cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мейш-Вая
Мейш-Вая — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Мейш-Вая халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Боа-Виста-ду-Рамус
Боа-Виста-ду-Рамус — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Амазонас штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Тост (Кот-д’Ор)
Тост (Thoste) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Преси-су-Тий кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 13.27 км².
HD121686
HD121686 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Йирҗе (Сунгурлу)
Йирҗе (Yirce) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Чорум иле Сунгурлу илчесенә караган бер авыл (köy).
Доммич
Доммич (Dommitzsch) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Касинос
Касинос — Испаниянең Валенсия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тиверваль-Гриньон
Тиверваль-Гриньон — Франциянең Ивелин департаментында урнашкан коммуна.
Хвойна (Беларусия)
Хвойна (Хвойна ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бялыницкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Сядете-Яха
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Туруново (Чабаксар районы)
Туруново (Тӑрӑн, Туруново) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 84 кешенең яшәве мәгълүм.
Боа-Виста-ду-Сул
Боа-Виста-ду-Сул — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Острув (Мишковский повяты)
Острув  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нәҗип Җиһановның музей-фатиры (Казан)
Нәҗип Җиһановның мемориаль музей-фатиры (Музей-квартира Назиба Жиганова) — Казанда 1991 елда нигезләнеп, 2001 елда ачылган музей, Татарстанның милли музее бүлекчәсе.
Тарих
Татарстанның беренче президенты М. Ш. Шәймиевның хәерхаһлыгы белән Казан үзәгендәге 1971 елда төзелгән йортта 1991 елның 30 июлендә нигез салынган.
2001 елның 2 мартында музей ачыла. Татар композиторы, ССРБ һәм ТАССР халык артисты, Габдулла Тукай премиясе, ике тапкыр икенче дәрәҗә Сталин һәм ССРБ дәүләт премияләре лауреаты, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981) Нәҗип Гаяз улы Җиһанов (Нәҗип Җиһанов, 1911 — 1988) исемен мәңгеләштерү максатында, гомеренең соңгы 17 елын (1971—1988 елларда) үткәргән  фатирда оештырыла. Музей-фатирны оештыруда композиторның тол хатыны, музейның беренче директоры булган Н. И. Җиһанова (1922—2009) зур тырышлык куя. Фатирда композитор яшәгән вакыттагы мөхит сакланган. 8 меңнән артык экспонат, шул исәптән Н. Җиһановның шәхси әйберләре күрсәтелә.
Атнаның дүшәмбедән кала, башка көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә ачык. Керү түләүле. 15 кешедән артмаган төркемнәр кабул ителә.
Гайнан Әмири
Гайнан Әмири (Гайнан Гыймазетдин улы Әмиров, башк. Ғәйнан Әмири, Ғәйнан Ғимәжетдин улы Әмиров) – язучы, фронтовик шагыйрь, тәрҗемәче. Әсәрләре татар, рус, башкорт телләрендә.
Тәрҗемәи хәле
1911 елның 25 августында Уфа губернасы Бөре өязе ( хәзерге Башкортстанның Яңавыл районы) Яңа Артавыл авылында туган. 1982 елда вафат.
Бөре татар педагогия укуханәсен (1930), Башкортстан педагогия институтын (1938) тәмамлый.
1930 елдан Уфада, Коммуна, “Ленинчы”, "Яшь төзүче” гәҗитләрендә эшли.
1933 – 1935 елларда хәрби хезмәттә була.
Бөек Ватан сугышында
1942 елда сугышка китә. Чкалов (Ырынбур) шәһәрендә командир составы курсларын тәмамлый. Бригада штабында элемтә бүлеге башлыгы сыйфатында Мәскәү, Сталинград яны сугышында катнаша. Орёл –  Курск дугасында,  Днепр аша кичүдә, Беларус җирендә  яуларда катнаша. Кызыл Йолдыз ордены,I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. капитан дәрәҗәсендә запаска чыга.
1946 – 1952 елларда Башкортстан язучылар берлеге идарәсенең рәис урынбасары, КПСС ның Башкортстан өлкә комитетында әдәбият – сәнгать бүлекчәсе мөдире.
1952 – 1955 елларда ССРБ фәннәр академиясенең Башкортстан бүлегендә бүлекчә мөдире.
1955 – 1957 елларда “Әдәби Башкортстан” (хәзерге «Агыйдел», “Ағиҙел”) журналында  мөхәррир (1955), мөхәррир урынбасары.
Иҗаты
Язучы һәм шагыйрь егерменче елларда татар телендә дүрт китап чыгара: икесе Уфада, берсе Казанда, тагын берсе Мәскәүдә; 1926 елда чыккан «Кооператорлар» исемле хикәяләр җыентыгы татар телендә
1930 елның ноябренда “Коммуна” гәҗитендә эшләгәндә Мәҗит Гафуридан фатыйха ала : '“Шигырь кешенең йөрәгенә үтәргә тиеш. Йөрәктән чыккан гына йөрәккә керә. Йөрәгеңне эшләргә мәҗбүр ит”'. Язган очерклары ”Яңа уйлар” (1930) китабында нәшер ителә. “Кимсетелгән Шәмсетдин, трудденьсез Нуретдин” поэмасы белән шагыйрь буларак таныла.
Сугыш еллары лирикасы “Солдат йөрәге” (1944) китабында урын алган. Сугыштан соң күбрәк фәлсәфи шигырьләр иҗат итә.
“Җәлил”, “Алтын”, “Ике мәхәббәт”, ”Зур бакча” хикәяләре аны проза остасы итеп таныта. “Морадым”, “Гашыйклар” повестьлары укучыларның яратып укыган китабына әверелә. “Бөек Ватан сугышы елларында башкорт әдәбияты”, “Башкорт чәчәннәре” исемле гыйльми хезмәтләре бар.
