cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шашка уены атамалары
Күпчелекне сугу кагыйдәсе
Халыкара, Бразилия, итальян, Канада, француз һ.б. кайбер шашка төрләрендә, шашкаларны төрлечә сугу ихтималы булган очракта, иң күп сандагы сугуның мәҗбүри булуы. Итальян шашкасында, моңа өстәп, иң күп сандагы дамнарны сугу мәҗбүрилеге дә бар, калганнарында шашкаларның “сыйфаты-дәрәҗәсе” исәпкә алынмый.
= Л =
Латрункули
Латру́нкули — борынгы Румдагы шашка уены. Бу атама латин теленең “латро” (сугышчы, ялланган солдат) сүзеннән килеп чыккан, дип фаразлана. Латрункулида өч төрле фигура булган: гади, йөремсәк һәм “өметен өзгәннәр”. Бүгенге телгә күчерсәң, гади шашкалар, дамнар һәм... бикләп куелганнар, беркая да йөри алмаганнар. = Н =
Наполеон һөҗүме
Французлар, 100 шакмаклы тактадагы шашка уенында бу күрекле комбинацияне тәүге кат Наполеон Бонапарт үзе үткәргән, дип саный. Моңа анык дәлилләр юк, әмма император-сәргаскәрнең чыннан да оста шашкачы булуы һәм, орыш-бәрелешләр тынып торган чакта, мавыгып уйнавы — тарихи факт. Бу хакта аның замандашлары да язып калдырганнар. Наполеон исеме белән атап йөртелгән сугулы һөҗүмнең финал йөрешен тактаның озын флангындагы 31 шашкасы ясый. Аның беренче “мәҗбүри” сугуларыннан соң әлеге шашка 22, 33 һәм 24 кырларына эләгә. Аннары аның дам кырларына таба сугулы хәрәкәте 13 яки 15 шакмаклары аша үтә. Һәм бу бормалы-сырмалы сугу 2 яисә 4 кырында тәмамлана. Димәк, соңгы йөрештә, дам кырларына барып җиткәнче, 5 шашкага кадәр сугып була. “Теоретик максимум” — 8 шашка. 64 шакмаклы тактада моңа охшаш комбинация әлегә бер генә партиядә дә үткәрелмәде. Ләкин аның теоретик яктан мөмкин булуы исбат ителгән. Әлбәттә, финал сугуында дүрт шашка гына алырга мөмкин, чөнки бишенчесен “урнаштырырга” тактаның киңлеге җитми. Наполеонча сугулы һөҗүмнең кече тактадагы беренче үрнәге 2005 елда, Беларусь Җөмһүрияте беренчелегенең Кондраченко-Валюк партиясендә ихтимал иде. Гроссмейстерлар уенының башлангыч йөрешләре: '''1.ab4 de5 2.ed4 hg5 3.ba5 ed6 4.gh4 gh6! 5.ba3 gf4 6.de3 f:b4 7.a:g5 e:c3 8.fg3 h:f4 9.g:e5 bc5 10.ef6'''. Моннан соң партия болай дәвам итте: '''10. …cb4 11.hg5 ba3 12.gh6 ab6 13.hg3 bc5 14.gf4 cd6 15.gf2 cb4 16.fg3! dc5 17.fe5! cd4 18.gf4'''. Бу хәлиткеч мизгелдә Валюк мөмкин булган йөрешләрнең иң көчлесен ясады — ''18. … fe7!'' Һәм шул сәбәпле акларның “Наполеон һөҗүме” булмый калды. Шул еллардагы төп көндәше белән бергә “тарихка керү” өчен, каралар белән уйнаган Андрей 18…bc7? йөрешен сайларга тиеш иде (II диаграмма). “Гади оттырышлы” вариантларны төшереп калдырсаң, “Наполеонча хәрәкәт” алга таба болай дәвам итәр иде: '19.ab6! ca5 20.ed6 cb2 21.ae5 bc3 22.ef2 cb2 23.fe3 ab4' (III диаграмма). Ниһаять, барысы да әзер: '24.dc7! db6 25.fe7 fd6 (IV диаграмма) 26.ea1 X'.
= М =
Мәҗбүри йөрешләр җирәбәсе
Мәҗбүри йөрешләр җирәбәсе — уен башлангычын җирәбә ярдәмендә билгеләүнең икенче төре (тагын берсе — “очучы шашкалар”). Халыкара шашка федерациясенең махсус җәдвәле буенча көндәшләрнең гадәти башлангыч позициядә ясалырга тиешле бер, ике яки өч йөреше билгеләнә. Җәдвәл “Башлангычлар исемлеге"нең “Яңа офыклар” бүлегендә бирелгән. Уен шул рәвешле барлыкка килгән позициядән башлана. Шашка уенының бу төре осталар жаргонында урысча “ходилка” дип атала.
= О =
Олимпик
Акларның 40 һәм 45, караларның 6 һәм 11 шашкаларыннан торган колонна. Позицион уен барышында да, төрле сугулы һөҗүмнәр һәм комбинацияләр үткәргәндә дә зур роль уйный. Шуңа күрә уенчылар әлеге кырлардагы шашкаларны мөмкин кадәр озаграк тотарга тырышалар.
Олы юл
Шашка уеннары тактасында кара шакмаклардан торган иң озын юл; 64 шакмаклы тактада a1-h8, 100 шакмаклы тактада 46-5 диагональләре. “Олы юл”ның шашка уенындагы әһәмиятен уен кагыйдәләрен быел гына өйрәнгән кеше дә белә. Әйе, 100 шакмаклы тактадагы халыкара шашка уенында 46-5 диагоналенең әһәмияте катлаулырак эндшпильләрдә генә чагыла. Биредә башка таләп беренче урында тора: өстенлекле якның ким дигәндә дүрт берәмлеге булырга тиеш. {| class="standard" Ә менә 64 шакмаклы тактада, өч дам белән каршы якның ялгызак дамын җиңәр өчен, a1-h8 диагонален дам куеп кулга төшерү — иң беренче шарт. Калганы, гади шашкаларны дамга үткәргәч, “Петров өчпочмагы” яки Гоняев штыгы” ярдәмендә хәл ителә. Сугышчылар саны буенча оттырып баручы дамга үтмәгән гади шашкаларны икелек яисә өчлек юлларының өске ягыннан тоткарлап торуга ирешергә тиеш. Кайбер очракларда, гади шашкалар бу киртәне үткән булса да, өстенлекле якның дамы комачаулау арксында, партияне оттырмау мөмкинлеге була. Диаграммада күрсәтелгән позициядә уен нәкъ шундый финалга килеп ирешә. Гыйбрәтле һәм практик уенда бик кирәкле алым бу.
