cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Җылаер кантоны
Халык
Милли состав (1926): башкортлар — 80 764 кеше (41,4%), руслар — 81 894 (42,0%), татарлар — 10 815 (5,5%, шул исәптә мишәрләр — 1759 кеше (0,9%)), украиннар — 8 748 кеше (4,5%), мордва — 8 112 (4,2%), чуашлар — 3 980 (2,0%), һ.б.
Ташта (Черняй кушылдыгы)
Ташта — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Черняй елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Андоринья (Баия)
Андоринья  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Каяпынар (Одунпазары)
Каяпынар (Kayapınar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Одунпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Югуш (Әртә шәһәр округы)
Югуш (Югуш) — Свердловск өлкәсенең Әртә шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Духовщина
Духовшчина (Духовшчина) — Россия Федерациясенең Смоленск өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр cтaтысын 1777 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,7%).
(5816) Потсдам
(5816) Потсдам — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 11 гыйнварында Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 AO6» саналган.
52 (сан)
52 (илле ике) - 51 белән 53 арасындагы натураль сан.
Фурсиньи
Фурсиньи — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Ньюпорт (шәһәр, Вермонт)
Ньюпорт  — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ньюпорт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Брукдейл (Көньяк Каролина)
Брукдейл  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Брукдейл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(13011) Лойе
(13011) Лойе — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1987 елның 26 августында Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 QS5» саналган.
Шварца (Тюрингер-Вальд)
Шварца (Schwarza) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Богутичи
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ешилкөй (Бингөл)
Ешилкөй (Yeşilköy) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Бингөл иле Бингөл илчесенә караган бер авыл (köy).
Слабада (Циманавски авыл советы)
Слабада  (Слабада ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Климавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Дучентола (Ферара)
Дучентола — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дучентола Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
53 (сан)
53 (илле өч) - 52 белән 54 арасындагы натураль сан.
Дзяниш
Дзяниш — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Катаевцы (Кирово-Чепецк районы)
Катаевцы (Катаевцы) — Киров өлкәсенең Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: урыслар (100%).
HD116468
HD116468 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Айдынҗык (Газипаша)
Айдынҗык (Aydıncık) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Газипаша илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Андрадас
Андрадас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Кайова (округ, Колорадо)
Кайова — Америка Кушма Штатларының Колорадо штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Идс шәһәре.
Роата-де-Жос (коммуна)
Роата-де-Жос — Румыниянең Джурджу жудецында урнашкан коммуна.
Матали
Матали — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кайова (округ, Колорадо)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1889 елда оештырыла.
Роата-де-Жос (коммуна)
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Кайова (округ, Колорадо)
Территориясе
Округ мәйданы 4587 км² тәшкил итә.
Гута (Ганцавицкий районы)
Гута  (Гута ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Ганцавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Радзовце
Радзовце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Сен-Приест-де-Жимель
Сен-Приест-де-Жимель — Франциянең Коррез департаментында урнашкан коммуна.
Латыйпов
Латыйпов — татар фамилиясе.
Биттер-Спрингз (Аризона)
Биттер-Спрингз  — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Биттер-Спрингз халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Слабада (Чавуский районы)
Слабада  (Слабада ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чавуский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Кавки (Силезия воеводалыгы)
Кавки  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Падронес-де-Буреба
Падронес-де-Буреба — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каяпынар (Фелаһие)
Каяпынар (Kayapınar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кайсери иле Фелаһие илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ратленд (Вермонт)
Ратленд  — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ратленд шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(5817) Робертфразер
(5817) Робертфразер — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 5 сентябрендә Элеанор Хелин тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 RZ» саналган.
Сюрен (О-де-Сен)
Сюрен — Франциянең О-де-Сен департаментында урнашкан коммуна.
(13012) 1987 SO5
(13012) 1987 SO5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1987 елның 30 сентябрендә Поуль Йенсен тарафыннан Брорфельде обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 SO5» саналган.
Зур Евва
Зур Евва (Евва) — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лозьва елгасының сул ярыннан 225 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 107 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Галимҗан Латыйп
Галимҗан Шакирҗан улы Латыйпов — татар шагыйре, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1951 елдан).
