cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсиха Хәмидуллина
Тәрҗемәи хәле
Шәкертләре арасында ― «Татарстан — Яңа Гасыр» телевидение каналында «Җырлыйк әле» тапшыруын алып баручы җырчы Алинә Кәримова, Розалия Талибуллина, Рүзилә Бәдретдинова («Сандугач сайрар илем» ― 2014, 2015, 2019 ), Динә һәм Дилә Кыямовалар («Бәхет йолдызы», «Сандугач сайрар илем» — 2014), Ләйсән Миннәхмәтова, Рада Латыйпова («Бәхет йолдызы»), Гөлзада Шакирҗанова, Индира Әгъләмова, Әдилә Әскарова, Рамилә Хөсәенова («Казан сөлгесе» конкурсы, «Сандугач сайрар илем» — 2020, «Созвездие-Йолдызлык», 2021, зона этабы ), Эдуард Мөхәммәдиев («Созвездие-Йолдызлык», 2021, зона этабы) һ. б.
HD192465
HD192465 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Дайна шкафы
Дайна Шкафы, шулай ук җырлар шкафы (Dainu skapis) — латыш фольклорчысы Кришьянис Барон тарафыннан булдырылган дайна латыш халык җырлары тупланмасы. Латыш халкының милли үзаңында иң мөһим урыннарның берсен биләп тора, кайбер чакта милли гыйбадәтханә дип тә исемләнә.
Тарих
Шкаф 1880 елда Мәскәүдә Кришьянис Барон тарафыннан үз сызымнары нигезендә төзелә.
Тасвирлама
Шкафның зурлыгы биеклеккә 160 см, озынлыкка 42 см һәм киңлеккә 66 см тәшкил итә. Шкаф ике өлештән тора. Һәр өлеш 20 бүлектән торган 35 тартмадан гыйбарәт. Һәр тартмада 3 × 11 см зурлыктагы 150-200 кулъязма урнаштырылган. Төптә урнашкан 3 тартмада хатлар һәм кешеләр исемлеге саклана. Шкаф тупланмасы 268 815 данә язма тәшкил итә. Дайналардан тыш, бу кәгазьләрнең кайберсендә табышмаклар һәм әйтемнәр теркәлгән.
Бүгенге көндә шкафның ике копиясе бар: берсе Рига шәһәренең Барон музеенда, икенчесе Белгород өлкәсенең Мухоудеровка авылында саклана.
Казе Лоретоне (Терамо)
Казе Лоретоне — Италиянең Абруцци төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Лоретоне Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Евтропинская
Евтропинская — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Унья елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Исаевка (Мари Ил)
Исаевка (Исай почиҥга, Исаевка) — Мари Илнең Советский районында урнашкан авыл.
Евтропинская
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Исаевка (Мари Ил)
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%), руслар.
(9635) 1993 XS
(9635) 1993 XS — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 9 декабрендә Т. Урата тарафыннан Симидзу обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 XS» саналган.
Тунтун
Тунтун — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мараньян штатына карый.
Титибу (шәһәр)
Титибу — Япония дәүләтенең Сайтама префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Титибу шәһәре 1950 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 69139 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 120 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 577.69 км² тәшкил итә.
Каялаксолаклысы (Кескин)
Каялаксолаклысы (Kayalaksolaklısı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кырыккале иле Кескин илчесенә караган бер авыл (köy).
Монвьель
Монвьель — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Васил Булатов
Васил Булатов, Васил (Василий) Галләм улы Булатов, Булатов Васил (Василий) Галлямович (Галямович, Николаевич) (1921 елның 15 сентябре, Татарстан АССР, Балтач районы, Түбән Чутай — 1988 елның 25 июне, Казан) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (23.08.1944), пулемет взводы командиры, майор (1946). ССРБ эчке эшләр министрлыгының (ЭЭМ) атказанган хезмәткәре.
Бөек Ватан сугышы
102нче укчы дивизиянең 40нчы укчы Амур полкы составында 1944 елның апреленнән хәрәкәттәге армиядә. 1нче, 2нче, 3нче Белоруссия фронтларында сугыша. Белоруссияне, Польшаны азат итүдә, Берлинны алуда катнаша. 1нче Белоруссия фронтының 102 нче укчы дивизиясе 40нчы укчы полкы пулемет взводы командиры. Бобруйск юнәлешендәге сугышларда каһарманлык күрсәтә. 1944 елның 24 июнендә кече лейтенант Булатов взводы Белоруссиядәге Друть елгасын беренче булып кичә. Яуланган плацдармда Булатов, яраланган пулеметчыны алмаштырып, дошманның бер взводка якын сугышчысын юк иткән. 1944 елның 23 августында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән. Җиңү Парадында катнаша (1945).
