cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарсаз (Стәрле кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Скай-Велли (Калифорния)
Скай-Велли  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Скай-Велли халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новий Ляс (Ополе воеводалыгы)
Новий Ляс  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Тыколаёль
Тыколаёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Козлаю елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Вернон (приход, Луизиана)
Вернон — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан приход. Үзәге - Лисвилл шәһәре.
Тарихы
Рәсми рәвештә 1871 елда оештырыла.
Территориясе
Мәйданы 1341 км² тәшкил итә.
Мифтахетдин Вәлишин
Мифтахетдин Вәлишин (, —, ) — Казанның 2 нче гилдия сәүдәгәре. Җәнлек тиресе белән сәүдә иткән. Мәрҗани мәчетен төзекләндерүгә, Яңа бистәдә мәдрәсә, Мәрҗән, Мулла Иле, Атабай, Аты һәм башка авылларында мәчет төзүгә акча иганә иткәнлеге билгеле.
Новыя Паддубы
Новыя Паддубы (Новыя Паддубы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Шчучынский районында урнашкан авыл.
Огрязь
Огрязь — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Изәк елгасының уң ярыннан 52 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.
Новыя Паддубы
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Огрязь
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Павловка сусаклагычынан Шакша бистәсендәге су үлчәүпостына чаклы. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча::
Ле-Мени-Виго
Ле-Мени-Виго — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Дзежонжно
Дзежонжно — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(17601) Sheldonschafer
Тарихы
1995 елның 19 сентябрендә Тимоти Спар тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SS» саналган.
Огузлар (Полатлы)
Огузлар (Oğuzlar) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Полатлы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Мишен (Көньяк Дакота)
Мишен  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Мишен шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гай-Мали
Гай-Мали — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Альтенмаркт-ан-дер-Тристинг
Альтенмаркт-ан-дер-Тристинг — Австриянең Түбән Австрия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Банкя (авыл)
Банкя  — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кестанесөкү (Бозкурт)
Кестанесөкү (Kestanesökü) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Денизли иле Бозкурт илчесенә караган бер авыл (köy).
Новий Рожнув
Новий Рожнув — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Бозбаглар (Коҗакөй)
Бозбаглар (Bozbağlar) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Коҗакөй илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Фильгертсхофен
Фильгертсхофен — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Беретбинә (Балакән)
Беретбинә  (Beretbinə ) — Әзербайҗанның Балакән районына караган авыл.
Авгура
Авгура — Россия территориясеннән ага торган елга. Мордва Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Сивинь елгасының сул ярына тамагыннан 48 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 31 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша елгасы башыннан Темников каласы янындагы су үлсәү посына кадәр. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.
(9955) 1991 PU11
(9955) 1991 PU11 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1991 елның 7 августында Генри Хольт тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1991 PU11» саналган.
Ресак (Арьеж)
Ресак (Raissac) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Пеи-д'Ольм кантонына карый.
Япа
Япа — Румыниянең Марамуреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Шишинерь
Шишинерь (Шишинерь) — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
Иске Богады (Бүздәк районы)
Иске Богады — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Арслан авыл сәвиты үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 547 кешенең яшәве мәгълүм.
Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Өфə губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының Богады авылында 226 хуҗалыкта 1358 типтәр, 1 гаилә (4 кеше) мишәрләр. Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Богады авылында 240 хуҗалыкта 1373 кеше яши, һәммәсе татарлар.
2002 елда авыл халкының 38 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (60%) әле бар.
Дин
Элек өч мәчетләре булган, хәзер берәү (2008 елның декабрендә ачылган).
HD198230
HD198230 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Валя-Маре (Севиршин, Арад)
Валя-Маре — Румыниянең Арад жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Новыя Руткавичы
Новыя Руткавичы (Новыя Руткавічы ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Карэлицкий районында урнашкан авыл.
Казе Примо Маҗо (Реҗо Эмилия)
Казе Примо Маҗо — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Примо Маҗо Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ла-Фонтен (Индиана)
Ла-Фонтен  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дземйони
Дземйони — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Ле-Мени-Вильман
Ле-Мени-Вильман — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Бегуновци
Бегуновци — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Альтенмаркт-бай-Санкт-Галлен
Альтенмаркт-бай-Санкт-Галлен — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Дашаватар
Дашавата́ра (दशावतार, ) — Пураналарда тәфсилләп тасвирланган Вишну Ходаеның ун төп аватары (Вайшнавизмның кайбер традицияләрендә - Кришнаның). Вайшнавизм фәлсәфәсендә аватара (अवतार, ) гадәттә "чагылыш" яки "килү" мәгънәсендә кулланыла, ә даша (दश, ) сүзе Санскритта "ун" сүзен аңлата. Болар шулай аталган маха-аватарлар (бөек аватарлар). Дашаватарларның исемлеге «Гаруда-пурана»да китерелгән (1.86.10-11). Анда шулай ук миссиялары иң әһәмиятле булган аватарлар ассызыклана. Бу исемлектә күпчелек аватарлар лила-аватарлар буларак сыйфатлана. Беренче дүртесе Сатья-югада килгән (Һинд дине циклында дүрт юга яки эпохаларның беренчесе). Киләсе өч аватар Трета-Югада килгән, сигезенче чагылыш Двапара-югада, ә тугызынчысы Кали-югада. Унынчы аватара хәзерге Кали-юга эпохасының ахырында киләчәк дип алдан әйтелгән.
Альтенмаркт-бай-Санкт-Галлен
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Дашаватар
Тикшерүчеләр фикеренчә, Вишну аватарларның концепциясе Шатапатха-брахманада бар.
(17602) Dr. G.
(17602) Dr. G. — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 19 сентябрендә Тимоти Спар тарафыннан Каталина обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SO1» саналган.
Сквиррел-Маунтен (Калифорния)
Сквиррел-Маунтен  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Сквиррел-Маунтен халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Новий Сьвентув
Новий Сьвентув — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Галев (Плешевский повяты)
Галев  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Мюльсан (Луар һәм Шер)
Мюльсан — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
Фильсбибург
Фильсбибург — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Грант (приход, Луизиана)
Грант — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан приход. Үзәге - Колфакс шәһәре.