Оппозиция
Оппозиция — ак һәм кара шашкаларның бер үк асма рәттә (вертикальдә) капма-каршы торуы. Оппозициягә басу — йөреш каршы якта булган хәлдә, үз шашкаларыңның көндәш шашкалары белән очрашып капма-каршы урнашуына ирешү. Бу очракта каршы як үз шашкаларын беренче булып корбан итә башлаячак. Моның киресе — оппозициягә эләгү, димәк, көндәшнең шул ук алымны кулланып, үз шашкаларын оппозициягә бастыруы. Оппозициянең төп кагыйдәсе: шашкалар алмашыну оппозицияне үзгәртә ала. I диаграммадагы торышта (аклар йөреше) оппозиция каралар файдасына: '''1.gf2? ef4 2.hg3 fh2 3.fe3 hg1 4.ef4 gh2 X'''. Ләкин '''1.hg3! hf2 2.ge3''' алмашынуыннан соң киресенчә — оппозиция аклар кулына күчә һәм кара шашка һәлак була. Бу — “турыдан-туры” дип аталган ысул белән алмашыну. Ә менә II диаграммадагы “шуышулы” алмашыну каралар файдасына булган оппозицияне үзгәртми. Аклар йөреше булса, эш бик тиз бетә: 1.hg5 fg3 2.fh4 hf4 X. Каралар йөреше булса да, акларның хәлләре мөшкел: '''1. ... fg3 2.fe3 gh2 3.ed4 hg1 4.de5 gc5 5.ef6 cd4 6.fe7 df6 7.eg5 hf4 X'''. Акларның башка мөмкинлеге уенны тизрәк тә тәмамлый: 2.hg5 ge1 3.gf6 eh4 X. III диаграммадагы позициядә кемнең башлап йөрергә тиеш булуы мөһим түгел, аклар барыбер җиңә. Чөнки аларның ике вариантлы “алмашыну кагыйдәсен”нән кирәгенчә файдалану мөмкинлеге бар. Аклар йөреше булса: 1.gf2 fe7 (1. ... fg7 2.hg3 gf6 gf4 X) 2.fe3 ef6 3.ef4 hg3 4.fg5 fh4 5.hf4 X. Каралар йөреше булса: '''1. ... fe7 2.hg3 hf2 3.ge3 X'''. Шашкалар бер үк асма рәттә урнашты: кем башлап йөрсә, шул җиңелә. IV диаграммада аклар дамга ыргылучы d2 кара шашкасын үз дамын корбан итеп алмашыну аша җиңүгә ирешә алмыйлар, чөнки оппозиция каралар файдасына: '''1.bc3? db4 2.ac3 hg5 3.cd4 ab6 4.de5 gf4'''. Ничья. Димәк, йөрешне караларга тапшыру алымын кулланырга кирәк: 1.gf4! Хәзер каралар c1 кырына дам куя алмыйлар, чөнки ''1. ... dc1 2.ba3 cg5 3.ab6 ac5 4.ah4 X''. Ә '''1. ... de1 йөрешеннән соң оппозиция аклар файдасына: 2.bc3 db4 3.ac3 ab6 4.cb4 X'''. Караларның a7 яки h6 шашкаларының берсен корбан итүеннән соң, аклар теоретик җиңүле уен азагына ирешә.
“Очкалаклы шашка”
“Очучы шашкалар”ны кара.
“Очучы шашкалар”
Уен башлангычын җирәбә кулланып билгеләү төре. Халыкара шашка федерациясе раслаган җәдвәлне кулланып, җирәбә үткәрелә, акларның һәм караларның (кайвакыт бер генә якның) берәр шашкасы, үзенең “классик урыны”ннан тактаның башка кырына күчерелә. Уен яңа позициядән башлана. Шашка уенының бу төре осталар жаргонында урысча “леталка” дип атала.
= Ө =
Өчлек юллары
64 шакмаклы шашка тактасының “олы юл” янәшәсендәге a3-f8 и c1-h6 диагональләре (олы өчлек юллары) һәм аларны тоташтыручы a3-c1 һәм f8-h6 “сукмаклары” (кече өчлек юллары). {| class="standard" Ак шашкалар — “өчлек юллары”нда, кара шашкалар — “олы юл”да, юллар кисешкән уртак кырларда — кара төстәге атлар.
= П =
Петров өчпочмагы
Өч дам белән бер дамны җиңү алымы. Русия-совет шашка әдәбиятында “Петров өчпочмагы” дип аталган алымны чынбарлыкта испан уенчысы Педро Руизо Монтеро 1591 елда нәшер ителгән китабында тәкъдим иткән булган. Ә мәскәүле Александр Петровның плагиатлы “иҗат җимеше” 1827 елга карый (“Руководство к основательному познанию шашечной игры, или искусство обыгрывать всех в простые шашки” китабында ). Испан һәм урыс шашкалары кагыйдәләре арасындагы аерымлыклар уенның бу стадиясенә берничек тә тәэсир итми. Әлбәттә, Кояш хәтле Кояш белән күктән яуган кар да үзебезнеке булгач, “өчпочмак” та чит нәрсә түгел инде... “Өчпочмак ясау”ның технологиясе бик гади: башта ялгызак дамны “икелек юл”дан кысрыклап чыгарырга кирәк. Аннары, “олы юл”ны һәм икелек диагональләрен саклап калган хәлдә, ялгызак дамны “өчлек юлы”ннан да куып чыгарырга кирәк була. Бичара дамны тотар алдыннан, тактада диаграммалардагы позицияләрнең берсе барлыкка килергә тиеш. Хәлбуки, өч дам “олы юл”ны да, икелек һәм өчлек юлларын да үз кулында тота. “Өчпочмак” төзүнең бөтен мәгънәсе дә шунда. Аны теге яки бу якка 90 градуска яки бөтенләй 180 градуска да борырга мөмкин. Ихтимал булган дүрт очпочмакның һәркайсы максатка ярашлы: дамнарның берсен-икенчесен бирәсең дә, ялгызак дамны “ашыйсың”.
Позицион корбан
Позицион корбан — каршы якның мөмкинлекләрен нык чикли һәм көндәш өчен җитди кыенлыклар тудыра торган уен алымы. “Филиппов-Блиндер уены”ның “Шмульян-Маркачёв варианты” дип аталучы  тармакланышында мондый корбан ике мәртәбә кулланыла торган позиция барлыкка килергә мөмкин. Бу корбаннарның беренчесен нәкъ менә шул осталар тәкъдим иткән булган. 1.cb4 fg5 2.ed4 dc5 3.bd6 ee3 4.fd4 gh4 5.ab4 hf2 6.ge3 hg5 7.bc3 gf6 8.bc5 cd6 9.ce7 fd6 10.ab2 hg7 11.ba3 gh6 12.hg3 de5 13.ab4 de7 14.gh4 ba5 15.bc5 (I диаграмманы кара). {| class="standard" Биредә каралар өчен бердәнбер дип тоелган '15. … ed6' алмашынуы аклар алдында бернинди проблем куймый.
Позицион уен
Үз шашкаларыңның торышын яхшыртуга һәм позицияңнең өстенлекле якларыннан файдалануга юнәлтелгән уен алымнарын куллану системы.
