cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антр-Де
Антр-Де — Франциянең Реюньон департаментында урнашкан коммуна.
Паринча
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кочабамба
Тарих
1571 елда нигезләнгән.
Каробчыцы
Каробчыцы (Каробчыцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Паредеш-Секаш
Паредеш-Секаш — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Марьина Роща (Люблино-Дмитров юлы метро станциясе)
«Марьина Роща» метро станциясе (станция метро «Марьина Роща») — Мәскәү метрополитенының Люблино-Дмитров сызыгының метро станциясе.
Сазерленд (Юта)
Сазерленд  — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Коси (Диңгез буе воеводалыгы)
Коси  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Марьина Роща (Люблино-Дмитров юлы метро станциясе)
Архитекторалар - А. Куренбаев, А. Шутов.
Сазерленд (Юта)
Географиясе
Сазерленд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Марьина Роща (Люблино-Дмитров юлы метро станциясе)
Станция 2010 елның 19 июнь көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Марьина Роща районнарында урнашкан.
Коси (Диңгез буе воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лебеда (Лехта кушылдыгы)
Лебеда — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лехта елгасының уң ярыннан 146 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 29 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.
Доганҗа (Келкит)
Доганҗа (Doğanca) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гүмүшхане иле Келкит илчесенә караган бер авыл (köy).
Ләбибә Ихсанова
Ләбибә Фәез кызы Ихсанова — татар язучысы, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең идарә әгъзасы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
Тормыш юлы
1923 елның 23 августында Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы Түбән Шөн авылында туа. 1941 елда Татарстанның Кукмара районы үзәгендә татар урта мәктәбен тәмамлагач, туган авылының җидееллык мәктәбендә ике ел өлкән һәм  бригадасында бригадир ярдәмчесе булып эшли. Аннары Казан дәүләт университетының география факультетында югары белем ала. Студент елларында әдәбиятка килә. 1945 елда Ләбибә Ихсанова КПСС сафларына кабул ителә.
1948 елда университетны тәмамлагач, Ләбибә Ихсанова үзен тулысынча әдәби иҗат һәм журналистика өлкәләренә багышлый. Үз хезмәт юлын ул Татарстан радиокомитетында балалар өчен тапшырулар редакциясе хезмәткәре буларак башлый. Аннары “Пионер” (хәзерге “Ялкын”) журналының баш мөхәррире була. 1960—1967 еллар арасында Татарстан китап нәшриятының яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә редактор булып эшли. Соңыннан «Казан утлары» журналында җаваплы сәркатип эшен башкара.
Язучының «Көмеш елга” дигән беренче китабы 1948 елда басылып чыга. Шуннан соң «Нияз», «Нияз мәктәптә», «Тал бөгелә», «Робинзоннар лагеренда», «Саралан малайлары», «Әнием көндәлеге», «Очкын», «Гөлләр кояшка карый», «Җир астында Җиде көн», «Якты уйлар», «Космонавтлар урамы», «Авылдашлар», «Наил һәм Фаил» дигән повестьлар, «Ачылмаган сер», «Тау чәчәге» һәм башка шундый хикәяләр иҗат итте. Алтмышынчы еллар ахыры һәм җитмешенче еллар дәвамында язган әсәрләре арасында авторның «Очкын» (1969) һәм «Гөлләр кояшка карый» (1972) исемле повестьлары аеруча игътибарга лаеклы. Ул иҗат юлының беренче чорларында тәрҗемә эше белән актив шөгыльләнә. Мәсәлән, рус язучысы Лев Кассильнең «Улица младшего сына» («Кече улның урамы», 1953), чуаш язучысы Алексей Талвирның «На Буинском тракте» («Буа юлында», 1958) исемле повестьларын татар балалары Ләбибә Ихсанова тәрҗемәсендә укыйлар.
Ләбибә Ихсанова ике тапкыр (1965 һәм 1973 елларда) халык депутатларының Казан шәһәр Советына депутат итеп сайлана, 1959—1974 елларда Татарстан Язучылар берлегенең идарә әгъзасы, 1967—1968 һәм 1972—1974 елларда башлангыч партия оешмасы секретаре булып эшли; берничә тапкыр РСФСР һәм СССР язучылары корылтаенда делегат булып катнаша.
Татар балалар әдәбиятын үстерүдәге һәм журналистика өлкәсендәге хезмәтләре өчен Ләбибә Ихсановага 1972 елда Татарстан АССРның һәм 1983 елда РСФСРның “атказанган мәдәният хезмәткәре” дигән мактаулы исемнәр бирелә. 1958 елдан ул — СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
Язучы 2010 елның 26 июлендә 86 яшендә якты дөнья белән хушлашты.
Мьянос
Мьянос — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Аряжка
Аряжка – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан, Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга  Бүә елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
ZBTB7A
ZBTB7A —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Пока (Кастре)
Пока (Poka) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Журавенець (Кутновский повяты)
Журавенець  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
NGC 7108
NGC 7108 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
(4334) 1983 RO 3
(4334) 1983 RO 3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1983 елның 2 сентябрендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1983 RO3» саналган.
Елена Зарецкая
Биография
Елена Наумовна Зарецкая 1952 елның 14 апрелендә Мәскәүдә туган.
1978 елда ул Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының аспирантурасын тәмамлый. Профессор Ю.С.Маслов җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.
1998 елда ул Мәскәү дәүләт университетында «Теория речевой коммуникации» темасы буенча филология фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.
1999 елдан ул Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясендә профессор була.
2003-нче елда Америка биографик институты Елена Зарецкаяның биографиясен күренекле кешеләр белешмәсенә ( Great Mind of the 21st Century), .2009-нчы елда Marquis Who’s Who нәшриятына,  2009-нчы елда Who’s Who in the World  энциклопедиясенә кертә.
Ул "Маяк" радиосында даими чыгыш ясый.
Гаилә
Александр Яковлевич Клаперга кияүгә чыккан. Аларның ике баласы - Ольга һәм Дмитрий.
Хәзерге вакытта ул рәссам Анатолий Дмитриевич Чащинскида кияүдә.
Фәнни эше
70 тән артык китап һәм мәкалә авторы. .
Сылтамалар
Мастерство публичного выступления от Елены Зарецкой
Ловушка для родителей a la Russe
Яңатершелек
Яңатершелек (Жаңатіршілік) — Казакъстанның Төркестан өлкәсендә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Сент-Андеоль-де-Фуршад
Сент-Андеоль-де-Фуршад — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Сеэ (Савойя)
Сеэ (Séez) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Бур-Сен-Морис кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 3,24 км².