Тарихы
Рәсми рәвештә 1869 елда оештырыла.
Территориясе
Мәйданы 664 км² тәшкил итә.
Усы (Караидел кушылдыгы)
Усы — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Караиделгә суын коя. Елга озынлыгы 46 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Павловка сусаклагычынан Шакша бистәсендәге су үлчәүпостына чаклы. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Постройки (Чиләбе өлкәсе)
Постройки (Постройки) — Чиләбе өлкәсенең Чаткы районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.
(17603) Qoyllurwasi
(17603) Qoyllurwasi — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 20 сентябрендә К. Эндатэ, К. Ватанабэ тарафыннан Китами обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SG5» саналган.
Тябриёль
Тябриёль — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Кыдрымъю елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Артхашастра
Артхашастра (Санскрит телендә:अर्थशास्त्र, IAST3:Arthaśāstra) - ул дәүләт төзелеше, икътисади сәясәт һәм хәрби стратегия буенча борынгы Һиндстан Санскрит трактаты. Каутилья шулай ук Вишнугупта һәм Чанакьяны идентификацияләгән, ул традицион рәвештә текст авторы дип ышаныла. Икенчесе Такшашилада галим булган, Чандрагупта Маурьяның остазы һәм сакчысы. Кайбер галимнәр ышануы буенча ул шул ук шәхес булган, шул ук вакытта күп кешенең бу идентификация белән сораулары туган. Текст гасырлар буена берничә авторның эше булырга мөмкин дип охшаган. Безнең эрага кадәр 2-нче гасыр һәм безнең эраның 3-енче гасыр арасында тезелеп, киңәйтелеп һәм мөхәррирләнеп, Артхашастраның 12-енче гасырда йогынтысы булган, шул вакытта ул юк булган. Ул 1905 елда Р. Шамасастри тарафыннан янә ачылган булган, ул аны 1909 елда нәшер иткән. Беренче инглиз теленә тәрҗемәсе 1915 елда нәшер ителгән булган. "Артхашастра" атамасын еш "сәясәт фәне" дип тәрҗемә итәләр, әмма Артхашастра китабының диапазоны киңрәк. Аңа хөкүмәт, закон, гражданлык һәм җинаять суды системалары, әхлак, икътисад, базарлар һәм сәүдә, министрларны күзәтү ысуллары, дипломатия, сугыш теорияләре, тынычлык табигате һәм патшаның вазыйфалары һәм үтәргә тиеш әйберләре. Текстта Һинд дине фәлсәфәсе китерелгән, анда авыл хуҗалыгы, минералогия, шахта эше һәм металлар, хайваннарны тоту, урманчылык һәм кыргый табигать турында борынгы икътисади һәм мәдәни детальләр бар. Артхашастра җәмгыять байлыгы, җәмгыятьне бергә тота торган коллектив әхлак, төбәкләрдә ачлык, эпидемия һәм шундый табигать бәла-казалары, яки сугыш булганда патшага киңәш бирү, ул ирригация арыклары барлыкка китерергә яки төп стратегик корылмалар һәм шәһәрчекләр тирәли кальгалар төзергә һәм зыян күргәннәрне салымнардан арындырырга тиеш. Текст шуннан соң булган башка Һинд дине текстларга йогынты ясаган, мәсьәлән, патша, хөкем сөрү һәм Манусмритида кертелгән хөкүмәт һәм закон процедуралары бүлеге.
Кулъязмалар тарихы
1923-1924 елларда, Һиндстан белгечләре Юлиус Җолли һәм Ричард Шмидт текстның яңа басмасын нәшер иткән, ул Бавария Дәүләт Китапханәсе Малаялам язмасы кулъязмасына нигезләнгән булган. 1950-енче елларда Артхашастраның төньяк Һиндстан юрамасы Дэванагари кулъязмасы формасында Гөҗаратта, Патанда Җәйничелек китапханәсендә табылган булган. Бу кулъязмага нигезләнгән яңа басма Муни Җина Виҗай тарафыннан 1959 елда нәшер ителгән булган. 1960 елда Р. П. Кангле текстның тәнкыйди юрамасын ирешүдә булган кулъязмаларга нигезләнеп нәшер иткән. Шуннан соң текстның күпсанлы тәрҗемәләре һәм интерпретацияләре нәшер ителгән булган. Текст безнең эрага кадәр беренче меңьеллыкта Санскрит телендә язылган, кодифицирланган, тыгыз һәм Инглиз теленең һәм Санскрит теленең грамматикасы һәм синтаксисы аерылып торганга күрә төрле ысулларда интепретацияләнергә мөмкин. Ул Патрик Оливэлл тарафыннан—аның тәрҗемәсе 2013 елда Oxford University Press тарафыннан нәшер ителгән булган—"мин башкарган иң авыр тәрҗемә проекты" дип аталган булган, текстның өлешләре бер гасыр гыйльми өйрәнүдән соң һаман ачык түгел, һәм Каутилья әсәренең тәрҗемәсе һаман интрига булып тора һәм сәяси текст канәгатьләндерми торган була.
Авторлык, язу датасы һәм структурасы
Язманың авторлыгы һәм датасы мәгълүм түгел һәм сакланып калган кулъязмалар оригинал булып тормыйлар һәм тарихта модификацияләнгән, әмма мөгаен хәзерге формада безнең эрага кадәр 2-нче гасыр һәм безнең эраның 3-енче гасыр арасында тәмамланган булган. Оливелл раслаганча Артхашастраның сакланып калган манускриптлары кимендә өч катламны керткән юллама булып тора, алар бергә 15 китап, 150 бүлек һәм 180 темадан гыйбарәт. Китапның беренче бүлеге борынгы эчтәлек таблицасы, шул ук вакытта соңгы китапның соңгы бүлеге 73 шигырь эпилогы, ул барлык утыз ике “юкти” – дөрес уйлау ысуллары элементлары – текстны барлыкка китерү өчен кулланылганын күрсәтә.