Позицион уенның максатлары һәм иң мөһим алымнары: 	үзәкне яулап алу яисә каршы якның үзәктә урнашкан шашкаларын камалыш халәтенә дучар итү; 	артта калган шашкаларны уенга кертү өчен шартлар тудыру (аклар өчен а1 һәм b2 кырларындагыларны), каралар өчен h8 һәм а7 кырларындагыларны); 	уң һәм сул флангларда шашкаларны бертигез санда урнаштырырга тырышу һәм каршы якка фланларның берсендә дә өстенлек бирмәшскә тырышу; 	уен башында дам кырларындагы шашкаларны хаҗәтсез һәм сәбәпсез урыныннан кузгатмау; 	терәксез позицияне һәм алгы пландагы шашкаларны булдырмау; 	стратегик яктан мөһим булган кырларны яулап алу; 	каршы як позициясендәге кимчелекләрдән файдалану һәм, комбинаөия мотивлары ббарлыкка килгәндә тиешле тактик чаралар әзерләү; 	үзәктә яисә флангларның берсендә дамга үтеп керү өчен шартлар тудыру; 	шашкалар оппозициясен үз файдаңа булдыру, каршы як файдасына булган оппозицияне үзгәртү өчен алмашынулар һәм башка чаралар әзерләү; 	каршы якның аерымланып калган шашкаларына һөҗүм оештыру, үзеңнең алга киткән шашкаларыңны саклау чараларын күрү. I диаграммадагы классик позиция гадәттә “Үзәктәге “Төртке” башлангычының '''1.gf4 fg5 2.cd4 gf6 3.hg3 gh4 4.dc5 db4 5.ac5 bd4 6.ec5 hg7 7.bc3 cd6 8.cb4 dc7 9.de3 fg5 10. ab2 ef6 11.ce7 fd8 12.bc3''' йөрешләреннән соң барлыкка килә. Ул ике якның да алга таба нечкә алымнар кулланып, төгәл позицион уен алып баруын таләп итә. Моның Арустамов-Вигман партиясендәге үрнәген (СССРның 1971 елдагы беренчелегендә уйналган) гроссмейстер Владимир Вигман болай анализлый : “Нормаль” уен кануннары биредә ''12. … gf6, 12. …de7, 12. … ab6'' йөрешләренең берсен кулланырга тәкъдим итә. Ләкин мин “үтә мәгънәсез” дип саналган '''12. … cb6!!''' дәвамын сайладым. Чыннан да, биредә уенның бөтен позицион кануннары бозыла: c7 терәк шашкасы такта кырыена юнәлтелә, ә a7 шашкасы һаман да артта калган рәвешендә һәм уенда катнашмый. Ләкин акларның уң флангы “тышауда” булган мәлдә, каршы яктагы a5 пункты өчен көрәш хәлиткеч төс ала. Алдагы йөрештә каралар, шул шакмакка үтеп кереп, акларны c5 кырына басарга мәҗбүр итсә, de7 һәм ed6 йөрешләре белән “яңа төртке”не юк итәләр һәм акларның уң флангын “мәңгегә” тышауда калдыралар. Димәк, хәзер аклар үзләре 13.ba5 йөрешен ясарга мәҗбүр булалар”. Партия нәкъ шулай дәвам итә дә: 13.ba5 fe7 14.ac7 bd6 (II диаграмма). Ә нигә ''14. … db6'' түгел? Вигман моны болай аңлата: “Сабырсызлык — бернигә дә яраксыз киңәшче. Акларның 15.cb4! җавабыннан соң, каралар a5 кырына баса алмыйлар инде: ''15. … ba5? 16.fe6! ac3 17.ef6 ge5 18.ef4 ge3 19.fd8 X''”. A5 “биеклеге” өчен көрәш партиядә болай дәвам итә һәм каралар файдасына тәмамлана: '''15.cb4! ab6 16.ba5 dc5! 17.ac7 db6''' (III диаграмма). Ләкин акларның үз партиясен оттырмау мөмкинлеге бар: '''18.ed2 cb4 19.cb2 ba3 20. fe5! ac1 21.ef6 (IV диаграмма) ge3 22.fa5 ch2 23.ac3'''. Ничья. Еш очрый торган финал: ике якның да үрнәк булырлык позицион уены уртак нәтиҗәгә китерүче комбинация белән тәмамлана.
= Р =
Рәшәткәле позиция
"Рәшәткә", "иләк", "челтәр" яки "рәшәткәле позиция" — шашкаларның уен тактасында бер-бер артлы түгел, ә рәшәткәшсыман "ара калдырып" урнашкан булуы. Еш кына рәшәткәле позиция төрле комбинацияләр үткәрү өчен "чимал" булып тора. Әмма комбинация үткәрүче як, шашкалар бертоташ масса булып торган хәлдә дә, үз шашкаларын корбан итә-итә, каршы як позициясендә "челтәр" барлыкка китерә ала. Менә шундый уен алымына бер мисал. Аклар, сигез шашканың җидесен корбан итеп, каралар позициясендә "иләк" ясый һәм җиңә:
'''1.ef2! g:e1 2.fg5! h:d2 3.dc5! b:b2 4.bc5 d:b4 5.gf2 e:g3 6.h2:d6:f8:c1:d6:b8 X'''
= С =
“Сабыр итү” йөреше
Позицияне кискен үзгәртми торган йөреш. Цугцванг халәте туу мөмкинлеге булган позицияләрдә аеруча файдалы алым. Уен иркенрәк булганда, көндәшнең планнарын ачыклау өчен дә кулланыла. Ә инде, каршы як синең шашкаларыңа һөҗүм итү аркасында, комбинация үткәрү мөмкинлеге туса, "сабыр итү" йөреше үз позицияңне тиешенчә үзгәртү (комачаулаучы шашканы читкә алып кую, колонналар төзү, тозак кору) өчен кирәк була. {| class="standard" Бу позиция — “Үзәктәге төртке” башлангычының табиясе, акларның алтынчы йөрешеннән соң барлыкка килә. Биредә караларның '''6. … hg7''' “сабыр итү йөрешен” теория иң көчлеләр рәтенә кертә. Аклар уен планын үзләре сайлап алырга тиеш була.
Сәнәк
Уен азагында ялгызак дамның уң һәм сул яктагы ике борт шашкасын арткы тарафтан тоткарлавы. Уен такталарында “сәнәк”нең берничә варианты барлыкка килә ала. 64 шакмаклы тактада: I. гади шашкалар — a7 һәм h6 (h4) кырларында; ялгызак дам — d8 (e7) кырларында. II. гади шашкалар — a5 һәм h6 (h4) кырларында; ялгызак дам — e7 (d6) кырларында. 100 шакмаклы тактада: I. гади шашкалар — 6 һәм 20 (30) кырларында; ялгызак дам — 2 (7) кырларында. II. гади шашкалар — 16 һәм 10 (20, 30) кырларында; ялгызак дам — 3 (8, 12) кырларында. III. гади шашкалар — 26 һәм 10 (20, 30) кырларында; ялгызак дам — 9 (13, 18) кырларында. Бу торышларның барысында да, гади шашкалар башлап йөрергә тиеш булса, ялгызак дам җиңүгә ирешә. {| class="standard" Шашка “сәнәкләре”нең практик уенда аеруча еш “саплана” торганы. Ул гадәттә, ике шашка капма-каршы флангларда дамга ыргылган очракта, аларның берсен, бер шашканы корбан итеп, артка кайтарганнан соң барлыкка килә.
Сәнәкчек (Чәнечке)
I. Урыс шашкасының 1.cd4 de5 2.gf4 йөрешләреннән торган башлангычы.
Симметрия
Ләкин бу кагыйдәдән тактик сәбәпләргә нигезләнгән искәрмәләр дә бар. Симметрик позицияләрнең тагын бер классик үрнәге “Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)” мәкаләсендә [] китерелгән. Ул төрле дебют системаларында миттелшпилдән соң барлыкка килергә мөмкин.
Сугулы һөҗүм
Шашка уеннарының барлык төрләрендә дә еш очрый торган, стандарт калыптагы гадәти комбинацияләрнең гомуми атамасы. {| class="standard" '''1.ab4! ca3 2.fg5 hf4 3.ea7 X'''.
{| class="standard" '''1.cd4! ec3 2. ed2 ce1 4.cb2 ac1 5.gf2 eg3 6.hf4 cg5 7.hb6 X'''.
Сул флангтагы “тышау”
Бу төр позицияләр урыс шашкасында “Бодянский уены”, “Төс алмашынулы Бодянский уены”, ”Блиндер уены” кебек башлангычларда барлыкка килергә мөмкин. Классик кануннар буенча иң беренче чиратта уенга кертелергә тиешле флангны үз теләгең белән хәрәкәтсез итү — үтә җаваплы уен алымы. Ләкин мондый “тышау” каршы як өчен дә проблемнар тудыра, гәрчә аның уены иркенрәк һәм уен планнарын сайлап алу мөмкинлекләре күбрәк булса да. Диаграммадагы позиция караларның пассив һәм максатсыз уены, берничә тапкыр көчле йөрешләрдән баш тартуы аркасында барлыкка килгән (Беляевский-Белкин партиясе, Беларусьның 1978 елгы беренчелегендә уйналган). Нәтиҗәдә хәзер каралар акларның “туңдырылган” сул флангын үзләре үк тергезеп җибәрү мәҗбүрияте алдына килеп басканнар. {| class="standard" Ләкин каралар, ''11. … dc5 12.bd4 ec5 йөрешләре белән каршылык күрсәтүчән һәм максатчан уен башлау урынына, партиядә тагын бер пассив һәм инде бөтенләй оттыручы йөреш ясаганнар: '11. … bc5?'''. Акларның 12.ef2! җавабыннан соң аларның дам кыры алдында “эленеп торган” f6 һәм g7 шашкалары хәрәкәтсез кала һәм уң флангтагы терәк шашкаларны урыннарыннан кузгатырга туры килә: '''12. … cb6 13.gh4 ba7'''.
