cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәрифә карчык
Шәрифә карчык (туган елы билесез ― үлгән елы 1909 елга кадәр) ― РИ Казан губернасы Казан өязе Мәңгәр волосте Кушлавыч авылы кешесе, нәни Тукайны 2 яшь тә 8 ай ярымлык вакытында вакытлыча асрамага алган (мөрәббия ) фәкыйрә карчык. Бу карчыкта ничек яшәве турында Габдулла Тукай 1909 елда язылган «Исемдә калганнар» исемле автобиографик повестендә искә ала.
Тәрҗемәи хәле
Шәрифә карчыкның фамилиясе дә, туган һәм үлгән еллары, шулай ук туган урыны билгесез. Габдулла Тукай ятим калганда (1888 ел), Шәрифә карчык Казан губернасының Казан өязе Мәңгәр волосте Кушлавыч авылында фәкыйрь генә гомер иткән. 1885 елгы хисап алу буенча, авылда 120 хуҗалыкта 794 кеше исәпләнгән. Авыл халкы фәкыйрьлектә яшәгән. Төп кәсепләрен умартачылык тәшкил иткән. Авылда бер кибет, бер тимерче алачыгы булган. Бердәнбер күренекле урынны мәчет алып торган. Тукай яшәгән заманда Кушлавыч шундый булган.
Булачак татар халык шагыйре Габдулла Тукайның (Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукаев, 26.04.1886―02.04.1913) әтисе Кушлавыч авылының икенче мәхәлләсе мулласы Мөхәммәдгариф Мөхәммәдгалим улы Тукаев (1843―1886), улына 4яшь тә 6 ай тулгач, вафат булган. Габдулла Тукайның әнисе (Мөхәммәдгариф Тукаевның икенче хатыны, беренче хатыны – Бибигафифә Сираҗетдин кызы (1843―1885) бала тапканда кан китеп 42 нче яшендә вафат; беренче хатыныннан кызы Газизә (1876―1963), улы Мөхәммәтшәриф (1879―1890)) ) Мәмдүдә Зиннәтулла кызы Әмирова (1864―1890), ире вафатыннан соң тол калгач, әтисе Зиннәтулла Зәйнелбәшир улы Әмиров йортына, Өчилегә кайта, бераздан Сасна (Сасна Пучинкәсе, Кече Сасна) авылы мулласы Мөхәммәтшакир Фәйзуллинга кияүгә чыга. Кияүгә чыкканда, 2 яшь тә 8 ай ярымлык Габдулланы Өчиледән  Кушлавычка, илтеп, бер кибән арыш биреп, Шәрифә исемле карчыкка тапшырып калдырырга мәҗбүр була.
Исемдә калганнар
Бу карчыкта ничек яшәве турында Габдулла Тукай 1909 елда язылган «Исемдә калганнар» исемле автобиографик повестенда түбәндәгечә искә ала (Габдулла Тукай авылдашларының сөйләүләренә нигезләнеп язган: «авылда минем вакъты сабавәтемне күргән карчык вә хатыннар мөрәббия карчыгымның минем илә бик начар мөгамәләдә булганлыгын үземә хикәят итәләр» ):
Шәрифә карчыкның Габдулланы ничек тәрбияләве хакында башка төрле мәгълүматлар сакланмаган.
Мәмдүдә ире Мөхәммәтшакир (Фәйзуллин) белән Габдулланы үзләренә алдыру хакында сөйләшеп, күчтәнәчләр белән (сумса, ике таяк казы, бер таба гөбәдия) тотып, Габдулланы алырга киләләр һәм баланы карап торган өчен рәхмәт йөзеннән 50 тиен көмеш бирәләр. Шәрифә карчык рәхмәтләр әйтеп, күз яшьләре белән озатып кала.
Кайбер тикшеренүчеләр, Габдулла Тукай «Исемдә калганнар» әсәрендә карчыкның исемен дөрес язмаган булырга мөмкин, дип исәпли, чөнки Кушлавычтагы бердәнбер Шәрифә исемле хатын-кыз Тукай туганчы үлгән булган инде.
Әдәби образы
Әхмәт Фәйзинең 1947-1950 елларда язылган «Тукай» романының беренче китабында Шәрифә карчык образы чагылыш тапкан (эпопеядә карчык ире күптән үлгән, ир баласы [димәк, имана җире дә] булмаган көе ике кызы белән торып калган бик ярлы карчык итеп сурәтләнгән): Карчыкның да, кызларының да закон буенча җир биләү хокуклары булмау аркасында, мәрхүм иреннән дүрт таяк җир белән калган Шәрифә карчык янына Мөхәммәтгарифның [Габдулла Тукайның әтисе] кече абыйсы, авыл старостасы белән килеп: «Киләсе елга җир бүлү була бит. Кызлар җиткерәсең, гомер буе дүрт таяк җир белән яши алмассың... Ал син бу ятимне! Үзе мәхдүм, үзе ир бала. Җирле булырсың. Дөньялык өчен ул сиңа дәүләт китерер, ахирәтең өчен бер догачың булыр,» ― дип карчыкны күндереп кайталар. Рабит Батулланың «Апуш-Тукай» кыйссасында Шәрифә карчыкның өе бик фәкыйрь итеп сурәтләнгән: Өй тараканнар катып үләрлек суык иде. Мичтә чи усак [утыны] чыш-пыш килеп, яныр-янмас пыскый. Түр сәкедә ертык юрганга уранган Габдуллаҗан калтыранып утыра.
Алексей Саланов
Алексей Михайлович Саланов (1907 елның 27 марты, Курмыш, Курмыш өязе, Сембер өлкәсе, Россия империясе — 1968 елның 25 октябре, Горький, РСФСР ) — совет партия һәм дәүләт эшлеклесе, Горький өлкә башкарма комитеты рәисе (1950-1955).
Биография
Ярлы крестьян гаиләсендә туган.
1925 елга кадәр ул әтисенең хуҗалыгында эшли һәм шул ук вакытта урта мәктәптә укый.
РСФСР Югары Советы 2-4 чакырылыш депутаты.
1962 елның июненнән пенсионер.
1968 елның 25 октябрендә үлә. Аны Түбән Новгородның Кызыл зиратына күмәләр.
Бүләкләр һәм премияләре
Ул Мактау билгесе ордены, "Мәскәү оборонасы өчен", "Кавказны яклау өчен", "1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында батыр хезмәт өчен" медальләре белән бүләкләнгән.
Фёдор Сундуров
Фёдор Роман улы Сундуров (Фёдор Романович Сундуров) — Россия юристы, фәннәр докторы, профессор. «Н. С. Татищев ис. Вестник Волжского университеты» журналының редколлегия әгъзасы. Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, РФнең атказанган югары мәктәп хезмәткәре.
Биографиясе
Фёдор Роман улы Сундуров 1941 елның 1 ноябрендә Татарстан АССРның Кайбыч районы Ульянково авылында туган.
Федор Сундуров 1965 елда хокук белеме белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин ис. Казан дәүләт университетының юридик факультетынтәмамлый. "Җинаять хокукында җәзаны дифференциацияләү һәм индивидуальләштерү проблемалары" фәнни мәктәбенең фәнни җитәкчесе. Юридик фәннәр докторы (1981). Казан федераль университеты юридик факультетының җинаять хокукы кафедрасы профессоры.
1970 елда "Консуллык юрисдикциясе һәм халыкара хокук" темасына кандидатлык диссертациясен яклый. 1980 елда "Рецидивистларга карата иректән мәхрүм итүнең нәтиҗәлелеге проблемалары (хокукый һәм социаль-психологик аспектлар)" темасына докторлык диссертациясе яклый. 1965-1970 елларда суд органнарында практик эштә. 1970 елдан хәзерге вакытка кадәр Казан дәүләт университетының Юридик Факультетында эшли, ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор вазыйфаларын эзлекле били. 1983-1987 елларда юридик факультет деканы.
