cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заит җәмигъ мәчете (Октябрьск)
Тарих
2008 елда шәһәрнең аерым предприятиеләре һәм шәхси затларның хәйрия кертемнәре хисабына төзелгән Заит җәмигъ мәчете рәсми рәвештә ачыла.
Мәчет комплексында Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе урнашкан.
Басма орган
Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе һәм Заит җәмигъ мәчете айга бер тапкыр 1 басма табак күләмендә 999 тираж белән татар һәм рус телләрендә «Ислам хәбәрләре» (Исламские вести) газетасын чыгара. Газета бушлай таратыла. 2022 елның 24 июнендә, җомга көнне чыккан 6 (254) саны.pdf.
Җитәкчеләр
Октябрьск шәһәрендә Заит җәмигъ мәчетеннән башка, Төрекмән (Мәчет урамы, 4), Московка (Кооператив ур., 100/1), Мулла («Мөхсин» мәчете, Матросов ур., 136) бистәләрендә мәчетләр эшли.
Мәдинә (мәчет, Дим районы, Уфа)
Уфаның Инорс микрорайонындагы Мәдинә мәчете белән бутамагыз
Мәдинә мәчете (Мәҙинә мәсете) ― Башкортстан башкаласы Уфа шәһәренең Дим районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Уфа шәһәренең Дим районы 504нче мәхәллә» җирле мөселман дини оешмасы карамагында.
Тарих
Уфаның Дим районында зур булмаган район мәчете (Мусоргский ур., 48) генә булган, ул барлык мөселманнарны сыйдыра алмый башлаган. Шуңа күрә яңа мәчет төзү мәсьәләсе күтәрелә. Мәчет Дим районының шәхси секторында «Баланово» паркы янәшәсендә буш яткан җирдә төзелгән.
Мәчет нигезенә беренче таш 2010 елның көзендә салына. 2013 елның октябрендә мәчет ачыла. Бу өч ел дәвамында гыйбадәтханә дин тотучылардан кергән һәм җәлеп ителгән акчалар хисабына төзелгән. Аның төзелешенә мәчетнең Попечительләр советы рәисе, «Дортрансстрой» ҖЧҖ Директорлар советы рәисе Марат Латыйпов зур өлеш керткән.
Кавиев
Кавиев ― фамилия.
Мәдинә (мәчет, Дим районы, Уфа)
Тарих
Мәчетне ачу тантанасы Ырынбур мөселман диния нәзарәте (Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте) оешуга 225 ел тулуга багышланган тантаналы чаралар кысаларында узган. Тантанада югары мөфти шәйхелислам Тәлгать Таҗетдин, Стамбул шәһәре мөфтие Рахми Яран, Индонезиянең дини эшләр министры Сурадхорм Али, 57 илне берләштерүче Халыкара ислам ризалыгы оешмасы рәисе Хәмит Ирен һәм башкалар катнашкан.
Тасвирлама
Гыйбадәтханәнең иң биек манарасы белән гомуми биеклеге – 51 метр. Аның барлыгы 4 манарасы бар, иң биеге 10 м тәшкил итә, ярымайлы биек шпиле Дим микрорайонының теләсә кайсы почмагыннан диярлек күренә. Мәчет төзелеше өчен материал булып «Бессер» блоклары хезмәт иткән.
Мәчетнең сыйдырышлыгы ― 800 кеше. Бина эчке бизәлеше белән аерылып тора. Мәчетне бизәү эшендә Сәмәрканд рәссамнары, Мисыр агач уемчылары, шулай ук җирле осталар катнашкан. Агачтан уемнар һәм диварлардагы гарәп язулы Коръән аятьләре яшь оста Юныс Хәйруллин кулы белән ясалган.
Моны да карагыз
Уфаның Калинин районы Инорс микрорайонында 2015 елда ачылган «Мәдинә» мәчете турында:
Людвик Заменһоф
Ла́зарь Ма́рк улы Заменһоф яки Лю́двик Ла́зарь За́менгоф (идиш телендә: לײזער לוי זאַמענהאָף — Лейзер Лейви Заменгоф; поляк телендә: Ludwik Lejzer Zamenhof; Эсперанто телендә: Ludoviko Lazaro Zamenhof; Белосток, Россия империясе — Варшава, Польша Корольлеге) — Россия табиб-окулисты һәм лингвист, конструкцияләнгән халыкара телләрнең иң уңышлысын - эсперантоны барлыкка китерүчесе буларак мәгълүм. Шулай ук До́ктор Эспера́нто (ягъни «Өмет итүче») тәхәллүсе астында мәгълүм, аның астында ул 1887 елда тел тасвирламасын һәм дәреслекне керткән «Халыкара тел» эшен нәшер иткән.
Биографиясе
Лазарь Маркович Заменһоф (туганда — Лейзер Мордхович Заменгов) Рәсәй империясенең Гродненск губернасының Белосток каласында, училище укытучысы Марк Фабианович Заменһоф һәм Розалия Шолемовна Заменһоф гаиләсендә беренче бала булып туа. Марк Фабианович Заменһоф «Гацефир» гәзитендә борынгы йәһүд теле филологиясе, иврит телендә яһүди дине, география һәм тел гыйлеме буенча уку әсбапларын чыгара. Лазарь артыннан тагын биш малай (Феликс, Герш, Генрик, Леон, Александр) һәм биш кызы (Фейл (Фаня), Гитл, Сура-Двойра, Мина һәм Ида) туа. Гаилә идиш һәм рус телендә аралаша. 1873 елда гаиләсе белән Варшавага күченеп киләләр. 1874 елның август аенда Заменһоф 2-се ир-ат гимназиясе дүртенче сыйныфына укырга керә. Әле гимназиядә үк Варшавада Заменһоф бай, шулай ук бик катлаулы грамматикалы халыкара тел төзеп карый. Ул инглиз телен өйрәнгәч (немец, француз, латин һәм грек телләреннән соң), ул җиңел грамматикалы, суффикс һәм префикслар киң кулланылган халыкара тел турында уйлана. 1878 елда аның «Lingwe uniwersala» проекты тәмамлана диярлек. 17 декабрьдә Заменһоф гимназия дуслары белән тел булдыруын бәйрәм итәләр. Әммә Заменһоф ул вакытта бик яшь булганга, эшен бастырмый. Гимназияне тәмамлаганнан соң, ул медицинаны Мәскәүдә, ә аннан соң Варшавада өйрәнә башлый. 1885 елда Заменһоф университетны тәмамлый һәм медицина практикасы белән шөгыльләнә. Табип булып эшләп, халыкара тел проектын камилләштерү өстендә эшли. Заменһоф өчен эсперанто теле аралашу чарасы гына түгел, ә идеяларын тарату юлы була. Ул төрле халыклар һәм мәдәниятләрнең дустанә яшәвен тели. Заменһоф хәтта шул идеяларын үстерү максатында «Homaranismo» (Гомаранизм) укуын уйлап чыгара. Заменһоф нәфис әдәбиәтне табигый телләрдән эсперантога беренче тәрҗемә итүче һәм беренче эсперанто шагыйре була. Аның шигырьләре халыклар дуслыгы һәм динилек тойгылары белән сугарылган. Заменһоф, дан яки өстөнлеккә тартылмаса да, эсперанто юнәлешенең рәсми булмаган лидеры санала. Эсперантистлар аны Маэстро дип атый, әмма ул үзе бу исемде яратмый, һәм эсперанто хәрәкәтендәге нинди дә булса рәсми урын биләүдән баш тарта. 1895 елдан ул эсперантога бәйле эшмәкәрлектән ераклаша, 1902 елда, «Ашет» (Hachette) француз нәшрияте белән эсперантода китап чыгаруга бәйле контракт сәбәбендә кире шөгыльләнә башлый. 1905 елның 29 июлендә Франциядә Заменһоф Почетлы легион ордены белән бүләкләнгән. Шул ук елдың 5-12 августында ул I Бөтен дөнья эсперанточылар конгрессында катнашкан, ә аннан соң 1914 елга кадәр барлык конгрессларда да катнаша.