= Т =
Такта
{| class="standard"
Темплар саны
Теге яки бу якның үз шашкаларын уен тактасы киңлегендә алдарак яки арттарак урнаштыру дәрәҗәсен билгеләүче тулаем чагыштырма арифметик үзлек. Темплар саны болай билгеләнә (гадәттә каралар йөрешеннән соң): беренче рәттәге шашкаларның һәркайсына “бер“ саны беркетелә, икенче рәттәгеләргә — “ике” саны, өченче рәттәгеләргә “өч” саны һ.б. Шуннан соң бөтен шашкаларга беркетелгән саннарның суммасы исәпләнә. 64 шакмаклы тактадагы башлангыч позициядә ике якның да темплар саны 24 кә тигез (1х4+2х4+3х4=24), 100 шакмаклы тактадагысында — 50 гә. Темплар санын башкача, бигрәк тә халыкара шашка уенында, “үсеш бәяләмәсе” дип тә атыйлар.
Темп оту
Темплар санын арттыручы алмашыну үткәрү. Темплар санының артуы яки кимүе алмашынуның кайсы рәтләрдә һәм нинди юнәлештә үткәрелүенә бәйле. Уен башындагы алга таба алмашыну темплар санын икегә арттыра, мәсәлән, 1.cd4 fe5 2.df6 ge5 яки 1.cd4 bc5 2.db6 ac5 йөрешләреннән соң. Һәм киресенчә, караларның 1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.cb4 ba5 4.db6 ac7 йөрешләре нәтиҗәсендә артка таба алмашынуы аларның позициясендәге темплар санын икегә киметә. Мондый алым, темплар санын арттырудан аермалы буларак, “запас темп оту” дип атала. Уен уртасында шул ук рәтләрдәге башка алмашынулар да темплар санын югарыдагыча үзгәртә. Алга таба алмашыну бер рәткә алгарак (дөресрәге, уен тактасының урта сызык янындагы кырларында) үткәрелгән очракта (әйтик, 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 сb4 5.ac5 db4 йөрешләре белән), якларның темплар санындагы аерма яки тигезлек үзгәрешсез кала. Темплар санының күбрәк яки азрак булуы өстенлек тә, кимчелек тә булырга мөмкин. Барысы да позициянең характерына һәм мөмкинлекләренә бәйле.
Терәксез позиция
Каршы як шашкаларына алмаштыру өчен, бортларда, арткы яки алгы якта тиешле “нигезе” булмаган, такта уртасында “асылынып тора торган” шашкалар. {| class="standard"
“Тизләтелгән уен” варианты
Партия барышында уенчыларның берсе яки кайвакыт ике як та мәҗбүри рәвештә ясый торган бердәнбер йөрешләр сериясе. Аны “форсажлы вариант” дип тә атыйлар. Мондый уеннан читкә тайпылырга тырышу йә бөтенләй мөмкин булмый, йә уенчыны (уенчыларны) партияне оттыруга яки күпкә начаррак позициягә китерә. Тизләтелгән уен тәмамлангач, теге яки бу як тотрыклы өстенлеккә ирешә яисә уен тигезләнә һәм партияне мәҗбүри булмаган йөрешләр белән дәвам итү мөмкинлеге туа. Тизләтелгән уен алымы партия башлангычларының байтагында очрый. Диаграммаларда — шуларның вариант башындагы һәм азагындагы позицияләре. I-II диаграммаларда — “Шәһәр партиясе”нең “алмашынулы” дип аталган варианты. Ул 1.cd4 dc5 2.bc3 fg5 3.gf4 gh4 4.cb4 ba5 йөрешләреннән соң барлыкка килә (I диаграмма). Уен комплектының яртысы юкка чыга: 5.bd6 cc3 6.db4 ac3 7.cb2 hg3 8.fh4 ef6 9.bd4 fg5 10.hf6 gc3 11.fe5 fe7. Биредә каралар ''11. ... hg5 йөрешен дә куллана алалар, әмма бу очракта уен артык гадиләшә: 12.ed4 gf4 13.eg3 ce5 14.gf4 eg3 15.hf4''. Шуңа күрә каралар гадәттә '''11. ... fe7 мөмкинлеген сайлыйлар: 12.ed4 ed6!''' Башка йөрешләр каралар партиясен оттыра. 13.db2 df4 14.gf2(II диаграмма). Партия катлаулы эндшпильгә күчә. III-IV диаграммаларда — “Мазурок гамбиты”ның “тизләтелгән” дәвамы.'''1.cd4 dc5 2.gf4 cd6 3.de5?! fd4. 4.hg3 ba5 5.gh2 cb4!''' (III диаграмма) Әлбәттә, караларның уенны “ашыкмыйча” дәвам итү мөмкинлекләре дә бар. Бу очракта да аларның уены тотрыклы һәм хәтта кайвакыт өстенлекле дә булып китә. Әмма акларның позициясендә g1 дам кырының бушап калуы комбинацияле “тизләткеч”не эшләтеп җибәрергә өнди: '''6.ec5 ab6 7.ca7 bc3 8. db4 ac3 9. bd4 de5 10. fd6 eg1 11. ab4 gf2! 12.gh4 fc5! 13.bd6 hg5 14.hf6 gc7''' (IV диаграмма). Уен кырының бушап калуына карамастан, аклардан уяулык һәм дөрес юнәлеш сайлау таләп ителә. V-VI диаграммаларда — “Бодянский уены”ның бер вариантыннан “форсаж”. 1.ab4 ba5 2.ba3 ab6 3.ab2 de5 4.ed4 ed6 5.de3 fe7 6.cd2 ef4 7.ge5 df4 8.eg5 hf4 9.fe3 fg5 (V диаграмма). Караларның соңгы йөреше акларны дамга үтәргә чакыра: 10.hg3 fh2 11.ef4 gc1 12.ed2 cc5 13.bh6 cd6!. Ак дам урынына караларның өч гади шашкасы бар. Уен материалының мондый нисбәте гадәттә ике якка да тигез уен азагы вәгъдә итә. Әмма бу позициядә каралар шуннан артыгына дәгъва кыла алмый да. Аклар, сул флангтагы шашкаларын уенга кертеп бетерә алса, зур өстенлеккә ирешергә мөмкин. Шуңа күрә караларга, b2 шашкасы әлегә “асылынып” торган мәлдә, “форсаж”ны дәвам итү мәгъкуль: '''14.cd4 de5! 15.df6 de7 16.fd8 hg7 17.hf8 bc5 18.fb4 aa1''' (VI диаграмма). Ничья.
“Тишекләндерүче” маневр
“Тишекләндерүче” маневр — каршы як позициясендә “рәшәткә” барлыкка китерү өчен, финал сугу алдыннан үткәрелә торган уен алымы.<br {| class="standard" '''1.hg5! fh4 2.fg3 hf2 3.ge7 fd6''' йөрешләреннән соң каралар позициясендә “рәшәткә” барлыкка килә.
