cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дреини (Пистоя)
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Вандыси-Яха
Вандыси-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Юрибей кушылдыгының сул ярыннан 29 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Шевелевски (Түре шәһәр округы)
Шевелевское (Шевелевское) — Свердловск өлкәсенең Туринск шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
Гнатовице
Гнатовице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(5695) Remillieux
(5695) Remillieux — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4577 P-L» саналган.
Ениязлык (Яглыдере)
Ениязлык (Yeniyazlık) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гиресун иле Яглыдере илчесенә караган бер авыл (köy).
Кастиль-де-Пеонес
Кастиль-де-Пеонес — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Толсона (Аляска)
Толсона  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Толсона халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Каягедигый (Чермик)
Каягедигый (Kayagediği) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Диярбакыр иле Чермик илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Моравиан-Фоллс (Төньяк Каролина)
Моравиан-Фоллс  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Моравиан-Фоллс халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Барбарувка (Люблин воеводалыгы)
Барбарувка  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Сибиел
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Алкантарас
Алкантарас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сеара штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Гарадзец (Кобрынский районы)
Гарадзец  (Гарадзец ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Салин (округ, Канзас)
Салин — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Салайна шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1867 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1867 км² тәшкил итә.
Искәрмәләр
Салин (округ, Канзас)
Сен-Ернен
Сен-Ернен — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Савичав Рог
Савичав Рог (Савічаў Рог ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Быхавский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Ньюкасл (Вашингтон)
Ньюкасл  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ньюкасл шәһәре  елда нигезләнгән.
Хамма (Тюрингия)
Хамма (Hamma) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Малехи
Малехи — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Әхәт Латыйпов
Әхәт Фәсхетдин улы Латыйпов (Латыпов Ахат Фасхутдинович) — (10 февраль 1933 ел) — хуҗалык эшмәкәре, Башкортстан Республикасы Югары Советының экология һәм табигать ресурсларын рациональ куллану буенча комиссия әгъзасы. 1990 елның 11 октябрендә БАССР-ның уникенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә Башкортстан Республикасының Дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССР-ының 12че чакырылыш Югары Советы депутаты.
Биографиясе
Әхәт Фәсхетдин улы Латыйпов 1933 елның 10 февралендә Башкорт АССРының Миякә районы Тукай-Гәйнә авылында туган. Милләте буенча татар, урта махсус белемле.
Хезмәт юлын 1953 елда техник училище тәмамлаганнан соң Бәләбәй бораулау конторасында бораулаучы булып башлаган.
1964-1967 елларда — "Башнефтетикшерү" трестының (Ишембай шәһәре) Исәнгол бораулау конторасында бораулаучы булып эшли.
1967 -1969 елларда Һинд Республикасында белгеч буларак техник ярдәм күрсәтү өчен эш сәфәрендә булган.
1969 елдан — «Башнефть» җитештерү берләшмәсенең Бәләбәй бораулау эшләре идарәрәсендә бораулау мастеры.
1990 елда Бәләбәй шәһәре, 74-се Дала сайлау округынан Башкорт АССР-ының 12че чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан Югары Советының экология һәм табигать ресурсларын рациональ куллану буенча комиссия әгъзасы.
Дыряне
Дыряне (Дыряне) — Киров өлкәсенең Кумёны районында урнашкан авыл.
(12920) 1998 VM15
(12920) 1998 VM15 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 10 ноябрендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 VM15» саналган.
Дыряне
Халык
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.
HD114365
HD114365 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
(5696) Ibsen
(5696) Ibsen — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4582 P-L» саналган.
Тьевр (Сомма)
Тьевр — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
Алматы үзәк мәчете
Алматы үзәк мәчете (Almaty ortalyq meshiti) — Казакъстанның Алматы шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчет. Алматы Верный исеме белән аталган чордагы (1867—1921) Татар мәчете нигезендә төзелгән. Дини архитектура һәйкәле.
Сен-Жюльен-ле-Вандомуа
Сен-Жюльен-ле-Вандомуа (Saint-Julien-le-Vendômois) — Франциянең Коррез департаментына караган коммуна, Миди-Коррезьен кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 6,21 км².
Алматы үзәк мәчете
Тарих
1930-елларда милли азчылыклар өчен клуб булып хезмәт иткән, сугыштан соң универсам төзегәндә сүтелгән Татар мәчете урнашкан урында 1993 елда шәһәрнең үзәк мәчетенә нигез салынган. Төзелеш эшләре 1999 елда гына тәмамланган. Проектның авторлары: архитекторлар С. К. Баймагамбетов, Ж. Н. Шарапиев, К. Жарылганов; конструктор К. Р. Толебаев.