200дән артык фәнни хезмәт, җинаять-хокукый специализация буенча 50 методик эш авторы. Ул иректән мәхрүм итүнең хокукый һәм социаль-психологик механизмын, табигатьне, этиологияне һәм җинаятьләрне кисәтү системасында җинаять җәзасының ролен тикшерә. Аның тарафыннан җинаять максатларының авторлык концепциясе эшләнә, җинаять җәзалары төрләренең төп характеристикалары ачыклана, структуралаштыруның теоретик һәм практик проблемалары хәл ителә. Җинаять-хокукый характердагы башка чаралар системасы, җинаять җаваплылыгыннан азат итү проблемалары тикшерелә. Оешкан җинаятьчелекне һәм җәмәгать куркынычсызлыгына каршы җинаятьләрне тикшерү үткәрелә.
Кәкре Елга МТСы
Кәкре Елга МТСы бистәсе (поселение Какре-Елгинской МТС) ― МТС янында бистә (поселение при МТС), Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт, 1934-1958 елларда Кәкре Елга авыл советына караган. Белешмә басмаларында 1958 елдан соң телгә алынмый. 1945-1950 елларда Кәкре-Елга МТСы директоры булып Советлар Берлеге Каһарманы Александр Афанасий улы Казаков (1917―1950) эшләгән.
География
Кәкре Елга МТСы Кәкре Елга авылыннан бер км ераклыкта биек урында урнаша. Ике ягыннан урман белән капланган. Янәшәдә Шәрә тау һәм Шалкан тавы урнашкан.
Административ бүленеш
1934―1958 елларда – Азнакай районының Кәкре Елга авыл советы составында.
Халык саны
Халык саны – ~50 кеше (1950 ел, күпчелек татарлар, азчылык руслар). МТС бистәсендә Дульскийлар, Шакировлар, Казаковлар, Гатауллиннар, Зиннәтуллиннар, Йосыповлар, Идиятовлар, Зыятдиновлар, Баһаветдиновлар, Дәүләтгәрәевлар, Петушковлар, Черезовлар, Закатовлар, Ханнановлар, Зиннуровлар, Кашаповлар, Латыйфуллиннар, Сираҗиевлар, Фазлыевлар, Кац гаиләсе һ. б. яшәгән.
Тарих
Район колхозларына техник ярдәм күрсәтү өчен булдырыла.
МТС һәм бистә
Периметры буенча МТС һәм бистә койма белән уратып алынган булган. МТС территориясендә торак йортлар, барак тибындагы йортлар, социаль-мәдәни көнкүреш объектлары – кибет, клуб, курсант-механизаторлар өчен тулай торак, балалар бакчасы урнашкан булган. Спорт мәйданчыгы төзелгән (МТС директоры А. А. Казаков биредә җирләнгәннән соң, спорт мәйданчыгы «Казаков паркы» дип атап йөртелгән). Соңгы елларда алма бакчасы утыртыла, МТСта эшләүчесе булган һәр гаиләгә бакчадан участок бүленеп бирелә. Шулай ук һәр гаиләгә яшелчә (бәрәңге, суган, кишер, чөгендер) утырту өчен җир кишәрлеге бирелә. Күп гаиләләр терлек һәм йорт кошы: сыер, сарык, дуңгыз, каз, тавык тоткан, шулай үзләрен сөт, ак май, ит, сало, йомырка белән тәэмин иткән. Сыер һәм сарыкларны Кәкре Елга авылы көтүенә куа торган булганнар. МТСта эшләүчеләрнең балалары Кәкре Елга мәктәбенең рус классларына укырга йөргән. 1961 елда бистәдә янгын чыгып, ике йорт янган.
Торак комплекстан бераз читтәрәк авыл хуҗалыгы производство биналары: механика остаханәләре, склад биналары, алачык, буасы булган нефтебаза, ток генераторы (дизельле движок), авыл хуҗалыгы техникасы өчен гаражлар һ. б. биналар төзелгән. МТС матди-техник яктан яхшы тәэмин ителгән. Кичке якта МТС бистәсе йортларына берничә сәгатькә электр тогы бирелгән, шулай итеп, бистәгә электр тогы янәшә авыллардан алдарак бирелә. МТСта комбайнчылар һәм тракторчылар өчен даими эшләүче механизаторлар курслары эшләгән (укытучы Александр Степанович Дульский (1912―1975), ТАССР атказанган механизаторы).
Таралу
1958 елның мартында ил буенча МТСлар ябыла, техника күмәк хуҗалыкларга сатыла. 1958 елда Азнакай МТСы Азнакай РТСы, аннары район «Сельхозтехника» берләшмәсе итеп үзгәртелгәч, Кәкре Елга МТСы тарала башлый. Биредә яшәүчеләр Кәкре Елга авылына, Актүбә бистәсенә, район үзәге Азнакайга күченә. Соңгы гаиләләрнең берсе булып, Дульскийлар гаиләсе Азнакайга күченә.
Директорлар
1934 елдан беренче директор Кәбир Гафуров (репрессияләнә һәм атып үтерелә), 1936 елда директор булып Гәрәев, 1937-1943 елларда ― Ислаев, 1943-1945 елларда ― Сәлахетдинов, 1946-1950 елларда – Советлар Союзы Герое Александр Казаков эшли. 1950-1958 елларда МТСны Касыйм Гатауллин җитәкли. Бу чорда станция территориясе киңәя. Биредә 2 катлы контора һәм кинотеатр бинасы, аерым кибет, ашханә, тулай торак, МТС хезмәткәрләре өчен 21 фатир төзелә. Бу торак зонасы МТС бистәсе дип аталып йөртелә.
Александр Казаков
1946―1950 елларда МТС директоры булып Советлар Союзы Герое Александр Казаков эшли. 1950 елның 11 июлендә, 33 яшендә юл фаҗигасендә (автомобиль һәлакәтендә) вафат булгач, МТС конторасы каршында җирләнгән. Һәр елны кыз туганнары килеп, каберен зиярат кылганнар. МТС таралгач, кабер ялан кырда кала. 1975 елда җәсәде туган ягы – Сарман районы Александровка авылына күчерелеп, яңадан җирләнгән.
Ислаев
Ислаев ― фамилия.
Air Liquide
Air Liquide ― сәнәгать, сәламәтлек, экологик һәм техник газларда махсуслашкан халыкара Франция сәнәгать төркеме. Ул дөньяның сиксән илендә бар һәм 3,6 миллионнан артык клиентка һәм пациентка хезмәт күрсәтә.
Air Liquide төркеме Париж фонд биржасында, шулай ук ​​CAC 40 индексында, Euro Stoxx 50 һәм FTSE4Good исемлегендә күрсәтелгән.
Балаклея
Балаклея ( Балаклія) - Украинаның Харьков өлкәсендәге шәһәр. Изюм районына кертелгән.
1923 елның мартыннан 2020 елның июленә кадәр Балаклея шәһәр Советы  хәзерге көндә  бетерелгән Балаклея районының административ үзәге булып торган. Харьков өлкәсендә иң зуры дип исәпләнгән.
Үшарал
Үшарал (Үшарал) ― күпмәгънәле сүз, топоним.
Балаклея
Тарих
XVI гасырның беренче яртысында Кырым татарларыннан саклану өчен, Мәскәү дәүләтенең көньяк чигендә сакчылар постлары һәм оборона линияләре төзелгән. 1571 елда, тарихи чыганакларда беренче тапкыр, Балаклея татарларга каршы өченче Россия заставасы буларак искә алына; 1617 елда, Балаклея җирләре турында беренче язма "Белгород шәһәре буенча язма китап"та очрый.
Хәзерге торак пунктның тарихы 1663 елда башлана. Атаман Яков Черниговец элеккеге Балаклея татар бистәсен  ныгытылган торак пунктка әйләндерә һәм шулай ук ныгытмалар төзетә.1670 елда Балаклея слобода казак полкы барлыкка килә, ләкин 1677 елда ул Харьков полкының бер өлеше булып китә.
