cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әлки районы
Географиясе
Урман массивлары территориянең төньяк, төньяк-көнбатыш өлешләрендә сакланган. Төп елгалары: Кече Чирмешән (кушылдыклары Ата, Шия, Юхмачы), Актай һәм Бизнә.
Уртача еллык температура +2,8°С, гыйнварның уртача температурасы -13-14°С, июль +18-20°С тәшкил итә. Уртача еллык явым-төшем 430-500 мм тәшкил итә, парга әйләнү — 550-570 мм.
Герб һәм флаг
Район гербы һәм флагы 2006 елның 1 июнендә республиканың Әлки муниципаль районы Советы карары белән расланган. Ясау белән Татарстан Президенты каршындагы Геральдик совет, Россия геральдистлар берлеге белән берлектә шөгыльләнгән. Болгар дәүләтенә тарихи караш җайдак рәсеме белән ассызыкланган. Авыл хуҗалыгын, төбәк икътисады нигезе буларак, ел фасыллары алмашын символлаштыра торган дүрт төсле кыр тапшыра. Алтын төс уңышлылык, муллык, тотрыклылык, хөрмәт һәм интеллектны күрсәтә. Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы булып тора; кызыл төсхезмәт, көч, батырлык, матурлык билгесе, зәңгәр төс намус, намус, рухият, яшел төс табигать, сәламәтлек һәм тормыш үсеше, дан, хөрмәт һәм бөеклек, кара — акыллылык, тыйнаклык, яшәешнең мәңгелеге символы.
Флаг герб нигезендә эшләнгән һәм горизонталь буйлап сары һәм яшел буйларга бүленгән турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт. Үзәгендә җайдак сурәтләнгән зәңгәр ромб тукыманың өске һәм түбән кырыйларына кадәр җитә.
Тарихы
Билгеле булганча, район территориясе таш гасыр чорында Урта Идел буенда кешеләр урнашу үзәкләренең берсе булып тора. Шулай итеп, ул чордагы археологик һәйкәлләр арасында бигрәк тә Иске Нократ, Иске Матак, Төгәлбай һәм башка шәһәрләр, 126 курган һәм 130 торак урыны аерым тарихи кыйммәткә ия. Соңрак хәзерге район территориясе Идел буе Болгар дәүләтенә керә. Аның нигезендә төбәгнең исеме Болгар Алып батырыннан барлыкка килә.
1920 елга кадәр территория Казан губернасының Спас өязе составына керә, киләсе унъеллыкта ТАССР Спас кантонында була. Әлки районы 1930 елның 10 августында оеша. 1935 елның февралендә районның көньяк һәм көнбатыш өлешләреннән Кузнечиха районы бүленеп чыга.
Башта административ үзәк Әлки авылы (хәзер — Түбән Әлки) булган, аннан районның заманча топонимы килеп чыккан. 1937 елда (башка мәгълүматлар буенча — 1932 елда) район үзәге Базарлы Матакка күчерелә. 1944 елның февралендә Әлки һәм Кузнечиха районнарының көньяк өлешендә Юхмачы районы оештырыла (1956 елда бетерелә). 1960 елның октябрендә Әлки составына бетерелгән Кузнечиха районы территориясенең зур өлешен бирәләр. 1963 елның 1 февралендә Татарстанның административ-территориаль корылышын үзгәртеп кору кысаларында Әлки районы бетерелә, территорияне Куйбышев районы составына күчерәләр, ләкин ике елдан соң — 1965 елның 12 гыйнварында районны бүгенге чикләрендә торгызалар.
Идарә-җир төзелеше
Әлки районында 21 авыл җирлеге составындагы 70 торак пункт бар.
Икътисады
2019 елга булган мәгълүматларга караганда, оешма хезмәткәрләренең уртача айлык хезмәт хакы — 25 620 мең сум, муниципаль мәдәният һәм сәнгать учреждениеләре хезмәткәрләренең — 25 617 сум, мәктәпкәчә белем бирү оешмаларының 17 727 сум тәшкил иткән. 2010 елдан 2020 елга кадәр минималь куллану бюджетына хезмәт хакы чагыштырмасы 1,88 дән 2,3 тапкыр арткан, ә 2013 елдан 2020 елга кадәр эшсезлек дәрәҗәсе 1,58% тан 1,11 % ка кадәр кимегән.