Трактатның билгеле структурасы булып бүлекләрнең күбесенчә прозада булуы, һәрберсе ахырына таба шигъри формага билге буларак күчә, бу күп Һинду Санскрит текстларында булган стиль, анда үзгәрүчән шигъри ысул яки язу стиле секция яки бүлек беткән дигәнне аңлаткан сигнал буларак синтаксис коды. Барлык 150 бүлек шулай ук chapters of the text also end with a колофон белән бетә, ул китап шуныкы булган титул, шул китапта булган темалар (индекс кебек), китапта титулларның тулаем саны һәм текстта китаплар. Ахыр чиктә Артхашастра текстында дәвам итеп 180 тема һәм ул яңа бүлек яки яңа тема башланганда янә башланмый. Оливэлл буенча 15, 150 һәм 180 китапка, бүлеккә һәм темага бүленеш очраклы булмаган, чөнки төп Һинду текстларның борынгы авторлары билгеле саннарны яратканнар, мәсьәлән, Маһабһаратамда 18 Парва кебек. Иң зур китап булып икенчесе тора, анда 1285 җөмлә, иң кечкенәсе унберенчесе, 56 җөмлә белән. Бөтен китапта сәясәт, идарә итү, икътисад, баш рәсмиләрне һәм патшаны саклау, дошман дәүләтләр турында шпион мәгълүматы җыю, стратегик альянсларны формалаштыру, сугыш алып бару турында 5300 җөмлә бар, бу аның эчтәлеге таблицасын һәм соңгы эпилог стилендәге китапны кертеп. Оливэлл буенча 15, 150 һәм 180 китапка, бүлеккә һәм темага бүленеш очраклы булмаган, чөнки төп Һинду текстларның борынгы авторлары билгеле саннарны яратканнар, мәсьәлән, Маһабһаратамда 18 Парва кебек. Иң зур китап булып икенчесе тора, анда 1285 җөмлә, иң кечкенәсе унберенчесе, 56 җөмлә белән. Бөтен китапта сәясәт, идарә итү, икътисад, баш рәсмиләрне һәм патшаны саклау, дошман дәүләтләр турында шпион мәгълүматы җыю, стратегик альянсларны формалаштыру, сугыш алып бару турында 5300 җөмлә бар, бу аның эчтәлеге таблицасын һәм соңгы эпилог стилендәге китапны кертеп.
Авторлыгы
Сакланып калган кулъязмаларның кайбер секцияләрендә анда гасырлар буена берничә авторларның эшләре кертелгән булуны фараз итәргә мөмкинчелекне бирә. Оливьелл раслаганча, Артхашастрада безнең эраның 300-нче елында яки иртәрәк “һичшиксез төзәтүләр, хаталар, өстәүләр һәм мөгаен хәттә алып ташлаулар” да булган. Авторның тексты өчен өч исем төрле тарихи чыганакларда кулланыла:
Хронологиясе
Оливелл раслаганча текстның борынгы катламы "Каутилья чыганаклары" безнең эрага кадәр 150 ел – безнең эраның 50-нче елына карый. Эш эволюциясенең киләсе фазасы "Каутилья Каравы", безнең эраның 50–125 елына карый дип әйтергә була. Ахыр чиктә "Шастрик мөхәррирләнгән юрама" (ягъни без хәзер ия булган текст) безнең эраның 175–300 елы чорына карый. Артхашастра төньяк көнбатыш Кытайның, Әфганстанның һәм төньяк көнбатыш Пакистанның күмелгән манускрипт фрагментларында шигырьләрдә укырга мөмкин. Боларга Кытай янында Кизил мәгарәләрендә табылган Шпицер кулъязмасы (безнең эраның якынча 200 елы) һәм каен тузы төргәкләре хәзер Баҗаур Тупламасы өлеше (безнең эраның 1-енче гасырдан 2-нче гасырга кадәр) ул Һарри Фалк һәм Инго Страух раслаганча 1999 елда Хайбер Патунхва Буддачылык урынында табылган булган.
География
Артхашастра авторы авыл рәсмиен яки җитәкчене тасвирлар өчен грамакута төшенчәсен куллана, ул Томас Барроу буенча ул төбәкнең асаба яшәүчесе дигәнне аңлата, ул төбәк хәзерге көн Гөҗаратны һәм төньяк Махараштраны үз эченә ала. Бу теорияне шулай ук башка шәһадәтләр тәэмин итә: текстта Кояш сәгатенең Ашадһа аенда (июнь-июль) юк була дип әйтелгән, һәм көн һәм төн Чайтра (март-апрель) һәм Ашваюджа (сентябрь-октябрь) айларында тигез дип әйтелә. Бу бары тик Кысла тропигы буйлап ятучы даирәләрдә мөмкин, ул үзәк Һиндстан аша көнбатышта Гөҗараттан көнчыгышта Бәнгәлгә кадәр уза. Текстның авторы Аванти (Борынгы Һиндстан) һәм Ашмака тарихи төбәкләре белән иң таныш булып күренә, аңа хәзерге көн Гөҗарат һәм Махараштра керә. Текстта шул тарихи төбәкләр өчен ел саен яңгыр яву саннары китерелә. Шуңа өстәп, ул диңгез сәүдәсе белән таныш булуын күрсәтә, ул Гөҗарат-Махараштра төбәгендә Сопара кебек борынгы диңгез портлары булулары белән аңлатыла. Ахыр чиктә, готра исеме Каутилья әле дә Махараштрада бар.
Исеменең тәрҗемәсе
Төрле галимнәр "артһашастра" сүзен төрлечә тәрҗемә иткән. Артха (муллылык, байлык, максат, мәгънә, икътисади саклылык) Һинд динендә тормышның дүрт максатларының берсе (Пурушартха), башкалары булып дхарма (законнар, вазифалар, хокуклар, хасиятләр, яшәү рәвеше) булып тора, кама (мәхәббәт) һәм Мокша (Һинд дине) (рухи азат ителү) тора. Шастра "кагыйдәләр" яки "фән" өчен Санскрит сүзе булып тора.