Сугыштан соң
1946 елдан «майор» дәрәҗәсендә запаска чыга. 1947-1974 елларда Татарстан АССР эчке эшләр министрлыгы системасында: җинаятьчеләрне эзләү бүлегендә өлкән уполномоченный, соңрак БХСС бүлеге башлыгы урынбасары, 1965 елдан Горький тимер юлының «Казан» станциясендә линия милиция бүлеге башлыгының сәясәт-тәрбия эше буенча урынбасары. Казан дәүләт университетын тәмамлаган (1961). 1974 елда «милиция подполковнигы» дәрәҗәсендә пенсиягә чыга. 1988 елның 25 июнендә Казанда вафат. Казанның татар зиратында җирләнгән.
Идзиковице (Ополе воеводалыгы)
Идзиковице  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Очема
Очема — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Вашка елгасының уң ярына тамагыннан 36 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 27 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пенцинг (Бавария)
Пенцинг  — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Шанжи (Луара)
Шанжи — Франциянең Луара департаментында урнашкан коммуна.
Пенцинг (Бавария)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ягаднае (Веткавский районы)
Ягаднае  (Ягаднае ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Веткавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Степановка (Чиләбе өлкәсе)
Степановка (Степановка) — Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (42%), татарлар (6%), башкортлар (20%), алманнар (11%).
(17236) 2000 EK45
(17236) 2000 EK45 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 9 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EK45» саналган.
Тарангул (Уртабөрте кушылдыгы)
Тарангул (Бургашкин, Торангылы) — Россия, Казахстан территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе, Актүбә өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Урта Бөрте елгасының уң ярыннан 63 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 29 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Орск каласыннан Сакмар елгасы кушылган урынга чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шаса (Горж)
Шаса — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вад (Марамуреш)
Вад — Румыниянең Марамуреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD192477
HD192477 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Сөнгатулла Мәһдиев
Сөнгатулла Мәһдиев, Сөнгатулла Бәдретдин улы Мәһдиев (1885—1938), мәгърифәтче, имам-хатыйб, сәяси золым корбаны. Татарстанның халык язучысы әдәбият галиме Мөхәммәт Мәһдиевның (1930—1995) әтисе.
Тәрҗемәи хәле
1885 елда туган. 1895—1905 елларда Казан губернасы Мамадыш өязе (хәзерге Татарстанның Саба районы) Сатыш авылы мәдрәсәсендә укыган. Әлеге мәдрәсәне тәмамлагач, Диния нәзарәтеннән указ алып, Казан губернасы Арча өязе (хәзерге Татарстанның Арча районы) Гөберчәк авылы мәхәлләсендә имам-хатыйб була. Патша армиясендә хезмәт итә. Гөберчәк мәчетенең өлкән яшьтәге мулласы вафат булгач, авыл халкы үтенече буенча, хәрби хезмәттән чакыртып алына һәм Гөберчәк авылында мулла вазифасында хезмәт итүен дәвам итә.
1938 елда шәхес культы чорында сәяси золымга эләгеп, һәлак була (атып үтерелә ). 1957 елда аклана.
Мыҗырлар (Дурсунбей)
Мыҗырлар (Mıcırlar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Дурсунбей илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Сөнгатулла Мәһдиев
Армиядә язган җыры
Бакчадагы миләшне Берәү дә әйтми балан дип. Чит җирләрдә бик күп йөрдем - Берәү дә әйтми балам дип.
Аккош оча кала дип, Оядагы балам дип. Минем әнкәй уйлый микән, Кайда газиз балам дип.
Безнең үз илемез түгел, Барын сатып аламыз. Җәйге кояш баешында Хезмәт итә балаңыз.
Бергә чаклар бар иде, Киң урамнар тар иде. Киң урамнар тар булса да, Аулак юллар бар иде.
Алмачуар матур үрдәк Сарсаз дигән күлләрдә. Бакчада гөл чәчәк атар, Без кавышкан көннәрдә.
Гаиләсе
Улы Мөхәммәт Мәһдиев, килене Лилия Гомәр кызы Бәширова
Волушево
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Моно-Виста (Калифорния)
Моно-Виста  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Моно-Виста халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Весинос
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лас-Анимас (Колорадо)
Тарихы
Лас-Анимас шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бөюк Кәсик
Бөюк Кәсик (Böyük Kəsik ) — Әзербайҗанның Агстафа районына караган авыл.
Даун синдромы
Даун синдромы— тумыштан килгән олигофрениянең бер формасы, монда баланың акылдан язганлык белән бергә аның тышкы кыяфәте дә үзенә хас күренешендә була. Даун авыруын беренче булып инглиз табибы Л. Даун 1886 елда сыйфатлаган. Авыру нәселдән килгән табигатенә ия булып, сирәк очрый; моңа хромосомнарның 21-нче парның таралуы сәбәп була, шуның өчен дә бәгъзән авыру трисомия дип атала. Даун авыруына юлыккан балалар төрле рухи, шулай ук авыруларга вә төрле инфекцион авыруларга бирелүчән булалар. Авыруларны нигездә хезмәт белән дәвалау, махсус мәктәпләрдә укыту зарур.