Тозак
Тозак — көндәшнең ялгышына өмет итеп, комбинация яки башка отышлы алымнар үткәрү нияте белән башкарылган тәвәккәл адым. “Тозак” төшенчәсен аны куючы гайре табигый, позицион уен кануннарына каршы килә торган йөреш ясаганда да кулланалар. Бу уңайдан, оттырасың килә икән, тозак куй, дип тә шаярталар. {| class="standard" Әлбәттә, позицион уен таләпләрен тупас бозмый торган тозаклар югары спорт даирәләрендә ешрак очрый. Шуның бер үрнәге — Вигман-Арустамов партиясе (1976 ел, СССР беренчелеге, Ялта). “Артка кайтару уены”ның актуаль варианты: 1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.cb4 ba5 4.db6 ac7 5.dc3 fg5 6.ab2 gf6 7.cd2 gh4 8.bc5 db4 9.ca5 hg7 10.ed4 hg5.
Төрек сугуы
Мондый халәт шашка уеннарының күпчелек төрләрендә сугылган шашкаларның тактадан йөреш тәмамлангач кына алынуы аркасында барлыкка килә: сугучы шашканы элек сугып үтелгән шашка туктата. Шунысы кызык: төрек шашкасында мондый халәт бөтенләй була алмый, чөнки аңарда шашкалар йөреш барышында ук бер-бер артлы тактадан алына.
Рус шашкасында “төрек сугуы” үрнәге
{| class="standard" Караларның h4 кырында дамнары да бар инде, җиңү тантанасы озак көттермәс кебек тоела. Ләкин диаграммадагы позициядә аклар йөри: '''1.hg3! h:e5 2.f:h6 (яки 2.f:b8'''). Сугып үтелгән g3 шашкасы, “амбразура”ны үз күкрәге белән томалап, дамга берьюлы f4 кырындагы шашканы да юк итүгә юл куймый. Димәк, җиңүгә дә аклар ирешә.
Халыкара шашкада “төрек сугуы” үрнәге
1.26-21! 17:26:37:46 (күпчелекне сугу кагыйдәсе!) 2. 28:17:8:19 46:14 3. 29-23 14:32:49:40:29 (яңадан күпчелекне сугу мәҗбүрияте!) 4. 33:24:10:4:13:22:31 Х Төрек шашкасында, сугылган шашкаларны кичекмәстән тактадан алып ташлау кагыйдәсе буенча, “төрек сугуы”... бөтенләй була алмый. Бу төшенчәне кулланышка французлар керткән.
Трап сугуы
Халыкара шашка партияләрендә еш үткәрелә торган гадәти сугулы һөҗүм алымнарының берсе. Үзара бәйләнешле үзәк позицияләрендә барлыкка килә. “Трап” комбинациясенең механизмын күрсәтүче үрнәкләр: I. Кыска фланг ягыннан. Аклар — 34, 39, 40, 43, 44, 49 (6); каралар — 22, 23, 25, 28, 29, 33 (6). Сугулы һөҗүм йөрешләре: 1.40-35 29:40 2.35-30 25:34 3.44:35 33:44 4.49:27 Х. II. Озын фланг ягыннан. Аклар — 27, 31, 32, 37, 38, 42, 48 (7): каралар — 9, 14, 16, 18, 22, 23, 28 (7). Сугулы һөҗүм йөрешләре: 1.31-26 22:31 2.26-21 16:27 3.37:26 28:37 4.42:4 Х.
Тыныч йөреш
Тыныч йөреш — шашкаларны сугу яки корбан итү белән бәйле булмаган, бернинди янаулар һәм кискен һөҗүм ясамый торган гади йөреш. Бу төшенчәне гадәттә сугулы һөҗүм сериясе барышындагы шундый йөрешләргә карата кулланалар. Тыныч йөрешләр комбинация шашкаларны корбан итүдән башланганда да булгалый. Бу очракта алар кискен һөҗүм адымнарын әзерләү һәм башкару өчен кирәк була. {| class="standard" Диаграммадагы позиция Ковельман-Тимковский партиясендә (1930 ел, Мәскәү) акларның 13 йөрешеннән соң барлыкка килгән. Караларның бер генә “тыныч” йөреше дә калмаган. Ләкин бу әле комбинация юк дигән сүз түгел. Һәм әлеге өермә бер шашканы корбан иткәннән соң ясалган “тыныч йөреш”тән башлана: '''13. … ba5!! 14.db6 fe5!'''
Тышаулану
“Тышаулау”дан аермалы буларак, мондый “үзтышаулау” халәте, позициядәге шашкаларның формасыз төркем булып урнашуы аркасында, бер-берсенә йөрергә комачаулавыннан барлыкка килә. Каршы як бу өемгә һөҗүм итсә, шашкаларның бер өлешен югалтырга туры килә. Бу һөҗүмнәр гадәттә дам яки алдагы кырларга барып җиткән гади шашка тарафыннан башкарыла. I. Беренче диаграммадагы позициядә ак дамга, караларның сул флангтагы ”өчпочмагы”на h6 кырыннан һөҗүм итү өчен, үз шашкалары гына комачаулый: 1.hg5 fh6 2.fg6 hf6 3.ch6 X. II. Ак дам, ирекле йөреш ясау мөмкинлегеннән файдаланып, кара шашкаларга тылдан һөҗүм итә: 1.bc7 de5 (1. ... dc5 2.cd8 X) 2.ch6 bd6 3.hf8 X. III. Кара төстәге “түрә”гә, көндәше һөҗүменнән качып котылу өчен, ике ягындагы ”тән сакчылары” комачаулый: '''1.cb6! ae7 2.de5 fd6 3.bd8 X'''. IV. Кара дамның эшләре җайлана барган шикелле, ләкин ак дам, үзе шәһит китеп, аңа тышау салган “хезмәтче аю” бүләк итә: '''1.cg5!! hf6 2.fe3 ec3 3.ed4 ce5 4.gf4 eg3 5.hf4 X'''. V. Өске өчлек юлында “баганага басу” өчен, “тышаулаучы корбан” кирәк: '''1.gf6! eg7 2.ca3 X'''.
Тышаулау
Каршы як шашкаларының бер төркемен урыннан кузгалу мөмкинлегеннән мәхрүм итә торган “бәйләп кую” алымы. Халыкара шашкада озын флангны һәм кыска флангны тышаулау төшенчәләре кулланыла, 64 шакмаклы шашка төрләрендә — уң һәм сул флангларны. Һәркайсы гадәттә позициянең кимчелеге булып санала. Ләкин кайвакыт, билгеле бер максатларны күздә тотып һәм төгәл исәп-хисап нәтиҗәсендә, уенчы үз позициясен үзе дә ирекле рәвештә “тышаулап куя”. 64 шакмаклы шашка уенында “Бодянский уены” һәм “Төс алмашынулы “Бодянский уены” башлангычлары шуңа мисал булып тора. {| class="standard" Диаграммадагы позициядә — каралар йөреше. Алар бу партияне бары тик акларның уң флангын “дыңгычлап тутырып тышаулап кую” юлы белән генә коткара алалар: '''1. … dc5! 2.bd6 fe5! 3.df4 ab6 4.fe5 gf4 5.eg5 hd4 6.gf4 dc3 7.fg3 cb2 8.fg5 hf4 9.ge5'''. Ничья.