Тезелеше
Артхашастра 15 китап атамасына, 150 бүлеккә һәм 180 темага түбәндәгечә бүленгән: 36 бүлек, 19-56 темалар (иң зур китап) 7 бүлек, 135-146 темалар
Закон, икътисад һәм хөкүмәткә ихтыяҗ
Борынгыы Санскрит тексты Китапның 2 бүлегендә ачыла (беренче бүлек эчтәлек таблицасы булып тора), анда белем даирәләренең тиеш булырга һәм җитәрлек саны турында төрле теорияле берничә сакланып калган мәктәп булу турында сөйләнә һәм анда шул даирәләр арасында хөкүмәт фәне берсе булганы турында раслана. Мисал өчен Бриһаспати, Усаналар мәктәбе, Ману мәктәбе үзе һәм Каутилья китерелә.
Текстта расланганча Усаналар мәктәбе карашы буенча бары тик бер җитәрлек белем бар, хөкүмәт фәне, чөнки башка фән ансыз яшәп кала алмый. Брихаспати мәктәбе раслаганча Артхашастра буенча ике генә тармак белем бар, хөкүмәт тарамагы һәм икътисад тармагы (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар һәм сәүдә Вартасы), чөнки бөтен башка фәннәр интеллектуаль һәм кешенең вакытлыча тормышыннан чәчәк ата. Ману мәктәбе карашы буенча Артхашастра раслаганча өч белем тармагы бар, Ведалар, хөкүмәт фәне һәм икътисад фәне (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар тоту һәм сәүдә Вартасы), чөнки бу өчесе бер-берсен тәэмин итәләр һәм башка фәннәр Ведаларның махсус тармагы булып тора. Артхашастра шуннан соң дүрт белергә кирәк белем тармагы бар икән дип раслый, Ведалар, Анвикшаки (Самкхья, Йога һәм Локаята фәлсәфәсе), хөкүмәт фәне һәм икътисад фәне (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар һәм сәүдә Вартасы). Бу дүрттән чыгып белем, мал һәм кеше муллылыгы килеп чыга. Шуннан соң Каутилья текстта Ведалар Дхарма (хокук, әхлак) һәм адхарма (дөрес эшләмәү, әхлаксызлык) нәрсә булганы турында сүз йөртә, Варта байлыкны нәрсә тудыра һәм байлыкны нәрсә җимерә икәнен аңлата, хөкем сөрү фәне Ньяя (гадел хөкем, тиешлелек, тиешле) һәм Аньяя (гадел булмаган, тиешле түгел) һәм Анишваки (фәлсәфәсе) нәрсә турында сүз йөртә, бу фәннәрнең яктылыгы, шулай ук бөтен белемнең чыганагы алкышларга күрсәтмә һәм барлык гамәлләрнең ысулларына күрсәтмә булып тора. Ул гомумән хөкүмәт турында сөйли: "Хөкүмәтсез, тәртипсезлек үсә Matsya nyayamud bhavayati (балыклар законы буенча мәкальдә кебек). Хөкем сөрү булмаганда, көчле зәгыйфьне йотачак. Хөкем сөрү булганда зәгыйфь көчлегә каршы тора ала."
Раджа (патша)
Иң яхшы патша ул Раджа-риши, олы фикер иясе патша. Раджа-ришиның үз контроле бар һәм ул сиземнәрнең вәсвәсәсенә төшми, ул даими өйрәнә һәм фикерләрен үстерә, ул ялганнан һәм ялагайланып киңәшчеләрдән арына һәм аның урынына хакыйкать сөйләүче һәм ирешүләре булган өлкәннәр белән сөйләшә, ул оста рәвештә саклыкны һәм кешеләренең байлыгын тәэмин итә, ул кешеләрен баета һәм куәтен үстерә, ул аһимсаны практикалый (барлык җан ияләренә карата көч кулланмау принцибы), ул гади тормыш белән яши һәм зыян китерүче кешеләрдән яки гамәлләрдән арына, ул кеше хатыныннан ерак һәм башка кешеләрнең малына омтылмый. Патшаның башка дошманнары башкалар түгел, ә бу алты: шәһвәт, ярсулык, саран булу, буш дан артыннан куу (тщеславие), тәкәбберлек һәм җилкуарлык (лихачество). Гадел патша кешеләренең намуслыгын ота, патша булуына күрә түгел, ә гадел булуына күрә.
Кешеләр арасында фәкыйрьләнү, мотивация булмау һәм дус булмау сәбәпләре
7 китапның 109 темасында Артхашастра кешеләр арасында дус булмау, мотивация булмау һәм икътисади бәлаләр күбәю сәбәпләре исемлеген китерә. Ул “кайда булса да яхшы кешеләрге өстен итеп карасалар һәм явыз кешеләрне кочакласалар” бәлаләр арта дип раслау белән ачыла. Кайда булса да рәсмиләр яки кешеләр гамәлләрдә яки сүзләрдә рәхимсезлек инициацияләсәләр, кайда булса да хокуксыз рәхимсезлек гамәлләре булса дус булмау арта. Патша Дхарманы инкарь итсә, ул "эшләнмәскә тиеш һәм эшләрнергә тиеш бирелергә тиеш нәрсәне бирми һәм бирелмәскә тиешне бирә", патша кешеләрен борчылу итә һәм алар аны яратмый башлыйлар. “Артхашастра” 7.5.22 шигырьдә раслаганча кешеләргә алар тартылырга тиеш булмаганда салым салынган яки алар җәзага тартылган булсалар, җәзага тартылырга тиеш булганнар җәзага тартылмасалар, тиешле булмаган кешеләр арестланса патша һәм аның рәсмиләре бәла һәм дус булмауга сәбәп була. Рәсмиләр талаучыларга каршы яклау тәэмин итү урынына урлауда катнашса, кешеләр фәкыйрьләнә, рәсмиләрнең ихтирамы кими һәм аларга дустанә мөнәсәбәт булмый. Артхашастра тексты 7.5.24 - 7.5.25 шигырьләрендә раслаганча, каһарман гамәле турында гайбәт сөйләгән урында ирешүләрнең сыйфаты түбән итеп күрсәтелә, беренче башлаучыларга зыян китерәләр, намуслы кешеләргә ихтирам белән карамыйлар, лаеклы кешеләргә бүлек бирелмәгән урында, ә аның урынына фаворитизм һәм ялган булган урында, шул урында мотивация булмый, бәла кичерәләр, борчулы булалар һәм лояль булмыйлар. 7.5.33 шигырендә борынгы текст ашау һәм яшәп калуга караган фәкыйрьлек бөтен нәрсәне җимерә, ә башка төр фәкыйрьлекне бөртек һәм акча биреп адресларга мөрәҗәгать итәргә була.