Плетени (Киров өлкәсе)
Плетени (Плетени) — Киров өлкәсенең Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
Гайнан Әмири
Иҗаты
А.С. Пушкин, Н.А. Некрасов, С.Маршак, шулай ук украин, болгар, поляк, кытай, һинд,гарәп, монгол, чех шагыйрьләрен тәрҗемә итте. Сәхнә өчен бер пәрдәлек пьесалар, “Таштугай” драматик легендасын язды, Мәҗит Гафуриның “Кара йөзләр”ен сәхнә әсәре итте.
Плетени (Киров өлкәсе)
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Гайнан Әмири
Мактаулы исемнәре, бүләкләре
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1939).
Кызыклы факт
Рус язучысы Константин Симоновның «Көннәр һәм төннәр» әсәренең баш каһарманы капитан Сабуров ның прототибы – капитан Гайнан Әмири.
Әдәбият
1. С.Байков. Әмири хикәяләре. «Октябрь», 1941, № 3.
Плетени (Киров өлкәсе)
Халык
2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Гайнан Әмири
Әдәбият
2. Ә.Чаныш. Г.Әмири иҗаты. «Октябрь»,, 1948, № 1.
3. Г.Хөсәенов. Тынгысыз язучы. «Агыйдел», 1961, № 9.
4. С.Агиш. Башкорт язучысы Г. Әмиригә 50 яшь. «Совет әдәбияты», 1961, № 3.
5. Н.Зарипов. Әдипнең иҗат бакчасы. «Агыйдел», 1981, № 8.
(6066) Hendricks
(6066) Hendricks — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Гайнан Әмири
Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., ил.
(6066) Hendricks
Тарихы
1987 елның 16 сентябрендә Эдвард Боуэлл тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 SZ3» саналган.
Гайнан Әмири
Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (биоблиографик белешмә). Уфа, 1988.
Утлы еллар авазы (җыентык, төзүчесе Г. Байбурин). Уфа, 1988.
Моломотки-Двур
Моломотки-Двур — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Квикув
Квикув — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Стриговець
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Йорк (округ, Небраска)
Йорк — Америка Кушма Штатларының Небраска штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Йорк шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1855 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1482,79 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Йорк (округ, Небраска)
Җерболе (Торино)
Җерболе — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Җерболе Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Певоки (Висконсин)
Певоки  — Америка Кушма Штатларының Висконсин штатында урнашкан шәһәр.
(13288) 1998 QV67
(13288) 1998 QV67 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Певоки (Висконсин)
Тарихы
Певоки шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(13288) 1998 QV67
Тарихы
1998 елның 24 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QV67» саналган.
Иван Кабушкин
Иван Кабушкин (Иван Константин улы Кабушкин,, — , ) — ССРБ каһарманы (1965, үлеменнән соң). 1915-1935 елларда Казанда яшәгән. Алман-совет сугышы вакытында идән асты оешмасы җитәкчесе. 1943 елда һитлерчылар тарафыннан тотылып, төрмәдә үтерелгән.
Казанның Вознесенски бистәсендәге урам Кабушкин исемен йөртә.
Збунин
Збунин (Збунін ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Брэсцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Скобинць (коммуна)
Скобинць — Румыниянең Ясси жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Алушта шәһәр округы
<div class="dablink noprint" style="font-style:italic; padding-left:1,5em;">Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Алушта шәһәр шурасы мәкаләсен укы. Алушта шәһәр бүлгeы (Городской бүлгe Алушта, Міський бүлгe Алушта, Aluşta şeer bɵlgesi, Алушта шеэр больгеси) — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.
бүлгe үзәге — Алушта шәһәре.
Төзелеш
Шәһәр бүлгeы саcтафына 26 торак пункт керә (1 шәһәр, 1 штб, 6 бистә һәм 18 сала).
Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли саcтафы:
Кокури
Кокури — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Кызыл-Шин елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 34 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Войцехувка (Томашивский повяты)
Войцехувка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тюри (Кот-д’Ор)
Тюри (Thury) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Ноле кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 10,74 км².
Татарстан
Татарстан Республикасы (Татарстан, Татарстан Җөмһүрияте, Республика Татарстан) — Россия Федерациясе белән берләшкән һәм Россия Федерациясе субъекты булган демократик хокукый дәүләт, Татарстан Конституциясе, Россия Федерациясе һәм Татарстан арасындагы махсус шартнамә нигезендә Россия Федерациясе белән берләшкән республика. Татарстан Россиянең Идел буе федераль бүлгесенә керә. Республика башкаласы — Казан шәһәре.
Россиядә икътисадый яктан иң көчле төбәкләрнең берсе. 1920 елның 27 маенда төзелгән (ТАССР).
Татарстан Россиянең Европа өлеше үзәгендә, ике елга — Идел һәм Кама кушылган урында урнашкан. Аның халкы 3 миллионга якын кешене тәшкил итә. Уртача-континенталь климат, җылы, кайвакыт эссе җәй һәм уртача кыш. Татарстанның төп байлыгы — нефть. Бездә 2 дәүләт теле: рус һәм татар теле. Казанда иң матур соборларның берсе — Изге Павел Соборы. Истәлекле урыннар арасында: Мәдәният һәм ял паркы, Казан Кремле һәм Казан университеты, Татар Драматик театры һәм Казан елга порты.
Географик мәгълүмат
Төп мәкалә: Татарстан географиясе
Татарстан Россия Федерациясе үзәгендә, Көнчыгыш Европа тигезлегендә, ике зур елга — Идел һәм Чулман очрашкан урында урнашкан. Казан Мәскәүдән ераклыкта.
Республика территориясе озынлыгы — төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка. Татарстан чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел.
Татарстан территориясе — урманлы җирдә яткан тигезлек. Республиканың көньяк-көнчыгышында калкулыклар бар.
Татарстан территориясенең урманнар белән капланган. Фаунасында 500 дән артык хайван төре бар.
Рельеф
Татарстан Көнчыгыш Европа тигезлегенең көнчыгыш өлешендә урнашкан һәм аның төп үзенчәлекләренә ия. Гомумән, Татарстанның җир өсте төзелеше дулкын-сыман тигезлектән гыйбарәт. Аның уртача биеклеге диңгез өстеннән га, ә аерым урыннары 300– га җитә. Күбесенчә, биеклеге дан узмаган түбәнлекләрдән тора.