Заменһоф көне
Заменһофның туган көнен — 15 декабрь — бөтен дөнья эсперанточылары Zamenhofa Tago дип бәйрәм итәләр, аңа төрле чаралар үткәрәләр — концертлар, китап күргәзмәләре һ. б.
Һәйкәлләр
Дөньяның берничә каласында Заменһофка һәйкәлләр куелган:
Зәрдөштлек календаре
Зәрдөштлек календаре - ул һәрберсендә утызар көн булган унике айдан плюс елларның ахырында бернинди айга да карамаган өстәмә биш көннән (→Эпагомене) торган Кояш календаре булып тора. Бу календарьның төрле юрамалары бар, алар 1 ел төрлечә билгеләнүе белән аерылып тора: •	Кадими календарь (борынгы календарь) Иранда кулланылган булган. •	Шеншай календаре (патшалар календаре) Һиндстандагы Парслар тарафыннан кулланыла һәм 30 көнгә соңрак бара. •	Яңа Фасли календаренда (фасыл календаре) яки Бастани (традицион календарь) 365 көнлек гомуми еллар һәм 366 көнлек кәбисә еллар бар. Яңа ел язгы көн-төн тигезлеге вакыты белән башлана.
Тарихы
Иң борынгы фарсы ай атамалары патша Дарий I-нең (б.э.к. 522-486 елы) бастырылган фетнәчеләр өстеннән җиңүе турында өч телле Беһистун язмасыннан мәгълүм. 30 ай көне турында иң борынгы билгеләнүләр Бундаһишнда очрый. Борынгы фарсы елы башта һәрберсе 30-ар көннән 12 айдан торган ел булган. Календарьны фасыллар белән туры китерер өчен вакыты-вакыты белән тулы ай өстәлгән булган. Безнең эрага кадәр якынча 5-енче яки 6-нчы гасырда календарь реформаланган булган, һәм һәр 6 елны тулы ай өстәве урынына һәр елга 5 көн өстәлгән булган, шулай итеп, 365 көнлек үзгәртелгән ел барлыкка килгән, ул тропик елга караганда һәр дүрт ел бер көнгә күчкән. Шулай итеп, ел башы безнең эрага кадәр 6-ынчы гасырында март уртасыннан безнең эраның 5-енче гасырында июльгә кадәр үзгәргән. Сасанид хөкемдары Кавад I астында безнең эраның 500-дә яңа ел бәйрәме язгы көн-төн тигезлегенә якын булган айга күчерелгән булган; һәр 120 ел өстәмә кәбисә ай өстәлергә тиеш булган. Шулай да, кәбисә аен өстәү регуляр булмаган һәм безнең эраның 641 елда гарәпләрнең фарсыларны җиңүеннән соң калдырылган булган, шулай итеп яңа ел башы яңа ел башы калдырылган булган. Фарсыларда Ислам кертелә башлаганнан соң, Ислам календаре таралган булган. Фарсыларның кайберәүләре фарсы календарен дәвам иткәннәр. Безнең эраның 1131 елында кәбисә елы өстәлсә, Фарсы илендә атәшпәрәстләр шулай итмәгәннәр. Шулай итеп, ике календарь аерыла башлаган. Шулай да, соңрак бер ай бүтән өстәлмәгән. Гөҗәратта фарсылар 18-енче гасырда бу аерманы тапкач, алар “Кадими” буларак дөресрәк календарьга кайткан. “Традиционалистлар” үз календаренда калган һәм үзләрен Шеншаһилар дип атаганнар. Бөек солтан Җәләлетдин Мәлик Шаһ астында 1079 елда фарсы календаре нигездә реформаланган булган (карагыз Иран календаре). Ел башы астрономик язгы көн-төн тигезлегенә беркетелгән булган. Кәбисә көннәрнең төгәл өстәлүе билгеле түгел, гәрчә фараз ителгәнчә 33 елдан 37 елга кадәр кәбисә периодында башкарылган булган. Бу календарь соңрак 1940 ел календарь реформасының нигезе булган, аның буенча Зәрдөштлек нигезләре буенча Фасли календаре (Һиндстанда) һәм Бастани календаре (Иранда) алып барылган булган.
Ел
•	Елда һәрберсе 30-ар көн булган унике ай һәм биш өстәмә көн бар (Эпагоменелар). •	Кадими календарьда һәм Шенһаи календарендә төгәл 365 көн бар. •	Фасли календарендә елда 365 көн бар, кәбисә елында 366 көн бар.
Елларны санау
Дәвам итеп, еллар саналган булган. Төрле эпохалар бар. Чор соңгы Сассанид хөкемдары Язгәрд III-нең тәхеткә утыруыннан исәпләнә, Гайсә Раббы тууына кадәр 362-нче елның 16 июненнән башлап эпоха. Башка эра Гайсә Раббы тууына кадәр 651 елдан санала. Өченче эра Гайсә пәйгамбәр тууына кадәр 1738 ел белән башлана, бу Зәрдөшт пәйгамбәрнең риваять тууы елы.
Ел башы
Ел Кадими календарендә июльдә башлана, Шеншай календарендә августта башлана. Фасли календарендә ел язгы көн-төн тигезлеге белән башлана. Гайсә Раббы тууыннан соң 2015 елдан 2030 елга кадәр ел башлары түбәндәге таблицада тупланган: Фасли календаренда кәбисә еллар киңрәк шрифт белән күрсәтелгән.
Кәбисә елы
Кадими- һәм Шеншай- календарьнең үзгәргән елында кәбисә өстәлүе юк, шулай итеп календарь елы Грегориан календаре белән чагыштырып караганда һәр дүрт ел бер көнгә үзгәреп тора. Фасли календарендә үзгәреш шулай итеп куелган ки, ел озынлыгы мөмкин кадәр төгәл уртача Кояш ел уртысына туры килә. Шуңа өстәп, аерма мөмкин кадәр кечкенә итеп тотыла – Грегориан календарендә кебек –тулы бер көнгә. Шулай итеп, һәр дүрт елны кәбисә елы, әмма кайвакыт бишенче елны.
Төгәллек
365 көн озынлыгы белән Кадими- һәм Шеншай календаре тропик елдан ел саен 0,24219052 көнгә һәм якынча 4 елда 1 көнгә аерылып тора.
Ай
Календарь айлары Ай йөрешенә бәйле түгел. Ел һәрберсе 30-ар көн булган унике тигез айга бүленгән, аннан соң биш, Фасли календарендә алты өстәмә көн бара. Унике ай түбәндәге атамаларга ия: Айның 30 көне түбәндәге атамаларга ия:
Биш, я алты өстәмә көн түбәндәге атамаларга ия:
Атна
Хәзер җиде көнлек атна кулланыла, гәрчә бары тик җомга һәм шимбә үз исемнәренә ия, башка көннәр шимбәдән саналган көннәр булып санала:
Казанлык (мәгънәләр)
Казанлык ― күпмәгънәле сүз.