Шагыйрь 1912 елның 20 гыйнварында Башкортстанның Чакмагыш районы Яңа Дөмәй авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Башлашып мәктәпне тәмамлаганнан соң, хезмәт юлын башлый: авылда кызыл почмак мөдире, китапханәче, соңра налог җыючы, заем таратучы булып эшли, комсомол активисты буларак, яшьләр арасында кичәләр оештыру спектакльләр кую кебек җәмәгать эшләрендә катнаша. 1931 елда районның комсомол оешмасы, яшь егетнең иҗтимагый активлыгын искә алып, аны Бәләбәй шәһәренә укытучылар әзерләү курсларына җибәрә. Анда укып кайткач, Галимҗан бер ел үз районнарындагы Каран авылында башлангыч мәктәптә укыта, ә 1932 елда, ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитеты рекомендациясе белән Казанга килеп, Урман техникасы институты рабфагына укырга керә. Аны тәмамлагач, 1935—1939 елларда Казан финанс-икътисад институтында укый. 1939—1940 елларда Совет хәрби диңгез, флотында хезмәт итеп кайтканнан соң, берникадәр вакыт Татарстан радиокомитетында мөхәррир, 1941 елдан 1951 елга кадәр Татарстан республика контроль органнарында дәүләт инспекторы-ревизоры, ә 1951—1960 елларда татар балалар журналы «Пионер» («Ялкын») редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеге мөдире булып эшли.
Галимҗан Латыйп каләмне авылда укыганда ук тибрәтә башлый: авыл сәхнәсе өчен такмаклар, инсценировкалар, скетчлар яза. Матбугатта беренче шигыре 1932 елда Башкортстан республика органы «Коммуна» (хәзерге «Кызыл таң») газетасында басыла, ә «Юл буйлап» исемле тәүге шигъри китабы 1939 елда Казанда дөнья күрә. Үзе исән чагында аның егерме өч шигырь китабы басыла.
Шагыйрь шулай ук тәрҗемә өлкәсендә эшли. Ул Егор Исаевның «Суд памяти» («Хәтер хөкем итә») поэмасын, Демьян Бедный, Сергей Михалков, Самуил Маршак, Александр Прокофьев, Александр Твардовский, Пабло Неруда, Никола Вапцаров һәм башка рус һәм чит ил шагыйрьләренең поэтик әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итте.
Галимҗан Латыйп Татарстан Язучылар союзында берничә ел балалар әдәбияти секциясенә җитәкчелек итте, профком председателе булып эшләде, «Ялкын» һәм «Совет мәктәбе» журналлары редакцияләрендә партоешма секретаре ярдәмчесе, Казан шәһәренең Бауман районы судында берничә тапкыр утырышчысы булып сайланды.
Шагыйрь 1986 елның 4 ноябрендә Казанда вафат була.
Мунъялы
Мунъялы (Мӑн Элмен, Мунъялы) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Богуцин (Люблин воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Фуюа (Сомма)
Фуюа — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Веар-Плейс (Көньяк Каролина)
Веар-Плейс  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
55 (сан)
55 (илле биш) - 54 белән 56 арасындагы натураль сан. 55 саны Фибоначчи саны булып тора.
Ешилкөй (Доманич)
Ешилкөй (Yeşilköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Доманич илчесенә караган бер авыл (köy).
Дцовеноц (Валле д'Аоста)
Дцовеноц — Италиянең Валле д'Аоста төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дцовеноц Альп таулары үзәнендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнбатышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Андрадина (город)
Андрадина  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Минзәлә районы
Минзәлә районы (Мензелинский район) — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек. (муниципаль район). Республиканың төньяк-көнчыгыш өлешендә Кама елгасының уң ярында урнашкан. Административ үзәге - Минзәлә. Башта район урынында рус атучылары форпосты урнашкан булган. Хәзерге район 1930 елда оешкан. Минзәлә районы Бөек Ватан сугышы елларында биредә Советлар Берлеге Каһарманы Муса Җәлил яшәгәнлеге белән мәгълүм.
Географиясе
Минзәлә муниципаль районы Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендә, Башкортстан һәм Удмуртия чикләреннән ерак түгел, Татарстан башкаласы Казаннан 290 километр ераклыкта, Кама елгасының сул як ярында урнашкан. Көньякта — Мөслим, көнбатышта - Тукай, көньяк — көнбатышта — Сарман һәм көнчыгышта - Актаныш районнары белән чиктәш. Районның административ үзәге — Минзәлә. Рельефы, нигездә, тигез, районның көнбатышында биеклеге 300 метрга кадәр. Район җирләренең бер өлеше Түбән Кама сусаклагычын төзү нәтиҗәсендә су астында калган. Район мәйданы 1919 квадрат километр, бу барлык Татарстан Республикасы мәйданының 2,8 процентын тәшкил итә. Район территориясенең 45 процентка якыны — сөрүлекләр, 24 проценты — болыннар, 12 проценты - урманнар, 8 процентк якыны-көтүлекләр. Гыйнварның уртача температурасы -12,1 °С. Декабрь аеннан февральгә кадәр, нигездә, аяз һәм чагыштырмача тыныч һава торышы булганда, көчле салкыннар күзәтелә. Июльнең уртача температурасы +19,4 °С тәшкил итә.