Республиканың көньяк-көнбатыш өлешенә 200– биеклегендәге Идел буе калкулыгы тармаклары кергән. Иделнең төп уңъяк ярының биек һәм текә булуы шушы калкулыкның Иделгә якын ук килеп җитүе һәм аның Идел суы агымы тәэсирендә җимерелүе белән аңлатыла.
Шулай итеп, Татарстанның җир өсте урта өлешендә — түбәнлекләрдән (Идел аръягы түбәнлеге), ә кырый өлешләре калкулыклардан (Бөгелмә, Идел буе һ.б. калкулыклар) торуы белән аерыла. Бу үзенчәлек аның геологик төзелешенә бәйле.
Климат
Республикада уртача-континенталь климат, җәй көне җылы һәм уртача салкын кыш белән аерылып тора. Елның иң җылы ае июль (+18…+20 °C), иң салкыны — гыйнвар (−13…−14 °C). Температураның абсолют минимумы −44…−48 °C (Казанда −46,8 °C). Иң югары температура +37…+42 °C. Абсолют еллык температура (амплитуда) 80–90 °C ка җитә.
Татарстан чикләрендә климат аермалары юк. Ел дәвамында Кояш балкышы сәгатьләренең саны 1763 тән 2066 га кадәр (Минзәлә). Иң кояшлы чор — апрельдән август аена кадәр. Ел эчендә кояш радиациясе якынча 3900 МЖж/м² тәшкил итә.
Уртача еллык температура якынча 2–3,1 °C.
Уртача тәүлек температураның 0 °C аша тотрыклы күчүе апрель башында һәм октябрь азагында була. Температура 0 градустан югары — 198–209 көн, 0 градустан түбән — 156-157 көн.
Уртача еллык явым-төшем күләме 460–540 мм тәшкил итә. Иң күп явым-төшем июль аена (51–65 мм), минимум — февраль аена (21–27 мм) туры килә. Барыннан да бигрәк, Чулман аръягында һәм Идел алдында явым-төшемнәр күзәтелә. Вегетация чоры 170 тәүлек чамасы тәшкил итә.
Кар катламы ноябрь уртасыннан соң барлыкка килә, ул апрельнең беренче яртысында барлыкка килә. Кар катламының ятуы елына 140–150 көн, уртача калынлыгы 35–45 см.
Нефть
Республиканың иң зур байлыгы — нефть. Тулаем запас зурлыгы 1 млрд тонна исәпләнә. Татарстанда 127 урында нефть булуы билгеле, алар үз эченә 3 меңнән артык ятманы кертә. Лениногорск районында урнашкан Ромашкино нефть чыганагы — Россиядә иң зур чыганакларның берсе; шулай ук Яңа Елхау һәм Савызбаш эре чыганаклары, уртача Баулы чыганагы бар. Нефть белән бергә иярчен газ да чыгарыла — нефтьнең бер тоннага якынча ³. Берничә кечкенә табигый газ һәм газ конденсаты чыганаклары булуы мәгълүм.
Күмер
Татарстан территориясендә 108 күмер ятма эзләп табылган. Шуның белән бергә, сәнәгый күләмнәрдә Чулман күмер бассейнының Көньяк Татар, Мәләкәс һәм Төньяк Татар районнарга бәйләнгән күмер ятмаларны гына кулланып була. Күмер ятмаларының тирәнлеге — 900–.
Су ресурслары
Иң эре елгалар — Идел (республика территориясе буенча ага), Чулман  һәм аның кушлыдыклары — Нократ  һәм Агыйдел, алар гомуми агым су микъдарының  өлешен тәшкил итәләр. Алардан башка, республика территориясе буенча якынча 500 озынлыгы -дан артык кече елга һәм күп санлы чишмәләр ага. Су ресурсларының зур өлеше Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычларында тупланган. Республика территориясендә 8 меңнән артык күл һәм 7 меңнән артык сазлык бар. Көнчыгыш Кама аръягының төньяк өлеше — Кама-Агыйдел уйсулыгында сазлыклар аеруча күп.
Татарстанның иң эре су объектлары — республиканы төрле максатларда кирәкле су ресурслары белән тәэмин итә торган 4 сусаклагыч.
Кестел (Аланья)
Кестел (Kestel) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Аланья илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Татарстан
Җир асты сулары
Минераль җирасты сулары запаслары да күп. 2004 елдагы хәле буенча, минераль җирасты сулары запаслары 3,293 мең м³/тәүлек санны тәшкил итәләр.
Саклана торган табигый территорияләр
2009 елдагы хәле буенча, Татарстанның табигый-тыюлык фонды үз эченә 154 аеруча сакланган табигый территорияне кертә, шул исәптән:
Тарих
right|210px|thumb|Казан меңеллыгына чыккан Россия банкының истәлекле тәңкәсе Беренче торак урыннар тарихы безнең эрага кадәр VIII гасырга барып тоташа. Соңрак, IX–XIII гасырларда бу җирләрдә Болгар дәүләте урнашкан була. XIII гасырда ул монголлар тарафыннан җимерелә, һәм, Чыңгызхан империясенең таркалуыннан соң, Җучи олысы составына кертелә.
Россия составында Казанны Казан патшалыгы, ә аннан соң Казан губернасы дип атыйлар. Территория үзидарәсез була — губерна башында император тарафыннан тәгаенләнгән губернатор тора.
1920 елда Владимир Ленин тәкъдиме белән АТССР оештыру турындагы декрет кабул ителә, ул РСФСР составына керә.
Халык
Татарстанга күчеп килгән 628 мең кешедән нибары 34,8% (218 мең кеше) гына татарлар; 47,8% — руслар, 2,9% — украиннар, 1,8% — башкортлар, 1,3% — әзербайҗаннар.