Чалкан теле
Чалкан сөйләме — төньяк алтай телен барлыкка китерүче ике (яки өч) сөйләмнәрнең берсе чалкан халкының теле. Үзатаманың юрамалары: куу, къуу, чалкъанду, шалкъанду. Традицион рәвештә сөйләм алтай теленең диалекты дип исәпләнгән. Төрки телләрнең иң яңа төркемләүләре буенча Көньяк Алтай теле һәм Төньяк Алтай теле ике төрле тел булып тора һәм ул кумандин сөйләме белән беррәттән икенчесенә карый. Халәтне кумандин теле дә, челкан теле аерым рәвештә Россиянең азсанлы телләре дип танылган һәм алар өчен аерым укыту программалары эшләнүе катлауландыра. 2010 елның халык санын алу буенча Алтай Республикасында 830 челканлыдан рус телендә 817 кеше (98%) сөйләшә, челкан телендә — 310 кеше (37%) сөйләшә, алтай телендә — 148 кеше (18%) сөйләшә. .
Өйрәнү тарихы
Челканлыларның идиомын беренче мәртәбә 1865 елда В.В. Радлов язып куйган. . Шулай ук аларның сөйләмен һәм көнкүрешен «Из Сибири» эшендә тәфсилләп тасвирлаган. Сөйләмнең кайбер сүзләре В.И. Вербицкийның «Алтайские инородцы» (1893) китабында һәм «Словарь алтайского и аладагского наречий» китабында очрый. Челкан идиомының беренче һәм элеккегәчә иң тулы тасвирламасын Н.А. Баскаков «Диалект лебединских татар-чалканцев (куу-кижи)» (1985) эшендә тезгән. Хәзерге моментта сөйләмнең тәфсилләп өйрәнүе белән Н.Н. Федина мәшгуль. .
Лингвогеография
Челкан теленә ия булганнарның күпчелеге Алтай республикасының Турочак районында тора. Челкан сөйләме иң күбесе Курмач-Байгол һәм Турочак авылларында сөйләшелә. Республикадан читтә челкан теленә ия булучылар Кемеровода, Таштаголда, Новосибирскида, Мәскәүдә, Казакъстанда һәм Үзбәкстанда тора. Диалектларга аермыйлар.
Лингвистик сыйфатлама
Сөйләмдә 16 сузык аваз бар: 8 кыска һәм 8 озын. Хәзерге вакытта икенчел озын сузыкларның кыскаларга күчү тенденциясе күзәтелә (мага>маа>ма — «миңа»). Сөйләмдә сингаромонизм законнары бозыла (мӧрӧлӧр — «(татар телендә) бүреләр» урынына пӧрылыр). тартык авазлар сөйләмдә 21. инлаутта йомык ирен фонемаларның  спирантизациягә тенденциясендә күзәтелә (парбады — «(татар телендә) бармады» урынына парвады), ч- авазының -ть-га күчүе (чер — «(татар телендә) җир» урына тьер), финаль ярык әз тавышлы үтә зәгыйфь -ғ авазының төшеп калуы (кирлиғ — «(татар телендә) пычрак» урынына 'кырлу) һәм башлангыч б-ның п''-га саңгыратылуына. . Сөйләм агглютинатив типка карый. Күплек сан -лыр (ай — «(татар телендә) ай», айлыр — «(татар телендә) айлар»), -ныр (эм — «(татар телендә) дару», эмныр — «(татар телендә) дарулар») һәм -тыр (кас — «(татар телендә) каз», кастыр — «(татар телендә) казлар») аффикслар ярдәмендә чагылдырыла. . Челкан телендә 8 килеш бар: билгеле булмаган (ийне — «(татар телендә) энә», танак — «(татар телендә) борын»), иялек (ийненыҥ, танақтыҥ), төшем (ийнены, танақты), юнәлеш килеше (ийненге, танақке), урын (ийнеде, танақте), элек булу (ийнедын, танақтын), җибәрү (ийнеза, танакса), чыгыш килеше (ийнеле, танақле). Челкан фигыльләрнең 6 төркемчәсе бар: кушу, шартлы, бергә өстәү төркемчәсе, ризалашу-теләү төркемчәсе, фараз итү төркемчәсе һәм белдерү төркемчәсе. . Сөйләмдә үткән, хәзерге һәм киләчәк вакыт кырлары бар. Идиом өчен аналитик конструкцияләренең тартылуы хас булганга күрә, кайбер очракларда форма нинди вакытка каравы бары тик контекст яки басым буенча билгеләргә була. Шулай ук фигыльләрнең үткән заманда уңай һәм тискәре формалары бер үк итеп язылырга мөмкин (ощы'ван — «(татар телендә) ул утырган», ощыва'н — «(татар телендә) ул утырмаган»). Челкан сөйләменең синтаксисы, гомумән, төрки телләр өчен хас. Лексиканың төп өлеше гомумтөрки сүзләр (қарат — «карлыган»). Шулай ук бары тик Төньяк Алтай диалектларына гына хас лексемалар очрый (тьöргöнöк — «колмак»), һәм бары тик челкан телендә генә язылганнар очрый (њумут — «караҗиләк»). Рус теленнән алынмалар тулысынча адаптацияләнгән. .
Язма
Кириллица нигезендә язма 2008 елдан бирле функцияли. Сүзлек һәм әлифба нәшер ителгән. Әлифба : 2017/2018 еллардан бирле әлифбага кайбер үзгәрешләр кертелгән. Хосусан, Њ њ хәрефе өстәлгән (мәсәлән, њаан — «зур»). Әлифба шундый күренешкә ия:
Сөйләмнең функцияләве
Россиянең асаба аз санлы халкының теле. Куллануның төп сферасы — гаилә-көнкүреш сөйләшүе. Туган тел дәресләрендә челканлылар алтай телен өйрәнә. Сөйләмдә видео- һәм аудиопродукция чыгарыла, мультфильмнар ясала, шулай ук күпсанлы, шул исәптән балалар өчен әдәби әсәрләр бар. Шаман йолалары башкару өчен кулланыла, шул ук вакытта, камлау текстлары бары тик челкан сөйләмендә язылган. Еш традицион һөнәр белән мәшгуль кечкенә җитештерү коллективларында кулланыла. «Вконтакте» иҗтимагый челтәрендә, яшьләр челкан сөйләмендә сөйләшә торган берничә төркем бар. . Челканлыларның челкан сөйләмен белү дәрәҗәсе яшәү урынына бәйле. Мәсәлән, Курмач-Байгол авылында челкан телендә сөйләшү дәрәҗәсе югарырак, ә Бийка авылында челкан телен белү дәрәҗәсе түбәнрәк. Соңгы унъеллыкта яшь буын вәкилләре арасында туган телгә кызыксыну үсеше бар.
Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
2013 елның 4 декабренә билгеле Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
Acutipetala
Acutipetala Dankittipakul & Zhang, 2008
Agelena
Agelena Walckenaer, 1805
Agelenopsis
Agelenopsis Giebel, 1869
Ageleradix
Ageleradix Xu & Li, 2007
Agelescape
Agelescape Levy, 1996
Ahua
Ahua Forster & Wilton, 1973
Allagelena
Allagelena Zhang, Zhu & Song, 2006
Alloclubionoides
Alloclubionoides Paik, 1992
Aterigena
Aterigena Bolzern, Hanggi & Burckhardt, 2010
Azerithonica
Azerithonica Guseinov, Marusik & Koponen, 2005
Barronopsis
Barronopsis Chamberlin & Ivie, 1941
Benoitia
Benoitia Lehtinen, 1967
Bifidocoelotes
Bifidocoelotes Wang, 2002
Coelotes
Coelotes Blackwall, 1841
Coras
Coras Simon, 1898
Eratigena
Eratigena Bolzern, Durckhardt & Hanggi, 2013
Femoracoelotes
Femoracoelotes Wang, 2002
Himalcoelotes
Himalcoelotes Wang, 2002
Histopona
Histopona Thorell, 1869
Hololena
Hololena Chamberlin & Gertsch, 1929
Huangyuania
Huangyuania Song & Li, 1990
Huka
Huka Forster & Wilton, 1973
Hypocoelotes
Hypocoelotes Nishikawa, 2009
Inermocoelotes
Inermocoelotes Ovtchinnikov, 1999
Iwogumoa
Iwogumoa Kishida, 1955
Kidugua
Kidugua Lehtinen, 1967
Leptocoelotes
Leptocoelotes Wang, 2002
Lineacoelotes
Lineacoelotes Xu, Li & Wang, 2008
Longicoelotes
Longicoelotes Wang, 2002
Lycosoides
Lycosoides Lucas, 1846
Maimuna
Maimuna Lehtinen, 1967
Malthonica
Malthonica Simon, 1898
Melpomene
Melpomene O. P.-Cambridge, 1898
Mistaria
Mistaria Lehtinen, 1967
Neoramia
Neoramia Forster & Wilton, 1973
Neorepukia
Neorepukia Forster & Wilton, 1973
Казанлык
Казанлыкның характерлы ноктасы — төбе һәм ян-як битләүләре, шулай ук характерлы сызыгы – кискен бөгелеш сызыгы (яр кашагасы) бар. Кискен бөгелеш сызыгы – ул ян-як битләүләрнең әйләнә-тирә мохиткә кушылуы сызыгы.
Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
Neotegenaria
Neotegenaria Roth, 1967
Neowadotes
Neowadotes Alayon, 1995
Казанлык
Классификация
Ясалышы буенча җир өсте казанлыклары
Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
Notiocoelotes
Notiocoelotes Wang, Xu & Li, 2008
Novalena
Novalena Chamberlin & Ivie, 1942
Казанлык
Классификация
Кайвакытта казанлык сүзе депрессия (диңгез өсте тигезлегеннән түбән яткан коры яки су белән тулган иңкүлек) сүзенә синоним буларак кулланыла.
Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
Olorunia
Olorunia Lehtinen, 1967
Казанлык
Классификация
Океан төбендә дә казанлыклар күзәтелә:
Agelenidae гаиләлеге үрмәкүчләре исемлеге
Oramia
Oramia Forster, 1964
Oramiella
Oramiella Forster & Wilton, 1973
Orepukia
Orepukia Forster & Wilton, 1973
Orumcekia
Orumcekia KoA§ak & Kemal, 2008
Paramyro
Paramyro Forster & Wilton, 1973
Pireneitega
Pireneitega Kishida, 1955
Platocoelotes
Platocoelotes Wang, 2002
Pseudotegenaria
Pseudotegenaria Caporiacco, 1934
Robusticoelotes
Robusticoelotes Wang, 2002
Rualena
Rualena Chamberlin & Ivie, 1942
Tamgrinia
Tamgrinia Lehtinen, 1967
Tegecoelotes
Tegecoelotes Ovtchinnikov, 1999
Textrix
Textrix Sundevall, 1833
Tikaderia
Tikaderia Lehtinen, 1967
Tonsilla
Tonsilla Wang & Yin, 1992
Tuapoka
Tuapoka Forster & Wilton, 1973
Urocoras
Urocoras Ovtchinnikov, 1999
Фатыйма Мохтарова
Фатыйма Мохтарова, Фатыйма Саттар (Аббас) кызы Мохтарова (Fatma Muxtarova, 1893 елның 14 (23) марты, Персия, Урмия – 1972 елның 19 октябре, СССР, Азәрбайҗан ССР, Баку) – азәрбайҗан совет җырчысы (меццо-сопрано), Грузия ССР атказанган (1936), Азәрбайҗан ССР халык (1940) артисты.
Тәрҗемәи хәле
1893 елның 14 (23) мартында (вариант: 1898 елда) Персиянең (хәзерге Иранның Көнбатыш Азәрбайҗан останы) Урмия шәһәрендә туган. Әтисе Аббас Рзаев фарсы (версия: азәрбайҗан) милләтеннән, җырчы һәм уйнаучы; әнисе Сара Хәсәнович, липка татары. Тиздән, кызлары тугач, гаилә Россиягә, Ростов-на-Донуга күченә. 1901 елда Фатыйманың әтисе чахотка эләктерә һәм 28 яшендә үлә, әнисе икенче тапкыр шарманкада уйнаучы, милләте буенча Персия азәрбайҗаны булган Саттар Мохтаровка кияүгә чыга. Гаилә ачлы-туклы яши һәм Россия шәһәрләре буйлап озак күченеп йөри, ниһаять, 1910 елда Сарытауда урнашып кала. Биредә Фатыйманың әнисе кызын урам җырчыларына «җыр өйрәнергә» биргән. Тиздән Катя-шарманщица исеме астында украин костюмын кигән кыз бубен һәм гармун тавышына Сарытау урам-мәйданнарында һәм фабрикалар проходнойларында уңышлы гына чыгыш ясый башлый. Аның беренче тыңлаучыларының берсе ― фабрикада эшләүче яшь булган, ул кызның җырлавына сокланган һәм аңа үзе белән булган бөтен акчасын биргән. .
Һөнәри карьера
Фатыйма Мохтарованың беренче профессиональ чыгышы Сарытау шәһәр театрында (хәзерге ) «Князь Матвей ставкасы» драмасында була. 1914 елда Сарытау консерваториясен тәмамлап, Мохтарова адвокат Александр Малининга кияүгә чыга (тиздән кызлары Ләйлә туа ) һәм Мәскәүгә китә. Биредә ул җырлавын Фёдор Шаляпинга, аннары театр эшлеклесе  тыңлатуга ирешә, аннары Зиминның опера театрында (хәзер Мәскәүнең Зур театры филиалы) эшләргә дигән тәкъдимне кабул итә. Бу театрда ул «Борис Годунов» операсында Шаляпинның партнеры булган, шулай ук соңыннан аның иң якты һәм истә калырлык роленә әверелгән Кармен партиясен өйрәнгән. 1918 елда Мохтарова Сарытауга бер төркем җырчылар белән кайта һәм беренче тапкыр шул ук елның 31 декабрендә Сарытау опера театрында Кармен ролендә чыгыш ясый.
1910-1911 елларда Фатыйма Мохтарова, Мәскәү опера артисткасы буларак, татар җырларын, көйләрен нота белән җырлап күрсәтә .
Революциядән соң Фатыйма Мохтарова Украина, Идел буе, Көньяк Кавказның төрле театрларында чыгыш ясый. Газеталар Мохтарова башкаруындагы Карменның «гадәти булмаган табигый һәм эмоциональ» булуын билгеләп үткән. 1924 елгы Баку гастрольләре вакытында Хозены уйнаган Георгий Нэлепп, саксызлык аркасында, Кармен-Мохтарова аркасына өч сантиметрга якын тирәнлеккә пычак кадый, Мохтарованың итәгеннән кан агуы артистлар баш игәндә генә күренә.
1921-1937 елларда Казанда, Ленинградта, Тбилисида, Харьковта, Киевта, Одессада җырлый. 1938 елдан – солисты.
1954 елда профессиональ сәхнәне калдырса да, яшь азәрбайҗан җырчыларын укытуын дәвам итә. Аның соңгы концерты Грузия опера һәм балет театрында узган.
Партияләре
Полина («Пики дамасы»), Ваня («Иван Сусанин»), Весна («Снегурочка»), Зибель («Фауст»), Кармен («Кармен»); Любаша («»), Любовь («Мазепа»), Марина Мнишек («Борис Годунов»), Амнерис; Азучена («Трубадур»), Ортруда («Лоэнгрнн»), Пугачёв хатыны («», Пащенко), Аксинья («Тын Дон»), Груня («Броненосец Потёмкин», Чишко), Азра («Низами», А. Бадалбәйли) һ. б.
