cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гето Таманьино (Римини)
Гето Таманьино — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гето Таманьино Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Попув-Колёния
Попув-Колёния — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Травная
Травная — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга  Очер пруд Очерский елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Валенсия-дель-Момбуэй
Валенсия-дель-Момбуэй — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Путредень
Путредень — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ягсиян (Решадие)
Ягсиян (Yağsiyan) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Решадие илчесенә караган бер авыл (köy).
Злота (Мазовия воеводалыгы)
Злота  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Либерти (Теннесси)
Либерти  — Америка Кушма Штатларының Теннесси штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11385) Бовуар
(11385) Бовуар — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 20 сентябрендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 SP147» саналган.
Зөя авыл җирлеге гербы
Зөя авыл җирлеге гербы — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Яшел Үзән районы муниципаль районының Зөя авыл җирлеге гербы.
Тасвирлама
Герб 11:2:5 чагыштырмасында, тигез булмаган өч горизонталь полосадан төзелгән: киң зәңгәр (өстә), фигуралы сары һәм тар зәңгәр (югарыда дулкынлы кырый белән). Киң зәңгәр полоса сары бүрәнә ныгытма сурәтенә тоташа, тар полоса да суда йөзүче биш алабуга балыгы сурәтләнгән. Сары һәм ак элементларның караңгы һәм шәүләле детальләре куе сары һәм соры төсләр белән башкарылган.
Символиканың нигезләнүе
Герб 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Казан наместниклыгы шәһәренең тарихи гербы нигезендә эшләнгән.
Гербның композициясе 1551 елда ныгытма төзелешеннән башланган Зөя шәһәренең барлыкка килү тарихын чагылдыра. Зөя тарихы Россия шәһәр төзелеше тарихында уникаль. 1550 елның кышында Углич урманнарында диварлар, башнялар, йортлар һәм чиркәүләр белән ныгытма киселә. Аннары Идел буйлап судноларда сүтелгән бүрәнәләрне Зөя елгасы тамагындагы биек калкулыкта җыеп куялар.
Татарстан Республикасының Дәүләт геральдика реестрына №5738 астында 2009 елның 16 октябрендә кертелгән.
Гербтагы балык җирле халыкның төп шөгылен — балык тотуны символлаштыра.
Алабуга бәйсезлек, мөстәкыйльлек, ихтыяр, үҗәтлек символы.
Тарихи гербны торгызу җирле халыкны үз тарихларын һәм мәдәниятен кайгыртучы һәм ата-бабаларын искә алучы кешеләр буларак күрсәтә.
Алтын төс байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл символы.
Зәңгәр төс намус, вөҗданлылык, рухилык, югары омтылышлар символы; су киңлекләре һәм чиксез күк төсе.
Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.
Кызыл төс батырлык, көч, матурлык, хезмәт һәм бәйрәм символы.
Загаранки
Загаранки (Загаранкі ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Оливия-Лопес-де-Гутьеррес (Техас)
Оливия-Лопес-де-Гутьеррес  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Харрис (округ, Джорджия)
Харрис — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Гамильтон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1827 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1202 км² тәшкил итә.
Кабул
Кабу́л (کابل, Kābul) — Әфганстанның башкаласы һәм иң зур шәһәре. Кабул елгасында урнаша. Халык саны — 3,895,000 кеше (2011).
Добровец
Добровец — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Клопитниця
Клопитниця — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Баш бит
<templatestyles src="Калып:Баш бит/styles-it.css" />
(10402) 1997 VS5
(10402) 1997 VS5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 8 ноябрендә Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 VS5» саналган.
Лаупхайм
Лаупхайм (Laupheim) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Порадзев
Порадзев — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Роланд (Айова)
Роланд  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Роланд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Метель
Метель — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Небур
Ле-Небур — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
Злота-Гура (Груецкий повяты)
Злота-Гура  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Лендуа
Ле-Лендуа — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Усая
Усая (Усая ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Ушацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Уго Амальди (математик)
Уго Амальди (1875 елның 18 апреле – 1957 елның 11 ноябре) Италия математигы булган. Ул аналитик геометрия өлкәсендә эшләгән һәм Ли төркемнәре өстендә эшләгән. Аның улы Эдоардо физик булган.
Биографиясе
Ул С.Пинчерле җитәкче булып Болонья университетын (1898 елның 21 ноябрендә) математика буенча тәмамлаган. Ул Кальяри университетында (1903-1905), Модена университетында (1905-1919), Римның Сапьенца университетында (1924-1950) укыткан.
Вальверде-де-Бургильос
Вальверде-де-Бургильос — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(11386) 1998 TA18
(11386) 1998 TA18 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 12 октябрендә С. Уэда, Х. Канэда тарафыннан Кусиро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 TA18» саналган.
GSC3201-2611
GSC3201-2611 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Кече Боровая (елга)
Кече Боровая — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Соркенвиль
Соркенвиль — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Камышлы (Кукмара районы)
Камышлы — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.
Халык саны — 289 тирәсендә. Почта индексы — 422104.
Тарих
1678 елда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Загацце (Кличавский районы)
Загацце  (Загацце ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Кличавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Бори (Левице)
Бори  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Ягсүзен (Османҗык)
Ягсүзен (Yağsüzen) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Османҗык илчесенә караган бер авыл (köy).