Искәрмәләр
Сеэ (Савойя)
Страттанвилл (Пенсильвания)
Страттанвилл  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Достоевская (метро станциясе)
«Достоевская» метро станциясе (станция метро «Достоевская») — Мәскәү метрополитенының Люблино-Дмитров сызыгының метро станциясе.
Архитекторалар - Л. Н. Попов, Н. В. Расстегняева.
Станция 2010 елның 19 июнь көнендә ачыла.
Мәскәү шәһәренең Тверской районнарында урнашкан.
Падавуты
Падавуты (Падавуты ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Глыбоцкий районында урнашкан авыл.
Тарихы
1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Дисенский өязе Празароки гминасы составында авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Галимҗан Ахунҗанов
Галимҗан Хәкимҗан улы Ахунҗанов — татар тел галиме.
Ул 1925 елның 23 августында Татарстанның Зәй районы Карман авылында туа.
Аның архивында 150 табактан артык “Татар теленең зур фразеологик сүзлеге” саклана. Киләчәктә ул, һичшиксез, басылып чыгар дигән өметтә.
Галим 2002 елда вафат.
Енотдор
Климат
Енотдор климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: билгесез
Винья (Торино)
Винья — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Винья Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Орбаши (Әлек районы)
Орбаши (Урпаш, Орбаши) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 135 кешенең яшәве мәгълүм.
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Николаевка (Федоровка районы)
Николаевка — Башкортстанның Федоровка районында урнашкан авыл.
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 18 кешенең яшәве мәгълүм.
ZBTB7B
ZBTB7B —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Оруро
Оруро (Oruro) — Боливиянең Оруро департаментында урнашкан шәһәр.
Тарих
1606 елда нигезләнгән.
Покси
Покси (Poksi) — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.
Облоке
Облоке — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бра-Панон
Бра-Панон — Франциянең Реюньон департаментында урнашкан коммуна.
Яңатоган
Яңатоган (Жаңатоған) — Казакъстанның Караганды өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Стшешево (Подлясье воеводалыгы)
Стшешево  — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Сен-Виктор (Дордонь)
Сен-Виктор — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
NGC 7109
NGC 7109 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Пассо
Географиясе
Мәйданы —.
Вильчоволя (Зволенский повяты)
Вильчоволя  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кослинка (Штумский повяты)
Кослинка  — Польшаның Диңгез буе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Журавенець (Пабьяницкий повяты)
Журавенець  — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Падазерье (Полацкий районы)
Падазерье (Падазер’е ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Полацкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Навардун
Навардун — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карозичы
Карозичы (Карозічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Гродзенский районында урнашкан авыл.
Винья (Порденоне)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(1145) Робельмон
(1145) Робельмон  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Оболно
Оболно — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
(1145) Робельмон
Тарихы
1929 елның 3 февралендә Эжен Дельпорт тарафыннан Уккел обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1929 CC» саналган.
Паркеш
Паркеш — Румыниянең Тулча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Оболно
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Стокдейл (Техас)
Тарихы
Стокдейл шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Паркеш
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Карозичы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
ZBTB7C
ZBTB7C —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Сент-Андре-ан-Виваре
Сент-Андре-ан-Виваре — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
Пылде
Пылде (Põlde) — Эстониянең Вильяндимаа өязендә урнашкан авыл.
Страудсбург (Пенсильвания)
Страудсбург  — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Меленки
Меленки (Меленки) — Русиядә кече шәһәр, Владимир өлкәсенең Меленки районы административ үзәге.
Халык саны — 15 208 кеше (2010).
География
Шәһәр Мещёра түбәнлегенең көнчыгыш өлешендә, Унжа елгасында, Владимирдан 150 километр ераклыкта урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — Бутылицы (22 км ераклыкта).
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
1778 елдан 1926 елга хәтле — Владимир наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.
1856 елда биредә 2 чиркәү, 478 йорт һәм 31 лавка (кибет) булган.
1929 елдан Меленки районы үзәге булып тора.
Халык
Милли состав (2010): руслар (98,2%).
Балтач
Балтач — Татарстан Республикасының Балтач районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — штп (федераль классификатор буенча).
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
Сольер-Сардьер
Сольер-Сардьер (Sollières-Sardières) — Франциянең Савойя департаментына караган коммуна, Модан кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 13.22 км².
Балтач
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
Сольер-Сардьер
Искәрмәләр
Сольер-Сардьер
Йигыйталан (Бафра)
Йигыйталан (Yiğitalan) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Бафра илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Суботка
Суботка — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Потоси
Потоси (Potosí) — Боливиянең Потоси департаментында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр илнең көньяк-көнбатыш өлешендә, поляр яны океан климаты зонасында, диңгез өстеннән 4090 м биеклектә урнашкан. Тау-чыгару сәнәгатенең мөһим үзәге.
Тарих
1545 елда нигезләнгән.
1987 елда шәһәр ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелә.
Самак (Юта)
Географиясе
Самак халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
NGC 7110
NGC 7110 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Сулать
Сулать — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе, Мәскәү өлкәсе, Ярославль өлкәсе, Владимир өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Дубна елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 23 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Идел елгасы кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Сен-Жан-д'Ато
Сен-Жан-д'Ато — Франциянең Дордонь департаментында урнашкан коммуна.
Гафури районы
Гафури районы — Башкортстанның үзәк өлешендә, Урал тавының көнбатыш тау битләрендә урнашкан район. Район үзәге Красноусольский Уфадан 130 км ерак, Стәрлетамактан 60 км ераклыкта урнашкан. 2010 ел халык санын теркәү буенча 33780 кешенең яшәве мәгълүм.
Тарихи мәгълүмат
1930 елның 20 августында Бөтенсоюз Үзәк башкарма комитеты карары белән Башкорт Автономияле Республиканың кантоннарга бүленеше бетерелә һәм 48 район барлыкка килә. Район башта Красноусольский дип атала. 1940 елда Башкортстанның халык шагыйре Мәҗит Гафури исеме кушыла.
Географик сыйфатлама
Район шактый таулы урында урнашкан. Урманнар һәм таулар җәмгысе 65% җирне алып тора. Авыл хуҗалыгы максатында якынча 28% җир яраклы. Климат чак кына корырак. Җилем, Җикән, Күгеш, Мәндем елгалары — Агыйделнең уң кушылдыклары ага.