Даун синдромы билгеләре (трисомия 21)
а) системалы какшаулар: акылга артка  калганлык, кысык кылый күзләр, эпикантус, үзенчәлекле прогнатизм белән яссы  бит, яссы баш арты белән брахицефалия, киң учлар һәм кыска куллар, тел чыгып  тору;
б)төрле морфологиядәге катаракта якынча 75% авыруда очрый. Томанланулар гадәттә тәңгәл  һәм яшүсмерлектә ешрак үсеш ала.
Ядзинства
Ядзинства (Ядзінства ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Чачэрский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Белкую (Акөрен)
Белкую (Belkuyu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Акөрен илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Казе Лори (Фиренца)
Казе Лори — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Лори Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Перасдорф
Перасдорф — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вестфилд (Иллинойс)
Вестфилд  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
(17237) 2000 EC50
(17237) 2000 EC50 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 7 мартында К. Корлевич тарафыннан Вишня обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EC50» саналган.
Тупан (Сан-Паулу)
Тупан  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Ханно
Ханно — Япония дәүләтенең Сайтама префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ханно шәһәре 1954 елның 1 гыйнварында шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 84053 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 435 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 193.16 км² тәшкил итә.
Абакан
Абака́н (хак. Ағбан) — Хакасия Республикасы башкаласы. Халык саны — 163,4 мең кеше. Халык тыгызлыгы — 1452 кеше/км². Шәһәр мәйданы — 112,38 км². Элекеге исемнәр: 1870 елга кадәр — Абакан острогы, 1925 елга кадәр — Усть-Абакан, 1931 елга кадәр — Хакасск.
Географик мәгълүмат
Шәһәр Енисейга коя торган Абакан елгасы тамагында урнашкан. Минусинск казанлыкның үзәк өлешендә, диңгез өсте тигезлегеннән 250 м биеклектә табыла.
Климат
Кискен континенталь климат. Казанлыкларның климаты әйләнә-тирәдәге тауларга караганда йомшаграк. Кайбер елларда кар яву июнь һәм август айларында була. Сезон аралары кыска, салкын. Зур тәүлеклек температураның чайкалу.
Пайта (Олы Чклас кушылдыгы)
Пайта  — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Олы Челас елгасының уң ярына тамагыннан 13 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 31 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кретинлык
Кретинлык, кретинизм (cretín — акылы түбән, тумыштангы гипотиреоз, Фагг авыруы) — калкансыман биз фәгыйлиятенең бозылуы, шулай ук җисмәни һәм рухи җиһаттан рәваҗлануда артта калу белән чагылдырыла торган авыру. Авыруларның гәүдә өлешләре мөтәнасиб (пропорциональ) түгел: аяк-кулы, бармаклары кәлтә, аяклары кәкре, башы, колагы, авызы зур вә ямьсез, йөзе шешенгәнсыман, тешләре сирәк вә кечкенә, теле кәлтә, чәчләре сирәк, җенси әгъзалары дә төзек үсмәгән була.
Авырулар калкансыман биздәге кимчелекләрдән азат итүче дарулар белән дәвалана. Иртә яшьлегеннән дәваланган авырулар үзеңә-үзең хезмәт күрсәтү сәләткә ия булалар, җиңел эшләрне эшли алалар.
Избицко
Избицко — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(9636) 1993 YO
(9636) 1993 YO — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1993 елның 17 декабрендә галимнәр тарафыннан Фарра-д’Изонцо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1993 YO» саналган.
Сауничи (Лебяжье районы)
Сауничи (Сауничи) — Киров өлкәсенең Лебяжье районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Габдулла Гарифуллин
Габдулла Гарифуллин, Габдулла Гарифулла улы Гарифуллин, Гарифуллин Габдулла Гарифуллович (1925 елның 3 гыйнвары, Татарстан АССР, Арча кантоны, Янгул — 2002 елның 1 августы, шунда ук) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (1946), тупчы, сержант. Берлинны алганда каһарманлык күрсәткән.
Тәрҗемәи хәле
1925 елның 3 гыйнварында Татарстан АССР Арча кантоны (хәзерге Балтач районы) Янгул авылында крестьян гаиләсендә туган. Балачагыннан ятим кала. Янгулда тулы булмаган урта мәктәпне, Сталино (хәзерге Донецк) шәһәрендә фабрика-завод өйрәнчекләре мәктәбен (1940) бетергән. 1941-1942 елларда Чиләбедә трактор заводында, «Яңа тормыш» күмәк хуҗалыгында (Балтач районы) эшләгән. 1942 елның августыннан Кызыл гаскәрдә хезмәт итә.
Бөек Ватан сугышы
1942 елның ноябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында: Волхов фронтында туп коручы булып хезмәт итә. 1нче Белоруссия фронты 5нче удар армия, 6нчы артиллерия корпусы, 2нче артиллерия дивизиясе, 20нче җиңел артиллерия бригадасы, 54нче җиңел артиллерия полкы орудие командиры. Сержант. 1943 елның мартында Ленинград камалышын өзү өчен барган сугышта күрсәткән батырлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. 3нче Балтик флоты һәм 1нче Белоруссия фронты составында Эстонияне, Латвияне, Литваны, Көнчыгыш Пруссияне, Польшаны азат итү сугышларында, Берлинны алу өчен барган сугышларда катнаша.
