cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ла Казчина (Ферара)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
EIF4B
EIF4B —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Күктерек (Аккайың районы)
Күктерек (Көктерек) — Казакъстанның Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Идеология
Идеология (ιδεολογία, грек.  — рәвеш, идея; и  — сүз, аң, белем) ул — теге яки бу социаль төркемнең яисә милли берлекнең идеяләр системасы. Идеология иҗтимагый психологиягә (чынбарлыкның реальлегенә) нигезләнә, аның югары (теоретик) басмасын тәшкил итә. Идеология, иҗтимагый психологиядән аермалы буларак, стихияле түгел, максатчан рәвештә формалаша. Идеология иҗтимагый психологиягә нигезләнеп формалашса да, аңа үзенең йогынтысын ирештерә тора, аны билгеле бер юнәлешкә буйсындыра ала. Мәсәлән, революцион идеология үз йогынтысындагы ке-шеләрнең психологиясен дә шушы юнәлештә тәрбияли. Ьәм киресенчә, шәфкатьсезлек, үтерүләр һәм башка җинаятьчел маҗаралардан торган телевизион тапшырулар кешеләрнең, бигрәк тә яшь буынның, психологиясендә нәкъ шушы юнәлештәге принципларны тәрбияли.
Күктерек (Аккайың районы)
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Идеология
«Идеология» термины фәнни кулланышка XVIII гасыр азагында француз философы һәм икътисадчысы Дестют де Траси (1754—1836) тарафыннан кертелә. Ул бу термин астында уңай мәгънәне, аерым алганда, җәмгыять өлкәсендәге уй-фикерләрне күздә тота. Ләкин Дестют исән вакытта ук бу терминга тискәре, кимсетүле мәгънә бирә башлыйлар. Бу караш XIX гасыр уртасында да хакимлек итә әле. Мәсәлән, K. Маркс белән Ф. Энгельс үзләренең «Немец идеологиясе» (1846) дигән хезмәтләрендә «идеология» терминын «иллюзия» мәгънәсендә кулланалар. Ләкин XX гасырда «идеология» үзенең тәүге мәгънәсенә кайта, һәм ул аерып карауга (дифференцациягә) дучар була.
Корозлуки
Корозлуки (Korozluky) — Чехиянең Устецк крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Пироко (Павия)
Пироко — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Пироко Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Лас Паланкас (Зиватанехо де Азуета)
Лас Паланкас — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Лас Паланкас Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.
Тарихы
Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
Астравы (Пухавицкий районы)
Астравы  (Астравы ) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Пухавицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
EIF4E
EIF4E —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Чески Двур
Чески Двур (Český Dvůr) — Чехиянең Высочина крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Ла Парсела дел Пуенте (Пабельон де Артеага)
Ла Парсела дел Пуенте — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18 °C (62.6 — 64.4 °F), шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23 °C (71.6 — 73.4 °F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30 °C-тан (86.0 °F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14 °C (55.4 — 57.2 °F) булса, температураның 4 °C-ка (39,2 °F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
Берардели (Рьети)
Берардели  — Италиянең Лацио төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Берардели Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Үзәк Апеннин тауларыннан көнбатышка таба урнашкан.
Лейва де Барахас (Пенхамо)
Лейва де Барахас — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Лейва де Барахас Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
Спияцо (Верона)
Спияцо — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Спияцо Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Күктерек (Акмола өлкәсе)
Күктерек (Көктерек) — Казакъстанның Акмола өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Ширин (Доганъюрт)
Ширин (Şirin) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Доганъюрт илчесенә караган бер авыл (köy).
Ла Казчинача (Болонья)
Ла Казчинача  — Италиянең Эмилия-Романья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Ла Казчинача Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
EIF4E1B
EIF4E1B —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Пиролепре (Салерно)
Пиролепре — Италиянең Кампания төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Пиролепре Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Эль Капулин (Пурисима дел Ринкон)
Эль Капулин — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
Айдогду (Гөлова)
Айдогду (Aydoğdu) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Сивас иле Гөлова илчесенә караган бер авыл (köy).
Королупи
Королупи (Korolupy) — Чехиянең Көньяк Моравия крае районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Филаделфия (Атенанго дел Рио)
Филаделфия — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Филаделфия Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.
Тарихы
Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
Күктерек (Актүбә өлкәсе)
Күктерек (Көктерек) — Казакъстанның Актүбә өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Лекеитио (Сан Фелипе)
Географиясе
Лекеитио Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Тарихы
Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
EIF4E2
EIF4E2 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Ла Калета (Нуоро)
Ла Калета  — Италиянең Сарденья төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Берардинели (Кьети)
Географиясе
Берардинели Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ширингүней (Арач)
Ширингүней (Şiringüney) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Кастамону иле Арач илчесенә караган бер авыл (köy).
Ла Перла (Агваскальентес)
Ла Перла — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18 °C (62.6 — 64.4 °F), шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23 °C (71.6 — 73.4 °F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30 °C-тан (86.0 °F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14 °C (55.4 — 57.2 °F) булса, температураның 4 °C-ка (39,2 °F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
Спияцо (Виченца)
Спияцо — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Спияцо Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Айдогду (Келкит)
Айдогду (Aydoğdu) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гүмүшхане иле Келкит илчесенә караган бер авыл (köy).
