Иске_Кырлай
Иске Кырлай авылы тарихы
XVI гасыр ахырында бу җиргә Нижний Новгород помещигы Хохлов килә. Ул Кырлай авылына терәтеп, үзенең крепостнойлары өчен Хохлово авылын салдыра. Рус арасында калган Кырлай халкының чукынмыйча калуы гаҗәп зур батырлык. Чөнки чукындыруны архиепископ Гурий коточкыч алымнар белән үткәрә. Авылга чукындыручылар килә. Чукынучыларга акча, кием, эчемлек бирәләр. Карышучыларны карательләр кыйный, җәзалый, үтерә. Чукынмаучыларны җәзалар өчен кибән зурлыгында учаклар яна, казаннар кайнап, табалар кызып тора. Үлем куркыта — чукынучылар була. Ләкин алар христиан динен алган булып кыланалар да, яшерен генә үз диннәрен тоталар. 1591 елда Казан архиепискобы Гермоген яңа чукынганнарның мөселманнар белән аралашып яшәве, ислам динен тотулары турында хөкүмәткә әләк яза. Моңа җавап итеп, патша Федор Ивановичның 1583 елның 18 июлендә дәһшәтле указы чыга. Христиан динен тотмаучы керәшеннәргә карата иң каты чаралар күрергә кушыла. Андыйларны «төрмәгә утыртырга һәм кыйнарга, тимер һәм чылбыр белән богауларга» әмер бирелә. 1681 елның маенда патша татар морзаларын чукындырырга, ә чукынмаганнарнын җирләрен алырга дигән указ чыгара. Морзаларга чукыну өчен ярты ел вакыт бирелә. Петр I заманында исә чукындыру һәм татарларны җәберләү тагын да көчәя. XVII гасыр ахырында, Кырлай янындагы Хохлово авылы помещик Озеровка күчә, ул яңа крепостнойлар китерә, авыл зурая. 1704 елда ул Хохловода зур чиркәү салдыра. Килмешәкләрдән Кырлай халкы зур җәбер-золым күрә — балаларын урлап алып китеп чукындыралар, мәчетләрен җимерәләр, зиратны мәсхәрәлиләр, авылга дуңгызлар кертәләр. Менә шундый шартларда рус авыллары уртасында калган Кырлай авылы мөселманнарының хәле искиткеч авыр була. Моның өстенә 1744 елның язында чукынудан баш тарткан авылларны урыныннан сөрү компаниясе башланып китә. Власть вәкилләре, солдатлар язгы чәчү башланыр алдыннан авылга килеп, халыкны куа башлыйлар. Ирләрне кулга алалар, хатын-кызларны кырга чыгармыйлар. Чәчү вакыты үтә, кырлар буш кала, ачлык башлана. Җирсезлектән, чукындырудан, вөҗданын мыскыл итүдән гаҗиз булган Кырлай халкы туган-үскән җирен, Болгар заманыннан ук яшәгән изге туфрагын, бабаларының изге зиратларын калдырып, яңа җиргә күченергә карар итә. Бу 1744—1745 еллар тирәсендә булырга тиеш. Чөнки, тарихи документлар буенча, Пугачев сугышы вакытында Хохлово авылы янында Кырлай авылы булу турында мәгълүмат юк инде. Казансуның түбән агымын тулысынча рус килмешәкләре контрольдә тота. Авыл җыены җыеп, урын карарга берничә кешене чыгарып җибәрәләр кырлайлылар. Юлчылар Себер юлы буйлап Казансуның югары агымына таба күтәреләләр. Себер юлыннан читкәрәк китик, тынычрак булыр дип, Кырлай кешеләре Казансу кушылдыгы булган Ия суы буйлап юлларын дәвам итәләр. Түбән Мәтәскә һәм Югары Мәтәскә исемле мөселман авылларын