cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Североуральск
Североуральск (Североуральск) — Россия Федерациясенең Cвирлaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (90,9%), татарлар (3,8%), украиннар (1,3%).
Кемп-Гилл (Алабама)
Кемп-Гилл  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мулланур Вахитов исемендәге
Мулланур Вахитов исемендәге — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
Почта индексы — 422570.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Ялцовка
Ялцовка (Ялцоўка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Асиповицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Гагарски (Белоярски шәһәр округы)
Гагарский (Гагарский) — Свердловск өлкәсенең Белоярский шәһәр округы составына керүче авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93%).
Краглевичы
Краглевичы (Краглевічы ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ивацеицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
(6228) Yonezawa
(6228) Yonezawa — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1982 елның 17 гыйнварында Т. Фурута тарафыннан Токай (Айти) обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1982 BA» саналган.
Акһисар (Инегөл)
Акһисар (Akhisar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Инегөл илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Коҗаабди (Антакья)
Коҗаабди (Kocaabdi) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Һатай иле Антакья илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Муса Җәлил
Муса Мостафа улы Җәлил (, —, ) – татар язучысы, Советлар Берлеге каһарманы.
Бөек Ватан сугышы еллары
Бөек Ватан сугышы башлану белән, ул үзен фронтка җибәрүләрен сорый. Аның үтенече канәгатьләндерелә. 1941 елның ноябрь-декабрь айларында Минзәләдә хәрби-сәяси җитәкчеләр (политруклар) әзерләүче кыска сроклы курсларны тәмамлап, «өлкән политрук» дәрәҗәсе ала. Ленинград фронтында һәм Волхов фронтында «Отвага» фронт газетасында эшли башлый. 1942 нче елның җәендә Волхов фронтында, дошман чолганышында калып, авыр яраланган хәлдә, фашистлар кулына әсирлеккә эләгә. Әнә шулай аның лагерь тормышы башлана. Шагыйрь әсирлектә дә көрәшне туктатмый. Яшерен оешмага керә, аның җитәкчеләреннән берсе була, бик күп әсирләр белән лагерьдан качу һәм партизаннарга барып кушылу ниятен тормышка ашырырга уйлый. Бер хыянәтче аларның серләрен фашистларга хәбәр итә. Шуннан соң Җәлилне һәм аның иптәшләрен Берлиндагы Моабит төрмәсенә ябалар. Шагыйрь анда да туган иленә тугрылыклы булып кала. Искиткеч рухи ныклык күрсәтә. Үлем җәзасы көтеп торганда да, туган илгә, халыкка тирән мәхәббәт белән сугарылган, фашистларга көчле нәфрәтен белдергән шигырьләр язып, аларны үзе ясаган кечкенә дәфтәрләргә теркәп бара.
Җәлилнең әсирлектә язган шигырьләре бөтен дөньяга билгеле. Татарстанга аның ике дәфтәре кайтты. Аларны бөтен дөньяда «Моабит дәфтәрләре» дигән исем белән беләләр. Дәфтәрләр татар гарәп имләсендә һәм "Яңалиф" татар латин әлифбасында язылган. Беренче дәфтәренә Муса Җәлилнең алтмыш шигыре теркәлгән һәм дәфтәрнең соңгы битенә васыять язылган: ''«Моны язды татарның билгеле шагыйре М. Җәлил. 1942 елны сугышка килде һәм әсир төште. Әсирлектә күп газаплар чигеп, сәяси яшерен оешмага катнашуда гаепләнеп кулга алынды, төрмәгә ябылды. Бәлкем, аны үлем җәзасына хөкем итәрләр»''.
Сугыштан соң совет шагыйре һәм язучысы Константин Симонов ярдәмендә Муса Җәлилнең шигырьләре бастырыла башлый, тәрҗемә ителә, шагыйрьнең батырлыгы бөтен дәүләткә билгеле була.
Хәтер
Моны да карагыз: Муса Җәлил һәйкәле Моны да карагыз: Муса Җәлил музее
Ленгефельд
Ленгефельд (Lengefeld) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Ленжковице
Ленжковице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нидзгора
Нидзгора — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Ленгефельд
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чечегов
Чечегов — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Нидзгора
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чечегов
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Славикув
Славикув — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вила-Бела-да-Сантисима-Триндади
Вила-Бела-да-Сантисима-Триндади — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Тисеу (коммуна)
Тисеу — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан коммуна.
(13475) Орест
(13475) Орест — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1973 елның 19 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1973 SX» саналган.
Менар-ла-Баротьер
Менар-ла-Баротьер — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Станфилд (Аризона)
Станфилд  — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Станфилд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тамица (елга)
Тамица (Талица, Копосара) — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Онеж борыны урнашкан. Елга озынлыгы 64 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега борыны елгалары бассейны Унежма елгасы бассейнының көнбатыш чигеннән ЗОлытница елгасы бассейнының төньяк-көнчыгыш чигенә чаклы (Онеге елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Лагьян-Мазус
Лагьян-Мазус — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Глиниска (Красноставский повяты)
Глиниска  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Онтарио (округ, Нью-Йорк)
Онтарио — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Канандейгуа шәһәре.