Чески Йиржетин
Чески Йиржетин (Český Jiřetín) — Чехиянең Устецк крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Астравы (Смалявицкий районы)
Астравы  (Астравы ) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Смалявицкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Пироло (Кремона)
Пироло — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Пироло Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Коросеки
Коросеки (Koroseky) — Чехиянең Көньяк Чехия крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Пироне
Географиясе
Пироне Апеннин ярымутравының көньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Берардиноне (Фоҗа)
Берардиноне  — Италиянең Апулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Пироне
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Берардиноне (Фоҗа)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Спияцо (Леко)
Спияцо — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Күктерек (Бүкей ордасы районы)
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Чески Лачнов
Чески Лачнов (Český Lačnov) — Чехиянең Пардубице крае районында урнашкан авыл.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Лас Паланкас (Коюка де Каталан)
Лас Паланкас — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Лас Паланкас Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.
Тарихы
Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
EIF4EBP1
EIF4EBP1 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Ла Калифорния (Ливорно)
Ла Калифорния  — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Ла Калифорния Апеннин ярымутравының төньяк өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Ширинкөй (Дигор)
Ширинкөй (Şirinköy) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Карс иле Дигор илчесенә караган бер авыл (köy).
Ла Перла, Гранха (Сан Франсиско де лос Ромо)
Ла Перла, Гранха — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Тарихы
Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.
1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.
Астравы (Ставбцовский районы)
Астравы  (Астравы ) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Ставбцовский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8 °C, июльнеке — плюс 17,5 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Күктерек (Эле районы)
Күктерек (Көктерек) — Казакъстанның Алматы өлкәсендә урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.
Бербентина (Анкона)
Бербентина  — Италиянең Марке төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Бербентина Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Коротице
Коротице (Korotice) — Чехиянең Урта Чехия крае районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Айдогду (Амасья)
Айдогду (Aydoğdu) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Амасья иле Амасья илчесенә караган бер авыл (köy).
EIF4EBP2
EIF4EBP2 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Ла Камилина (Алесандрия)
Ла Камилина  — Италиянең Пьемонт төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Ла Камилина Альп тауларының көньяк-көнбатыш өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнбатышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Филаделфия (Игвала де ла Индепенденсия)
Филаделфия — Мексиканың Герреро штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Писароле (Верона)
Писароле — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Филаделфия (Игвала де ла Индепенденсия)
Географиясе
Филаделфия Мексиканың көньяк-көнбатыш өлешендә, Мехико шәһәреннән көньяктарак урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 21,9 °C.
Писароле (Верона)
Географиясе
Писароле Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Филаделфия (Игвала де ла Индепенденсия)
Климаты
Явым-төшем күбесенчә җәй көне, сентябрь айларында төшә, кыш коры.
Эль Капулин (Салватьера)
Эль Капулин — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Филаделфия (Игвала де ла Индепенденсия)
Тарихы
Бу җирләрдә беренче кешеләр якынча 20 мең ел элек күренә башлый. Болар ольмеклар дип уйланыла. Соңрак Теотиуакан йогынтысы көчәя. VIII — XV гасырларда ацтеклар йогынтысында була. 1521 елда испаннар керә, Испания яулап алганнан соң территория Мехико аудиенциясенең бер өлешен тәшкил итә, ул башта элекке ацтек империясе провинцияләреннән торган һәм соңрак Яңа Испания вице-корольлеге составына керә.
Чески Ржудолец
Чески Ржудолец (Český Rudolec) — Чехиянең Көньяк Чехия крае районында урнашкан авыл.
Филаделфия (Игвала де ла Индепенденсия)
Тарихы
1849 елның 27 октябреннән Герреро штаты составында.
Чески Ржудолец
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Эль Капулин (Салватьера)
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
Чески Ржудолец
Тарихы
Авыл җирләре элек тарихи төбәгенә караган.
Демография
Халык саны динамикасы:
Сплугета (Сондрио)
Сплугета — Италиянең Ломбардия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Сплугета Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төнякка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Леонардо Гонзалез (Сан Мигел де Альенде)
Леонардо Гонзалез — Мексиканың Гуанхуато штатында урнашкан торак пункт. муниципалитеты составына керә.
Географиясе
Леонардо Гонзалез Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.
Климаты
Җирлеккә йомшак җылы климат хас, еллык уртача температура 16 — 22 °C.
Явым-төшем аз күләмдә, уртача 400 мм — 700, һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.
Тарихы
Безнең эрага кадәр 800-300 елларда бу җирләрдә чупикуарио халыклары яшәгән. X һәм XI гасырлар чикләрендә корылык аркасында бу халыклар биредән күченергә мәҗбүр була. Соңрак чичимеклар килеп урнаша башлый. 1520 елларда җирлеккә испаннар керә. Чичимек кабиләләре Испания басып алучыларына кадәр төп халык булган.
1824 елның 14 октябреннән Гуанхуато штаты составында.