Иртә тарих
1920 елда Минзәлә өязе территориясен ТАССРга кантон сыйфатында кушалар. 1930 елда кантон бетерелә һәм аның урынына Минзәлә районы төзелә. 1954 елда аңа Матвеевка районының бер өлеше, ә өч елдан соң юкка чыгарылган Яңа Юл районының бер өлеше кушыла.
Хәзерге заман
2006 елдан Минзәлә районын Гиоргий Куприянов җитәкли, 2010 елда аны «Татспиртпром» компаниясе генераль директоры итеп билгелиләр, ә район җитәкчесе урынын «Минзәләагрохимсервис»ның элеккеге директоры Рәсим Садыйков ала, әммә 2013 елда, сәламәтлек торышы буенча, үз вәкаләтләрен калдыра. Шул вакыттан алып 2020 елга кадәр Минзәлә районын Татарстанның авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрының авылны социаль үстерү буенча элеккеге урынбасары  Айдар Сәлахов җитәкли.
Муниципаль-территориаль бүленеш
Минзәлә муниципаль районында 1 шәһәр һәм 19 авыл җирлеге һәм аларның составындагы 70 торак пункт бар.
Сәнәгать
Минзәлә районында 5 эре сәнәгать предприятиесе эшли: «Минзәлә ЛВЗсы» филиалы, «ВАМИН» филиалы, «Минзәлә МСКсы», «Минзәлә икмәк заводы», «ТПФ Изыскатель плюс», «Хуҗәмәт ремонт-механика заводы».
2009 елда Минзәлә механика заводы дөньякүләм стандартларга туры килгән елына 30 меңнән 70 мең берәмлеккә кадәр авиация, автомобиль, трактор, төзелеш һәм тимер юл нормальләре җитештерү буенча инвестпроект эшләгән. Проектның исәп-хисап бәясе 6 млрд сум тәшкил итә. 2014 елда завод гендиректоры Татарстан Президентына проектны гамәлгә ашыруга кредит алырга ярдәм итү үтенече белән мөрәҗәгать иткән.
2012 елда районда нефть сервисы өлкәсендә эшләү өчен дүрт компаниядән торган, баш предприятиесе — «Минзәлә-Сервис» булган холдинг төзелә. Компания нефть чыгаруга сәнәгать мәйданчыкларын әзерләү белән шөгыльләнә. 2017 елга компаниянең төп заказчылары «Лукойл» һәм « Газпром » була. Холдинг Минзәлә бюджетына җир салымына гына елына 500-600 мең сум күчерә, тулаем алганда, еллык түләүләр 10-15 миллион сум тәшкил итә. 2017 елга кадәр компания район үсешенә 48 миллион сумга якын инвестиция керткән, әлеге акчаларга мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләре, ике чиркәү, урта мәктәпнең спорт залы ремонтланган.
2019 елда Минзәлә районында 3 гектар мәйданда мебель җитештерүдә махсуслашкан «Промзона-Минзәлә» сәнәгать мәйданчыгы ачыла. Өч компания аның резиденты була. Алар өчен дәүләт ярдәме программалары, аерым алганда, җитештерү объектларын төзүгә яки реконструкцияләүгә, яңа җиһазлар сатып алуга җәлеп ителгән кредитлар буенча процентларга 10 миллион сумга кадәр субсидия каралган. Моннан тыш, районда «Изыскатель» сәнәгать мәйданчыгы эшли, 2020 елга ул җиде резидентка ия.
2020 елның гыйнвар-сентябрь айларында районда икътисадый эшчәнлекнең чиста төрләре буенча 2 млрд. 835 миллион сумлык урында җитештергән товар төяп җибәрелгән.
Минзәлә – җирле чималны эшкәртүче предприятиеләре булган авыл хуҗалыгы районы үзәге буларак, биредә:
Авыл хуҗалыгы
Минзәлә районында агросәнәгать секторы үсеш алган. Бу тармакта 2019 елга 82 хуҗалык итүче субъект исәпләнә, шуларның 58е — крестьян-фермер хуҗалыклары. Авыл хуҗалыгы әйләнешендә 97,7 мең гектәр җир, шул исәптән 86,1 мең гектар сөрүлек, 2,7 мең гектар печәнлек һәм 8,9 мең гектар көтүлек бар. Районда язгы бодай, көзге арыш, арпа, солы, карабодай, борчак, тары игелә. 2020 ел нәтиҗәләре буенча Минзәлә районы уңыш буенча төбәк лидерлары рәтен чыга. Терлекчелекнең төп тармаклары - ит-сөт терлекчелеге, сарыкчылык. Минзәлә районы Татарстанның төньяк-көнчыгыш Кама аръягы районнары (Актаныш, Зәй, Минзәлә, Мөслим һәм Чаллы районнары) арасында бодай чәчү буенча алдынгы урында тора.
