cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дон казаклары гаскәрендә татарлар
Бистәләр
Татар авылында агачтан төзелгән мәчет булган. Ул ОМДСка (Ырынбур мөселман диния нәзарәтенә) буйсынган. Ул вакытта авыл кешеләре 129 агач һәм бер таш бинада яшәгән.
Дарьевка авылы кешеләре 40 агач йортта яшәгән.
1822 елда Дон казаклары гаскәрендә хезмәт итүче ир-атларның һәм хатын-кызларның гомуми саны 936 кеше булган, шуларның 133е - хезмәткәрләр булган. 1860 елда татарларның күбесе Османлы империясенә күченәләр. Бу вакыйгалардан соң, станица халкы бик кими һәм ул Татар хуторына әверелә.
Татарка (Воранавский районы)
Татарка  (Татарка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Ветлянка (Илек кушылдыгы)
Ветлянка — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Илек елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 43 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Җаек (бассейнның Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Пивоварово (Киров өлкәсе)
Пивоварово (Пивоварово) — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (73%), татарлар (11%), арлар (16%).
Гөкдере (Коньяалты)
Гөкдере (Gökdere) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Анталья иле Коньяалты илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Аптон (Массачусетс)
Аптон  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD223640
HD223640 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Кадат
Кадат — Россия территориясеннән ага торган елга. Красноярск крае, Хакас Республикасы, Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы КАР/Об/2542/1266/74/22 урнашкан. Елга озынлыгы 43 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(4065) Майнель
(4065) Майнель — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. Ван Хаутен, тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2820 P-L» саналган.
Гердана
Гердана — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчина Бараконе (Бергамо)
Казчина Бараконе — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Нәриманкәнд (Гәдәбәй)
Нәриманкәнд  (Nərimankənd ) — Әзербайҗанның Гәдәбәй районына караган авыл.
Казчина Бараконе (Бергамо)
Географиясе
Казчина Бараконе Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Баззердс-Бей (Массачусетс)
Баззердс-Бей  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Баззердс-Бей халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Югары Юлдаш
Югары Юлдаш — топоним.
Баззердс-Бей (Массачусетс)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кайраклы (Күжә кушылдыгы)
Кайраклы  — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортостан Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Кужа елгасының сул ярына тамагыннан 26 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.
Дмохи-Родзонки
Дмохи-Родзонки — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Кайраклы (Күжә кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Нөгөш  елгасы башыннан  Нөгөш сусаклагычына кадәр. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Кама.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Килер (ай кратеры)
Атамасы
Кратерга атама Джеймс Килер (1857—1900) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Тышкы сылтамалар
Keeler (crater)
Межевой
Межевой (Межевой) — Чиләбе өлкәсенең Кызыл Армия районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
Пашамесҗит (Бандырма)
Пашамесҗит (Paşamescit) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Балыкесир иле Бандырма илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ново Место (община)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мисвиль (Миннесота)
Мисвиль  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
(18882) 1999 YN4
(18882) 1999 YN4 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Мисвиль (Миннесота)
Тарихы
Мисвиль шәһәре  елда нигезләнгән.
NGC 633
NGC 633 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Мисвиль (Миннесота)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Старе Круле
Старе Круле — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Планинци (Смолян өлкәсе)
Планинци  — Болгариянең Смолян өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Куздаг (Ениҗе)
Куздаг (Kuzdağ) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Чанаккале иле Ениҗе илчесенә караган бер авыл (köy).
Консак
Консак — Франциянең Шаранта-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Югары Матросовка
Верхняя Матросовка (Верхняя Матросовка) — Сембер өлкәсенең Иске Майна районында урнашкан сала.
Прамет
Прамет — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Мюльберг (Эльба)
Мюльберг  — Алманиянең Бранденбург җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алленн-ле-Маре
Алленн-ле-Маре (Allennes-les-Marais) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Аннёллен кантонына карый.