1938 елда Балаклеягә шәһәр статусы бирелә ; анда 27000 кеше яши, шәһәрдә 2500 торак йорт була.
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның 10 декабрендә, 44 нче Германия пехота дивизиясе бүлекчәләре район үзәген яулап алалар. Балаклея 1943 елның 5 февралендә Көньяк-Көнбатыш фронтның 6-нчы армиясе Николай Ватутин җитәкчелегендә азат ителә. Балаклеяда яшәүче 500 кешегә немец басып алучыларына каршы көрәш өчен дәүләт бүләкләре бирелә.
Географиясе
Балаклея шәһәре Харьковтан 84 км ераклыкта, Северский Донец елгасының сул ярында, Балаклейка елгасы Крайняя Балаклейка, Средняя Балаклейка һәм Волосская Балаклейка елгалары белән кушылып, Северский Донец елгасына койган урында урнашкан. Шәһәрне урманнар (катнаш урманнар) уратып алган.
Җидесу өлкәсе
Җидесу өлкәсе:
Гасым Гасымов
Гасымов Гасым Фәрәҗ улы (Qasımov Qasım Fərəc oğlu, 1897 ел — 17 декабрь, 1981 ел) — төркичелек аркасында репрессия корбаны.
Биографиясе
Гасымов Гасым Фәрәҗ улы 1897 елда, рухани гаиләсендә, Россия империясенең Ленкоран өязе Гасымлы авылында туган. Аның әтисе — Фәрәҗулла Кәрбәлаи Мирзә Гасым улы (1828-1919) Гасымлыдан күренекле дин эшлеклеләренең берсе була. Ул, шулай ук 1886 елдан 1909 елга кадәр Кенджуда эшләгән.
Гасымов Гасым Фәраҗ улы Гасымлы мәдрәсәсендә дини белем алган. Ул әтисеннән гарәп һәм фарсы телләрендә язарга һәм укырга өйрәнә. Соңрак белемен рус-татар (әзербайҗан) мәктәбендә дәвам итә. Гуманитар фәннәр белән кызыксынудан тыш, ул талыш, рус һәм француз телләрен дә өйрәнә. 1918-1920 елларда Әзербайҗан Демократик Республикасы солдатларына матди ярдәм күрсәтә. 1921 елның гыйнварында ул Ленкоран өязенең Онжагала авылында туган Гасымова Хейрәнисә Әли кызына өйләнә. Бу никахтан 1921 елда Фәяз Фәраҗов, 1932 елда Мусейиб Фәраҗов (соңрак аның фамилиясе Мәммәдов була), 1933 елда Сейфулла Фәраҗов туа.
Репрессия еллары
1937 елның 14 мартында Гасымның контрреволюцион эшчәнлеге (АДР солдатларына матди ярдәм күрсәтү һәм тюркизмны пропагандалау) өчен хатыны Хейрәнисә Әли кызы белән бергә кулга алына. Хейрәнисә ханымны Казакъстанга җибәрәләр, ул анда үлгән. Ул шулай ук Идел буе территориясендәге төзәтү-хезмәт лагеренда каты җәфалануга дучар була. Аларның балалары Мусейиб Фараджов һәм Сейфулла Фәраҗов балалар йортына бирелә. Ихтимал, 1942 елда Мусаиб Фәрәҗев балалар йортыннан кача, поездга утыра һәм Әс-бәйрәмле районына китә. Анда күреп, «Син кайдан, кайсы авылдан?»- дип сорагач: «Мусеиб, Гасыймлы авылыннан ир-ат», дигән. Аны поездга утыртып, Гасымлы авылына Грузия ССР-га җибәрәләр. Анда аны тимер юлда эшләгән Салы Мәммәдов исемле ир күрә һәм аның әти-әнисе юклыгын белеп, аны үзенә кабул итә. Мусейбның бернинди документлары булмаганлыктан, ул аңа үз фамилиясен бирә. Гасым 1955 елның 7 мартында Волголад-Приволжскиј буе төзәтү-хезмәт лагереннән Кемерово өлкәсенең Мариинск шәһәрендә урнашкан хезмәт лагерена җибәрелә. Без алган документлардан билгеле булганча, ул 1981 елның 17 декабрендә Россиянең Кемерово өлкәсенең Мариинск шәһәрендә вафат була. 1989 елда Гасым Фәрәҗ улы аклана.
Хәтер
2021 елның 7 июлендә аның туганы Меһди Фәязлы Гасымлы авылында кабер ташы куя. .
Горныйда күпләп кеше үтерү
Горныйда күпләп кеше үтерү (Массовое убийство в Горном) ― 2019 елның 25 октябрендә Байкал арты крае Улеты районы Горный штб урнашкан 54160 санлы хәрби частьтә рядовой Рамил Сәлим улы Шәмсетдиновның (1999 елда туган) бергә хәрби хезмәт үтүчеләрне атып үтерүе, нәтиҗәдә, Россия армиясенең 8 хәрбие үтерелгән, 2 хәрби яраланган.
Вакыйга, характеры белән бәйле рәвештә, шулай ук хәрби часть территориясендә хәрби хезмәткәрләрне атуның сәбәпләре һәм мотивлары турындагы тикшерүләр нәтиҗәсендә резонанслы үсеш ала.
Бергә хезмәт итүчеләрне үтерү
2019 елның 22 октябрендә 54160 санлы хәрби частьтә (атом-төш сугыш кирәк-яракларын саклау һәм бирү белән шөгыльләнүче ремонт-техник база, Россия Федерациясе саклану министрлыгының 12нче Баш идарәсенә буйсына ) рядовой Рамил Шәмсетдинов өч тәүлектән артык дәвам иткән каравылга баса. Өлкән лейтенант Данил Пьянков (үтерелгән) Шәмсетдиновны һәм тагын ике яшь солдатны каравылның ял итү бүлмәсе коридорында тезеп бастыра һәм аларга, баскан килеш, эчке хезмәт уставларын өйрәнергә куша. Алга таба Пьянков, кизү тору арасында, йокы бирмичә, Шәмсетдиновны уставны өйрәнергә мәҗбүр итә. Тикшерү барышында ачыкланганча, өч тәүлек эчендә каравылда Шәмсетдинов тиешле 24 сәгать урынына 5 сәгать 8 минут йоклаган.
25 октябрь кичендә каравыл алмашына. Чита вакыты буенча 18:20дә (12:20 мск) Шәмсетдинов АК-74М автоматыннан кизүне тапшыручы һәм кизүгә яңа басучы хәрби хезмәткәрләргә ут ача. Беренче булып расчет башлыгы үтерелә. Беренче ату тавышыннан соң, хәрбиләрнең күбесе җиргә ята, өчесе бронетранспортер артына качып өлгерә. Ике солдатны яралый.
Беренче атыш яңгырагач, тревога буенча килгән «Антитеррор» хәрбиләренә Шәмсетдинов каршылыксыз бирелә.
Атыш нәтиҗәсендә 8 кеше үлә, икесе җәрәхәтләнә. Дүрт рядовой, шулай ук ефрейтор, сержант, өлкән лейтенант һәм капитан үтерелә.
Шәмсетдиновның әтисе Сәлим фаҗига сәбәбе булып армиядә уставтан тыш мөнәсәбәтләр һәм дедовщина торуын әйтә. Оборона министрлыгы, булган хәлне «шәхси конфликт» дип аңлатып, дедовщина булуны кире кага. Шул ук вакытта Baza Телеграм-каналы бастырып чыгарган Шәмсетдинов күрсәтмәләрендә солдат хезмәттәшләре аңа «көчләү белән янады», ди.
Тикшерү барышы
2019 елның 25 октябрендә хәрби прокуратура тикшерүне башлый. Төркем составына РВСН хәрби прокуроры урынбасары кертелгән.
