cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миһиракуланың Гвалиор язмасы
Нәшер итү
Язма, аны 1861 елда нәшер иткән Каннингһэм тарафыннан табылган булган. Раджендралала Митра аның беренче интерпретациясен һәм тәрҗемәсен 1862 елда нәшер иткән. Бу вакытта ватылган тактада текстның тугыз юлы сакланган булган. Язма зыян күргән, һәр юлның беренче 2-3 символы югалган булган. Аның ачылуыннан соң, такта алып куелган һәм Калькуттада Империя Музеена (Һинд Музее, Колката) күчерелгәннән соң күбрәк юл югалтылган булган. Хәзер бары тик җиде юлны өйрәнеп була. Джон Фэйсфул Флит бу язманың интерполяцияләнгән юрамасын һәм реконструкцияләнгән язманың тәрҗемәсен 1888 елда нәшер иткән. Ул шуннан соң Бһандаркар, Гарде, Двиведи һәм Виллс тарафыннан тәңгәл килгән эпиграфик исемлекләрендә билгеләнгән булган. Нөсхә Д. Си. Сиркар тарафыннан Сайланган язмаларында нәшер ителгән булган.
Тасвирлама һәм эчтәлеге
Язма кызыл комташта, Санскритта язылган һәм күбесенчә Сурья Ходае турында шигырь, Һинд диненең Саура традициясеннән барлыкка килгәнен тәкъдим итә. Мәгънәсе таш гыйбадәтханә Гопа калкулыгында Карттика аенда Ходай өчен төзелгән, бу калкулык хәзер Гвалиор Фортының көньяк өлешендә. Таш гыйбадәтханә хәзер юк. Ул иганәче Матричета, Матридаса улының хуҗасы булганын искә ала. Ул елны яки эраны искә алмый, ә Миһиракуланың 15-енче елын искә ала, бу язмага исеменең өлешен бирә һәм аны әһәмияткә ия тарихи язманы итә.
Язма
Сиддһам язманың тәнкыйди мөхәррирләнгән юрамасын шулай дип нәшер иткән: 1. [*][*ja](ya)ti jaladavāladhvāntam utsārayan svaiḥkiraṇanivahajālair vyoma vidyotayadbhiḥu[*daya-gi](r)[*i]taṭāgra[*ṃ] maṇḍaya{+n} yas tura(ṃ)gaiḥcakitagamanakhedabhrāntacaṃcatsaṭāntaiḥ|udayag[*i](r)[*i] 2. [⏑--](gra)stacakro rttiharttābhuvanabhavanadīpaḥ śarvvarīnāśahetuḥtapitakanakavarṇṇair aṃśubhif paṃkajān(ā)mabhinavaramaṇīyaṃ yo (vi)dhatte sa vo vyāT|śrītora(m)[āṇa i]ti yaḥ prathito 3. [*?bhū-ca](?kra)paḥ prabhūtaguṇaḥsatyapradānaśauryād yena mahī nyāyata(śā)stātasyoditakulakīrtteḥ putro tulavikramaḥ patiḥ pṛthvyāḥmihirakuleti khyāto bhaṅgo yaḥ paśupati(m a)[#3#] 4. [*tasmin rā]jani śāsati pṛthvīṃ pṛthuvimalalocane rttihareabhivarddhamānarājye paṃcadaśābde nṛpavṛṣasya|śaśiraśmihāsavikasitakumudotpalagandhaśītalāmodekārttikamāse prāpta gagana 5. [*?patau][*ni]rmmale bhāti|dvijagaṇamukhyair abhisaṃstute ca puṇyāhanādaghoṣeṇatithinakṣatramuhūrtte saṃprāpte supraśastad(i)ne|mātṛtulasya tu pautraḥ putraś ca tathaiva mātṛdāsasyanāmnā ca mātṛcetaḥ parvva- 6. [*ta][-⏑][*?pu](ra)vās(t)av(y)aḥnānādhātuvicitre gopāhvayanāmni bhūdhare ramyekāritavān śailamayaṃ bhānoḥ prāsādavaramukhyaM|puṇyābhivṛddhihetor mmātāpitros tathātmanaś caivavasatā ca girivare smi rājñaḥ 7. [...](?pā)denaye kārayanti bhānoś candrāṃśusamaprabhaṃ gṛhapravaraṃteṣāṃ vāsaḥ svargge yāvatkalpakṣayo bhavati||bhaktyā raver vviracitaṃ saddharmmakhyāpanaṃ sukīrttimayaṃnāmnā ca keśaveti prathitena ca{-|} 8. [...](?di)tyena||yāvaccharvvajaṭākalāpagahane vidyotate candramādivyastrīcaraṇair vvibhūṣitataṭo yāvac ca merur nagaḥyāvac corasi nīlanīradanibhe viṣṇur vvibharty ujvalāṃśrīṃ{-s} tāvad girimūrdhni tiṣṭhati 9. [*?śilā-prā]sādamukhyo rame||
Тәрҗемә
1888 елда Джон Флит язманың сакланып калган өлешләрне түбәндәге интерполяцияләгән һәм тәрҗемә иткән:
(3 Юл)-Аның, кемнең гаилә даны югары менгән, улы (булып) шул, чагыштырырлык булмаган батырлыкка ия, җир хуҗасы, Миһиракула исеме астында мәшһүр булган, (and) who, (himself) unbroken, [broke the power of] Pasupati.
(4 Юл)-[Ул], бәла бетерүче патша, зур һәм үтә күренмәле күзләргә ия булып җир белән хөкем иткәндә; арта торган хөкемдә, (һәм) унбишенче елда, (аның) патшаларның иң яхшысының; килгән айның нурларының елмаюы чәчәк атуының сәбәбе булып кызыл һәм зәңгәр су лилияләренең исе булган һәм салкынча Карттика ае; тапсыз ай балкыганда; һәм бик алкышлы көн,-ике кат туганнарның сыйныфлары җитәкчеләре тарафыннан изге көн игъланы тавышы белән билгеләнгән, (һәм) (тиешле) титһи һәм накшатра һәм муһурта килүенә ия;-
(5 Юл)-Матритуланың улының улы, һәм Матридасаның улы, Матричета исеме астында, -ның яшәүчесе ………… калкулыкта, эшләнергә сәбәп булган, төрле металлар белән чуарланган һәм Гопа атамасына ия сокландыргыч тауда, таш гыйбадәтханәнең, иң яхшы гыйбадәтханәләр арасында төп булганын, Кояшныкын, (аның) әти-әнисенең һәм үзенең дини дәрәҗәсен арттыру максаты белән һәм шулардан, тарафыннан кем ……… патшаның, тауларның иң яхшысында яшәргә.
(6 Юл)-Ай нурлары балкыш кебек сокландыргыч Кояш йортын ясауның нәтиҗәсе булганнар,-аларның сыену урыны күк, барлык әйберләрнең җимерелүенә кадәр!
(7 Юл)-Хак диннең (бу) бик әһәмиятле игълан итүе Кояшка тугърылык аша инша ителгән булган, Кесава исеме астында мәшһүр булган тарафыннан һәм …. дитья тарафыннан.
Согдия Даэналары
Согдия Даэналары, шулай ук Согдия Илаһлары  (француз телендә: Deux divinités féminines; кытай телендә: 粟特神祇白畫) буларак мәгълүм, ул Могао Мәгарәләрендә француз Шәрыкъ белгече Поль Пельё тарафыннан ачылган 10-ынчы гасыр сызык рәсеме. Ул Танг династиясе хөкем сөрү вакыты ахырында һәм Биш династия һәм ун патшалык периодында ясалган булган һәм мөгаен Согдиялеләрнең Зәрдөштлек культы белән ассоциацияләнә. Тайваньда Академия Синиканың әгъзасы булган тарихчы Жанг Гуангда бу “кәгазь сурәт”не “сайсян бәйрәм итүе өчен Маздей Илаһларын сурәтләүче кәгазь өлешләр”нең берсе дип таныган. Рәсем Парижда Франция милли китапханәсендә саклана.