Вейко (Джорджия)
Вейко  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Онтарио (округ, Нью-Йорк)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1789 елда оештырыла.
Вейко (Джорджия)
Тарихы
Вейко шәһәре  елда нигезләнгән.
Онтарио (округ, Нью-Йорк)
Территориясе
Округ мәйданы 1715 км² тәшкил итә.
Слетиоареле (Яломица)
Слетиоареле — Румыниянең Яломица жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Җованазтра (Пиза)
Җованазтра — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җованазтра Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Муса Җәлил һәйкәле (Яр Чаллы)
Муса Җәлилгә һәйкәл Татарстан АССРның (1991 елдан Татарстан) Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан. Авторлары — Лидия Зимина һәм Георгий Иванов. Кызыл граниттан эшләнгән.
Тарих
Һәйкәл 1985 елда Яр Чаллының Муса Җәлил проспектындагы Муса Җәлил паркында (скверында) Муса Җәлилнең мемориаль комплексында куелган. Әлеге комплекс, Җиңүнең 40 еллыгы уңаеннан, Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районы хезмәт оешмалары көче белән ачылган. Яр Чаллының беренче проспектына, беренче скверына Муса Җәлил исеме бирелә. Социалистик Хезмәт Батыры Вәзил Мәүликов бригадасы, Муса Җәлилне үз бригадаларына алып, аңа язылган хезмәт хакын ССРБ тынычлык фондына күчереп бара.
Сыйфатлама
Һәйкәл шагыйрьнең барельефы урнаштырылган стелла эшләнгән. Үзәккә таба өскә күтәрелеп килүче түгәрәк ак мәрмәрдән симметрияле, кылычны хәтерләтүче ике канат урнаштырылган. Стелланың өске өлешендәге кызыл гранит байракка шагыйрьнең кызыл граниттан эшләнгән барельефы беркетелгән.
Һәйкәлнең артында «Мелита» мех сәүдәсе үзәгенең цилиндрга охшатып эшләнгән бинасы (Гагарин ур., 19) төзелгән. 2006 елда, каһарман шагыйрьнең 100 еллыгына, сквер һәм һәйкәлгә реконструкция үткәрелгән.
HD125248
HD125248 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Верре-су-Сальмез
Верре-су-Сальмез (Verrey-sous-Salmaise) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Венаре-Ле-Лом кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 13,37 км².
Ленка (Кече Польша воеводалыгы)
Ленка — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Вальверде-де-Кампос
Вальверде-де-Кампос — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Чукша (Фалёнки районы)
Чукша (Чукша) — Киров өлкәсенең Фалёнки районында урнашкан авыл.
Чуб (Вымь кушылдыгы)
Чуб — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Вымь елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 127 км.
Вальверде-де-Кампос
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Чукша (Фалёнки районы)
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Чуб (Вымь кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Чукша (Фалёнки районы)
Халык
Халык саны динамикасы:
Чуб (Вымь кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Чукша (Фалёнки районы)
Халык
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Вила-Боа (Гояс)
Вила-Боа  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Гояс штатына карый.
Ленка (Кече Польша воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вила-Боа (Гояс)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Ямишча (Быхавский районы)
Ямишча  (Ямішча ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Быхавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Ленгенфельд (Фогтланд)
Ленгенфельд (Lengenfeld) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Туролья
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кеннеди (Алабама)
Кеннеди  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Титешть (коммуна)
Титешть — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
(13476) 1974 QF
(13476) 1974 QF — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1974 елның 16 августында галинәр тарафыннан Сан-Хуан обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1974 QF» саналган.
(6229) Турсахан
(6229) Турсахан — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Чьерна (Требишов)
Чьерна  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
(6229) Турсахан
Тарихы
1983 елның 4 ноябрендә Брайан А. Скифф тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1983 VN7» саналган.
Индере (Элешкирт)
Индере (İndere) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Агры иле Элешкирт илчесенә караган бер авыл (köy).
Чьерна (Требишов)
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Славнюв
Славнюв — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Глинник (Люблин воеводалыгы)
Глинник  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Михаил Девятаев
Девята́ев Михаил Петр улы (8.7.1917, Тәрби, Спасск өязе, Пенза губернасы, Россия империясе - 24.11.2002, Казан), Советлар Берлеге каһарманы (15.8.1957), гвардия өлкән лейтенанты. Казан шәһәренең шәрәфле ватандашы.
Меномбле
Меномбле — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Михаил Девятаев
Тәрҗемәи хәле
крестьян гаиләсендә туган һәм анда унөченче бала булган. Милләте буенча мукшы. 1933 ел да 7 сынфыны тәмамлый.
Казан елга техникумын (1938) тәмамлый. 1938 елдан Кызыл Гаскәр сафларында. Совет-фин сугышында катнаша. 1940 елда Ырынбурда очучыларның Чкалов исемендәге хәрби авиация мәктәбендә укый.
