cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахко-Уини-Цы
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сунжа елгасы, Аргун елгасы койганчы урындан тамагына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе елгалары бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Агусадора
Агусадора — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Палм-Бич-Шорс (Флорида)
Палм-Бич-Шорс  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Бад-Лангензальца
Бад-Лангензальца (Bad Langensalza) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Квейл-Ридж (Флорида)
Квейл-Ридж  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Квейл-Ридж халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(12111) Ulm
(12111) Ulm — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 1 июнендә Эрик Эльст тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 LU» саналган.
Старий Редзень
Старий Редзень — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Ярбашы (Никсар)
Ярбашы (Yarbaşı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Токат иле Никсар илчесенә караган бер авыл (köy).
Розтоки Горишни
Розтоки Горишни — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
475 ел (б. э. к.)
475 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр V гасырга кергән ел.
Завод (Малацки)
Завод  — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Премьер-министр
Премье́р-мини́стр, шулай ук татарча Баш вәзир (le premier — беренче) — беренче, югары министр, дәүләт башлыгы вазыйфаларыннан аерылган хөкүмәт башлыгы урынын алып тора..
Кайбер илләрдә гомуми сайлаулар (Алман Федератив Республикасы); башкаларында ил башлыгының парламентка тәкъдиме нигезендә куела (Беларус, Россия Федерациясе); яисә бөтенләй ил башлыгы вазыйфаларын башкара (Бөекбритания, Франция).
1993 елдан Россиядә премьер-министр рәсми рәвештә - Россия Федерациясенең хөкүмәт башлыгы; Латвиядә — министрлар президенты ; Алманиядә — канцлер; Болгариядә — министр-председатель, Исраилдә - хөкүмәт башлыгы.
Лезиньян-ла-Себ
Лезиньян-ла-Себ — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Бур-Шор
Бур-Шор — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кара елгасының сул ярыннан 231 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кулчу
Кулчу — Румыниянең Сату-Маре жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Шчотники
Шчотники (Шчотнікі ) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Вайханский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза һәм җепшек һава торышы тора.
Беан
Беан — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Сихув-Малий
Сихув-Малий — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Гроле (Мантова)
Гроле — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Сихув-Малий
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гроле (Мантова)
Географиясе
Гроле Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Константинув (Плоцкий повяты)
Константинув  — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мосальск
Мосальск (Мосальск) — Россия Федерациясенең Калуга өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр статусын 1231 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,6%), украиннар (1,3%), әрмәннәр (1,1%).
Ла-Эррера
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Нижгар губернасы
{{Тарихи дәүләт }}
Түбән Новгород губернасы (Нижегородская губерния) — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.
Губернаның үзәге — Түбән Новгород шәһәре.
Чиктәшлек
Губернаның мәйданы — 48 241 км² (1847 елда), 51 252 км² (1905 елда), 81 458 км² (1926 елда).
Тарих
Пётр Iның өлкә реформасы барышында Түбән Новгород Казан губернасына кертелә. 1714 елда, Казан губернаның төньяк-көнбатыш өлешләреннән Түбән Нвовгород губернасы барлыкка килә, ләкин 1717 елда ул юкка чыгарыла.
1719 елда Түбән Нвогорд губернасы яңадан торгызыла. Үз өчендә өч (Алатырь, Арзамас һәм Нижний Новгород) провинциясенә бүленгән.
1779 елда, Екатерина IIның админитсратив реформасы нәтиҗәсендә Түбән Новгород губернасы Түбән Новгород наместниклыгына әйләнә; аның составына, элекке Түбән Новгород губернадан тыш, Рязань, Владимир һәм Казан наместиклыкларның өлештәре кетреләләр.
1796 елда Түбән Новгород Түбән Новгород губернага әйләнә.
Азурара (Вила-ду-Конде)
Азурара  — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Нижгар губернасы
Тарих
1797 елның октябрендә губернасы элекке Пенза губернасының өлешләре кертеләләр. 1801 елда Пенза губернасы элекке чикләрендә торгызыла.
Азурара (Вила-ду-Конде)
Географиясе
Мәйданы —.
Нижгар губернасы
Тарих
1922 елда губерна составына Кострома губернаның Варнавин һәм Ветлуга өяләре, Сембер губернаның Кормыш өязе һәм Тамбов губернаның кечкенә өлеше кертеләләр.
1929 елның 14 гыйнврадагы БҮБК карары нигезендә губерналар тулысынча юкка чыгарылалар. Түбән Новгород губернасының территориясендә Түбән Новгород өлкәсе оештырыла — аның составына элекке Вятка губернасының территориясе, Владимир һәм Кострома губерналарның өлешләре кертеләләр.
Административ бүленеш
thumb|300px|Түбән Новгород губернасының административ бүленеш
1779 елда, Түбән Новгород барлыкка килү моментта, ул 13 өязгә бүленгән.
1796 елда Кнәгин, Мәкәрҗә, Починки, Пьянский Перевоз һәм Сергач өязләре юкка чыгарылалар.
1802 елда Кнәгин, Мәкәрҗә һәм Сергач өязләре торгызылалар.
1918—1926 елларда үзгәрешләр
1918 — Горбатов өязе Павлово өязенә исемен алыштыра; Воскресенское өязе барлыкка килә.
1920 — Мәкәрҗә өязе Лысково өязенә исемен алыштыра.
1921 — Балахна өязе Городец өязенә исемен алыштыра. Шул ук елда Выкса, Сормово һәм Починки өязләре барлыкка киләләр.
1922 — губерна составына кертеләләр: Канавино районы барлыкка килә (хәзер — Түбән Новгородның Канавино районы).
1923 — Ардатау, Варнавино, Васильсурск, Воскресенское, Кнәгин, Кормыш һәм Починики өязләре юкка чыгарылалар; Красные Баки өязе барлыкка килә.
1924 — Балахна һәм Растяпино районнары барлыкка киләләр. Соромов өязе районга өйләнә. 4 вулыс Мари автономиле өлкәсенә күчәләр, 1 вулыс Төньяк Двина губернага күчә.
1926 елда Түбән Новгород губернаның административ бүленеше:
Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):
(10999) 1978 VC6
(10999) 1978 VC6 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1978 елның 7 ноябрендә Элеанор Хелин, Шелте Бас тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1978 VC6» саналган.
Каракүтүк (Бафра)
Каракүтүк (Karakütük) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Бафра илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Соргыт районы
Административ үзәк — Соргыт шәһәре.