Таулар эчендә нефть, пыяла доломит, кварц комы, известняк, сапропель, ак балчык бар.
Икътисад
Районда барлыгы 70 игенче-фермер хуҗалыгы бар. Алар арасында шактый зурлар, эре хуҗалыклар белән ярышырлыклар да бар.
Эшкәртү сәнәгатендә Табын совхоз-заводы, Красноусольский сөт заводы, махсуслашалар. Аккүл элеваторында макарон, берничә төр ярма чыгарыла.
Красноусольск пыяла заводы төп сәнәгать предприятиесе булып санала. Ул үз тарихында күп тапкыр юнәлешен үзгәрткән: 1752 елдан биредә бакыр коелган, 150 елдан соң тәрәзә пыяласын чагарган. 1997 елдан башлап шешәләр ясауга күчкән. Красноусол пыяла комбинаты. Чимал районның үзеннән табыла. Кварц комы чыгарылучы «Каравыл-тау» һәм «Ташлы» доломит карьерлары.
Кече эшмәкәрлек шактый үсештә. Ул районда җитештерелгәннен 11%ын бирә.
Урман эшләре белән «Гафури авылхуҗ» шөгыльләнә. Умартачылык үсеш алган. 2004 елдан районда Гафури эксперименталь станциясе эшли.
Милли состав
Милли состав Чуашлар 2 621 (7,8%).
Татар авыллары — Ялгызкаен, Үтәк, Бажык, Җилем-Каран, Игенъелга һ.б., катнаш авыллар: Тугай. Татар авылларында татар теленең тепекәй сөйләше таралган. Кормантау авылында — мишәр диалектында сөләшәләр.
Социаль өлкә
Районда үзәк район хастаханәсе, 3 авыл участок хастаханәсе, 4 авыл амбулаториясе, 46 ФАП эшли.
Районда 19 мәчет бар.
Матбугат
Районда башкорт телендә «Табын» гәзите белән рус телендә «Звезда» чыгарыла.
Бөрбаш
Бөрбаш — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
Этимология
Бөр елгасының башында урнашканга, авылга Бөрбаш дип исем бирелгән.
Авылның исеме матбугат чараларында еш кына Борбаш буларак языла. Россия Империясе документларында авыл Көчек Пүчинкәсе дип йөртелгән.
Бөрбаш авылы турында Александр Артемьевның да кызыклы мәгълүматлары бар. Ул, елга башланган урында бер генә йорт булганга, елга һәм авыл атамасы да «бер» сүзе белән бәйләнешле булуы турында әйтә.
Географиясе
250px|уң|thumb|Бөре елгасы Бөре елгасына авыл урнашкан җирдә ваграк елгалар кушылган. Уң ягында чишмә башыннан соң «Кирәмәт елга», "Чәкәмәй елга"сы, ә сул ягында «Утар елга», аның тамагында «Мәүли чишмәсе». «Аракы пешкән елга», аңа «Норма» елгасы кушыла, аннан соң зур «Мәрхаб» елгасы, аның тамагында «Мәрхаб» чишмәсе, аннан «Гайни әби чишмәсе» Бөре елгасын зур-мул сулы елга итеп туендырып торганнар. «Аракы пешкән елгада», халык сөйләве буенча, элек чирмешләр аракы куганнар.
«Кирәмәт» елгасы — авылның көньягыннан Бөре елгасына тоташучы коры елга. Ярлары яшел чирәм белән капланган бу елга исеменең килеп чыгышын картлар борынгы чорлар — элек монда яшәгән удмурт-мари халыкларының тарихы белән аңлата. Аларның төрле дини йолалар башкару урыны — «Кирәмәт» елга исеме белән халык теленә кереп калган.
Бөрбаш авылыннан төньякта якын гына куе урман үсә. Халык телендә ул «Даулы урман» дип йөртелә. Элекке чорларда урманга якын урнашкан Бөрбаш, Бөрбаш Сәрдегәне, Алан, Яңгул авыллары кешеләре арасында еш кына бәхәс, гауга килеп чыккан. Шуңа күрә Даулы урман дип аталган.
«Утар елга». Көчек бабай оныкларының бу елга буенда зу терлек утарлары торган. Бөрбаш авылы уртасында, Утар елга тамагында урнашкан чишмә аны казыган кеше исеме белән «Мәүли чишмәсе» дип йөртелгән. Хәзер бу чишмә халыкта аны ясаган һәм карап торучы авыл карты хөрмәтенә «Юныс чишмәсе» дип атала.
Авыл уртасында таллык арасында урнашкан, күп халык файдалана торган чишмә — «Әптек чишмәсе». Мәчеткә якын урнашкан бу чишмә аны казып карап тоткан югары оч хәзрәте Әхмәдулла исеме белән аталган. Ул кешенең кушаматы Әптеки булган.
Бөя (плотина) буендагы наратлык янында Бөре елгасына тоташучы елганы «Йорт елга» дип атыйлар. Бөрбаш авылына нигез салучы Көчек бабайның әтисе шул елга буенда тормыш башлаган.
Бөр елгасының башланган урыны — авылдан ярты чакрым тирәсе көньяк-көнбатышта урнашкан Бөре чишмәсе. Елга исеменең тарихын картлар түбәндәгечә сөйли: бу елга буенча килеп утыручылар беренче мәртәбә елга суын эчәргә алгач, су савытында агач бөреләре күреп, бу исемне елгага бирәләр. Елга башына урнашканлыктан, Көчек авылы, вакыт үтү белән, Бөрбашы дип йөртелә башлый.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.
Тарихы
А. Артемьев Бөрбаш авылын Кече Чурадан килгән бер татар гаиләсе нигезләгәнлеге турында язган. Олыларның әйтүе буенча, авылдан читтәрәк элек чирмешләр зираты булган. Чирмешләр Кирәмәт елгасында балаларын чукындырганнар дигән сүзләр дә йөри. Алар турында башка мәгълүматлар юк.
Бөрбаш авылының башлангыч чоры тарихы Шиһабетдин Мәрҗанинең «Мөстафадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар» дигән китабында яктыртыла. Шушы тарихи хезмәтне файдаланып, Бөрбашлылар Гайфи Моратов һәм Габделхак Садыйков авыл тарихына кагылышлы мәгълүматларны тагын да тулыландырганнар. Фазлыев Шәйдулла да авыл тарихын өйрәнүгә зур өлеш керткән. Авыл халкына шәҗәрәләр төзергә булышуда Җәлил хәзрәт Фазлыевның роле зур.