Бөек Ватан сугышы
1941 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 104нче кырып бетерүчеләр авиация полкында звено командиры (2нче һава армиясенең 9нчы кырып бетерүчеләр авиациясе дивизиясе). Көньяк-көнбатыш, Воронеж һәм 1нче Украина фронты гаскәрләре составында Сталинград (1942-43) һәм Курск (1943) сугышларында, Житомир-Бердичев, Корсунь-Шевченко, Ровно-Луцк һәм Проскурово-Черновцы һөҗүм операцияләрендә катнаша (1944). 1944 елныэ 13 июль кичендә Девятаев очкычы кырып бетерүчеләр төркеме белән дошман авиациясе һөҗүменә каршы очып китә. Львов шәһәре янында Девятаев яралана, очкычына ут каба. Тәне нык пешкән очучы әсирлеккә эләгә.
Сорау алганнан соң, аны абверның разведка төркеменә, соңрак Луҗ хәрби әсирләр лагерена, аннары Заксенхаузен (Көнигсберг шәһәре) концлагерена күчерәләр. 1944 елның 13 августында Девятаев хәрби әсирләр төркеме белән беренче тапкыр качарга омтылып карый. Качкыннар тотыла. Үлемгә хөкем ителгән әсирләр Балтыйк диңгезе Узедом утравындагы (Германия) ракета кораллары сынала торган («Фау-2» ракеталары) Пенемүнде яшерен полигонына озатылалар.
Сугыштан соң
Сугыш беткәч, Девятаев  хәрби трибунал тарафыннан хөкем ителә. 1945 елның сентябрендә конструктор С.П. Королёв Девятаевны Польша да элекке әсирләрне тикшерү лагеренда таба һәм аны Пенемүндегә чакыртып алдыра. Девятаев С.П. Королёвка анда ракеталарның кайда ясалуын һәм кайдан җибәрелгәнлеген күрсәтә. Девятаев Пенемүндедән Брестка, аннары Невель шәһәренә күчерелә. Запастагы гвардия өлкән лейтенанты Девятаев шул елның ноябрендә Казанга кайта. Кулында капитан дипломы булса да, 1946 елда ул кыенлык белән генә Казан елга портына йөкче булып эшкә урнаша, тиздән капитан, аннары су асты канатлы пассажир судносы капитаны, остаз-капитан булып эшли. 1957 елда космик корабльләр генераль конструкторы С.П. Королёв һәм 3 тапкыр Советлар Берлеге Герое А.И. Покрышкин булышлыгы белән Девятаев аклана, аңа Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә. Девятаев исеме бөтен дөньяга таныла. 1990-еллар башында күпмилләтле Казан иҗтимагый-сәяси үзәге идарәсе әгъзасы. 1999-2002 дә «Татарстан яңарышы» («За возрождение Татарстана») республика иҗтимагый-сәяси оешмасының сәяси советы рәисе, ТР Ветераннар советы әгъзасы. Мордва Республикасы, Казан, Вольгаст һәм Циновичи (Алмания) шәһәрләренең мактаулы ватандашы. Казан шәһәрендә бер урам һәм Казан елга техникумы Девятаев исемен йөртә, ул яшәгән йортка мемориаль такта куела. Тәрби поселогында Геройга музей ачыла.
Гаиләсе
Хатыны Фәүзия (Муратова). Балалары: уллары Алексей, Александр, кызы Нелли.
Кызыклы факт
1945 елның февралендә иптәшләре белән дошманның Хейнкель очкычын урлап алып китеп, фашист әсирлегеннән котылган Михаил Девятаевны беренче булып Казан елга портыннан Ян Винецкий эзләп таба, сораштыра, батыр күп мәртәбәләр сөйләгән әсирлектән котылу тарихына беренче булып ышана. Девятаев турында язган очеркын «Красная Татария» газетасы бастырырга батырчылык итмәгәч, «Литературная газета» хәбәрчесе Булат Гыйззәтуллин ярдәме белән әлеге газетада 1957 елның 23 мартында «Батырлык» (Мужество) мәкаләсен бастыра. Ике айдан (1957 елда) Михаил Девятаевка Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.
Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае
Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае — 1918 елның 8(21) гыйнвар — 20 февраль (3 март) көннәрендә, атналарга сузылган тоткарлыклар белән Казанда уздырыла. 200 дән артыграк делегат катнаша. Көн тәртибендә: Идел-Урал Штатын төзү карарын гамәлгә ашыру, Хәрби Шура эшчәнлеге, мөселман гаскәриләренең милли хәрәкәттә катнашуы, Урта Идел һәм Көньяк Урал хәрби штабларын оештыру һәм мөселман гаскәри берәмлекләрен төзү мәсьәләләре тикшерелә. Идел-Урал Штаты мәсьәләсен тикшергәндә корылтай делегатлары бер фикергә килә алмыйча 2 төркемгә: милли мәнфәгатьләрне һәм демократик карашларны яклаучы социалист-федералистларга һәм сул карашта торучы социалистларга — Совет хакимияте белән хезмәттәшлек тарафдарларына бүленәләр.
Идел-Урал Штаты оештырылуны игълан итәсе көн дип 1918 елның 1 марты билгеләнгәч, 28 февраль төнендә корылтай җитәкчеләреннән Ильяс һәм Җангир Алкиннар, Йосыф Мозаффаров, Госман Токымбәтев кулга алына. Идел-Урал Штатын төзү карары хәл ителмичә кала. Корылтай утырышлары 2 көннән соң шәһәрнең Болак арты өлешендә дәвам иттерелә. Корылтайда Мөселман халык комиссариатын һәм Мөселман инкыйлаби штабын оештыру карары кабул ителә.