География
Ерак Төньяк районнарына тиңләштерелгән.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (56,7%), татарлар (8,4%), украиннар (7,6%), башкортлар (3,3%), хантлар (2,7%), нугайлар (2,5%), әзериләр (2,4%), комыклар (2%), ләзгиләр (1,8%), чуашлар (1,5%), үзбәкләр (1,5%), таҗиклар (1,3%).
Административ бүленеш
Соргыт районы составына 4 шәһәр һәм 9 авыл җирлеге керә.
476 ел (б. э. к.)
476 ел (б. э. к.) — безнең эрага кадәр V гасырга кергән ел.
Николас (округ, Көнбатыш Вирджиния)
Николас — Америка Кушма Штатларының Көнбатыш Вирджиния штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Саммерсвилл шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1818 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1675,3 км² тәшкил итә.
Гедонг Сонго
Соңгы унъеллыкларда биналар гаять яңартылган булганнар.
Старий Славошев
Старий Славошев — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Нокарио
Географиясе
Коммуна мәйданы — 3,08 км².
Рошу (Ясси)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Розтоки Долишни
Розтоки Долишни — Польшаның Карпатасты воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Леспиньян
Леспиньян — Франциянең Эро департаментында урнашкан коммуна.
Нью-Стуягоок (Аляска)
Нью-Стуягоок  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан шәһәр.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Айан
Айан — Португалиянең Порту округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Нариман Айтмөхәмәтов
Айтмөхәммәтов Нариман Зайнулла улы (20 октябрь, 1951 ел; Омск өлкәсенең Тара районы Рәҗәп авылы) — совет җиңел атлеты. ССРБ-ның спорт мастеры (1978), җиңел атлетика буенча республика категориясендәге хаким (1987).
Биографиясе
Айтмөхәммәтов Нариман 1951 елның 20 октябрендә Омск өлкәсенең Тара районы Рәҗәп авылында бохара татарлары гаиләсендә туган.
1989 елда Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый. «Динамо» балалар спорт җәмгыяте тәрбияләнүчесе (тренеры м. Ф. Сәйфетдинов).
Хәзерге вакытта Башкорт дәүләт медицина университетында укытучы булып эшли.
Скадля
Скадля — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(12112) Sprague
(12112) Sprague — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 23 июнендә CSS проекты тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 MK4» саналган.
Палм-Шорс (Флорида)
Палм-Шорс  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Марко Поло
Ма́рко По́ло (Marco Polo; 15 сентябрь 1254 ел, Венеция (башка фараз буенча Корчула шәһәре), — 8 гыйнвар 1324 ел, Венеция) — итальян сәүдәгәре һәм сәяхәтчесе. 1271 — 1295 елларда әтисе һәм аның бертуганы Маффео белән Азия буенча кылалар. Истәлекләрен «Дөньяның төрлелеге турында китап»та (Il Milione) язып калдыра. Аның бу әсәре XIV—XVI гасырлар сәяхәтчеләренә, географларына зур тәэсир ясый. Шулай ук бу әсәрне Христофор Колумбның Һиндстанга юл эзләгән вакытта үзе белән алуы билгеле.
Яшь чагы
Марко Поло якынча 1254 елда Венеция республикасында сәүдәгәр гаиләсендә туа. Аның әтисе Көнчыгыш илләре белән сәүдә итә торган була һәм Марко туганчы ук ул бертуганы Маффео белән Азия буенча сәяхәт кылып йөргән була. Алар аннан 1269 елда гына әйләнеп кайталар.
Сәяхәтләре
Аның сәяхәтләре турындагы хәтирәләре әтисенең һәм абыйсының Бәркә Хан яшәгән Болгар шәһәренә сәяхәте турындагы кереш өлеш белән башлана. Бер елдан соң алар Үкәк шәһәренә, аннары Бохарага юнәләләр. Анда Леванттан килүче илче сәяхәтчеләрне Кублай хан белән очрашырга чакыра. 1266 елда алар Кублай ханның Пекинда урнашкан сараенда хан белән очрашалар. Ул Марко Полоның әтисен һәм абыйсын кунакчыллык белән каршы ала һәм Европа илләре һәм халкы турында күпсанлы сораулар бирә. Шулай ук алар өстенә Рим папасына хат илтүне һәм Иерусалимдагы Гайсә пәйгамбәр кабереннән май китерүне йөкли. Хатта грамматика, риторика, логика, геометрия,, музыка һәм астрономиядә белемнәре булган 100 христиан кешесен җибәрүне сорап язылган була. 1269 елда ватаннарына әйләнеп кайткач, алар Папа Климент IVнең үлгәнлеген беләләр һәм яңа папа сайлау озакка сузылганга, май китерү вазифасын тизрәк үтәр өчен, 1271 елда Марконы да алып Аккрага баралар.
Алар Кытайга диңгез буенча барырга телиләр, ләкин диңгез юлы хәтәр булганга күрә, алар бу юлны сайламыйлар. Багдад, Ормуз, Бәлех, Кашгар һәм башка күпсанлы шәһәрләр аркылы алар Шанду шәһәренә барып җитәләр. Монда ханның җәйге сарае урнашкан була. Сәяхәтчеләрнең Кытайга барып җитүе һәм хан белән күрешү вакыты төгәл билгеле түгел, бу вакыйга 1271 ел белән 1275 ел арасында була. Алар Иерусалимнан китерелгән майны һәм папаның җавабын ханга тәкъдим итәләр.
Марко Полоның китабының өченче өлешендә диңгез арты илләре: Япония, Һиндстан, Шри-Ланка, Көньяк-Көнчыгыш Азия һәм Африканың көнчыгыш яры турында сөйләнә.
Ханның кунакларны ватаннарына җибәрү теләге булмаганга, алар Кытайда 15 елга якын яшиләр. 1292 елда фарсы илханы Аргун хатын сорап Кублай ханга илчелек җибәрә, шул ук елда килен белән җавап буларак җибәрелгән 14 корабтан торучы илчелеккә Поло гаиләсенә дә кушылырга рөхсәт бирелә. Шул рәвешле, алар Ормузга килеп җитеп, аннары Иран һәм Кара диңгез аркылы 1295 елда Венециягә кайтып җитәләр.
Үлеме
Марко Полоның сәяхәттән соңгы тормышы турында аз мәгълүмат сакланган. 1323 елда ул нык авыру сәбәпле ятактан тора алмый ята. 1324 елның 8 гыйнварында ул вафат була.
Бад-Либенштайн
Бад-Либенштайн (Bad Liebenstein) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Громазера (Бергамо)
Громазера — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Громазера Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лёк-Ю (Сэбысь кушылдыгы)
Лёк-Ю — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Сэбысь елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)
Рус шашкасы — Русиядә һәм якындагы чит илләрдә киң таралган уеннарның берсе. Аның дистәләгән башлангычлары бар. Дебютларның спортчылар һәм һәвәскәрләр тарафыннан аеруча киң кулланыла торганнары беренче йөрешләре һәм шулардан соң барлыкка килә торган үзенчәлекле партияләрдән алынган позиция диаграммалары белән бирелә.