Тасвирлама
Бу кәгазьдә бераз төс белән буяу белән ясалган скетч берсе берсенә каршы утырган ике ханымны сурәтли, аларның башлары нимб белән уратылган. Икесе дә төрле атрибутларны тоткан итеп ясалган: лотос таҗ яфраклары рәте тоткан турыпочмаклы тәхеттә сулдагы ханым яфраклы касәне һәм шунда эт утырган аскуйманы тоткан итеп сурәтләнгән. Уңдагысы эттә яки бүредә атланган һәм дүрт кулга ия, өске икесе Кояш һәм Ай дискларын тота, аскы ике кул чаян һәм еланны тота. Алар хасиятле чәч стиленә ия, мөгаен металлдан ясалган тамчы формасындагы яки шәфталу формасындагы баш киеме таҗы белән.
Анализ
Рәсем Джао Тсунг – I-нең 1978 ел Дунхуанг Сызык Рәсеме эшендә нәшер ителгән булган, әмма өйрәнүчеләрнең кызыксынуын бары тик 1995 елда Серинде күргәзмәсендә күрсәтелгәннән соң җәлеп иткән. Шәфталу формасындагы баш киемнәре уйгыр принцессаныкына охшаш. Ханымның сулда киеме, кимендә, шул вакыт кытай модасына охшамаган һәм икесе дә чит ил ышану чагылышын тәкъдим итә. Сунь Ят-сен Университеты профессоры Дзянь Босин (姜伯勤) буенча ул Зәрдөштлек сәнгать әсәре һәм дүрт куллы Илаһ ул Зәрдөштлек культында табыныла торган Согдия Алиһәсе, ул Месопотамиядән килеп чыккан Алиһә Нана яки Нанайя. Согдиана һәм Зәрдөштлек буенча француз белгече Франц Грене һәм тарихчы Жан Гуангда раславынча сулдагы ханым Даэнаны чагылдыра, Зәрдөштлек карашы буенча яхшыны, ә башкасы Даэваны, яманны. Дзян Босинь Грене һәм Жанг белән сулдагысы Даэна булганы белән килешә, әмма уңдагысы Нана Алиһәсе дип билгеләгән.
Шулай ук карарга мөмкин
•	Сяншенлоу •	Виса Ирасанга •	Кытайда Зәрдөштлек •	Лоянгның Несториан баганасы •	Үзәк Азиянең борынгы сәнгатьләре
Туран диннәре
Скифларның дини карашлары
Скифларның Илаһлары һәм йолалары турында иң кыйммәтле мәгълүматны Геродот бирә. Геродот вакытлары скиф динен кабиләнеке, милли-дәүләт дине барлыкка китерү тенденциясенә ия буларак сыйфатландырырга мөмкин. Иң олы Илаһларының гомумскиф пантеоны аерыла башлаган, аның башында Табити — Папай — Апи триадасы торган. Геродот сүзләре буенча, скифлар иң күбесе йорт учагы һәм ут Алиһәсе Табити (Гестияне) ихтирам иткәннәр. Бу изге стихия буларак утны ихтирам итү барлык һиндоевропа һәм бигрәк тә һиндоиран халыкларына хас.
Сарматларның һәм аланнарның дини карашлары
Сарматларның пантеонында җиде Илаһ булган дип фараз ителә, бу җиде Илаһ культының шәһадәте аланнарда булудан чыгып әйтелә. Архаик рәвештә җиде Илаһны ихтирам итү Авестада да очрый. Нимфодор Сиракузалы (б.э.к. III гасыр) “савроматлар (сарматлар) утка табынганы” турында язган.
Саклар һәм массагетларның дини карашлары
Саклар Авестада туранлылар дип атала. Авеста буенча туранлылар арасында инде Заратуштра тарафдарлары булган (Фриана ыруы). Шуны ук Авестада скиф-сак эпосында мәгълүм Хаошанг һәм Тахма-Уруп риваять каһарманнарның булуы раслый. Борынгы Иран язучысы Геродот сакларның бер кабиләсе – массагетлар турында искә алганда, алар Кояшка табынганнар дип язган. Хотан-сак телендә «Кояш» urmay-sde (борынгы Иран Ахура Мазда/Ahura-Mazdāh-ның сак чагылышы).
Бисеров
Бисеров – фамилия.
Маздакизм
Маздаизм белән бутамаска
Маздакизм (маздекизм; зендицизм) — иртә урта гасырлар чорында Иранда һәм кайбер күрше илләрдә таралган дини-фәлсәфи тәгълиматы.
Барлыкка килүе
Маздакитлар хәрәкәте җитәкчесе Маздак исеме хөрмәтенә аталган (гәрчә тәгълимат үзе әле III гасыр ахырында колач алучы манихейлык тәэсире белән барлыкка килгән). Тәгълиматның нигезләүчесе Фарс провинциясенең Феса шәһәреннән Зәрдөштлек каһине Зардушт-и Хурракан булып тора, моннан бу тәгълиматның башка атамасы — «зардуштакан».
Тәгълиматы
Маздакизм нигезендә гностиклар Карпократ һәм Иранга 300 елда күчкән римлы Бундос фикерләре яткан. Маздакизмның төп постулаты дөнья процессының нигезендә акыллы һәм хаклы рәвештә гамәл кылучы якты һәм хаос һәм очраклылыкны чагылдыручы караңгы, явыз башлангыч арасында көрәш яткан һәм бу көрәш котылгысыз (инде “бу дөньяда”) “акыллылык”ның “явызлык” өстеннән җиңүе белән тәмамланачак дип яңгыраган. Маздакизм Иран һәм Римской империясенең рәт секталарында үзара ярдәм итешү, милек тигезлеге, һ.б. турында фикерләрне үз эченә керткән. “Яхшылык”ка каршы куелган һәм “яманлык” белән тәңгәллештерелгән иҗтимагый тигезсезлекне бетерү, “Ходайдан бирелгән” гомуми тигезлеккә көч кулланып башкаруга чакырып, маздакизм V гасырда Сасанидлар дәүләтендә (490-ынчы еллар башы — 520-нче еллар ахыры) крестьяннарның һәм шәһәр ярлыларының маздакит хәрәкәтенең идеологиясе булып киткән.
Тарихы
Маздакитлар хәрәкәте аны эре аристократия һәм Зәрдөштлек каһинлеге позицияләрен көчсезләтү өчен кулланырга омтылган Сасанид дәүләте патшасы Кавад I тарафыннан якланган булган. 488 елда шаһиншаһ Кавад I тәхетне биләгән һәм шул ук елны шимбә көнендә 21 ноябрьдә Маздак тәгълиматының дәгъвасын башлый. Ул булуда хәрәкәт тарафдарлары мөһим административ постларга утырган, ә Маздак үзе дәүләттә иң югары постларының берсенә билгеләнгән булган. Маздакитлар аксөякләрнең милкен тартып ала һәм мохтаҗларга тапшыра башлаган. Реформалар белән риза булмаганнар явызлык тарафдарлары дип игълан ителгән булган һәм маздакитлар тарафыннан террорга дучар булган. Маздак тарафыннан 497 елда традицион никах турында законнарны кире кагудан соң аксөякләр заговор корган һәм 499 елда году свергла Кавадны төшергән, ул Анхуш кальгасында әсир булган, ә Иран тәхетенә аның энесе Җамасп утырган. Шулай да, Кавадка әсирлектән йөгерә алган, шуннан соң ул 501 елда яллы эфталит гаскәриләре белән илгә кайткан, энесе Җамаспны төшергән һәм аксөяк заговорчыларны үлем җәзасына тарткан. Тәхеткә кайтуыннан соң Кавад әкренләп маздакитлардан читләшә башлаган, гәрчә ачык аерылу өчен көчләре җитәрлек булмаган. Маздакитларның чикләнмәгән диктатурасыннан куркып, түрәләр һәм Зәрдөштлек каһиннәре шаһ белән шура ясауга барган. Кавад ягына Кече Азиядән җиңү белән кайткан Иран гаскәре дә баскан. В 528 елда дини диспут вакытында Маздак, аның сектасының өсте, һәм шулай ук күп сан рәт маздакитлар тотылган һәм җиргә башларын аска куеп тереләй күмелгән булган. Маздакизмны кабул иткән Кавадның олы улы патшазадә һәм тәхет варисы Кавус үтерелгән җәбернең инициаторы булып игълан ителмәгән әтисенең яклавы белән шаһның кече улы патшазадә Хөсрәү Ануширван булган. Маздакитлар җәмәгатьләре Иранда, Урта Азиядә, Кавказ артында XIV гасырга үк кадәр сакланган булган. Маздакизм фикерләре урта гасырлар чоры Шәрыкъның күп халык хәрәкәтләрендә кулланылган булган.