Луговини
Луговини — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Опорувек (Иновроцлавский повяты)
Опорувек  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кимура (ай кратеры)
Кимура - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 27,44 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Хисаси Кимура (1870—1943) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
Прегартен
Прегартен — Австриянең Югары Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Татарка (Ивевский районы)
Татарка  (Татарка ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Ивевский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Боесс
Боесс — Франциянең Луаре департаментында урнашкан коммуна.
Казчина Бараконе (Торино)
Казчина Бараконе — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчина Бараконе Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Норшинци (Моравське Топлице)
Норшинци  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Любитовка
Любитовка (Любитовка) — Диңгез буе краеның Дальнереченск районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (80%), украиннар (18%).
Добжинево-Дуже
Добжинево-Дуже — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Пловдивци
Пловдивци — Болгариянең Смолян өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Старе Мочидла
Старе Мочидла — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гөкдере (Тортум)
Гөкдере (Gökdere) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Эрзурум иле Тортум илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Герденяса
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Скакунка (елга)
Скакунка — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Курган өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Зур Тава елгасының сул ярыннан 193 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ишем елгасы, РФ белән Казакъстан чигеннән тамагына чаклы, Зур Ухватны кертмичә. Кече елга бассейны — Ишем (бассейнның Россия өлеше), елга бассейны — Иртеш.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
NGC 634
NGC 634 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Лукашев (Польша)
Лукашев  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(3235) Мельхиор
(3235) Мельхиор — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
(18883) Domegge
(18883) Domegge — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
(3235) Мельхиор
Тарихы
1981 елның 6 мартында Анри Дебеонь, Дж. де Санктис тарафыннан Ла-Силья обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1981 EL1» саналган.
(18883) Domegge
Тарихы
1999 елның 31 декабрендә M. Abraham, G. Fedon тарафыннан EverStaR обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 YT8» саналган.
Барр (сан алу урыны, Массачусетс)
Барр  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Барр халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кинау (ай кратеры)
Кинау - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 41,87 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Адольф Готфрид Кинау (1814—1887) хөрмәтенә бирелә.
Прегратен-ам-Гросфенедигер
Прегратен-ам-Гросфенедигер — Австриянең Тироль федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
HD223648
HD223648 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Мюнхеберг
Мюнхеберг — Алманиянең Бранденбург җирендә урнашкан коммуна.
Монтгомери (Миннесота)
Монтгомери  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Монтгомери шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Калгасау
Калгасау — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортостан Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Үрек елгасының сул ярына тамагыннан 69 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 18 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Нөгөш  елгасы башыннан  Нөгөш сусаклагычына кадәр. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Кама.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Опочки
Опочки — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Әдәбият
Опочкі
Арлингтон (Массачусетс)
Арлингтон  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Контре
Контре — Франциянең Шаранта-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Арлингтон (Массачусетс)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казчина Барбезина (Павия)
Казчина Барбезина — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Подвис (Смолян өлкәсе)
Подвис  — Болгариянең Смолян өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новоивановка
Новоивановка (Novoivanovka ) — Әзербайҗанның Гәдәбәй районына караган авыл.
Тукай (Авыргазы районы)
Тукай — Башкортстанның Авыргазы районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 547 кешенең яшәве мәгълүм.
Сыйфатлама
Тукай авыл Советына тугыз авыл — Тукай, Болотино, Төбәк, Андреевка, Абдрахман, Әхмәт, Чишмә, Волково һәм Макар авыллары керә. Анда барлыгы 1600 кеше яши. Тукайда урта мәктәп, Андреевкада тугыз сыйныфлык, ә Төбәк авылында башлангыч мәктәп эшләп килә.
XIX гасырның беренче яртысында авылдан бер төркем халык Ырынбур якларына юл тота һәм хәзерге Александровский районында Тукай авылы булып урнаша.