Граждан, җинаять законы һәм суд системасы
Траутманн буенча Артхашастраның 3 китабы граждан законына багышланган, эш бирүченең һәм эшкә урнашучының икътисади мөнәсәбәтләре, партнёрлык, сатучылар һәм сатып алучылар секциясен кертеп. 4 китап җинаять законы буенча трактат, анда патша я аның өчен гамәл кылучы рәсмиләр инициативаны алалар һәм җинаятькә каршы суд процессын башлыйлар, чөнки җинаять дәүләт кешеләренә каршы. Траутманн күрсәткәнчә бу система башка тарихи системалар белән чагыштырып карганда Европа җинаять законына охшаш, чөнки дәүләттә Европа (һәм Артхашастра) системасы җинаять статусы астында булган хөкем процессларын инициацияли, чөнки соңрак системаларда зыян күргән як башкалар арасында үтерү, көчләү, тән җәрәхәте очрагында гариза инициацияли. Борынгы текстта судларның җинаять очракларны алып бару өчен өч прадештри (магистраты) бар дип фикер йөртә һәм бу панель граждан суды панеленнән аерым һәм бәйсез, бу Һинд дин патшалыгы өчен махсус. Текстта күрсәтелгәнчә гадел җәза ул җинаятькә пропорциональ булган, ул күп секцияләрдә 1 китапның 4 бүлеге белән башлана һәм кабат бу принципны җәзаларны аерып күрсәтүдә куллана, мәсьәлән, темада бу 4 китапның 2 бүлеге. Артхашастра раслаганча икътисади җинаятьләр, мәсьәлән, сәүдәгәрләр яки һөнәр ияләре төркеме тарафыннан сөйләшеп кую шәхсән эшләнгән күбрәк җәза бирелә, чөнки сөйләшеп кую кешеләрнең яхшысы өчен систематик зыян булып тора.
Тыюлыклар һәм урманнар
Артхашастра раслаганча урманнар сакланырга тиеш эш өчен бик карт, я авыру, я җәрәхәтләнгән булган атларны һәм филләрне ашатыр өчен дәүләт хәзинәсе сарыф ителергә тиеш. Шулай да, Каутилья киңәш иткәнчә уңышларга зыян китерә торган кыргый хайваннар дәүләт ресурслары белән чикләнергә тиеш. 19 темада, 2 бүлектә тект шулай дип тәкъдим итә: Патша [салымнардан] азат итәргә тиеш Дошман патша яки кабилә тарафыннан тар-мар ителгән төбәккә, Авыру яки ачлык бәласе булган төбәккә. Ул авыл хуҗалагын саклап торырга тиеш Аңа зур салымнар, аһимса булмаган хезмәт, законнар һәм хайван көтүләре Аларга караклар, явыз хайваннар, агу, крокодиллар яки авыру янаганда Ул сәүдә юлларын ачык тотарга тиеш Аларга теләсә кем янаса - офицерлар, талаучылар яки чик җитәкчеләре басым ясаса Аларны ферма хайваннары тузган рәвешкә китерсә Патша элек нигезләнгән урманнарны, фил урманнарын, резервуарларны һәм шахталарны Сакларга тиеш һәм яңаларны нигезләргә тиеш.
Шахталар, фабрикалар һәм супер-интендантлар
Артхашастрада 30 темадан 47 темага кадәр шахталарны һәм фабрикаларны, җайланмаларны, урман җитештерүенә, баланслар һәм авырлык үлчәмнәре стандартларына, озынлык һәм вакыт үлчәмнәре стандартларына, йолаларга, авыл хуҗалыгына һ.б. багышланган.
Шымчы булу, пропаганда һәм мәгълүмат буенча
Артхашастрада күп бүлекләр серле хезмәтләрнең ихтыяҗларына, ысулларына һәм максатларына һәм дәүләт эше өчен шпионнар челтәрен ничек төзәргә һәм шуннан соң кулланырга икәненә багышлый. Текстка расланганча рольләр алу һәм качу өчен шпионнар өйрәтелгән булырга тиеш, шулай ук мәгълүматны тапшыру өчен кодлы телне кулланырга һәм нәтиҗәләре буенча бүләк ителергә тиеш. Артхашастра буенча Вьяджнана (кыяфәт) агентлары өчен киңәш ителгән рольләр һәм качуларга аскетлар, урман дәрвишләре, фәкыйрьләр, докторлар, астрологлар, куллану йорт хуҗалары, тамашачылар, биючеләр, хатын-кыз агентлар һәм башкалар керә. Биредә бу һөнәрләрдән әгъзалар серле хезмәт өчен эзләнергә тиеш дип тәкъдим ителә. Текстта расланганча, алдан күрүчее дәүләт, аның дошманнары мәгълүмат эзлиләр һәм территория эчендә мәгълүмат эзлиләр һәм пропаганда тараталар дип уйларга тиеш һәм шуннан чыгып шундый дошман шымчы операцияләре өчен ул икеләтә агентларны өйрәтергә һәм аларга акча бирергә тиеш. Артхашастра буенча серле хезмәтнең максатлары хөкүмәт рәсмиләрнең бердәмлеген тикшерү, картельләрне һәм халыкны конспирация өчен тикшерү, сугышка әзерләнә торган дошман патшаларны яки шулай ук сугыш вакытында, дошман дәүләтләр тарафыннан шымчы һәм пропаганда сугышларын тикшерү һ.б. Артхашастраның 5.2.69 шигырендә расланганча шымчы операцияләре һәм аларның максатлары "хыянәт итүчеләргә һәм хокук бозучыларга карата, ә башкаларга карата тиеш" башкарылырга тиеш.