Азаран Блбул
Азаран Блбул, Захи авк-арм.(Զաղի Հավք) шулай ук Азариблбул, Плпюл (арм. Հազարան Բլբուլ-Հայ.(Զաղի Հավք), сүзгә сүз тәрҗемәдә: «мең тавышлы былбыл») — әрмән мифологиясендә табигатьнең, матурлыкның уянучы көчләрен, гаделлекне һәм гаромонияне символлаштыручы бәхет кошы. Асылында, әрмән мифологиясендә Азаран Блбул феникс кошы аналогы булып тора. Бу ачык каурыйлы кечкенә кош һәрвакыт барысыннан да яңгыравыклырак итеп җырлаган. Азаран Блбулның сихри тавышыннан кахардлар (убырлылар) тарафыннан каргылган хайваннан тормышка кайткан, ә корыган бакчалар, таулар һәм үзәннәр куе үсемлекләр белән капланган булган. Азаран Блбул балаламаган, җирдә бердәнбер булган һәм үзенә тиңнәргә ия булмаган. Азаран Блбул картлыкка кадәр торгач һәм үзенең якыная торган үлемен сизә башлагач, ул коры һәм җиңел ут каба торган үсемлекләрдән оя корган. Үлем мизгелендә кош оясы белән тулысынча янып беткән, шуннан соң җылы көлдән кечкенә йомры барлыкка килгән, элеккеге Азаран Блбулга охшаган кошчык үсеп чыккан. Борынгы әрмәннәр Азаран Блбул җырлаган урында һәрвакыт бәхет, шатлык һәм мәхәббәт була дип ышанганнар. Азаран Блбулны беркем дә рәнҗетергә яки тотарга тыймаган, чөнки кошны куркытсаң, ул чәчәк атучы үзәннән мәңгегә китәчәк һәм бернинди көчләр дә аны Арарат тау итәгенә кайтара алмаячак.
Мәдәнияттә
•	Азаран Блбул турында Газарос Агаян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул». •	Азаран Блбул турында Стефан Зорьян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул».
Әдәбият
•	Арутюнян С. А., Атабекян В. // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
Маздаизм
Маздакизм белән бутамаска Маздаизм (маздеизм) — Зәрдөштлеккә кадәр рәт борынгы Иран диннәренең атамасы. Кайбер чыганакларда Зәрдөштлек белән ялгыш тиңләнә. Зәрдөштлектән аермалы буларак, маздаизмда Ахура Мазда Митрага тигез Илаһларның берсе. Маздаизм Ведизм белән уртак мифологиягә, ритуалларга һәм кайбер Илаһларның һәм каһарманнарның охшаш төшенчәләренә ия һиндоиран диннәренә карый.
Ахура Мазданың маздаизмда образы
Кайбер Зәрдөштлек тарихчылары фараз иткәнчә, Ахурамазда культы Заратуштра тарафыннан эшләнелгән булмаган, ә пәйгамбәр дәгъвасына кадәр дә булган. Ценер фикере буенча Зәрдөштлеккә кадәр Ахура, һичшиксез хаклык концепциясе һәм ниндидер «Галәмнең тәртипкә салынуы» һәм шул ук вакытта сулар, яктылык һәм Кояш белән бәйле булмаган.
Маздаизмның башка агымнары
Маздаизмның төньяк тармагы хәзерге тарихи фәндә Туран диннәре буларак мәгълүм. Кайбер өйрәнүчеләр маздаизмның башка тармагы – көньяк-көнчыгыш булып – Тибетта колач алган традицион Бон динен күрәләр, шулай да галимнәрнең күпчлеге тарафыннан бу кире кагыла.
Шулай ук карарга мөмкин
•	Һиндоиран диннәр •	Бон •	Һиндукуш дине
Маздак
Маздак (урта фарсы телендә:, фарсы телендә: مزدک‎, шулай ук Маздак Кече) — урта гасыр атәшпәрәст фарсы дини реформаторы һәм пәйгамбәр, аны кешелек тарихында беренче социалистларның берсе дип саныйлар.
Тормышы тасвирламасы
Маздак якынча 450 елда Зәрдөштлек каһине Бамдад гаиләсендә туган булган һәм үз чиратында каһин (мобед) булган. 491 елда ул соңыннан маздакизм атамасын алган дини һәм иҗтимагый хәрәкәтен җитәкләгән. Башта Маздакны сәүдәгәрләр, дехканнар, һөнәр ияләре, асаба аксөякләрнең өлеше һәм шәһәр ярлылары, һәм шулай ук Зармхир җитәкчелегендә каһиннәрне һәм аристократияне зәгыйфьләндерергә теләгән шаһ Кавад I яклаган. Шаһка күрә Маздак Фарсы иленең иң олы каһине булып китә. Кулларында дини властьны туплап, Маздак Зәрдөштлек чистаруы өчен чыгыш ясаган һәм халык Зәнд-Авестаның мәгънәсен оныткан, Ходайның кушуын Заратустра дәгъва иткәнчә башкармый һәм аны Зороастризм ышануын яңартырга җибәргәннәр дип игълан иткән. Аның тәгълиматы берничә сарай яны партиясенең аяусыз көрәше һәм халыкның канәгать булмавының арта-арта баруы шартларында популярлык казанган, еш уңыш булмаулар белән көчәйгән. Маздак шаһны шаһ запасларыннан ашлыкны өләшергә ризалаштырган, шуннан соң милекнең иҗтимагыйлаштыруы турында игълан иткән һәм «Барысына да тигез итеп!» шигарен игълан иткән. Маздакитлар хәрәкәте Месопотамия һәм Кавказ артында колач алган. Ризыкны үз кулына алудан башка маздакитлар хәрәмнәрне ачканнар һәм тараткан. Шулай да, 496 елда Кавад I тәхеттән төшерелгән булган, аны «онытылу кальгасы»на утыртканнар. Шаһ булып кенәзләр соңгысының абыйсын билгеләгәннәр. Шул мизгелдән бирле Маздак читләштерелгән булган. 499 елда Кавад I көнчыгышка йөгерә алган һәм эфталитлар ярдәме белән Ктесифонга юнәлгән булган. Бөтен Фарсы иле буенча маздакитлар ихтилал ясаган, абыйсы тәхеттән ваз кичкән һәм Кавад I үзенә дәүләттә властьны кайтарган. Шуннан соң Маздакның торышы элеккечә генә булмаган, ә шактый ныгыган. 497 елда шаһ традицион никах турында законнарны гамәлдән чыгарган. Маздак үзе, вакыт узу белән күбрәк хәрәкәтнең радикаль канаты йогынтысы астында булган. Реформалар белән ризалашмаганнар явызлык яклылар дип игълан ителгән булган һәм маздакитлар ягыннан террорга дучар булганнар. Шулай да, 502 елдан соң хәрәкәттә ярылу булган. Маздакитлар аксөякләрнең милеген тартып алганга күрә, аны халыкка өләшү бик зур үлчәмнәр алган, Маздактан җирләре өчен куркып урта аксөякләрнең зур өлеше киткән. Маздакның торышына гаять зур бәрү Шаһ Кавад I тарафыннан ясалган булган, ул 496 елда шаһны төрмәдән коткарган Сиявуш дигән хәрбигә (Маздак яклаучысына) үлем җәзасын биргән. 528 яки 529 елда Византия белән сугыш башланудан файдаланып Кавад I Маздак белән бетерергә карар кылган. Ул шаһ сәхләнештергән Зәрдөштлек каһиннәре белән дини диспутка чакырылган булган. Маздакны шунда ук еретик дип игълан иткәннәр һәм диспутта булган барлык халык вәкилләре белән үлем җәзасына дучар иткәннәр — башын аска куеп тереләй җиргә күмгәннәр (башка юрама буенча аны җәяләрдән атып үтергәннәр). Күп сан рәт маздакитлар тотылган булган. Бу Кавад I-нең олы улы – олы патшазадә Кавус үтерелгән җәзалау инициаторы шаһның кече улы – патшазадә Хөсрәү Ануширван булган дигән гипотеза бар. Аның шигарьләре астында VIII гасыр уртасында Урта Азиядә Әл-Муканнәгъ ихтилалы һәм IX гасыр башында Бабәк ихтилалы барган.