Габдулла Чәлбер
Габдулла Чәлбер, Мустансир яки Мустансир хәлиф, Габдулла Чәлбер Әтәк улы (ﻣِوﺳﺗﺎﻧﺳﻳﺭ, tat.lat. Ğabdulla Çälber) (1200-1242) — Идел буе Болгары хәкиме. Монголларга каршы көрәшкә җитәкчелек иткән Болгар әмире.
Мустансир хәлиф исеме белән болгар дирһәмнәре табылган. Кайбер чыганакларда Мустансирны - Габдулла Чәлбер патша булып аталган.
Сарык сугышы
1223 елда Чыңгызхан гаскәр башлыклары - Сөбедәй батыр һәм Җәбә нойон Рус-Кыпчак бердәм гаскәрләрен Калка елгасында тар мар иткән. 1223 елның көзендә монгол армиясе Идел буе Болгары дәүләтенә юнәлгән. Идел болгарлары Нәзир әд-Дин һәм аның улы Габдулла Чәлбер (тәңкәләрдә шулай ук Мустансир имеме очрый) җитәкчелегендә Җигүле таулары янында махсус ныгытмаларны әзерләгән һәм монголларны тулысынча чолгап, күпчелек монгол гаскәриләре әсирлекккә алган. Мәшһүр җиңелми торган Сөбедәй һәм Җәбә нойон үз әсир гаскәриләрен азат иткән өчен сарык тәкәләре белән түләгәннәр (бер гаскәри - бер сарык тәкәсе), шуның өчен сугыш Сарык бәрелеше дип йөртелгән. Кимсетелгән монголлар болгарларга үч алырга ант биргәннәр, шулай итеп Бату ханның беренче төп һөҗүме 1236 елда нәкъ Идел буе Болгары дәүләтенә каршы оештырган.
Монголлар һөҗүме
1236 елның декабрь аенда Бату хан җитәкчелегендә монгол гаскәрләре Идел буе Болгары дәүләтенә һөҗүм иткән. 1236-1237 елларда татар-монгол гаскәре Болгар, Бүләр, Сувар шәһәрләрен яулап алган. Габдулла Чәлбер монголларга каршы көрәшен җитәкләгән (1236-1242), ләкин Болгар дәүләте мөстәкыйльлеге өчен сугышында һәлак булган.
Вена шәһәренә каршы яу белән барганда, Үгәдәй хан үлеме хакында хәбәр килә һәм Бату хан бөтен гаскәре көнчыгышка борып кайта. Идел буена килеп җиткәч, Бату хан анда калырга карар итә һәм Алтын Урда дигән яңа дәүләткә нигез сала, Алтын Урданың беренче башкаласы Болгар шәһәре була, һөҗүмнән соң шәһәр тиз генә торгызыла һәм зурая. Нәкъ Алтын Урданың беренче башкаласы Болгар шәһәрендә яңа гаять зур дәүләтнең тәртибе урнаштырыла, һәм җирле хакимнәргә (рус кенәзләренә, төрле әмирләргә) идарә итү өчен ярлык бирелә. Соңрак Бату хан дәүләт башкаласы Сарай-Бату шәһәренә күчерелә.
Габдулла Чәлбер үлеменнән соң Идел буе Болгары өчен Алтын Урда составындагы Болгар олысы чоры (1242-1445) башлана.
Шикәр авыруы
Шикәр авыруы, шикәр диабеты, шикәр чире – эндокрин системага бәйле, инсулин гормонының абсолют яки өлешчә җитешмәве аркасында гипергликемия (кан составында глюкозаның күтәрелүе) башлана торган авырулар төркеме. Авыру хроник агышы һәм кеше организмында булган барлык матдәләр алмашы процессларының (углеводлар, майлар, аксымнар, минераллар һәм су-тоз) бозылуы белән аерылып тора. Кешедән башка бу төр авыру кайбер хайваннарга, мәс. мәчеләргә хас.
Кешенең ашказаны астында инсулин дип аталучы гормоннар эшләп чыгара торган ашказаны асты бизе бар. Төрле татлы һәм углеводлы азыклар ашаганда шул инсулин аларны энергиягә әйләндерә, һәм кеше әнә шул энергия белән яши. Әгәр инсулин җитешмәсә, кан составындагы глюкозаны нормада тоту һәм азык белән кергән углеводларны энергиягә әйләндерү процессы бозыла. Канда шикәр микъдары артык күбәя һәм сидек белән бүленеп чыга башлый. Менә бу инде шикәр авыруы барлыкка килүен аңлата.
Диабет авыруы (грек телендә «шикәрне күп югалту» дигән сүз) безнең эрага кадәр үк билгеле булган. Сидек күп бүленеп чыгу сәбәпле, кеше сыеклык югалтудан үлә, дип исәпләгәннәр.
Бу авыру, йөрәк-кан тамырлары чирләре һәм онкологик авырулардан кала, дөньяда өченче урынны алып тора. 1965 елда дөньяда диабет белән авыручылар 30 млн булган, ә 1972 елда аларның саны 70 миллионга җиткән. 2008 елда диабет белән авыручылар саны 200 миллионнан артып китә.