Салвадор (Пенамакор)
Салвадор  — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Кантар (Нусайбин)
Кантар (Kantar) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Нусайбин илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гето Томбануова (Римини)
Гето Томбануова — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гето Томбануова Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(11387) 1998 UA37
(11387) 1998 UA37 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 28 октябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 UA37» саналган.
(10403) Marcelgrun
(10403) Marcelgrun — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 22 ноябрендә Я. Тиха, М. Тихи тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 WU3» саналган.
Кнапи (Карпатасты воеводалыгы)
Кнапи — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Поради-Гурне
Поради-Гурне — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Кнапи (Карпатасты воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Поради-Гурне
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Татар һәм башкорт мәдәни үзәге (Чиләбе)
Чиләбе өлкәсенең татар һәм башкорт үзәге — 1988 елда Чиләбе мәдәният фонды булышлыгы белән оештырылган өлкә җәмәгать оешмасы.
Тарихы
Советлар Союзында узган гасырның 80 елларында башланган демократик үзгәртеп корулар милли үзаң үсешенә тибеш бирә, милли-мәдәни үзәкләр барлыкка килә. Бу дулкында 1988 елның 3 апрелендә Шәйехзада Бабич исемендәге Чиләбе өлкәсе башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсендә өлкәнең башкорт һәм татар милләтле кешеләре өчен өлкә мәдәни үзәген оештыру җыены үтә. Анда Магнитогорск, Троицк, Аргаяш, Коншак, Кәсле кала һәм районнарыннан, өлкәнең башка төбәкләреннән килгән вәкиллек катнаша.
Җыенда кискен һәм көнүзәк проблемалар, югалтылган кыйммәтләр турында сөйләү була. Троицкида революциягә кадәр татар телендә әдәби атналык нәшер ителгән була, Троицк һәм Аргаяш педучилищеларында милли мәктәпләр өчен укытучылар әзерләнә, Коншак районында башкорт телендә атналык чыга, Бөек Ватан сугышына кадәр Чиләбедә башкорт һәм казакъ телләрендә гәзитләр чыга, профессиональ татар театры эшли, Чиләбе шәһәренең өч мәктәбендә укыту башкорт һәм татар телләрендә бара, анасына өч тапкыр мәйдан радиосында башкорт телендәге тапшырулар үтә.
Үзәкне булдыру башында ССРБ-ның атказанган тренеры Харис Йосыпов, ССРБ Язучылар берлеге ағзалары, шагирзар Рамазан Шәгалиев белән Сәлисә Гәрәева, язучы Рөстәм Вәлиев, композитор Рафаил Бакиров, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Урал Сафиуллин, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Рәшидә Сираҗиева, тарих фәннәре кандидаты Луиза Алмаева, юрист Рәхим Гайнуллин һәм башкалар тора.
Җыенда үзәк рәисе итеп сәнгатьле үзешмәкәр ветераны Җаек Сафиуллинны сайлыйлар. Башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге милли традицияләрне һәм йолаларны, телне саклау һәм үстерү, башкорт һәм татар халыкларының тарихын һәм әдәбиятен күнегү, башка милләт кешеләрен башкорт һәм татар мәдәни мирасына җәлеп итү, башка милли һәм иҗтимагый җәмгиятләр белән хезмәттәшлек итү, халыклар дуслыгын ныгыту максатларын куя. Бу юнәлешләрдә эш башлана.
Эшчәнлеге
Үзәк оештырган башлангыч чараларның берсе Аргаяшта башкорт һәм татар сәнгате фестивале була.
Ярославка
Ярославка (Ярославка) — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (56%).
Акбаш (Свердловск өлкәсе)
Акбаш (Акбаш) — Свердловск өлкәсенең Түбән Сырга районы составына керүче авыл.
Тарихи мәгълүмат
Элек Пермь губернасы, Красноуфим өязенә кергән бу авылны башкорт галимнәре үзләренеке дип исәплиләр. Ләкин 1869 нчы елда чыккан “Список населённых пунктов Пермской губернии” дигән документта бөтен авыллар да татар авыллары дип күрсәтелгән. Авылның байтак халкы мишәр булганлыгы да билгеле. Ләкин кайсыдыр вакытта аларны башкорт катлавына да керткән булганнар.
1834 елдагы (кеше санын алу) буенча Акбашта 106, ә 1863 елда 119 кеше яшәгән. Йортлар саны 22 булган.
Карашай-Саклау мәчете
Карашай-Саклау мәчете (Карашай-Сакловская мечеть), Салахетдин улы Гаязетдин мәчете – Татарстанның Сарман районы Карашай-Саклау авылында урнашкан ислам дине гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнарының Диния нәзарәте карамагындагы Сарман районы мөхтәсибәтенә карый. 1913 елда авылда ике мәчет эшләгән. Беренче мәхәллә мәчетенең соңгы бинасы 1882 елда, икенче мәхәллә мәчете бинасы 1910 елда төзелгән. 1939 елның 29 маенда ябылгач, мәчет биналары мәктәп һәм клуб булып хезмәт иткән.
1999 елда мәчетнең хәзерге бинасы төзелә.