Шулай ук карарга мөмкин
•	en:List of Persian figures in the Sasanian era •	Праһиндоиран дине •	Язданизм
Әдәбият
•	K. Schippmann: Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches. Darmstadt 1990. •	Josef Wiesehöfer: Kawad, Khusro I and the Mazdakites. A new proposal. In: P. Gignoux ua (Hrsg.): Trésors d’Orient. Paris 2009, pp. 391—409. •	H. Börm: Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike. Stuttgart 2007, p. 230—233.
Лам-Анг
Лам-анг (илокан телендә: Biag ni Lam-ang — «Лам-анг тормышы») каһарман эпосы һәм пәһлеван әкияте жанр хаисятләренә ия илокан телендә эпик шигъри әсәр, илокларның иң мәшһүр эпосы. Ул Самтойдан, хәзерге көн Илоко төбәгеннән, төньяк Лусон эпосы. Мәдәни каһарман Лам-ангның тууы, батырлыклары, өйләнүе, үлүе һәм янә тормышка кайтуы турында сөйли. Эпосның беренче мәгълүм булган язылып куелган юрамасы, мөгаен, 1640 елда латин язмасы белән „Historia a Pacasaritaan ti Panagbiag ni Lam-ang iti Ili a Nalbuan nga Asaoa ni D.a Ines Cannoyan iti Ili a Calanutian“ атамасы астында Педро Буканег исемле тумыштан сукыр авторныкы булган. Хикәя Рамаянаның Лусон адаптациясе булып тора һәм анда Лам-Анг каһарманы турында сөйләнә. Анда испан йогынтысы сизелсә дә, ул илокларның борынгы җәмгыять структурасын һәм традицияләрен күрсәтә. Берничә юрамада мәгълүм.
Нечкә алтын коңгызлар ыруы төрләре исемлеге
Алтын коңгызлар гаиләлегенең нечкә алтын коңгызлар ыруы төрләре исемлегенә якынча 3000 төр керә.
Риф Сәйфуллин
Риф Сәйфуллин, Риф Гали улы Сәйфуллин (Риф Ғәли улы Сәйфуллин, 1949 елның 4 октябре, СССР, РСФСР, БАССР, Архангель районы, Муллакай) – драма актеры, Сибай драма театры артисты, Россиянең атказанган (2022), Башкортстан АССР халык (1988) артисты. Театр әһелләре берлеге әгъзасы (1973).
Тәрҗемәи хәле
1949 елның 4 октябрендә Архангель районы Муллакай авылында туган. Хәрби хезмәттә булган. Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаган (1973, педагоглары Габдулла Гыйләҗев (вариант: Рафаэль Әюпов), проф. Ф. К. Касыймова).
Институтны тәмамлагач, М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында эшли. Соңрак А. Мөбәрәков исемендәге Сибай драма театрында актер һәм режиссер булып эшли – 1993 елда Гәрәй Исхаковның «Сайра, сандугачым» музыкаль драмасы буенча спектакль куя.
А. Вампиловның «Провинциаль мәзәкләр», В. Жеребцовның «2 нче подъезд», М. Н. Задорновның «Соңгы омтылыш» пьесаларын башкорт теленә тәрҗемә итә.
Уйнаган рольләре
Риф Сәйфуллин иҗат иткән образлар үзенчәлекле трактовкалау, ачык һәм тәэсирле гәүдәләндерү белән аерылып тора. Репертуарының күп өлешен рус һәм чит ил драматургиясе әсәрләре буенча спектакльләрдәге рольләр тәшкил итә:
Гыйльфанов
Гыйльфанов, шулай ук Гыйлфанов ― фамилия.
Медейна
Медейна, яки Медейне (еш кына Жворуна белән бутыйлар) — урман, агачлар һәм хайваннар Алиһәсе, литва мифологиясенең иң төп Илаһларының берсе. Беренче тапкыр XIII гасырта Ипатьев елъязмасында телгә алына. Король Миндовг гыйбадәт кылган Илаһлар исемлегендә бар. Малала хроникасында Медейна белән беррәттән Жворуна да телгә алына. XV гасырда поляк тарихчысы Ян Длугош Медейнаны Рим Дианасы белән чагыштыра. Шулай ук аны Даукша Микалоюс, Ян Ласицкий, Быховец хроникасында телгә алалар. Альгирдас Юлиус Греймас фикеренчә, Медейна ялгыз, хисле, чибәр, әмма кияүгә чыгарга теләмәгән кыз, сунарчы яки бүре анасы (Вилкмерге — яшь бүре анасы) булып күренә. «Куян эзләре» дип исемләнгән кайсыбер изге ташлар Медейна культы урыны булган дип санала. Литва чукындырылгандан соң Медейна культы җайлап юкка чыга, аның статусы урманнар рухы Лауманың статусы белән тигезләнә.
Австралия кырмыскалары исемлеге
Froggattella
Froggattella, эндемичны для Австралии.
Leptanilla
Leptanilla. Ыруның 40 төреннән Австралиядә берсе генә очрый.
Мөхәммәтҗан Бисеров
Мөхәммәтҗан Бисеров, Мөхәммәтҗан Ариф (Гариф) улы Бисеров (1898 елның 24 мае, РИ, Тамбов губернасы, Ялатма өязе, Әҗе ― 1938 елның 7 октябре, СССР, Үзбәкстан ССР, Ташкент) ― инкыйлабчы, Төркестан АССР һәм Үзбәкстан ССРның фирка, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, халык комиссары, Сталинның сәяси золымы корбаны.
Тәрҗемәи хәле
1898 елның 24 маенда Тамбов губернасы Ялатма өязе (хәзер Рязань өлкәсе Ирмеш районы) Әҗе авылында керәстиян гаиләсендә (вариант: шахтер гаиләсендә) туган. Гыйффәт туташ, Фикрәт Табиев һәм башкаларның авылдашы. Авыл татар мәктәбенең (мәдрәсә) 5 сыйныфын тәмамлаган. Төркестан дәүләт университетында (хәзерге Үзбәкстан милли университеты) (1921-1922 елларда ― эшче факультетында) укуы билгеле.
1917 ел инкыйлабын Төркестанның Коканд шәһәрендә каршылаган. Коканд татар мәктәбе бинасында даими узучы җыелышларда, күпсанлы митингларда эшчеләрне, диһканнарны һәм солдатларны тигезлек һәм бәхет өчен көрәшкә чакырып чыгышлар ясый.
1929 елның ноябреннән кулга алынганчы, 1937 елның августына кадәр, Ташкентта җитәкче вазыйфаларда эшләгән.
Репрессия
1938 елның 7 октябре СССР Югары Судының Хәрби коллегиясе тарафыннан иң югары хөкем җәзасына (үлем җәзасы) хөкем ителгән. 1938 елның 7 октябрендә атып үтерелгән.
Акланган (УзР ПДА, фонд 58, опись 65, дело 139, л.70-81).
Һума кошы
Һума (Фарсы телендә: هما, әйтелеше Homā, Авеста телендә: Homāio), шулай ук Һома, ул Иран риваятьләрендә һәм мәсәлләрендә мифик кош һәм Суфи һәм Диван шигъриятендә уртак мотив буларак дәвам итә. Гәрчә мәхлукат турында күп риваять булса да, бырысы өчен дә кошның җиргә беркайчан кунмавы һәм аның урынына бөтен тормышын җирдән өстә күренмичә очып йөреп яшәве тора. Исемнең күпсанлы асаба интерпретацияләре бар, алар арасында Суфичылык остазы Инайят Ханныкы, ул “Һума сүзендә һу рухны чагылдыра һәм маһ сүзе гарәп телендәге 'Maʼa' ماء сүзеннән килеп чыккан, аның мәгънәсе су.