GSC8134-117
GSC8134-117 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)
= “Казык” төркеме =
Казык
{| class="standard" Бик борынгы һәм шактый авыр башлангыч булса да, бу дебютның беркайчан да уенчылар репертуарыннан төшеп калганы булмады. Җаваплылык хисе һәм төгәллек — “Казык”та оттырмас өчен иң кирәге шулар.
GSC8134-117
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Борис Аполлонов
Борис Аполлонов (Борис Алексеевич Аполлонов,, — , ) — җырчы (баритон), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган артисты (1956, 1957), ТДОһБТ солисты (1950-1976).
Искәрмәләр
<references group="" responsive="">
Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)
Төс алмашынулы “Казык”
{| class="standard" “Төс алмашынулы “Казык” башлангычының борынгы классик табиясе 1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3.eg5 hf4 йөрешләреннән соң барлыкка килә. Димәк, c5 кырының “көзгедәге чагылышы” булган f4 шакмагына “казык”ны бу юлы каралар урнаштыра. Аклар “Казыгы” белән аерма бер генә темп булса да, уен бөтенләй башка төс ала.
{| class="standard" Теге яки бу дебюттагы беренче йөрешләрне һәм уен схемасын икенче төстәге шашкалар белән уйнаучы кулланса, бу башлангычның исеменә “төс алмашынулы” билгеләмәсе өстәлә. Мондый башлангычларның кайсыберсе сирәк кулланылучылар рәтенә керә, ләкин тулы канлылары да байтак. Әлбәттә, бер йөрешкә аерма булу сәбәпле, алга таба йөрешләрне һәм планнарны “күчереп алу” юкка чыга, тора-бара уен бөтенләй башка калыпка күчә. “Төс алмашынулы “Казык” дебюты да — тулысынча мөстәкыйль һәм бик популяр башлангыч.
Почмактагы казык
{| class="standard" “Казык” гаиләсенең бу үзенчәлекле әгъзасы гадәттә дебютның заманча уйналышыннан соң шашка уенының якты дөньясына туа: 1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 gf6 4.bc5 db4 5.ac5 ba5 6.gf4 fg5 7.cb6 ac5 8.db6. Шулай итеп, дебютның төп позициясе барлыкка килә, уен гадәттә каралар өчен иң көчле планның үтәлеше дип саналган '''8. ... ab4! 9.ba7 ba3''' йөрешләре белән дәвам иттерелә (диаграмманы кара). Әмма дамкага ирешергә бер генә адымы калган a7 “почмак казыгы” акларга өстенлек вәгъдә итми. Киресенчә, акларның беренче булып оттырышлы ялгыш ясавы ихтимал икән. Әйтик, теория белешмәләре “күңелгә ятышлы” 10.ab2? йөрешенең нәкъ шундый, төзәтеп булмаслык хата булуын тәкрарлый. Аның урынына 10.dc3! йөрешен ясарга кирәк, диелә. Белешмәләрдә 10.fe5 йөрешеннән соң барлыкка килә торган позиция дә анализлана.
Соков “Казыгы”
{| class="standard" Заманча “Казык”ның Василий Соков гамәлгә керткән варианты. Аның төп үзенчәлеге — c5 кырындагы “казык шашкасын”, позициянең сул флангын “үзгәртеп кору” аша, артка таба алмаштырып алу. Бу алымны СССРның күп тапкыр чемпионы булган оста башка дебютларда да яратып кулланган. Ихтимал булган йөрешләр: 1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4 gh4 4.bc5 d:b4 5.a:c5 fg5 6.ab2 ef6 7.ba3 fe5 8.d:f6 g:e7 9.gf4 b:d4 10.e:c5 hg7. Уен тигез.
Төс алмашынулы почмактагы “Казык”
{| class="standard" “Төс алмашынулы “Казык” башлангычының 1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3.e:g5 h:f4 4.ba5 gf6 5.bc3 hg7 6.cb4 вариантында каралар да үз шашкасын “почмак”ка (h2 кырына) кертеп урнаштыра ала: '''6. … fg3 7.hf4 dc5 8.bd6 cg3 9.ac7 dg3'''. Элеккеге “казык” почмакка кереп утырганчы, мондый йөрешләр ясалырга мөмкин: 10.de3 gh6 11,ab4 gh2. Позицион уен киеренке һәм тигез бара, ике яктан да төгәллек таләп ителә.
= “Шәһәрчә” башлангычлар =
Шәһәр партиясе
{| class="standard" “Шәһәр партиясе” — теориясенең нык тармакланган һәм практикасының җентекләп өйрәнелгән булуы аркасында, бу дебют мәңге популяр. Оттым дигәндә җиңелүең һәм котылдым дигәндә янә кармакка килеп кабуың мөмкин. Бердәнбер ялгыш та җитә кала. Юкка гына аны шаяртып, “шашка уенының үлеме” дип атамыйлардыр инде. Һәм “әлифба”да (дебют белешмәләрендә) барысы да бар. Кайберәүләр, шушы башлангычка багышланган талмудларны ятлап (әйтик, Түбән Новгородтан спорт остасы Юрий Кустаревның 1975 елда басылып чыккан ике томлык әсәрен), аклар белән гомер буе ничьяга уйнап йөри, диләр. Шашкачылар арасында шундый мәзәк тә бар: имештер, “Шәһәр партиясен” энәсеннән җебенә хәтле җәмәгатьчелеккә чәйнәп салган гроссмейстер Зиновий Цирикка бу башлангычны уйнау рәсми рәвештә тыелган булган...
{| class="standard" “Шәһәр партиясе”нең гадәти йөрешләреннән соң каралар еш ясый торган ялгышларның берсе алтынчы йөрештә була: 1.cd4 dc5 2.bc3 fg5 3.cb4 gh4 4.bd6 ec5 5.dc3 gf6 6.gf4 fg5? Чөнки бу очракта акларга каралар позициясен ике кисәккә бүлә торган 7.fe5! “басып керүе” мөмкин була (диаграмманы кара). Һәм акларның биш вариантлы хәлиткеч маневры котылгысыз булып китә.
Төс алмашынулы “Шәһәр партиясе”
{| class="standard" “Төс алмашынулы “Шәһәр партиясе”нең беренче йөрешләре алдарак бәян ителгән “Шәһәр партиясе”некенә охшаш: 1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.ba5 fg5 4.bc3 ge3 5.df4 ef6. Моннан соң уенчылар гадәттә 6.ab2 fg7 7.cb4 bc5 йөрешләрен ясый. Һәм акларның иң көчле планы 8.fe3! йөрешеннән башлана (диаграмманы кара).