Танылган кешеләр
Тукай авылын бар дөньяга таныткан, чал тарих битләрендә мәңгелек якты эз калдырган һәм калдырачак якташлары — Чанышев Якуп Җиһангир улы, Канзафаров Фәхрислам Фәхретдин улы, Рәҗәпова Мәрьям Мирсәет кызы, Диваев Рафаэль Үзбәк улы, Диваев Рәшит Мансур улы һ.б. киләчәк буын яшьләргә батырлык һәм булдыклылык үрнәге булып тора, рухи тәрбия бирә, аларда мондый шәхесләр үстергән туган җирләренә мәхәббәт тәрбияли.
Демография
Халык саны динамикасы:
Обреж (Средище-об-Драви)
Обреж  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Добжинево-Косьцельне
Добжинево-Косьцельне — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Татарцы
Татарцы (Татарцы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Лидский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Лукашево (Великопольское воеводалыгы)
Лукашево  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Прединг
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Горская Речка
Горская Речка (Горская Речка) — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (88%).
Кинг (ай кратеры)
Кинг - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 76,21 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Артур Скотт Кинг (1876—1957) хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1970 елда раслана.
(18884) 1999 YE9
(18884) 1999 YE9 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1999 елның 30 декабрендә К. Корлевич тарафыннан Вишня обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1999 YE9» саналган.
Старе Поле (Люблин воеводалыгы)
Старе Поле  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Божанси
Божанси — Франциянең Луаре департаментында урнашкан коммуна.
Волжское (Сембер өлкәсе)
Волжское (Волжское) — Сембер өлкәсенең Иске Майна районында урнашкан сала.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (73,2%), чуашлар (18,3%), украиннар (8,5%).
Зур Песчанка (Илек кушылдыгы)
Зур Песчанка — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Илек елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 47 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(4355) Мемфис
(4355) Мемфис — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.
Тарихы
1960 елның 17 октябрендә К. Й. ван Хоутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «3524 P-L» саналган.
NGC 635
NGC 635 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Карадыге
Карадыге — Россия территориясеннән ага торган елга. Красноярск крае, Хакас Республикасы, Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тунгужуль елгасының сул ярыннан 3 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулым елгасы, инештән Әчинск каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Об Иртеш кушылганга чаклы, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Гердинешть
Гердинешть — Румыниянең Арджеш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Гөкдере (Тепебашы)
Гөкдере (Gökdere) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Эскишеһир иле Тепебашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Гердинешть
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мюнхехофе (Шенкенлендхен)
Мюнхехофе  — Алманиянең Бранденбург җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
HD22365
HD22365 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Абдрахман (Авыргазы районы)
Абдрахман — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
HD22365
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Абдрахман (Авыргазы районы)
Демография
Халык саны динамикасы:
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 147 кешенең яшәве мәгълүм.
Полковник-Серафимово
Полковник-Серафимово — Болгариянең Смолян өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Беллингем (сан алу урыны, Массачусетс)
Беллингем  — Америка Кушма Штатларының Массачусетс штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Луково (Вонгровецкий повяты)
Луково  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мельниково (Чиләбе өлкәсе)
Мельниково (Мельниково) — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93%).
Үзәк Африка
thumb|Үзәк Африка Түбәндәге дәүләтләрне үз эченә алучы географик регион:
Цэнтральная Афрыка Afrika Tengah Bêafrîka
Предлиц-Туррах
Предлиц-Туррах — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Орле (Грудзёндзький повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кира (ай кратеры)
Кира - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 6,81 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Рус исеме хөрмәтенә бирелә.
Тарихы
Кратер Халыкара Астрономия Берлеге (International Astronomical Union (IAU)) тарафыннан 1976 елда раслана.
Тышкы сылтамалар
Kira (crater) Kira (lunar crater)
(18885) 2000 AH80
(18885) 2000 AH80 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 5 гыйнварында LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 AH80» саналган.