Тасвирлама
Ишегалды территориясе 0,95 га тәшкил итә. Бер үк вакытта якынча 7 000 кеше намаз укый ала. Мәчет бинасы — гөмбәзле, манаралы, көнчыгыштан көнбатышка сузылган туры почмаклыктан гыйбарәт. Диварлары тыштан ак мәрмәр белән тышланган. Бинаның төп гөмбәзенең биеклеге 36 метр, диаметры 20 метр. Манараның биеклеге 47 метр.
Башта мәчет гади зәңгәр гөмбәзле булган. 2006 елда төп гөмбәзне үсемлек орнаменты булган керамик плитә белән, 2010—2011 елларда алтын пластиналар белән каплаганнар. 2003 елда Казакъстан почтасы үзәк мәчет сурәте белән бәясе 50 теңге булган марка чыгарган.
Җиңү паркы (Казан)
Казандагы мемориаль җиңү паркы — Казанның Яңа Савин районында, Ямашев проспекты һәм Бондаренко урамы кисешү урынында урнашкан парк.
Парк мәйданы якынча 50 гектар тәшкил итә.
Тарих
Парк 1970-елларда нигезләнгән. Сазламыкта Бөек Ватан сугышының көннәре саны буенча 1418 агач утыртылган.
Мемориаль комплексы 1995 елда төзелгән.
Мемориал
Бөек Ватан сугышы каһарманнары истәлегенә мемориаль комплексы мәңгелек уты әйләнәсендә урнашкан. Биредә мәрмәр такталарында ТАССРда туган Советлар Берлеге каһарманнары, Социалистик Хезмәт Каһарманнары һәм Дан орденының тулы кавалерларының исемнәре язылган.
Хәрби техникасы күргәзмәсе
Паркта ачык һавада Бөек Ватан сугышы дәверендәге хәрби техникасы күргәзмәсе урнашкан. Монда танклар, броньлаштырылган хәрби күзәтү-диерсион машинасы, БТР-1, БТР-2, хәбри десант машиналары, танкларга каршы артиллерия туплары, һаубицалар, үзйөрешле артиллерик җайланмалары, очкычлар, боралаклар, һ.б. техника күрсәтелгән.
Аллеяләр вә һәйкәлләр
Паркның төньяк-көнчыгыш өлешендә кечкеә буа урнашкан; анда махсус асралган кәрәкәләр, карплар һәм кыр үрдәкләре бар.
Дреини Каза ди Кура (Арецо)
Дреини Каза ди Кура — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дреини Каза ди Кура Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Дзибице
Дзибице — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Барки (Польша)
Барки  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Плавецки Штврток
Плавецки Штврток — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.
Россошь
Россошь (Россошь) — Россия Федерациясенең Воронеж өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Халык саны — кеше.
Тарих
Шәһәр статусын 1923 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (88,4%), украиннар (9,6%).
Поздянка
Поздянка — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шаква елгасының уң ярыннан 94 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сөлил, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейннары, Агыйдел кушылганга чаклы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кастрильо-де-ла-Вега
Кастрильо-де-ла-Вега — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Кызыл Гвардия районы
Кызыл Гвардия районы (Красногвардейсᴋи район) — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.
Алкантил
Алкантил — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Параиба штатына карый.
Кызыл Гвардия районы
Административ үзәк — Плешаново авылы.
Радовану (коммуна)
Радовану — Румыниянең Келераш жудецында урнашкан коммуна.
Грязнуха (Каменка кушылдыгы)
Грязнуха — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Каменка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.
Алкантил
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Грязнуха (Каменка кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Кызыл Гвардия районы
Административ бүленеш
Кызыл Гвардия районы cастaфына 16 авыл шурасы керә.
Грязнуха (Каменка кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Кызыл Гвардия районы
Район башкортлары
Ырынбур өлкәсендә Кызыл Гвардия районы (Куандык һәм Александровка районнары белән) башкортларның тыгыз яшәгән урыны булып тора.
Башкортлар күпләп яшәгән туплавык пунктлар (2002, %-ларда):
Ениязы (Генч)
Ениязы (Yeniyazı) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Бингөл иле Генч илчесенә караган бер авыл (köy).
Савичы (Бабруйский районы)
Савичы  (Савічы ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бабруйский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Гарадзец (Столинский районы)
Гарадзец  (Гарадзец ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Столинский районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Мори (Төньяк Каролина)
Мори  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Мори халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Малий Ляс
Малий Ляс — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(5697) Arrhenius
(5697) Arrhenius — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «6766 P-L» саналган.
