Веда_цивилизациясе
Дин һәм Илаһлар
Ригведа чорында индусларҙың дине ачык политеизм белән хасиятләнә. Монотеизм яралгылары хәтта күпмедер үскән чордадла чагылып китә һәм, өлгергәч, иң соңгы дәверләрдә юкка чыга. Ригведада иң югары һәм иң саф Дева (Илаһ) булып Варуна (вар тамыры — киендерергә, чолгап алырга). Бу, мөгаен, Дьяус Илаһының эпитетларының берседер. Варуна барча тормыш һәм яктылык патшасы, иң алда баручы ата һәм бөтен яшәешне булдыручы, бар итүче. Уның янында алты агай-энесе — якты Адитьялар, — ягъни аннан берни кадәр кечерәк әһәмияткә ия булган Адити (чиксезлек) уллары. Алар арасында иң атаклысы, һәрвакыт Варуна белән бергә чакырылучы һәм макталыусы Митра (беренчел, мөгаен, Кояш Илаһы) (хәтта икеле санлы нык катлаулы Митраварунау дигән сүз дә бар). Икенчесе — Бхага (Авестада Багха, славянча Бог). Калганнары кечерәк әһәмиятле Адитьялар: Арьяман, Дакша һәм Анша. Гомумән алганда, Адитьялар Варунаның үзенең якты нигезен кабатлаучы һәм үстерүчеләр: Митра = дус, Бхага = ягымлы, Дакша = елгыр, акыллы (чаг., деснъ «гадел»), Анша = бирүче. Варунага буйсынган бөтен башка Илаһлар өч төркемгә (Трилока) бүленүе мөмкин: Беренче төркемгә беренче булып иртәнге күктә, таң атканда калкучы һәм үз артыннан көн яктылыгын китерүче Ашвиннар («атлылар», җайдаклар) карый. Ашвиннар — атларга җигелгән, бөркетләр һәм лачыннар озата барган алтын тәгәрмәч-арбаларда баручы игезәкләр. Бу — акыл һәм могъҗизалы савыктыру көче бүләк ителгән, сукырларны һәм көчсезләнгәннәрне дәвалаучы, картларны яшь чагына кайтаручы шифа тудыручы Илаһлар. Үзләренә охшаган Диоскурлар сыман, алар диңгездә һәлак булырга тиешлеләрне коткара. Алар артыннан иртәнге таң — Ушас тора. Ригведада шулай ук аның сеңлесе, йолдызлар белән бизәкләнгән, тынлык бүләк итүче Төнгә дан җырлана. Бөтен яктылык Илаһлары үзәге булып төрле исемнәр йөртүче Кояш: егет кыз артыннан йөргән кебек, таң артыннан йөрүче Сурья, алдагысыннан ешрак чакыртылучы, күк йөзе буйлап алтын кулларын (нурларын) җәюче, бар тереклекне уятучы һәм кич җитсә, барысын да тынычландыручы (яшәтүче, уятучы) Савитар. Кугыч тотып күк буйлап атлаучы һәм көтүләргә үсергә һәм уңыш казанырга ярдәм итүче көтүче Пушан («туендыручы») бөтенләй икенче холыкка ия. Адитьяларың берсе — Митра — шулай ук башта кояшлы Илаһ булган. Ригведада беренче беленмәгән, әмма соңрак беренче планга чыгучы Вишну Илаһның да холкы шундый. Икенче төркемдә иң көчлесе — еш кына Варуна белән бергә чакырылып китерелүче яшен һәм яңгыр Илаһы Индра; янында җил һәм давыл Илаһлары: Вайю, яки Вата, күпсанлы Маруталар һәм Шива (яхшы) эпитеты белән билгеле аларның атасы Рудра, һәм аннан соуңрак бөек Илаһ Шива үсеп чыга; яңгыр Илаһы — Парджанья Ригведада очрый. Һава пространствосындагы тагы да табигый булмаган көчле, үз осталыклары өчен илаһи сыйфатка ия Рибху да яши. Өченче төркемдә иң мөһим Илаһ булып ут Илаһы — Агни (ср. ignis, огнь «огонь») санала. Аны Илаһлар бүләге сыйфатында күктән грек Прометеена ярашлы Атхарван яки Матаришван алган. Агни — яхшыларны яклаучы, үзенең уклары белән иблис Ракшасларны чәнчә; аның төп шөгыле — кешеләр һәм Илаһлар илчесе я аралашчысы булырга һәм корбан бүләкләрен күк буйлап тарату. Корбан чалу ачык һава астында күренеп эшләнергә тейеш; аның өчен ут ике кисәк агачтан «ышкып чыга». Бүләкләр, соңыннан утка түгелүче майдан яки чучка маеннан торган. Агни ялкын җиккән арба-тәгәрмәчтәге яугир сыман сүрәтләнгән. Күктә ул кояш булып күренә, һавада — яшен булып; ул шулай ук су улы (яңгыр болыты яшене), һәм аның эченә кереп, эзәрлекләүдән качып котыла. Җир өстендә күп кенә иң түбән Илаһлар һәм Илаһчыклар яки ярымилаһчыклар яши. Елгалар, хәтта сабан белән сөрелгән буразна да, илаһилаштырыла; өйдә йорт даһие Вастошпати («йорт иясе»), урманда — табигате белнән рәхимле, аңа тимәгән бер кемне дә рәнҗетмәүче, урман җимешләре бенән тукланучы һәм соңыннан агач күләгәләрендә тәмле итеп ял итүче урман нимфасы Араньяни (аранйа = урман). Илаһлар рәтенә тагын ике гәүдәләнеш тә, (бәлки, канбабалар булдырган) ясалма һәм һинд диненең иң соңгы үсеше чорына күчү хезмәтен үтәүче Илаһлар: Сома Илаһы = илаһилаштырылган изге эчемлек, һәм әлегә Ригведада булмаган, үзе белән соңрак килеп чыккан Брахмага охшатылган — бердәм җыелган Илаһчык булдырырга маташу өлгесе: Брихаспати яки Брахманаспати («дога иясе»). Башка Илаһларның хасиятләре һәм каһарманлыклары аңа күчерелгән: ул барысын да кочаклый (Варуна кебек), ул (Индра кебек) үз ваджрасы белән болыт кыясын ярды, (Агни кебек) Илаһларга корбан китерде һ. б. Бу образда веда мифологиясенең кайсыбер галимнәре (Макс Мюллер) политеистик характерын бөтенләй кире каккан үзенчәлекле хасияте искәртелә. Бу бер Илаһлыкка (генотеизмга) һәвәслек, һәм аны бер Илһка табыну (монотеизм) белән бутарга ярамый.