Берлинны алу
1945 елның 23 апрелендә Берлин биналарының берсенең түбәсенә кызыл әләм беркеткән. Бер тәүлек эчендә аның җитәкчелегендәге расчет дошманның 9 станоклы пулеметын, 1 тубын, 8 фаустнигын, берничә дистә автоматчысын юк итә. 1946 елның 15 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.
Сугыштан соң
2002 елның 1 августында Янгулда вафат.
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
Музей хезмәткәрләре булып кыланган җинаятьчеләр, аның орденнарын муляжга алмаштырып, үзләштерәләр, ләкин тотылалар
Гарифуллин
Гарифуллин — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гариф («укымышлы, акыл иясе») сүзеннән ясалган.
Егра-Ляга
Егра-Ляга — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Ыджыд-Ляга елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 19 км.
Вольварк
Вольварк — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Егра-Ляга
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вильвестре
Вильвестре — Испаниянең Саламанка провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(17238) 2000 EP56
(17238) 2000 EP56 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тупанатинга
Тупанатинга — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пернамбуку штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(17238) 2000 EP56
Тарихы
2000 елның 8 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EP56» саналган.
Язвин (Светлагорский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
HD192489
HD192489 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Вад (Нямц)
Вад — Румыниянең Нямц жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Перах (Алмания)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каялар (Маден)
Каялар (Kayalar) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Элазыг иле Маден илчесенә караган бер авыл (köy).
Белкыс (Серик)
Белкыс (Belkıs) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Серик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Лафаэтт (Колорадо)
Лафаэтт  — Америка Кушма Штатларының Колорадо штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Лафаэтт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шаса (Селаж)
Шаса — Румыниянең Селаж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шаньон
Шаньон — Франциянең Луара департаментында урнашкан коммуна.
Казе Лунге (Перуҗа)
Казе Лунге — Италиянең Умбрия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(9637) Perryrose
(9637) Perryrose — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1994 елның 9 августында Паломар тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 PJ2» саналган.
Тирәкле (Җаек кушылдыгы)
Тирәкле (йә Кушагач) — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Җаек елгасының сул ярыннан 1641 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 23 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Орск каласыннан Сакмар елгасы кушылган урынга чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(17239) 2000 EH95
(17239) 2000 EH95 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 9 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EH95» саналган.
Илава (Ополе воеводалыгы)
Илава  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Моно-Сити (Калифорния)
Моно-Сити  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Моно-Сити халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Язвинцы
Язвинцы (Язвінцы ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Светлагорский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Монер
Монер — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Әнисә (җыр)
«Әнисә» — татар халык җыры, борынгы бию такмагы. Татар халык иҗатының классик үрнәге.
Тасвирлама
Такмакның көе матур, ритм һәм форма ягыннан төгәл. Сүзләре шулай ук зур кыйммәткә ия. Ике юллы строфаларның һәм куплетларның бер-берсенә бәйләнеп, сюжетлылык тудыруы татар халык җырлары арасында бик сирәк күренеш. Һәр строфа һәм куплетның соңгы юллары башка строфалар өчен башлангыч булып тора. Такмак өзлексез сюжет тудыра.
Такмакның борынгы вариантында кулланылган «тимер идәннәр», «көмеш өстәлләр», «алтын табаклар», «көзгеле пулатлар», мифик «Гали пәкесе» кебек гыйбарәләр такмакның Казан ханлыгы чорында иҗат ителү ихтималлыгын күрсәтә. Борынгы бию такмагын композитор Мансур Мозаффаров хор өчен эшкәртә.
Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле репертуарында такмакның яңарак варианты озак еллар саклана, шулай ук үзешчән ансамбльләр дә әлеге бию такмагын яратып башкара.
Татищево (Чиләбе өлкәсе)
Татищево (Татищево) — Чиләбе өлкәсенең Карталы районы составына керүче авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (47%), татарлар (6%), башкортлар (8%), казахлар (35%).
Әнисә (мәгънәләр)
Әнисә:
Даг Кәсәмән
Даг Кәсәмән (Dağ Kəsəmən ) — Әзербайҗанның Агстафа районына караган авыл.
Вильория
Вильория — Испаниянең Саламанка провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ивановка (Советский районы)
Ивановка (Ивановка, Ивановка) — Мари Илнең Советский районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).
Перкам
Перкам — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тупанди
Тупанди — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Воля (Жнинский повяты)
Воля  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дакота (Иллинойс)
Дакота  — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Белкыс (Ердек)
Белкыс (Belkıs) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Ердек илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Кадзо
Кадзо — Япония дәүләтенең Сайтама префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кадзо шәһәре 1954 елның 3 маенда шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 67862 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1142 кеше тәшкил иткән.
Географиясе
Шәһәр территориясе 59.40 км² тәшкил итә.
Тимер юллар
Тимер юллар – рельслар белән җиһазландырылган, рельслы транспорт поездларын йөртү өчен файдаланылган тар җир кисәге; хәрәкәт иткән махсус составлар (локомотив һәм вагоннар) өчен тәгаенләнгән рельслы юллар; илнең бердәм транспорт челтәренең кушма өлеше.