Мифлар һәм риваятьләр
Һума кошы беркайчан да ял итми, бөтен торымышын күренмичә җир өстеннән очып йөри һәм җиргә беркайчан да кунмый дип әйтелә (кайбер риваятьләрдә ул аяксыз дип әйтелә). Һума мифларының берничә юрамаларында, кош феникс-сыман дип әйтелә, үзен һәр берничә йөз ел эчендә утта ашый, бары тик яңадан көлдән торыр өчен. Һума кошының бер тәнендә ата һәм ана табигатьләренә ия дип әйтелә (Кытай Феньхуанына охшаш рәвештә), һәрбер табигатенең бер канаты һәм бер аягы бар. Һума мәрхәмәтле һәм “уңыш кошы” дип таныла, аның күләгәсе (яки тиюе) алкышлы. Суфи традициясендә Һуманы тоту иң бай алдыңа китерүдән тыш, әмма аның кыска күз карашын һәм хәтта күләгәсен тоту берәр кешенең калган тормышын һичшиксез бәхетле итәчәк. Шулай ук Һума кошын тере килеш тотып булмый һәм берәркем Һуманы үтерсә, ул тоткан кеше кырык көндә үләчәк дип ышаныла. Госманлы шигъриятендә мәхлукат “җәннәт кошы” дип атала; Paradisaeidae төрләренең иртә тасвирламалары кошларны еш канатсыз яки аяксыз дип тасвирлый һәм кошлар бөтен тормышлары дәвамында өстә тора дип фараз ителгән. Нишапур Аттарының аллегорик Кошлар Әсәре фарсы әдәбиятының күренекле мисалы, Һума кошы сәфәр кылырга баш тарта торган өйрәнчек дип тасвирлана, чөнки андый гамәл ул өстеннән оча торганнарга патшалык привелегиясен бирүгә китерәчәк иде. Иран әдәбиятында Һума кошның бу патшалык бирү функциясе Исламга кадәр монархлар белән тәңгәл китерелә. Риваять шулай ук Суфи булмаган сәнгатьтә очрый. Һума кошының патшалык бүләк итү функциясе Могол эрасының Һинд хикәяләрендә янә пәйда була, аларда Һума кошының кеше башына яки җилкәсенә күләгәсе (яки кунуы) патшалыкны бирә (яки алдан әйтә) дип әйтелә. Шуңа туры килгән рәвештә, патшаларның тюрбаннарын бизәүче каурыйлар Һума кошының каурыйлары дип әйтелгән булган. Суфи остазы Инаят Хан рухи үлчәмдәге патшалык бирелгән риваятьне бирә: "Аның чын мәгънәсе шәхеснең фикерләре шулкадәр эволюцияли ки, алар бөтен чикләрне вата, һәм ул патша була. Иң Югарыны патша сыман кебек тасвирлавы ул бары тик телнең чикләнгән булуы. Һума кошы Төрек халык әдәбиятында ирешерлек булмаган югарылыкның символы булып тора. Мәхлукатны кайбер искә алулар шулай ук Синдһи әдәбиятында янә пәйда була, анда – диван традициясендә кебек – мәхлукат бик зур уңыш китерә дип тасвирлана. Гуру Гобинд Сингһның Зафарнамәсендә Могол императоры Аурангзебка мөрәҗәгать иткән хат Һума кош “көчле һәм алкышлы кош” дип искә алына.
Мирас
Безнең эрага кадәр якынча 500 елның грифон сыман капитель сыннары. Бу баганаларда фигуралар популяр рәвештә Һума кошының чагылышлары дип таныла. •	Британия музее каталогында Персеполиста “грифоннарның багана капителе (урында “һома кошлары”) дип аталган грифон-сыман капительләрнең фотографиясе бар. •	"Иран Дәүләт Авиаюлы” өчен фарсы теле акронимы HOMA һәм авиаюлның эмблемасында стильләштерелгән Һума кошы бар. •	Үзбәкстан Эмблемасы Һума кошын чагылдыра. •	Һерманн Мелвилл Моби-Дикта кыска итеп кошка аллюзия ясый. “Койрык” дип аталган бүлекнең башында сөйләүче “беркайчан да кунмый торган кош” турында сөйли. •	Ул Иван Бунинның “Тѣнь птицы” кыска хикәяләр тупланмасы титулын тәэмин итә. •	Ул шулай ук Вонг Кар-ваиның Days of Being Wild фильмында һәм Теннесси Вильямсның һәм "Orpheus Descending" пьесасында искә алына. •	Dragonlance әдәбият сериясенең Крынның иң бөек каһарманы, Һума Драгонбэйн, Һума кошы хөрмәтенә атала. •	Элеанор Ф.Һелин ачкан 3988 Huma астероиды Һума кошы хөрмәтенә аталган. Астероидның исеме SGAC астероидка исем бирү кампаниясе тарафыннан тәкъдим ителгән булган.
Шулай ук карарга мөмкин
•	Популяр әдәбиятта феникслар исемлеге •	Чамрош •	Феньхуан •	Грифон •	Мартлет •	Шаһбаз (кош) •	Сәмруг кош •	Өч башлы бөркет •	Турул •	Гамаюн •	Һумай
Ишембай җәмигъ мәчете
Ишембай җәмигъ мәчете (Ишембай йәмиғ мәсете) – Башкортстанның Ишембай шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәкләштерелгән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең «Ишембай шәһәре Җәмигъ мәчете җирле мөселман дини оешмасы» карамагында.
Тарих
Ишембайда өч Җәмигъ мәчете урнашкан. Беренчесе Иске Ишембайда 1948 елда Ворошилов урамы, 33нче А йорты адресы буенча ачылган. Икенчесе – Ишембай Җәмигъ мәчете – 1990-1994 елларда шәһәрнең үзәк өлешендә, Тынычлык урамында төзелгән. Өченчесе 1995 елда шәһәрнең Нефтьчеләр микрорайонында (1940 елга кадәр Тирмән-Елга авылы) Чайковский урамы, 15нче йорт адресы буенча ачылган.
1990 елда Ишембайда мәчет төзелеше өчен җир участогы бүлеп бирелә, шул ук елның 29 июлендә Ишембай мәчете имам-хатибы Рәфыйков Рәфкать Фәрит улы җитәкчелегендә фундамент салына. Төзелеш эшләре мәхәллә кешеләре ярдәме белән үз көчләре белән алып барыла. Мәчет төзелешендә «ИМЗ» ААҖ (генераль директоры Г. С. Шәрәфетдинов), «Алтын» ҖЧҖ (И. Т. Алтынбаев), «РБУ» ҖЧҖ (Э. А. Касыймов), «ИФТИ» АҖ (А. З. Саушин), «ИЧФ» АҖ (А. Х. Мәҗитов, А. Т. Яхонтов), «Ишимбайнефть» НГДУ (Ю. Н. Ягафаров), «Идел Нефтемаш» ҖЧҖ (Ш. И. Усманов), ИЭС МУП (Н.С. Дурова), «Витязь» МК АҖ (И. Н. Арсланов), «Башкирэнерго»ның Ишембай бүлекчәсе (Р. Х. Хәмзин), «Ишимбайнефть» РМЦ (Р. А. Мигранов) предприятиеләре коллективлары, шәһәр хакимияте җитәкчелеге (В. В. Елепин) зур ярдәм күрсәтә. Мәхәллә кешеләреннән мәчет төзелешендә Фәрит Рәфыйков, Мидхәт Рәфыйков, Ахунҗан Усманов, Сәйфетдин Хәмитов, Муллагали Байгилдин һ. б. актив катнаша.
1994 елда мәчет бинасы төзелеп бетә, үз көчләре белән бизәкләү эшләре башкарыла, шул ук елның 16 августында биредә беренче тапкыр җомга намазы укыла. Биредә Рәйхана абыстай һәм Мөхәммәт хәзрәт Ислам нигезләрен өйрәтү эшен алып бара.
Теркәлү
2005 елның 19 июлендә «Ишембай шәһәре җәмиг мәчете» буларак, 2020 елның 1 декабрендә «Ишембай шәһәре үзәк мәчете» (Ишембай ҡалаһының мәркәз мәсете) җирле мөселман дини оешмасы буларак (рәисе Мирасов Радик Рафаэль улы) Федераль налог хезмәтендә теркәлү узган.
Тасвирлама
Ишембай мәчете – кирпечтән төзелгән бер манаралы, ике катлы бина, гөмбәзе юк.
Традицион яшел мөселман стилендә башкарылган тематик баннерларны мәчетне әйләндереп алган коймаларның бөтен периметры буенча күзәтергә мөмкин.