= У =
Уен азагы (эндшпиль)
Уен азагы (эндшпиль) — партиянең тактада гадәттә алты яки азрак шашка калган өлеше; уенда дамнар барлыкка килгәч була торган позиция һәм аны уйнау алымнары. Кайвакыт шашка партиясе, уен уртасына (миттельшпильгә) кагылып тормыйча, турыдан-туры эндшпильгә кереп китә. “Шәһәр партиясе” дебютының “алмашынулы” дип аталган варианты — шундый тизләтелгән уен мисалы: {| class="standard" Уен тактасында алтышар шашка калдыра торган “давыл” болай башланып китә: 1.cd4 dc5 2.dc3 fg5 3.gf4. “Давыл”ны булдырмас өчен, аклар, 3.cb4! йөрешен кулланып, караларның уң флангына һөҗүмне кичектермәскә тиешләр. Бу йөрешне барыбер ясарга туры киләчәк бит: '''3. … gh4 4.cb4'''. Ә хәзер каралар стандарт тактик алым ярдәмендә уен комплектының яртысын тактадан сыпырып ташлыйлар: '''4. … ba5 5.db6 ac3 6. db4 cc3 7.cb2 ef6 7.bd4 hg3 8.fh4 fg5 9.hf6 gc3''' (диаграмманы кара).
Шашкалар саны 5х5 булган уен аәагы “Мазурок гамбиты” исемле дебюттан барлыкка килә
Уен азагы (композиция)
Уен азагы (композиция) — шашка композициясе сәнгатенең бер төре (урысчасы — концовка). Махсус иҗат ителгән позицияләрдә гадәти булмаган “корбанлы” комбинацияләр яки “тыныч йөрешләр“ белән башланган маневрлар үткәрү алымнары тәкъдим ителә. Стандарт калыптагы гадәти сугулы һөҗүмнәрдән берничә вариантлы булуы, практик партияләрдә сирәк очрый торган уен алымнары һәм үзенчәлекләре белән аерылып тора. Гади генә бер мисал: {| class="standard" Тактада караларның a3 һәм акларның h2 шашкалары булмаса, биредә теләсә кайсы һәвәскәр үткәрә торган гадәти, “берне бирдем, икене бирдем, өчне алдым” калыбындагы “сугым комбинациясе” генә булыр иде: 1.hg5 fh4 2.ed4 ce3 3.fh8 X. Әлбәттә, бу йөрешләр диаграммадагы композициядә дә ясала. Ә менә шуннан соңгы уен нәтиҗәсендә берсен-берсе кабатламый торган өч финаллы миниатюра килеп чыга. Беренчесе: '''3. … ab2 4.ed2! ce1 5.ha1 ea5 6.ac3!! ad2 7.hg3 hf2 8.gc1 X'''. Икенчесе: '''6. … ae1 7.gf2 eg3 8. hf4 X'''. Каралар, булачак дамны тоттырмас өчен, алдан ук чара күреп куйса (5. … hg3 6.hf4), тактада гадәти “өчкә бер” нормаль уен азагы барлыкка килә. Аны хәзерге заманда үтә ялкау уенчылар гына белми инде...
Уен башлангычлары
Уен башында, партиягә тиешле юнәлеш бирер өчен, якларның үз шашкаларын билгеле бер тәртиптә уенга кертүе. Халыкара шашкада башлангыч атамалары акларның беренче йөреше буенча һәм эпонимик принципта куелган: 1. Һолланд башлангычы — 1.33-28; 2. Поляк башлангычы — 1.31-27; 3. Рафаэль башлангычы — 1.32-28; 4. Роозенбург башлангычы — 1.33-29; 5. Фабр башлангычы — 1.34-29; 6. Француз башлангычы — 1.34-30; 7. Шпрингер башлангычы — 1.31-26. Әлбәттә, бу башлангычлар вариантларының да, караларның җавабына һәм аннан соңгы йөрешләргә бәйле рәвештә, үз атамалары бар. Урыс шашкасы атамалары барлыкка килгән позиция үзенчәлекләрен чагылдыра, шул башлангычны беренче булып һәм еш кулланган яисә аның теориясен үстерүгә зур өлеш керткән кешеләрне искә төшереп тора.
Ботмер
Ботмер — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Шашка уены атамалары
Уен төре
Халыкара шашкада — кайбер шашкаларның бер төркем позицияләр өчен уртак сурәтле булып урнашуы (“казык”, “рәгәтке”, “кыскычлар” һ.б. рәвешендә).
Уң флангтагы “тышау”
{| class="standard" Акларның уң флангы — “классик тышауда”. Өч кара шашка (g5, h4, h6) ак төстәге биш көндәшенә “богау салган”. Ләкин уен тигез, чөнки үзәк аклар карамагында һәм аларның позициясе, шашкачылар һәм шахматчылар әйтмешли, “компроматсыз”. СССРның 1971 елгы беренчелегендә уйналган Арустамов-Вигман партиясе — моңа ачык дәлил. Аның гроссмейстер Владимир Вигман ясаган анализы — “Позицион уен” аңлатмасында.
= Ү =
Үзәк
Уен такталарының уртасында урнашкан кырлар һәм шашкалар. 100 шакмаклы тактада 13-24-38-27 кырлары белән чикләнгән дүртпочмаклыкны үзәк дип атау гадәткә кергән, 64 шакмалыда — c3-c7-f6-f3 дүрткелен.
Үкчә сугуы
Халыкара шашкада гадәти сугулы һөҗүмнәрнең берсе. Бу һөҗүмгә исем комбинацияне үткәрүче як позициясендәге шашкаларның үкчә сурәтендә булуына һәм бер шашканың уен барышында артка таба сугуына карап бирелгән. Кыска флангтан бу калыптагы сугулы һөҗүм гадәттә “олимпик” (акларның “40” һәм “45”, караларның “6” һәм “11” шашкаларыннан торган колонна) ярдәмендә “16”, “9” (“20”) кырларына үткәрелә. Бу очракта ул “Филипп сугуы” дип аталган һөҗүмнән бары тик “34” шашкасының артка таба сугуы белән генә аерылып тора. Мәсәлән, менә мондый позициядә: аклар — 26, 27, 30, 32, 34, 36, 37, 38, 40, 45, 48, 49 (12); каралар — 3, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 23, 25, 28 (12). Йөрешләре: 1.27-22 18:27 2.32:21 16:27 3.38-33 28:39 4.34:43 20:34 5.40:20 X (яисә 5.40:16 X).
Үсеш бәяләмәсе
Үсеш бәяләмәсе — теге яки бу як шашкаларының уен кырында алга киткәнлеге дәрәҗәсен билгеләү. Ул “темплар саны” дип аталган математик ысул белән тәгаенләнә (“Темплар саны” аңлатмаларын кара). Үсеш бәяләмәсенең югары булуы гадәттә уен азагында зур өстенлек бирә. Моңа мисал “Ыштан” атамасы аңлатмаларының II позициясендә китерелгән. Аңарда акларның темплар саны караларныкына караганда 10 берәмлеккә артыграк. Шул сәбәпле, караларның бер шашкасы югалуга да карамастан, аклар дамга беренче булып үтә һәм җиңүгә ирешә. Ләкин уен башында һәм уртасында ук “югары үсеш”кә ирешү запастагы йөрешләрнең тиз бетүенә китерергә мөмкин. Шул сәбәпле, уенчы кайвакыт үз позициясен кискен рәвештә начарайтучы йөреш ясарга мәҗбүр була. Мәсәлән, Романычев уены (Һәлакәтле башлангыч) башлангычында нәкъ шул күренеш (“Башлангычлар исемлеге” мәкаләсенең шул исемдәге атамасында китерелгән II позициясен кара ).
= Х =
Халыкара шашка
Халыкара шашка партияләре 100 шакмаклы уен тактасында үткәрелә. Ике якның 20 шәр шашкасы беренче дүрт рәтнең кара шакмакларында урнаштырыла. Уен тактасының сул яктагы иң аскы шакмагы — кара төстә.
