын 1780 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,3%).
Склерит
Склерит белән бәйле системалы чирләр
г)  подагра бик сирәк таралган эписклерит яки склерит белән бергә була ала.
Склеритны дәвалау
1. Тамчыдагы кортикостероидлар чир барышына тәэсир итми, әмма аларны некрозлаучы булмаган склеритта шешүне киметү һәм симптомнарны җиңеләйтү өчен кулланырга мөмкин.