Альберт Суфианов
Альберт Суфианов, Альберт Әкрам улы Суфианов (1965 елның 7 марты, СССР, РСФСР, Иркутск өлкәсе, Братск районы, Вихоревка) ― медицина фәннәре докторы (2001), профессор, Россия Фәннәр Академиясенең мөхбир-әгъзасы (2022), Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы (2023). Нейрохирурглар академиясе (WANS) әгъзасы. Көнчыгыш Аурупа илләре һәм Россиянең цифрлы анатомия проекты буенча ЮНЕСКО илчесе (2019 елдан). И. М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү дәүләт медицина университетының нейрохирургия кафедрасы мөдире (2016 елдан). Россия Федерациясенең (2018), Татарстан, Ингушетия, Карачай-Черкес Республикаларының атказанган табибы. Харбин медицина университетының (Кытай) шәрәфле профессоры (2018).
Тәрҗемәи хәле
1965 елның 7 мартында Иркутск өлкәсе Братск районы Вихоревка шәһәрендә туган. Әтисе тумышы белән Самар өлкәсенең Шонталы районы Шонталы станциясеннән (иртә вафат булган), әнисе Чирмешән районы Урманасты Үтәмеш авылыннан, БАМ төзелешенә килгәч танышканнар.
Альберт алтын медальгә урта мәктәпне, «бик яхшы» билгеләргә Иркутск медицина институтын (1989) тәмамлаган. 3-5 курсларда Ленин стипендиаты булган студент, 1989-1991 елларда үзе укыган институтта клиник ординатураның тулы курсын тәмамлаганнан соң, аспирантура тәмамлап, вакытыннан алда кандидатлык диссертациясе яклый (1994).
2000 елда, 35 яшендә, докторлык диссертациясе яклап, Россия медицина академиясенең Себер бүлекчәсенә караган Медицина экологиясе фәнни үзәгендә эшли башлый. Япониядә, Алманиядә һ.б. илләрдә стажировкада булып, дөньяның иң алдынгы нейрохирургия технологияләрен өйрәнә. 2009 елда, сайлап алу конкурсын узып, РФ Хөкүмәте чакыруы буенча Төмәнгә күчә, РФ Сәламәтлек саклау министрлыгына караучы Нейрохирургия федераль үзәге төзелешен җитәкли башлый. Бер ел эчендә төзелеш тәмамлана. 2010 елның апреленнән А. Суфианов шушы федераль үзәкнең баш табибы булып эшли башлый. Бүген бу үзәк дөньяның иң алдынгы медицина учреждениеләреннән санала. 2013 елда ул «Россиядә югары технологияле ярдәм күрсәтүче иң яхшы Үзәк» дип таныла. 10 ел эчендә монда 35 меңнән артык иң катлаулы операцияләр ясала.
2014 елда Төмән дәүләт медицина университетында нейрохирургия кафедрасы оештыра һәм мөдире була.
2016 елда И. М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү дәүләт медицина университеты базасында үзәге Төмәндә булган нейрохирургия кафедрасы ачып, аны җитәкли, уникаль 3D-лабораторияләрдә нейрохирурглар әзерләүнең тулы системасын булдыра. Биредә дөньяның 38 иленнән 1500дән артык табиб әзерлек узган. А. Ә. Суфианов шәхсән үзе 100 югары квалификацияле нейрохирург, 1 фәннәр докторы, 9 кандидат әзерләгән. Үзәктә аз-инвазив (аз җәрәхәт ясап) методлар кулланып, ел саен 4 мең операция ясала, шуларның 800дән артыгын Альберт Әкрам улы үзе эшли.
А. Ә. Суфианов – 500дән артык басма хезмәт (2 дәреслек, 12 монография, 39 патент) авторы.
Гаиләсе
Хатыны – профессор, Төмән дәүләт медицина университетының фармакология кафедрасы мөдире. Улы Мәскәүнең Бурденко исемендәге Нейрохирургия институты аспиранты, кызы икътисадчы, ике оныгы бар.
Nusa Çeninganda Hind dine
Nusa Çeningan ul Indoneziyadä Balidan könyaqta Nusa Lembongan  һäm Nusa Penida arasında utraw. Ul Badung Buğazınıñ könyaq yağında urnaşqan. Nusa Çeningannan yar buyı yanında tanılğan sörf breyk bar, ul Nusa Lembongannan berniqadär sörfçilarnı cälep itä. Lembongan һäm Çeningan arasında estuariy kanalında küp dingez suusemnäre fermaları һäm borınğı mangr urmannarı öçön öy bulıp tora. Nusa Çeningan utrawında Pura Dalem Pesamnan Lawang Sari, Pura Lebaoһ, Pura Vayaһ Dalem Macapaһit Һinduizm puraları urnaşqan.
Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе
Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе – Зәрдөштлек культын башкару өчен булган дини корылма. Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе үзенә кимендә б.э.к. IV гасырдан бирле булган ике тип корылманы кертә. Гыйбадәтханәләрнең беренче типы изге утлар гыйбадәтханәләрен үзләрен һәм династия яки патша утлары гыйбадәтханәләрен кертә. Гыйбадәтханәнең икенче типы – сурәтләр һәм потлар белән (ут гыйбадәтханәләренә Сасанидлар чорында ук әверелдерелгән булганнар) һәм сурәтсез Илаһлар гыйбадәтханәләре. Зәрдөштлектә гыйбадәтханәсенә башка дин кешеләренә керү рөхсәт ителмәгән. Гыйбадәтханәгә ак киемдә һәм (хатын-кызлар өчен) капланган баш белән, ритуаль чисталык халәтендә йөриләр. Гыйбадәтханә төзү өчен мәҗбүри шарт булып гыйбадәтханәгә янәшә чиста су чыганагы булуы тора.
Әхәмәниләр чоры
Геродот игъланнары буенча, б.э.к. V гасырда әле атәшпәрәстләр табынуларын ачык пространствода күккә мөрәҗәгать итеп башкарганнар һәм шулай ук йорт учагы утын кулланып ут белән бәйле йолаларны һәм корбан тәкъдим итүләрне башкарганнар. Иртә Әхәмәниләрдә ачык күк астында калкулыкларда урнашкан ут алтарьлары барлыкка килә. Пасаргадаларда алдында патшалар дога кылган утлар таш аскуймага куелган булган. Пасаргадаларның беренче культ корылмалары, иң әһәмиятле Илаһлар – Митра, Анахита һәм Ахура-Маздага багышлануы бик ихтимал (бу исәпкә төрле фаразлар әйтелгән булган, чөнки бу гыйбадәтханәләрдә нинди йолалар башкарылганын әйтү авыр). Ике серле корылма – Пасаргадаларда Зиндан-и-Сөләйман һәм Нәкъше-Рөстәмдә Кәгъбә-Зәрдөшт, шулай ук, мөгаен, гыйбадәтханәләр булган, гәрчә моның турында төрле юрамалар бар. Культ максатын исбатлауга тәңкәләренең берсендә патшаларның дога позаларында сурәтләнүе тора, гәрчә бу корылмалар тәгаен ут гыйбадәтханәләре булмаган – стеналарда яну эзләре юк, моннан ары, корылмаларның стеналары тишемсез.
Зәрдөшт Кәгъбәсе
Сузаларда Артаксеркс II хөкеме вакытына караган дүрт баганада торган һәм түбәсе булмаган квадрат корылма булган культ корылма казып чыгарылган булган. Шул тип, чортаг гыйбадәтханәләре Сасанид периоды өчен типик булачак. Шулай итеп, Парфия патшалыгы чорына Зәрдөштлектә ике тип табыну урыны булган: беренчесе, шулай аталган багин яки aязан билгеле Илаһка багышланган изге урын булган һәм аерым кеше яки гаиләнең яклаучысы ихтирамына төзелгән булган. Икенчесе, “атрошан” “янучы ут урыны” булган. Күп гыйбадәтханәләр Зөлкәрнәйн Падишаһ яулап алуы вакытында җимерелгән булган.