Авыл хуҗалыгы
Икътисадның төп юнәлеше - авыл хуҗалыгы, ит-сөт терлекчелеге һәм дуңгызчылык алга киткән. Агросәнәгать комплексы районның тулаем продуктының 80% ын җитештерә. Авыл хуҗалыгы ихтыяҗлары өчен 125,2 мең га җир бүлеп бирелгән, шуның 114,8 мең гектарын сөрүлек алып тора, анда язгы һәм көзге бодай, көзге арыш, солы, арпа, тары, борчак, көнбагыш, кукуруз һәм башка культуралар үстерелә. Районда икмәк, икмәк-булка, макарон-ярма эшләнмәләре, он, үсемлек майлары, иттән ярымфабрикатлар, сөт продукциясе җитештерү буенча азык-төлек предприятиеләре эшли. Районның төп предприятиеләре: «Кызыл Шәрыкъ Агро», «Салман», «Хузангай», «Яшь Көч» һәм 43 крестьян-фермер хуҗалыгы.
2020 елның гыйнвар-сентябрь айларында район компанияләре 391 млн сумлык товарны читкә озаткан. Чагыштыру өчен, 2013 ел дәвамында бу күрсәткеч өч тапкыр кимрәк булган — 104 млн. 2020 елның беренче яртыеллыгында авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе 1,15 млрд. сум тәшкил иткән (2013 елда исә бу күрсәткеч 1,8 млрд.сум тәшкил иткән).
Инвестицион потенциал
Республиканың социаль-икътисади мониторинг комитеты бәяләве буенча, 2020 елның беренче яртыеллыгында Әлки районында пөп капиталга инвестицияләр 592 мең сум тәшкил иткән, ягъни Татарстанда инвестицияләрнең гомуми күләменнән 0,3%. Инвестицияләр юнәлеше буенча 2020 елда авыл хуҗалыгы, ау һәм балык тоту (барлыгы 118 млн. сум) һәм электр энергиясе (26 млн. га якын) алда бара. Ә федераль дәүләт статистика хезмәте хисапы буенча, 2019 елда район 1,3 млрд. сум инвестиция җәлеп иткән (бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектларыннан керемнәрдән тыш), 2018 елда - 1,1 млрд.
Транспорт
Административ үзәге Базарлы Матак авылы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 152 км һәм якындагы Бряндино тимер юл станциясеннән 72 км төньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Район үзәгендә җирле һава линияләренең гамәлдәге аэропорты бар. Төп автоюллар: 16К-0191 «Алексеевск — Базарлы Матак — Югары Колок» («Казан — Самар» маршрутының бер өлеше), 16К-0248 «Базарлы Матак — Мамык » (Нурлатка), 16К-0264 «Базарлы Матак — Болгар», «Базарлы Матак — Иж-Борискино», «Түбән Әлки — Кузнечиха», «Биләр — Чуаш Кичүе».
Экология
Территориядә региональ әһәмияттәге табигать һәйкәлләре булып Кече Чирмешән елгасы һәм Татар Әхмәте торф сазлыгы тора. Монда Татарстанның Кызыл китабына кертелгән үсемлекләр очрый: иенке каен, розмарин яфраклы тал, киң яфраклы мамыкбаш, яшел чәчәкле каешъяфрак, саз шөпшә күкеяше, сазлы билчәне һәм башкалар.
Социаль өлкә
Районда 33 гомуми белем бирү учреждениесе, 40 балалар бакчасы һәм өч өстәмә белем бирү учреждениесе — балалар иҗат йорты, балалар музыка мәктәбе, балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли. 130дан артык спорт корылмасы бар. Мәдәният өлкәсендә 48 учреждение, шул исәптән 36 китапханә һәм ике музей — Базарлы Матак авылында «Сергей Михайлович Лисенков исемендәге тарихи-туган якны өйрәнү музее» һәм Сиктермә-Хузангай авылында Чуашстанның халык шагыйре Петр Петрович Хузангай музее. Дини инфраструктура 30 мөселман һәм 5 православие мәхәлләсе тарафыннан тәкъдим ителгән. 1932 елдан «Әлки хәбәрләре» («Алькеевские вести») җирле газетасы татар һәм рус телләрендә чыга.
Район мәдәният әсәрләрендә: 1996 елда И. Газизнең Казанда нәшер ителгән «Әлкием, бәлем...» китабында, Габделҗаббар Кандалый поэмаларында, Нәби Дәүли һәм З. Гыйбадуллин җырларында сурәтләнгән.