Телләр
Татарстан Республикасында ике дәүләт теле — татар һәм рус. Моның турында Татарстан Конституциясендә һәм Татарстан телләре турындагы канунда әйтелә.
Дин
Татарстан территориясендә 1000-нән артык теркәлгән дини берләшмә бар. Татарстанның ике төп дине — ислам һәм христианлык.
Ислам дине Идел буе Болгарстанында 922 елда кабул ителә.
Торак пунктлар
Татарстан — Россиядә бердәнбер ике миллионлы агломерациягә (бер үзәкле Казан һәм күпүзәкле Чаллы (Түбән Кама) агломерацияләре) ия булган төбәк. Республикада шулай ук ярым миллионлы Әлмәт (Көньяк Татарстан) агломерациясе урнаша.
Татарстанда 155-мең кешегә исәпләнгән Иннополис фән шәһәре һәм 100-мең кешегә исәпләнгән Салават Күпере торак комплексы бар. Шулай 40-меңле Смарт-сити һәм 157-меңле Яшел Үзән иярчен шәһәрләрен булдыру планда тотыла.
Мәдәният
Тарихи һәм җәгърафи факторлары буенча Татарстан күптән ике зур цивилизация һәм мәдәният арасында яши: көнчыгыш һәм көнбатыш. Шушы фактор Татарстанның мәдәни яктан бай булын күрсәтә.
Мәдәни мирасны саклауның һәм популярлаштыруның иң күркәм үрнәге — Казан Кремле. Шулай итеп, Казанның 1000-еллыгын билгеләү Татарстанның мәдәни үсешен, дини һәм милли толерантлык идеяләренең өстен булуын ассызыклый. Хәзерге Татарстанда 3 ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объекты бар: Казан Кремле (2000 елдан сон), Болгар археология комплексы (2014 елдан сон), Свияжск шәһәр утравының Успение соборы (2017 елдан сон).
Татарстанда 825 гәҗит-журнал чыга. Шул исәптән шәһәр һәм район гәҗитләре. Алар рус, татар, удмурт һәм чуаш телләрендә чыгалар. Республикада 100-дән артык милләт вәкилләре яши, 37 милли-мәдәни оешманы берләштергән Татарстан халыклары Ассамблеясы эшли.
Фән һәм мәгариф
Татарстан — көчле фән һәм мәгариф потенциаллы төбәк. Мәгариф өлкәсендә кеше хезмәт итә. Урта 11 еллы белем алу мәҗбүри һәм бушлай. Гомумән, Татарстанда 2434 белем бирү учреждениясе бар, барлыгы якынча укучы белем ала.
Иң популяр уку йортлары:
Административ-территориаль бүленеш
right|300px Җөмһүрият территориясе 43 административ районга бүленә. Аларның үзәкләре булып республика карамагындагы — 14, районнар карамагындагы 8 шәһәр, шәһәр тибындагы 8 поселок һәм 16 авыл тора (8-нче кушымтаны һәм 127-нче биттәге картаны карагыз).
Икътисад
Татарстан — икътисади һәм фәнни-техник потенциалы зур булган индустриаль-аграр республика: нефть, химия, нефть химиясе, электр энергетикасы, машиналар төзү, җиңел һәм азык-төлек сәнәгате, заманча авыл хуҗалыгы алга киткән.
Транспорт
Россиянең иң эре транспорт системалары кисешкән ноктада урнашкан, Татарстан аша Уралның, Себернең, Ерак Көнчыгышның Үзәк Россия һәм кайбер БДБ илләре белән элемтә тормышка ашырыла.
Тимер юл транспорты
Татарстанда тимер юл транспортының үсә башлавы Мәскәү-Казан тимер юлын төзү белән бәйле; 1893 елда Зөя — Мәскәү, ә 1894 елда Казан — Яшел Үзән хәрәкәте ачыла. 1924 елдан Казан — Свердловск тимер юл сызыгы файдалануга тапшырыла. Татарстан территориясендәге баш магистральләр: төньяк (Түбән Карамалы, Яшел Үзән, Казан, Әгерҗе аша үтә), көньяк (Норлат, Бөгелмә һәм Ютазы аша үтә). Көнчыгышта бу ике магистральне Әгерҗе — Акбаш тимер юлы тоташтыра.
Тышкы икътисади элемтәләр
Россия төбәкләрнең күпчелеге кебек үк, Татарстанның дөньяның күп илләре белән туры икътисади элемтәләре бар, кайбер илләрдә Татарстанның тышкы икътисади вәкиллекләре ачыла.
Дәүләт төзелеше
Россия дәүләт хакимияте органнары һәм Татарстан дәүләт хакимияте органнары арасында эшләр һәм вәкаләтләр бүлешү турындагы Шартнамә
Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары һәм Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында эшләр һәм вәкаләтләр бүлешү турындагы Шартнамәне раслау хакында Федераль канун Дәүләт Думасы тарафыннан 2007 елның 4 июлендә кабул ителә һәм Федерация Советы тарафыннан 2007 елның 11 июлендә раслана.
Конституция
Җөмһүриятның төп кануны — Татарстан Җөмһүрияте Конституциясе. Конституция буенча, Татарстан — демократик хокукый дәүләт. Әгәр Татарстан карамагындагы мәсьәләләре буенча чыгарылган федераль канун һәм Татарстанның хокукый актларына каршы килсә, Татарстанның хокукый акты гамәлдә кала.
Рәис
2010 елның 25 мартында Рөстәм Миңнеханов Татарстан Республикасы Рәисе вазифаларын башкара.
Канунбирү хакимияте
200px|thumb|Дәүләт Киңәше бинасы Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт Советы — Татарстан парламенты, дәүләт хакимиятенең иң югары вәкиллекле, канунбирү һәм тикшерә торган органы. 100 кәнәфидән тора.
2004 елның 26 мартыннан бу вазифада Фәрит Мөхәммәтшин эшли.
Башкаручы хакимият
200px|thumb|Министрлар Кабинеты бинасы Министрлар Кабинеты — югары башкарма орган, премьер-министр тарафыннан идарә ителә. 2010 елның 22 апреленнән бу вазифада Илдар Халиков, 2017 елның 17 апреленнән Песошин Алексей Валерий улы эшли.