Белгечләр әйтүенчә, 2025 елга мондый авыруларның саны 380 миллионга җитәчәк. Россиядә шикәр диабеты белән авыручылар саны тагын да артып китәргә мөмкин дип фаразлыйлар. Без хәзер үк шикәр чирлеләр саны югары булган 10 ил арасына керәбез. Безнең илдә 2 миллионнан артык диабетик бар. Бу — рәсми статистика. Дөреслектә аларның саны тагын да күбрәк һәм 12-15 ел саен авыруларның саны ике тапкыр артып тора.
Диабет нигә арта? Ул ничек барлыкка килә? Билгеле, бу бүгенге комфорт өчен җәза! Без тәмле ашый башладык һәм бик аз хәрәкәтләнәбез. Диабет йогышлы түгел, ләкин мәкерле һәм куркыныч авыру.
Шикәр диабеты ясалма туклануда булган балалар арасында да күзәтелә.
Алар өчен катнашмадагы сыер сөте составында альбумин дип аталган аксым бар. Катлаулы реакцияләр нәтиҗәсендә, баланың организмында бета-күзәнәкләр кими, ә бу, үз чиратында, диабет авыруына китерә. ) Диабет кискен рәвештә һөҗүм итми, әкрен, астыртын гына эш итеп, • организмны җимерә. Аны «әкрен үтерүче» дип юкка гына атамыйлар. Сез үзегезне сәламәт дип уйлыйсызмы? Тик кандагы шикәрне үлчәмичә, тулы ; ышаныч белән болай раслап булмый. Авыру сезгә зыян салуын дәвам итә. 3 Әгәр аны туктатмасаң, сукыраю, гангренадан аякларны югалту янарга \ мөмкин. Яки бөерләр эшләмәс булыр... й Сүз уңаенда, миокард инфаркты һәм инсульт авырулары диабет белән авыручыларда ике тапкыр ешрак очрый.
Организмда диабет авыруына бәйле нинди тайпылышлар барлыкка килә? 1869 елда студент-медик Пауль Лангерганс кызыклы ачыш ясаган.
Ашказаны асты бизен өйрәнгәндә, ул зур булмаган утраучыклардагы күзәнәкләр өеменә игътибар иткән (соңрак аларны «Лангерганс утрау­ чыклары») дип атаганнар. Организмга кирәкле гормон — инсулинны шушы утраучыктагы күзәнәкләр эшләп чыгаруы ачылган. Ниндидер сәбәп аркасында бу күзәнәкләр «үлсә», организм глюкозаны үзләштерә алмый башлый. Сидектә һәм канда шикәр күләме артып китә. Диабет белән авыручыларның кан тамырлары аша «сироп» ага дип әйтергә була. Бу халәт канның ябышкаклыгына китерә, нәтиҗәдә канны йөртү өчен йөрәккә артык көч куеп эшләргә таләп ителә. Кан кечкенә капиллярларга үтеп керә алмый. Алар үз чиратында очлыкларны, күзләрне, нерв күзәнәкләрен кан белән тукландырырга тиеш булганлыктан, үз Вазыйфаларын тулысынча үтәми башлый. Бөерләргә дә авырлык туа, аларның каналчыклары киеренкелек белән эшли. Мондый гипергликемиядән (канда шикәрнең күп булуы) организм бик газаплана һәм яшәү өчен башка төр энергия чыганакларын катнаштыра. Беренче чиратта — майны. Менә шуңа күрә авырулар «сәбәпсез» ябыга башлый, углевод, аксым, минерал, тоз-су алмашы бозыла. Диабет организмны эчтән җимерә.
Икенче төр шикәр диабеты вакытында (инсулинга бәйсез) организмда инсулин бар, ләкин ул нормаль яшәү өчен җитәрлек түгел. Бу — урта һәм өлкән яшьтәге кешеләр чире. Соңгы елларда табиблар чаң кага: шушы типтагы диабет бик симез балаларда да очрый башлаган. Боларны аеру өчен табиблардан зур тырышлык һәм акыл таләп ителә. Икенче тип диабет вакытында инсулин гына кадау таләп ителми, авыру шикәр нисбәтен киметә торган дарулар кабул итеп тә яшәргә мөмкин.
чиратта, диабет белән авыручының туганнары. Беренче тип диабет авыруы өчен нәселдәнлек зур роль уйный. Авыруга бирешү геннарның ярашуына бәйләнгән, ләкин бу — бала һичшиксез авырып китәр дигән сүз түгел. Аның өчен кузгатып җибәрүче көч кирәк. Бу рольне гадәти ОРЗ, кызамык, кызылча яки скарлатина авырулары башкара ала. Шулай ук агулы матдәләр һәм стресслар да эзсез калмый. Алар аутоиммун реакциягә китерергә мөмкин. Организм акылдан язган кебек үзенең бета-күзәнәкләрен «үтерә» башлый. Әгәр әнисе авыру булса, баланың диабет белән авырып китү куркынычы 2-3 процентка, ә әтисе авырса, 3-6 процентка артып китә.