2019 елда «Август» федераль компаниясе районда ике агрофирма һәм 14 мең гектар җир сатып алып, анда 2,4 мең баш терлеккә исәпләнгән роботлаштырылган саву комплексы төзергә планлаштыра. Шул ук компания Мөслим районында да 1,2 мең башка исәпләнгән шундый ук комплекс төзегән, инвестицияләр 1,1 миллиард сум тәшкил иткән.
Шул ук елны «Кама беконы» компаниясе районда 2,4 мең башка исәпләнгән мөгезле эре терлек үрчетү комплексын төзү өчен 6000 гектар җир сатып алган. Компания инде 1 миллиард сум инвестицияләгән, проект планында тагын 800 миллион сум каралган. «Кама беконы» 2021нче елга икенче мәйданчык төзергә ниятләгән, әмма бу ниәтне гамәлгә ашыруга пайчылар белән низаг комачаулый. Пайчылар «Кама беконы»ның шәхси җир өчен мал азыгы белән түләргә әзер түгеллегенә, ә гектарына елына 800 сум түләргә ниятләүенә канәгатьсезлек белдерә. 2020 елга мәсьәлә хәл ителмәгән әле.
Гыйнвар-июнь айларында районның төп капиталына инвестицияләрнең гомуми күләме, бюджет акчаларын исәпкә алмыйча, 858 миллион сум тәшкил итә, ә районның авыл хуҗалыгы җыелма продукциясе — 382 миллион сум.
Транспорт
Районның төп юллары: федераль әһәмияттәге М-7 «Волга», «Минзәлә — Рус караны — Тугашево», «Зур Нөркәй — Кадрәк», «Минзәлә — Боерган» автомобиль юлы. Район Түбән Кама сусаклагычы ярында урнашкан, аның су маршрутлары Минзәләгә кадәр бара. Шәһәрдә причал бар, ә Юртау авыл җирлеге территориясендә аэродром урнашкан. Минзәлә районы территориясе буенча өч шәһәр җәмәгать транспорты маршруты (Нефтьчеләр һәм Эзләнүчеләр бистәләренә кадәр) һәм 6 шәһәр яны маршруты уза. Транспорт хезмәтләндереүен «Минзәлә АТП»сы  тормышка ашыра. 2020 елда «Минзәлә — Рус Караны — Тогашево» автомобиль юлында «Имин һәм сыйфатлы автомобиль юллары» милли проекты кысаларында капиталь ремонт башлана, аның бюджет күләме — 80 миллион сум.
Экология
Минзәлә районы территориясенең 11,1 процентын урманнар били. Урман барлыкка китерүче төп токымнар булып юкә, имән, усак, каен тора. Районда 993 төр флора һәм 302 төр фауна теркәлгән. Минзәлә районының төньяк-көнчыгыш өлешендә Түбән Кама сусаклагычының Ык култыгы ярында 1972 елда нигез салынган «Игимский бор» табигать һәйкәле урнашкан. Аның территориясендә Кызыл китапка кертелгән хайваннар яши.
Районның икенче табигый һәйкәле - Минзәлә елгасы. Аның чыганагы Сарман районының Иске Минзәләбаш авылы янында, ә тамагы — Минзәләдән түбәндә. Елганың гомуми озынлыгы - 123 км.
Социаль өлкә
Минзәлә районында 21 һәйкәл урнашкан, шуларның 5се-авылларда, 16сы - Минзәләдә. Дусай Кичү авылындагы 1902 елда төзелгән мәчет — шәһәртөзүчелек һәм архитектура һәйкәле, төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты. Шулай ук 1910 елда төзелгән Җәмигъ мәчете төбәк (республика) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. Аның барлыкка килүенә кадәр Минзәлә мөселманнары йолаларны гыйбадәт йортында уздыра, ул җәмгыять үсеше аркасында барлык дин тотучыларны сыйдырмай башлый. Мөселманнар мәчет төзүгә рөхсәтне 1907нче елда ғына ала һәм шәһәр үзәгендә ике ҡатлы бина төзи. Вестибюль һәм төп гыйбадәт заллары беренче катта урнашкан, икенче кат залларына яутылык түгәрәк тәрәзәләр аша төшә, декоратив бизәлештә татар милли архитектурасы элементлары белән классицизм һәм Көнчыгыш мотивлары аралашып килә.
Советлар Берлеге Каһарманы Муса Җәлил укыган йорт шулай ук төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. Бина 1914-1920 елларда педагогик училище буларак төзелә, әмма 1941 елда анда вакытлыча хәрби-сәяси училище урнаша, анда 56 көн Муса Җәлил укый. Шагыйрьнең Минзәләдә үткәргән чоро истәлегенә Мемориаль музей шәһәрдә 1970 елда ачыла. Ә 2017 елда шагыйрьнең кызы катнашында Минзәләнең Җәлил исемендәге паркында каһарманның бюсты куела.