Җитәкчелек
Имам-хатиблар Имам-мөхтәсиб Имамнар Марат улы Илнур хәзрәт, Ринат улы Эдуард хәзрәт
Ишембай үзәк (җәмигъ) мәчетендә Үзәкләштерелгән дини оешма Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Ишембай мөхтәсибәте урнашкан булган. 2022 елның гыйнварында Ишембай районы хакимияте тарафыннан мөхтәсибәт өчен Стахановчылар урамы, 42 адресы буенча (элекке «Горизонт» клубы) мәйданы 152 квадрат метрга тиң бина бүлеп бирелә.
Нәбиуллина
Нәбиуллина ― фамилия.
Башкорт думбырасы
Думбыра — борынгы башкорт кыллы музыка коралы. Ул байтак төрки халыкларда таралган, мәсәлән, казакларда (думбра), үзбәкләрдә, алтайларда (топшур), тываларда (топшулуур) һәм башкалар, шулай ук таҗикларда (дутар). Казак думбырасы белән чагыштырганда, башкорт думбырасы грифының кыскарак булуы белән аерыла.
Думбыра чәчәннәрнең музыка коралы булган. Борынгы кобаерлар, эпослар (шулай ук мәшһүр «Урал батыр» эпосы да) барысы да көйгә салынып башкарылган, шуңа да думбыра, аккомпанемент буларак, мәҗбүри булган. Борынгы думбыраның төзелеше турындагы бәхәсләр тынмый. Кызганычка каршы, борынгы думбыра халык арасында да сакланмаган. Бүгенге көндә без аның турында тик халык иҗатыннан һәм рус этнографлары, язучылары язмалары аша гына беләбез. Думбыраның ничә кыллы булуы да төгәл билгеле түгел. Кемдер, казакъларныкы кебек, ике кыллы булган, дисә, икенчеләре рус халык инструменты домра кебек (ә ул, билгеле факт, борынгы төрки милли инструментыннан килеп чыккан), өч кыллы булган, дип исәпли. Археолог һәм этнограф Р. Г. Игнатьев үзенең «Салават Юлаев — Пугачев бригадиры, җырчы һәм импровизатор» дигән әсәрендә биш кыллы "бандура"ны атап үтә.
Ни өчен халкыбыз, йөзәр ел буе җырларын, эпосларын саклап килсә дә, думбырасын шулай тиз оныткан соң? Бу ХVII—XVIII гасырлардагы патша колониаль сәясәте белән бәйле. Чәчәннәр, белүебезчә, башкорт халкының азатлык көрәшендә актив катнашкан, аның илһамландыручысы булган. Шуңа да алар, ихтилаллар бастырылган вакытта, каты эзәрлекләүгә дучар булган. Думбыралар, чәчән музыка коралы буларак, юк ителгән. Кызганычка каршы, алар максатына ирешә — думбыра онытыла, әмма бөтенләйгә түгел.
1980 елларда, язма документларга таянып, халык остасы В. Ш. Шөгаепов башкорт думбырасын тергезә башлый. Шул ук вакытларда думбыраны тергезү өстендә Г. Кобагошов, Ю. Зирин, А. Овчинников, В. Зубченко, А. Параев эшли.
1992 елда Уфа дәүләт сәнгать институты каршында башкорт думбырасы һәм кыл-кумыз җитештерү буенча эксперименталь остаханә  ачыла. Бу остаханәдә Р. М. Галимов, А. Я. Янгужин, А. Һ. Бәйрәмгулов, С. У. Баймөхәммәтов эшли.
Заманча инструмент өч кыллы, кварта-квинта төзелешле, 19 ладлы, корпусы агачтан ябештерелеп эшләнелә. Әлбәттә, бу корал борынгыдан бик нык аерыла — ул оркестр таләпләренә кулайлаштырылган. Сопрано, альт, бас думбыралар эшләнә.
Сылтамалар
Думбыра // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Przegląd Tatarski (журнал)
Przegląd Tatarski (Татар күзәтүе) ― Поьшаның этник татар азчылыгы журналы, Польша татарларына һәм дөнья татарларына багышланган социаль-мәдәни журнал, кварталга бер тапкыр Вроцлав шәһәрендә чыга. Нәшир – Польша мөселман дини берлеге (Muzułmański Związek Religijny w RP), Najwyższe Kolegium Muzułmańskie. Таратучы ― ARGI – Вроцлав нәшрият агентлыгы www.argi.pl.
Тарих
Басма агымдагы вакыйгалар турында репортажлар, мемуар һәм тарихи-фәнни материаллар тәкъдим итә. Журнал битләрендә университет үзәкләрендә хезмәт итүче тикшеренүчеләрнең һәм татар җәмәгатьчелеге әгъзаларының хезмәтләре басыла.
Бездә һәркем пәйгамбәр. Польша татарлары турында
'''Бездә һәркем пәйгамбәр. Польша татарлары турында''' (U nas każdy jest prorokiem. O Tatarach w Polsce) — Бартош Панканың 2020 елда чыккан Польшадагы татар җәмгыятенә багышланган докладлар җыентыгы. Китапта Польшада татарлар тарихы, танылган һәм абруйлы татар шәхесләренең биографияләре тәкъдим ителә, һәм тарихи вакыйгалар искә алына, мәсәлән, Варшавада мәчет төзү өчен акча җыю, Варшава күтәрелеше яки Лодц технология университетын булдыру вакыйгалары искә алына. Басма эчтәлегенә польша татарлары нәселләренең дәвамчылары истәлекләре, тәкъдим ителгән вакыйгаларның шаһитләре язмалары, шулай ук Стажка әфәнде карталары һәм Станислав Кричинский уникаль язмалары керә.
Китап Чарне нәшрияты тарафыннан Сулинада бастырылган, анда тарихи һәм антропологик басмалар тәкъдим ителгән.
Мәләвез җәмигъ мәчете
Мәләвез җәмигъ мәчете (Мәләүез йәмиғ мәсете) – Башкортстанның Мәләвез шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәкләштерелгән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең «Мәләвез шәһәре җирле мөселман дини оешмасы» карамагында . 1908―2004 елларда – Үзәк Диния нәзарәтенә караган.
Тарих
Беренче таш мәчет салынганчы, Мәләвез мөселманнарының кечкенә гыйбадәт йорты гына булган (хәзерге Киров урамында). Мәләвез авылында (1938 елдан штб, 1958 елдан шәһәр) мәчет бинасы авылда кибетләр тоткан бай татар сәүдәгәрләре (шулар арасында Хәбибулла Усманов) акчасына 1908 елда төзелеп беткән. Мәчеткә йөрүчеләр арасында көчләп чукындырылган, әмма 1905 ел инкыйлабы биргән мөмкинлектән файдаланып, Исламга кайткан татарлар, шулай ук мөселман диненә күчкән чуашлар булган. Мәчет мулласы – Шәйхелислам Әхмәров. Мәчет ишегалдында төзелгән ике бинада ир балалар өчен татар мәктәбе эшләгән.
Яшүсмер чагында әлеге мәчетне ачу тантанасы хөрмәтенә үткәрелгән мәҗлестә катнашуы турында Зәки Вәлиди үзенең 1923 елда чыккан «Истәлекләр»ендә (Кн.1, стр.70) искә ала.
1930-елларда мәчет ябыла, манарасы сүтелә. Совет заманында мәчет бинасында: 1928 елдан Х. Ямашев исемендәге татар яшьләре клубы, кинотеатр, 1930 елдан дәүләт банкы бүлекчәсе, 1958 елдан район китапханәсе урнаша. Мөселманнар 1950-елларда Смоленск урамы, 58нче йорт ишегалдында барлык мөселманнар көче белән төзелгән гыйбадәт йортына җыела торган була.
Яңа заман
1989 елның 4 декабрендә Мәләвез шәһәре башкарма комитетының мәчетне дин тотучыларга кайтару турында карары чыга. Мәләвез мөселманнарының җирле дини оешмасы 1991 елның 20 декабрендә теркәлү уза (имам-хатиб Гыймалетдин хаҗи Сәетбатталов). 1992 елда мәчет бинасы мөселманнарга кайтарыла. 1920-еллар ахырында җимерелгән манара 1994 елда химзаводның инженер-конструкторы Сәйфулла Әмиров проекты буенча яңадан төзелә.
1999 елда Мәләвез мөселман җәмгыяте мәчет имам-хатибы Минифаиз Газиз улы Сәлимов җитәкчелегендә яңадан теркәлү узган.