Яшьләре 30 дан артып киткән кешеләр 2 иче тип диабетка бирешүчән ; булалар. Шикәр чиреннән интегүчеләрнең якын туганнарына (20 % : очракта) 2 нче тип диабет белән авырып китү куркынычы яный. Бу — авыруның нәселдәнлеккә бәйле булуын күрсәтә.
Авыру барлыкка килүдә геннар гына гаепле түгел, аз хәрәкәтле тормыш ; рәвеше алып бару да төп сәбәп булып тора. Белгечләр әйтүенчә, дөньяны ; чолгап алган симерү эпидемиясе диабетның бик тиз артуы белән куркыныч.
Соңгы 10 ел эчендә генә дә симез кешеләр арасында эндокринологик ; авырулар саны 51 % ка үскән. Кайбер этник группалар шикәр чиренә би- ’ решүчән, әйтик, Америка Кушма Штатларындагы индеецларның 50 % ында, Науру утравында яшәүчеләрнең 40 % ында икенче типтагы диабет < авыруы булуы күзәтелә.
Шикәр диабетының клиник картинасы симптомнарга шактый бай.
Авырулар эшчәнлек сәләтенең кимүен сизәләр, кайвакыт аларны оча ; арасындагы кычыту интектерә. Тамырлар киңәю нәтиҗәсендә, авыру кешедә бит, яңак, ияк тиресенең кызаруын, уч төбе һәм табан арты тиреләренең саргаеп китүен күрергә була. Тире коры, кубыкланып тора, кайвакыт тиредә чуан, тирене еш кашудан яралы җәрәхәтләр барлыкка килә.
Аерым очракларда сулыш органнарында диабетның бронхит, пневмония, туберкулез авырулары белән бергә баруы күзәтелә. Авыз куышлыгы һәм телнең лайлалы тышчасы коры була. Диабет белән авыручыларда пародонтоз авыруы очрый. Ашказаны согын тикшергәндә, ашказаны ; сыекчасында хлорид кислотасы аз булуы яки бөтенләй булмавы ачыклана. Әгәр диабет озак вакыт декомпенсация (авыру организмда функциональ бозылуларны һәм структур үзгәрешләрне төзәтү механизмнарының җитәрлек эшләмәве яисә тулысынча югалуы) рәвешендә барса, бавырда ] май дистрофиясе һәм цирроз барлыкка килә.
Шикәр чире вакытында бөер кан тамырларының артериосклерозы барлыкка килеп, гипертониягә, ретинопатиягә (күз челтәр катлавының җилсенүсез зарарлануы) һәм альбуминуриягә (аксымның сидек белән бүленеп чыгуы) китерергә мөмкин. Еш кына пиелонефрит авыруы барлыкка килә.
Күп очракта шикәр диабеты белән авыручыларның күзләр белән проблемалары туа. Кайвакыт бу халәт бөтенләй сукыраюга китерергә мөмкин. Күз зарарлануының бер төре — ретинопатия. Шикәр диабеты белән авырганда, күзнең челтәр катлавында экссудат (сыекча) булу, күздәге сары тапның пигментлы аномалиясе ретинопатиянең билгесе булып тора. Катаракта авыруы барлыкка килү куркынычы да бар.
I. Диабетның катлаулануы — диабет комасы авыруны үлемгә китерүче сәбәп булып тора. Ул дөрес дәваламаганда, ашау рационында углеводлар азаеп киткәндә, үтә көчле инфекцион авырулар, травма, нерв киеренкелеге вакытында, авыру дәвалау режимын бик еш бозганда, алкоголь белән мавыкканда күзәтелергә мөмкин.
Авыруларда кайбер очракта гипогликемия (канда глюкоза микъдары нормадан түбән булу) комасы күзәтелә. Бу кома авыруларның ризыгында углевод аз булган яки авыруны инсулин белән дәвалаганда препаратны артык күп керткән очраклар өчен хас. Кома тиз барлыкка килә, хәтта ; берничә минут дәвамында авыру аңын югалтырга мөмкин. Ул башланыр алдыннан авыру көчле ачыгу тойгысы кичерә, аны хәлсезлек интектерә, тирләп чыга, тәне калтырый башлый, психик һәм хәрәкәт киеренкелеге : барлыкка килә. Кома халәтендә аның кул-аяк мускулларының тонусы : артып китә, көзән җыера, күз карасы киңәя. Артериаль кан басымы кайвакыт күтәрелгән була, пульс тигезсез. Тикшергәндә канда шикәр дәрәҗәсе түбән булу ачыклана, бәвелдә ацетон белән шикәр булуы күзәтелми. Мондый авыруларның организмына глюкоза кертү аларның хәлен җиңеләйтә: венага глюкоза эремәсен кадагач, авыру аңына килә. Күргәнебезчә, шикәр диабеты шактый катлаулы авыру. Шуңа күрә аңа : вакытында диагноз кую, авыруның үсешен акрынайтып, сәламәтлеккә : салган зыянын киметү — мөһим чара булып тора, һәр кешегә елга ике ч апкыр тикшерелүне, канда глюкоза дәрәҗәсен белеп торуны киңәш ителә.
Бу бигрәк тә авыру янаган кешеләр группасына керүчеләр өчен мөһим.