Екатерина ІІнең Минзәлә аша Уфага узуы өчен төзелгән шәһәр Екатерина күпере (сәяхәт булмый) хәзерге вакытта сәнәгать һәйкәлләренә карый. Заманча күперне 1910 елга төзеп, аның буенча тимер юл салырга ниятләгәннәр, әмма Беренче бөтендөнья сугышы эшләрне өзә. 2018 елда күперне реконструкцияләү проекты Уңайлы шәһәр тирәлеген булдыру буенча иң яхшы проектларның Бөтенроссия конкурсында җиңеп, 50 миллион сумлык грантка лаек була. Яңартылган күпер 2019 елда ачыла.
Районда «Минзәлә» («Мензеля») җирле газетасы татар һәм рус телләрендә басыла.
Мәдәният
Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры.
Язучылар
Минзәлә төбәгеннән чыккан күренекле каләм әһелләрен барлаганда, беренчеләрдән булып:
Шварцбах (Тюрингия)
Шварцбах (Schwarzbach) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ләйлә Исмәгыйлова
Тәрҗемәи хәле
1972 елдан Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында: укытучы, 1979 елдан композиция кафедрасы мөдире, 1990—1991 елларда институтның фәнни эшләр буенча проректоры, 2003 елдан — профессор.
2013 елның 9 декабреннән — Башкортстан композиторлар берлеге рәисе.
Иҗаты
Ләйлә Исмәгыйлова — «Хуҗа Насретдин» (1998), «Аркайым» (2005) һәм «Әлгамбра розасы» (2012) балетлары авторы.
«Әлгамбра розасы» балеты Испаниядән бирелгән заказ буенча языла, промоверсия презентациясе Торревьеха шәһәре Сәнгать үзәгенең камера залында була.
Ләйлә Исмәгыйлованың әсәрләре күренекле дирижёрлар Фуат Мансуров, Натан Рахлин, В. Синайский җитәкчелегендәге оркестрлар тарафыннан РФ шәһәрләрендә һәм чит илләрдә (Алмания, Бөекбритания, Маҗарстан, Болгария, Польша, Румыния һ. б.) даими башкарыла.
Әсәрләре
Музыка театры өчен: Симфоник, вокаль-хор әсәрләре: Камера-инструменталь әсәрләре:
Симботин
Симботин — Румыниянең Горж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гута (Драгичынский районы)
Гута  (Гута ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Драгичынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Балтырган (Чуя кушылдыгы)
Балтырган — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Чуя елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Матейки
Матейки — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Миңнуллин
Миңнуллин — татар фамилиясе.
Матейки
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мадеренг-Яха
Мадеренг-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Об борыны урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(5818) 1989 RC1
(5818) 1989 RC1 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 5 сентябрендә Алан Гилмор, тарафыннан Озеро Текапо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 RC1» саналган.
Длуголенка-Сьверкля
Длуголенка-Сьверкля — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Калей
Калей — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каяпынар (Диловасы)
Каяпынар (Kayapınar) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Коҗаэли иле Диловасы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Робенешть
Робенешть — Румыниянең Долж жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Паласуэлос-де-ла-Сьерра
Паласуэлос-де-ла-Сьерра — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сен-Прива (Коррез)
Сен-Прива — Франциянең Коррез департаментында урнашкан коммуна.
Грифоннар
Грифоннар―җитен һәм баш бөркетләре булган мифологик канатлы җан ияләре яки кайчакта арысланнары. Грифоннар-күк һәм Җирне, яхшылык һәм явызлык бер үк вакытта берләштерүче каршылыклы кешеләр. Аларның роле төрле мифларда да, әдәбиятта да төрлечә: алар яклаучылар да, яклаучылар да, яклаучылар да булырга мөмкин; ерткычларның берсе дә тотнаксыз.
Архитектурада
Болгар һәм Свияжскины торгызу эшләре алып барыла. Саклагыч символы буларак, канатлы сулыклар банкларның казна саклагычларын архитектур яктан бизәү элементы буларак декоратив мотив буларак катнаша.
(13013) 1987 SP12
(13013) 1987 SP12 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1987 елның 16 сентябрендә Анри Дебеонь тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 SP12» саналган.
HD116542
HD116542 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Юдина (Эрбет шәһәр бүлгесе)
Юдина (Юдина) — Свердловск өлкәсенең Ирбит шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Слабада Багушовка
Слабада Багушовка (Слабада Багушоўка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бабруйский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Кит-Карсон (округ, Колорадо)
Кит-Карсон — Америка Кушма Штатларының Колорадо штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Берлингтон шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1889 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 5597 км² тәшкил итә.