Бу юллар Мәчкәрә авылын Бөрбаштан чыккан Ишмән исемле кеше оештырганлыгы турында сөйли. Мәчкәрә авылын элек Ишмән иле дип йөрткәннәр.
Өлкән бабалары Тәбеҗ, Бөре елгасы башында йорт һәм алачык салып, тимерчелек белән кәсеп итеп вафат булган. Бөрбаш авылы кешеләре бу урынны Йорт елга диләр. Елга тирәсендә булган агачлар бетеп, суы корыгач, Тәбеҗнең улы Көчек ул урыннан ярты километр кадәрге җиргә, елганың югары агымы тирәсенә килеп йорт салган. Аның янына кайбер башка авыллардан кешеләр күчеп килгән.
Көчекнең улы Туктаргали Ырынбур һәм Каргалы бистәсе тирәләрендә сәүдә белән гомер итеп, 1080 (1675—1676) елда вафат була һәм шушы авылның каберлегендә җирләнә. Каберлекнең уртасында кабере өстенә исемен һәм вафат булу тарихын язган таш бар. Ташның үлчәме 96х44х19. Алгы яктагы текстның 1-4 юлларында җирдәге дөньяның вакытлыча (фани) һәм авыр, начар булуын, ә бакый дөньяның җиңеллеген, рәхәтлеген тасвирлаган Мөхәммәд пәйгамбәр сүзләре китерелә. 5 юл вафат булу вакытын һиҗри ел исәбе белән белдерә, милади белән 1675-1676 елларга туры килә. Алга таба хәрефләрнең анык танылмавы сәбәпле, берничә сүзне ике вариантта укырга мөмкин: «ташка бу билгедер» яки «тычкан елыдыр». Таштагы язуларны уку өчен авылга Татарстан милли китапханәсенең фәнни эшләр буенча директор урынбасары Ирек Һадиев, филология фәннәре кандидаты, Татарстан милли китапханәсенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре Раиф Мәрданов килде.
Өч улыннан Мәмәт исемлесе Бөре башында калып, авыл халкының күбрәге шул Мәмәт нәселеннән килә. Туктаргалинең балалары күп булган: Ишмәмәт, Ишмәкә, Ишмән, Ишкәй, Ишморад. Алар Бөре елгасы, Үтәмеш елгасы, Утар елгасы тирәләрендә зур терлек утарлары тотканнар.
Еллар үткән саен халык арткан, һәр елгада терлек утарлары зурайган.
Бөрбашта төрле һөнәр ияләре күп булган: чабата ясаучылар, киез итек басучылар, чыпта сугучылар, морҗачылар, пыялачылар, балта осталары, аучылар, терлекчеләр, умартачылар. 4 тимерче алачыгы булган. Бөрбашлылар оста игенчеләр дә булганнар. Арыш, арпа, солы һәм бодай белән беррәттән, борчак, ясмык, киндер, җитен, шалкан, бәрәңге үстергәннәр. Өсләренә киндер күлмәк-алъяпкыч, киндер чалбар, аякка тула оек белән чабата, өскә тула чикмән, каеры тун, башка йон эшләпә һәм бүрек кигәннәр. Ырынбур якларына ат белән товар йөртүче ямщиклар шактый булган. Ирләр Сәрдегән байларына ялланып, итек түшәп, итек басканнар, хатын-кызлар шул түшәгән итеккә чуар салганнар.
XX гасыр башында авыл 4 өлештән торган. Беренчесе — үзәк (урта), икенчесе әҗәл ягы (зират ягы). Андагы пыялачылар (тәрәзәчеләр), йөгерекчеләр хәтта өяз буенча да билгеле булганнар. Өченче, дүртенче кисәкләре — тау башлары.
Авыл халкы тау башларына утырып, шул тау итәкләреннән чылтырап аккан саф сулы чишмәләрдән бик оста файдаланган. Ул чишмәләрдә, хәтта тирә-як авыллардан килеп, бодай юып, кояшта киптергәннәр, тула басып аларны юганнар, үзләре эрләп, суккан киндерләрне агартканнар. Аның өчен барлык чишмәләрне тәртипләп, карап торганнар, мул сулы булулары өчен көчләрен кызганмаганнар.
Авылда 2 мәчет булган. Авыл уртасындагысы 1823 елда салынган, 1883 елда такта белән төрелгән, түбәсе калай, яхшы буялган. 1938 елда манарасы киселгән, 1982 елның февраленә кадәр клуб (мәдәният йорты) булып торган, 1988 елны сүтелгән, шул вакыт кайчан салынганлыгы һәм такта белән төрелгәнлеге турындагы язу — такта табылган. Бу корылма 165 ел торган.
Икенче мәчет, югары мәхәлләдәгесе, 1917 елда салынып, аның да манарасы киселгәч, башлангыч сыйныф укучылары өчен мәктәп булып тора.
1865 елда туган Гариф Мөхәммәдиев авылда озак кына мулла булып торган. Курса мәдрәсәсендә укыган, гаскәри хезмәткә барып, русча яхшы белгән, взвод командиры булган. Ул оста һөнәрче дә булып, бик яхшы мастерской тоткан. Үзе столяр, үзе көпчәкче, өстәвенә оста сәгатьче дә булган. Сәгать футлярлары да ясаган. Аның урам яктан өй чарлагы башына куелган зур түгәрәк сәгате, төгәл вакытны күрсәтеп, урамнан узучыларны шаккатырган. Бакчасында төзегән, мунча белән өй арасына телефон сузган. Бу мулланың ир туганы Садыйк Мөхәммәдиев абыйсы янында мөәзин булып торган. Ул тимерче һөнәрен яхшы үзләштергән, җил тегермәне тоткан. Боларның өченче туганы Җәләл Мөхәммәдиев икенче мәхәлләдә мулла вазифасын башкарган.