Тарих
Уфа губернасы Минзәлә өязе Нөркәй волосте (хәзерге Татарстанның Сарман районы Карашай-Саклау авыл җирлеге) Карашай-Саклау авылы озак вакытлар бер мәхәлләле булып яшәгән. Беренче мәхәллә мәчетенең соңгы бинасы 1882 елның 18 февралендә бирелгән 22нче рөхсәт белән салына (рөхсәт кәгазе Хисаметдин Хәбибулла улына сакланышка бирелгән була).
Авылда 1901 елда – 492 ир-ат, 402 хатын кыз яшәгән, шунлыктан 1910 елда икенче мәчет төзелә һәм авыл ике мәхәлләлегә әйләнә. Мәчетләр каршында мәдрәсәләр эшләгән. XIX гасырның 60-70 елгы архив документларында ук авылда мәктәп-мәдрәсә эшләп килүе күрсәтелгән. Мәгариф тарихын өйрәнүче В. Беркутов, Минзәлә өязе турында сөйләгәндә, 1906 елда эшләп торган мәктәпләрдән Саклау мәктәбен дә искә ала. Авыл тарихында мәдрәсә-мәктәпләргә бәйле рәвештә искә алына торган беренче шәхес – Зариф Мәҗитов. Яңача укыта башлау 1907-1910 елларда Зариф Мәҗитов салдырган, Салих хәлфә һәм Гариф Галиев укыткан җәдит мәдрәсәсендә кертелгән. Салих хәлфә Садыйков (Мөхәммәтсалих бине Мөхәммәтсадыйк әс-Саклавый) — төбәк мәгарифе тарихында якты эз калдырган шәхес. Ул башта Сарман ягының атаклы Яхшыбай мәдрәсәсендә күренекле дин галиме Шәйхелислам Хәмиди (1869-1911) һәм атаклы язучы Фатыйх Сәйфи-Казанлы (1888-1938) белән бергә эшли. Яхшыбай мәдрәсәсендә тәжрибә туплагач, Карашай-Саклауда жәдитчә укыта башлый.
Карашай-Саклаудагы мәктәп-мәдрәсәдә белем алган шәхесләр тирә-як авылларда имамлык вазыйфасын башкара: Мөхәммәтхарис Мирмөхәммәт улы Бикмөхәммәтов (1883 елда туган) – Түбән Бикмәттә, Мөхәммәтгәрәй Бикмөхәммәт улы (1842-1900) — Юлтимердә, Мөхәммәтзариф Бикмөхәммәт улы Нигъмәтуллин (1893 елда вафат) – Яңа Саклауда (болар – хәзерге Сарман районы авыллары) имам, Солтанхан Яруллин (1870-елларда Карашай-Саклауда Зәйнетдин улы Сәлахетдин хәзрәттә укыган) – Тоба авылында (хәзерге Түбән Кама районы) мөəзин вазифасында булган. Сарман районының Чураш, Яңа Саклау авылларыннан да Карашай-Саклауга килеп укыганнар, ләкин XIX гасыр азагында ул авылларның үз муллалары, мәчет- мәктәпләре булган.
Авылда эшләгән дин әһелләре
(тулы булмаган исемлек, 1820-1930 елларга кадәрге дәвер)
Ябылу
Халык Комиссарлары Советының 1918 елның 23 гыйнварында кабул ителгән Декреты буенча, дин дәүләттән аерыла. 1936-1940 елларда ил буенча гыйбадәт йортлары күпләп ябыла.
Җамигъ мәчете бинасы башлангыч (соңрак җидееллык) мәктәп булып хезмәт итә. Типтәр мәчете бинасы 1939 елның 29 маенда, бөтенләй икенче урынга клуб итеп күчерелә. Янгын чыгып, әлеге клуб бинасы Бөек Ватан сугышы алдыннан яна.
Авыл мәчетсез калса да, бөтенләй үк имансыз калмый. Дини йолаларны Хәлиулла Габидуллин (1872–1963), Кәраметдин Хафизов (1895–1960), Әхмәтзадә Хәсәншин (1893–1978), Сәнгать Гыйздәтуллин (1896–1984), Габделәхәт Хафизов (1908–2003) башкарган.
Яңа заман
Дини тормышта яңарыш 1990-еллар уртасында башлана. 1995 елның 19 мартында мәхәлләнең дини җәмгыяте оеша. Аның җитәкчелегенә Зөфәр Сафиуллин (1931), Маһиҗан Солтанов (1923–2000), Госман Хәнапов (1927–2005), Гыйльмулла Хәкимов (1928–2013) сайлана. Шул көннән авылда яңа мәчет бинасын салуга әзерлек эшләре башлана. Яр Чаллыда эшләүче, авылда туып-үскән Рафаэль Сәлахов (1959–2000), Мөнир Хәертдинов, Рөстәм Миңнебаевлар авыл Сабантуенда мәчет салдыруны үз өсләренә ала.
1995 елның 23 июнендә элекке беренче мәхәллә мәчете иxатасында яңа мәчеткә нигез ташы салына. Башта мәчет салу эшен Бөек Ватан сугышы ветераны Маһиҗан Солтанов җитәкли. Аның улы Рафинад Солтанов (1951–2002) хатыны Җәүһәрия белән мәчет стенасын торгызалар. М. Солтанов авырып киткәч, мәчет төзү эше Зөфәр Сафиуллинга йөкләнә, аннан соң бөтен эш Госман ага Хәнапов өстенә төшә. 1997 елда мәчет стенасы калкып чыга, 1998 елда түбəсе ябыла. 1999 елда эчке җиһазлау эшләре башкарыла.