Обреже (Брежице)
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Татаршчына (Воранавский районы)
Татаршчына  (Татаршчына ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Добжинево-Фабричне
Добжинево-Фабричне — Польшаның Подлясье воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Казчина Барбера (Торино)
Казчина Барбера — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казчина Барбера Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Монтевидео (Миннесота)
Монтевидео  — Америка Кушма Штатларының Миннесота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Монтевидео шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кориньяк
Кориньяк — Франциянең Шаранта-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
Атол (Массачусетс)
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Старе Хойно
Старе Хойно — Польшаның Люблин воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Атол (Массачусетс)
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Старе Хойно
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Прелленкирхен
Прелленкирхен — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Кашеля
Кашеля — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортостан Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Нөгөш елгасының уң ярына тамагыннан 106 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кирилл (ай кратеры)
Кирилл - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 98,09 км булган кратер.
Атамасы
Кратерга атама Св. Кирилл (376—444) хөрмәтенә бирелә.
(4568) Менкаур
Тарихы
1983 елның 2 сентябрендә Н. Томас тарафыннан Андерсон-Меса обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1983 RY3» саналган.
NGC 636
NGC 636 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.
Тарихы
Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.
Ньютон законнары
Ньют́он законнары́ — классик механиканың теләсә-нинди механик системаның хәрәкәт тигезләмәсен язарга мөмкинлек бирүче законнары.
Хәзерге заман формулалаштыруы
Тышкы тәэсирләр булмаганда, материаль нокта аларга карата тигезләнеш халәтен яки турысызыклы тигез хәрәкәтен саклаучы исәп системалары бар.
Тарихи формулировка
Исаак Ньютон үзенең «Табигый фәлсәфәнең материаль башлангычлары» китабында механиканың беренче законын түбәндәгечә күрсәтә:
Тышкы көчләр тарафыннан халәтен үзгәртергә мәҗбүр ителмәсә, теләсә нинди җисем тигезләнеш халәтен яки тигез һәм турысызыклы хәрәкәтен саклый.
Хәзерге фән карашлары буенча, бу билгеләмә туры килеп бетми. Беренчедән, җисем терминын материаль нокта термины белән алмаштырырга кирәк, чөнки зурлыгы булган җисем әйләнү хәрәкәтен дә башкарырга мөмкин. Икенчедән, һәм бу иң мөһиме, Ньютон үзенең хезмәтендә абсолют хәрәкәтсез исәп системасы, ягъни абсолют пространство һәм вакыт барлыгына таянган, ә моны хәзерге физика кире кага. Шуңа күрә ньютон билгеләмәсе төгәлләүләргә мохтаҗ.
Ньютонның икенче законы
Ньютонның икенче законы — материаль ноктага куелган көч һәм ноктаның шул көч тәэсирендә алынган тизләнеш арасындагы бәйләнешне тасвирлаучы дифференциаль хәрәкәт законы. Ньютонның икенче законы сайланган инерциаль исәп системасында массаны инертлык күрсәткече буларак кертә.
Ньютонның икенче законы
Инерциаль исәп системасында материаль нокта алган тизләнеш шул ноктага куелган көчләрнең бердәй тәэсир итүчесенә туры пропорцианаль, ә җисемнең массасына кире пропорцианаль. икәнен әйтә.
Туры килгән исәп берәмлекләрен сайлаганда, бу законны түбәндәгечә күрсәтеп була:
биредә \vec a — материаль ноктаның тизләнеше;
\vec {F} — материаль ноктага куелган көч;
m — материаль ноктаның массасы.
Яки күбрәк танылган төрендә:
Материаль ноктаның масасы вакыт белән үзгәргән очракта, Ньютонның икенче законына импульс төшенчәсе кертелә:
Инерциаль исәп системаларында материаль ноктаның импульсы үзгәрүе тизлеге аңа тәэсир итүче көчкә тигез.
биредә \vec p — ноктаның импульсы,
t — вакыт;
— импульсның вакыт буенча чыгарылмасы.