Эш барышын РФ Тикшерү комитеты һәм оборона министры урынбасары Андрей Картаполов тикшерә.
2019 елның 28 октябрендә Чита гарнизон хәрби суды кеше үтерү турындагы эш буенча (РФ Җинаять кодексының 105 маддәсенең 2 өлеше) рядовой Шәмсетдиновны 2019 елның 27 декабренә кадәр кулга ала.
2019 елның 17 декабрендә Шәмсетдинов һәм тагын берничә солдат-срочник «Хәрби хезмәткәрләр арасындагы мөнәсәбәтләрнең устав кагыйдәләрен бозу» РФ Җинаять кодексының 335нче маддәсе буенча «зыян күрүче» дип табыла, бу җинаять эше аерым карала.
2019 елның 1 ноябрендә Көнчыгыш хәрби округы буенча Баш хәрби тикшерү идарәсе уставтан тыш мөнәсәбәтләр турында җинаять эше кузгата (РФ Җинаять кодексының 335 маддәсе). 2020 елның 14 февралендә Чита гарнизон хәрби суды Байкал арты крае Горный бистәсенең хәрби бүлгесендә солдатларны мыскыл итүдә гаепләнүче Руслан Мухатовка карата эшне карый башлый.
Кызыл мәчет (Җаек)
Кызыл мәчет, шулай ук Татар мәчете, 2006 елдан Мөхәммәтгариф Тулбаев исемендәге мәчет (Қызыл мешіт, Qyzyl meshit; Красная мечеть, Татарская, имени Мухамет-Гарифа Тулбаева) – Җаекның татар бистәсендә 1871-1875 елларда төзелгән таш мәчет (җәмигъ мәчете). 1980 елдан ― төбәк дәрәҗәсендәге архитектура истәлеге. Диварлары кызыл кирпечтән ясалган булганга, Кызыл мәчет исеме алган. Мәчет каршындагы «Мотыйгия» мәдрәсәсендә 1895-1907 елларда Габдулла Тукай укыган. 2006 елдан Җаекның Габдулла Тукай музее составында.
Горныйда күпләп кеше үтерү
Тикшерү барышы
2020 елның 14 февралендә җинаять эшен гомуми тәртиптә карау турында карар кабул ителә. Эш буенча гаепләнүче — Руслан Мухатов. Зыян күрүчеләр — 7 кеше, шул исәптән Рамил Шәмсетдинов. 2019 елның 15 сентябрендә булган ике эпизод карала:
Кызыл мәчет (Җаек)
Тарих
1871-1875 елларда Җаекның татар бистәсендә төзелгән (1835 елда ук төзелгән дигән фикер дә бар ). Озак вакытлар мәчет Татар мәчете дип аталган, чөнки мәчет тирәсендәге бистәләрдә Җаекка илнең башка почмакларыннан килгән татарлар күп яшәгән. Кызыл мәчет ул вакытта шәһәрдә төзелгән өченче, кирпечтән төзелгән беренче мәчет булган.
1920-елларда Уральскидагы күпчелек чиркәүләр һәм мәчетләр большевиклар тарафыннан ябыла һәм соңыннан сүтелә яки башка максатларда кулланыла. Совет хакимияте басымы астында, Кызыл мәчет тә ябылган, манарасы төшерелгән.
Мәчет бинасы 1936 елда инвалидлар артеле карамагына тапшырылган. 1962 елда бинада ремесленное училище урнашкан. 1974 елда элекке мәчет бинасы һөнәри-техник училище (ПТУ) курсантлары өчен тулай торак итеп үзгәртелгән. 1980 елда мәчет бинасы төбәк дәрәҗәсендәге дини архитектура истәлеге итеп танылган. 1990-елларга мәчет бинасы нык җимерелгән, таушалган һәм бик пычратылган хәлендә килеп җитә. Мәчетне яңадан торгызу мөмкин хәл түгел, дип уйлап, бинаны сүтеп ташлау турында сүз кузгала. 2000 елда Җаекның татар мәдәни үзәге җитәкчесе эшмәкәр Ришат Увәли улы Хәйруллин, мәчет бинасын җимерүдән саклап калу өчен, аны үз предприятиесе балансына күчертә. 2005-2006 елларда мәчет бинасында реставрация үткәрелә, манарасы торгызыла. Бу эштә Р. Хәйруллинга элеккеге мәчет имамының оныгы һәм Санкт-Петербургтан Казакъстан архитекторы ярдәм иткән. Аңа мәчетне торгызуда шулай ук җирле халык матди ярдәм күрсәткән. Идеяне бирүче, илһамландыручы – профессор Разак Әбүзәров (1932 елгы).
Горныйда күпләп кеше үтерү
Тикшерү барышы
2020 елның мартында Руслам Мухатов уставтан тыш мөнәсәбәтләр эше буенча гаепле дип табыла, 30 мең сум штрафка тартыла һәм ике елга шартлы рәвештә ирегеннән мәхрүм ителә. Мухатов үзен Шәмсетдиновны һәм тагын җиде хезмәттәшен мәсхәрәләүдә гаепле дип таный. Шәмсетдинов ягыннан Мухатовка карата чыгарылган суд карарына шикаять белдерергә омтылыш булуга карамастан, май аенда суд хөкем карарын үз көчендә калдыра. . 2020 елның 19 июнендә Тикшерү комитеты Рамил Шәмсетдиновның җинаять эшен тикшерүне тәмамлый.
Муса Җәлил һәйкәле (Күкчәтау)
Муса Җәлилгә һәйкәл Казакъстанның Акмола өлкәсе Күкчәтау (Kökşetau, Көкшетау) шәһәрендә урнашкан. Һәйкәл Казакъстанның Акмола өлкәсенең татар-башкорт җәмгыяте тарафыннан әзерләнгән.
Горныйда күпләп кеше үтерү
Рамил Шәмсетдиновны гаепләү
2021 елның 9 гыйнварында дәүләт гаепләүчесе Шәмсетдинов өчен катгый режимлы колониядә 25 елга ирегеннән мәхрүм итүне сорый. Шәмсетдинов үзе фикер алышуларда катнашудан һәм соңгы сүздән баш тарткан.
Хөкем ителүченең әтисе бу карарны «армиядә дедовщинаны легитимлаштыру» дип бәяли. Зыян күрүчеләрнең адвокаты хөкем карарын «бик йомшак» дип саный һәм аны шикаять итәчәген хәбәр итә. Алар фикеренчә, Шәмсетдинов җәзаны йомшартуга лаек түгел.
2021 елның 21 апрелендә Апелляция хәрби суды Шәмсетдиновка карата хөкем карарын үзгәрешсез калдыра.
Алга таба Шәмсетдиновка Россия Югары Судының Хәрби коллегиясенә кассация шикаяте бирергә мөмкин була, әмма ул моны эшләмәскә карар иткән, чөнки, аның сүзләренчә, ул «үз шәхесенә артык зур игътибар бирүләреннән» арыган.
Нәтиҗә
Бу вакыйгадан соң, 2019 елның ноябрендә хәрби бүлгедә РФ Дәүләт думасының Саклану комитеты рәисенең беренче урынбасары булып китә. Аның сүзләренә караганда, хәрби бүлгедә аңа «куркынган, өшәнгән, хәлсезләнгән» солдатлар очрамаган.
Үткәрелгән тикшерү нәтиҗәләре буенча 54160 санлы хәрби часть таратылган.
Муса Җәлил һәйкәле (Күкчәтау)
Тарих
Һәйкәл 2022 елның 25 августында, каһарман-шагыйрьнең җәзаланган көнендә, Казакъстанның Акмола өлкәсе Күкчәтау шәһәрендә Төзүчеләр аллеясендә, өлкә китапханәсе белән 2нче лицей-мәктәп арасындагы скверда ачылган.
Бюстның авторы — танылган Россия скульпторы Александр Аполлонов. Бронзадан Краснодар краенда коелган.