1910 елгы исәп алу буенча авылда 269 крестьян хуҗалыгы булган. 269 хуҗалыкка 100 ат, 90 тирәсе сыер, 150 баш сарык, җир эшкәртү өчен 19 тимер, 30 агач сука, 15 тимер сабан, 40 агач тырма исәпкә алынган. Хуҗалыкларның күбесе үзен-үзе икмәк белән тәэмин итү өчен бик тырышса да, булдыра алмаган, чөнки бар хуҗалыкта да ат булмаган, җире дә бик аз булган. Чабата ясап, чыпта сугып тормыш алып барулары авыр булган. Хәллерәк хуҗалыклар начар яшәмәгән. Укый-яза белүчеләрнең дә саны күп булган. Иген эшләре булмаган арада ямщик булып Ырынбурга кадәр товар йөрткәннәр. Вәлиулла исемле кеше кибет салып, шунда авыл халкына кирәкле әйберләр дә сата башлаган.
Авылның хәерчеләнүенә беренче бөтендөнья сугышы да нык тәэсир иткән. Авылның әзмәвердәй ир-атлары сугышка киткән, бөтен авырлык хатын-кыз, бала-чага җилкәсенә төшкән. Юньләп иген игәрлек кеше калмагач, мал-туар да, кош-корт та кырылган, хәтта карт-коры, бала-чага вакытсыз дөнья куйган. Сугышка киткән ирләрнең күбесе сугышта ятып калган, кайберләре гарип булып авылга кайткан, ә кайберләре әллә кайларда чит җирләрдә пленда булып, күп казалар күреп туган якларга әйләнеп кайтканнар.
Хөснетдинов Кәримулла патшаның иң зур бүләге — Георгий хачы белән бүләкләнгән.
1921 елда Идел буенда корылык булган. Бу еллардагы ачлык мәңге онытылмаслык фаҗига булып кешеләр күңеленә кереп калган. Яз көне чәчелгән ашлык тишелә алмый, көзге арыш көеп бетә, хәтта терлекләр ашарлык та үлән калмый. Кешеләр су буйларында, урманда үскән сәрдә, кузгалак, кычыткан һ.б. үләннәрне ашыйлар. Өлгергән алабута җыеп, аннан он ясыйлар. Ачлыктан, ялангачлыктан авыл халкы һәм аның мал-туары да кырыла. Бары тик хәлле хуҗалыклар, узган елдан калган запасы булганнары гына исән кала. Ачлыкка түзә алмыйча, үзләрен ачтан үлем көткән гаиләләр, ипи эзләп, Себер якларына чыгып киткәннәр. Юлда барганда күбесе ачтан хәлсезләнеп, бетләп, тиф белән авырып дөнья куйганнар. Бөрбаш кешеләренең күбесе Новосибирск шәһәренә урнашканнар, эшкә яраклыларын эшкә урнаштырганнар, балаларын балалар йортларына урнаштырганнар. Фазлыйәхмәтов Габдрахман Новосибирск станциясе начальнигында ат карап, аның йорт эшләрен эшләп торган. Станция начальнигы аларга Бөрбашка кайтып урнашу өчен барлык шартларны тудырган. 1923 елны махсус вагун, ат, сыер, бер өйлек агач биреп, озатып җибәргән.
Октябрь җилләре Бөрбаш авылына да килеп җиткән. 1918 елда авылда ярлылар комитеты төзелгән. Авыл кешеләреннән Фәхретдин Баһаутдинов, Нәбиулла Хәкимов, Гомәр Нигъмәтуллин, Миннемулла Абдуллин, Әсма Галиева шул комитетка кергәннәр. Алар авыл кешеләренә җирләрне күмәкләп эшкәртүдә, хөкүмәттән бирелгән әйберләрне гадел итеп бүлеп бирүдә башлап йөргәннәр. Авыл Советлары оештырылгач, аның беренче председателе итеп Фәхретдин Баһаутдинов (Баһави Фәхретдине) сайлана. Беренче бөтендөнья сугышында һәм гражданнар сугышында йөреп, дөнья күреп, шомарып, тел белеп кайткан тәвәккәл бу кеше үз вазифаларын яхшы гына башкара.
Сөләйман Ибраһимовның да йорт-җире колхозга алына. Гаиләсендә 8 кеше сөрелә. Әллә ни байлыгы булмаган Габделгали Гарифының да 7 кешелек гаиләсе сөрелә. Югары мәхәллә имамы мулла Җәләл кулга алына. Йорт-җире, каралты-курасы сүтелеп, колхозга алына. Үгез Мөхәммәтгалиенең 8 кешелек гаиләсе сөрелә.
Яббар Мөхәммәдгалиенең, колхозга кермәгәне өчен, мал-туарын конфисковать итәргә керәләр. Әтисе колхоз председателенә һөҗүм итмәкче булгач, боларның барысын да Магнитогорскига сөрәләр.
Карабаев Латыйпның шактый күләмдә җире булгач, мал-туарны да күп асраган. Иген игү, мал-туарны карар өчен яллы хезмәтчеләр тоткан, бик гадел кеше булган, кая барып тамак туйдырыйм дигән кешеләргә эш биреп, аларны ач үлемнән коткарып калган. Аның йорт-җире, маллары колхозга алынган. Үзе Малмыжга киткән, шунда яшәгән, ә балалары Петропавловскийга китеп, шунда гомер кичергәннәр. Бөрбаштан 8 гаилә сөрелгән.