Җисемгә берничә көч тәэсир иткәндә, суперпозиция принцибын исәпкә алып Ньютоның икенче законы языла:
яки
Ньютонның икенче законы яктылык тизоегеннән күпкә кечкенә булган тизлекләр өчен һәм инерциаль исәп системаларында гына дөрес. Яктылык тизлеге белән чагыштырырлык тизлекдләр өчен чагыштырмалылык теориясе законнары кулланыла.
Икенче законның аерым очрагын ( булганда) беренче законның эквиваленты итеп карага ярамый, чөнки беренче закон ИСС барлыгын тәгълиматлаштыра, ә икенче закон шул системада формулалаштырыла.
Тарихи формулировка
Ньютонның беренче формулировкасы:
Хәрәкәт микъдарының үгәреше куелган хәрәкәткә китерүче көчкә пропорциональ һәм шул көч тәэсир итүче туры буенча бара.
Әгәр дә инерциаль системаны таләп итү өстәлсә, әлеге формулировкада закон релятивистик механикада да гадел
Ньютонның өченче законы
Әлеге закон ике үзара тәэсир итешүче җисемнәр белән ни булганын аңлата. Мисал өчен ике җисемнән торучы йомык системаны алыйк. Беренче җисем икенчесенә көче белән тәэсир итә ала, ә икенчесе беренчесенә  көче белән. Ньютонның өченче законы аңлата: тәэсир итү көче модуле буенча тигез һәм каршы тәэсир көче юнәлеше буенча капма-каршы.Әлеге көчләр аерым җисемнәргә куелганнар, шуңа күрә компенсацияләнмиләр.
Хәзерге заман формулировкасы:
Җисемнәр табигатьләре буенча бер, әлеге җисемнәрнең массалары үзәге буенча юнәлтелгән туры буенча җибәрелгән һәм модульләре буенча тигез, ә юнәлешләре буенча капма-каршы булган көчләр белән бер-берсенә тәэсир итешәләр:
Тарихи формулировка
Тәэсиргә һәрвакыт каршы тәэсир бар, әгәр юк икән - ике җисемнең бер-берсенә үзара тәэсирләшүләре тигез һәм капма-каршы якка юнәлгән.
Нәтиҗәләр
Ньютон законнарыннан кызыклы нәтиҗәләр чыга. Ньютонның өченче законы буенча, җисемәр ничек кенә тәэсирләшмәсеннәр, алар суммар импульсны үзгәрә алмыйлар: импульс саклану законы килеп чыга Әгәр ике җисемнең тәэсирләшүенең потенциалы бу җисемнәрнең координаталары аермасы модуленә генә бәйле булуы таләп ителсә, тәэсир итешүче җисемнәрнең суммар механик энергия саклану законы килеп чыга:
Ньютон законнары механиканың төп законнары булып торалар. Алардан механик ситемаларның хәрәкәт тигезләмәләрен чыгарып була.Ләкин механиканың бөтен законнарын Ньюто законнарыннан чыгарып булмый. Мәсәлән, бөтендөнья тартылу законы яки Гук законы Ньютон законнарыннан чыгарылмый.
Люблино (Диңгез буе крае)
Люблино (Люблино) — Диңгез буе краеның Ханкай районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (92%), украиннар (8%).
Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты
'''Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты''' (Н. Г. Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты, Саратовский национальный исследовательский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского) — Сарытау өлкәсенең административ үзәге Сарытау шәһәрендә урнашкан югары уку йорты, Сарытау шәһәренең иң өлкән югары уку йортларыннан берсе. 1909 елда Император Николай II исемендәге университет буларак нигезләнгән. 2010 елда милли-тикшеренү университеты статусы бирелгән.
Тарих
Император Николай университетына Сарытау җәмәгатьчелегенең, хакимиятнең һәм премьер-министр П. А. Столыпинның зур тырышлыгы белән 1909 елның 10 июнендә нигез салына. Тантаналы ачылу 6 декабрьдә уза. Шул ук көнне университетның булачак корпуслары төзеләчәк урында таш салына. Аларны төзү өчен архитектор Карл Мюфке җәлеп ителә. Берничә ел эчендә ул тулы бер ансамбль төзүгә ирешә.