Кире кагылган “Шәһәр партиясе”
{| class="standard" Караларның “Шәһәр партиясен” уйнарга җыенганын чамалаган аклар, бу таушалып беткән башлангычны кире кагарга ниятләнсә, 1.cd4 dc5 2.dc3 fg5 3.gh4 юлын сайлый ала. Моннан соң уен болай дәвам итәргә мөмкин: '''3. … gf4 4.eg5 hf4 5.fg3 ce3 6.ge5 bc5 7.ed6 ce5 8.cd4 ec3 9.bf2 gf6'''.
{| class="standard" Ахыр чиктә партия теориядә яхшы өйрәнелгән, стандарт калыптагы тулы симметрияле позициягә килеп ирешә: 10.fe3 ab6 11.ab2 ba5 12.bc3 hg7 13.hg3 gh6 14.gf4 ed6. Бу позиция “Кире кагылган Каулен уены” һәм “Казык” башлангычларының дәвамы буларак та барлыкка килергә мөмкин.
Классик Өер
{| class="standard" “Өер” башлангычлар гаиләсе — шашка уенында иң ишлеләрдән: “Дебют энциклопедиясе” дигән күптомлык хезмәттә авторлар аның 450 дән артык системы һәм варианты булуын раслыйлар. Бу гаиләнең анасы булган “Классик өер” дебюты l .cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 gh4 йөрешләре белән башлана (диаграмманы кара). Ике як та берсе өстенә икенчесе “өере белән” ябырыла. Әлеге йөрешләрдән соң “Классик өер”нең алты үсеш системы бар: I. 5.cd4 hg7. II. 5.cd4 fg5. III. 5.cb4 fg5. IV. 5.ab2. V. 5.cb2. VI. 5.fg5.
“Классик Өер” башлангычында караларның bc5 йөрешен мөмкин кадәр озаграк кичектереп торган чаклары да була. Бу очракта, мәсәлән, мондый йөрешләр ясалырга мөмкин: 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7 4.ba5 gh4 5.cb4 fg5 6.ab2 (I диаграмманы кара). Биредә караларның '''6. ... gf6?''' йөреше тупас ялгыш булып тора. Теория ''6. ... ef6'' йөрешен ясарга киңәш бирә. Ләкин акларның “гадәти” комбинациясе тагын да зуррак ялгыш булыр иде: ''7.fg3 hd4 8.dc3? ge3 9.cg7, чөнки гап-гади 9. ... ef6 10.ge5 df4 11.ef2 ed2! 12.cg5 hf4'' (диаграмма II) маневрыннан соң, каралар позициясенең зур өстенлекле булуы шик тудырмый. Уен гадәти схема буенча бара: ''13.bc3 bc5 14.bd6 ce5 15.ab4 ab6 16.ac7 db6 17.fe3 fd2 18.ce1 ed4! X''. Әлеге сугулы һөҗүм механизмын башкача эшләтергә кирәк: 8.bc5! (диаграмма III) ge3 9.df4 db4 10.ag7 ef6 11.ge5. Оттырган шашканы каралар берничек тә кире кайтара алмый. Уен болай тәмамланырга мөмкин: ''' 11. ... fe7 12. cd2 bc5 13.bc3! cd4 14.ed6! (диаграмма IV) db2 15.df8 bc1 16.fg5! ce3 17.ef2 hf4 18.fd4 X'''.
Саргин өере
{| class="standard" Давыт Саргин исеме белән аталган күп вариантлы һәм тармаклы башлангычның классик уйналышы 1.cb4 bc5 2.bc3 fg5 3.cd4 gf6 4.d:b6 a:c5 йөрешләре белән караларның уң флангына кичекмәстән һөҗүм итүдән гыйбарәт. Дөресен әйткәткәндә, бу башлангычны рус шашкачыларының остазы булган Василий Воронцов беренче булып куллана башлаган. Дебютның теоретик нигезләрен дә аның өйрәнчекләре Сергей Воронцов һәм Фёдор Каулен булдырганнар. Алар аны гади генә итеп — “Өер” дип атаганнар. Әмма бер варианттагы яңалыкны Давыт Саргин тәкъдим иткән. Бу партия дебютны бөтенләй башкача бәяләргә этәргеч булган. Шул сәбәпле, хәзерге заман шашкачылары башлангычның исемен дә үзгәрткәннәр.
Төс алмашынулы “Өер”
{| class="standard" “Өер” калыбындагы башлангычта каралар каршы якның уң флангына һөҗүмне беренче булып башлыйлар: 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bсЗ fe5 (диаграмманы кара). Биредә аклар карамагында ике уен системы бар: I. 4.ab2 eg3 5.hf4. II. 4.ba5 eg3 5.hf4. Икесендә дә аклар, дөрес уйнаган мәлдә, караларның һөҗүмен кире кагалар һәм кайвакыт хәтта куәтле үзәк позициягә дә ирешәләр. Бу башлангыч төрле комбинацияләргә, шашка корбан итүләргә һәм каршы як сафларын ерып үтү алымнарына бай.
{| class="standard" Мисал өчен, 1961 елда уйналган П.Святой — Л.Рамм партиясе : 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bсЗ fe5 4.ab2 eg3 5.hf4 ba5 (биредә 5. ... bc5 яки 5. ... hg7 йөрешләрен дә кулланырга мөмкин) 6.bc5 db4 7.ac5 hg7 8.fg3 gh4 9.cd4 hf2 10.eg3 gf6 11.fe5 fg7 12.g h2 hg5? (диаграмманы кара). Ниһаять, каралар көндәшләре юлына гади генә бер капкын урнаштырдылар: '''13.gf4? gh6 14.eg7 hf8 15.fh6 fg7 16. hd6 ca1'''. Ләкин шушы беркатлы ихтималлыкка өмет баглап, алар үз позициясендә тишек-тошыклы челтәр дә ясап куйдылар бит — e7-g7-g5 шашкалары! Мондый хәл шашка уенында “комбинация мотивы” дип атала. Баксаң, аның механизмы да юк түгел икән: e3 шакмагындагы ак шашка урынына a7 кырыннан кара шашканы китертү өчен, каралар өчен мәҗбүри, ә аклар өчен ирекле йөреш булдыру алымы да бар. Монысының рус телендәге атамасы — роздых. “Аз гына ял итеп алу” мәгънәсендә. Шулай булгач, алга, җәмәгать: '''13.сd6!! ес5 14.db6 fh4 15.bсЗ ас5 16.сd4 сеЗ 17.df8 X'''.