Делибашлы (Салихлы)
Делибашлы (Delibaşlı) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Маниса иле Салихлы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Тенорг
Тенорг (Thénorgues) — Франциянең Арденны департаментына караган коммуна, Бюзанси кантонына карый.
Ботвиль
Ботвиль — Франциянең Югары Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Думечешть
Думечешть — Румыниянең Алба жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Скребатно
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Браганса
Браганса (Bragança) — Бразилиянең Пара штатында урнашкан шәһәр һәм.
Тарих
1613 елда нигезләнгән.
Монжове
Монжове — Италиянең Валле-д’Аоста төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Будзишевице (Лодзь воеводалыгы)
Будзишевице  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(20899) 2000 XB3
(20899) 2000 XB3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 1 декабрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 XB3» саналган.
Сесверенпынар (Эргани)
Сесверенпынар (Sesverenpınar) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Эргани илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шванхайде
Шванхайде — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD32650
HD32650 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Старий Дворек
Старий Дворек — Польшаның Любуш воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(2113) Эрдни
(2113) Эрдни  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1972 елның 11 сентябрендә Черных Н. С. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1972 RJ2» саналган.
Калькатоджо
Калькатоджо (Calcatoggio) — Франциянең Көньяк Корсика департаментына караган коммуна, Севи-Сорру-Чинарка кантонына карый.
Вайт-Гейвен (Монтана)
Вайт-Гейвен  — Америка Кушма Штатларының Монтана штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Вайт-Гейвен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 1877
NGC 1877 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Увыл
Увыл (Увыл) — Киров өлкәсенең Советск районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Сьвентне
Сьвентне — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Грайська Вас
Грайська Вас — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Маргущ
Маргущ — Россия территориясеннән ага торган елга. Кабарда-Балкар Республикасы, Төньяк Осетия-Алания Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Псыган-Су елгасының уң ярыннан 6,5 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Черек елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе елгалары бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Дайновка (Воранавский районы)
Дайновка  (Дайноўка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Реньевиль-сюр-Мез
Реньевиль-сюр-Мез — Франциянең Мёз департаментында урнашкан коммуна.
Зурка (кратер)
Зурка — Венера планетасының 12.8°N, -275.2°W координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 5,5 километр озынлыкта булган кратеры.
Исеме
Зурка кратеры чегән хатын-кыз исеме хөрмәтенә аталган.
Кампасо (Торино)
Кампасо — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Кампасо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Тейлор (Миссисипи)
Тейлор  — Америка Кушма Штатларының Миссисипи штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Комсятта
Комсятта — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга  Ягенетта елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 132 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Пур.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шелдон (Миссури)
Шелдон  — Америка Кушма Штатларының Миссури штатында урнашкан шәһәр.
Скрыт
Скрыт — Болгариянең Благоевград өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Шелдон (Миссури)
Тарихы
Шелдон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Скрыт
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Морже
Морже — Италиянең Валле-д’Аоста төбәгендә урнашкан коммуна. провинциясе составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Делибедир (Һайраболу)
Делибедир (Delibedir) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Текирдаг иле Һайраболу илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Шварц (Мекленбург)
Шварц  — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(20900) 2000 XW4
(20900) 2000 XW4 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 1 декабрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 XW4» саналган.
Хыныслы
Хыныслы (Xınıslı ) — Әзербайҗанның Күрдәмир районына караган авыл.
NGC 1878
NGC 1878 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Робот
Робот — ул катлаулы гамәлләр сериясен автоматик рәвештә ясарга сәләтле, бигрәк тә санак тарафыннан программаланучы машина. Роботлар читтәге идарә җайланмасы тарафыннан юнәлтелергә мөмкин яки эчтә корылган идарә булырга мөмкин. Роботлар кеше формасында конструкцияләнергә мөмкин, әмма күпчелек роботлар аларның кыяфәте нинди булуга карамастан биремне үтәү өчен конструкцияләнгән машиналар.
Роботлар автоном яки ярым-автоном булырга мөмкин һәм Honda-ның Advanced Step in Innovative Mobility (ASIMO) һәм TOSY-ның TOSY Пинг Понг Уйнаучы Роботы (TOPIO) дан алып сәнәгать роботлары, медик операция роботлары, патент ярдәм итүче роботлары, эт терапиясе роботлары, бергәләп программаланучы күч роботлары, General Atomics MQ-1 Predator кебек UAV дроннары һәм хәтта микроскопик нано роботларга кадәр диапазонда була. Тормыштагы сыман кыяфәт мимикасы яки автоматик хәрәкәтләр ярдәмендә робот акыл хисен яки фикерен чагылдыра ала.