Крагли
Крагли (Краглі ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ляхавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Коҗаавшар (Кареси)
Коҗаавшар (Kocaavşar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Кареси илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Низьдзин
Низьдзин — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(6230) 1984 SG1
(6230) 1984 SG1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Сливилешть
Сливилешть — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тиха-Биргеулуй (коммуна)
Тиха-Биргеулуй — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
(13477) Уткин
(13477) Уткин — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1975 елның 5 ноябрендә Черных Л. И. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1975 VW5» саналган.
Җовани XXIII (Виченца)
Җовани XXIII — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җовани XXIII Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Малобрусянски (Белоярски шәһәр округы)
Малобрусянское (Малобрусянское) — Свердловск өлкәсенең Белоярский шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%), татарлар (8%).
Ладевез-Виль
Ладевез-Виль — Франциянең Жер департаментында урнашкан коммуна.
Көтепханәи Исламия
Көтепханәи Исламия (کتابخانهٔ اسلامیه) - Казан шәһәр җәмәгать китапханәсенең мөселман филиалы. 1906 елда Әхмәтһади Максуди тарафыннан оештырыла. Фондның нигезен бертуган Кәримевләр, Әхмәтһади Максуди, «Сабах», «Мәгариф» матбагалары һ.б. бүләк иткән татар, рус, фарсы телләрендәге (315 исемдә, 1277 данә) китаплар тәшкил итә. 1913 елдан хатын-кызларга да уку залына керергә рөхсәт ителә. 1916 елда фондта 3500 китап исәпләнә, ел саен татар, гарәп, төрек һәм рус телләрендә 30 лап исемдәге гәҗит һәм журнал алына. 1919 елда Үзәк мөселман китапханәсе, 1921 елдан Үзәк татар китапханәсе. 1923 елда язучы Мирхәйдәр Фәйзи тырышлыгы белән Тукай исемендәге балалар бүлеге ачыла. 1929 елда Казанда бердәм китапханәләр челтәре оештырылганда фондның бер өлеше Үзәк шәһәр китапханәсенә тапшырыла, бер өлеше мөстәкыйль булып оешкан 1 нче шәһәр китапханәсендә калдырыла.
Ленкавиця (Вадовицкий повяты)
Ленкавиця — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Стимбот
Стимбот — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Стимбот халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Верьер (Шаранта)
Верьер — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Вила-Валериу
Вила-Валериу — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Эспириту-Санту штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Ямишча (Магилёвский районы)
Ямишча  (Ямішча ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Могилёвский районында урнашкан авыл.
Бозаяз районы
Бозаяз районы (Бузовьязовский район, Боҙаяҙ районы) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1935—1956 елларда гамәлдә торган.
Ямишча (Магилёвский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Бозаяз районы
Җәгърафик урнашу
Район АССРның үзәк өлешендә урнашкан; төньякта Уфа районы белән, көнчыгышта — Кырмыскалы районы белән, көньякта — Авыргазы районы белән, көнбатышта Дәүләкән вә Чишмә районнары белән чиктәш булган.
Тарих
Бозаяз районы 1935 елның 31 гыйнварында булдырылган.
1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Уфа өлкәсенә кергән булган.
1956 елның 4 июлендә район бетерелә, җирләре Авыргазы һәм Кырмыскалы районнары составына кертелгәннәр.
Матбугат
«Коммунизм юлы» – Бозаяз районында атнага 3 тапкыр татарча нәшер ителгән иҗтимагый - сәяси басма. 1936 елның мартыннан 1956 елның мартына кадәр «Сталин юлыннан» исеме белән, 1956 елның мартыннан июленә кадәр «Коммунизм юлы» исеме белән нәшер ителә. КПССның Бозаяз районы комитеты органы булган.
Административ бүленеш
Район 17 авыл шурасына бүленгән (1940):
Ориндж (округ, Нью-Йорк)
Ориндж — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Гошен шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1683 елда оештырыла.
Тапшеньга
Тапшеньга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 27 км.
Ориндж (округ, Нью-Йорк)
Территориясе
Округ мәйданы 2173 км² тәшкил итә.
Вейкросс (Джорджия)
Вейкросс  — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.
Тапшеньга
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега борыны елгалары бассейны Унежма елгасы бассейнының көнбатыш чигеннән ЗОлытница елгасы бассейнының төньяк-көнчыгыш чигенә чаклы (Онеге елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Вейкросс (Джорджия)
Тарихы
Вейкросс шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вальдеаркос-де-ла-Вега
Вальдеаркос-де-ла-Вега — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Акһисар (Караҗабей)
Акһисар (Akhisar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Бурса иле Караҗабей илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
HD125273
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Глинни-Сток
Глинни-Сток — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Лойбен-Шлайниц
Лойбен-Шлайниц (Leuben-Schleinitz) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сливакув
Сливакув — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Чьерне-над-Топльоу
Чьерне-над-Топльоу — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Щугор (Вымь кушылдыгы)
Щугор — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Вымь елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 60 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Диана Будисавлевич
Диана Будисавлевич (кыз фамилиясе Obexer; 15 гыйнвар 1891 ел — 20 август 1978 ел) — югослав табибы һәм Австрия чыгышлы гуманитар хезмәткәре, нацистларның концлагерыннан 12 000 баланы коткара.