Шикәр диабетына канны иртән ач килеш тапшыралар, тәүлек дәвамында кан составын тикшерү дә таләп ителергә мөмкин. Диагноз кую өчен тәүлек буена җыелган бәвелдәге шикәр күләмен һәм бәвелнең аерым порцияләрен тикшерәләр. Сиздерми генә бара торган диабетны ачыклау өчен, иртән ач килеш тапшырылган канны һәм ашаганнан соң 2-3 сәгать буе һәр 30 минут саен канны тикшерәләр.
Шикәр диабеты белән авыручы кеше булган гаиләләр өчен глюкометр дигән прибор бик уңайлы. Бу прибор белән тикшергәндә, анализ ясау өчен : кечкенә генә кан тамчысы кирәк, ә тикшерү вакыты 5-10 секундтан артмый. Дәвалауны организмда шикәрне киметә торган препаратлар, диета, физик йөкләнешләр һәм инсулин кулланып алып баралар. Диетаны шикәр диабетының барлык типлары булганда да, физик йөкләнешкә бәйле рәвештә кулланырга таләп ителә. Аның төп принциплары: авыруга тәүлек буена ; җитәрлек калорияле шәхси диета сайлау; диетага физиологик кирәкле аксым, май, углевод, витаминнарны кертү; калорияләрне тигез бүлеп ашату, Уртача физик йөкләнеш вакытында авыруларга 16-20 % аксым, 20 -30 % май, ; 50-60 % углевод кирәк. Диета гәүдәнең 1 килограммына 1 -1,5 г нисбәтеннән аксымлы ризык ашауны күздә тотарга тиеш, углеводлар 125 г нан да ким - булмавы шарт, ризык составында чистартылган углевод булырга тиеш түгел.
Ризыкны көн буена 4-5 тапкыр бүлеп ашыйлар: иртәнге аш гомуми тәүлек ризыкның 25 % ын, иртәнге әбәт 15-20 %, төшке аш — 40-45 %, кичке аш — 20 % ын тәшкил итәргә тиеш. Продуктлар җыелмасын аерым таблица яр­ дәмендә төзиләр.
Инсулин һәм таблеткалар белән дәвалауны, хастаханәләрдә тикшерү уздырганнан соң, тәҗрибәле эндокринологлар билгели. Сәламәт тормыш рәвеше алып барган, туклану режимын саклаган, табиблар билгеләгән дәваны төгәл үтәгән авырулар шактый сыйфатлы тормыш алып баралар, озак яшиләр.
Классификациясе
Шикәр чире (ШЧ) — нәтиҗәлеге җитәрлек булмау яки эндоген инсулин дәрәҗәсенең кимүе аркасында төрлечә чагылган дәвамлы  гипергликемия белән сыйфатланган киң таралган чир. Диабет Бөекбритания халкының якынча 2% диабет белән интегә. ША гадәттә ике төргә аералар.
2. II типтагы шикәр чире(өлкәннәр диабеты, инсулинга бәйле шикәр чире) 50-70 яшьтә ешрак үсеш ала. Авырулар еш кына симез була, чагылган вакытта чагыштырмача инсулин җитмәве һәм/яки перифериядә инсулинга резистентлык була. Чир еш кына симптомсыз бара  һәм очраклы рәвештә ачыклана. Башка очракларда ул үзен тире, вульва, җенси әгъза башының кабатланучы инфекциясе яки өзлегүләре белән билгеләнә, мәсәлән  пыяласыман җисемгә кан саву.
Тикшерүләр
•      Ашамаганда канда глюкоза күләме 6,7 ммоль/л.
•      Глюкоза күләме очраклы рәвештә 10,0 ммоль/л югары ачыклана.
•      Шикле диагнозда глюкозага толерантлык сынавы кирәк.
•      Гликозилацияләнгән  гемоглобин (HBAlc) алдагы 6 атна эчендә канның уртача глюкоза күләмен  күрсәтә. Гадәттә, гемоглобинның 4-8% гликозилацияләнгән, бу күрсәткечнең артуы гликемиянең идарәсе җитмәвен күрсәтә. Бу күрсәткеч, дәвалауның нәтиҗәлеген, төрле вакытта кан глюкозасын бер тапкыр үлчәүгә караганда,  төгәлрәк күрсәтә.
•      Сидекне глюкозуриягә  тикшерү - шикәр чирен идарәдә тотуның начар һәм төгәл булмаган ысулы.
NB Глюкозурия шикәр чире булуы турында аңлатмый, чөнки ул глюкозаның бөер белән бүлеп чыгаруының түбән чиген  чагылдыра ала.
Системалы өзлегүләр
1.    Бөер. Нефропатия башта микропротеинурия белән билгеләнә. Нәтиҗәдә бөернең авыр зарарлануы диализ яки трансплантация таләп иткән бөер җитешсезлегенә китерә ала.
2.     Йөрәк-кан  тамырлары
•      Коронар артерияләрнең көчәюче атеросклерозы.
•      Аскы очлыкларның артерияләре атеросклерозы ишемияле яраларга, табан һәм бармаклар гангренасына китерә ала (рәс. 24.41a).
