Тямпа_җәмгыяте
Гыйбадәтханә үзәкләре
Патша хөкеме һәм конкрет династияләр белән бәйле Шива культы Тямпаның ике төп гыйбадәтханә үзәкләрендә — Мишонда (хәзерге Зуйфу авылы, Зуйсюен даирәсе, Куангнам провинциясе) һәм По-Нагарда (хәзерге Нячанг шәһәре, Кханьхоа провинциясе). Беренче вакытта ике гыйбадәтханә дә Шивага багышланган булган, ул гыйбадәтханә лингамы буларак хөрмәт ителгән. Мишонда ул Бхадрешвара буларак мәгълүм булган, ә По-Нагарда "мукхалинга" исеме ("йөзле лингам") мәгълүм булмаган. Ике гыйбадәтханәдә дә патшалар, илаһи яклауны күрсәтер өчен лингам исемнәренә үз исемнәрен өстәгәннәр. Шулай итеп, Бхадраварман патшасы Бхадрешвара ишварасына табынган ("бхадра ишвара", моның мәгънәсе "мәрхәмәтле ходай"), Шамбхуварман патшасы - Шамбхубхадрешвара ишварага ("шамбху бхадра ишвара", ягъни "алкышлы һәм мәрхәмәтле Ходай"). Мишонда үз Ходай яклаучысы өчен гыйбадәтханә төзеп һәр киләсе Тям патшасы мәҗбури рәвештә Тямпаның патша культын борынгы Бхадрешвара Ходае белән бәйләгән.. V—VI гасырдан бирле Мишонның гыйбадәтханә комплексы изге патша урыны репутациясенә ия булган, Тямпаның башкаласы кайда булса да һәм тәхетне нинди династия алмаса да. VII гасыр уртасында Мишонда Бхадрешвара лингамы белән беррәттән лингамнар буларак башка Ходайларга да табына башлаганнар, бу патша бабалары популярлыгы турында шәһадәт итә. VIII гасыр уртасыннан IX гасыр уртасына Мишон өлкәсендә яңа язмалар барлыкка килмәгән, алар бары тик көньяк Каутхара һәм Пандуранга патшалыкларында очрый, анда, мөгаен Тямпаның үзәге күчерелгән булган. Патша язмаларының күпчелеге Каутхарада По-Нагар гыйбадәтханәсеннән. Беренче планга По-Нагар Алиһәсе чыга - бу Тямпаның җир Алиһәсе, Санскрит телендәге текстларда ул Шива Ходаеның хатыны Лакшми Алиһәсе белән тәңгәл китерелә. «Йөз белән лингам» (мукхалинга) По-Нагар гыйбадәтханәсендә VII гасырда пәйда булган. Язмалар буенча ул Каутхараны төрле бәлалардан саклаган. Лингамда Шива һәм Бхагавати сурәтләнгән булган, алар бер тәндә кушылган булганнар. Шул ук вакытта (VIII гасыр ахыры) Бхагавати «Каутхара Алиһәсе» дип атала башлаган, ә патшаларны яклаучы Алиһә культы бик тиз Тямпаның яклаучысы Алиһә культы белән алышынган булган.. Соңрак Тям текстларында По-Нагарның риваять лингамы турында инде бернәрсә дә әйтелмәгән, бөтен культ Тямпаның Алиһәсе - Янг пу Нагара (яки По-Нагар) тирәсендә булган. Аның хөрмәтенә яңа гыйбадәтханә төзегәннәр - комплекста иң зур. Монда Шактизм элементлары доминирланган, ә Бхадрешвара культы өчен хас элементлар - Мишонның Илаһлары нивелирланган булганнар. Шулай итеп, көньяк Тямпада По-Нагар Алиһәсе культы Шива культы (Бхадрешвара)дан аерылган һәм мөстәкыйль итеп яшәешен дәвам иткән. Патша Индраварман I булганда патша хөкүмәте үзәге Пандуранга өлкәсендә яңа башкала Вирапурага күчерелгән булган (шәһәрнең урнашуы төгәл билгеле түгел). Элеккеге традицияне дәвам итеп, Индраварман Индрабхадрешвара