Кире кагылган “Өер”
{| class="standard" Акларның сул фланг аша һөҗүм итүгә корылган “Өер” башлангычлары гаиләсе ишле булганга күрә, аларны каралар тарафыннан кире кагу ысуллары да байтак. Василий Соков, мәсәлән, акларның 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 йөрешләреннән соң, '''3. … de5 4.f:d6 c:e5''' алмашынуын еш кулланган (диаграмманы кара).
{| class="standard" Ә менә “Классик өер”дәге симметрик үсештән тайпылу еш очрый: 1.cb4 fg5 2.gf4 bc5 3.bc3 gf6 4.cd4 de5 5.bd6 eg3 6.hf4 cg3 7.fh4 gf6 (диаграмманы кара).
{| class="standard" “Өер”дән баш тарту” темасына Татарстан шашкачылары уеныннан бер мисал. Спорт осталары Шамил Гаязов (Казан) һәм Дмитрий Повышев (Чаллы) партиясе. Мәгълүмат технологияләре кубогы ярышлары, 2012 ел.
Перельман өере
{| class="standard" Башлангычның төп идеясе: аклар да, каралар да каршы якның уң флангына һөҗүм итүне мөмкин булган кадәр кичектереп тора. Уен башта симметрик рәвештә бара: '''1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 gh4 5. cb4 fg5''' (диаграмманы кара). Бу башлангычта акларның уены бик авыр дип санала. “Санаклар чоры”на кадәр теория, 6.dc3 йөрешеннән соң гына төгәл маневрлар ярдәмендә уенны тигезләп була, ә 6.ab2 бөтенләй оттыра, дип саный иде. Хәзерге заман санак програмнары беренче фараз белән килешә, әмма 6.ab2 йөрешеннән соң да ничьяга ирешү мөмкин булуын исбат итә.
{| class="standard" Заманабызның куәтле санак програмнары белән коралланган шашка осталары элек коточкыч дип саналган башка “перельманча” позицияләрдән дә курыкмыйлар. Гаврил Колесов (Саха-Якутия) — Дмитрий Цинман (Казан) партиясе, 2012 елда уйналган, беренче ике йөреш җирәбә салып билгеләнгән : '''1.сb4 bс5 2.gf4 ab6?! 3.hg3?! fg5 4.ba5 gh4 5.bc3 gf6? 6.cd4! Мондый позицияләрдә көрәш d4 һәм e5''' кырларын контрольдә тоту өчен бара. ba7 7.ab2 fg7 8.bc3 cb4 9.ac5 db4 10.fe5 fg5. Ниһаять, аклар зур өстенлеккә ирешү комбинациясе үткәрә (диаграмманы кара).
Дьячков саклануы
Бер үк идеяләрне һәм планнарны берләштерүче башлангычның ике вариантын спорт остасы Сергей Дьячков узган гасырның утызынчы елларында уйнаган. Бу дебютны“Өер” гаиләсенең бер әгъзасы яки, һич югында, аның чит җирләргә китеп барган баласы дип санарга мөмкиндер. “Дьячков саклануы” вариантлары:
I. 1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4 bc5 4.d:b6 с:c3 5.d:b4 hg7.
II. 1.cb4 bc5 2.bc3 fg5 3.gf4 gh4 4.cd4 gf6 5.d:b6 с:c3 6.d:b4 dc7. {| class="standard" Бу башлангычлар караларның d8 кырындагы “алтын шашкасын” партия башында ук уенга кертү белән бәйле. Шул сәбәпле кайвакыт стандарт калыпларга  сыймый торган позицияләр дә барлыкка килә. Алар гадәттә тактик нечкәлекләргә корылган һәм уенчылардан зур осталык таләп итә торган була.
Селезнёв өере
{| class="standard" 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 сb4 5.ac5 db4. Бу башлангычны “Аксак” өере дип тә йөртәләр. Аны XIX гасырның беренче яртысында Мәскәүнең иң көчле шашкачысы Иван Селезнёв (“Аксак” — аның кушаматы) каралар белән уйнаганда еш кулланган. Әлеге йөрешләрдән соң, аклар гадәттә 6.fg3 йөреше белән караларны '''6. ... fe5 7.fd6 ce5''' җавабына этәрәләр. Бу позицияне (диаграмманы кара) дебютның табиясе дип санарга да мөмкин, чөнки '''6. ... gh4? йөрешеннән соң алар b4 шашкасын югалталар: 7.cd4! hf2 8.ac3'''. Акларның уены иркенрәк.
= “Төрткеле” башлангычлар =
Төртке
{| class="standard" “Төртке” башлангычының тәүге операциясе — аклар 1.cd4 fg5 2.dc5 bd4 3.ec5 db4 4.ac5 йөрешләре белән уен башында ук c5 кырына “авангард” урнаштыралар (диаграмманы кара). Борынгылар каралар белән уйнаганда моны булдырмаска тырышканнар, чөнки бу “төртке“ акларга зур өстенлек бирә дип санаганнар. Әлбәттә, мондый фикер дөрес түгел. Ләкин караларга чыннан да озак вакыт “партерда урнашып”, гаять мәшәкатьле “окоп сугышлары”, ягъни, рус шашкасы терминологиясе белән әйтсәк, ялыктыргыч позицион көрәш алып барырга туры килә. Каралар өчен ялгыш юлдан китү ихтималы зуррак. Ә акларның кайвакыт “гармонияне боза торган” әрсез алымнары да чынбарлыкта хәвеф-хәтәрсез булып чыга. Хәлбуки, партиянең мондый “халявалы” барышы теләсә кемгә дә ошап бетмәскә мөмкин. Юкка гына шашка уенының бу төренә шундый исем бирмәгәннәрдер инде...
Төс алмашынулы “Төртке”
{| class="standard" Каралар да, аклар рөхсәте белән, өстенлекле f4 шакмагына үз ”төрткесен” урнаштыра ала: 1.cd4 fe5 (яки fg5) 2.bc3 ef4 (gf4) 3.ge5 df4 4.eg5 hf4. Ләкин акларның бер темпка алданрак барган үсеше бу “чакырылмаган кунак”ка каршы кичекмәстән чаралар күрүне җиңеләйтә: 5.cb2.
Кукуев гамбиты
{| class="standard" “Төртке” дебютының Николай Кукуев (1875-1951) иҗат иткән бер тармагы. Ике як та “сират күпере” аша үтәргә тиеш була...