Роботларның куллануы, эшләве, төзүе һәм конструкциясе өстендә, һәм шулай ук аларның идарәсе, сенсор кире бәйләнешен һәм мәгълүмат эшкәртү санак системалары белән эшләүче технология тармагы робототехника дип атала. Бу технологияләр куркынычлы мохиттә яки җитештерү процессларында кеше урынына эшли ала торган, яки кыяфәт, үз-үзен тотуы һәм/яки аңлауда кешегә охшый торган автоматик машиналар белән эш итә. Хәзерге көннең күп роботлары тереклек тәэсире робототехника кырында табигать кертеме тәэсире астында эшләнгән. Бу роботлар шулай ук роботиканың яңа тармагын: җиңел роботиканы барлыкка китергән.
Борынгы цивилизацияләр вакытыннан ук кеше үзгәртә ала торган автоматик җайланмалар һәм хәтта хайваннар һәм кешеләргә охшаган автоматлар турында мәгълүмат булган, алар беренче чиратта күңел ачу өчен конструкцияләнгән. Сәнәгать чорында механика техникасы үсеш алганнан соң, гамәлгә яраштырылганрак кулланышлар барлыкка килә, мәсәлән, автоматик машиналар, читтән идарәле һәм чыбыксыз читтән идарә итү.
«Робот» сүзе беренче мәртәбә Чехия язучысы Карл Чапекның Россумның Универсаль Роботлары дигән 1920 елгы пьесасында кулланыла, әмма сүзнең чын уйлап табучысы Карелның туганы Йозеф Чапек була.
Электроника 1948 елда Англиядә Уильям Грэй Уолтер ясаган беренче электроник автоном роботлар ясау белән үсешнең әйдәп баручы көченә әйләнә. Беренче санлы һәм программаланучы робот 1954 елда Джордж Девол тарафыннан уйлап чыгарыла һәм Unimate дип атала. Ул 1961 елда General Motors фирмасына сатыла, анда ул Ewing Township, New Jersey-ның Inland Fisher Guide Plant Заводында басым астында кою машиналарыннан кайнар металл кисәкләрен күтәрү өчен кулланган.
Роботлар кешеләрне кешеләр эшләмәскә тырышкан кабатланучы һәм куркынычлы биремнәр яки зурлык чикләүләренә күрә яки ачык космос яки диңгез төбе кебек экстремаль мохиттә булган кеше эшли алмаган биремнәр башкаруда алмаштырган.
Роботлар кулланышы үсеше һәм аларның җәмгыятьтә роле турында борчылулар бар. Роботларны технологик эшсезлектә гаеплиләр, чөнки алар артучы сан функцияләрдә эшчеләрне алмаштыра. Роботларны хәрби бәрелешләрдә куллану әхлакый борчылулар күтәрә. Роботларның автономиясе мөмкинчелекләре һәм потенциаль нәтиҗәләр турында фантастикада әйтелгән һәм алар киләчәктә чын борчылу булырга мөмкин.
Резюме
Робот сүзе физик роботларга һәм виртуаль программа тәэминаты агентларына карарга мөмкин, ләкин соңгыларын шулай ук ботлар дип атыйлар. Нинди машиналарны роботлар дип атарга мөмкин булу турында килешү юк ләкин белгечләр арасында һәм җәмәгать арасында роботлар барлык яки берничә түбәндәге мөмкинчелек һәм функциягә ия булырга тенденция бар дигән гомуми килешү бар: электрон программалауны кабул итү, электрон рәвештә бирелгән мәгълүматны яки физик сиземләүне эшкәртү, берникадәр дәрәҗәдә автоном эшләү, тирәли хәрәкәтләнү, үзенең физик өлешләре белән яки физик процесслар белән эшләү, сизү һәм әйләнә-тирә мохите белән манипуляцияләү һәм акыллы тотыш чагылдыру — бигрәк тә кешеләр яки башка хайваннарның мимикасын күрсәтә торган үз-үзен тотышына ия булу. Робот концепциясенә якын Синтетик Биология кыры тора, ул машинага караганда җан ияләре табигатен күрсәтүче берлекләрне өйрәнә.