Тасвирлама
Мәләвез мәчете – кирпечтән төзелгән бер манаралы, бер катлы бина.
2001 елда мәчет янында «Мелеуз-строй» акционерлык җәмгыяте, шәһәр һәм район администрациясенең капиталь төзелеш һәм архитектура идарәсе, шәһәр предприятиеләре һәм учреждениеләре, шәхси эшмәкәрләр Заһир Кульбаев, Владимир Мельников, Рәсим Сәетбатталов, Марат Сәйфуллин, Роберт Салихов тырышлыгы белән төзелгән мәдрәсә бинасы ачыла.
Җитәкчелек
Имам-мөхтәсибләр:
Нур әл-Иман (мәчет, Стәрлетамак)
Нур әл-Иман мәчете, шулай ук Халид бин Вәлид мәчете, шулай ук Яңа мәчет (Нур әл-Иман мәсете, Хәлид бин Вәлид мәсете, Яңы мәсет) ― Башкортстанның Стәрлетамак шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәкләштерелгән дини оешма Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Стәрлетамактагы «Халид Бин Вәлид исемендәге җирле мөселман дини оешмасы» карамагында.
Тарих
Өяз шәһәре статусын 1781 елда алган Стәрлетамакта беренче мәчет 1800 елның 4 сентябрендә барлыкка килгән. 1870 елга кадәр Стәрлетамакта таштан салынган бер җәмигъ мәчете гамәлдә булган (хәзерге Ходайбирдин урамы, 46нчы йорт урынында). 1870 елның ноябрендә Иске Татар (хәзерге Латыйпов) урамында таштан икенче җәмигъ мәчете төзелә. Имамнары – Бәләбәй өязе (хәзерге Бүздәк районы) Богады авылыннан Хәйрулла хәзрәт Хәбиров һәм аның уллары. Революциягә кадәр Стәрлетамакта 4 мәхәллә, 4 (берсе таш, өчесе агач) мәчет исәпләнгән. Совет хакимияте елларында мәчетләр ябылган, манаралары сүтелгән, бинада мәктәп, китапханә эшләгән.
Яңа заман
Шәһәрнең үзәк мәчете буларак, Мөхәммәд пәйгамбәр сәхабәсе Халид ибн Вәлид исемен алган «Нур әл-Ислам» мәчете 2007 елның июнь аенда ачылган. 2008 елның 29 апрелендә рәсми теркәлгән. Мәчет шәһәрнең тарихи үзәгендә (Иске шәһәрдә), Тынычлык урамы, 15нче йорт адресы буенча урнашкан. Җәмигъ мәчетен ачу тантанасында Үзәк диния нәзарәте рәисе шәйхелислам Тәлгать Таҗетдин, Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте рәисе мөфти Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин һ. б. катнашкан.
Күп санлы мөселман халкының дини ихтыяҗларын канәгатьләндерү өчен Стәрлетамакта революциягә кадәрге биш мәчеттән Латыйпов урамындагы Иске мәчет кенә сакланып калган. Мәчет үзенең кечкенә үлчәмнәре һәм дини корылмалар өчен заманча таләпләргә туры килмәве сәбәпле, Стәрлетамак мөселманнарының ихтыяҗларын канәгатьләндерми башлый. Әлеге мәчетне эксплуатацияләүдә, янгын куркынычсызлыгын тәэмин итүдә агач бинаның тузганлыгы билгеле бер проблемалар тудыра.
Стәрлетамакта яңа мәчет төзү үтенече белән күпсанлы мөрәҗәгатьләргә җавап итеп, 2001 елда Попечительләр советы төзелә, ул яңа Җәмигъ мәчетен проектлау һәм төзү мәсьәләләрен хәл итү өстендә эшли. 2004 елның апрелендә төзелеш эшләре башлана. Ул мәхәллә кешеләре, эшмәкәрләр, шәһәр, республика һәм бөтен Россия предприятиеләренең ирекле иганәләренә төзелгән. Шәһәр халкы 2 млн 330 мең сумнан артык акча керткән, 15 млн сумнан артык ― предприятиеләр һәм эшмәкәрләрнең өлеше. Республикада һәм аннан читтә зур предприятиеләрне җитәкләүче якташлары (Рәфкать Кантюков ― «Таттрансгаз» ҖЧҖ (1998―2019), Риф Сөләйманов ― «Уренгойгазпром» ҖЧҖ, Марат Ишмияров ― «Салаватнефтеоргсинтез» ЯАҖ һәм башкалар) ярдәм күрсәткән. Мәсәлән, моңа кадәр дә зур ярдәм күрсәткән Кантюков Рәфкать Габделхәй улы, мәчетнең ике манарасын күреп, тагын ике манара төзергә тәкъдим итә һәм моның өчен кирәкле финанс чаралары бүлеп бирә. Мәчет төзелеше барышында Стәрлетамакның барлык эре һәм урта предприятиеләре диярлек, шәхси фирмалар, эшмәкәрләр финанс ярдәме күрсәткән («Сода» ААҖ – Самедов Фархад Астанович, «Каучук» – Абдуллин Әнәс Нәҗип улы, «Каустик» – Дмитриев Юрий Константинович, Нефтехимия заводы – Кутузов Петр Ильич, «Красный пролетарий» – Шәрипов Илгиз Кадыйр улы, «Мехатрон» инжиниринг фирмасы – Шиһабетдинов Мөдәрис Хәсән улы, «Риком плюс» ҖЧҖ – Райманов Ринат Фоат улы, «Рощинский» совхозы – Абдрафиков Әнвәр Равил улы, «Башсантехмонтаж» ААҖ – Шахмаев Җәүдәт Гатият улы һ.б.).
Җитәкчелек
Имам-хатиблар: Мәчет чагыштырмача күптән түгел төзелүгә карамастан, Ришат хәзрәт анда тынычлык сөюче, кешеләр проблемаларына игътибарлы һәм дөнья турында дөрес күзаллау булдыручы чын Ислам атмосферасын булдырды. Мәчет бик матур, эчендә зиннәтлелек юк — барысы да гади һәм күңелле. Әлбәттә, анда булу өчен, аеруча җомга намазында булу кирәк
Атамасы
«Сәйфуллаһ» (Аллаһының кылычы) исеме алган сәхабә Халид ибн Әл-Вәлид Мәккәдә кабиләсендә туган, әүвәл Мөхәммәд пәйгамбәрнең дошманы булган һәм 625 елда узган яуда мөселманнарга зур югалту китергән. Бераздан әл-Вәлид ислам динен кабул итә һәм Мөхәммәднең иң яхшы полководецларының берсенә әверелә. Сәйфуллаһ үз гомерендә зур һәм кечкенә сугышларда бер генә тапкыр да җиңелмәгән. Рим, Византия һәм Фарсы империяләре гаскәрләре белән сугышкан. Халид ибн әл-Вәлид 43 сугышта булган. Ул беркайчан да оборонада утырмаган, ә беренче булып һөҗүм итүне өстен күргән, мобиль, кискен һәм аяусыз полководец булган. Менә шушы кеше хөрмәтенә мәчет исеме аталган.
Тасвирлама
Җәмигъ мәчетенең гомуми мәйданы 824 квадрат метр булган ике катлы бинасы 700-800 кешегә исәпләнгән. Гыйбадәт кылу, бәйрәмнәр һәм башка дини чаралар үткәрү өчен төп зал беренче катта урнашкан. Ир-атлар өчен төп гыйбадәт залы һәм икенче кат балконында гыйбадәт кылу өчен өстәмә мәйдан бар. Хатын-кызлар өчен гыйбадәт залы цоколь катында урнашкан һәм аның аерым керү урыны бар. Бинада уңайлы вестибюль, тамбур, гардероб, кабинетлар, фойе, хезмәт бүлмәләре, сыйныф бүлмәләре, тәһарәт бүлмәләре бар. Икенче катта никах укыла торган аерым бүлмә бар.
Традицион яшел мөселман стилендә башкарылган тематик баннерларны мәчетне әйләндереп алган коймаларның бөтен периметры буенча күзәтергә мөмкин.
Мохтарова
Мохтарова — фамилия.