Техник чаралар комплексы — хәрәкәт иткән состав, ясалма корылмалар (күперләр, эстакадалар, туннельләр), станцияләр, автоматика һәм телемеханика чаралары (сигнализация, блокировка), шулай ук биналар (вокзаллар, деполар, остаханәләр) белән җиһазландырылган.
Классификация
колея киңлеге буенча — киң колеялы (1520 мм) һәм тар колеялы (762, 891, 914, 1000 мм);
юллар саны буенча — бер яки рәтле була;
тарту ысулы буенча — электр, дизель, турбина, пар яки катнаш тартым көче белән йөртелә.
гомуми файдалану өчен — сәнәгать файдалануы өчен һәм шәһәр эче тимер юллары: трамвай һәм метрополитен.
2006 елда 🇷🇺 гомуми тимер юлларның озынлыгы – 85 000 км, трамвай юллары озынлыгы – 2800 км, метроныкы – 440 км.
Иң зур тимер юллары компаниясе – «Россия тимер юллары» ААҖ, иң озын метро – Мәскәүдә, иң озын трамвай юлы челтәре – Санкт-Петербургда.
Ла-Хунта (Колорадо)
Ла-Хунта  — Америка Кушма Штатларының Колорадо штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ла-Хунта шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(17240) Gletorrence
(17240) Gletorrence — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 9 мартында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 EK95» саналган.
Пайта (Выкошма кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Абдуллаһ Гүл
Абдуллаһ Гүл (Abdullah Gül [abduɫˈɫah ˈɟyl]; 1950 елның 29 октябре, Кайсери, Төркия) — Төркиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, Төркия президенты (2007—2014).
Төркия премьер-министры (2002—2003), Премьер-министрның беренче урынбасары (2003—2007) һәм чит ил эшләре министры (2003—2007).
Тормыш юлы
Абдуллаһ Гүл Төркиянең Кайсери шәһәрендә инженер гаиләсендә туа. Гаилә консерватив карашлары белән аерылып торган һәм Гүл дә традицион рухта тәрбияләнгән.
Истанбул университетында икътисадны өйрәнгән, шулай ук Лондонда һәм Эксетерда стажировка үткән. 1983—1991 елларда Ислам үсеш банкында эшли. 1991 елдан халыкара менеджмент укытучысы, исламистик «Иминлек партиясе»ннән («Refah Partisi») Төркия парламенты әгъзасы. 1991—1995 елларда бюджет һәм планлаштыру буенча парламент комитеты әгъзасы. 1995 елда яңадан депутат итеп сайлана, 2001 елга кадәр халыкара сәясәт комитеты әгъзасы була. 1996—1997 елларда — дәүләт министры, хөкүмәтнең матбугат сәркатибе. «Иминлек партиясе» 1999 елда тыелганнан соң, Гүл парламентка «Яхшылык партиясе»ннән («Fazilet Partisi») сайланган.
2002—2003 елларда премьер-министр вазыйфасында эшләгән. Аны сайлау максаты — Рәҗәп Таййип Әрдоганны Премьер-министр итеп билгеләргә мөмкинлек бирүче законга төзәтмәләр кертү. Төзәтмәләр кабул ителгәннән соң Әрдоган яңа премьер-министр, ә Гүл — аның урынбасары һәм чит ил эшләре министры була. Бу чорда Гүл «югалган триллион турындагы эшләр» фигуранты булган, әмма кагылгысызлык аңа гаепләрдән качарга мөмкинлек бирә.
Президентлык
Май аенда премьер-министр Рәҗәп Әрдоган Абдулла Гүлне 2007 елда президент сайлауларында хакимлек итүче фиркадән төп кандидат дип игълан итә. Бу оппозицион фиркаләрнең протестларын уята, аларны «исламчы» репутациясенә ия булган Гүл кандидатурасы канәгатьләндермәгән. Оппозицион фиркаләр, кворум булмаганлыктан сайлаулар гамәлдән чыккан дип танылсын өчен президент кандидатурасы буенча тавыш бирүне бойкотлаштыру турында карар кабул итәләр. Шәһәрләрдә Гүлнең президентлыкка тәкъдим ителүенә каршы һәм Төркиянең дөньяви корылышын яклауга протест маршлары узган. Генераль штаб башлыгы Яшар Бююканыт протест белдерүчеләрне хуплаган һәм дөньяви төзелеш куркыныч астында булса, армия катнашырга әзер, дип белдерә. Абдуллаһ Гүл басым астында үз кандидатурасын кире кага.
Июль аенда Төркиядә парламент сайлаулары уза, анда Әрдоган җитәкчелегендәге Гаделлек һәм үсеш фиркасе җиңә. Яңа оешкан парламент президент кандидатурасы буенча тавыш бирү уздырган. 28 августта кабат тавыш бирүдә Гүл президент итеп сайлана һәм шул ук көнне үз вазыйфасына керешә.