Сарытау университетының беренче ректоры — Василий Иван улы Разумовский. Башта университет составында бер генә факультет — медицина факультеты булган. 1917 елда физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультетлар ачыла. Тарих-филология факультеты деканы Семен Людвиг улы Франк була. Университетта П. К. Галлер эшли. Революциядән соң беренче елларда агрономия факультетында Николай Вавилов эшли.
1922 елда агрономия факультеты мөстәкыйль авыл хуҗалыгы институты итеп үзгәртелә.
1923 елның октябрендә университетка Н. Г. Чернышевский исеме бирелә.
Поляна (Смолян өлкәсе)
Поляна  — Болгариянең Смолян өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты
Тарих
1930 елда медицина факультеты аерым институт итеп үстерелә. 1931 елда Советлар төзелеше һәм хокук факультеты базасында Совет хокукы институты төзелә, ул Сарытау дәүләт хокук академиясенә нигез салучы була. Шул ук елны педагогика факультеты да аерым институтка әйләнә.
Боль
Боль — Франциянең Луаре департаментында урнашкан коммуна.
Поляна (Смолян өлкәсе)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты
Тарих
Бөек Ватан сугышы елларында Сарытауга Ленинград университеты эвакуацияләнә.
1970 елда 1941-1945 елларда һәлак булган университет хезмәткәрләренә һәм студентларына Мемориал ачыла.
1998 елда Россия Федерациясе Хөкүмәте карары белән СДУ составына Сарытау һәм Балашов педагогика институтлары, радиоэлектроника көллияте һәм политехникум кертелгән.
Этери Тутберидзе
Этери Тутберидзе (Эте́ри Гео́ргиевна Тутбери́дзе,, — , ) — танылган тренер. Алинә Заһитованың тренеры.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты
Тарих
2009—2014 елларда вуз территориясендә Изге Мефодий һәм Кирилл храмы торгызылган.
2010 елдан СДУ — милли-тикшеренү университеты.
Структура
СДУ структурасына 15 факультет (биология, география, геология, социология, механика-математика, чит телләр һәм лингводактика, компьютер фәннәре һәм мәгълүмат технологияләре, нано — һәм биомедицина технологияләре, психология, психологик-педагогик һәм махсус белем, физик, фәлсәфә, икътисад, юридик), 6 белем бирү институты (тарих һәм халыкара мөнәсәбәтләр институты, өстәмә һөнәри белем бирү, сәнгать, физик тәрбия һәм спорт институты, филология һәм журналистика институты, химия) керә. Балашовтагы филиал — югары уку йортлары филиаллары арасында Россиядә иң зурысы. Белем бирү һәм фәнни-тикшеренү процессын университетта 166 кафедра, шул исәптән 12 база кафедрасы тәэмин итә.
Университет составына шулай ук В. А. Артисевич исемендәге зона фәнни китапханәсе, Идел буе региональ яңа мәгълүмат технологияләре үзәге, исәпләү үзәге, нәшрият һәм типография керә.
СДУда 1 704 укытучы һәм фәнни хезмәткәр, шул исәптән 239 фәннәр докторы һәм 879 фәннәр кандидаты эшли. Университет профессорлары арасында — 8 РФ атказанган фән эшлеклесе, 1 РФА әгъза-корреспонденты. Университетта күп дистә еллар аспирантура һәм докторантура эшли. 37 фәнни белгечлек буенча 15 докторлык диссертациясе яклау советы гамәлдә.
Фәнни журналлар
Университет «Известия вузов. Прикладная нелинейная динамика», «Электрохимическая энергетика», «Поволжский экологический журнал», «Современная герпетология», 9 юнәлеш буенча «Известия СГУ. Новая серия» фәнни журналлары нәшер ителә.