Яңа кыргыз аты
Яңа кыргыз аты — менге-җигем атлар токымы. Токым XX гасырның уртасында Кыргызстанда җирле кыргыз аты һәм дон, асыл менге атлар белән кушылдыру аркылы китереп чыгарылган. Токымда 3 төре бар: менге-җигем (төп), калын һәм менге. Төсе җирән, туры, кара, кайвакыт бүз. Җилкә биеклеге 151–156, гәүдә кыек озынлыгы 154–158 см, күкрәк колачы 181–185, уч колачы 19–20 см. Чыдам һәм талымсыз атлар көтүдә йөртеп асрау өчен яраклы. Иярле һәм җигуле авыл хуҗалыгы һәм транспорт эшләренә яраклы токым. Иң яхшы йөгереклек: 1200 м — 1 мин 18,7 с, 1600 м — 1 мин 46,7 с, 2400 м — 2 мин 45 с. Атларны шулай ук ит һәм кымыз өчен асрыйлар (сөт бирүчәнлеге тәүлеккә 15 кг кадәр). Токым айгырлары Кыргызстанның тау төбәкләре җирле атларын яхшыртучы буларак кулланыла.
Радновце
Радновце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Саут-Берлингтон
Саут-Берлингтон — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Саут-Берлингтон шәһәре елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дьеиле (Валле д'Аоста)
Дьеиле — Италиянең Валле д'Аоста төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дьеиле Альп таулары үзәнендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнбатышка таба урнашкан.
Муса Җәлил һәйкәле (Усть-Каменогорск)
Муса Җәлилгә һәйкәл Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе Үскәмән (Усть–Каменогорск, ) шәһәрендә урнашкан. Һәйкәл Казакъстанның «Идел» татар-башкорт берлеге тәкъдиме һәм матди ярдәме белән ачыла.
Дьеиле (Валле д'Аоста)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Муса Җәлил һәйкәле (Усть-Каменогорск)
Тарих
Скульптура һәйкәле 2015 елның 22 июнендә Казакъстанның Үскәмән шәһәрендә Касыйм Кайсенов урамы белән Александр Протазанов урамы кисешкән чаттагы бакчада ачылган. Һәйкәлнең авторы — Мәхмүт Гасыймов. Муса Җәлилгә Казакъстан җирендә һәйкәл кую тәкъдиме белән Казакъстанның «Идел» татар-башкорт берлеге чыга. Казакъстан хакимиятләренә берничә шәһәр, шул исәптән Алматы һәм Нурсолтан, тәкъдим ителә, ләкин Үскәмән варианты гына кабул ителә.
Сыйфатлама
Үлбе (Ульба) елгасы яр буендагы бакча уртасында ярымай, мәрмәр катыш бетоннан ясалган дивар алдындагы сары мәрмәр  Муса Җәлилнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь хәрби киемнән итеп ясалган. Бюсттан астарак, постаментка беркетелгән металл табличкага Советлар Берлеге Каһарманының Алтын йолдыз медале сурәте (сулда, өстә) һәм татарча (өстә) һәм русча (аста) мәгълүмат язылган: Шагыйрь Советлар Берлеге Каһарманы Муса Җәлил
Поэт Герой Советского Союза Муса Джалиль
Ачылу
Ачылу тантанасында Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе акимы урынбасары Жаксылык Омар, Үскәмән шәһәре акимы Тимербәк Касыймҗанов һәм Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов кушуы буенча килгән Татарстан мәдәният министры Айрат Сибагатуллин җитәкчелегендәге Татарстан делегациясе катнаша.
Айдынкавак (Түркоглу)
Айдынкавак (Aydınkavak) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Каһраманмараш иле Түркоглу илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Психолингвистика
Психолингвистика - лингвистика, философия, антропология, нейрофәннәр фәннәре белән бер рәттән когнитив фәннәр рәтенә керә. Ул ике бер зуррак фәннәрнең берләшмәсе: лингвистика һәм психология фәннәренең кушылып өйрәнелә торган тармагы. Тел, фикерләү һәм зиһеннең үзара яшәешен өйрәнә. Фән буларак 1953 нче елдан башлап өйрәнелә башлый.
Тарих
Беренчеләрдән булып психолингвистика терминын Америка психологы Дж.Р.Кантор (1936) куллана, әмма бары тик 1946нчы елда гына Дж.Р.Кантор ның укучысы Н.Г.Пронко мәкаләсе ("Тел һәм психолингвистика") чыккач кына киң тарала башлый.