Юбилей елында М. Җәлил бюстын булдыру инициаторы – «Казгеодезия» РГКП «Солтүстік геодезия» филиалы директоры Эльдар Азизов (Россия эшмәкәре Леонид Сердюков ярдәме белән). «Регионстрой» төзелеш фирмасы (җитәкчесе Александр Дворцев) һәйкәл өчен нигез әзерләү буенча түләүсез төзелеш эшләре алып барган.
Ачылу
Ачылу тантанасында Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессының Милли шура рәисе Васил Шәйхразиев, Татарстан Республикасының Казакъстандагы Тулы вәкаләтле вәкиле Денис Вәлиев, Акмола өлкәсенең татар-башкорт этномәдәни берләшмәсе рәисе Рафаил Сулькарнаев, Акмола өлкәсе акимы урынбасары Асдос Рамазанов, Күкчәтау акимы Бауржан Гайса, Казакъстан халык ассамблеясе рәисе урынбасары – Казакъстан татарлары һәм башкортлары конгрессының идарә рәисе Тәүфыйк Кәримов, Акмола өлкәсе чечен-ингуш «Вайнах» этномәдәни җәмгыяте рәисе Герихан Яндиев һәм шәһәр җәмәгатьчелеге катнашкан.
Тасвирлама
Төзүчеләр аллеясендә, Акмола өлкә китапханәсе белән 2нче лицей-мәктәп арасындагы скверда (кечкенә бакча) кара мәрмәр Муса Җәлилнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь тоткында итеп ясалган, ачык күкрәге аркылы-торкылы баулар белән чорналган. Бюсттан астарак, постаментка беркетелгән металл табличкага 2 телдә (казакъча, русча) «Мұса Жәлел / Муса Джалиль / Musa Jalïl (1906―1944)» дип язылган.
Кызыл мәчет (Җаек)
Тарих
2006 елның 28 августында мәчет Казакъстанның югары мөфтие Абсаттар хаҗи Дербисали, Көнбатыш Казакъстан өлкәсе акимы Нургали Ашимов катнашында тантаналы рәвештә ачыла. 2006 елның 7 сентябрендә Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәтенең 140нчы санлы карары белән Кызыл мәчеткә аның соңгы имамы булган, репрессиягә эләккән Мөхәммәтгәриф Тулбаев исеме бирелгән.
2006 елдан Җаекның Габдулла Тукай музее составында (Академик Асан Тайманов ур., 57).
Габдулла Тукай
Мәчет каршындагы мәдрәсәдә 1895-1907 елларда Габдулла Тукай укыган. Аның остазы мәчетнең имам-хатыйбы Мотыйгулла Төхфәтуллин (1845―1920) булган.
Архитектура
Бина ике катлы; диварлары кызыл кирпечтән, калган җирләре (шул исәптән, идәннәре) агачтан ясалган, түбәсе шифер белән капланган. Бина эчендә диварлар штукатурланган. Кәрниз асты дентикула орнаменты белән бизәлгән. Икенче кат тәрәзәләре биек итеп, ярымтүгәрәк (áрка) формасында эшләнгән. Мәккәгә юнәлгән булу сәбәпле, мәчет бинасы янәшәдәге йортларга яны белән баскан.
Поза (телесериал)
«По́за» (Pose) — Райан Мерфи, Брэд Фальчук һәм Стивен Каналлар иҗат иткән Америка драма сериалы. Тамаша 2018 елның 3 июнендә FXта күрсәтелде. Сериядә Эмджей Родригес, Доминик Джексон, Билли Портер, Индия Мур, Райан Джамал Свейн, Чарлин Вудард, Хейли Сахар, Анжелика Росс, Ангел Бисмарк Куриел, Диллон Бернсайд һәм Сандра Бернхард бар.
Америкада 1980-нче еллар азагында һәм 1990-нчы еллар башында куелган шоу Нью-Йорк тормышының берничә сегментын - Бал мәдәниятен шәһәрнең тормышны һәм Трамп чорының үсүен күрсәтә.
Сәгъдиев
Сәгъдиев – фамилия.
Лиз Трасс
Лиз Трасс, Мэри Элизабет «Лиз» Трасс (Mary Elizabeth "Liz" Truss, 1975 елның 26 июле, Оксфорд) – Бөекбритания сәясәтчесе, 2022 елның 6 сентябреннән Бөекбритания премьер-министры (2022 елның 20 октябрендә отставкага китүен игълан итә ). Бөекбританиянең: 2021-2022 елларда ― чит ил эшләре, 2019-2021 елларда ― тышкы сәүдә министры. 2022 елның 5 сентябреннән Бөекбританиянең Консерватив партиясе лидеры.
Бөекбританиянең өченче (Маргарет Тэтчер һәм Тереза Мэйдан соң) хатын-кыз премьер-министры.
Тәрҗемәи хәле
1975 елның 26 июлендә Оксфордшир графлыгы башкаласы Оксфорд шәһәрендә туган. Әнисе ― шәфкать туташы һәм педагог Присцилла Мэри Трасс, әтисе ― математика профессоры Джон Кеннет. Балачагы Йоркшир графлыгындагы Лидс шәһәрендә узган. Лидста дәүләт мәктәбендә укыган, аннары Оксфорд университетының Мертон көллиятендә философия, сәясәт һәм икътисад өйрәнгән. Финанс белеме алгач, Shell һәм Cable & Wireless компанияләрендә эшләгән. 2008 елда иҗтимагый хезмәтләр өлкәсенә шәхси бизнесны җәлеп итү планнарын эшләүче Reform аналитика үзәге директоры урынбасары итеп билгеләнә.
Сәяси карьера
1996 елда Консерватив партиягә керә. 1998-2000 елларда Луишем Дептфорд сайлау округының консерватив ассоциациясен җитәкли. 2001 елда Уэст-Йоркшир графлыгы Хемсуорт округыннан, 2005 елда шул ук графлыкның Колдер Вэлли округыннан Бөекбритания парламентының түбән палатасы – Җәмгыять палатасына сайлану омтылышлары ясаган (икесе дә уңышсыз тәмамланган). 2010 елның 6 маенда узган парламент сайлауларында Көньяк-Көнбатыш Норфолк округыннан депутат булып сайлана. 2012 елның сентябрендә премьер-министр Дэвид Кэмерон үзенең беренче кабинетында берьюлы 50 яңа кешене вазифага билгели, Лиз Трасс мәгариф министрының парламент ярдәмчесе итеп билгеләнә.
Консерватив хөкүмәтләрдә эшләү (2014-2021)
2014 елның 15 июленнән – Кэмерон кабинетында әйләнә-тирә мохит, азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы министры. Беренче министр портфелен алган вакытта Трасс Британия тарихында иң яшь хатын-кыз министр була.
2015 елның 7 маенда чираттагы парламент сайлауларында элекке округында 50,9 % тавыш җыя һәм парламент мандатын саклап кала.
2015 елның 11 маенда Дэвид Кэмеронның икенче кабинетында әйләнә-тирә мохит, азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы министры вазифасында кала.
2016 елның 14 июлендә Тереза Мэйның беренче кабинетында юстиция министры һәм лорд-канцлер итеп билгеләнә.
2017 елның апрелендә Министрлар кабинеты Тереза Мэйдан Лиза Трассны лорд-канцлер вазифасыннан азат итүне һәм бу вазифаны юстиция министры вазифасыннан аеруны таләп итә.
2017 елның 11 июнендә Тереза Мэйның икенче кабинетында казначылыкның баш секретаре итеп билгеләнә.
2019 елның 24 июленнән – Борис Джонсон кабинетында тышкы сәүдә министры һәм Бөекбритания сәүдә советы рәисе.
2019 елның 10 сентябрендә, хөкүмәт сәясәте белән риза булмаган Эмбер Рад отставкасыннан соң, Лиза Трасс, элекке вазифаларына кушып, хатын-кызлар һәм тигезлек эшләре буенча министр итеп билгеләнә.