Дәүләт гимны
Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны 1992 елда кабул ителә. Җөмһүриятнең Дәүләт гимны авторы — бөек татар композиторы Рөстәм Яхин. Дәүләт гимнын куллану кагыйдәләре «Татарстан Җөмһүрият дәүләт символлары» канунында күрсәтелә.
Татарстан гимны сүзләре:
Хилец (Беларусия)
Хилец (Хілец ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Акдамар (Геваш)
Акдамар (Akdamar) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Ван иле Геваш илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
HD121698
HD121698 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Тии (Ивелин)
Тии — Франциянең Ивелин департаментында урнашкан коммуна.
Дорфхемниц
Дорфхемниц (Dorfchemnitz) — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Фирдәвес Кәбирев
Фирдәвес Кәбирев (Фирдәвес Зарип улы Кәбирев (Кәбиров),, — , ) — спортчы (автомобиль спорты), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1997), ТРның һәм РФның атказанган спорт остасы (1999, 2003). 1987 елдан «КамАЗ-Мастер» такымында: штурман, 1992 елдан пилот. Ралли-марафоннар буенча дөнья кубогы (1997), «Оптик-2000» (1997), «Мастер-Ралли-97», «Дезерт Челенҗ 2000», «Пор Лас-Пампас 2001», «Хәзәр далалары-2003», «Барселона — Дакар 2005», «Дакар 2009», «Ефәк юлы-2009» раллиләре җиңүчесе.
Карьерасы
Кәбировның спорт карьерасы студент елларында, Казан авиация институтының икенче курсында «Икар-КАИ» спорт клубына килгәч, башлана. 1980 елда ук ул авторалли буенча СССР чемпионатында катнаша, аннары Бөтенсоюз һәм башка зур ярышлар була.
1987 елдан башлап КАМАЗның яңа эшләнмәләрен үстерү һәм гамәлгә кертү департаментында эшли һәм махсус техника бүлегендә профессиональ рәвештә автоспорт белән шөгыльләнә. Ул КАМАЗда авторалли буенча спорт командасын булдыруның чишмә башында торды һәм аның үсеш һәм яңа эшләнмәләрне гамәлгә кертү департаментында хезмәт эшчәнлеге спорт автомобильләре булдыру белән тыгыз бәйләнгән. Кәбиров 1988 елда Польшада халыкара раллига йөк автомобильләрен әзерләүдә актив катнаша.
1992 елдан башлап Кәбиров спорт КАМАЗы экипажында пилот урынын били һәм югары нәтиҗәләр күрсәтә. 1997 елда рейд-марафоннар буенча дөнья Кубогы җиңүчесе була. 2000 елда «Париж-Дакар-Каир 2000» авыр узышында Кәбиров экипажы мактаулы өченче урынны алды. Ел азагы Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә узган «Дезерт Челендж 2000» раллиенда җиңү белән билгеләп үтелде. Беренче тапкыр 2001 елда «КАМАЗ-мастер» командасы «Пор Лас Пампас Аргентина 2001» дөнья Кубогы этабында катнашты, анда Фирдәвес Кәбиров экипажы йөк автомобильләре классында җиңүче булды.
«Дакар-2003» раллие старт алыр алдыннан, Франциядә, техниканы ярышларга әзерләгәндә, Кабировның уңышсыз егылуы уң тез бәйләнешләренең өзелүенә китерә. Аның аягына гипс салына, һәм медиклар нәтиҗәсе буенча, җәрәхәт аркасында раллида катнашуы шикле була. Тик пилот шундый хәлдә узышка чыга. Марсельдә гипс махсус эластик шина белән алыштырыла. Ярыш нәтиҗәләре буенча Кәбиров экипажы өченче урынны алды.
2004 елда Дакар раллиеның икенче этабында юл киртәләре көчле бәрелүгә китерә, йөк машинасының кайбер детальләрен сафтан чыгара. Кәбировның арка мускуллары җәрәхәтләнә. Ярышны дәвам итәргә махсус корсет белән каты конструкция мөмкинлек бирә. Һәм, нәтиҗәдә, арка канга кадәр ышкыла. Нәтиҗә - икенче урын.
«КАМАЗ» ААҖ фәнни-техник үзәгенең махсус техника департаменты хезмәткәре Фирдәвес Кәбиров идарә оештыру бюросын җитәкли.
2016 елдан «КАМАЗ» ГАҖнең инновацион продуктлар буенча директор урынбасары вазыйфасын били. Ике тапкыр «КАМАЗ» ҖАҖдә инвестицион проектның иң яхшы җитәкчесе дип табылды.
Боа-Виста-ду-Тупин
Боа-Виста-ду-Тупин — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Молва (Сосьва кушылдыгы)
Молва — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сосьва елгасының уң ярыннан 167 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 70 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кастельон-де-Ругат
Кастельон-де-Ругат — Испаниянең Валенсия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Монёхи
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Урда районы (Новосибирск өлкәсе)
Урда районы (Ордынский район) — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.
Агрокультура (Чистай районы)
Агрокультура — Татарстан Республикасының Чистай районындагы поселок.
Урда районы (Новосибирск өлкәсе)
Административ үзәге — Ордынское.
Агрокультура (Чистай районы)
Халык саны — 10 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422981.
Урда районы (Новосибирск өлкәсе)
Тарих
Урда районы 1925 елда Себер краеның Новониколаевск округы составында оештырыла.
Агрокультура (Чистай районы)
Тарих
1920 елда нигезләнгән.
Урда районы (Новосибирск өлкәсе)
Тарих
1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.
Агрокультура (Чистай районы)
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Демидов
Демидов ― фамилия һәм топоним.
Боа-Нова
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Збураж
Збураж (Збураж ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Маларыцкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Мэни-Фармс
Мэни-Фармс — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Мэни-Фармс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Отоля
Отоля — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Войцешин (Люблин воеводалыгы)
Войцешин  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Йөкнамә
Йөкнамә яки Накладной (рус теленнән алынма сүз) — товар-матди байлыкларны бер заттан икенчегә тапшыру вакытында кулланылган документ (боерык).