Тарихы
Автоматлар фикере Җир буенча төрле мәдәниятләр мифологияләрендә туган. Борынгы Кытайны да кертеп, борынгы цивилизацияләрнең инженерлары һәм уйлап табучылары үзе эшләүче машиналарны төзеп караган, шуларның кайберәүләре хайваннарга һәм кешеләргә охшаган. Автоматларның иртә тасвирламаларында Архитасның ясалма күгәрченнәре, Мо Цзы һәм Лю Банның ясалма кошлары, Александрия Геронының «сөйләшүче» автоматы, Византиянең Филосының юындыргыч автоматы һәм Ле Цзыда тасвирланган кеше автоматы бар.
Иртә башлануы
Һинд Ведаларында тактачыклардан туган Шука турында әйтелгән. Күп борынгы мифологияләр һәм хәзерге диннәрдә ясалма кешеләр бар, мәсәлән грек ходае Гефест (римлыларда Вулкан) төзегән механик хезмәтчеләр, яһүд риваятендәге балчык големнар һәм Норвегия риваятендәге балчык гигантлар һәм Пигмалионның яши башлаган мифик статуясы Галатея. Безнең эрага кадәр якынча 400 елдан, Крит мифларында Талос турында әйтелгән, ул Крит утравын пиратлардан саклаган.
Борынгы Грециядә, грек инженеры Ктесибий (безнең эрага кадәр якынча 270 ел) «пневматика һәм гидравлика белемен беренче орган һәм хәрәкәтләнүче фигуралар белән сәгатьләр эшләп чыгару өчен кулланган». Безнең эрага кадәр IV гасырда грек математикы Тарентумнан Архитас «Күгәрчен» дип атаган механик бу ярдәмендә эшләүче кошын уйлап чыгарган. Грек математигы һәм уйлап чыгаручысы Александрия Героны күпсанлы кулланучы конфигурацияләгән автомат җайланмалар барлыкка китергән һәм һава басымы, бу һәм су егәрлеге ярдәмендә эшләүче машиналарны тасвирлаган. XI гасыр Локапаннатти Будданың калдыклары Рома висайя (Рим) патшалыгыннан механик роботлар (бһута ваһана янта) тарафыннан сакланганы турында әйтелә; алар Патша Ашока тарафыннан коралсыздырылганчы.
Борынгы Кытайда Ле Цзы III гасыр тексты гуманоид автоматны тасвирлый, анда күпкә иртәрәк булган Кытай императоры Жоуның Патшасы Му һәм Ян Ши буларак мәгълүм механик инженер арасында очрашу турында мәгълүмат бар. Ян Ши патшага горур итеп үзенең механик «кул эше»нең күн, агач һәм ясалма органнардан чын зурлыклы, кеше формасындагы фигураны тәкъдим итә. Шулай ук «Хан Фей Цзы»да очучы автоматлар турында мәгълүматлар китерелгән һәм шулай ук башка текстларда, алар V гасыр Моист философы Моцзыга һәм аның замандашы Лю Банга карый, уңышлы оча ала торган ясалма кошлар («ма юань») уйлап табылган. 1066 елда Кытай уйлап табучысы Су Сонг каланча формасындагы су сәгате төзегән, анда сәгать чаң кагып фигуралар күрсәткән. Автоматларның башлануы Су Сонгның сәгатьне чаң кагып күрсәтүче астрономик сәгать каланчасы белән бәйләнгән. Аның механизмында программаланучы барабан машинасы булган, ул кечкенә рычагларга шпилькалар (кулачоклар) ярдәмендә баскан һәм кагып уйнаучы коралларны эшкә җиккән. Барабанчы шпилькаларны төрле урыннарга хәрәкәтләндереп төрле ритмнар һәм төрле барабан уены үрнәкләрен уйнатыла ала торган булган.
Уругваяна
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Робот
Иртә башлануы
Италия Яңарышында, Леонардо да Винчи (1452-1519) якынча 1495 елда гуманоид роботлар өчен планнарның караламаларын эшләгән. 1950-нче елларда янә табылган Да Винчиның язу китапчыкларында Леонардо роботы буларак мәгълүм механик рыцарьның тәфсилле язмалары булган, ул рыцарь утыра алган, кулларын болгый алган һәм башын һәм теш казнасын хәрәкәтләндерә алган. Конструкция фаразланганча аның «Витрувий Кешесе»ндә язылган анатомик тикшеренүенә нигезләнгән. Ул аны ясап караганмы-юкмы билгеле түгел.