узгач, шактый зур урман. Урман бетүгә, Ия суы ярларында чишмәләр челтерәп аккан матур урыннар башлана. Яр буйларында урман-кырлары да бар. Берсеннән-берсе ерак түгел ике зират та күренә. Димәк, элек бу урында авыл булган. Кая киткән бу авыл? Хәл болай була: 1555 елларда рус миссионерлары гаскәр белән Әзәк авылын чукындырырга килә. Әзәк халкы каршылык күрсәтә, аларга ярдәмгә тирә-як авыллардан да кешеләр килә. Әзәк беләң Иске Иябаш арасындагы коры елга буенда рус гаскәре белән сугыш була. Бик күп кан коела, кан елга булып ага. Шуның өчен  халык бу  елганың  исемен  Кан  елгасы дип  атаган. Миссионерлар Әзәк авылын шулай чукындыралар. Ә Иске Иябаш авылы буйсынмый, аларны бары тик 1740 елда гына чукындыра алалар. Әзәктән түбәнрәк, хәзерге Кырлай урнашкан урындагы авыл халкы да баш бирми. Ләкин рус отрядлары кабат килеп кыерсыта башлагач, бу авыл халкы илен, җирен ташлап, Ык буена китә. Авыл китә, исеме дә онытыла, истәлек булып зират кына кала. Күп еллар үткәч, бу авыл урынына арлар ки-леп утыра. Алар зиратны яр буена ясаганнар. Ләкин урманнар сирәгәйгәч, алар да икенче тарафларга күченеп киткәннәр. Шулай итеп, бу җирдә ике зират кына кала. Кырлай кешеләренә бу урын бик ошый. Авылга кайтып, халыкка сөйлиләр. Халык күчәргә риза була. Зур кыенлыклар белән, шушы урынга барып урнашыр өчен, властьлардан рөхсәт алына. Күченү авыр, газаплы була. Башта землянкаларда торалар. Аннан берәм-берәм өй салып чыгалар. Берничә елдан авыл тернәкләнә башлый. Акрынлап авыл ныгый, халкы арта бара, тормыш җайлана башлаган кебек була. Соңга таба Кырлай кешеләренең бер төркеме күчеп, Ия суы башында Яңа Кырлай авылына нигез салалар. Бераздан Көек авылының нигезе корыла. 1880 еллар тирәсендә Иске Кырлай һәм Мөндеш авылы кешеләре башкорт иле тарафындагы Аксун, Шаран якларына барып, Айдагол авылына нигез салалар. Ул авылга Иске Кырлайдан 33 ир-ат һәм 17 хатын-кыз күчеп китә. 1870—1871 елларда Түбән Әзәк, Югары Әзәк, Иске Иябаш авыллары тулысы белән Ислам диненә кире кайта. Керәшен чорының истәлеге булып «Кан елгасы» дигән атама, керәшен зиратлары гына торып кала. Үзеннән өч авыл бүлеп чыгарса да, Иске Кырлай 1885 елда 2 мәчетле, 91 хуҗалыклы, 611 кешеле таза гына авыл була. Аның 1116 дисәтинә җире булган. Халыкның төп һөнәре игенчелек, терлек асрау. Көзен-кышын Кырлай халкы тула, киндер сугу өчен, кылыч бәйләп сата. Сәүдә белән шөгыльлә-неп, баеп китүчеләр дә була. Әйтик, Камали хаҗи исемле Кырлай кешесе Троицкий ягына күчеп, зур бай булып, гомере буенча кое казатып, юл-күперләрне, зиратны  тәрбия  итеп  тору  өчен авыл  халкына  ярдәм  итеп,  акча  биреп  торган. XIX гасыр ахырында авылда мәдрәсә ачыла. 1915 елда анда укытырга алдынгы фикерле җәдитче мөгаллим, шагыйрь Кыям Юлдашев килә. Революциядән соң Иске Кырлайда беренче совет мәктәбен дә ул ача.