Чит ил эшләре министры (2021-2022)
2021 елның 15 сентябрендә Джонсонның икенче кабинетында Британия тышкы эшләр министры итеп билгеләнә.
Бөекбритания Аурупа берлегеннән чыкканнан соң, 2021 елның 21 декабрендә Аурупа Берлеге белән мөнәсәбәтләрне җайлау өчен сөйләшүләр алып баручы итеп билгеләнә.
Консерватив партия җитәкчесе (2022)
Борис Джонсонның Бөекбритания премьер-министры һәм Консерватив партия лидеры вазифаларыннан китүеннән соң, вакантлы урыннарга төп дәгъвачыларның берсе булып кала. 2022 елның 20 июлендә Риши Сунак белән консерваторлар лидеры өчен тавыш бирүнең соңгы турына чыга.
2022 елның 5 сентябрендә Консерватив партия әгъзаларының тавыш бирү нәтиҗәләре игълан ителә: Трасс 53 % белән җиңә һәм партиянең яңа лидеры була.
Сәяси позициясе
2021 елның 30 ноябрендә Латвиядә узган НАТО илләренең тышкы эшләр министрлары очрашуында чыгыш ясап, Трасс, Украинага һөҗүм итсә, Россиянең стратегик хата ясаячагын белдерә һәм Мәскәүне явыз ниятле активлыкта гаепли.
2021 елның 29 декабрендә Лиз Трасс Россиядә «Мемориал» хокук саклау оешмасын бетерү уңаенна тирән борчылуын белдерә. Трасс сүзләре буенча, «Мемориал» дистә еллар дәвамында совет чоры җинаятьләре беркайчан да онытылмасын өчен армый-талмый эшләгән. «Аны ябу — Россиядә сүз ирегенә тагын бер җимергеч удар», ди сәясәтче.
2022 елның 21 гыйнварында Австралиядә чыгыш ясап, Россия агрессиясе очрагында Украина халкының кыю каршылык күрсәтәчәгенә ышаныч белдерә һәм Украинага элек тә монголлардан алып татарларга кадәр һөҗүм итүләрен (They have known invading forces before — from the Mongols to the Tatars) әйтә.
2022 елның 22 гыйнварында Трасс Россияне Украинада Россия яклы сәясәтче Евгений Мураевны хакимияткә китерү максатыннан түнтәрелеш әзерләүдә гаепли.
2022 елның 10 февралендә, Россиягә визит белән килгәч, Сергей Лавров белән сөйләшүләрдә Россия гаскәрләрен Украина чигеннән чыгаруны таләп итә, Ростов һәм Воронеж өлкәләренең кайсы илдә урнашуын белмәвен күрсәтә.
2022 елның 27 апрелендәге чыгышында ул Украинага хәрби ярдәмне арттырырга һәм Россияне икътисадый изоляцияләргә чакыра : Украинадагы сугыш – безнең уртак сугыш, чөнки Украина җиңүе безнең барыбыз өчен дә стратегик таләп. [ ... ] Украинага авыр кораллар, танклар һәм самолетлар бирергә кирәк — без запасларны кулланырга һәм җитештерүне арттырырга тиеш. [...] Без Украинаның гына түгел, Балкан илләре һәм Молдова һәм Грузия кебек илләрнең дә бәйсезлеген һәм иреген яклау мөмкинлеген гарантияләргә тиеш.
Ул шулай ук Көнбатыш илләренең Россияне көнбатыш базарларыннан куып чыгару өчен икътисади көч кулланырга тиешлеген өсти : Дөнья икътисадына керү кагыйдәләрне үтәүгә бәйле булырга тиеш.
Шәхси тормышы
2000 елда Элизабет Трасс финанс директоры Хью О'Лирига (Hugh O' Leary) кияүгә чыга, гаиләдә ике кыз туа : Фрэнсис (Frances, 2006), Либерти (Liberty, 2008).
Уен (коммуна)
Уен — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
Ревель (коммуна)
Ревель (Revel) — Франциянең Изер департаментына караган коммуна, Муаян-Грезиводан кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 11,62 км².
Үрнәк (Азнакай районы)
Үрнәк (Урняк) – Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт, 1948-1970 елларда Азнакай районы Кәкре Елга авыл советына караган. 1974 елда авылдан соңгы кеше күчеп киткән. Авыл 1989-1990 елларда таралып бетә. Белешмә басмаларда 2005 елдан соң телгә алынмый.
Административ бүленеш
1948 елдан – Азнакай районы Кәкре Елга авыл советы, 1963 елдан – Әлмәт районы Кәкре Елга авыл советы, 1966 елдан – Азнакай районы Кәкре Елга авыл советы составында.
Тарих
1929 елда Кәкре Елга авылыннан 25 гаилә-хуҗалык Коры кул башы дигән урынга күчеп утырган. Урман өлеше 5 елга бер кисеп торылган, авыл халкы утын өчен файдалана торган әлеге урында көчле эшчән гаиләләр (авылның төп оештыручылары – әтисе белән Гарифҗан Галимов, Рәйхан, Хәмзә, Баһман, Зәки, Сафа, Габдрахман Мостафин, бертуган Сабирҗан, Сәлимҗан, Галимҗан Шакирҗановлар), агачларны төпләп, файдаланырлык җир итеп эшкәртеп, мал-туарларын, каралты-кураларын, икмәк саклау өчен келәтләрен туплап, күмәкләшеп яши башлаганнар. Һәр гаиләдә 6-7 бала булган. Авылны киртә белән әйләндереп, һәрьяклап басу капкалары булдырганнар. Авылны тәртиптә тоту, чит-ятлардан саклау максатыннан каравыл посты булдырылган. 1930-елларда авыл «Үрнәк» күмәк хуҗалыгы булып оеша (колхозның беренче рәисе ― Гали (Миңлегали) Хәйруллин). Колхозда 30 хуҗалык исәпләнгән. Иң беренче атлар асрыйлар. Колхозның үзенең амбарлары, сарык, сыер, тавык фермалары булган. Басуларындагы икмәкне сугарга Кәкре Елга МТСыннан комбайннар килгән. Авылда клуб, клубның бер башында башлангыч (4 класслы) мәктәп (укытучы Фатыйма Ишмуллина (Галиева), Башкортстаннан килгән), кибет (кибетче Гарифҗан Галимов), булган. 5 класска балалар Куәтле Елгага, аннары Кәкре Елгада 1934 елда ачылган җидееллык мәктәпкә йөргән, анда Ирекледән, Кәтемнән, Илбәк, Мәсгут авылларыннан балалар йөреп укыган.
Сугыш чорында үрнәклеләр үз көчләре белән, читтән бернинди ярдәмсез, техникасыз, хуҗалыкны юкка чыгармыйча алып баралар. Сугыш чорында ангина чиреннән үлгән балалар булган.
Хәзерге вакытта авыл булган урында Азнакай кешеләренең «Үрнәк» бакчачылыгы урнашкан. Авылның зираты сакланган.
Бугаевка
Бугаевка (Бугаевка) ― Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт, 1934-1958 елларда (16.07.1958 – район бетерелгәнче) Тымытык районы Урсай авыл советына караган. 1960-елларда юкка чыккан.
География
Ютазы тимер юл станциясеннән 57 км, Чаллы пристаненнән 106 км ераклыкта урнашкан. Бугаевка авылы район үзәге Тымытыктан Мөслим авылына алып баручы юл өстендә, юлның бер ягына гына урнашкан ике дистә йорттан гыйбарәт булган. Юлның икенче ягында ике генә бина булган (берсендә – алты почмаклы йортта колхоз идарәсе һәм бинаның бер башында сепаратор, икенчесе – башлангыч мәктәп бинасы). Рус авылының соңгы йорты татар авылы Мөслимнең соңгы йортыннан 150-200 метр гына читтә урнашкан.