(9638) Fuchs
(9638) Fuchs — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Абдуллаһ Гүл
Президентлык
2014 елның 28 августында, 2014 елның 10 августындагы сайлауларда җиңгән премьер-министр Рәҗәп Таййип Әрдоганга вәкаләтләрен тапшырып, ил Президенты вазыйфасыннан китә.
(9638) Fuchs
Тарихы
1994 елның 10 августында Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1994 PO7» саналган.
Абдуллаһ Гүл
Шәхси тормыш
1980 елда Хәйрөнисә Озүрткә өйләнә. Гүлнең ике улы бар, Әхмәд Мөнир һәм Мәхмәд Эмре һәм бер кызы, Күбрә.
Монклар (Ло һәм Гаронна)
Монклар — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
HD192514
HD192514 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Мысмылагач (Һавза)
Мысмылагач (Mısmılağaç) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Һавза илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ирена Попова
Ирина Ольгердовна Попова (1912 елның 22 июне — 2008 елның 3 мае) — совет авыл хуҗалыгы алдынгысы, Красноярск краеның Кан районы «Заветы Ильич» колхозы агрономы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1949).
Тәрҗемәи хәле
Ирина Ольгердовна Попова 1912 елның 22 июнендә Харьков губернасының Харьков шәһәрендә Харьков таможнясы чиновнигы — поляк гаиләсендә туа. .
1918 елның җәеннән башлап, Ватандашлар сугышы чорында Винница өлкәсендә туганнары янында яши. 1919 елда әтисе вафат була, ә олы абыйсы яшерен рәвештә туган җирен ташлап китәргә омтыла, ләкин тотыла. 1930 елда бөтен гаиләне Себергә Кан районына спецпоселениега җибәрәләр. Авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлап, Ирена Төньяк машина-трактор станциясендә, ә аннары Кан районының тәҗрибә станциясендә эшли башлый. .
1947 елдан "Заветы Ильича" колхозында агроном булып эшли, эш нәтиҗәләре буенча Ленин ордены белән бүләкләнә.
1948 елгы эш нәтиҗәләре буенча ул бөртеклеләрне ун кырлы чәчү әйләнешенә ирешә, бу шунда ук бөртеклеләрнең югары уңышына китерә — һәр гектардан уртача 30,8 центнер бодай алына. Гомуми чәчү мәйданы 287,3 гектар тәшкил итә.
ССРБ Югары Советы Президиумының 1949 елның 21 февралендәге Указы белән авыл хуҗалыгында югары нәтиҗәләргә ирешкәне һәм уңышны җыеп алуда рекорд күрсәткечләре өчен Ирена Ольгердовна Поповага Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә, ул Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән бүләкләнә.
Авыл хуҗалыгында артабан да эшләвен дәвам итә. Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәләрендә даими катнаша. 1958 елның декабрендә Саратов өлкәсенә күчеп килә, Энгельс тирмән (?) комбинатында агроном-орлыкчы булып эшли башлый. 1961 елдан бирле районның авыл хуҗалыгы идарәсендә эшли. 1967 елда лаеклы ялга чыга. .    Ирина Ольгердовна Попова Энгельс шәһәрендә яшәгән, 2008 елның 3 маенда вафат була.
Диләвәр Османов (1959)
'' Бу язучы турында мәкалә. Җырчы, Кырымның атказанган артисты Диләвәр Османов (1955) белән бутамагыз. ''
Тәрҗемәи хәле
1959 елның 17 июлендә Үзбәкстан ССР Ташкәнт өлкәсе Бәкабад шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Кырым татары. Музыка укуханәсен тәмамлап (1979), Казан дәүләт мәдәният институтына укырга керә. Өченче курстан Казан дәүләт консерваториясенә күчә, «Халык уен кораллары» белгечлеге буенча 1985 елда тәмамлый. 1984-1989 елларда Казан шәһәре мәктәпләрендә музыка укытучысы булып эшли. Татар иҗтимагый үзәгенең кырымтатар бүлекчәсен җитәкли. 1989 елдан Кырымда яши һәм иҗат итә. 1993 елда аның башлангычы белән Карасубазарда (Белогорск) Бәкер Чобан-задә урамы булдырылган. 1999 елдан Кырым -педагогика университетында укыта, музыка сәнгате кафедрасының өлкән укытучысы. 2009 елдан «Йылдыз» журналы (2015 елдан И. Гаспралы исемендәге медиаүзәккә кертелгән) баш мөхәррире.
Иҗаты
Шигырьләре һәм публицистик язмалары вакытлы матбугатта (Ташкәнтта чыга торган «Йолдыз» газетасында) 1980 елларда күренә башлый. Казанда «Идел» әлманахы һәм «Казан утлары» журналында, 1990 еллардан кырым татар көндәлек матбугатында басыла. Шигырьләре кырымтатар телендәге дәреслекләргә кергән. Шигърияте һәм публицистикасы иҗтимагый-сәяси әһәмияткә ия. Иҗаты Кырым татар халкы кичергән депортация фаҗигасе, гаделлекне торгызу өчен көрәш тарихына багышланган. Кырымтатар театры өчен пьесалар тәрҗемә итә. «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгына һәм республика газета-журналларына Кырым татарлары турында хәбәрләр җибәреп тора.