Николо-Берёзовка җәмигъ мәчете
Тарих
1550 елда рус кирмәне буларак төзелгән Николо-Березовка авылында (2015 елга кадәр штб), 2010 елда халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, татарлар һәм башкортлар 6 мең кешедән торган авыл халкының яртысыннан күбрәген тәшкил иткән. Авылда мөселман җәмгыяте 2000 елның 7 июлендә оешкан һәм җирле мөселманнар авылда мәчет төзү өчен эш башлаган.
Тасвирлама
Мәчет каршында мәдрәсә эшли. Мәчеттә даими рәвештә намазлар укыла, исем кушу, никах үткәрү йолалары үткәрелеп килә, мөселман бәйрәмнәре уздырыла.
«Николо-Березовка авылы Мәхәллә № 1393» җирле мөселман дини оешмасы 2013 елның 1 гыйнварында Федераль налог хезмәтендә рәсми теркәлү узган.
2014 елда район хакиме Рөстәм Марат улы Мусин, «Җылылык челтәрләре» (җитәкчесе Айрат Мортазин), «Автопласт» (директоры Андрей Ковшов) предприятиеләре, сату нокталары хуҗалары һ. б. эшмәкәрләр ярдәме белән мәчеттә ремонт эшләре башкарыла, идән җылытыла, автомат җылыту системасы алмаштырыла.
Җитәкчелек
Рәисләр - имам-хатиблар: Имам-мөхтәсиб:
Сатурн (мифология)
Сату́рн (Saturnus) — Боронгы рим мифологиясендәге илаһларның берсе, аңа табыну  Италиядә нык таралган булган. Боронгы грек мифологиясендәге Кроноска туры килә Ул игенчелек илаһы саналган, мифик сюжет буенча, үз балаларын ашап торган. Аның исеме белән Кояш системасындагы Сатурн планетасы аталган. Игенчелек билгесе урак — Сатурнның символы.
Мифология
Сүзнең этимологиясеннән күренүенчә ( - — чәчү дигәннән), Сатурн җир һәм игенчелек, үсемлекселек илаһы булган. Ул Италиядә игенчелек, бакчачылык,  йөзем, җирне ашлауны керткән дип санала. Риваять буенча, тарихкача Грециядән Италияга күчеп килгән патша булган дип инанганнар. Вергилий буенча, Олимптан Италияга күчеп килгән .Рим риваяте буенча Сатурн  корабта Тибр елгасы буйлап Яникулга килеп җиткән, монда Янусны очратып, кунакчыл каршы алына, шунан  Капитолий калкулыгына барып урынлаша. Лацийның борынгыдан килгән халкы сатурнныкылар дип йөртелә ;  Секст Аврелий Виктор аны Сатурний каласын төзегән дип яза.
Фрейя
Фрейя ( — дама); шулай ук Ванадис ( — Ван кызы); Гефна, Хёрн, Мардёлл, Сюр, Вальфрейя — герман һәм Скандинавия мифологиясендә Асгардта яшәгән мәхәббәт һәм сугыш Алиһәсе.
Сыйфатлары
Фрейя ван дигән илаһлар нәселенән. Ул — ван Ньёрд кызы. Ньёрд — Одинның үги улы; Ньёрдны ваннар белән аслар солых төзөгәннән соң ваннар күктәге Асгардта тотык итеп калдыра. Асгардта Фрейя Фриггадан кала тәүге урында торучы хатын-кыз. Аңа чибәрлектә илаһлар арасында да, кешеләр арасында да тиңнәр юк, ә аның күңеле шул тиклем йомшак, һәр кемнең кайгы-хәсрәтен тоя. Фрейяның карчыга канатларынан эшләнгән туны бар һәм алтын Брисингамен муенсасы бар. Фрейяның күз яшләре алтыннан. Болардан тыш, Фрейя — валькирияларның (убыр хатыннар) башлыгы. Фрейя ике песи җигелгән ике тәгәрмәчле арбала йөри; Хильдисвини- аның йорт хайваны. Фрейя соклангыч Фолькванг (Folkvang — «халык кыры», «кешеләр кыры») сараенда яши, аның төп залы- Сессрумнир (Sessrumnir). Мәхәббәттән башка Фрейя җир уңдырышлылыгы, уңыш һәм уңыш уру Алиһәсе. Шулай ук ул яуда һәлак булган яугирләрнең яртысын үзенә ала, калган яртысын- Один. Алар һәлак булган яугирләрне тигез итеп бүлә, яхшыга, яманга бүлеп тормый. Фрейя Од исемле илаһка кияүгә чыга, ул Одинның бер гәүдәләнеше була. Фрейя асларны ваннар белгән тылсым һәм сихергә (сейд) өйрәткән.
Мәдинә (мәгънәләр)
Мәдинә (المدينة) – күпмәгънәле сүз. «Мәдинә» (әл-мәдинә) хәзерге гарәп телендә «шәһәр» дигәнне аңлата.
Мәдинә (мәчет)
Мәдинә мәчете:
Николай Юкачев
Биографиясе
Николай Юкачев 1956 елның 3 декабрендә Татарстан Республикасының Кукмара районы Нырты авылында туган. Әтисе — Виктор Тарико, украин, әнисе — Екатерина Юкачева, рус (икенче чыганаклар буенча — удмурт ) милләтеннән. Татар телен дә Николай Юкачев 80%ын татарлар (нигездә, керәшен татарлары ) тәшкил иткән Нырты авылында өйрәнгән.
1981 елда Казан театр училищесын тәмамлап, Әлмәт Татар дәүләт драма театрында эшли башлый, 1983 елда, режиссер Марсель Сәлимҗанов чакыруы белән Камал театрына күчә.
Николай Юкачев 2009 елның 3 октябрендә Казан шәһәрендә алдан кичергән инфаркт нәтиҗәсендә калган авырудан соң вафат була. Кукмара районы Нырты авылы зиратына әнисе янына җирләнгән.
Гаиләсе
Хатыны — Юкачева Раушания Хөснетдин кызы, Татарстанның атказанган (2003) һәм халык (2009) артисты. Юкачевлар партнер булып «Бәхетсез егет» (Галиәсгар Камал) һәм Әфган сугышына эләккән татар егетләре турында язылган «Зөлфия»дә (авторы – Кәшшаф Әмиров) уйныйлар. Бер кызы (Светлана Николай кызы (Хаметова), мәдәният институтын бетергән, бизнес юлыннан киткән), оныклары (Динара, Сабина) бар.
Рольләре
Хәсән — «Зөлфия» (К.Әмиров); Гурий — «Һаваларда йолдыз» (М.Горький буенча); Закир — «Бәхетсез егет» (Г.Камал); Иван — «Без китәбез, сез каласыз», Егор — «Ат карагы» (Т.Миңнуллин); Физат — «Ләйсән ире Хәсән» (Ю.Сафиуллин); Тегермәнче — «Өч аршын җир» (А.Гыйләҗев); Бичура — «Бичура», Мөбарәк — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре», Диоген — «Баскетболист» (М.Гыйләҗев); Ирек — «Мирас» (Г.Каюм); Саматов — «Боз астында дулкын» (Ә.-Т.Рахманкулов); Зәки — «Кишер басуы» (З.Хәким); Белярдо — «Биюче» (Лопе де Вега); Илтабан — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» (Н.Исәнбәт); Гомәр — «Талак, талак» (Х.Вахит); Шаталов — «Телсез күке» (З.Хәким) һ.б.
Суфиянов
Суфиянов, шулай ук Суфианов – фамилия.
Хәкимҗанов
Хәкимҗанов, шулай ук Хәкимҗан – фамилия.
Веприк (Ичня районы)
Веприк (Веприк) — авыл, Монастырище авыл советы, Ичня районы, Чернигов өлкәсе, Украина.
КОАТУУ коды - 7421786802. 2001 елгы җанисәп буенча халык саны 20 кеше булган.
Географик урыны
Веприк авылы Мирное авылыннан 1 км, Монастиришче авылыннан 4 км ераклыкта урнашкан. Якында Т-2527 шоссесы һәм тимер юл, Яхновка станциясе 1 км ераклыкта.
Заит җәмигъ мәчете (Октябрьск)
Заит җәмигъ мәчете (Зәйет йәмиғ мәсете) ― Башкортстанның Октябрьск шәһәре Заит (Югары Зәет) бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәкләштерелгән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе «Заит бистәсе җирле мөселман дини оешмасы» карамагында.