Психолингвистикада өч төп теоретик чыганак бар. Беренчесе - тел белемендә психологик юнәлеш. Борыңгы заман телчеләре әйтүенчә, тел - ул рух, күңел эшчәнлеге һәм халык тормышының көзгесе. Шуңа карамастан, тел физик компонентлардан гына түгел, ә психик компонентлардан да тора. Бу телне һәр бер аерым кешегә (индивидуумга) каравын күздә тота. Кешеләрнең сөйләшү шарты һәм аларның эшчәнелеген көйләүче буларак тел кешененең дөньяви күзаллавын чикли, шулай итеп башка кешене бөтен килеш аңлау дөрес түгел. Психолингвистика тарихында Сепир-Уорф теориясе бик әһәмиятле урын алып тора. Б.Л.Уорфның тел һәм фикернең үзара яшәешен өйрәнү өлкәсендә алып барган актив эзләнүләре фәндә тагын да күбрәк кызыксыну уятты.
Психолингвистиканың икенче чыганагы - Америка структуриалистлары эшләре (иң танылган структурисалистларның берсе - Н.Хомский. Аның уйлавынча, телдә сөйләшә һәм аңлаша белү кешенең дөрес җөмләләр төзи алу мөмкинлегеннән тора)
Өченче чыганак - тел белеме проблемалары белән шөгыльләнгән психологларның эшләре. Ватан (Отечественная) лингвистикасы, иң беренчедән, сөйләм эшчәнлеге теориясе буларак төзелә.
"Сөйләшүче" җанварлар
Күпме генә җанварларны сөйләшергә, кеше телен аңларга өйрәтергә тырышмасыннар, җанварлар барыбер 3 яшьлек баланың сөйләменнән дә яхшырак итеп сөйләшә алмыйлар. Иң танылган сөйләшә торган җанварлар арасында: горилла Коко, шимпанзе-бонобо Канзи, шимпанзе Уошо һ.б.
=== Бала теленең үсеше === Зурларның аерым өйрәтүен санга сукмыйча балалар телне тулыча 4 яшькә өйрәнеп бетерәләр. Сөйләмгә кадәр алар бары тик аерым авазларны гына әйтеп үзенә бер балаларга гына хас "сөйләм" дә сөйләшәләр (кычкыралар, көләләр һ.б.). Балалар фонемаларны ишетергә өйрәнгәч, алар акрынлап фонемаларны аера башлый. Яшьярым вакытта баланың сөйләмендә аваз ияртемнәренә, ымлыкларга охшаган сүзләр барлыкка килә, ә инде ике яшьтә - ике һәм берничә сүздән торган сүзтезмәләр барлыкка килүе, телнең төзелешенә (грамматикасына) төшенү башлана. Инде өч яшьтә баланың сүзлек запасы күп тапкырга үсә.
Бала телен өйрәнү түбәндәге өлкәләрдә каралып үтә:
Онтолингвистика
Балалар сөйләмен өйрәнә торган фән (инглиз developmental psycholinguistics)
Икенче телне үзләштерү
Икенче телне үзләштергән вакытта кеше бик күп авырлыкларга юлыга, шунлыктан бу үзләшетрү процессларын өйрәнү бик мөһим. Алар туган телне үзләштерүне өйрәнүдә ярдәм итәргә мөмкин.
Сөйләм барылкка китерү
Сөйләм барлыкка китерү процессын күзәтеп булмый диярлек, димәк, аны өйрәнүе аеруча авыр. Н.Хомскиның трансофрмацион- генератив грамматикасы кеше аерым бер кагыйдәләр кулланып тирән структураларны яссылыкка әйләндерә ди. Психологик яктан караганда, сөйләм барлыкка китерү вакытында сөйләшүче аерым бер кагыйдәләр кулланып үезенең уй-фикерен аерым бер телнең сөйләм берәмлегенә әйләндерә. Бу вакытта кеше үзенең коммуникатив мкасатын куллана. Бары тик грамматик төзелмәләрне  һәм лексик берәмлекләрне сайлау аша гына кешенең уй-фикерен башкаларга җиткереп була. Шулай итеп, сөйләм кешенең аңындагы сурәтләрне күрсәтү ысулы булып тора.
Этнолингвистика
Кешенең рухи дөньясына карап, тел кешенең генә түгел, халыкларның дөньяви карашына зур йогынты ясый. Сепир-Уорф теориясе буенча халык теленең структурасы кешенең дөньяга карашын һәм аңының структурасын билгели.
Бодачув
Бодачув — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Психолингвистика
Патопсихолингвистика
Патопсихолингвистика кеше сөйләмендә булган паталогик тайпылышларны өйрәнә.
Сөйләм паталогиясенә түбәндәге өйрәнү объектлары карый:
Бодачув
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Рәшит Имашев
Рәшит Имашев (Рәшит Фатыйх улы Имашев,, — , ) — рәссам, ТРның халык рәссамы (2003), ТАССРның (1986) һәм БРның (1998) атказанган мәдәният хезмәткәре, Ф. Кәрим (1996) һәм Акмулла (2006) премияләре лауреаты. Пәртритләр: «Студентка» (1971), «Хәсән Туфан» (1976), «Р. Нуриев» (1995), «Акмулла» (2005), һ.б.