{| class="standard" ”Кукуев гамбиты”ндагы уенның ике як өчен дә никадәр катлаулы һәм четерекле булуына бер мисал — Вигман-Куклеев партиясе, 1973 елда уйналган (аңлатмалары гроссмейстер Владимир Вигманныкы) :
Үзәктәге “Төртке”
{| class="standard" Тарихи күзлектән караганда, “Төртке“ калыбындагы башлангычларның бу төре караларның “классик “Төртке” дебютын уйнамаска, ә акларның үз шашкасын c5 кырына барыбер, ничек кенә булса да, теләсә нинди алымнар һәм югалтулар ярдәмендә дә кертеп утыртырга тырышуы аркасында барлыкка килгән: '''1.cd4 hg5 2.gf4 gh6 3.hg3?! gh4 4.dc5 bd4 5.ec5 db4 6.ac5''' (диаграмманы кара). Соңрак бу позициягә башка йөрешләр аша да ирешә башлаганнар.
I диаграммадагы классик позиция гадәттә “Үзәктәге “Төртке” башлангычының '''1.gf4 fg5 2.cd4 gf6 3.hg3 gh4 4.dc5 db4 5.ac5 bd4 6.ec5 hg7 7.bc3 cd6 8.cb4 dc7 9.de3 fg5 10. ab2 ef6 11.ce7 fd8 12.bc3''' йөрешләреннән соң барлыкка килә. Ул ике якның да алга таба нечкә алымнар кулланып, төгәл позицион уен алып баруын таләп итә. Моның Арустамов-Вигман партиясендәге үрнәген (СССРның 1971 елдагы беренчелегендә уйналган) гроссмейстер Владимир Вигман болай анализлый : “Нормаль” уен кануннары биредә ''12. … gf6, 12. …de7, 12. … ab6'' йөрешләренең берсен кулланырга тәкъдим итә. Ләкин мин “үтә мәгънәсез” дип саналган '''12. … cb6!!''' дәвамын сайладым. Чыннан да, биредә уенның бөтен позицион кануннары бозыла: c7 терәк шашкасы такта кырыена юнәлтелә, ә a7 шашкасы һаман да артта калган рәвешендә һәм уенда катнашмый. Ләкин акларның уң флангы “тышауда” булган мәлдә, каршы яктагы a5 пункты өчен көрәш хәлиткеч төс ала. Алдагы йөрештә каралар, шул шакмакка үтеп кереп, акларны c5 кырына басарга мәҗбүр итсә, de7 һәм ed6 йөрешләре белән “яңа төртке”не юк итәләр һәм акларның уң флангын “мәңгегә” тышауда калдыралар. Димәк, хәзер аклар үзләре 13.ba5 йөрешен ясарга мәҗбүр булалар”. Партия нәкъ шулай дәвам итә дә: 13.ba5 fe7 14.ac7 bd6 (II диаграмма). Ә нигә ''14. … db6'' түгел? Вигман моны болай аңлата: “Сабырсызлык — бернигә дә яраксыз киңәшче. Акларның 15.cb4! җавабыннан соң, каралар a5 кырына баса алмыйлар инде: ''15. … ba5? 16.fe6! ac3 17.ef6 ge5 18.ef4 ge3 19.fd8 X''”. A5 “биеклеге” өчен көрәш партиядә болай дәвам итә һәм каралар файдасына тәмамлана: '''15.cb4! ab6 16.ba5 dc5! 17.ac7 db6''' (III диаграмма). Ләкин акларның үз партиясен оттырмау мөмкинлеге бар: '''18.ed2 cb4 19.cb2 ba3 20. fe5! ac1 21.ef6 (IV диаграмма) ge3 22.fa5 ch2 23.ac3'''. Ничья. Еш очрый торган финал: ике якның да үрнәк булырлык позицион уены уртак нәтиҗәгә китерүче комбинация белән тәмамлана.
Кире кагылган үзәктәге “Төртке”
{| class="standard" “Үзәктәге төртке“не дә кире кагып була икән: '''1. cd4 hg5 2. gf4 gh6 3.hg3 ba5''' (диаграмманы кара). Бу очракта караларның сул флангын “бәйләп кую” акларга бернинди өстенлек бирми: 4.gh4 de5 5.f:d6 c:c3 6.b:d4 gf4 7.e:g5 h:f4.
= “Чигенүле-чигенүсез” уеннар =
Артка кайтару уены
{| class="standard" Бу башлангычның беренче йөрешләре — 1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.cb4 ba5 4.db6 ac7 (диаграмманы кара). Аны тагын “Каралар кайтаруы” дип тә атыйлар.
{| class="standard" РСФСРның VIII беренчелегендә (Тула, 1950 ел) “Артка кайтару“ башлангычында уйналган Нәҗметдинев — Кондратьев партиясе: :
Мазурок гамбиты
{| class="standard" '''1.cd4 dc5 2.gf4 cd6 3.de5?! fd4.''' Бу башлангычны популяр дип әйтеп булмый, чөнки өченче йөрештәге “корбан” акларга шактый кыен позиция генә бүләк итә ала. “Корбан шашкасын” 4.hg3 һәм 5.gh2 йөрешләреннән соң кире кайтару авыр түгел, ләкин бу очракта аклар позициясендә җитди җитешсезлек барлыкка килә — g1 дамка кыры бушап кала һәм уң флангны саклау нык авырая.
{| class="standard"
Төс алмашынулы артка кайтару уены
Бу башлангыч тагын “Аклар кире кайтаруы” дип тә атала. Аның гадәттәге беренче йөрешләре: 1.gf4 fe5 2.fg3 gf6 3.gh4 eg3 4.hf2. Бу башлангыч каралар каршында бернинди җитди проблем куймый һәм теориядә акларның “төс инициативасы”ннан баш тартуы дип бәяләнә. Сирәк кулланыла торган дебют. “Кире кагылган “Петров уены”ның бер варианты буларак та исәпләнә. Кереш йөрешләре башкача булырга да мөмкин. Бу башлангычка “Каралар алмашынуы”ндагы 1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.ab2 йөрешләреннән соң күчеп була: '''3. ... de5 4.gh4! ed6 5.fg3''' (диаграмманы кара). Алга таба аклар үзәкне бәйдә тотучы e5 шашкасын алмаштыралар.
Кире кагылган артка кайтару
Каралар уң флангта бер шашканы артка кайтару ниятеннән баш тартсын өчен, аклар 1.cd4 dc5 2.dc3 cd6 3.ab2 вариантын куллана ала. Биредә каралар “эленеп торучы” b2 шашкасын тагын күпмедер вакыт тоткарларга тырышып (ул бит, гомуми фикерләү буенча, ихтимал булган комбинацияләрнең “төп сәбәпчесе” дип санала!), уенны '3. … bc7 яисә 3. … fg5' йөрешләре белән дәвам итәләр. Икенче йөрештән соң, уен акрынлап фланг симметриясе калыбына күчәргә мөмкин:  '''3. … fg5 4.gh4 ef6 5.fg3 bc7 6.gf4 fe5 7.df6 ge7 8.cd4 cd4 9.ac5 db4''' (диаграмманы кара).