Парфия патшалыгы
Ут гыйбадәтханәләре буларак тәгаен идентификацияләнергә мөмкин иң иртә корылма хәрабәләре Парфия эпохасына барып тоташа. Аларның иң борынгысы III-IV гасыр белән даталанган һәм Иран көнчыгышында Хамун күле янында Хаджех тавы янында урнаша, һәм, мөгаен борынгырак изге урынында корылган булган. Борынгы заманнардан бирле бу урын атәшпәрәстләр өчен махсус мәгънәгә ия булган, чөнки моннан Саошьянт килергә тиеш булган дип исәпләнә. Гыйбадәтханә дүрт баганалы зал белән шуңа догалар юнәлтелгән ут алтаре һәм дога кылучылар кертелгән турыпочмаклы бүлмәдән гыйбарәт булган. Дүрт баганалы залның каршы ягыннан планында квадрат кечкенә бүлмә булган, анда, мөгаен, изге ут сакланган булган. Шулай ук Иранны Зөлкәрнәйн Падишаһ тарафыннан яулап алуыннан соң юнан йогынтысы астында Илаһлар сыннары белән беренче гыйбадәтханәләр барлыкка килә, беренче мәртәбә Анахита, Митра һәм Веретрагнаның. Парфия эпохасында көнчыгыш һәм көнбатыш мәдәниятләренең кушылуын Илаһлар гыйбадәтханәләрен өйрәнеп билгеләргә була. Еш кына ачык чагылган культлар кушылуына күрә теге яки бу урында табынылган  Илаһны идентификацияләргә авыр. Ахурамазда Бел, Митра, Шамаш белән, Анахита – Афродита, Иштар, Нинайя белән; иң күбе гыйбадәтханәләр багышланган Илаһ, Веретрагна – Геракл белән идентификацияләнә.
Утларның төркемләштерелүе
Өч бөек ут, атап ук әйткәндә Адур-Бурзэн-Михр, Адур-Гушнасп һәм Адур-Фарнбаг мөгаен, б.э.к. III-II гасырларда барлыкка китерелгән булган, чөнки б.э. III гасырларында аларның барлыкка килү вакыты каһиннәргә билгеле түгел. Утлар саклау функцияләренә ия булган дип каралган һәм алар башта ирекле рәвештә хәрәкәтләнеп кирәк урында ярдәм күрсәткән. Адур Бурзен-Михр Парфиядә урнашкан булган. Сасанид периодында ул игенчеләр катламы белән бәйле булган, шул ук вакытта ике башкасы - Парста Адур-Фарнбаг каһиннәр каталамына караган, ә Мидиядә Адур-Гушнасп - гаскәриләргә. Шулай ук һәр хөкемдар тәхетенә утыруыннан соң үз утына ия булган (Парфия периодында андый гыйбадәтханәләрнең күп саны барлыкка килә). Өч сыйныф ут булган, шуларның иң мөхтәррәме Бахрам уты булган. Ул яклау һәм саклау функцияләренә ия булган дип каралган; ул кешеләргә явызлык белән көрәшергә ярдәм итә дип саналган. Бахрам уты уналты төр уттан барлыкка килгән булган – күбесенчә ул гаскәриләрнең, каһиннәрнең һәм башка катлам вәкилләренең йорт учаклары утлары. Шулай да, Бахрам утын барлыкка китерү еш бик озак вакытка сузылырга мөмкин булган: уналтынчы компонентны еллар буена көтәргә кирәк булган – бу агачка яшен сугудан барлыкка килә торган ут; башка компонент – алуы бик көчле ритуаль пычрану белән янаган соңгы юлга озату утыннан алынган ут. Икенче (4 компоненттан торган Адаран) һәм өченче дәрәҗә (Дадгах, һәр атәшпәрәстнең йорт учагыннан барлыкка китерелергә мөмкин булганы) утлар шәһәрләрдә, авылларда һәм кечкенә торак пунктларында булган – алардан кеше торакларында йорт алтарьлары кабызылган булган. Билгеле вакыттан соң барлык алтарьларның утларын яңартырга кирәк булган: чистару һәм алтарьга яңа ут куюның махсус ритуалы булган.
Сасанидлар периоды
Заратуштра дине иң зур чәчәк атуын Сасанидлар периодында кичергән, шул вакытта зороастризм дәүләт дине булган. Бөтен ил буенча ут алтарьлары һәм гыйбадәтханәләр барлыкка килгән, алар шулай ук сарай комплексларының мәҗбури өлеше булган. Сасанид патшалары зороастризмны институциональләштерергә башлаганнар, бердәм дини системаны оештырганнар һәм йолаларны унификацияләгәннәр. Хак дин саклаучылары сыйфатында чыгыш ясап һәм Парста Анахита гыйбадәтханәс каһиннәреннән килеп чыгулары белән файдаланып, алар асаба хөкемдарларның Аршкидлар вакытында яндырылган династия утларын бетергән. Соңгылары шулар вакытында борынгы дин ялгыш үзгәрешләр кертелгән узурпаторлар сыйфатында каралганнар. Арташир II хөкеме ахырында иконалар белән көрәшү дип атарга мөмкин сәясәт нәтиҗәсендә, беренче тип изге урыннары, багин, я, потларсыз булуларын дәвам иткән, я ут алтарьлары белән алыштырылган булган. Потлар һәм рельефлар җимерелүгә дучар ителмәгән булган һәм сасанид периоды ахырына кадәр барлыкка китерелүен дәвам иткән, чөнки тыю астына гомумән Илаһларның сурәте түгел булган, ә бары тик потларга табыну тыю астында булган. Ут гыйбадәтханәсе типы буларак чортаг нәкъ шул период өчен хас һәм пешерелмәгән кирпечтән яки таштан төзелгән, планында дүрт арка һәм гөмбәз белән корылма булып тора. Стеналар штукатурка белән капланган булган һәм практик рәвештә берничек тә бизәлмәгән булган. Үзәктә, алтарьда, табыну өчен булган һәм, мөгаен, кәрваннар өчен ориентир булгып хезмәт иткән ут булган. Янәшәдә гадәттә хезмәт биналары булган, аларда һәм ритуаль әйберләр һәм гади атәшпәрәстләргә күренмәгән изге утны саклаганнар. Сасанид ут гыйбадәтханәләре күбесенчә Парс территориясендә (Чак-чак авылында Касри-Духтар) һәм шулай ук, Хорасан территориясендә (Нейсерда гыйбадәтханә) һәм Әрмәнстанда (Эчмиадзин) урнашкан.
Гарәп яулап алуыннан соң. Зәрдөштлек гыйбадәтханәләренең бөлүе.