Авылда бер оешып, бер таралып азапланганнан соң, колхозлашу чынлап башланган. «Кызыл Татарстан» исеме кушып оештырылган күмәк хуҗалыкка колхозга беренче җитәкче итеп кул да куя белмәгән Шакир Закировны куйганнар. Белеме булмаса да, бераз оештыру сәләте булган аның. Ул 1928 елдан 1931 елга кадәр председатель булган. Колхозга член булып керүчеләр тарту көче булган атларын һәм иген игә торган эш коралларын, арба-чаналарын түләүсез колхозга тапшырырга тиеш булганнар. 1935 елга Бөрбаш авылында 2 хуҗалыктан башка (Шаяхметов Хаҗиәхмәт һәм Гыймадиев Хәйруллалардан башкалары) 270 хуҗалык күмәк хуҗалык булалар. Колхоз председательләре булып 1931—1932 елларда Гобәйдуллин Фатих, 1932-35 елларда Кукмарадан килгән Газиз Хөснетдиновлар торганнар. 1932 елда авылга фордзон тракторы кайта. Бу уңайдан зур демонстрация оештырыла. Пошкырып, гөрләп барган тракторга кызыл флаглар тоткан крестьяннар иярә, яшьрәкләре җыр такмаклап бара: «Тимер айгыр кешни-кешни басуларны умыра, сукалый.» 1936-38 елларда колхоз председателе булып Бөрбаш Сәрдегәне авылыннан Галиев Фатих торган. Бу елларда, ягъни 1936-37 елның көзенә кадәр, ашлыклар җитешкәнче, халыкның ашарына такы-токы гына булган. Ипине Казаннан алып кайтып тамак туйдырганнар, ә инде Казанга үзе бара алмаган кеше шул Казанга йөрүчеләрдән бер кирпеч ипине 5 сумга сатып алганнар, ә акчаны һаман да шул чабата ясап, чыпта сугып хәзерләгәннәр. Ә юкәне урманнан кача-поса урлап алып кайтканнар. Ул вакытта урманны бик нык саклаганнар. Хәтта инде өйгә көч-хәл белән алып кайткан һәм инде эшкәрткән, ягъни ясаган юкәләрне, үргән чабаталарны да һәр йортка кереп эзләп, тапканын алып чыгып киткәннәр. 1937 елны җәйләр бик әйбәт килеп, игеннәр бик уңган. Колхозда хезмәт көненә 8 кг ашлык өләшкәч, кеше тагын туйганчы ашый башлаган. Колхозда яхшы эшләп, хезмәт көне күп булган хуҗалыкларга атларны матур итеп киендереп, дугаларга кыңгыраулар тагып, сөлгеләр, яулыклар белән бизәп, алдагы атка кызыл кадап, бик олылап, хөрмәтләп, өйләренә кертеп биргәннәр. Инде аз хезмәт көне булганнарга, арба өстенә чыпта ябып, ат дагасына да чыпта бәйләп керткәннәр. Ә бер дә эшләмәгән иң ялкау хөрәсәннәргә эткә арба, капчыкка берничә төрле берәр уч ашлык салып, аны буын-буын итеп бәйләп, бөтен халык алдында мәсхәрә итеп, өенә кертеп биргәннәр. Эткә сбруйларны Галимуллин Шафик (аксак Шафик) хәзерләгән. Ул елны ашлык шулкадәр күп булган, хәтта салырга амбарлар да җитмәгән. Келәте зуррак хуҗалыкларга да салып торганнар, ат конюшнясы өстенә дә салганнар, конюшняның өрлеге сынып төшеп, Хакимулла абзый вафат булган. Шулай итеп, бу елларда колхоз хәйран тернәкләнеп, авыл халкы ярыйсы гына яши башлаган.
1938-40 елларда колхозны Фатыйхов Гариф җитәкләгән, аннан сугышка китеп, шунда һәлак булган. Кызыл армиядә яхшы хезмәт итеп, лейтенант дәрәҗәсе алып кайткан, 1907 елны туган Гыйльметдинов Шәйхетдин Гыйльметдин улы авылдагы беренче коммунистларның берсе, тыйнак, белемле булып өлкәннәр хәтерендә калган. Комсомолларга беренчеләрдән булып кергән Шәйхи 1931 елдан 1939 елга кадәр авыл Советы башкарма комитеты секретаре булып эшләгән, фронттан кайтмаган. Бөрбаш авылы 1938 елга кадәр Кукмара районына кергән булган. Шәйхетдин Гыйльметдинов инициативасы белән Бөрбаш авылы һәм Бөрбаш Сәрдегәне Балтач районы составына күчерелгән. Район үзәге 40 км дан 12 генә км га калган. 1935 елда Балтач-Шәмәрдән юлына таш җәелгән. Авылда Кукмара районы Зур Сәрдек, Сәрдекбаш һ. б. авыл кешеләре эшләгән. Ә үзебезнең авыл кешеләре Пчеловод авылыннан Шәмәрдән урманына кадәрге участокта эшләгәннәр. Шәрифулла Нигъмәтуллин бригадир булган. Барлык эшләр дә кулдан башкарылган. Таш чыгару, аны ваклау, канау казу, ком җәю, аның өстенә таш җәю эшләре, иренмичә, яхшы сыйфат белән эшләнгән. Шул юл 1964-65 елларга кадәр бозылмыйча торган. Аннан соң аны күтәреп, өстенә вак таш җәеп, юл бүлеге карап, тигезләп тора башлаган. Соңга таба юлны авылдан читтә әйләнеп үтә торган итеп асфальт җәйгәннәр. Бу эшләр 1989-90 елларда башкарылган.
Бөек Ватан сугышына авылдан 224 кеше киткән. Шуларның 85 генә исән-сау кире әйләнеп кайткан. Сугышка беренче киткәннәр: Нәгыймов Габделкави, Хаҗиев Тимербай, Фазлыев Тимергали, Хәйруллин Шәйхулла. Авылга сугышта үлгән дигән иң беренче хәбәр Мингалиев Мөхәммәтгалигә килә.
Сугышта һәлак булганнар истәлегенә авыл уртасында һәйкәл бар.
1956 елның июнь аенда авылда электр станциясе эшли башлый. «КДМ-46» тракторы двигателенә ялганган 60 кВт лы генератор булган ул. Станцияне беренче төзүчеләр, мотористлар, монтерлар булып Кадыйров Миннемулла, Нурмиев Шәйдулла, Габдрахманов Вәли булган. Урамдагы электр баганаларын да алар 1955 елда үзләре утырткан, электр чыбыкларын да үзләре сузганнар. Бер өйгә бары бер генә лампочка куелган. Разетка куерга рөхсәт булмаган. Станция иртәнге сәгать дүрттән башлап яктырганчы, кичен караңгы төшкәч, төнге унбергә кадәр эшләгән. Станцияне сүндерү алдыннан кыска гына өч тапкыр утны өзеп сигнал бирелгән. Электр энергиясе көче белән авылда электр белән эретеп ябыштыру, тегермән тарту һәм такта яру эшли башлаган.
1958 елда тегермән эшли башлый. Беренче тегермәнче Рахимуллин Рәхмәтулла була. Шул ук елны пилорама эшли башлый. Анда Мусин Әгъләмҗан эшли.
1959 елда саклык кассасы эшли башлый. 1967 елда авылга дәүләт уты кертелә. Шул ук елны Бөрбашта урта мәктәп ачыла. 1970 елда авылда газ баллоны кулланылышка керә. 1974 елда пекарня эшли башлый.
1977 елда авылда суүткәргеч торбалар үткәрелеп, колонкалар куела. 1981 елда балалар бакчасы ачыла. 1982 елда 320 урынлы ике этажлы мәдәният йорты сафка баса. Аның икенче этажында китапханә эшли. Китап фонды — 10026 данә. 1984 елда 50 урынга телефон кертелә. 1989 елның октябрь аеннан авыл халкы табигый газ яга башлый.