Атамасы
1999 елның 25 июнендәге Сарман районында 24нче булып ачылган мәчеткә авылдашлары Гаязетдин Сәлахетдин улы исемен биргән. Ул – мәчет төзелешенең төп химаяче Рафаэль Сәлаховның әтисе.
Ключ (Яшьләр театры)
«Ключ» яшьләр театры (Молодежный театр «Ключ») — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 2003 елдан эшләп килүче яшьләр театры — студия. коммерцияле булмаган оешма статусында. Труппада 15 артист, репертуарда 8 спектакль бар (2018). Адресы: 423810 ТР, Яр Чаллы, Академик Рубаненко ур., 2 (1/02). Баш режиссер (2003 елдан) — Софья Федекина.
Тарих
2003 елның 23 октябрендә яшүсмерләр һәм студент яшьләренең үзешчән театры буларак оешкан. Театрның оештыручысы һәм җитәкчесе, баш режиссеры  — Софья Юрий кызы  Федёкина, РФ театр әһелләре берлегенең «Признание» премиясе лауреаты. 2003—2010 елларда театр Яр Чаллының «Чакматаш» (Огниво) балалар үзәгендә урнашкан була. Уйнаучыларга 18 яшь тулгач, балалар үзәгеннән китәргә туры килә. 2010—2018 елларда театр сәхнәсе Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты тулай торагының 1нче катында (Яр Чаллы тракты, 24) урнаша. 2018 елның май аеннан, «Нур» яшьләр үзәгендә (Яр Чаллы, Яңа шәһәр, Академик Рубаненко ур., 2 (1/02)) мәйдан бирелә. Театр V «Нәүрүз» халыкара театр фестиваль-форумында (2018) катнаша. Гастрольләре: Сербия, Латвия, Литва, РФ шәһәрләре — Санкт-Петербург, Ижау (2014), Щелыково (Кострома өлкәсе, 2011). Һәр елны театр «Катнашучылар» (Действующие лица) исемле үзешчән театрларның Халыкара февтивален уздыра (Яр Чаллыда бердәнбер һәр елны була торган театр фестивале).
Больковце
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Урбаны
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Зөя авыл җирлеге гербы
Герб тарихы
1730 елда Россия армиясе полкларының дәүләт һәм шәһәр герблары белән яңа үрнәктәге байраклары раслана. Байраклар өчен рәсемнәр генерал Б.К. Миних җитәкчелегендә рәссам А. Баранов тарафыннан төзелә һәм истәлекле гербовникка кертелә.
1775 елда герольдмейстер М.М. Щербатов дитекчелегенде хәрби коллегия биреме буенча япа гербовник төзелә.
Зөя полкы байрагы өчен герб яңа гербовникта түбәндәгечә сурәтләнгән: «1731 елда расланган, зәңгәр кырда агачтан ныгытылган шәһәр, һәм аннан соң суда торган суднолар һәм йөзүче балыклар.»
1781 елда Зөя өязе Казан наместниклыгы өяз шәһәре статусын ала.
1781 елның 18 октябрендә императрица Екатерина II Казан наместниклыгының башка шәһәр герблары белән бергә Зөя гербын раслый.
Совет чорында Зөянең тарихи гербы кулланылмаган.
2009 елның 16 октябрендә Свияжск авыл җирлегенең гербы раслана, аның нигезенә Свияжскның тарихи гербы (1781 ел) алынган.
Нәгыймә Айтматова
Нәгыймә Айтматова, Нәгыймә Хәмзә кызы Айтматова (кыз фамилиясе Габделвәлиева, шулай ук Хәсәнова, 1904 елның 7 декабре, РИ, Төркестан крае, Җидесу өлкәсе, Каракул – 1971 елның 10 августы, СССР, Кыргызстан ССР, Фрунзе) — кыргыз совет язучысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1978) Чыңгыз Айтматовның әнисе.
Тәрҗемәи хәле
1904 елның 7 декабрендә Россия империясенең Җидесу өлкәсе (хәзерге Кыргызстанның Эссек-Күл өлкәсе) Каракул  (1889―1922, 1939―1992 елларда ― Пржевальск) шәһәрендә икенче гильдия татар сәүдәгәре Хәмзә Габделвәлиев гаиләсендә дөньяга килгән. Хәмзә Хәсән улы Габделвәлиев (1860, Мәчкәрә — 1932, Ташкент) бертуганнары Әхмәтгали һәм Галия белән Казан губернасы Мәчкәрә авылыннан Эссек-Күл буена әтисе Хәсәннең бертуганы Исхак хаҗи Габделвәлиев (1841—?) ярдәме белән 1880-елларда күчеп килеп урнашкан. Әнисе Газизәбану (?, Симәй – 1931, Нәмәнгән) Семипалатинск (Симәй) шәһәренең данлыклы байлары Шаһиевлар кызы. Әтисе Хәмзә белән әнисе Газизәбану 1886 елда өйләнешкән. Нәгыймәнең бертуганнары: Исмәгыйль (әтисе Хәмзәнең беренче никахыннан Мәчкәрәдә туган улы), Мөхәммәтҗан (1887, Каракул — 1968, Ташкент), Сабирҗан (1890, Каракул ― 1934, Сәмәрканд өлкәсе), Шәрифҗан (1899, Каракул ― 1944, фронтта), Гөлша(т) (Чанышева, 1901, Каракул — 1949, Җәйдә авылы), Абдулла (1909, Каракул — 1961, Каракул), Зәйнәп (туган-үлгән еллары билгесез, ире Шәйхулла), Әсмабикә (туган-үлгән еллары билгесез, балачактан авыру булу сәбәпле мәктәптә укымаган). Нәгыймә үзенең игелекле, сабыр, күндәм холкы белән аерылып торган. Аны күбрәк әнисенә охшатканнар, әнисе кебек яшькелт күзле, хәрәкәтчән, белемгә омтылучан булган. 1917 елда мәктәп-мәдрәсә тәмамлаган. 1919 елда Совет хакимияте әтисе Хәмзәнең Каракулдагы йорт-җирен, мал-мөлкәтен тартып ала башлый. 1921 елда Тукмак шәһәрендә интернат-мәктәптә укыткан.