Каялар (Бозкурт)
Каялар (Kayalar) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Денизли иле Бозкурт илчесенә караган бер авыл (köy).
Шауаеу
Шауаеу — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Йодлув (Ополе воеводалыгы)
Йодлув  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Якимава Слабада
Якимава Слабада (Якімава Слабада ) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Светлагорский районында урнашкан авыл.
Кызыл-шәмәхә төс
Кызыл-шәмәхә (маҗента, red-violet/magenta, пурпурный) — кызгылт шәмәхә төс.
Якимава Слабада
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3 °C, июльнеке — плюс 17,8–20,6 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Езовый-Ёль
Езовый-Ёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Щугор елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Кызыл-шәмәхә төс
RYB төсләр түгәрәгендә кызыл-шәмәхә өченчел төс булып тора, кызыл һәм шәмәхә (violet/purple) уртасында урнаша.
Езовый-Ёль
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Ваду (Констанца)
Ваду — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Перлесройт
Перлесройт — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Ваду (Констанца)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бүздәк
Бүздәк — Башкортстанның Бүздәк районы үзәге, авыл статусына ия. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 10323 кешенең яшәве мәгълүм.
Авыл аша Куйбышев тимер юлы, М5 «Урал» федераль автомобиль юлы, Чакмагыш-Бүздәк-Дәүләкән автомобиль юлы уза. Авылның эчке юллар системасы озынлыгы – 64 км, шул исәптән 44 км – асфальт-бетон юллар.
Тарихи мәгълүмат
Хәзерге Буздяк, шул ук исемдәге корыган күл урынында барлыкка килеп, Табанлыкүл исемен ала. Бу күл турында хәзер хәзерге яр буе урамы буендагы буалар гына искә төшерә. Күлнең кипү сәбәбе, күрәсең, суны үзләштергән губка кебек эзбизле туфракта ята, «Табан» карплар гаиләсеннән булган карась балыгы турында сөйли.
Бөгелмә-Чишмә тимер юл тармагы төзелгәнчегә (1910-1912 еллар) бу урында Табанлыкүл исемле мишәр авылы була. Алдан планлаштырганча тимер юл төньяграк, Бүздәк авылы аша, ягъни хәзерге Иске Бүздәк аша узарга тиеш булган. Ләкин 3нче Дәүләт Думасының бер төркем депутатлары, беренче чиратта Гайсә Еникеев, сызымнарны үзгәртүгә ирешә. Нәтиҗәдә юл 4 км көньяграк уза, Табанлыкүлнең кипкән күле төбеннән, ары таба Еникеевларның авылы Каргалы яныннан.
Табанлыкүл урынында барлыкка килгән станция соңрак Бүздәк исеме алган, элекке Бүздәк авылы Иске Бүздәк итеп калган.
Буздяк тимер юлы территориясендә урнашкан ике катлы борынгы су күтәрү манарасы шул ук вакытта төзелгән.
Егерменче еллар уртасында әкренләп Табанлыкуль исеме кулланыштан китә, ул хәзерге Буздяк исемен ала, ә шул ук исемдәге авылның исеме иске сүзләреннән башлана. 1925 елда Кутуев җитәкчелегендәге крестьяннар Төркеме Табанлыкүлнең төньяк өлешендә җир эшкәртү буенча берлектәге ширкәт булдыру үтенече белән мөрәҗәгать итә.
1917 елда Табанлыкүлдә 325 рус, 149 мишәр, 22 белорус, 21 типтәр, 9 украин, 1 чуаш яши.
Ватандашлар сугышы
Гражданнар сугышы вакытында Буздяк территориясендә полковник Шибаев җитәкчелегендәге Ак армиянең Колчак часте белән сугышлар бара. Аның җитәкчелегендәге ак гвардиячеләр әсир кызылармеецларны салкынга алып чыгалар һәм аларны Биекгагыл тавында, хәзерге коллектив бакчаның сул ягында, Иске Бүздәктә атып үтерәләр.
Картлар һәм яшүсмерләр, үлгәннәрнең тәннәрен чанага төяп, Озынкул тавына алып китәләр һәм аларны Буздяк белән Линовка арасындагы туганнар каберлегендә җирлиләр. Кызганычка каршы, аның кайда күмелгәнлеге төгәл билгеле түгел. Ак террор шулай ук Санны авылында да тәртипсезлекләр кылган, әмма санны һәм Хлебодарово авыллары (хәзерге Благовар районы) районында кызыллар тарафыннан тар-мар ителгән.
Гражданнар сугышы елларында биредә Бүздәк волосте барлык корылмалары белән меңнән артык шәхси хуҗалык юк ителә, терлекләр юк ителә һәм юк ителә.
Гражданнар сугышы белән бәйле бер мөһим факт бар. Никольский авылында 1894 елда туган һәм 1911 елга кадәр өлкән буын яраткан "По долинам и по взгорьям" җырының булачак авторы Петр Семенович Парфенов үскән. Бүген бу гражданнар сугышы герое исемен район үзәге урамнарының берсе йөртә.