1992 елның 5 декабрендә Бөрбаш авылында мәчет ачыла. Мулла булып Җәлил Фазлыев тора.
1994 елда коммуналь хуҗалык оеша. 2000 елда авылда 218 хуҗалык исәпләнә. Яңа йортлар, урамнар үсеп чыга: Балтач ягыннан кергәндә яңа урам барлыкка килә. Аңа «Яшьләр урамы» дип исем бирелде. Авылда бер-бер артлы шәхси кибетләр ачыла. Бүгенге көндә 3 кибет эшләп килә.
Мәгариф
1932 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла. 1934-35 уку елында яңа җидееллык мәктәп бинасы салынып бетә. Бөрбашка Чура, Поршур авылларыннан укучылар килеп укыган. Кукмара районыннан Балтач районына күчкәч, мәктәпкә Кили, Пүскән, Нормабаш, Алан, Сәрдегән авылларыннан укучылар килеп укый.
Мәктәп мөдирләре:
1960-61 уку елында җидееллык мәктәп сигезьеллык итеп үзгәртелә. 1965 елда укытучылар һәм укучылар көче белән яңа бинага өстәп, янкорма төзелә.
1966 елда сигезьеллык мәктәп урта мәктәп итеп үзгәртелә. 1968 елда мәктәпнең беренче чыгарылышы була.
42 ел эчендә урта мәктәпне 16 укучы алтын, 27 укучы көмеш медальгә тәмамлый.
2009-10 уку елында 146 укучы белем ала. 24 укытучы, 3 тәрбияче, педагог-оештыручы, китапханәче эшли.
2012 елда мәктәпнең яңа бинасы төзелә. Бүгенге көндә мәктәп ике катлы заманча бинада урнашкан.
2015—2016 уку елында мәктәптә 113 бала белем ала. 21 укытучы, 1 тәрбияче, педагог-оештыручы, китапханәче эшли.
Икътисад
«Кызыл Татарстан» колхозы 1935 елда оешкан.
Сөрүлек җире — 2047 га. Колхозчылар саны — 145. Сыер — 35 баш. Бозау — 89. Сарык — 384. Дуңгыз — 256. Ат — 35. Тавык — 1056
Беренче җитәкче — Закиров Шакир.
Техника:
1940 елны «Кызыл Татарстан» колхозы Кукмара районыннан Балтач районына күчә. Моңа авыл Советы председателе Гыйлметдинов Шәйхетдин зур көч куя. Март аеннан Совет төзелеше буенча укырга җибәрелә, укып кайтканнан соң Район Советына инструктор итеп алына.
Колхозның 1602 га сөрү җире була, 35 башлык мөгезле эре терлек абзары, корт өе салына. Урамга таш юллар салына. 15 хуҗалык яңа йорт салып чыга. Колхоз ярдәме белән 2 хуҗалыкка йорт салына.
1940 елда:
1942 елда иген уңышы алу өчен, агротехника чараларын тормышка ашыру өстендә эшләгәннәр:
1943 елда колхозның хәле бик авыр була. Дәүләт тарафыннан билгеләнгән сөт планы 2 % ка, йомырка 8 % ка үтәлә. 74 баш сарык, 10 баш ат үлә.
1944-45 елда бөртекле-кузаклы культуралардан 5,46 ц, бәрәңгедән 24 ц уңыш алына. 1 сыердан 682 л сөт, 1 сарыктан 1,3 кг йон алына. Атлардан үрчем алу юк дәрәҗәдә.
1949 елда бөртекле-кузаклы культурадан 1 га дан 5,27 ц, техник культуралардан 2,33 ц, бәрәңгедән 32,6 ц, яшелчәләрдән 9 ц уңыш алына. Терлек азыгы культуралары чәчелсә дә, уңыш алынмаган.
Терлекчелектә 1 сыерга 942 л сөт, 1 сарыктан 2,3 кг йон алына. Кереме 68637 сум. 9 кеше хезмәт минимумын үтәми.
1950 елда «Кызыл Татарстан» колхозына «Кызыл Дулкын» (Бөрбаш Сәрдегәне авылы) кушыла. 27 сентябрьдә «Кызыл Татарстан» авыл хуҗалыгы артеле була. Устав раслана.
Керемне хезмәт көненә дөрес бүлмәү нәтиҗәсендә колхоз колхозчыларга 26 ц бурычлы булып кала.
Орлыклык ашлык салу 79 % ка, көл җыйнау 60 % ка, тирес түгү 42 % ка, кош тизәге 85 % ка, авыл хуҗалыгы машиналары ремонты 60 % ка үтәлә. Колхоз председателе Исрафилов алына, аның урынына Фазлыев Ш. сайлана.
1952 елда минераль ашламаларга разнарядка билгеләнә: фосмука 10 т, суперфосфат 2 т бирелә.
1960 елда терлекчелек продуктларын җитештерүдә һәм дәүләткә сатуда « Кызыл Татарстан» колхозы җиңүче дип табыла (председатель — Җәләлов Гыйният) һәм район Почет тактасына кертелә.
Нәтиҗәләр:
1964 елда «Кызыл Татарстан» колхозы «Кызыл Яшьләр» (Салавыч) колхозы белән берләштерелә. Председатель Галимуллин Йосыф була.
1965 елда күрсәткечләр:
1966 елның 1 февраленнән " Кызыл Татарстан"колхозы нигезендә "Балтач"терлек симертү совхозы оештырыла. Күрсәткечләре:
Бөртеклеләрдән уртача 1 га дан уңыш — 5,9 ц, шул исәптән борчак — 17,6 ц. Бәрәңгенең 1 га дан — 116 ц.
Беренче директор Гильфанов Илгиз Абдуллович.
1966 елда мәктәп, медпункт, кибет салына. 1968 елның декабреннән дәүләт карамагына күчерелә.
Мөселман балалар Сабан туе
Бөрбаш авылында 2007 елдан мөселман балалар Сабан туе үткәрелә. Әлеге чарага Татарстаннан гына түгел, күрше-тирә төбәкләрдән дә мөселман балалары җыела. Сабыйлар өчен төрле конкурс һәм викториналар, шулай ук традицион татар милли бәйгеләре дә оештырыла. Билгеле инде, балаларны сый-хөрмәт һәм кыйммәтле бүләкләр дә көтә.