1925 елда Нәгыймә Каракулда кыз балалар өчен икенче баскыч мәктәп-гимназияне тәмамлаган. Медицина техникумына укырга керергә тырышып караган, әмма, сәүдәгәр кызы булганга, аны керү имтиханнарын тапшыруга уздырмаганнар. Совет хакимияте яклы булуыңны күрсәтү өчен, эшкә урнашырга кирәк була. Ул чорда русчасы-кыргызчасы, гарәпчә тануы яхшы булган һәм машинкада баса белгән укымышлы кызларны теләп эшкә алганнар. Тиз басарга өйрәнү өчен, Нәгыймә стенографистлар курсы тәмамлый, комсомолга керә, Каракул фирка комитетында секретарь-машинистка, комсомол комитетында бүлек мөдире булып эшли.
Түрәкол
Нәгыймә Фрунзега (Пишпек, Бишкәк) комсомол курсларына баргач, 1903 елгы кыргыз егете Түрәкол Айтматов белән таныша һәм аңа бер күрүдә гашыйк була. Түрәкол Талас үзәнендәге Шекер авылында кыргызларның «кытай» ыруында хәлле гаиләдә туган, авылда мәдрәсә тәмамлаган. Әүлия-Ата (хәзерге Казакъстанның Тараз) шәһәрендә ике ел рус-туземец мәктәбендә, 1915―1919 елларда реаль училищеда укый. 1921 елда Ташкентта совет-фирка мәктәбендә, 1921―1924 елларда Мәскәүдә КУТВта (Коммунистический университет трудящихся Востока, Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты) белем ала. 1926 елның мартына кадәр ВКП(б)ның Кыргызстан өлкә комитетында эшли. Күп тә үтми Түрәколны партиянең Каракул-Нарын кантон комитетына икенче секретарь итеп җибәрәләр. 1925 елның 3 сентябрендә Түрәкол белән Нәгыймә Каракулда өйләнешәләр. 1927―1937 еллар арасы Нәгыймә белән Түрәколның бәхетле еллары була.
1927 елда Түрәколны өлкәнең көньягындагы хәл гаять киеренке булган Җәләлабад кантон комитетына күчерәләр. Яшь гаилә Җәләлабад шәһәренә күчеп китә һәм 1929 елның апреленә кадәр шунда яши. Нәгыймә комсомолның шәһәр комитеты секретаре, соңыннан шәһәр башкарма комитеты секретаре булып эшли. 1927 елның ноябрендә җир-су реформасын үткәрү буенча район комиссиясенә сайлана. Нәгыймә кыргыз хатын-кызларын гаилә золымыннан азат итүдә, алар өчен ликбезлар, клублар, табиблар ярдәме оештыруда актив катнашкан. 1929 елның апреленнән гаилә Фрунзе шәһәрендә яши. Түрәкол сәүдә һәм сәнәгать буенча халык комиссары, 1929―1931 елларда республика халык хуҗалыгы советы рәисе булып эшли, аннары республиканың көньягындагы Араван-Бурин райкомы секретаре итеп күчерелә. Нәгыймә 1931―1933 елларда Араван-Бурин район башкарма комитетында хатын-кызлар бүлеген җитәкләгән. Нәгыймә Түрәколның тормыш иптәше генә түгел, көрәштәше дә булган. Биредә Айтматовларның өч баласы: 1928 елда — Чыңгыз, 1931 елда — Илгиз, 1934 елда игезәкләр Рево һәм Люция туган. 1934 елның маеннан 1935 елның башына кадәр гаилә янәдән Фрунзеда яши. Түрәкол Кыргызстан компартиясенең икенче секретаре булып эшли. Нәгыймә бер-бер артлы туган балаларны тәрбияли.
Мәскәүдә
1935―1937 елларда Түрәкол Мәскәүдә Кызыл профессура институтында укый, Мәскәүдә гаиләсе белән яши. Гаилә башта Мәскәү читендә кеше йортында фатирда тора, соңрак институтның тулай торагында (Воровский урамы, 25-15) бирелгән ике бүлмәгә күченә. Нәгыймә Мәскәүдә балалар бакчасына тәрбияче булып эшкә кергән. 1937 елның 8 мартында Айтматовларның кызлары туа, аңа испан партизанкасы хөрмәтенә – Розетта (Роза) дип исем кушалар. Төпчек кызын тапканда, Нәгыймә бик нык чирләп кала, озак еллар астма һәм буыннар шешенүе-сызлавыннан интегә.