Товар-матди байлыкларның тапшыру ысулына, формасына һәм төренә карап, боерыкларның түбәндәге төрләрен аералар:
Лобанова (Верхотурье шәһәр округы)
Лобанова (Лобанова) — Свердловск өлкәсенең Верхотурье шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Скеешть
Скеешть — Румыниянең Долж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Иван Людников
Иван Людников - Советлар Союзы Герое
Биографиясе
Людников Иван Ильич 1902 елның 26 сентябрендә Украинаның Донецк өлкәсе Новоазовск районы Седово посёлогында эшче гаиләсендә туган. 1918 елдан Кызыл Армия сафларына алына. Гражданнар сугышында катнаша.
1924 елда Одесса пехота мәктәбен тәмамлый. Иван Людников взвод һәм рота командиры, батальон штабы начальнигы була.
1938 елда М.В. Фрунзе исемендәге хәрби академия тәмамлый. Полковник Людников Бөек Ватан сугышы башланыр алдыннан яңа оештырыла торган 200 нче укчылар дивизиясен җитәкли. Сугышчылар һәм корал белән тиешенчә тәэмин ителмәгән, җитәрлек санда мобилизация һәм башка запаслары булмаган көе, дивизия сугыш башланган беренче көндә марштан сугышка керә. Рожице авылы районында гаять каты бәрелеш башлана. Ике артиллерия дивизионы ярдәме белән гитлерчыларның дүрт ротасы Стырь елгасының көнчыгыш ярындагы плацдармнан безнең тәмам хәлсезләнгән ротага һөҗүм итә. Гитлерчылар басып автоматтан ата-ата киләләр. Алар килеп җитәргә 400 метр кала полкның команда пунктындагы дивизия командиры боерыгы белән фашистларга артиллерия уты ачыла. Безнең подразделениеләр контрһөҗүмгә күчә, гитлерчылар куркуга бирелеп кача башлый. Бу беренче җиңү була. Башы һәм аягы яралану сәбәпле, Людников 1941 елның җәендә Көньяк-Көнбатыш фронт командующие генерал М.П. Кирпонос боерыгы буенча ПО-2 очкычында тыл госпиталенә озатыла. Госпитальдән соң Ростов янында курсантлардан оештырылган 16 нчы укчылар бригадасына командалык итә. Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә. 1942 елның маенда 138 нче укчылар дивизиясе командиры итеп куела. Анда 10 ай буена командалык итә, шуларның 100 көне һәм төне – Сталинградта. Доннан Иделгә кадәр юл узып, 138 нче дивизия аяусыз оборона сугышларында чыныга һәм дошманга каршы куркыныч көчкә әйләнә, аның батыр командиры исә зур хәрби тәҗрибә туплый. 1942 елның октябрендә дошман ничек кенә булса да Сталинградны алырга омтыла. Югалтулары гаять зур булуга да карамастан, ул Иделгә килеп җитә һәм 62 нче армияне өч төркемгә тарката. 138 нче дивизия «Баррикада» заводы тирәсендә киңлеге 3 километр тирәсе һәм буе 2 километрга да тулмаган оборона тота. Бу урын фронттан да, фланглардан да артиллериядән, мылтыклардан, пулемётлардан утка тотыла. Дивизиянең командалык пункты фронтның алгы сызыгыннан 700 метр ераклыкта була. Дивизия полкларында 70 әр – 100 әр кеше кала. Шушындый авыр шартларда дивизия частьләре ай ярым буена каты сугышлар алып бара. Генерал-полковник И.И. Людников җитәкчелегендәге гаскәрләр сугыш юлын Тын океанда тәмамлый. Бу юл Курск, Днепр, Уңъяр Украина, Белоруссия һәм Кенигсберг аша уза. Сугыштан соң Людников армиягә командалык итә, Германиядәге совет гаскәрләре төркеменең баш командующие урынбасары була, хәрби округ гаскәрләренә командалык итә, хәрби уку йортларында эшли.
1968 елдан генерал-полковник Людников отставкага чыга. 2 нче һәм 3 нче чакырылыш СССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.
1976 елның 22 апрелендә вафат була, Мәскәүдә Новодевичье зиратында җирләнгән.
Чыганак
https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf
(13289) 1998 QK75
(13289) 1998 QK75 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 24 августында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 QK75» саналган.
Скорцару-Ноу (коммуна)
Скорцару-Ноу — Румыниянең Бреила жудецында урнашкан коммуна.
(6067) 1990 QR11
(6067) 1990 QR11 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1990 елның 28 августында Зденка Ваврова тарафыннан Клеть обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1990 QR11» саналган.
Илгиз Кавиев
Илгиз Кавиев (Илгиз Хәмит улы Кавиев,, — , ) — геолог-нифетче, геология-минералогия фәннәре докторы (1972). 1963-1967, 1973-1995 елларда «Татнефть» АҖдә, 1995 елдан Татарстан җөмһүрият файдалы казылмалар запаслары буенча комиссиясе рәисе, 1998-? елларда Татарстан геология-разведка идарәсе рәисе.
Мароль-ан-Бри (Валь-де-Марн)
Мароль-ан-Бри — Франциянең Валь-де-Марн департаментында урнашкан коммуна.
Хилькавичы (Круглянский районы)
Хилькавичы  (Хількавічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Круглянский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Квитонь
Квитонь — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тише
Тише (Tichey) — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Сёр кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 81,63 км².
Нурмучаш (Волжск районы)
Нурмучаш (Нурмучаш, Нурмучаш) — Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100,0%).
Бөекбритания
Бөекбрита́ния (Great Britain), тулы исеме Бөекбрита́ния һәм Төнья́к Ирла́ндия Берләшкә́н Патшалыгы́ (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), еш кына Берләшкән Патшалык дип кыскартыла (United Kingdom) — Көнбатыш Европада урнашкан утрау-дәүләт. Бөекбритания һәм Ирландия утрауларында урнаша. Башкаласы — Лондон шәһәре.