Административ бүленеш
1930 елдан Тымытык районы Мөслим авыл советы, 1931 елдан – Азнакай районы, 1935 елдан – Тымытык районы, 1956 елдан – Мөслим районы Урсай авыл советы, 1958 елдан – Әлмәт районы составында.
Халкы
Халкы – 94 кеше (1930 ел, руслар), 93 кеше (1939 ел, руслар), 36 кеше (1956 ел, руслар), 10 кеше (1963 ел, руслар).
Тарих
Бугаевка авылын 1906 елда Полтава һәм Харьков губерналарыннан күченеп килгән украиннар нигезләгән. Азнакайда укытучы булып эшләүче, Харьковтан күчеп килгәннәрнең дәвамчысы булган Федор Максимович Гладков раславынча, күчмәннәр Харьков губернасының Бугаево авылыннан күчеп килгәннәр, шуңа күрә биредә яңа авыл исемендә туган авылларының исемен саклаганнар. 1912 елгы картада Мөслим авылы (картада: Муслюмкино) янәшәсендә зур булмаган Бугаевка авылы булуы күрсәтелгән. Беренче күчеп килүчеләр арасында Андрей Гладков, Никита Корюков, Степан Козеров, Прокофий Крамаренко, Павел һәм Трофим Ти(е)нницкийлар, Емельян Куринной (Курини), Наум һәм Сергей Кривоносовлар гаиләләре булган. Күченүнең төп сәбәбе – көньяк губерналарда җир җитмәү, җир азлыгы. Мөслим авылы аксакаллары истәлеге буенча, әлеге җирдә әүвәл берничә генә йорттан торучы Би исемле кечкенә татар авылы булган, яңа күченүчеләр килгәнче, ул бөтенләй таралып беткән. Яңа җирләргә күченү белән, Бугаевка крестьяннары дәүләттән 500 дисәтинә җир сатып алган. Урманны кисеп-төпләп, 38 йорт салганнар. 1930-елларга Бугаевка крестьяннарының күпчелеге, үз тырышлыклары белән, уртакул хуҗалыклар рәтенә кергән, яхшы атлар, башка йорт хайваннары тоткан. Кулакларны «иҗтимагый сыйныф буларак юк итү» кампаниясе Бугаевканы да читләтеп үтмәгән: Куриннойлар һәм Корюковлар гаиләләре, йортлары һәм барлык мал-мөлкәте тартып алынып, авылдан куылган. Корюковларның калай белән ябылган яхшы йортлары озак еллар башлангыч мәктәп булып хезмәт иткән, биредәге рус классларында укырга Мөслим авылыннан берничә татар баласы да йөргән. .
Беренче совет мәктәбе 1928 елда ачылган (укытучы Александр Григорьевич Сафронов (яки Софронов). Башлангыч мәктәптә һәрвакыт 4 сыйныф булмаган, контингентка карап, бинада 2 яки 3 сыйныф укыган. Башлангыч мәктәпне тәмамлаган балалар 7 класс белем алу өчен Бугаевкадан берничә километр ераклыктагы рус авылы мәктәбенә йөргән. Октябрь революциясенә кадәр Бугаевка халкы чиркәү төзергә җитешми калган, православие динендәгеләр чиркәүгә якындагы рус авылларына (күбесенчә, Мөслим районы Рус Шуганы (Акай Күле) авылына) йөргән. Авылда клуб булмаган. Яшьләр, сепаратор урнашкан бинада, сепараторны бер читкә алып куеп, төрле чаралар үткәргән.
Хуҗалыкларны күмәкләштерү башлангач, Бугаевкада Крыленко исемендәге күмәк хуҗалык төзелә ( – 1931 елдан РСФСР, 1936 елдан – СССР юстиция халык комиссары ). Колхоз рәисе итеп Григорий Наумович Кривоносов, 1932 елдан – Николай Сафронов сайлана. Бөек Ватан сугышы башланыр алдыннан колхозда утыздан артык хуҗалык булган. Биредә товарлыклы-сөтчелек, сарык үстерү, дуңгыз үрчетү, тавык фермалары төзелгән, умартачылык та булган, колхозчыларның шәхси хуҗалыкларында, бәрәңгедән тыш, помидор, кыяр, суган, кабак һ. б. яшелчәләр үстерелгән. Авыл үзенең көчле эре атлары белән тирә-якта дан тоткан. Татар авылларында яшелчә үстерүне дә, орлыклар биреп, Бугаека кешеләре керткән. Тегермәнгә Ык елгасындагы су тегермәненә Карповка, Батрак авылларына йөргәннәр. Сугыш алдыннан һәм сугыш елларында колхоз рәисләре булып, Иван Андреевич Гладков, Маркел Куринов, Иван Тинницкий, Мария Тинницкая, Мостафа Дәүликамов, Габдрәхим Хөсәенов (икесе дә Мөслим авылыннан) эшләгән.
Таралу
Сугыштан соң, 1946―1947 елларда Крыленко исемендәге күмәк хуҗалык Мөслим авылының «Ленин юлы» (Путь Ленина) колхозы белән берләштерелә, өченче бригадага әйләнә. Яңа колхоз (1955 елда рәисе Җәдит Һади улы Әхмәтшин) бердәм хезмәт коллективы булып оешып китә алмый, 1960 елда Урсайның эреләндерелгән Тельман исемендәге күмәк хуҗалыгына кушыла. 1950 елдан башлап, Бугаевка халкы авылны ташлап китә башлый. Сәбәпләре: Мөслим авылына кушылгач, барлык яхшы атларны тартып алганнар, фермаларны, башка корылмаларны сүткәннәр. Халык Кемерово өлкәсе шахталарына, Нагайбәк, Карповка, Батрак авылларына, Октябрьский, Бөгелмә шәһәрләренә, Азнакай бистәсенә күченгән. Йортларын я саталар, я башка авылларга күчереп салалар. Авылдан зират кына утырып кала. Бугаевка кызлары Мария һәм Зинаида Марк кызы (Куриновалар), Анастасия (Кривоносова) Мөслим авылы татар егетләренә кияүгә чыгып, шунда төпләнеп кала, мәсәлән, Анастасия Григорий кызы Кривоносова (1925 елгы) Сафиулла Хисмәтулла улы Әхмәтовка (1923 елгы) кияүгә чыккан, икесе дә сугышта катнашкан, 2нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән, 6 бала үстергәннәр. .
Бугаевкада туып үскән журналист Дмитрий Федотович Кривоносов (1923―1964) «Советская Татария» газетасының көнчыгыш зонадагы (Азнакай, Мөслим һ. б. районнар) үз хәбәрчесе булып эшләгән.
Озан (коммуна)
Озан (Ozan) — Франциянең Эн департаментына караган коммуна, Реплонж кантонына карый.
Җилән (башкорт милли киеме)
Җилән (елән) — ирләр дә, хатын-кызлар да кигән җиңле, мамык салмыйча тегелгән эчлекле, киң таралган озын кием. Бишмәт, казаки, камзул, күлмәк өстеннән каптырмыйча, я каптырма белән эләктереп кигәннәр. Гадәттә кешелеккә, бәйрәмнәргә кия торган кием, калымга да салганнар. Мари, татар, чуаш халыкларында да булган.
Тегелеше
Ирләр өчен билсез итеп, туры төшереп, карасу, кер күтәрмәле төсләрдәге мамык, ефәк, бәрхет, атлас тукымалардан теккәннәр. Чабу кырыйларына, итәк һәм җиң очларына ука тасмалар тотып эшләгәннәр, кызыл, комач төсле тукымадан бизәк салганнар.
Хатын-кыз җиләне билле, итәге аска таба киңәйтеп тегелгән. Ачык төстәге бәрхәттән, ефәктән, кара сатиннан теккәннәр. Күкрәк турысына ука-чук, тәңкә-мәрҗән такканнар. Җиңенә, итәгенә, чабу кырыйларына кызыл, яшел, зәңгәр тукымалардан  бизәк салганнар, ука, тәңкә теккәннәр.