Мәскәүгә яшь Кыргыз республикасын актив төзүчеләрне эзәрлекләүләр башланганы турында хәбәрләр килеп ирешә. Түрәкол белән Нәгыймә, бу бәланең алар гаиләсенә дә киләсен сизенеп, балаларны саклап калу юлларын эзли башлый. Ирне «халык дошманы» дип кулга алсалар, хатынын да төрмә көткән, балаларны, бер-берсеннән аерып, ятимнәр йортына озатканнар. Түрәкол 1937 елның август ахырында Нәгыймәне балалар белән поездга утыртып, Кыргызстанга, туган авылы Шекергә озатып җибәрә. Әтиләренең кул болгый-болгый поезд артыннан йөгерүе балалар хәтеренә мәңгегә уелып кала. Бу әтиләре турында соңгы хатирә булып чыга. Түрәколны дуслары кисәтә, Төрекмәнстанга яки Үзбәкстанга күчеп китәргә үгетлиләр. «Мин үз халкыма нинди дә булса зыян китерүемә ышанмыйм. Мин җинаятьче шикелле качып йөри алмыйм. Миңа укуымны тәмамларга кирәк», – дип җавап бирә андый киңәшләргә Түрәкол. 1937 елның 1 декабрендә Т. Айтматовны кулга алып, 1938 елның 14 гыйнварында Фрунзега кайтаралар, 1938 елның 5 ноябрендә, «буржуаз-милләтчел Социал-Туран партиясендә торуда, Кыргызстанны СССРдан аерып алып, милли-буруаз дәүләт төзергә җыенуда» гаепләп, хөкем итеп, атып үтерәләр.
Кыргызстанда
1937 елның август ахырында Нәгыймә балалары белән иренең туган авылы Шекергә кайтып төшкән. Башта гаилә иренең туганнан-туганы, авыл советы рәисе булып эшләүче Алымкол өендә яшәгән, ләкин аны да тиздән «халык дошманы туганы» дип кулга алып, сөргенгә сөрәләр, ул шуннан әйләнеп кайтмый. Алымколны кулга алгач, Нәгыймә Түрәколның бертуган сеңлесе Каракыз өенә күчә. Түрәколның энесе, Фрунзе педагогия техникумы студенты Рысколбәк шулай ук сөргендә вафат була.
Нәгыймә беркая да эшкә керә алмаган. Эшкә урнаштыруларын сорап, партиянең Киров райкомына мөрәҗәгать иткән, әмма «халык дошманы» хатынына эш бирмәгәннәр, балаларын ятимнәр йортына тапшырырга киңәш иткәннәр. Райкомнан елап чыгып барганда, Нәгыймәне районның әзерләүләр идарәсе башлыгы урынбасары алман милләтеннән Отто Зюдельман күреп, кызганган, үз оешмасына хисапчы итеп эшкә алган. Нәгыймә балалар белән район үзәге булган Кировка авылына күчкән (хәзер Талас өлкәсе Кара-буура районы үзәге Кызыл-Адыр авылы). Отто Зюдельман ятим гаиләгә барактан ике бүлмәле фатир да биргән. Бераздан бирегә Казакъстаннан Нәгыймәнең (ире шулай ук репрессиягә эләккән) бертуганы Гөлша(т) улы Әсфәндияр белән күчеп килеп, ике гаилә бергә яши башлый. Уллары Чыңгыз белән Илгиз Кировкадагы рус мәктәбенә укырга йөри.
Рожманиньял
Географиясе
Мәйданы —.
Нәгыймә Айтматова
Кыргызстанда
Бөек Ватан сугышы башлангач, район үзәгендә яшәү авырлаша, гаиләнең хәлләре мөшкелләнә, 1942 елның башында Нәгыймә бер айлык хезмәт хакына бары тик бер буханка ипи генә ала алган. Гаилә Талас өлкәсе (хәзерге Манас районы)  авылына күчкән, Нәгыймә анда күмәк хуҗалык хисапчысы булып эшләгән. Уллары Чыңгыз белән Илгиз укуны ташлап торырга, балачактан эшкә урнашырга мәҗбүр була: Чыңгыз 14 яшендә Шекер авыл советында сәркатип, финагент, хат ташучы булып эшли, күрше авылда укытып та ала. Энесе Илгиз Җийдә авылында хат ташучы булып эшли. Сугыш беткәч, әниләренең нык торуы сәбәпле, укуга кире кайтып, икесе дә Покровкада рус мәктәбен тәмамлый. Чыңгыз Айтматов беренче күләмле әсәре булган «Йөзгә-йөз» повестендә Җийдә авылында гаилә кичергән михнәтләрне дә тасвирлый. Нәгыймәгә һәм аның балаларына ике яктан туганнар да кулдан килгәнчә ярдәм иткәннәр.
Доброешть (коммуна)
Доброешть — Румыниянең Илфов жудецында урнашкан коммуна.
Нәгыймә Айтматова
Кыргызстанда
Җийдәдә 1942—1949 елларда яшәп, гаилә район үзәге булган күчә. Нәгыймә, әтисе Хәмзә кебек, балаларын укытуга бар тырышлыгын куйган. Мәктәбе яхшы булган Покровка авылына да шул сәбәпле күченгәннәр. Нәгыймәне яхшы белгеч булганлыктан, район авыл хуҗалыгы идарәсенең баш хисапчысы итеп куйганнар. 1954 елда пенсиягә чыккан. 1949 елдан 2нче төркем инвалид.