Уен тигез. Акларның каршы як позициясен 10.ba3 йөреше белән какшатырга тырышуы тактик алым белән кире кагыла: '''10. ... ef6! 11.ac5 fg5 12.hf6 gc3 13.db4 bf2 14.ge3 hg7''' etc.
= Юллар, юллар... =
Юллар чаты
{| class="standard" Энәсеннән җебенә кадәр өйрәнелгән булу сәбәпле, спорт осталары дәрәҗәсендә үз әһәмиятен югалткан башлангыч бу. Ә һәвәскәр шашка сөючеләр өчен әле бүген дә дебют репертуарының менә дигән бер өлеше. Беренче гадәти йөрешләрдән соң (1.cd4 de5 2.bc3 (яисә dc3) ed6 3.ef4) шашкалар a1-h8 һәм h2-b8 диагональләре буйлап кисешә һәм кыр уртасында “юллар чаты” барлыкка килә.
{| class="standard"
Төс алмашынулы “Юллар чаты”
{| class="standard" Бу башлангычның беренче йөрешләре: 1.cd4 de5 2.bc3 ed6 3.gh4 dc5. Аклар, “Юллар чаты”ның 3.ef4 йөрешеннән баш тартып, караларга үз үзәген, борынгылар әйтмешли, “аркылы-торкылы бәйләп куярга” рөхсәт бирәләр. Турнирларда 3.ab2 йөреше дә кулланыла, ләкин моңардан соң инде 4.gh4 йөреше тупас ялгыш булыр иде (диаграмманы кара):
Чәнечке (Сәнәкчек)
{| class="standard" “Юллар чатын” уйнарга теләмисең икән, 1.cd4 de5 йөрешләреннән соң акларга 2.gf4 ec3 3.bd4 дип җавап кайтарырга туры килә. Һөҗүмгә ташланган e5 шашкасын “чәнечке” (“сәнәкчек”) белән эләктереп аласың (диаграмманы кара). Борынгылар телендә дебютның исеме шулай барлыкка килгән.
{| class="standard" Узган гасырның беренче яртысында уенны үрнәк буларак болай дәвам иттергәннәр: '''1.cd4 de5 2.gf4 e:c3 3.b:d4 ba5 4.hg3 fg5 5.ab2 cb6 6.bc3 gh4 7.fe5 bc7 8.gh2! ed6!''' Соңгы йөреш — каралар өчен бердәнбер кулай, калганнары партияне оттыруга илтә.
{| class="standard" 1970 нче елларда гроссмейстер Виктор Литвинович '''1.cd4 de5 2.gf4 e:c3 3.b:d4 ba5 4.cb2 fg5 5.bc3 gf6 6.ab2 gh4 7.fg5! hf4 8.eg5''' вариантын гамәлгә кертте.
= Искесе дә, яңасы да... = Бу төркемдәге тулысынча мөстәкыйль башлангычларны дөньяга килү вакыты буенча “иске-яңа” чагыштыруы гына берләштерә. Һәркайсы үзенә генә хас булган мавыктыргыч уен тәкъдим итә.
Иске партия
{| class="standard" “Казык“ һәм “Петров уены” кебек үк, бик борынгы башлангыч дип санала. Аның беренче йөрешләре — 1.cd4 dc5 2.bc3 ed6. Моннан соң аклар 3.cb4, 3.gf4 һәм 3.gh4 системнарын сайлый ала.
{| class="standard" 1.cd4 dc5 2.bc3 ed6 3.gf4 ba5 4.db6 ac5 5.fg3 fe5 6.gf2 йөрешләреннән соң, ''6. … gf6!'' каралар өчен иң кулай җавап дип санала. Ә менә '''6. … de7?''' йөреше (“алтын шашка”ны уен башында ук урыныннан кузгату!) тупас ялгыш булып тора һәм акларга “әйләнәле сугу” дип аталган комбинация алымын кулланырга мөмкинлек бирә.
Яңа башлангыч (Куперман саклануы)
{| class="standard" Гроссмейстер Исер Куперман (1922-2006), әлбәттә, бу дебютны беренче булып куллана башлаган кеше түгел. Ләкин соңрак халыкара шашка буенча күп тапкыр дөнья чемпионы булган шәхеснең '''1.cd4 bc5?! 2.db6 ac5''' башлангычын тәүге кат фәнни нигезгә куеп өйрәнгәнлеге тәгаен билгеле. Беренче-икенче йөрешләрдә үк алга таба алмашынуның уңышлы булмавы — сер түгел. Ләкин әлеге алым кулланылган бер генә башлангычның да һәлакәткә китермәве исбат ителгән инде. Спорт осталары мондый дебютларны гадәттә уенга гадәти булмаган юнәлеш кертү өчен файдаланалар.
{| class="standard" Караларның икенче йөрештә a5 кырына сугуы бөтенләй яраксыз дип санала. Караларның уң флангы аларның үз тырышлыгы белән тар-мар ителгән, һәм үзәк тулысынча төзек һәм нык позияцияле аклар кулына күчә. Осталар бу вариантны кулланмый, ә һәвәскәрләр арасында партия еш кына болай дәвам итә: '''3.bc3 ab6 4.gh4! ba7 5.hg3 dc5 6.cb2! ed6 7.ef4 de7''' (диаграмманы кара). 7. … fe7 йөрешеннән соң аклар дам кырына үтеп керә: 8.hg5 fh6 9.fe5 dh2 10.cb4 ac3 11.df8 X. Ләкин керән тормадан татлырак түгел: 8.cb4 ac3 9.db4 ba5 10.gh2 ac3 11.bb6 ac5 12.ab2! Бу позициядә караларга ике җиңелүнең берсен сайларга гына кала. Беренчесе — '''12. … cb4 13.ac5 db4 14.fe5 fd4 15.hg5 hf4 16.ga5 X'''. Икенчесе — '''12. …fe5 13.ab4! cg5 14.hd8 ed4 15.ed2 dc5 16.gf4 cb4 17.fe5 df6 18.dh4 X'''.
Төс алмашынулы “Иске партия”
{| class="standard" Аклар караларның борынгы “Иске партия”дәге беренче йөрешләрен кабатлыйлар: 1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.de3. Классик теория биредә караларга берничә систем тәкъдим итә. Һәркайсының “бабасы” белән охшашлыгы шушы йөрешләр белән тәмам була (диаграмманы кара).