Барлоги (Люблин воеводалыгы)
Барлоги  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Сен-Жан-дю-Дуа
Сен-Жан-дю-Дуа — Франциянең Финистер департаментында урнашкан коммуна.
Тонсина (Аляска)
Тонсина  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Тонсина халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лаптин
Лаптин  — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
Почта индексы — 422392.
Хаммерштедт
Хаммерштедт (Hammerstedt) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лаптин
Климат
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.
Шахмат
Ша́хмат — 64 шакмаклы тактада махсус шахмат ташлары (фигуралары) белән ике көндәш арасында уйнала торган үзендә сәнгать, фән һәм спорт элементларын сыйдырган логик уен.
Шахмат атамасы фарсы теленнән таралган: «шахмат» — «шаһ үлде» дигәнне аңлата. Шахмат уены гадәттә ике көндәш арасында уйнала. Уенны шулай ук кара-каршы ике төркем дә уйнарга мөмкин. Аларны консультантлар дип атыйлар. Уен билгеләнгән кагыйдәләр буенча уйнала. Ярышлар вакытында алар Халыкара шахмат федерациясе (ФИДЕ) кагыйдәләре белән тулыландырылына.
Шахмат тарихы
Шахмат уенының мең ярым еллык тарихы бар. Шахмат уены чатуранга уеныннан барлыкка килгән дип санала. Чатуранга уены Һиндстанда VI гасырга кадәр барлыкка килгән. Һиндстаннан уен гарәпләр арасында, соңрак Ауропа һәм Африка халыклары арасында таралган. Вакыт узу белән аның кагыйдәләре үзгәреш кичергән һәм XV гасырга уен камилләшкән, ә XIX гасырда уен кагыйдәләре тәмам стандартлаштырылган. Шул вакыттан бирле систематик рәвештә шахмат буенча халыкара турнирлар уздырыла башлый.
Такта һәм башлангыч позиция
Уен шакмакларга (кырларга) бүленгән такта өстендә бара. Тактаның зурлыгы 8х8 шакмак. Кырларның вертикаль рәтләре сулдан уңга “а”дан “һ”га кадәр латин хәрефләре белән, ә горизонталь рәтләр астан өскә таба 1дән 8гә кадәр саннар белән билгеләнә. Шулай итеп һәр шакмак хәреф һәм саннан торган билгеле бер исем йөртә.
Шахмат тактасының кырлары ак һәм кара төскә буялганнар (алар шулай ак һәм кара дип аталалар), шуңа күрә вертикаль һәм горизонталь буенча күрше шакмаклар төрле төстә була. Тактаны уенчыга карата кую үзенчәлеге дә бар: аның иң якын урнашкан почмагы уң ак белән уйнаучы уенчыгы карата ак булырга тиеш (аклар өчен ул һ1, каралар өчен — а8).
Уен башында көндәшләр арасында шахмат ташлары тигез итеп бүленә, алар шартлы рәвештә «аклар» һәм «каралар» дип йөртелә. Чынлыкта исә, шахмат ташлары теләсә нинди якты (ак, сары, аксыл-көрән) яки караңгы (кара, кызгылт-көрән, кара зәңгәр) төсләргә буялган булырга мөмкин. Һәрбер шахмат фигуралары комплектына шаһ, вәзир , ике түре , ике фил , ике ат һәм сигез пешка  керә. Уен башында «аклар» беренче һәм икенче, ә «каралар» җиденче һәм сигезенче горизонталь рәтләргә, ә аларның пешкалары икенче һәм җиденче горизонтальләргә тиешенчә урнашалар. thumb|right|240px|[[Шахмат ташлары, сулдан уңга: шаһ, түре, вәзир, пешка, ат, фил]]
Йөрүләр
Шахмат партиясендә беренче булып «аклар» йөри һәм шуннан башлап көндәшләр бер-бер артлы йөриләр. Һәрбер ташның йөрү мөмкинлекләре түбәндәге диаграммада күрсәтелгән («х» белән ташның хәзерге вакытта кая йөри алуы билгеләнгән).
Әгәр шахмат ташы юлында башка фигура торса (аның төсе мөһим түгел), ул аның өстеннән сикереп чыга алмый. Бары ат гына фигура өстеннән сикереп йөри ала.