Доброешть (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Оливия-Лопес-де-Гутьеррес (Техас)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нәгыймә Айтматова
Чыңгыз
1958 елда Чыңгызга язучы буларак, Фрунзедан фатир бирәләр, ул әнисен, үз гаиләсен һәм сеңелләрен шунда яшәргә алып килә. Шәхес культы корбанының тол һәм авыру хатыны буларак, Нәгыймә Айтматовага республика күләмендәге персональ пенсия билгелиләр, кызлары белән бергә, Фрунзеда ике бүлмә бирәләр. Алар фатирны Чыңгыз фатиры белән кушып, дүртлегә әйләндерә. Әниләре Нәгыймә калган гомерен олы улы Чыңгыз гаиләсе белән аның фатирында яши, соңгы юлга да шуннан озаталар. Нәгыймә Айтматова 1971 елның 10 августында вафат була. Бишкәкнең борынгы Ала-Арча зиратында җирләнгән. Чыңгыз Айтматовның беренче хатыны Керез истәлекләре буенча, Нәгыймә апа хиссиятле, бик җаваплы ханым булган. «Балалар кечкенә чакта ул минем рухи яктан иң төп таянычым иде, – дип яза Керез Айтматова. – Юата, киңәш бирә, мин төнлә дежурствода вакытта балаларны карый иде. Без аның белән 20 елдан артык бергә, дус тату яшәдек. Ул миңа бер тапкыр да исемем белән дәшмәде, гел «кызым, кызым» диде. Ә мин аны «әни» дия идем. Аның бик матур бер гадәте бар иде, моны хәтта минем белән эшләүчеләр дә белә иде: ул көн саен сәгать нәкъ көндезге бердә мине шулпа пешереп, әбәткә көтеп тора иде. Чәйнеккә бөртек чәйне дә салып куя, әмма мин кайтып кермичә пешерми. Безнең өчен бу әбәтләр шундый күңелле иде! Гүя ул миңа каенана түгел, ә иң якын дустым. Бу елларны ул бездә генә яшәде. Әни Чыңгызга да, оныкларына да, хәтта минем өчен генә аерым җылы сүзләр таба белә иде. Беренче улыбыз тугач, аңа әни үзе исем кушты – Санҗарбәк, димәк, «җиңелми торган». Ана назы дисәң, мин Нәгыймә әниемне күз алдына китерәм. Ул көне буе балалар белән кайнаша, һәрберсенә махсус ризык пешерә. Алар белән урамга йөрергә чыга, китаплар укый. Үзара серләре дә бар иде, безгә әйтмичә нидер пышылдашалар иде алар. Аның вафатын без барыбыз да авыр кичердек. Ә Санҗарбәк әбисе сурәтен һәрвакыт күкрәгендә йөртә. Дәү әнисенә карата мәхәббәт хисенең чиксезлеген шуннан да аңлап була...» – дип язган Керез Айтматова.
Гаиләсе
Ире Түрәкол Айтматов (1903―1938). Беренче улы Риза (Каракулда туган, сабый вакытында вафат). Улы Чыңгыз Айтматов (1928). Беренче хатыны табибә Керездән туган балалары: Сәнҗәр (1954), Әскәр (1959). Икенче хатыны Мәйрәмнән туган балалары Ширин (1977), Илдар (1979). Улы Илгиз Айтматов (1931). Хатыны Розалия Җанчораевадан туган балалары Җәмилә (1962), Әнвәр (1967), Җибәк (1982). Игезәк балалары: улы Рево (1934, сабый вакытта Шекердә вафат булган); кызы Люция (1934) Кенжебәй Әхмәтовка кияүгә чыккан, балалары: Медет (1960), Солтан (1965), Әсән (1968). Кызы Розетта (Роза, 1937) Эсенбәк Алымкуловка кияүгә чыккан, балалары: улы Үрмәт (1960), кызы Айгөл (1965).
Злота-Гура (Остроленцкий повяты)
Злота-Гура  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ялбын-Я (Воль-Я кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк  Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бори (Левице)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Трубитан
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Татар һәм башкорт мәдәни үзәге (Чиләбе)
Эшчәнлеге
Үзәкнең «Ил-йорт» һәм «Дуслык» газеталары чыгуын дәвам итә. Үзәк янында татар телен өйрәнү курсы, милли бию һәм җыр түгәрәкләре эшли. 2000 елдан алып Башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге Чиләбе шәһәренең 14-нче балалар йортына шефлык итә.
Акбаш (Свердловск өлкәсе)
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (99%).
Мечин (Польша)
Мечин  — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ролстон (Айова)
Ролстон  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ролстон шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лаутенбах
Лаутенбах (Lautenbach) — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пуфешть
Пуфешть — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Олмито (Техас)
Олмито  — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Олмито халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мөгезле эре терлекчелек
Мөгезле эре терлекчелек — Сөт, ит, тире җитештерү, йөк тарту өчен ЭМТ үрчетү белән шөгыльләнүче терлекчеленең иң таралган төре. Җитештерү төрләре буенча ит, сөт, ит-сөт тармакларына бүленә. Хуҗалык итү төре буенча күчмә, ярымкүчмә һәм урынлы төрләргә бүленә. Терлекчелек бар дөньяда да таралыш тапкан. МЭТнең иң зур популяциясе Һиндстанда, Бразилияда, АКШда һәм Кытайда белән Аргентинада, ә сөт җитештерү күләме буенча иң зур илләргә Һиндстан, АКШ, Германия һәм Бразилия керә.