Биографиясе
1891 елның 15 гыйнварында Инсбрукта, Австро-Венгриядә, билгеле Обексерлар (нем. Obexer) гаиләсендә туган.
1917 елда Инсбрукта хирургия клиникасында ординатор булып эшләгән, тумышы белән серб милләтле, югослав табибы Юлий Будисавлевичка (Julije Budisavljević; 1882-1981) кияүгә чыккан. 1919 елда ул Загреб университетының медицина мәктәбенә профессор итеп билгеләнгән һәм хатыны белән Загребка күчеп килгән. Икенче бөтендөнья сугышына кадәр алар шәһәрнең җәмәгать тормышында актив катнашканнар.
Сугыш барышында, 1941 елның апрелендә, Югославияне немец гаскәрләре басып алган һәм серб, яһүд һәм чегәннәрне тотып һәлак итер өчен Хорватиядә күп санлы концентрацион лагерьлар ачканнар. Үлем лагерларында тоткынлыкта балалар барлыгын белеп алган Диана «port louis Diana Budisavljević» дигән акцияне белән җибәргән. Ул Югославиядагы һәм бигрәк тә Ясеновац лагерында булган балаларны һәм хатын-кызларны коткару буенча кулынан килгәннең барысын да эшләгән. Үзенең Австрия иленнән чыкканлыгына һәм иренең эштәге мөмкинчелекләреннән файдаланып, ул балаларны, уллыкка алдыру максатында, Югославиядән Австрияга депортацияләгән. Бу эшкә Кызыл Тәре оешмасының хорват бүлеген дә җәлеп иткән.
Нәтиҗәдә Диана Будисавлевич һәм аның яклы кешеләр концлагерьлардан 15536 баланы алып чыкканнар, шулар исәбендәге 3254 бала, концлагерьдагы төрле җазалаулардан, ачлык, авырудан хәлсезләнгәнлектән, азат иткән чакта үлгәннәр, ә калганнары - тере калган. Бу балаларны коткару акциясендә катнашкан унбер кеше һәлак булган. 1945 елның маена кадәр Будисавлевич дүрт ел дәвамында төзегән картотекасын Югославиянең Социаль сәясәте министрлыгына тапшырган. Шул ук елда Югославиянең Иминлек Советы Диана Будисавлевичның бөтен архивын конфисковать итә һәм аңа үзенең сугыш вакытында күрсәткән батырлыгы турында сөйләүне тыя. Аның батырлыгы турында киң җәмәгатьчелек Диана үлгәч кенә беләләр. Диананың оныгы кәгазьләр арасында аның көндәлек дәфтәрен табып алган һәм аны киң җәмәгатьчелеккә җиткергән. Диана 1941 елның 23 октябреннән 1947 елның 7 февраленә кадәр көндәлек алып барган һәм анда үзенең эшмәкәрлеге турында язган булган (көндәлек Хорватиядә 2003 елда басылып чыккан). Загребта 1972 елга кадәр яшәгәннән соң ,ул ире белән Инсбрукка күчеп килә һәм 1978 елның 20 августында Инсбрукта вафат була.
Канаш (Югары Ослан районы)
Канаш — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы чуаш авылы.
Тарих
1924 елда Түбән Барыш авылы чуашлары тарафыннан нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): чуашлар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.
Мерван (Вандея)
Мерван — Франциянең Вандея департаментында урнашкан коммуна.
Краи (Ивацэвицкий районы)
Краи  (Краі ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ивацеицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Киллен (Алабама)
Киллен  — Америка Кушма Штатларының Алабама штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вила-Лангару
Вила-Лангару — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Тоболиу (коммуна)
Тоболиу — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Кушнур (Мари Иле)
Кушнур (Кӱшнур, Кушнур) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (92,4%), руслар (7,6%).
Нинкув
Нинкув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сливна (Румыния)
Сливна — Румыниянең Галац жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(13478) Фраунгофер
(13478) Фраунгофер — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1976 елның 27 февралендә Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1976 DB1» саналган.
Индереси (Бахче)
Индереси (İnderesi) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Османие иле Бахче илчесенә караган бер авыл (köy).
(6231) Гундертвассер
(6231) Гундертвассер — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1985 елның 20 мартында А. Мркос тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1985 FH» саналган.
Ямки (Беларусия)
Ямки (Ямкі ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чэрыкавский районында урнашкан авыл.
Җованкорзо (Сьена)
Җованкорзо — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җованкорзо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Тынья
Тынья — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лозьва елгасының уң ярыннан 401 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Төркия
Төркия (төр. Türkiye), рәсми атамасы Төркия Җөмһүрияте (төр. Türkiye Cumhuriyeti) — Европа һәм Азиядә урнашкан дәүләт. 1920-еллар башында, Госман империясе таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килде. Төркиянең күпчелек территориясе Кече Азия ярымутравына туры килә, Европада исә кечкенә өлеш урнаша.