дигән яңа Ходай культын оештырган. IX гасырның икенче яртысында тәхеттә яңа Индрапура династиясе урнашкан, аның нигезләүчесе Буддачылык дине тарафдары Джайя Индраварман (ул шулай ук Индраварман II), шулай да ул Мишонда Бхадрешварага табынуын дәвам иткән. Яңа текстлар дини ышануларның эволюциясен күрсәтәләр, алар риваятьләргә табынып, яңа династиянең легитимлыгы һәм Бхадрешвараның өстенлеге турында сөйлиләр. Бхадрешвара һәм По-Нагар культлары яклаучылары үз Ходаеның күбрәк "борынгы"лыгын исбатларга тырышканнар (шул максат өчен Бхадрешвара адептлары пантеонга риваять бабаларын - Уроджа патшасын керткәннәр, ул җиргә Шива тарафыннан җибәрелгән булган). Мишон лингамының тарихы үзгәрде, хәзер ул Шива тарафыннан бүләк ителгән булган, шулай итеп Тямпаның Ходай яклаучысы "патшалар патшаларының" шәхси Ходай яклаучысы булган. Шул вакыттан бирле По-Нагар Алиһәсе тагын да Шивадан ераклаша, ул бик әһәмиятле булып таныла, әмма Тямпаның муллылыгы гаранты буларак икенчел дип таныла. X гасыр уртасында хөкемгә өйләнү аша Патша Бхадраварман II килгәч, ул Пракашабхадрешвара Ходае культын керткән (бу VII гасыр уртасында хөкем иткән борынгы бабасы хөрмәтенә). Шул ук вакытта Тямпа патшаларын һәм патша бабаларын яклаучы яңа уртак Ходай культы барлыкка килгән (Бхадрешвара), аларга Ишанешвара Ходае аша табынганнар. Бу Ходайлар бергә кушылганнар һәм Тямпаның һәм Тям патшаларының яңа яклаучы Ходае булып киткәннәр. Бигрәк тә Мишонда Ишанабхадрешвараны хөрмәт иткәннәр. XI гасырдан бирле Тямпа Дайвьет белән даими сугыш алып барган. Моңа да карамастан, илнең ике төп изге урыны патшалардан һәм сарай яны сановникларыннан мул корбаннар алырга дәвам иткәннәр. Ишанабхадрешвара Тямпа патшаларының төп Ходае ролен уйнаган, ә По-Нагар җир саклаучысы булган һәм "ашатучы Җир"не шәхесләндерүче куәтле Җир Алиһәсе булган. Вьетлар һәм кхмерлар белән сугыш дәвамында ир һәм хатын-кыз Илаһлары тигез булып киткәннәр. По-Нагарга хәтта Вьетлар да табынганнар, алар анда яңгыр җибәрүче "Җир Алиһәсе"н күргәннәр.. XII гасыр ахырында Тямпаны Кхмерлар яулап алганнар һәм күп гыйбадәтханәләр җимерелгән яки таланган булган. 1233 елда патша Джайя Парамешвараварман II Каутхарада гыйбадәтханәдгә По-Нагар Алиһәсе сынын бүләк иткән, ә 1234 елда Мишонда гыйбадәтханәгә алтын йөз белән көмеш кошаны бүләк иткән. XIV гасырдан соң барлыкка китерелгән эпиграфик чыганаклар күп булмаган, әмма алар буенча ике культ та булганы ачык күренә. По-Нагар (Бхагавати) илнең Алиһәсе культында Тямнарның җир турында ышанулары концентрацияләнгән булган, ә Шива (Бхадрешвара) культы ярдәмендә Тям патшалары күк яклавы астында булганнар. Тямпа көчле булып калганда - ике изге урын да чәчәк атканнар, әмма дәүләт һәм патша хөкүмәте зәгыйфьләнгәч ике гыйбадәтханә комплексы да төшенкелек хәленә кергән (По-Нагар гыйбадәтханәсе азрак дәрәҗәдә, чөнки ул Вьетлар тарафыннан яулап алынмаган көньякта булган).