Җилән (мәгънәләр)
Җилән:
Миңневасыйк Абдуллин
Миңневасыйк Абдуллин, Миңневасик Гатаулла улы Абдуллин (1946 елның 14 феврале, СССР, РСФСР, БАССР, Ярмәкәй районы, Рәтамак) – ветеран спортчы (йөгерү), педагогика фәннәре кандидаты, доцент, СССР спорт мастеры (1977), Башкортстанның атказанган физик культура хезмәткәре (1999), җиңел атлетика буенча ике тапкыр СССР, алты тапкыр Россия чемпионы.
Тәрҗемәи хәле
1991 елдан – М. Акмулла исемендәге БДПУда укыту эшендә, доцент, 2001 елдан — физик культура кафедрасы мөдире, БДПУ Гыйльми советы әгъзасы, җиңел атлетика буенча Башкортстан Республикасы җыелма командасы консультанты.
Хәзерге вакытта Кырмыскалы районында яши.
Спорт
спорт белән 1970-еллардан Уфада Гастелло исемендәге спорт клубында шөгыльләнә башлаган. 1970 елда спорт мастерлыгына кандидат, бер елдан — спорт мастеры нормасын үти (исем 1977 елда бирелә).
Тбилисидә «Правда» газетасы призына ел саен үткәрелә торган массакүләм җиңел атлетика кроссында Уфа моторлар төзү производство берләшмәсе хезмәткәре буларак чыгыш ясап, җиңү яулаган.
1974-1977 елларда җиңел атлетика буенча СССР җыелма командасы әгъзасы.
Йөгерүче үзенең спорт карьерасында экватор озынлыгыннан 1,5 тапкыр озынрак дистанцияне узган.
Башкорт АССРның дүрт рекордын куйган: 1000, 1500, 3000 һәм 5000 метрга йөгерүдә җиңүче. 3 километрлы дистанциядәге рекордны – 7 минут 51,2 секунд – 49 ел беркем дә җиңә алмый.
«Гастелло» спорт клубында тренер булганда, биш спорт мастеры һәм сигез спорт мастерлыгына кандидат тәрбияләгән. Башкорт дәүләт педагогика институтында 12 ел эшләү дәверендә йөзләгән квалификацияле физкультура укытучысы әзерләгән.
Һәр ел саен Ярмәкәйдә районда бик популяр булган чара – «Сәламәтлек йөгереше» (Забег здоровья) үткәрә
Библиография, фәнни хезмәтләре
Физик тәрбия проблемалары буенча 60 тан артык фәнни хезмәт авторы.
Олытау өлкәсе
Олытау өлкәсе (Ұлытау облысы, Ūlytau oblysy) — Казакъстанның үзәк өлешендә 2022 елның 8 июнендә оештырылган административ берәмлек (өлкә). Климат кискен континенталь һәм бик коры. Административ үзәге – Җизказган шәһәре.
Төньякта Костанай өлкәсе белән, көнчыгышта Караганды өлкәсе белән, көньяк—көнчыгышта – Җамбыл өлкәсе белән, көньякта — Төркестан һәм Кызылорда өлкәләре, көнбатышта — Актүбә өлкәсе белән чиктәш.
Тарих
1973-1997 елларда Казакъ ССР һәм Казакъстан составында Җизказган өлкәсе гамәлдә булган, ул 1997 елда административ реформа нәтиҗәсендә Караганды өлкәсе составына кертелә. XVIII гасырда Олытау өлкәсе территориясендә Урта Җүз кабиләләре яшәгән: аргыннар (каракесек һәм атыгай нәселләре), найманнар (баганалы һәм балталы нәселләре), кыпшаклар (бултын, тозын һәм торы нәселләре), бер җүзгә дә кермәгән жана кыргызлар нәселе булган.
2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Казакъстан халкына юллама белән чыгыш ясап, анда Караганды өлкәсенең бер өлешеннән Олытау өлкәсе оештырылачак, дип белдерә :
Өлкә Казакъстан Президенты указы нигезендә 2022 елның 8 июнендә оештырылган. Территориясе элеккеге Җизказган өлкәсеннән шактый кимрәк (аңа 1997 елга кадәр Шет районы (үзәге Аксу-Аюлы авылы) һәм Актогай районы (үзәге Актогай авылы), шулай ук Балхаш һәм Приозёрск шәһәрләре кергән).
Административ бүленеш
Өлкә 2 районнан һәм 3 өлкә карамагындагы шәһәрдән тора (шәһәр акимиятлары):
Халкы
2022 елда оешкан вакытына Олытау өлкәсе Казакъстан Республикасында халык тыгызлыгы иң түбән һәм абсолют халык саны иң түбән булган төбәк саналган.
Җидесу өлкәсе (Казакъстан)
Россия империясе һәм РСФСР составында булган Җидесу өлкәсе белән бутамагыз
Җидесу өлкәсе (Жетісу облысы, Jetısu oblysy) – Казакъстан Республикасының көньяк-көнчыгышында урнашкан административ берәмлек (өлкә). 2022 елның 8 июнендә оештырылган. Административ үзәге – Таллыкурган шәһәре.
География
Җидесу өлкәсе көньякта Алматы өлкәсе белән, төньяк-көнбатышта Балхаш күле аша Караганды өлкәсе, төньякта Абай өлкәсе белән, көнчыгышта Кытай Халык Республикасы белән чиктәш.
Тарих
2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Казакъстан халкына юллама белән чыгыш ясап, Алматы шәһәре агломерациясенә кагылышлы проблемаларның булуын билгеләп үткән һәм Алматы өлкәсен ике — Җидесу һәм Алматы өлкәләренә бүләргә тәкъдим иткән :
Өлкә 2022 елның 8 июнендә Казакъстан Президентының 2022 елның 4 маендагы указы нигезендә оештырылган.
Административ бүленеш
Өлкә 8 районнан һәм 2 өлкә буйсынуындагы шәһәрдән тора (шәһәр акиматлары):
Җилән
Җилән — татарларның традицион җиңел иркен һәм озын яз-җәйге өс киеме.
Ешрак оч бер төстәге (сары, яшел), кайчак нәзек буй төшкән йон, киҗе-мамык тукымалардан, эчлек куеп, каптырмасыз яисә күкрәк турысына бер төймә тагып тегелә.<
Йон, мамык тукымалардан тегелгән, ешрак гади (сары, яшел төсләр), кайчак нәзек буй төшкән йон, киҗе-мамык тукымалардан эчлек куеп, каптырмасыз яисә күкрәк турысына бер төймә тагып тегелә.
Гадәттә җиләнне озын камзол яки казаки белән олы яшьтәге ирләр кигән. Мәчеткә яки башка дәүләт карамагындагы урыннарга барганда кулланылган. Озын камзол белән кыска казаки белән бергә киелгән. Хатын-кызлар җиләне дә ирләрнекеннән аерылмаган. XIX гасыр ахырыннан аларны, нигездә, бай кешеләрнең хатыннары, руханилар кигәннәр, үзенчәлекле япма итеп файдаланганнар.
К. Ф. Фукс билгеләп үткәнчә, XIX гасырның беренче яртысында ук кулланыштан чыга башлый.
Мукаи Саннодзё
Мукаи Саннодзё - сан (кандзи язуы белән : 向井 參之充, хирагана язуы белән: むかい さんのじゅう), (1898 елда туган) ул япон химигы булган. Кумамото университетының атаклы профессоры. Инженерлык эше буенча белгечлеккә ия. Махсуслашуы кулланылышлы химия.
Биографиясе
Сага префектурасында торган. Урта мәктәпнең 8-енче сыйныфын тәмамлагач (элеккеге система буенча), Кюсю Империаль Университетында инженерлык бүлегендә профессор булган. Кейдзёфу Университетында профессорлык эшен тәмамлагач, Кумамото Университетында профессор булган.