Көнчыгышта Төркия Гөрҗистан, Әрмәнстан, Нахчыван автономияле республикасы (Азәрбайҗан) һәм Иран; көньякта — Гыйрак һәм Сүрия; көнбатышта Греция һәм Болгария дәүләтләре белән чиктәш. Төркия дүрт диңгез тарафыннан юыла: Кара диңгез, Урта диңгез, Эгей диңгезе һәм Мәрмәр диңгезе.
Төркия — борынгы һәм тарихи мәдәниятле демократик, унитар, конституцион җөмһүрият. Ул Европа шурасы, НАТО, OECD, ОБСЕ кебек оешмаларның әгъзасы.
Этимология
Төркия исемен (Türkiye) төрек телендә ике өлешкә бүлеп була: Türk, ягъни "төрек", борынгы төрки телдә "көчле" дигәнне аңлата, һәм -iye, гарәб суффиксы."Төркия" исеме иске француз Turquie сүзеннән ,ә бу сүз ,үз чиратында,урта гасырлардагы латин Turchia формасыннан барлыкка килә.
Тарих
left|250px|thumb|Мәшһүр Троя диварлары left|250px|thumb|[[Сөләймания мәчете — Госман империясеннән калган иң мәшһүр архитектур һәйкәлләрнең берсе.]] right|250px|thumb|Тарихи [[Цельсий китапханәсе бинасы]]
Госман империясе
left|250px|thumb|Иң көчле вакытында Госман империясе XVI һәм XVII гасырлар вакытында Госман империясе 3 кыйтгада урнашкан территорияләрне контроль иткән дөньяның иң көчле мәмләкәте булды. Империя иң көчле кульминацион ноктага Сөләйман I идарәсе вакытында җиткән. Империя озак Изге Рим империясе һәм Польша белән Үзәк Европа өстендә контроль тоту өчен көрәште.
242 ел дәвамлыгында Госман империясе Россия белән сугышты, шул сугыш аны нык көченнән чыгарды. 20 гасыр башына Госман империясенең кайбер өлешләрендә сепаратистик фикерләр көчәйде. Империя үз территорияләрен югалта башлады. Алманиянең ярдәмен алу өмете белән Госман империясе Беренче дөнья сугышында катнаша. Шушы ук чорга нык бәхәсле булган әрмәннәр геноциды туры килә. Нәтиҗәдә, Госман империясе сугышта җиңелә һәм дәүләт буларак яшәүдән туктый.
Төркия Җөмһүрияте
Беренче дөнья сугышында җиңүчеләр имзалаган килешү буенча империя берничә өлешкә бүленергә тиеш була. Греция гаскәрләре Төркия территорияләренә керә. Әлбәттә, бу хәлләр, ягъни Истанбул, Измир һәм башка территорияләрнең басып алынуы төрекләрне тыныч калдыра алмый. Мостафа Кемаль Ататөрек җитәкчелеге астында булган милли хәрәкәт көчләре бәйсезлек өчен көрәш башлый. 1922 елның 18 сентябрендә дәүләт тулысынча оккупантлардан азат ителә. 1923 елның 24 июлендә исә Төркиянең чикләрен һәм суверенитетын дөнья җәмәгатьчелеге таный. 1923 елның 29 октябрендә башкаласы Әнкарада булган яңа Төркия Җөмһүрияте игълан ителә. Аның беренче президенты Мостафа Кемаль Ататөрек була.
Ататөрек Төркияне иске империя калдыкларыннан читләштерү өчен күп реформалар үткәрә башлый. 1925 елның декабрендә Төркия Хиҗри тәкъвимнән Милади тәкъвименә күчә. 1934 елда аңа Ататөрек (төрекләр атасы) исемен бирәләр. 1938 елда Мостафа Кемаль Ататөрек вафат була.
1974 елның 20 июлендә Төркия гаскәрләре Кипрга керә. Тугыз елдан соң Төньяк Кипр Төрек Җөмһүрияте игълан ителә. Әлеге илнең суверенлыгын фәкать Төркия таный.
1980 елның 12 сентябрендә Төркиядә Кенан Эврен җитәкчелеге астында хәрби инкыйлаб үтә. 2003 елның 14 мартында Төркия премьер-министры вазыйфасын Рәҗәп Таййип Әрдоган үти башлый. Ә 2007 елдан президет булып сайланган Абдуллаһ Гөл 2009 елда Татарстанга эшче сәфәр белән килгән иде.
Дәүләт төзелеше
Төркия — парламентлы демократик җөмһүрият. 1923 елдан башлап, Төркиядә секуляризация, ягъни дәүләтне диннән аеру, процессы барган иде. Төркия конституциясе илне үзәкләштерелгән унитар дәүләт булып билгели. Дәүләтнең төп идеологик доктринасы — ататүркчелек.