Ливингстон (Теннесси)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Мөгезле эре терлекчелек
Россиядә төп ит-сөт һәм сөт токымнары үрчетү зонасы булып урман һәм урман-дала зонасы тора.
Ливингстон (Теннесси)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мөгезле эре терлекчелек
Тарих
ЭМТ үрчетү неолит чорындан ук башлана. Терлекчелек учаклары Иранда, Мисырда табылган.
Күпчелек очракта терлекчелек белән күчмә кабиләләр шөгылләнгән. Терлечелек күбесенчә көтү үрнәгенә көтелгән.
Бүгенге көндә алдынгы илләрдә МЭТчелекнең урынлы (утрак) формасы таралган.
Харт (округ, Джорджия)
Харт — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Хартуэлл шәһәре.
Территориясе
Округ мәйданы 601 км² тәшкил итә.
Заглиннае (Славгарадский районы)
Заглиннае  (Загліннае ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Славгарадский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Вальверде-де-Леганес
Вальверде-де-Леганес — Испаниянең Бадахос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
ВЛ10
ВЛ10 — 1961-1977 елларда җитештерлгән даими токта эшләүче магистраль йөк-пассажир электровозы.
Ле-Лонзак
Ле-Лонзак — Франциянең Коррез департаментында урнашкан коммуна.
Салватерра-ду-Эштрему
Салватерра-ду-Эштрему — Португалиянең Каштелу-Бранку округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Усвея (авыл)
Усвея (Усвея ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Ушацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Порай (Лодзь воеводалыгы)
Порай  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Янгтумп
Янгтумп — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Иоутынья елгасының уң ярыннан 49 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 17 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Төньяк Сосьва. Кече елга бассейны — Төньяк Сосьва, елга бассейны — Об, Төньяк  Сосьва елгасы кушылган урыннан түбәнрәк.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ягыбасан (Сарыкамыш)
Ягыбасан (Yağıbasan) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Карс иле Сарыкамыш илчесенә караган бер авыл (köy).
(11388) 1998 VU4
(11388) 1998 VU4 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 11 ноябрендә Л. Коткова тарафыннан Ондржеёв обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 VU4» саналган.
Княжичи (Польша)
Княжичи — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
ВЛ8
ВЛ8 — күчәр формуласы 2о+2о+2о+2о булган даими токта эшләүче магистраль йөк электровозы.
Соссе (Сен-Маритим)
Соссе — Франциянең Сен-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Кече Бугряница
Кече Бугряница — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Злотки (Венгровский повяты)
Злотки  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
İzospin
İzospin yäki izotopik spin — adronnarnıñ eçke sıyfatlamaları - kvant sannarınıñ berse, adronnarnıñ qorğı xalätläre sanın bilgeli.
Mäsälän, proton häm neytron (nuklonnar) izospinnıñ tigez absolüt zurlığına iä, läkin izospinnıñ törle proyektsiäse zurlığına iä. Ul - köçle tä'sir iteşüneñ izotopik invariantlığı üzlegen bilgeli.
Köçle tä'sir iteşüneñ qaraşı buyınça proton häm neytron bertigez kisäkçeklär, häm bütän üzlekläre bik yaqın bula. Şuña kürä härber nuklon 1/2 izospinğa iä, tik izo-fäzada ike proektsiäse bar.
Гето Фонди (Римини)
Гето Фонди — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Гето Фонди Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
İzospin
Iz
1/2 tigez bulğan oçraqta, nuklon protonğa äylänä, ä -1/2 bulğan oçraqta, nuklon neytronğa äylänä. (Ul kileşü elementar kisäkçälär fizikasında qabul itelgän, atom-töş fizkasında kire sannar - neytron +1/2).
1932 yılda Werner Heyzenberg izospin töşençäsen kertä.
Nuklonnar izodubletı (I=1/2) - proton häm neytron (Iz=±1/2).
Pionnar izotripletı, , I=1, proekt. +1, 0, −1.
Köçle tä'sir uteşüdä izospin saqlana.
Kvarklar izospinnarı
Standart modeldä dulqınça funktsiälär izospin isäpkä alalar, öske spinlı proton öçen:
öske spinlı neytron öçen:
Боринка (Малацки)
Боринка  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
(10404) McCall
(10404) McCall — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1997 елның 22 ноябрендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1997 WP14» саналган.
Добромир (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Кантар (Сөгүтлү)
Кантар (Kantar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Сакарья иле Сөгүтлү илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
GSC3212-2027
GSC3212-2027 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
(11389) 1998 VV5
(11389) 1998 VV5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
GSC3212-2027
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(11389) 1998 VV5
Тарихы
1998 елның 11 ноябрендә Т. Кобаяси тарафыннан Оидзуми обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 VV5» саналган.
Ролф (Айова)
Ролф  — Америка Кушма Штатларының Айова штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ролф шәһәре  елда нигезләнгән.