Иоанн XXIII
Изге Иоанн XXIII (Johannes PP. XXIII; тәхеткә күтәрелгәнче – Анджело Джузеппе Ронкалли, Angelo Guiseppe Roncalli; 1881 елның 25 ноябре – 1963 елның 3 июне) – 1958 елның 28 октябреннән 1963 елның 3 июненә кадәр Рим папасы. Ватикан дипломаты буларак, Болгария, Төркия, Греция һәм Франциядә папа нунцие (илчесе) вазифасын башкарган. Папа тәхетенә күтәрелгәч, тынычлыкны һәм төрле социаль системалар урнашкан дәүләтләр арасында тыныч мөнәсәбәтләрне яклаган. Католик чиркәвен, дөньяның үзгәргән шартлары белән бәйләп, заманага туры китерергә теләгән. 1962 елда Икенче Ватикан җыенын чакыра.
Хезмәт итүнең башы
1900 елда Ронкалли Бергамо дини семинариясен, 1904 елда Римның папа семинариясендә теология бүлеген тәмамлый. Илаһиятчы дипломын алып һәм рухани дәрәҗәсен кабул итеп, Ронкалли ун елдан артык Бергамо әрхәрәе Д.М. Радини Тедескиның сәркатибе була, шул ук вакытта Бергамо семинариясендә чиркәү тарихын укыта.
Беренче бөтендөнья сугышы елларында гаскәрдә хезмәт итә, башта фронт госпиталенең санитары, соңрак хәрби капеллан була.
1921 елда Дин дәгъвәте изге конгрегациясе әгъзасы итеп билгеләнә. Ул миссионерлык хезмәтенең эшен үзгәртү белән шөгыльләнә һәм папаның Латеран университетында патрология дәресләре алып бара.
Дипломат буларак хезмәт итү
1925 елда Ронкаллига әрхәрәй дәрәҗәсе бирелә һәм аны София шәһәрендә нунций итеп билгелиләр. Болгар патшасы православ чиркәвендә, ә аның Савой династиясеннән булган хатыны католиклыкта була. Никах католик йоласы буенча үткәрелсен өчен, бу гаиләдәге балалар католик динендә тәрбияләнергә тиеш була, ә бу исә патшага ошамый. Монда еш кына нунций үзе дә чыгу юлын бик зур авырлык белән генә тапкан каршылыклар килеп чыккан.
1935 елда Ронкалли нунций сыйфатында Әнкарага килә. Ул шул ук вакытта Афиналарда да папа тәхетенең илчесе булганга күрә, ул үзара каршылыкта булган ике мохиттә эшли. Бу катлаулы шартларда да ул үз вазифаларын яхшы үти, нәтиҗәдә, аны Парижга нунций итеп җибәрәләр. Париж илчелеге беренче әһәмияткә ия була. Ронкаллидан алдарак эшләгән Валери, Виши режимы белән дустанә мөнәсәбәттә булганга күрә, режим бетерелгәч, Шарль де Голльның таләбе белән кире кайтарыла. Француз әрхәрәйләренең күпчелеге коллаборационист була. Ронкалли алдында катлаулы проблемалар килеп чыга, ләкин ул якын арада де Голльнең ышанычын яулый һәм, Парижда булганда, ССРБ вәкилләре белән элемтәләр кора.
Папа
1953 елда аңа кардинал дәрәҗәсе бирәләр һәм Венеция патриархы итеп куялар.
1958 елның көзендә конклав Ронкаллины папа итеп сайлый. Ул XX гасырның сайланган чакта иң карт папасы була. Яңа понтифик Иоанн XXIII исемен сайлый. Бу исем күпләр тарафыннан каршылыклы кабул ителә, чөнки бу исем белән үзен антипапа Бальтазар Косса йөрткән була, һәм 550 ел дәвамында бер понтифик та үзен Иоанн дип атамаган. Ронкалли үзе исә моны Иоанн исемле әтисенең истәлеге белән аңлаткан.
Понтификлык
Иоанн XXIII тулы булмаган биш елга сузылган идарәсе Ватикан сәясәтенең яңа чынбарлыкка туры килгән һәм илләр, диннәр һәм конфессияләр арасында мөнәсәбәтләрне җайга салырга, шулай ук, дөньяның төрле төбәкләрендә яшәүче дин тотучыларның социаль халәтен яхшыртырга чакырган яңа юнәлешен игълан итә. Күпчелек тикшеренүчеләр Иоанн XXIII дөньяның иң ярлы кешеләрен яклауга юнәлдерелгә сәясәтен христиан социализмын урнаштыруның бер мисалы итеп күрсәтә.
Нәтиҗәләр һәм бәяләү
Идарә дәверендә папа 8 энциклика нәшер итә.
Иоанн XXIII сәясәтенең дошманнары аны «кызыл папа», ә тарафдарлары «тынычлык папасы» дип атыйлар. Күп санлы истәлекләр буенча, папа Ронкалли игътибарлы, әдәпле, мәрхәмәтле, аралашканда бик күңелле кеше булган. Аны шулай ук «мәрхәмәтле папа» дип тә йөрткәннәр.
Икенче Ватикан җыены кабул иткән чиркәүне «яңарту» программасын папаның үзенә гамәлгә ашырырга насыйп булмый. Ул 1963 елның 3 июнендә ашказаны рагыннан вафат була. Ул Изге Петр җәмигында күмелгән. Аның бәллүр табуты алтын кысага кертелгән кыйммәтле ташлар белән бизәлгән.
2000 елда Иоанн Павел II папа Ронкаллины әүлияләр рәтенә кертә (беатификләштерә). Католик чиркәве Иоанн XXIII хәтерен 11 октябрьдә искә ала. 2014 елның 27 апрелендә Франциск тарафыннан изгеләштерелде.
Энцикликалар
Иоанн XXIII 1958 елның 28 октябреннән 1963 елның 3 июненә кадәр,  экклезиология, экуменизм, Рим католик чиркәвенең социаль өйрәтмәсе һәм әхлак өлкәсендә 8 энциклика бастырып чыгара.
Карпавичы (Ивевский районы)
Карпавичы  (Карпавічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Ивевский районында урнашкан авыл.
(1377) Робербо
(1377) Робербо  — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1936 елның 14 февралендә Луи Бойер тарафыннан Алжир обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1936 CD» саналган.
Нигуэлья
Нигуэлья — Испаниянең Сарагоса провинциясендә урнашкан муниципалитет.