Сугыш һәм тынычлык турында
Артхашастрада 7 китап һәм 10 китап сугышка багышланган һәм сугыш өчен күп сценарийлар һәм сәбәпләр күрсәтелә. Ул сугышны өч киң төргә төркемли – ачык сугыш, ябык сугыш һәм тавышсыз сугыш. Анда шуннан соң бүлекләр төрле сугышларга багышлана, ничек бу сугышларда катнашырга һәм ничек сугышның капланыш астында яки тавышсыз сугыш максаты икәнен белергә турында. Текстта патша эшләп караганның сугыш алып бару һәм тынычлыкка омтылганда прогрессны белергә тиеш. Текстта шулай дип раслана: "Тынычлыкка омтылганда һәм сугыш алып барганда прогресс дәрәҗәсе бер булганда, күбрәк тынычлык ягын карыйлар."
Артхашастрада Каутилья дәүләт һәрвакыт адекват рәвештә фортификацияләнгән булырга тиеш, аның кораллы көчләре әзер булырга тиеш һәм сугыш гамәлләренә каршы торырга сәләтле булырга тиеш дип өйрәткән. Каутилья сугыш ысулы өстеннән тынычлык ысулын яхшырак күрә, чөнки ул күп хәлләрдә тынычлык кешеләрнең байлыгына, муллылыгына һәм якланган булуына китерә. Артхашастра тынычлык дәрәҗәсенең һәм тынычлык төшенчәсен, Брекке раслаганча, as "сәнәгатьтә эш нәтиҗәләренә ирешеп карау һәм эштән алынган нәтиҗәләр ләззәтенә дулкынлану булмау".
Көйләүләр һәм салымнар турында
Артхашастра катнашкан икътисад турында сүз йөртә, биредә шәхси ширкәтләр һәм дәүләт ширкәтләре бер-берсе белән авыл хуҗалыгында, урман җитештерүендә, шахталарда, җитештерүдә һәм сәүдәдә. Шулай да, патша статуслары һәм рәсмиләр шәхси икътисади эшчәнлекне көйлиләр, кайбер икътисади эшчәнлек дәүләт монополиясе булып тора һәм супер-интендент шәхси һәм дәүләт ширкәтләренең шул ук көйләнүләр буенча эшләвен күзәткән. Шахталар дәүләт карамагында булган, әмма текстның 2.12 бүлеге буенча шәхси ширкәтләргә арендага бирелә. Артхашастра раслаганча кулланучыны яклау патшаның рәсмиләре өчен әһәмиятле приоритет булырга тиеш.
Шәхси җирдә авыл хуҗалыгы 16,67% дәрәҗәсендә булырга тиеш, әмма салым ачлык, эпидемия һәм яңа культивацияләнмәгән кырларга күченү вакытында алынмый. Яңа җәмәгать проектлары, мәсьәлән, су арыклары һәм су эшләре салымнардан биш елга азат ителә. Гыйбадәтханә һәм гурукул җирләре салымнардан, штрафлардан азат ителә. Патшалык чикләреннән тыш сәүдәгә салымнар яки үтәлергә тиеш бурычлар куелган. Салымнар сәнәгать кешеләре өчен 10%-тан 25%-ка кадәр аерелып торган һәм алар җитештергән әйбер (продукт), хезмәт яки акча белән түләнергә тиеш булган.
Тәрҗемәләр һәм өйрәнү
Текст Шамашастри, Кангле, Траутманн һәм башкалар тарафыннан тәрҗемә ителгән һәм интепретацияләнгән булган. Күптән түгел булган тәрҗемәләргә һәм интерпретацияләргә Патрик Оливеллныкылар керә һәм МакКлишныкы керә.
Йогынтысы һәм кабул ителүе
Галимнәр раслаганча Артхашастраның Азия тарихында йогынтысы зур. Аның фикерләре Көньяк Азиядә иң зур империяләрнең берсен төзергә ярдәм иткән, ул Парфия Империясе чикләреннән Һиндстан суб-континентының башка ягында Бенгалиягә кадәр җирне колачлаган, аның башкаласы Паталипутра император Марк Аврелий астындагы Римнан ике мәртәбә күбрәк булган. Каутильяның яклаучысы Чандрагупта Маурья аның улы Биндусара һәм оныгы Ашока тарафыннан мирас итеп алынган империяне берләштергән.
Макиавелли белән чагыштыру
1919 елда яңа табылган Артхашастра кулъязмасы беренче нәшер ителгәннән соң Макс Вебер шулай дип раслаган: "Чын рәвештә сүзнең популяр мәгънәсендә "Макиавеллианизм", классик рәвештә Һинд дине әдәбиятында Каутильяның Артхашастрасында чагылган (Гайсәгә кадәр озак элек язылган, мөгаен Чандрагупта вакытында): моның белән чагыштырып караганда Макиваеллиның The Prince-ы зыянсыз."
Соңрак өйрәнүләр Артхашастраны "Макиавеллианизм" белән чагыштыру белән дөрес түгел дигән карашта. Мәсәлән, Пол Брайанс раслаганча, Макиавеллиның The Prince әсәрендә патша һәм аның түгәрәге үзләре өчен монархның куәтен сакларга тырышалар, әмма Артхашастрада патша "крестьяннарны кертеп гражданнарны якларга һәм бай итәргә тырышырга" тиеш. Каутилья Артхашастрада раслаганча, "патшалыкның байлыгының соңгы чыганагы булып кешеләрнең сакланган булуы һәм кешеләрнең байлыгы" тора, бу караш Макиавеллиның текстында беркайчан да искә алынмаган. Текст Брайанс раслаганча "җир реформасы" яклы, анда җире булган, әмма озак бернәрсә дә үстерми торган җир ияләреннән һәм фермерлардан алына һәм фәкыйрьрәк, әмма җире булмаган фермерларга бирелә. Артхашастра күп очракларда ниндидер патшалыкта көчсез һәм зәгыйфьләргә ярдәмне игълан итә, бу хис Макиавеллида юк; Артхашастра Брайанс раслаганча "патша ятимнәргә, картларга, зәгыйфьләргә, газапланучыларга һәм ярдәмсезләргә матди ярдәм күрсәтергә тиеш. Ул шулай ук ярдәмсез хатыннарны алар йөкле булганда һәм алар тудырган балаларны азык белән тәэмин итәргә тиеш". Шулай ук текстта кеше тормышы гына түгел, ә хайван тормышы турында сүз бара һәм 2 китапта тәкъдим ителгәнчә атларга һәм филләргә карт булудан, авырудан яки сугыштан соң эшли алмаган халәткә килгәч азык бирелергә тиеш.