Ельня
Ельнә (Ельнә) — Россия Федерациясенең Смоленск өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр cтaтысын 1776 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,2%), украиннар (2,3%), биларуслaр (1,1%).
Веджфилд (сан алу урыны, Көньяк Каролина)
Веджфилд  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Веджфилд халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Фонтене-о-Роз
Фонтене-о-Роз — Франциянең О-де-Сен департаментында урнашкан коммуна.
Андре-да-Роша
Андре-да-Роша — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
(5819) Lauretta
(5819) Lauretta — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 29 октябрендә Шелте Бас тарафыннан Серро-Тололо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 UZ4» саналган.
Матильдзин (Мазовия воеводалыгы)
Матильдзин  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Дөбъяз вулысы
Дөбъяз вулысы (Дубъязская волость) — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Арчадан Көнбатышка 42 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Дөбъяз авылы.
Матильдзин (Мазовия воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Дөбъяз вулысы
Тарих
Дөбъяз вулысы территориясе 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Арча өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Алат вулысында һәм Чар өязендә урнашкан.
(13014) Hasslacher
(13014) Hasslacher — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Дөбъяз вулысы
Тарих
1920 елның 25 июнендә Арча кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.
(13014) Hasslacher
Тарихы
1987 елның 17 ноябрендә R. P. Binzel тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1987 WJ1» саналган.
Дөбъяз вулысы
Тарих
1930 елның 10 августында Дөбъяз вулысы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Дөбъяз районына тапшырыла.
Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Дөбъяз вулысында 36 авыл советы, 43 торак пункты (Дөбъяз, Кече Солабаш, Олы Солабаш, Чыршы, Торнаяз һ.б.) һәм 5661 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 510 км² тәшкил иткән.
Халык
1926 елда халык саны 25694 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар, чувашлар.
Зур Емельяшевка
Зур Емельяшевка — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тауда елгасының уң ярыннан 325 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 93 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тауда елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Борок (Татарстан)
Борок — Татарстан Республикасының Түбән Кама районындагы авыл.
Халык саны — 127 тирәсендә. Почта индексы — 423587.
Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Демография
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
Шварцбург
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ешилкөй (Симав)
Ешилкөй (Yeşilköy) — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Күтахья иле Симав илчесенә караган бер авыл (köy).
Фьянвилле
Фьянвилле — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Татар бугазы
Татар бугазы — Ауразия белән Сәхәлин утравы арасында ятучы, Япон һәм Охот диңгезләрен Невельский бугазы, Амур лиманы һәм Сәхәлин култыгы аркылы тоташтыручы бугаз.
Физик-географик тасвирлау
Озынлыгы 663 км, көньягыныда киңлеге 324 кмга кадәр җитә, төньягында 40 кмга кадәр, иң тар урыны — 7,3 км, фарватерда иң кечкенә тирәнлеге — 8 м. Боз калынлыгы 1,5 мга кадәр җитәргә мөмкин.
Гута (Ляхавицкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Длугополе
Длугополе — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Каярҗык (Туфанбейли)
Каярҗык (Kayarcık) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Адана иле Туфанбейли илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Катни
Катни (Катни) — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
Калина (Силезия воеводалыгы)
Калина  — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Слабодка (Александрыйски авыл советы)
Слабодка  (Слабодка ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Шкловский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Паласуэлос-де-Муньо
Паласуэлос-де-Муньо — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Блек-Каньйон-Сити (Аризона)
Блек-Каньйон-Сити  — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Блек-Каньйон-Сити халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
58 (сан)
58 (илле сигез) - 57 белән 59 арасындагы натураль сан.
Галия Имашева
Галия Гыймашева (Галия Шакир кызы Гыймашева,, — , ) — театр рәссамы, БАССРның һәм РСФСРның халык рәссамы (1970, 1973), Станиславский ис. РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1968). Башкортстанда театр-бизәү сәнгатенә нигез салучыларның берсе. 1946-1988 елларда Башкорт академия драма театрының баш рәссамы.
Робяска (коммуна)
Робяска — Румыниянең Бузеу жудецында урнашкан коммуна.
Дьерико (Удине)
Дьерико — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Симбриаш
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Андреландия (Минас-Жерайс)
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Сент-Олбанс (шәһәр, Вермонт)
Сент-Олбанс  — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Сент-Олбанс шәһәре  елда нигезләнгән.
59 (сан)
59 (илле тугыз) - 58 белән 60 арасындагы натураль сан.
(5820) Babelsberg
(5820) Babelsberg — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1989 елның 23 октябрендә Ф. Бёрнген тарафыннан Таутенбург обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 UF7» саналган.
Мусирмы
Мусирмы (Мӑн Ҫырма, Мусирмы) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.