Төркиядә канун чыгару хокукы берпалаталы парламентка — Төркия Бөек Милли Мәҗлескә бирелгән. Ул дүрт елга (2007 елга кадәр 5 елга) сайланган 550 депутаттан тора. Фиркәләр өчен минималь бусага — 10 %.
left|170px|thumb|left|Төркия премьер-министры [[Рәҗәп Таййип Әрдоган]] Дәүләт башлыгы — Төркия Җөмһүрияте президенты. Аның вәкаләтләре күбрәк церемониаль характерын йөртә. Кануннар үтәлеше артыннан премьер-министр җитәкләгән хөкүмәт карый, ләкин президентның да күп вакәләтләре бар. 2007 елның 28 августыннан президент вазыйфаларын Абдуллаһ Гөл, 2003 елдан премьер-министр вазыйфаларын Рәҗәп Эрдоган үти. Хәзер президентны халык биш елга сайлый.
Төркиянең югары мәхкәмәсе — Төркия Конституцион мәхкәмәсе. Ул 11 даими һәм 4 алыштырган әгъзадан тора.
2007 елның 21 октябрендә Төркиядә Конституциягә үзгәртүләр кертү буенча референдум узган иде. Төзәтүләр буенча президент халык тарафыннан сайланырга тиеш (элек аны парламент сайлаган иде), Милли Мәҗлескә сайлаулар исә һәр 4 ел үтәргә тиеш.
Хәзерге вакытта Милли Мәҗлестә иң күп урынны Ислам диненә якты карашлы Ак партия ала.
2017 елның 16 апрелендә ил конституциясенә үзгәрешләр кертү буенча уздырылган референдум (tr) нәтиҗәләре буенча, Төркия парламент җөмһүриятеннән президент җөмһүриятенә әверелә, ил президенты бер үк вакытта дәүләт башлыгы да, хөкүмәт башлыгы да булып тора. Премьер-министр вазифасы бетерелә.
2018 елның 24 июнендә президент сайлаулары парламент сайлаулары (tr) белән бервакытта үткәрелә. Сайлау нәтиҗәләре буенча, илнең президенты итеп, янәдән Рәҗәп Таййип Әрдоган сайлана.
2018 елда Төркиянең Бөек Милли Мәҗлесенә 600 депутат сайлана.
2023 елның 14 маена Төркиядә парламент сайлаулары белән бергә президент сайлаулары планлаштырылган.
Дәүләт гимны
(беренче куплет)
Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak, tüten en son ocak.
O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
O benimdir, o benim milletimindir ancak.
Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilâl!
''Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet bu celâl?''
Ne bu şiddet bu celâl?
Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl,
Hakkıdır, Hakk'a tapan, milletimin istiklâl!
Истикълал маршы
Курыкма, сүнмәс бу шәфәкъ нурларында ал байрак,
Исән-имин илем өстендә янган иң соңгы учак, янган соңгы учак,
Минем милләтемнең, милләтемнең анчак.
Чытма йөзеңне, зинһар өчен, әй, назлы һилал,
Каһарман халкыма гөл сыман бу шиддәт һәм бу җәләл, бу шиддәт һәм бу җәләл.
Юкса, синең өчен түккән каныбыз булмас хәләл;
Хактыр Хакка табынган милләтемә истикълал! Гимнның тарихы “Istiklâl Marşı” Төркия Җөмһүриятенең рәсми гимны буларак 1921 елның 12 мартында кабул ителде. Бәйгегә җибәрелгән 724 шигырь арасыннан МиллиМәҗлес Мәһмәт Акиф Эрсой (Mehmet Akif Ersoy) әсәрен сайлап алды. Аңа24 композитор тарафыннан көй тәкъдим ителде. Илдә бәйсезлек өчен көрәш барган шартларда гимн кабул итү өчен махсус шураны 1924 елда гына төзи алдылар, ул Али Рифат Чагатай (Ali Rifat Çağatay) музыкасына өстенлек бирде. Сигез елдан соң көй нык үзгәртелде һәм шуннан бирле ул ил Президенты симфоник оркестры дирижёры Зәки Үнгөр (Zeki Üngör) аранжировкасында башкарыла.
Ленкавиця (Тарновский повяты)
Ленкавиця — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Вальденебро-де-лос-Вальес
Вальденебро-де-лос-Вальес — Испаниянең Вальядолид провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Ленкавиця (Тарновский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вальденебро-де-лос-Вальес
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Төркия
Административ бүленеш
Төркия 82 илгә (элек виләят сүзе кулланган) бүленә. Һәр ил үз чиратында илчеләргә (районнарга, төр. ilçe) бүленә. Барлыгы Төркиядә 923 район тирәсе исәпләнә.
right|350px|thumb|Районнар харитасы Шулай ук ил рәсми булмаган 7 регинга бүленә:
Виләят өстендә сәяси идарәне хөкүмәт билгеләнгән vali үти.
Географик мәгълүмат
Төркия көнчыгыш ярымшарында урнашкан. Мәйданы 779452 км² тәшкил итә. Төркиянең күпчелек өлеше (97 %) Азиядә урнашкан, 3 %-ты исә Европада ята. Төркиянең географик үзенчәнлеге — ике кыйтганы берләштерү, монда борынгы заманнардан иң мөһим юллар үтә.