Дәүләтнең роленә карашлар
Анализы өчен 1969 елда Кангле тәрҗемәсенә тулаем таянган Роджер Боэше раслаганча Кангле юрамасының проблемалары бар, чөнки ул комментарий буларак ялгыш текстка таянган; ул 2013 ел юрамасында төзәтүләрне төзәткән һәм Рангараджанның 1992 ел альтернатив тәрҗемәсен тәнкыйтьләгән, Артхашастраны "борынгы дөньяның бөек сәяси китабы" дип атаган.
Хасияткә һәм милеккә карашлар
Томас Траутманн раслаганча Артхашастра in chapter 3.9 бүлектә җиргә ия булу хокукларын танымый һәм патша шул хокукны талап алудан яки бозудан сакларга тиеш. Артхашастра раслаганча берәү җирне сатарга тели икән, хуҗаның туганнары, күршеләре һәм кредиторлары, шул тәртиптә беренче сатып алу хокукына ия һәм алар җирне гадел көндәшлектә бәягә сатып алырга теләмәгән очракта, башкалар һәм чит кешеләр сатып алырга тәкъдим итәргә мөмкин. Дәвам итеп, бәя шәһидләр алдында игълан ителергә, язып куелырга һәм салымнары түләнергә тиеш, чөнки сату-сатып алу оештырулары дәүләт тарафыннан танылырга тиеш. Текстта 3 китаптан 4 китапка кадәр икътисади законнарга һәм суд системасының икътисади, контрактларга һәм базарга карган бәхәсләрдә суд системасының күзәтү темасына багышланган. Текст шулай ук мөрәҗәгать системасын тәэмин итә, анда өч дһармастһа (судьялар) ике фирка арасында контракт бәхсәләрен карыйлар һәм клиентлар җинаятьне ялганлар өчен ялгыш таләпләрне һәм спекуляцияләрне карый. Траутманн раслаганча текст базар алмашуын алдан күрә һәм функцияләве өчен фрэймворкны тәэмин итә.
Барлык сценарийларны алдан күрүче стратегия буенча китап
Сиһаг раслаганча, текст дәүләт ничек икътисади үсешкә омтылырга тиеш һәм ул “икътисади башкаруның тиешле үлчәвен” ассызыклый, әхлакый кыйммәтләр җәмгыятьне тоташтыра торган һәм икътисади үсешне тәэмин итә торган җилем дип таный.
Реализм
Һиндстанның элеккеге Милли Саклау Киңәшчесе Шив Шанкар Менон раслаганча: "Артхашастра дәүләтне ничек төзергә, дәүләт белән ничек идарә итәргә, олырак максат турында мәгълүм булып күрсәтмәләрне ачыклау һәм төгәлләү, дәүләт белән идарә итүнең практик тәҗрибәсенең нәтиҗәсе. Ул норматив текст кына түгел, ә дәүләт белән идарә итү сәнгатенең реалист тасвирламасы". Менон буенча текст файдалы, чөнки ул "без хәзер яшәгән дөнья Каутилья эшләгән дөньясына охшаш". Ул китапны укуны стратегик мәсьәләләргә карау өчен киңәйтү өчен киңәш иткән.
Һибәтел-хәкаик
«Һибәтел-хәкаик» («Хакыйкать бүләге») — XII гасырда Әхмәд Йүгнәки тарафыннан язылган әсәр. Әсәр поэма жанрында. Ул гарәп һәм уйгыр язуларындагы күчермәләрдә килеп җиткән.
Поэма якынча 500 шигъри юлдан тора. Китапны күчерүчеләрнең берсе әсәрнең 14 бүлектән торганлыгын искәртә. Әмма безгә мәгълүм кулъязмаларда аның 7 бүлеге генә бар. Әсәр традицион багышлаулардан, төп өлештән һәм бетемнән гыйбарәт.
Төзелеше, идея-эчтәлеге белән әсәр «Котадгу белек»кә бик якын. Шулай ук хикмәтле сүз әйтү, камил кеше идеясе, белемлекне зурлау кебек темалар күтәрелә.
Китапның тәүге басмасы 1917 елда Истанбулда нәшер ителә.
Шамил Тимербулатов
Шамил Тимербулатов (Шамил Харис улы Тимербулатов) – композитор. Татарстанның (1995), Россиянең (2005) атказанган сәнгать эшлеклесе. Тукай премиясе лауреаты (2013).
Тәрҗемәи хәле
1950 елның 25 сентябренда Казанда туган. Казанның Алтынчы балалар музыка мәктәбен (1967), Казан музыка укуханәсенең баян сыйныфын (1972), Казан дәүләт консерваториясен (А. Луппов һәм Н. Җиһанов классы) (1977) тәмамлаган.
Иҗаты
Композитор үзенчәлекле, динамик иҗатында татар халык музыкасы традицияләренә таяна. Төрле жанрларны бергә уңышлы куша алу, үстерү осталыгы белән аерылып тора: татар фольклоры һәм джаз, ислам музыкасы һәм Европа классикасы, борынгы Көнчыгыш музыка традицияләре һәм заманча композитор техникасы. Иҗатында тема итеп милләт тарихы образларын һәм вакыйгаларын, татар халкы язмышын ала. Эстрада һәм балалар өчен музыка өлкәсендә дә эшли. Гөлшат Зәйнашева, Ренат Харис, Разил Вәлиев, Марсель Галиев, Роберт Миңнуллин, Шәмсия Җиһангирова сүзләренә җырлар язды.
Огузлар (Бисмил)
Огузлар (Oğuzlar) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Бисмил илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Беланица
Беланица — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Мобридж (Көньяк Дакота)
Мобридж  — Америка Кушма Штатларының Көньяк Дакота штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Мобридж шәһәре  елда нигезләнгән.