1800 елда Бөекбритания Корольлеге һәм Ирландия Корольлеге берләшкәннәр, Бөекбритания һәм Ирландия Берләшкән Корольлеген барлыкка китергәннәр, ул аннан 1922 елда Ирландия ирекле дәүләте белән Бөекбританиянең Берләшкән Корольлеге һәм Төньяк Ирландия дип атала башлаган.
Бөекбританиянең дәүләт төзелеше — парламент системалы конституцион монархия. Унитар дәүләт. Бөекбритания дүрт өлештән тора: Англия, Төньяк Ирландия, Шотландия һәм Велс. Шулай ук Бөекбританиянең 14 диңгез арты территориясе бар. Империя заманыннан калган дәүләтнең башка күп кенә илләргә тәэсире тел, мәдәният, идарә итү системасында һаман саклана.
Географик мәгълүмат
Бөекбритания Британ утрауларында һәм Ирландия утравының төньяк өлешендә урнашкан. Шулай ук Бөекбритания территорияләренә кече утраулар һәм архипелаглар, Норманд утраулары керә. Бөекбритания Атлантик океан тарафыннан юыла.
Бөекбритания кыйтгадан тар гына бугаз белән аерыла. Илдәге табигый шартлар Көнбатыш Европадан аерылмый диярлек, чөнки Бөекбритания кыйтгадан чагыштырмача күптән түгел аерылган. Илнең рельефы бертөрле түгел. Төньяк-көнбатышы таулы. Таулары борынгы, нык җимерелгән. Алар чагыштырмача файдаланырлык, әмма яшәү өчен тигезлекле көньяк-көнчыгыш өлеше уңайлырак.
Бөекбритания мәйданы — 244 820 км², коры җир мәйданы 240 590 км², ә эчке сулар 3 230 км² тәшкил итә. 1993 ел мәгълүматларына күрә коры җирнең 10 %-ы урманнар белән капланган, 25 %-ы авыл хуҗалыгы өчен кулланылган. Ярларның озынлыгы 17 820 км тәшкил итә. Утрауның көньяк яры Европа белән 50 км озынлыгы булган Евротоннель буенча тоташкан. Төньяк Ирландиянең Ирландия дәүләте белән 360 км озынлыгы булган чикләре бар.
right|260px|thumb|[[Бен-Невис тавы]] Лондонда урнашкан Гринвич обсерваториясе баш меридиан (нуль меридиан) булып билгеләнә.
Илнең иң биек ноктасы — Бен-Невис тавы (Ben Nevis; 1343 м). Бөекбритания кайчандыр киң яфраклы урманнар белән капланган булган. Хәзер алар юк дәрәҗәсендә, кайбер урыннарда гына бүк һәм имәнлекләр сакланып калган. Эре хайваннардан аю, кабан дуңгызы, болан кебек хайваннар күптән кырып бетерелгән.
Климат
Океанга якын булганлыктан, җәй салкынча (+12—16 °С), ә кыш йомшак, гыйнварның уртача температурасы +4—5 °С. Кар ява, ләкин тиз эреп бетә, бары төньякта, тауларда гына 1—1,5 ай ята. Диңгез климаты үләннәрнең үсүе өчен бик уңайлы, көньяк-көнчыгышында алар ел буена үсеп утыра. Бөекбританияне еш кына «яшел болыннар иле» дип йөртәләр.
Англиядә һава үзгәрүчән, бигрәк тә көз көннәрендә, болытлы һәм яңгырлы. Океаннан еш кына дымлы җил исә. Кышын да, җәен дә куе томан төшә. Кайвакыт томан берничә көн буена таралмый тора.
Күзәтү вакыты эчендә теркәлгән экстремаль температуралар:
Файдалы казылмалар
Элек Британия җирләре тулысы белән диярлек урман белән капланган булган. Бүгенге көндә аларның күпчелеге юкка чыгарылган.
Боа-Ора
Боа-Ора — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пиауи штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Бөекбритания
Тарих
right|230px|thumb|[[Стоунхендж якынча безнең эрага кадәр 2500 елда төзелә]] Хәзерге Британия җирләрендә беренче кешеләр якынча 30 000 ел элек пәйда булганнар, дип санала.
Тарихка кадәрге чорда биредә кельт мәдәнияте өстенлек иткән. Безнең эраның 43 елында Британияне Рим империясе яулый башлый. Император Клавдий утрауны алырга әмер биргәч, римлылар аны 40 ел дәвамында яулаганнар. Хакимлек 400 ел чамасы дәвам иткән. Шуннан соң утрауда герман, англосаксон кабиләләре һөҗүм итеп урнаша. Җирле халык булган бриттлар киләчәктә Велс булачак җиргә китәргә мәҗбүр булалар. X гасырда англосаксоннар яулап алган җирләрдә Англия Патшалыгын игълан итә. Якынча шул ук вакытта Британиянең төньяк-көнбатыш өлешендә гэллар пиктлар белән бергә Шотланд Патшалыгын оештыра.
Нормандлар һөҗүме
right|230px|thumb|Бөекбритания байрагының барлыкка килүе (Англия, Шотландия һәм Ирландия байраклары) 1066 елда Британия тарихында хәлиткеч вакыйга була — нормандлар Англиягә һөҗүм итә, һәм, аны яулагач, Велс һәм Шотландиянең күпчелек өлешен дә яулый. Алар бу җирләргә төньяк француз модельдәге феодализмны һәм норманд-француз мәдәниятен алып килә. Норманд зыялылары барлык җирле халыкларга йогынты ясый, ләкин, нәтиҗәдә, алар белән ассимиляцияләнә.