Көнбатыштан көнчыгышка Төркия 1’600 км-га, көньяктан төньякка исә 600 км-га сузылган. Өч тарафтан дәүләт өч диңгез тарафыннан юыла: Кара диңгез, Эгей диңгезе һәм Урта диңгез. Төркиянең Европа һәм Азия өлешләре Мәрмәр диңгезе, Босфор һәм Дарданелла бугазлары белән аерыла.
Икътисад
Төркия икътисадында 28 %ын сәнәгать, 15 %ын авыл хуҗалыгы, 6 %ын төзелеш, 51 %ын хезмәт күрсәтү (күпчелектә туризм) өлкәләре тәшкил итә.
Уңай яклар: авыл хуҗалыгы тармагы илне тулысынча азык белән тәэмин итә. 1990 елларда икътисадның тиз үсүе күзәтелде. Туризм. Белгечләр күп булуы. АБ белән киң хезмәттәшлек.
Халык
right|200px|thumb|[[Дәрвишләр биюе — милли бию]] Төркиянең күпчелек халкын төрекләр тәшкил итә. Барлыгы илдә 12 җанисәп үткәрелде. 1927 елдан Төркия халкы саны 4,4 тапкыр үсте. 2005 елда халык саны 70 миллионны тәшкил итә, тиз үсүче халык саны илнең иң мөһим проблемаларның берсе.
Төркия буенча халык таралышы тигез түгел — халык тыгызлыгы Мәрмәр, Эгей һәм Кара диңгезләре ярында иң зур. Шәһәрләр арасында исә иң зур халык тыгызлыгы Истанбулда, иң кечкенә исә Хаккәри районында.
Тел
Төркиянең дәүләт теле — төрек теле. Аның, татар телендә кебек үк, күп сүзләре гарәп һәм фарсы телләреннән күчте. Үз вакытында алар телнең 80 %ын тәшкил итте. XX гасырга кадәр Госман империясе әдәби теле сөйләм госман теленнән нык аерылды. Төркия Җөмһүриятен 1923 елда нигезләгәннән соң, телнең аурупалаштыру процессы урын алды.
Дин
Төркиядә дин дәүләттән закон нигезендә аерылган һәм дин тоту иреге илнең һәр кешесенә гарантияләнгән.Төркия — дөньяда ислам дине дәүләттән аерылган икенче ил (Азәрбайҗаннан кала). Бу хәл 1928 елда була һәм Мостафа Кемаль Ататөрек реформалары аркасында Конституциягә илдә дөньявилык принцибы кертелә. Төркиядә төрле христиан чиркәүләренең 321 җәмгыяте теркәлгән. Христиан җәмгыятьләре Константинополь Православие патриархатының 90 мәхәлләсен (75 — Истанбулда, 8 — Гекчеада, 6 — Хатай илендә, 1 — Бозҗаада утравында), 55 әрмән-григориан җәмгыятенең (45 — Истанбулда, 7 — Хатай шәһәрендә, 1 — әр — Мардин, Диярбакыр, Кайсери шәһәрләрендә), ассириялеләр-несторианнар, православие динендәге болгарлар, гарәпләр һәм әрмән-католикларның 60 җәмгыяте, 52 төрле протестантлык җәмгыятен үз эченә ала. 2012 елда Төркиядә 1 204 Йәхвә шаһиты булган. Төркиядә 36 яһүд синагогасы теркәлгән.
Әдәбият
Назыйм Хикмәт, Орхан Памук кебек төрек язучылары бөтен дөньяга танылганнар.
Архитектурасы
left|242x242px|thumb|[[Солтан Әхмәт мәчете]] Төрек архитектурасын шартлы рәвештә өч чорга бүлеп була: сәлҗук чоры (12−13 гасырлар), Госман империясе (14-19 гасырлар), хәзерге чор (20-21 гасырлар). Бу өч чорның һәрбересендә үзенең берничә этаплары бар. Күп башка халыкларда кебек үк, гади өйләр зур кызыксындыруны уятмый, төрек архитектурасы турында сөйләгәндә, гадәттә иң мөһим мәшһүр биналарын тәшкил иткән аның иң күренекле үрнәкләрен истә тоталар (мәчетләр, сарайлар, мәдрәсәләр, хөкүмәт һәм иҗтимагый биналар).
Сәлҗуклар империясе үзенә бай тарихлы һәм мәдәниятлы Иранны кертә. Шушы чор өчен гадилек, гармоник пропорцияләр, керү капкаларының бай бизәлеше хас. Күп сәлҗук биналарында эчке ишекалды бар.
Госман империясе чорына исә иң зур тәэссирне Византия архитектурасы ясый. Мәсәлән, мәшһүр Аясофья бинасы күп кенә төрек биналарын ясауга илһамландырды. Бу чор өчен зур аркалар, бай бизәлеш хас.
Хәзерге чорга исә тәэссирне секуляризация, ягъни дин белән дәүләтне аеру процессы ясады. Элек мәчетләр белән мәдрәсәләр архитектураның иң күркәм үрнәкләре булып торса, 1920 елларда игътибар күбрәк хөкүмәт һәм иҗтимагый биналарга бирелде. Европа архитектурасы тәэссире артты. Алдынгы планга гадилек, уңайлык, модернизм чыкты.