Кестел (Буҗак)
Кестел (Kestel) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Бурдур иле Буҗак илчесенә караган бер авыл (köy).
Мобридж (Көньяк Дакота)
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
(9956) Castellaz
(9956) Castellaz — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Новий Сьвят (Ополе воеводалыгы)
Новий Сьвят  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Бозбаер (Дерик)
Бозбаер (Bozbayır) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Дерик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Ривернер
Ривернер (Rivèrenert) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Көнчыгыш Кузеран кантонына карый.
Казе Пулео (Трапани)
Казе Пулео — Италиянең Сицилия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Пулео Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Азясь
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша елгасы башыннан Темников каласы янындагы су үлсәү посына кадәр. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.
Тимербулатов
Тимербулатов – татар, башкорт, Кавказ халыкларында еш очрый торган фамилия. «Тимер» һәм «Булат» исемнәреннән ясалган.
Әлеге фамилияне йөртүче шәхесләр:
Новыя Смильгини
Новыя Смильгини (Новыя Смільгіні ) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Воранавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,6–5 °C, июльнеке — плюс 17–18,2 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 520—640 мм.
Ле-Мени-Гарнье
Ле-Мени-Гарнье — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Дземйонна
Дземйонна — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Альтенмаркт-бай-Фюрстенфельд
Альтенмаркт-бай-Фюрстенфельд — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна. округы составына керә.
Дземйонна
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Альтенмаркт-бай-Фюрстенфельд
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. коммуналары белән чиктәш.
Фильсхайм
Фильсхайм — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лагранж нокталары
Лагранж нокталары яки либрация нокталары (латинча librātiō — тирбәлү) яки L-нокталары — ике массив җисем системасында шундый махсус 5 нокта бар, анда өченче кечкенә массалы җисем әлеге ике массив җисемгә карата хәрәкәтсез кала ала. Системада тик гравитацион көчләр исәпкә алына.
Лагранж нокталары - өч җисем мәсьәләсенең аерым очрагы булып тора (җисемнәр орбиталары әйләнүле, өченче җисем массасы бүтән җисемнәр массаларыннан шактый ким). Шул очракта ике массив җисемнең уртак массалар үзәге тирәсендә даими почмакча тизлек белән әйләнә дип санала. Кечкенә массалы җисем әлеге системада 5 махсус ноктада хәрәкәтсез кала ала, шул ноктада гравитацион көчләр үзәктән куу көче белән тигезләнә.
1772 елда Луи Лагранж математик мәсьәләнең чишелешен чыгарып, әлеге 5 ноктаны тапкан.
Урнашу
Лагранж 5 ноктасы массив җисемнәрнең орбиталары яссылыгында ята: L1, L2, L3 ике массив җисем аша үтүче сызыкта урнашкан һәм коллинеар нокталар дип атала.
L4, L5 нокталары өчпочмаклы яки троян нокталар дип йөртелә.
Коллинеар нокталар
Системаның массалар үзәгеннән L1, L2, L3 нокталарына кадәр ераклык:
биредә ,
Куллану
Кояш-Җир системасында L1 - Кояшны күзәтү өчен галәми күзәтүханәнең идеаль урнашу урыны булып тора. Әлеге ноктада ISEE-3, SOHO, ACE, WIND һәм DSCOVR  дигән галәми аппаратлар эшлиләр.
Җир-Ай системасында L1 - пилотлы орбиталь станцияне төзү өчен идеаль нокта, әлеге станция ярдәмендә ягулык минималь тотылуы белән Айга җитеп була.
Кояш-Җир системасында L2 - орбиталь галәми күзәтүханә һәм телескоп өчен идеаль урнашу урыны булып тора. Хәзер анда WMAP, «Планк», «Гершель» һәм Gaia галәми аппаратлары урнашкан.
Троян нокталар
Ике тигез кырлы өчпочмакның түбәсендә - L4 һәм L5 нокталары урнашкан, анда гомуми көч нәкъ массалар үзәгенә юнәлгән һәм үзәктән куу көче белән тигезләнә.
Юпитерның троян астероидлары нәкъ әлеге нокталарда урнашкан, шуннан әлеге Лагранж нокталары - троян нокталар дип атала.
Гомер язган "Илиада" әсәрендә тасвирлаган Троя сугышының каһарманнары хакына әлеге астероидлар аталган.
Гадәттә L4 ноктасында урнашкан астероидлар грек исемнәрен алалар, L5 ноктасындагылар - Троя яклаучылары исемнәрен алалар.
Системаның массалар үзәгеннән L4 һәм L5 нокраларына кадәр ераклык:
биредә
Пелагея Куприянова
Пелагея Куприянова (Пелагея Ивановна Куприянова,, — , ) — мәктәп укытучысы, 3 нче чакырылыш СССР ЮШ депутаты.
Бөюктала
Бөюктала (Böyüktala ) — Әзербайҗанның Балакән районына караган авыл.
Яра (Румыния)
Яра — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лаграндж (Индиана)
Лаграндж  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Галев (Турецкий повяты)
Галев  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Новий Фольварк (Ополе воеводалыгы)
Новий Фольварк  — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(17604) 1995 SO26
(17604) 1995 SO26 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1995 елның 19 сентябрендә Spacewatch тарафыннан Китт-Пик обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1995 SO26» саналган.
Бераинци
Бераинци — Болгариянең Перник өлкәсендә урнашкан авыл. җәмгыяте (общинасы) составына керә.
Валя-Маре (Урмениш, Бистрица-Несеуд)
Валя-Маре — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Андрей Куракин
Андрей Куракин (Андрей Петрович Куракин,, — , ) — хәрби-дәүләт эшлеклесе, баяр, Казан воеводасы (1581-?).
Де-Сото (приход, Луизиана)
Де-Сото — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан приход. Үзәге - Мэнсфилд шәһәре.
Тарихы
Рәсми рәвештә 1843 елда оештырыла.
Территориясе
Мәйданы 895 км² тәшкил итә.
Матсья
Ма́тсья (मत्स्य — «балык») Һинд динендә — Вишну Ходаеның Дашаватарның беренче аватарасы.