Хәнҗәр
64 шакмаклы тактадагы уеннарда каршы якның өченче рәтенә урнаштырылган һәм аның мөмкинлекләрен нык чикләүче шашкалар: аклар өчен — f6 яки d6 кырларының берсендә, каралар өчен — c3 яисә e3 кырларында. “Хәнҗәр” гадәттә аны куйган уенчыга зур өстенлек бирә, чөнки ул каршы якның ике яки өч шашкасын тоткарлап тора. {| class="standard" Уен барышында “хәнҗәр кую”га төрле юллар белән ирешеп була: 1) бер шашканы корбан итеп; 2) комбинация үткәреп; 3) тактик янаулар ярдәмендә. Диаграммада — соңгы алым үрнәге.
{| class="standard" Шашка осталарының партияләрендә кайвакыт ике якның да бер-берсенә “хәнҗәр” куйган очракларга тап буласың. Мәсәлән, шундый позиция Беларусь Җөмһүрияте беренчелегенең Кондраченко-Валюк партиясендә барлыкка килде (2005 елда). Илнең иң көчле уенчылары көрәшне болай башладылар: '''1.ab4 de5 2.ed4 hg5 3.ba5 ed6 4.gh4 gh6! 5.ba3 gf4'''. Бу позициядә еш кына уен, ике якның да теләкләре уртак булса, стандарт калыпка да кереп китә: 6.cb4 ec3 7.de3 fd2 8.ce3. Ләкин ул вакытта Аурупада да, бөтен дөньяда да беренчелек өчен көрәшкән гроссмейстерларга моның кирәге юк: 6.de3 f:b4 7.a:g5 e:c3 8.fg3 h:f4 9.g:e5 bc5 10.ef6.
= Һ =
Һөҗүм
Партиядә бер үк һөҗүмчән максатларда ясалган йөрешләр сериясе, уен максатларына ирешүнең тәвәккәл алымы.
Һоогланд һөҗүме
Халыкара шашкада акларның уен барышында 27 нче кырдан 22 нчегә яки караларның 24 нче кырдан 29 нчыга үтеп керүе; бу алым сул фланг шашкаларын уенга кертергә һәм үзәктәге позицияне ныгытырга ярдәм итә. Халыкара шашка буенча дөнья чемпионы Һерман Һоогланд (Нидерландлар, 1891-1955) исеме белән аталган. = Ц =
Цейтнот
Цейтнот атамасы алманча Zeit (цайт) — “вакыт” һәм Not (нот) — “кытлык, җитешмәү” сүзләрен кушып ясалган. Ул шахмат, шашка, го һәм уен вакыты чикләнгән башка спорт төрләрендә кулланыла. Уен азагында яки кайвакыт иртәрәк тә йөрешләрне һәм хәрәкәтләрне ясау өчен вакытның бик аз калуын аңлата. Мондый шартларда уенчының зур ялгышлар ясавы яки билгеләнгән вакытны тулысынча сарыф итеп бетерүе ихтимал. Бу очракта уенчы җиңелгән дип санала. Шуңа күрә көндәшне катлаулы позицияләргә алып кереп цейтнот халәтенә кертү уен тактикасының бер өлеше буларак та кулланылырга мөмкин. Хәзерге заманда матбугатта һәм үзара аралашуда шулай ук “вакыт кытлыгы” һәм “кискен вакыт кытлыгы” атамалары да очрый.
Цугцванг
Йөреш ясауның мәҗбүри булуы сәбәпле барлыкка килгән четерекле хәл; теге яки бу якның үз позициясен начарайта торган йөреш ясарга мәҗбүр булуы; теләсә нинди йөрешнең дә уенчы өчен кулай булмавы. {| class="standard" Бу позиция караларның '''1. … fg7?''' йөрешеннән соң барлыкка килгән. Алар 2.cd4 gf6 йөрешләреннән соң акларның бер генә файдалы йөреше дә калмас, дип өметләнәләр. Әмма...
{| class="standard" Практик уенда кайвакыт цугцвангның бик кызыклы очраклары да була. Диаграммада — 1984 елда уйналган Айрапетян-Әхмәдев партиясе позициясе. Каралар йөреше. 1. … gh4 йөрешеннән соң, уен ничьяга тәмамланырга тиеш: 2.cb4 hf2 3.cb6 ac5 4.bb8. Ләкин партиядә каралар ялгыш юлдан китәләр: '''4. … cd6?'''.
= Ч =
Чәнечке
“Сәнәкчек”не кара
“Челтәр”
“Иләк”тән файдаланып үткәрелгән комбинацияләр үрнәкләре: I диаграмма. '''1.gf4! eg3 2.hf2 fh4 3.de3!! bf4 4.cd2 ae3 5.fh8 ab4! 6.ed2! X'''. Акларның соңгы йөреше (6.ed2!) — җиңүгә ирешүнең иң җиңел ысулы. II диаграмма. '''1.de3! fd2 2.de5!! bb2 3.ae3! fb2 4.ea1 ac3 5.he1 X'''. III диаграмма. '''1. … de5!! 2.dd8 fg7! 3.bd6 ca1 4.ac7 bd6'''. IV диаграмма. '''1... ba7!! 2.ff8 de7!! I вариант: 3.fd6 bc5 4.db6 ab8 X II вариант: 3.fc5 fe5 4.df6 bd4 5.ce5 ae7 X'''.
Чик сагы
Уен азагында дамның каршы як шашкаларын теге яки бу диагональ буенча тоткарлап торуы. {| class="standard" Түбәндәге позициядә караларның ялгызак “чик сакчысы”, f7-g1 диагонале буйлап тиешенчә хәрәкәт итә-итә, акларның алты сугышчысына каршы тора һәм җиңелми: '''1. … ga7 2.cd2 af2 3.bc5 fa7 4. ab4 af2 5.ab6 fa7 6. ba5 ac5 7.ba3 ca7 8.ab4 af2 9.db4 fa1'''. Ничья.
Карри (округ, Орегон)
Карри — Америка Кушма Штатларының Орегон штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Брукингс шәһәре.
Шашка уены атамалары
Читләштерү корбаны
Каршы якның уйнаучыга ниндидер өстенлекле йөреш ясарга мөмкинлек бирми торган шашкасын башка кырга юнәлтү өчен ясалган корбан. Партияне коткарып калу юлын эзләүче акларга диаграммада күрсәтелгән киң капкага (c3 һәм g7 шашкалары арасына) керергә ярамый, чөнки '''1.be5?? c1-b2 2.eh8 ba1''' йөрешләрннән соң ак дам һәлак була. Димәк, c1 кырындагы кара дамны корбан биреп “читләштерергә” кирәк: '''1.hg5! ch6 2.be5'''. Ничья. {| class="standard"
Чолганыш
Каршы якның үзәк позициясен камап алу һәм файдалы йөрешләр ясау мөмкинлегеннән мәхрүм итү стратегиясе. Уенны алып бару рәвешенең иң катлаулысы дип санала. {| class="standard" С.Натов — В.Соков партиясе, СССРның VI беренчелеге, 1934 ел. '''1.c3-d4 f6-e5 2.d4:f6 e7:g5 3.a3-b4 g5-h4 4.b2-a3 b6-c5 5.g3-f4 g7-f6 6.d2-c3 f6-g5 7.c1-b2 d6-e5! 8.f4:d6 c5:e7 9.c3-d4 g5-f4 10.e3:g5 h4:f6 11.h2-g3 c7-b6!'''
Карри (округ, Орегон)
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1855 елда оештырыла.
Шашка уены атамалары
Чолганыш
{| class="standard" Финал позициясе. Акларның әле җиде шашкасы бар. Ләкин бер генә кулай йөреше дә юк.