VII гасырда Иранны гарәп яулап алуыннан соң атәшпәрәстләргә озак куу периоды һәм Зәрдөштлек диненең төшенкелеге була башлый. Иранлы мөселманнар һәм Иранлы атәшпәрәстләр арасындаУсилился конфликт көчәйгән булган. XI гасырда атәшпәрәстләрнең Һиндстанга миграцияләре башланган булган, анда алар Хорасанда җәмәгатьнең туган шәһәре хөрмәтенә аталган Санджан шәһәрен нигезләгәннәр. Санджанда алар Атеш-Бахрам ут гыйбадәтханәсен төзегәннәр, ул соңгы вакытка кадәр парсларның бердәнбер уты булган. Һиндстанда яңа берләшмә урындагы Һиндстан хөкүмәте тарафыннан куу януларсыз диннәрен азат рәвештә тота алган һәм Иранда берләшмә белән элемтәсен өзмәгән. Алар Иран атәшпәрәстләренә 20-нче гасыр башына кадәр әхлакый, белем бирү һәм финанс ярдәмен күрсәткән. Иран атәшпәрәстләрнең абсолют күпчелеге Керман һәм Йәзд районнарына күчкәннәр (аеруча әһәмиятле булып Туркабад һәм Шерифабад тору урыннары булган), башкалардан сахралар белән аерылган шәһәрләр. Анда Хорасаннан һәм төньяк Ираннан килгән атәшпәрәстләр Шерифабадка иң борынгы изге утларны – ике Атеш-Бахрамны алып килә алганнар, алар, мөгаен, хәзерге мизгелгә ике мең ел дәвамында янып тора. Аларга игътибар җәлеп ителмәсен өчен аларны чимал кирпечтән төзелгән һәм торак йортлардан бернәрсәсе белән дә аерылып тормаган гади биналарга урнаштырганнар. Бүлмәләргә ишекләр кечкенә булган һәм җир дәрәҗәсендә урнашкан булган, шулай итеп, каһин эчкә үрмәләп керергә тиеш булган, ә дөньявилар бары тик пыскып торучы күмерләрне күргән һәм аларга догалар белән мөрәҗәгать иткән. Шунда ук Шерифабадта, Митра һәм Тиштрия Илаһларының ике гыйбадәтханәсе нигезләнгән булган (аларда сурәтләр булмаган). XX гасыр башына җәмәгатьнең күпчелеге элеккечә Йәздтә һәм аның тирәли тупланган булган, ә Шәрифабад каһинлек үзәге булган. 1906 елда мөселманнар белән хокуклары тигезләштерелгәнгә һәм Пәһләвиләр вактында Зәрдөштлеккә кызыксыну яңарышына күрә Зәрдөштлек гыйбадәтханәләре тарихында яңа этап башлана - аларны Тәһранда төзиләр, анда атәшпәрәстләрнең күпчелеге күчә һәм Йәздтә төзиләр. Алар функцияләвен бүген дә дәвам итә.
Шулай ук карагыз
•	Зәрдөштлек •	Ут гыйбадәтханәсе •	Ахурамазда •	Иран тарихы
Әдәбият
Рус телендә •	Всемирная история в 6 томах, Том 2, Средневековые цивилизации Запада и Востока, Уваров П.Ю., 2012. •	Всеобщая история архитектуры. Гл. ред. Баранов Н.В. В 12 томах. Москва, «Стройиздат», 1970. •	Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи. Москва: Издательство «Наука»: Главная редакция восточной литературы, 1987. •	Гиршман Р.М. Религии Ирана. От VIII века до н.э. до периода ислама. // Культура Востока. Древность и раннее средневековье. Л.: 1978. •	Колледж Малькольм. Парфяне. Последователи пророка Заратустры. [пер. с англ. Т. Л. Черезовой]. - М. : Центрополиграф, 2004. •	Крюкова В.Ю. Зороастризм. СПб., 2005. •	Крюкова В.Ю. Зороастрийские храмы в Тегеране и Йезде. Радловский сборник, 2018. •	Луконин В.Г, Дандамаев М.А. Культура и экономика древнего Ирана. М.: 1980. 416 с. •	Торкаман Э. Бурыгин С.М. Непомнящий Н.Н. Загадки старой Персии. Издательство Вече, 2010. Инглиз телендә •	Boyce, Mary (1975), "On the Zoroastrian Temple Cult of Fire", Journal of the American Oriental Society, Journal of the American Oriental Society, Vol. 95, No. 3, 95 (3). •	Skjærvø P. O.: Introduction into zoroastrism. EIrCiv 102a, Spring 2006.
Искәрмәләр
1.	• Геродот. История, I, 101 • •  Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine. Москва: Издательство «Наука»: Главная редакция восточной литературы, 1987. • •  Луконин В.Г, Дандамаев М.А. Культура и экономика древнего Ирана. М.: 1980. 416 с. C.327. • •  Луконин В.Г, Дандамаев М.А. Культура и экономика древнего Ирана. М.: 1980. 416 с. C.331. • •  Луконин В.Г, Дандамаев М.А. Культура и экономика древнего Ирана. М.: 1980. 416 с. C.328. • •  Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine. Москва: Издательство «Наука»: Главная редакция восточной литературы, 1987.С.30-31 • •  Massoume Price. Zoroaster and Zoroastrians in Iran. Iran Chamber Society (December 2001). Дата обращения: 5 апреля 2019. Архивировано 5 апреля 2019 года. • •  Boyce, Mary (1975), "On the Zoroastrian Temple Cult of Fire", Journal of the American Oriental Society, Journal of the American Oriental Society, Vol. 95, No. 3, 95 (3): 454–465. • •  Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine. Москва: Издательство «Наука»: Главная редакция восточной литературы, 1987. С.101-124. • •  Гиршман Р.М. Религии Ирана. От VIII века до н.э. до периода ислама. // Культура Востока. Древность и раннее средневековье. Л.: 1978. С. 67-73. • •  Колледж Малькольм. Парфяне. Последователи пророка Заратустры. [пер. с англ. Т. Л. Черезовой]. - М. : Центрополиграф, 2004. С. 95-103. • •  Крюкова В.Ю. Зороастризм. СПб.,2005. • •  Massoume Price,. Zoroaster and Zoroastrians in Iran. Iran Chamber History (December 2001). Дата обращения: 5 апреля 2019. Архивировано 5 апреля 2019 года. • •  P. O. Skjærvø: Introduction into zoroastrism. EIrCiv 102a, Spring 2006. C 32-33 • •  Крюкова В.Ю. Зороастризм. СПб., 2005. • •  Торкаман Э. Бурыгин С.М. Непомнящий Н.Н. Загадки старой Персии. Издательство Вече, 2010. • •  Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine. Москва: Издательство «Наука»: Главная редакция восточной литературы, 1987. С.111-113. • •  Всемирная история в 6 томах, Том 2, Средневековые цивилизации Запада и Востока, Уваров П.Ю., 2012. • •  Всеобщая история архитектуры. Гл. ред. Баранов Н.В. В 12 томах. Москва, «Стройиздат», 1970.С.328-343. 20.	• Крюкова В.Ю. Зороастрийские храмы в Тегеране и Йезде. Радловский сборник, 2018. С.418-427.
Азат Бикмурзин
Азат Бикмурзин, Азат Шәүкәт улы Бикмурзин (1969 елның 1 гыйнвары, СССР, Казакъстан ССР, Караганды өлкәсе, Шахтинск) ― хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе, 2014―2020 елларда «Түбәнкаманефтехим» ААҖ генераль директоры, V-VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты. Татарстанның атказанган химигы. РФ Хөкүмәте һәм Татарстан Дәүләт премияләре лауреаты.
Тәрҗемәи хәле
Белеме ― югары, 1994 елда Түбән Кама химия-технология институтын (1995 елдан Казан химия-технология институтының, 2011 елдан Казан илкүләм тикшеренү технология университетының филиалы) «химия производстволары һәм төзелеш материаллары предприятиеләре машиналары һәм аппаратлары» белгечлеге буенча тәмамлаган.
Хезмәт юлы
«Түбәнкаманефтехим» ААҖ 30 елга якын эшләү дәверендә пиролиз аппаратчысыннан этилен заводы директорына кадәр хезмәт юлы узган.