Аллюэн
Аллюэн (Halluin) — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Туркуэн-1 кантонына карый.
Новосаратовка
Новосаратовка (Novosaratovka ) — Әзербайҗанның Гәдәбәй районына караган авыл.
Луково (Оборницкий повяты)
Луково  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Юрманга (Түбән Тойма кушылдыгы)
Юрманга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Түбән Тойма елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 30 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.
Найсе-Мальксеталь
Найсе-Мальксеталь — Алманиянең Бранденбург җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Пашапынар (Гөлкөй)
Пашапынар (Paşapınar) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Гөлкөй илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Обреже (Радече)
Обреже  — Словениянең җәмгыятендә урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Барый Йосыпов
Барый Абдулла улы Йосыпов (Бөгелмә өязе, Әлмәт авылында 1903 нче елның 10 нчы декабренда туган) — “Катюша”ларның беренче командиры, полковник, Бөек Ватан сугышы герое.
Сугышка кадәр тормышы
Барый Абдуллович Йосыпов 1903 елда Әлмәт авылында туа. Унбер яшендә әтисез кала. Әнисе белән көн-төн эшләп гаиләне туендыралар. Алардан башка апасы Нурлыбанат һәм ике энесе Габдрахман һәм Габделәхәт бар. 1919 елда, беренчеләрдән булып, комсомолга керә һәм красноармеец була. Ырынбурда укый, Казанда космонавтлар курсларын тәмамлый, Томск шәһәрендә взвод командиры булып хезмәт итә. Красноярск шәһәрендә артиллерия мәктәбендә укый, тәмамлаганнан соң, Уфа шәһәренә җибәрелә. Яшь офицер Уфада үзенең булачак хатыны Хаҗәр Сәид кызын очрата. Казанда курслар уза һәм шуннан Кушка шәһәренә басмачлар белән сугышка җибәрелә. Аннан кайткач,  кызыл командир Татарстан халык комиссарларының Почет грамотасын ала. Томск шәһәрендә пулемётчиклар взводы командиры була, ә аннары Уфаның артиллерия мәктәбендә взвод командиры була. 1934 елда Рязань шәһәренең артиллерия училищесенә девизион командиры итеп күчерелә.
Хәрби эшчәнлек
Бөек Ватан сугышы башланганда, 1941 нче елның 22 нче июнендә Барый Йосыпов Баш командованиеның гаубич артиллерия полкының командиры була. Сугыш башлангач Барый Йосыповка иң авыр участоклар йөкләнә, чөнки сугышка кадәр үк ул зур хәрби хезмәт юлын үткән була. Дәүләт Оборона комитеты приказы белән гвардия минамёт частьләре фронт штабына берләштерелә һәм шундый штабларның берсенә Йосыпов начальник булып куела. “Катюша” реактив снарядлар җибәрүче яңа төрдәге установкалар була. Барый Йосыпов шушы “Катюша”лар белән җитәкчелек итә. Бу Катюшалар залпыннан Гжатск янында гитлерчылар күп югалтулар кичерә. Алар мондый яңа коралларны әле күргәннәре булмый һәм алга барудан туктап калалар. Фашистлар бу яңа установкаларны “ тәмуг иттарткычы” дип атаганнар. Нарофоминск янында Йосыпов гаскәрләре яңа манёврлар кулланалар. Мәскәү өчен барган сугышларда Йосыпов гаскәрләре Рокоссовский җитәкләгән 16 армиягә ярдәмгә киләләр. “Катюша”лар Мәскәүне саклауда зур өлеш кертәләр. Полковникның хәрби көндәлегендә шундый юллар бар” 11 декабрьдән 13 декабрьне кертеп безнең группа 200ләп Мәскәү яны торак пунтктларын азат итте”.