Соңрак Англия патшалары Велсне яулап алуны тәмамлый алалар, ләкин уңышсыз гына Шотландияне кушырга омтылалар. Шуннан соң Шотландия. Англия белән даими низагларга карамастан, үз бәйсезлеген яклау юлында тора. Үз чиратында инглиз патшалары, Франция җирләренең өлешенә һәм француз тәхетенә дәгъва кылып, шулай ук Франция белән даими низагларга керә. Шул низагларның иң зуры тарихка Йөзьеллык сугыш булып кереп кала.
Урта гасырлар
left|230px|thumb|Бөекбританияне оештырган Уния турында килешү Урта гасырларда Британиядә Реформация белән бәйле дини ызгышлар булып уза, аларның нәтиҗәсендә һәрбер илдә протестант дәүләт дине кертелә. Шул вакытта Велс тулысынча Англиягә буйсына, ә Ирландия Англия таҗы белән шәхси униягә керә. Хәзерге Төньяк Ирландия җирләрендәге католик гэль зыялыларының конфискацияләнә һәм Англия белән Шотландия протестантларына таратыла. 1603 елда Англия, Шотландия һәм Ирландия бер шәхси униягә берләштерелә, патша Яков I үз резиденциясен Эдинбургтан Лондонга күчерә. Шуңа карамастан, һәр илдә бәйсез сәяси институтлар саклана бирә.
XVII гасыр урталарында бар өч патшалык та күп кенә хәрби низагка керергә мәҗбүр була, аларның нәтиҗәсендә вакытлыча монархия юкка чыгарыла һәм кыска вакытка унитар Англия җөмһүрияте игълан ителә. Монархия кире торгызылса да, ул беркайчан да абсолют монархия формасына кайтмаячак. Бөекбритания Конституциясе конституцион монархия һәм парламент системасы асылын формалаштыра.
Шул ук чорда диңгез флотына һәм географик ачышларга күзәтелгән кызыксыну диңгез артында булган яңа җирләрне басып алуга һәм үзләштерүгә китерә. Аларның зур өлеше Төньяк Америкада урнашачак.
Бөекбритания Патшалыгы
left|250px|thumb|[[Трафальгар сугышы рәсеме]] right|200px|thumb|[[Георг V беренче бөтендөнья сугышы вакытында]] right|200px|thumb|Британ солдатлары ([[икенче бөтендөнья сугышы)]] left|250px|thumb|Бөекбритания [[Европа Берлеген оештыруында катнашкан]] 200px|thumb|[[Британ империясе өлеше булган җирләр]] Франциянең инкыйлаб һәм Наполеон сугышларында җиңелгәннән соң (1792—1815) XIX гасырда Бөекбритания дөньяның төп диңгез һәм икътисади көче булып кала. Диңгездә чын көндәшләре булмаган хәлдә Британия үзенә «дөнья полициясе» вазифасын йөкли («Pax Britannica»).
Бу чор тарихта Британиянең тиз икътисади, индустриаль һәм колониаль үсеш чоры дип теркәлә. Британ Империясе Һиндстан, зур Африка җирләрен һәм бар дөнья буйлап күпләп җирләрне яулап ала. Колонияләр өстеннән формаль идарәдән тыш Британия шулай ук күп илләр белән икътисади яктан идарә итә алган (Кытай, Аргентина, Сиам һ.б.).
Гасыр дәвамында илдә тизләтелгән халык үсеше күзәтелә. Урбанизация зур темплар ала. Бары тик гасыр ахырына таба гына башка илләр Британиянең көндәшләренә әйләнә башлый.
Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Бөекбритания Франция, Россия империясе һәм АКШ белән бергә Алманиягә каршы көрәшә. Сугышны җиңү белән тәмамлагач, Британиягә элекке алман һәм госманлы колонияләре бирелә. Британ империясе зурлыгы белән тарихи рекордка аяк баса, бу чорда аның җирләрендә дөнья халкының чиреге яши. Шул ук вакытта ирланд милли хәрәкәтенең эшчәнлеге нәтиҗәсендә Ирландия дәүләте аерылып чыга.
Икенче бөтендөнья сугышында да Бөекбритания Алманиягә каршы көрәшә, Ауропа союздашларының җиңелүеннән соң да көрәшен дәвам итә. Җиңүдән соң АКШ һәм ССРБ белән дөньякүләм мәнфәгатьләрне бүлешкән өч бөек мәмләкәтнең берсе. Сугыштан соң Британия хәле шактый мөшкел була, лейбористлар хакимияте вакытында илдә деколонизация күренеше пәйда була. 1947 елда Һиндстан бәйсезлеге игълан ителә. Һәм алдагы берничә дистә елда Британия колонияләренең күпчелеге, бәйсезлек игълан итеп, Милләтләр Дуслыгы илләре булып кала. Британия империясе тарих битләрендә кала.
Шулай да Бөекбритания үсешен дәвам итә. Инглиз теленең дөньякүләм таралуы британ мәдәниятенең тәэсирен тәэмин итә. Британия БМОның Иминлек шурасының биш даими вәкиленең берсе була, атом-төш коралына ия булган өченче дәүләт була. 1992 елда Бөекбритания Европа Берлеген оештыруда катнаша, аның беренче 12 әгъза исемлегенә керә.
2020 елның 31 гыйнварында Гринвич буенча 23:00 сәгатьтә (Казан вакыты белән 1 февральдә төнге 2:00 сәгатьтә) Бөекбритания Европа берлегеннән чыкты.
Административ-территориаль бүленеш
Берләшкән Патшалыкның һәр өлкәсендә («ил»ендә) үзенең административ һәм географик бүленеш системасы һәм гадәтләре бар. Күпчелек очракта алар әле Бөекбритания дәүләтенең барлыкка килүенә кадәр яшәгән. Шуңа күрә барлык дәүләт өчен бердәм административ бүлү системасы юк. XIX гасырдан башлап өлкәләрнең (графлыкларның) чикләрен һәм вазифаларын үзгәртү омтылышы булса да, алар универсаль булмаган. Хәзерге вакытта бу вазифалар Шотландия, Велс һәм Төньяк Ирландиягә бирелгән, димәк, киләчәктә дә алар бердәм системага керә алмас.