3.     Неврологик
•      Сенсорлы полинейропатия күбесенчә табаннарны «оекбаш һәм оек» төрендә зарарлый һәм табаннар кысылу урыннарында  авыртмас нейротрофик тишүче җәрәхәтләр (рәс. 24.41б) һәм дегенератив  артропатияләр (Чаркот буыннары) ясалу сәбәбе була ала.
•      Микроангиопатия нәтиҗәсендә, баш мие нервлары парезы барлыкка килә ала, классик яктан VI яки III БМН.
4.     Тире
•      Бактерия һәм гөмбә инфекцияләренә бирүчәнлек арту (рәс. 24.41в).
•      Аскы өслек табанында һәм бармакларында кабарчыклар ясалу.
•      Липоидлы некробиоз, балтырда тигезсез кырлар һәм ялтыравыклы үзәк белән балавызсыман төерчәләр барлыкка килү белән  сыйфатлана (рәс. 24.41г).
•      Инсулин салу урыннарында липодистрофия.
EIF4EBP3
EIF4EBP3 —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.
Шикәр авыруы
Системалы өзлегүләр
•      Сирәк очракта очлыкларда гранулемалар барлыкка килә, алар шома боҗрасыман төерчәләрдән гыйбарәт.
NB Нейропатия белән кан тәэмин итү җитешсезлеге һәм инфекцияләргә югары бирешүчәнлек гадәттә очлыклар  гангренасына китерә («диабет табаны»).
Офтальмологик күренешләре
1.      Еш
•      Ретинопатия.
•      Иридопатия (төсле катлауның чыгылган дистрофиясе).
•      Рефракциянең тотрыксызлыгы.
2.       Еш  булмаган
•      Кабатланучы арпалар.
•      Ксантелазмалар.
•      Картлык катарактасының иртә үсеше.
•      Неоваскуляр глаукомага китерә алган төсле катлау рубеозы.
•      Күз йөртүче нервларның парезы.
•      Мөгезкатлау сизгерлеге кимү.
3.       Сирәк
•      Күрү нервы зарарлануы.
•      Бәбәк җавапларының диссоциациясе.
•     Вольфрам  синдромы: күрү нервының көчәюче атрофиясе һәм күп санлы неврологик һәм  системалы какшаулар.
•     Тиз үсүче  катаракта.
•     Рино-орбиталь мукоромикоз.
Симптомнары
Якынча безнең эрага кадәр 1550 ел белән билгеләнгән папирус кәгазендә авыруның билгеләре һәм аны дәвалау турында сүз алып барыла.
Хәлсезлек, авыз кибү, ябыгу, бер үк вакытта аппетит көчәю, артык тирләү дә шик тудырырга тиеш.
Шикәр чирен I һәм II типларга бүлеп йөртәләр. I тип шикәр авыруы башланган кеше күп итеп су эчә башлый. Шул рәвешле сидек тә күп килә, тыныннан ацетон яки черегән бәрәңге исе килүчән. Ә II типта кешеләрнең тәненә шешек чыга башлый, күзләре начар күрә, парадонтоз булып тешләре коела башлый. Кайчак кеше еллар буенча шулай йөреп, үзенең шикәр чире белән авыруын белмәскә дә мөмкин. Шуның өчен дә 30-40 яшьтән узган һәркем үзенең канында шикәр микъдарын даими рәвештә тикшертеп торырга тиеш. Шулай ук туганнары арасында шикәр авыруы белән чирләүче кеше булса да, ике дә уйлап тормастан, табибка барып анализ тапшырырга тиеш. Ата-ананың икесе дә диабетик булса, баланың аның белән авыру ихтималы 100 процентка якынлаша.
II тип шикәр авыруы килеп чыкмасын өчен, олы кешеләргә (гомумән, 40 яшьтән узгач) бик үк шикәрле азыклар белән мавыгу кирәкми.
Шикәр чирле кешеләрнең 50%ы йөрәк-кан тамырлары авырулары нәтиҗәсендә якты дөнья белән хушлаша. Белгечләр фикеренчә, кирәкле гамәлләр күрелмәгән очракта, алдагы 10 елда әлеге авыру белән бәйле үлем-китемнең 50%ка арту ихтималы бар.