Продразверстка елларында 1920 елның кышында кулак фетнәләре була, алар тарихка "Сәнәкчеләр фетнәсе" яки "Кара бөркет" исеме белән керә. Кулаклар багады, Арыслан, Урзайбаш, Сабай, Каран, Сабанай, килим һәм башка авыллардан крестьяннарны фетнәгә күтәрә алганнар. Ул вакыттагы архив документлары сакланган. Иске Багады авыл башкарма комитетының Бүздәк волейисполкомына рапорты 1920 елның 27 февралендә 28 февральдә Арысланов, Урзайбаш һәм башка авыллардан 500гә якын кеше, атлы гаскәрләр, Кораллы чәнечкеләр, балталар, винтовкалар белән килеп, безне Бүздәк һәм Шланлыкүл авылларына куып чыгаралар. Ике кешене кыйнап үтергәннәр.
Шулай ук Тавларово авылында яшәүче комсомол оешмасын оештыручыларның берсе Макарим Яфаев та ерткычларча кыйналган. Шуннан соң черноорловлылар Буздякта тәртипсезлекләр кылалар һәм чермасан елгасы аша күперне һәм тимер юлны җимерер өчен станциягә чыгалар. Комсомоллар Ташлыкүл авылында җыелалар. Ш.ш. Муратов җитәкчелегендәге Бронепоезд черноорловлыларга күперне җимерергә мөмкинлек бирми.
Бүздәк волосте Совет хакимияте тиз урнаша. 1920 елда ук партия комитетына Иванов (хәзерге Благовар районы Троицкое авылы), Чермасан (хәзерге Никольское, Михайловское, Кузьминка, Анновка авыллары), Чукадытамак (хәзерге Бәләбәй районы) һәм Буздяк ячейкалары керә. Муратов рәислек иткән хәрби комиссариат утырышының күчермәсе сакланган (исемен хәтерләмиләр, әмма Ш.Ш. Муратов түгел).
1930 елдан – Бүздәк районы үзәге.
Бөек Ватан Сугышы
1942 елның февралендә Буздякта 1097-нче, 1098-нче пушка-артиллерия, 121-нче, 122-нче һәм 123-нче миномет полклары оештырыла.
Бөек Ватан сугышы елларында Ватанны яклау өчен 10 меңгә якын бүздәкче күтәрелә, аларның 5 меңнән артыгы сугыш кырларында кала. Алар арасында: Советлар Союзы Геройлары Әнвәр Әсәдулла улы Фәтхуллин, Муллаяр Исламгәрәй улы Сыртланов, Гомәр Хазинур улы Миңнебаев, Фазулла Габдуллин улы Габдрашитов, Дан орденнарының тулы кавалерлары Хатмулла Асылгәрәй улы Солтанов, Тимерьян Җиһаншин улы Фәхретдинов.
1943 елның 7 июлендә Югары баш командующий Сталин имзасы белән Хөкүмәт телеграммасы бар, анда ул Җиңү фондына акча җыю буенча республикада беренче урынны алган Бүздәк районы халкына рәхмәт белдерә. Бу акча "Комсомолец Башкирии"эскадрильясын булдыруга китә. Сугышның авыр көннәрендә безнең район халкы Ворошиловград өлкәсеннән эвакуацияләнгән 2628 кешене кабул итте.
Демография
2002 елда 64% халык татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 28%.
Җитештерү тармагы
"Пищепром" Бүздәк консервлау комбинаты ЯАҖ, "Бүздәкагро"ҖЧҖ, "МаксиПроф"ҖЧҖ,  ҖЧҖ "УралГазОйл (авл хуҗалыгы техникасын ремонтлау).
Социаль тармак
Ике урта мәктәп, үзәк район хастаханәсе, өч балалар бакчасы, тимер юл һәм автомобиль вокзаллары.
Мәдәният
Бүздәктә традицион милли ашлар фестивале «БәлешФест» уздырыла. 2022 елның 20 августында 5нче мәртәбә уздырылган.
Тупанси
Тупанси — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Парана штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Тонга теле
Тонга теле (lea fakatonga) ул Тонгада сөйләшелә торган, Полинезия тармагының Австронезия теле. Бу телдә якынча 187 000 кеше сөйләшә һәм ул Тонганың дәүләт теле булып тора. Ул фигыль-субъект-объект тәртипле тел.
Кардәш телләр
Тонга теле Австронезия телләренең Полинезия тармагының күпсанлы телләренең берсе, мәсәлән, Һавайи теле, Маори теле, Самоа теле һәм Таити теле белән беррәттән. Ниуэ теле белән ул Полинезия телләренең Тонгик астөркемен формалаштыра. Тонга теле Тонгалылар 15-енче һәм 16-ынчы гасырларда Увеа утравын колонизацияләгәннән соң Уаллис теленә бик зур йогынты ясаган.
Тозлыккүл
Тозлыккүл — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Җаек елгасының сул ярыннан 1500 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.