= Ш =
Шартлату
Комбинация барышында, хәлиткеч сугулы һөҗүм үткәрү максаты белән, каршы якның дам кырларындагы бер яки кайвакыт ике шашканы тактик алымнар белән урыннарыннан күчерү.64 шакмаклы тактада сүз гадәттә караларның d8 һәм f8 (аклар һөҗүм иткәндә), акларның c1 һәм e1 кырлары (комбинацияне каралар үткәргәндә) турында бара.100 шакмаклы тактада каралар ягыннан 2, 3 һәм 4 кырлары, аклар тылында 47, 48 һәм 49 кырлары “шартлатыла”. {| class="standard" Каралар f6-e5? йөреше белән акларның g5 шашкасына һөҗүм иткәннәр. Беренче карашка, бу позициядә аклар тарафыннан бернинди сугулы һөҗүм үткәрү мөмкин дә түгел кебек.
Шашкалар һәм шашка тактасы
Уен җиһазлары, агачтан, картоннан, пласт материаллардан яки тыгыз тукымадан ясала. Ачык һәм җитәрлек дәрәҗәдә тонык төстәге таш һәм мәрмәр шакмакларын да кулланырга мөмкин. Шахмат тактасына һәм фигураларына куелган таләпләр шашка уены өчен дә кулай. Ярышларны оештыручылар тәкъдим иткән такталарның һәм шашкаларның яраклы-яраксыз булуын баш хөкемдар билгели. Шашкалар тактада артык тыгыз урнашырга яки бер-берсеннән нык читләшеп торырга тиеш түгел. Тактадагы шакмакларның гадәти үлчәме 5÷6,5 см, шакмакларның һәм шашкаларның киңлек чагыштырмасы 10:7. Такта өстәлдән аерым булган очракта, аны беркетеп кую мөмкинлеге булса, яхшырак.
Шашка-шахмат сәгате
= Ы =
Ыштан
Уен азагында ялгызак дамның уң һәм сул яктагы ике борт шашкасын алгы тарафтан тоткарлавы. Уен такталарында “ыштан”ның берничә варианты барлыкка килә ала. 64 шакмаклы тактада: I. гади шашкалар — a7 һәм h8 (h6, h4) кырларында; ялгызак дам — d4 (e3, f2) кырларында. II. гади шашкалар — a5 һәм h8 (h6, h4) кырларында; ялгызак дам — c3 (d2, e1) кырларында. 100 шакмаклы тактада: I. гади шашкалар — 6 һәм 5 (10, 20, 30) кырларында; ялгызак дам — 28 (33, 39, 44) кырларында. II. гади шашкалар — 16 һәм 5 (10, 20, 30) кырларында; ялгызак дам — 32 (38, 43, 49) кырларында. III. гади шашкалар — 26 һәм 5 (10, 20) кырларында; ялгызак дам — 37 (42, 48) кырларында. Бу торышларның барысында да, гади шашкалар башлап йөрергә тиеш булса, ялгызак дам җиңүгә ирешә. I. {| class="standard" Ике балаклы “ыштан”: көндәш шашкаларының кайсысын тыксаң да, каралар котылып кала алмый:
II. “Ыштан” финалының практик уендагы кулланылышына бер мисал : {| class="standard" Акларның бер шашкасы югала. Әмма исән калачак ике ак шашканың алтынчы рәткә кадәр килеп җиткән булуы да — җиңү яулар өчен җитәрлек казаныш: '''1.fg7! hf8 2.ed6 ef6 3.cd6 fg5 4.dc7! gf4 5.cb8 fe3 6.bc7!! db6 7.ba7 ba5 8.af2 fg7 9.fd4 gh6 10. dc3 hg5 11.cd2 gh4 12.de1 X'''. “Ыштан” кара шашкаларның икесен дә берәм-берәм йотарга әзер!
= Э =
Эндшпиль
“Уен азагын” кара
Этюд
= Ю =
Юллар чаты
Урыс шашкасындагы уен башлангычы. Беренче йөрешләре: 1.cd4 de5 2.bc3 (dc3) ed6 3.ef4. = Я =
Ян як (борт) кырлары
Шашка тактасының уң һәм сул кырыендагы (асма рәтләрдәге) кара шакмаклар.
Ян як (борт) шашкалары
Ян як кырларында урнашкан шашкалар.
= Сылтамалар =
Серчейю
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Самоку
Самоку — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
(12656) 5170 T-3
(12656) 5170 T-3 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1977 елның 16 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «5170 T-3» саналган.
(5476) 1989 TO11
Тарихы
1989 елның 2 октябрендә Шелте Бас тарафыннан Серро-Тололо обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1989 TO11» саналган.
Нацца
Нацца (Nazza) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Падеш (коммуна)
Падеш — Румыниянең Горж жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Борова (Кече Польша воеводалыгы)
Борова — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Менгусовце
Менгусовце — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Янчице
Янчице — Польшаның Свентокшиж воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Эльно
Эльно — Польшаның Лодзь воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Янчице
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Эльно
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Паповцы (Чавуский районы)
Паповцы  (Папоўцы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чавуский районында урнашкан авыл.
Анохинцы
Анохинцы (Анохинцы) — Киров өлкәсенең Кумёны районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
КПССның Башкортстан өлкә комитеты
КПССның Башкортстан өлкә комитеты (КПСС-тың Башҡорт өлкә комитеты, Башкирский обком КПСС) — БАССР территориясендә эшләгән КПССның үзәк фирка органы.
Тарих
1917 нең 8 ноябрендә Уфада Совет хакимияте урнаштырыла һәм Уфа губерна инкыйлаби комитеты оетырыла. 1919 ның 21 февралендә Беренче бөтенбашкорт хәрби корылтаенда Башкорт Совет Җөмһүриятенең вакытлы Хәрби-Инкыйлаби комитеты оештырыла. 1922 дә РКП(б) ҮК Оештыру бюросы карары белән мәзкүр ике оешма РК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитетына берләштерелә. Оешма исеменең алдагы үзгәртүләре фирка исемен үзгәртү белән бәйле: РКП (б) — ВКП (б) — КПСС.
1952-1953 елларда КПССның Башкортстан край комитеты дип аталган була.
HD108668
HD108668 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Леляйка
Леляйка (Ляляевка, Крючевка) — Россия территориясеннән ага торган елга. Пенза өлкәсе белән Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Вершаут елгасының уң ярыннан 20 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 34 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры гидроузеленә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Тэлингото-Се
Тэлингото-Сё — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сол Юрибей елгасының сул ярыннан 78 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Зур Ою елгасының көнбатыш чигеннән Скуратов борынына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Кара диңгезенә коючы, елгалар бассейны.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Дйоло (Пяченца)
Дйоло — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дйоло Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Быстрыца (Кобрынский районы)
Быстрыца  (Быстрыца ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Бабаево
Бабаево (Бабаево) — Россия Федерациясенең Вологда өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1925 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,0%).
922 ел (б. э. к.)
922 ел (б. э к.) — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр X гасырга кергән ел.
Ахангис
Ахангис — Испаниянең Бискайя провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Селиште-де-Вашкеу
Селиште-де-Вашкеу — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Ронснак
Ронснак — Франциянең Шаранта департаментында урнашкан коммуна.
Ботсорель
Ботсорель — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
(12657) Бонч-Бруевич
(12657) Бонч-Бруевич — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1971 елның 30 августында Смирнова Т. М. тарафыннан Кырым обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1971 QO1» саналган.
Сан-Бартоломеу-да-Серра
Сан-Бартоломеу-да-Серра — Португалиянең Сетубал округына керә торган фрегезия. муниципалитетына карый.
Географиясе
Мәйданы —.
Медоу-Въю-Еддишен (Көньяк Дакота)
Географиясе
Медоу-Въю-Еддишен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Агҗалы (Бүньян)
Агҗалы (Ağcalı) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Кайсери иле Бүньян илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).