Шикәр авыруы сәбәпләре
Диабет – йогышсыз. Диабет килеп чыгуга сәбәп булучы факторлар арасында беренче урында – нәселдәнлек. Нәселдә, гаиләдә кем дә булса диабет белән авырый икән, аның сездә дә килеп чыгу ихтималы зур. II төр диабет вакытында нәселдәнлекнең тәэсире тагы да зуррак. Ул 80 процент очракта ата яки ана линиясе буенча күчә. Ә инде ата-ананың икесе дә диабетик булса, баланың аның белән авыру ихтималы 100 процентка якынлаша. Ата-аналар алдан ук балаларын моңа әзерләргә – авыру ихтималы, аннан саклану чаралары турында аңлатырга тиешләр. Диабетның икенче төп сәбәбе – симерү. Бәхеткә каршы, әгәр кеше аның белән даими көрәшсә, бу факторны булдырмаска да мөмкин. Өченче сәбәп – инсулин эшләп чыгаручы бета-күзәнәкләрнең зарарлануы. Бу панкреатит, ашказаны асты бизе рагы, башка эчке секреция бизләре авырулары нәтиҗәсендә килеп чыга. Дүртенче сәбәп – вируслы инфекцияләр: кызылча, чәчәк, эпидемик гепатит, грипп һәм башкалар. Бу инфекцияләр авыруны үзләре китереп чыгармыйлар, ә бәлки, аны хәрәкәткә җибәрүче механизм ролен үтәргә мөмкиннәр. Мәсәлән, уңай нәселдәнлек билгеләре булган симез кеше грипп белән авырый икән, бу аның өчен куркыныч. Бишенче урында – нервлар стрессы. Уңай нәселдәнлек билгеләре һәм артык авырлыгы булган кешеләргә аннан саклану яхшы. Алтынчы урында – яшь. Олыгайган саен, авыру ихтималы арта бара. Кайбер белгечләр диабетны “цивилизация авыруы” диләр. Ягъни күп очракларда аңа тиз үзләштерелә торган углеводларга бай булган азыкны күп куллану сәбәпче була. Бик сирәк очракларда гормональ бозылулар да диабет китереп чыгара.
Шикәр диабетының I тибы инсулин җитми башлагач барлыкка килә. Ул еш кына бала яки яшүсмер вакытта үсеш ала, әмма өлкәннәрдә дә килеп чыгарга мөмкин. Аның барлыкка килүендә в-күзәнәкләренең җимерелүе сәбәпче. Авыруның беренче билгеләре күзәнәкләр 80-90 процентка үлгәч күренә башлый. Бу организмга токсин матдәләр һәм вируслар тәэсир итү нәтиҗәсендә барлыкка килә. Шикәр диабеты белән кызылча, су чәчәге, кызамык авыруларыннан соң яки колак арты бизе шешүдән соң да чирләп китәргә мөмкин. Табиблар шулай ук нәселдәнлекнең дә шикәр авыруы барлыкка килүдә сәбәпче булуын әйтә: әти-әни шикәр чире белән авырый икән, балаларда да аның барлыкка килү ихтималы арта.
Шикәр чиренең II тибы, гадәттә, өлкән яшьтәгеләрдә барлыкка килә. Бу вакытта ашказаны асты бизе күзәнәкләре, эшләвен дәвам итеп, инсулин бүлеп чыгарса да, бавыр, мускулларның һәм майлы тукымаларның күзәнәкләре моны кабул итми. Өстәвенә, организмга шикәр күбрәк кергән саен, күзәнәкләрнең инсулинны сиземләве шуның кадәр кими бара.
Шикәр нормасы
14 яшькәчә балаларда – 3,33-5,55 ммоль/л;
олыларда – 3,89-5,83 ммоль/л;
60 яшьтән узучыларда – 6,38 ммоль/л;
бала көткән вакытта – 3,3-6,6 ммоль/л булырга тиеш
Дәвалау
1922 елдан бирле шикәр диабетын инсулин белән дәвалыйлар. Әлеге күпләр өчен яшәү чыганагы булган инъекцияне Канаданың яшь галиме Фредерик Бантинг уйлап таба һәм, беренче тапкыр аны кулланып, 14 яшьлек малайның гомерен саклап кала. 1991 елдан башлап ноябрь аенда (14 ноябрьдә – инсулинны уйлап табучының туган көнендә) Бөтендөнья шикәр авыруы белән көрәш көне билгеләп узыла. Бантингка һәм аның хезмәттәше Маклеодка Нобель премиясе тапшырыла.
Дәвалау
I типтагы диабет белән авыруларга инсулин кулланырга кирәк; II типтагы диабетта тән авырлыгын  киметергә, физик эшчәнлек һәм диетага нигезләнгән тәртипне үтәргә кирәк, еш  кына гипогликемия чаралары һәм инсулин кабул итү белән бергә. Сәдәпле шикәр киметүче препаратларга сульфонилсидекчә ясалмалары (мәсәлән, гликлазид,  глипизид) һәм бигуанидлар (мәсәлән, метформин) керә. Шулай ук ​​барлык бергә барган чирләрне дәвалау мөһим, аеруча гипертония һәм гиперлипидемия. Шикәр чире белән авырулар кан басымын 140/80 мм тк. бг. артмаска тиеш.
Менопауза һәм диабет
Статистика шуны күрсәтә: алга киткән илләрдә XXI гасыр башында 40- г 50 яшьтәге ир-атлар, йөрәк-кан тамырлары авыруларыннан хатын-кызлар = белән чагыштырганда күбрәк үләләр. Ләкин 50 яшь чиген узганнан соң хатын-кызлар бу «ярыш»та ирләрне куып җитеп кенә калмый, инфаркт, инсульт авыруларыннан күбрәк тә үлә башлый. XX гасырда уздырылган тикшерүләр нәтиҗәсендә шул ачыкланган: бу халәткә климактерик чорда барган көчле эндокрин һәм метаболик үзгәрешләр, шулай ук шикәр диабеты белән авыручыларның углевод һәм май алмашы бозылу сәбәпче.