{| class="standard" Бу башлангычта каршы якларның күмәк тырышлыгы белән кискен тактик уен барлыкка китерү үрнәкләре дә бар. Менә шуларның берсе: '''1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.de3 bc5 4.bc3 cb6 5.ba5 bc7?! 6.cd4! ac3 7.cd2 cd4! 8.db4 fg5 9.ec5 bd4 10.ab2 ge3 11.bc3 db2 12.ac1 ed2! 13.ec3 hg5''' (диаграмманы кара).
{| class="standard" Дебют давыллары тәмам булды, уен уртасына килеп җиттек. Ләкин киеренкелек юкка чыкмады. Уен тактасының сул ягы “туңдырылган”, анда бер генә шашканы да кузгатырга ярамый: '''14.fe3 gh4 15. ef4 hf2 16.ge3 hg7 17.hg3 gf6 18.gh4'''. Аклар караларны кысрыклый, сулыш алырга да ирек бирми. Ләкин аларның позициясе “челтәрсыман”, һәм каралар карамагында бу тишек-тошыклардан файдалану әмәле бар: '''18. …fg5!! (диаграмманы кара) 19.hf6 eg5 20.fh6 fg7 21.hc5 cb6 22.ac7 df2'''. Акларда хәзер җанны тәндә саклап калу кайгысы гына: 23.bc5 fe1 24.cb4 ea5 25.cd6 fd8 26.cd2 df6 27.dc3 fa1 27.de7 =.
= Павел Бодянский мирасы =
Бодянский уены
{| class="standard" Бу дебют — Киевта гимназия укытучысы, Русиядә шашка уенын популярлаштыручы һәм империядә беренче шашка журналын нәшер итүче Павел Бодянский (1857-1922) мирасы. Тәҗрибәле спортчылар һәм шашка уенын тирәнтен өйрәнергә теләгән һәвәскәрләр өчен.
Кемпбелл (Флорида)
Кемпбелл  — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)
Бодянский уены
{| class="standard"
{| class="standard" Соков-Азимов партиясе, 1932 елда уйналган: 1.ab4 ba5 2.ba3 cb6 3.ab2 bc5 4.ed4 ce3 5.fd4 dc5 6.db6 ac7 7.cd4 hg5 8.bc3 gh4 9.gf2 fg5 10.de3 gh6 11.cd2 hg7 12.dc5 ef6 13.cd4 de7. Рольләр алмашынган: Азимов “соковча” уйный, ә аның танылган көндәше “гадәти” үзәк һөҗүме алып бара. Әмма моның асыл мәгънәсен ул үзе генә белә. '''14.gf4 ed6 15.ce7 fd8 16.dc3 gf6 17.ba5 fe7 18.cb4 ed6 19.dc5! de7? 20.hg3! fe5'''. Һәм утызынчы елларның иң көчле уенчысы Василий Соков һич көтелмәгән комбинация үткәрә: 21.ab6!! (диаграмманы кара) '''21. … cc3 22.ed4!! gg1 23.dd8 hf2 24.eg3 db4 25.ac5 gb6 26.dd2 X'''.
Кемпбелл (Флорида)
Географиясе
Кемпбелл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Бах-Джага
Бах-Джага (Джага) (Бохь-ЖагӀа) — Россия территориясеннән ага торган елга. Чечен Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ахко елгасының уң ярыннан 9,5 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сунжа елгасы, Аргун елгасы койганчы урындан тамагына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе елгалары бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)
Төс алмашынулы “Бодянский уены”
{| class="standard" “Төс алмашынулы “Бодянский уены”ның “төрткеле” системында (1.cd4 hg5 2.gh4 gh6 3.dc5 bd4 4.ec5 cb4 5.ac5 йөрешләреннән соң) '''5. … fg7''' дәвамы каралар өчен иң көчле вариант дип санала. Уен гадәттә болай дәвам иттерелә: '''6.bc3 cd6 7.cd4 bc7 8.de5! bd4 9.ec3'''. Соңгы алмашыну мәҗбүри дисәң дә була (моннан тыш, 8.hg3 йөреше акларга тигез уен бирә), чөнки “табигый” 8.ab2? (диаграмманы кара) йөрешен каралар җиңүле комбинация белән кире кага: '''8. … ed6! 9.ce7 gf4! (“артык” шашкалардан арыну йөрешләре!) 10. ee3 fg5 11.hf6 ga1 X'''.
Икеләтә “Бодянский уены”
Бу башлангычны тагын “Кире кагылган Бодянский уены” дип тә атыйлар. Аның беренче йөреше генә “мәҗбүри” — 1.ab4 hg5. Шуннан соң шашка океанында “ирекле йөзү” башлана. Биредә башлангычның ике төп вариантына — икенче-өченче йөрешләрдә шашка сугулы (1.ab4 hg5 2.gf4 bc5 3.f:h6 c:a3) һәм мондый алмашынусыз (1.ab4 hg5 2.ba5 gh4) дәвамнарына мисаллар китерелә. {| class="standard" “Икеләтә” яки “кире кагылган” дигән билгеләмәләр шашка дебюты исемнәрендә еш кына каралар акларның тәүге йөрешләрен симметрик рәвештә кабатлаган очракта кулланыла. Ләкин, аңлашыла ки, мондый тәңгәллек озакка бармый: үз башыңны эшләтергә дә вакыт җитә. Мондый башлангычларда иҗади рухлы уенчылар өчен яңа офыклар ачыла. Түбәндәге партияләр моңа куәтле дәлил булып тора. I.
{| class="standard" Югарыда күрсәтелгән алмашынулы вариантта аклар сул фланг шашкаларын уенга чыгаручы 4.cd4 йөрешен кичектереп тә тора алалар. Мәсәлән, 4.hg3 ab6 5.gh4 йөрешләре аша. Аңлашыла ки, сул флангны иртәме-соңмы барыбер үстерергә туры киләчәк. Ләкин бу очракта теория караларның, позиция симметриясен уйлап-нитеп тормыйча, сукырларча саклап, '5…. ba5 6.gh2 ba7 7.cd4 cb6 8.bc3 bc5 9.db6 ac7' йөрешләре белән “көтеп утырып маймыллануын” кире кага, мондый тактиканың, темплар саны тигез булуына карамастан, караларны бик авыр позициягә китерүен раслый. Караларга, уен мөмкинлекләрен тигезләү өчен, симметрияне боза торган '''5. … fe5!''' йөреше белән башланучы актив уен стратегиясен кулланырга тәкъдим ителә. (III диаграмманы кара) III.