Хезмәт карьерасын 1978 елда ул «Түбәнкаманефтехим» ҖБ газ заводының азот һәм сыекландырылган һава цехының компрессор җайланмалары машинисты булып башлаган.
1998-2003 елларда ― «Түбәнкаманефтехим» ААҖнең 2104нче цех башлыгы.
2003 елдан 2014 елга кадәр ― «Түбәнкаманефтехим» ААҖнең «Этилен» заводы директоры.
2014 елдан 2020 елга кадәр ― «Түбәнкаманефтехим» ААҖ генераль директоры. Әлеге предприятиедән февраль азагында ТАИФ акционерлары белән сәнәгать һәм экологик куркынычсызлык мәсьәләләре буенча каршылыклар фонында китәргә мәҗбүр була.
Җәмәгать эшчәнлеге
Татарстан Республикасы Дәүләт Советының V (2014―2019) һәм VI (2019―2024) чакырылыш депутаты. 25нче санлы Бызово сайлау округыннан (Түбән Кама) депутат булып сайланган (Бердәм Россия фракциясе әгъзасы). Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Экология, табигатьтән файдалану, агросәнәгать һәм азык-төлек сәясәте комитеты әгъзасы.
2015-2020 елларда ― «Нефтехимик» хоккей клубы (Түбән Кама) президенты.
Тарихи мәчет (Борай)
Борайның Тарихи мәчете (Тарихи мәсет) ― Башкортстанның Борай районы үзәге Борай авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Үзәкләшкән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте составындагы Борай мөхтәсибәте «Борай авылы Тарихи мәчете мәхәлләсе» җирле мөселман дини оешмасы карамагында. Республиканың төньяк-көнбатышында мәчетләрнең иң борынгысы. Борайның өч мәчетенең берсе.
Тарих
Бер гасырлык тарихында мәчет бинасы сугышка кадәр ашлык саклау урыны (амбар), авыл китапханәсе, клуб буларак кулланылган. 1970 елда бинаны яңартырга уйлыйлар: янкорма, веранда ясаганнар, дивар бизәкләрен ватканнар, тәрәзәләрне томалап, бинада кинотеатр ачканнар. Бассейн ясау тәкъдиме дә була, спорт клубы ачу белән чикләнәләр.
Яңа заман
2000-еллар башында бөтенләй җир белән тигезләргә булганнар – эшмәкәргә сатып, биредә күңел ачу комплексы барлыкка килергә тиеш булган. Әмма гыйбадәт йортын җирле халык саклап кала. Авыл халкы ул вакытка инде начар хәлдә булган корылманы саклап калу өчен экскаватор чүмече астына баса. Бина өчен тарих һәм мәдәният һәйкәле статусы алуга ирешәләр (ХХ гасыр башындагы мәдәният һәйкәлләре реестрына кертелгән). Татарстан реставраторлары берлеге рәисе Рәфыйк Билалов Тарихи мәчетнең беренчел кыяфәте макетын булдырган. 2003 елда мәчетне элекке фундаментында мәхәллә кешеләре өчен икенче тапкыр төзи башлыйлар. Төзү эшләре 20 елга сузыла. Төзелешнең төп иганәчесе ― «Аек Борай» иҗтимагый хәрәкәте лидеры, шәхси эшмәкәр Илдус Фаюршин.
Менджанганда Һинд дине
Урнашуы
Гәрчә утрау Көнбатыш Бали Милли Паркының әһәмиятле өлеше булса да, ул Ява административ районына билгеләнгән һәм аның юрисдикциясе астына төшә. Иң якын зур шәһәрләр булып: Балиның төньягында Сингараджа һәм Яваның көнчыгыш ярында урнашкан Баньюванги. Иң якын торак пункт булып Сумберкима авылы тора. Иң якын аэропорт булып региональ Леткол Висну тора (утраудан якынча 8 мильдә) һәм иң якын коммерция утравы булып күрше Көнчыгыш Явада Баньюванги Халыкара Аэропорты тора.
Тарихи мәчет (Борай)
Яңа заман
2015 елның 19 октябрендә мөфти Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин катнашында манарага ислам дине символы ― ярымай күтәрү тантанасы була.
Менджанганда Һинд дине
Гомуми мәгълүмат
Мәйданы якынча 15 квадрат миль. Өслеге ком һәм коры торф. Утрауда 16 Һинду монахы яши. Менджанганда Ганеша Менджанган Пурасы, Пура Менджанган һәм Пура Таман Пингит Клентинг Сари Пуралары урнашкан. Көнбатышта причал урнашкан. Асаба фаунага кыргый боланнар, кыргый кроликлар, варан келтәләре, кыр тавыклары керә.
Тарихи мәчет (Борай)
Яңа заман
2021 елның 29 маенда мәчетне тантаналы ачу була. Тантанада Саратов өлкәсе Диния нәзарәте рәисе мөфти Мөкаддәс Габбәс улы Бибарсов, Пенза өлкәсе Диния нәзарәте рәисе мөфти Ислам Дашкин, Сембер өлкәсе Диния нәзарәте рәисе мөфти Мөхәммәд Байбиков, Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте рәисе мөфти Айнур Биргалин һәм аның беренче урынбасары Әюп Габбәс улы Бибарсов, Татарстанның Баш казые Җәлил Фазлыев, БР Башлыгы каршындагы Дәүләт-конфессиональ мөнәсәбәтләр Советы киңәшчесе Руслан Карамышев, Борай районы администрациясе башлыгы урынбасары Марат Ахунов һ.б. катнаша.
Тасвирлама
Шәрәфетдин Хәмитов мәчете ― калын кызыл кирпечтән төзелгән 70 см киңлектәге калын диварлы 10 га 20 метрлы турыпочмаклы корылма. Аста периметр буенча кечкенә тәрәзәләре белән цоколь каты булган. Беренче катның дүрт метрлы диварларын таш бизәкләр һәм ике метр биеклектәге һәм бер метр киңлектәге күпсанлы тәрәзәләр бизәгән. Мәчет планы сакланмаган, әмма реставраторлар фикеренчә, меценат бер кат белән генә чикләнергә җыенмаган, һәм мәчет диварлары югарырак булырга мөмкин булган.
Менджанганда Һинд дине
Диңгез тормышы
Утрау асаба туризм сәнгәгатенең әһәмиятле өлеше булып тора, чөнки аның диңгез фаунасы даирәнең иң яхшы сакланып калган мәрҗән рифларының берсен кертә. Барлык скуба-дайвинг кибетләре утрауга көн саен сәяхәтләрне оештыралар. Утрауда Кантор Таман Насиональ Меджанган дайвинг үзәге һәм Менянган Утравы сноркелинг урыны урнашкан.
Тарихи мәчет (Борай)
Тасвирлама
Яңа мәчетнең манарасы 33 метр, гөмбәзе юк. Заманча интерьерында мөселман мотивлары сакланган: яшел һәм алтынсу төсләр кулланылган, витраж рәсемнәре ясалган, келәмнәр җәелгән. Дизайнны Екатеринбургтан проектлаучы эшләгән. Аерым ир-атлар һәм хатын-кызлар заллары, балалар бүлмәсе, кухня, икенче катында намазның онлайн-трансляциясен кабул итәргә мөмкинлек бар. Тиздән мәдрәсә ачылачак.
Җитәкчелек
Борай районы имам-мөхтәсибе ― Сәетзадә улы Рифат хәзрәт Зарипов
2010 елның 1 гыйнварына 9,5 мең кеше яшәгән Борайда Ленин урамы буйлап 3 мәчет урнашкан: 1нче (Ак мәчет, 20нче А йорт), Тарихи мәчет (79нчы йорт), 2 нче (Кызыл мәчет, Мәгъдән ур., 50нче йорт).