1942 елның январь аенда Йосыпов гаскәрләре биш дивизиядән торган “Катюша”лар Старая Русса янында сугыш алып баралар. Ләкин бөтен юллар кар белән тулган, буран, установкаларны алып барырга мөмкин түгел. Төнлә белән уйламаган җирдән немец танклары килеп чыга, сугыш башлана. Йосыповның гаскәрләренә каршы килеп чыккан танкларга  белән сугышырга туры килә. Барый Абдуллович үзенең янына килеп җитә язган танкка граната ыргыта, танк шартлый, ләкин Барый Йосыпов та бик каты яралана. Ул бер күзсез кала, башы яралана. Барысы да Барый Йосыповны һәлак булган дип уйлыйлар, башка  һәлак булган сугышчылар белән бергә үзләренең командирларын күмәргә тиеш булалар. Ләкин аның Корчагин фамилияле шоферы полковникны күмдерми һәм аны бер өйгә кертеп кырыена сакчы куялар. Менә шунда инде полковникның исән икәнлеге ачыклана. Санитар самолёт белән Йосыповны Мәскәүгә үзәк госпитальгә озаталар. Анда аңарга  профессор Тихомиров күп авыр операцияләр ясый. Шунда ук Мәскәү өчен барган сугышлардагы батырлыклары өчен Ленин ордены белән бүләклиләр. Танылган скульптор Вера Мухина,  госпитальгә килеп, Барый Йосыпов белән таныша,  геройның бронза сынын ясый. Ул бүгенге көндә Мәскәүдә Третьяков галлереясендә саклана. 1946 елда бу бронза сынны Әлмәткә Барый Йосыповка багышланган кичәгә китерәләр. Язучы К. Алтайский үзенең “ Подвиг” исемле китабында Барый Йосыпов белән очрашканнан соң алган тәэсирлэреннән чыгып, аның язмышы турында яза. Госпитальдән соң Йосыповны фронтка җибәрмиләр. Ул булачак артиллиристларны укыту училищесына җибәрелә. Фронтка командирлар әзерли.
Сугыштан соңгы тормышы
Сугыш беткәч, Барый Йосыпов лаеклы ялга китә. Партия оешмаларында җитәкче булып эшли. Яшьләр белән бик күп очрашулар уздыра, лекцияләр укый. Сугыштан соң ул Мәскәүдә яши. 1981 елның 23 мартында вафат була. Ул Мәскәүнең Кунцево зиратында күмелгән.
Әдәбият
К. Алтайский. Подвиг. Казань:Татарское книжное издательство. 1965 г.
Сылтамалар
ЮСУПОВ БАРИЙ АБДУЛЛОВИЧ//Виртуальный музей Великой Отечественной войны Республики Татарстан
https://obd-memorial.ru/html/sources.htm
https://obd-memorial.ru/html/about.htm
Сортам
Сортам — Россия территориясеннән агучы елга. Төмән өлкәсе, Курган өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сортамак елгасының уң ярыннан 2 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ишем елгасы, РФ белән Казакъстан чигеннән тамагына чаклы, Зур Ухватны кертмичә. Кече елга бассейны — Ишем (бассейнның Россия өлеше), елга бассейны — Иртеш.
Пресбаум
Пресбаум — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Көнчыгыш Африка
Көнчыгыш Африка Конго бассейныннан көнчыгышка таба урнашкан, материкның калку өлешен алып тора. Монда материкның зур күлләре, континентның иң биек ноктасы, Җир кабыгының дөнья күләмендә гаять зур ярылулары урнашкан, дөньяның иң озын елгасы шуннан башлана.
Көнчыгыш Африкада саванналар өстенлек итә. Әмма рельефның бик төрле булуы нәтиҗәсендә климатта һәм үсемлекләр дөньясында сизелерлек аерымлыклар күзәтелә. Шактый зур мәйданнар тыюлыклар һәм милли паркларга бирелгән, бу исә җирле халыкларның табигатьне саклауга зур игътибар юнәлтүен күрсәтә.