Әгәр ул кырда көндәш ташы урнашкан булса, ул фигура уеннан чыга, бу “фигураны оту (алу)” дип атала. Әгәр берәр йөрүе белән көндәш теге яисә бу фигураны ота алса (фигураның булу булмавы мөһим түгел), шул шакмак һөҗүм астында тора дип санала.
Пешка көндәшләрнең ташларын диагональ буенча алга йөреп ала. Фигураны алмыйча пешка бер кырга алга йөри. Әгәр пешка уен башыннан бирле бер тапкырда йөрмәгән булса, ул көндәш фигурасын алмыйча ике шакмакка алга йөри ала.
«Алга» юнәлеше — ак ташлар өчен сигезенче горизонтальгә таба, ә каралар өчен беренче горизонтальгә таба юнәлеш.
Әгәр пешка каршыдагы соңгы горизонтальгә барып җитә алса, уенчы аны теләгән шул ук төстәге башка фигурага (шаһтан кала) алмаштырырга мәҗбүр була.
thumb|Озын рокировка thumb|Кыска рокировка
Шуннан тыш шахмат уенында махсус йөрү ысуллары да бар: thumb|right|240px|Узганда алу
Шаһка янау, мат һәм пат
Шаһка көндәш йөрүеннән соң отылу куркынычы янаса, ягъни көндәш фигурасы шаһка һөҗүм итсә бу шаһка янау дип атала. Шаһны бу хәлдә калдырырга ярамый, уенчы җавапка йөрүе белән ничек тә булса шаһын янаудан коткарырга тиеш. Гомумән алганда, шаһны өч ысул белән коткарып була:
Шаһны отылудан берничек тә коткара алмаган очрак мат дип атала. Уенның төп максаты көндәшкә мат кую.
Уенчының кагыйдәләр буенча йөрергә бернинди дә мөмкинчелеге булмаган һәм шул ук вакытта аның шаһына отылу куркынычы янамаган хәл пат дип атала.
Уен нәтиҗәсе
Гадәттә уен бер якның отуы яки уртак нәтиҗә белән тәмамлана.
Оту түбәндәге очракларда билгеләнә: уенчыларның берәрсе вакытка сыешып бетмәгән очракта. Әгәр шул уенчы көндәшенең мат ясарга мөмкинчелеге бар дип табылса, ул җиңүче дип игълан ителә. (“Вакыт күзәтү” бүлеген карагыз)
Уртак нәтиҗә түбәндәге очракларда билгеләнә: уенчыларның берәрсе вакытка сыешып бетә алмаган, әмма аның көндәшенең мат куярга җитәрлек ташлары булмаса;
1970-1980 елларда узган компьютер анализлары нәтиҗәләре буенча уен башкача тәмамланса 50 тапкыр йөрү җитеп бетми, шул сәбәпле кодекс тулыландырыла. Ләкин алга таба барлык кисәтмәләр дә бетерелеп, 50 тапкыр йөри алу кагыйдәсе барлык позицияләрдә дә мөмкин дип билгеләнә.
Очко саналу
Уенның нәтиҗәсенә карап уенчыга түбәндәге очколар саналырга мөмкин:
Очколар башка система буенча да бирелергә мөмкин, мәсәлән, футбол системасы буенча.
Тигез очколар җыйган уенчыларга карата махсус коэффициентлар кулланылына.
Партия өлешләре
Шахмат теориясе уенның өч өлешен билгели: дебют, миттельшпиль һәм эндшпиль.
Дебют — партиянең беренче 10-15 йөрүен үз эченә алучы өлеш. Дебют өлешенең төп мәсьәләсе: үз көчеңне мобилизацияләү, көндәш белән очрашу һәм көрәшә башлау. Шахмат уенының дебют өлеше теориядә яхшы өйрәнелгән. Анда ничегрәк уенны башлап җибәрү һәм кайсы йөрүләрне ясамау әйбәтрәк киңәшләре, шулай ук дебют классификацияләре турында өйрәнеп була.
Миттельшпиль — уен уртасы. Бу өлеш дебюттан соң башланып китә. Миттельшпиль – уенның иң кызган һәм иң кызык өлеше дип санала, чөнки уенчылар төп йөрүләрен ясый (партиянең дебют өлешендә мат кую очраклары сирәк очрый). Миттельшпиль уенчылар ягыннан барлык көчләрен шахмат тактасының үзәген яулап алу, атакалар һәм контратакалар, күп фигуралар селкетү белән аерылып тора. Уенчыларның берәрсенең оста комбинация оештыра алган вакытта уен бу өлештә тәмамланырга да мөмкин. Уен тәмамланмаган очракта, фигураларның күпчелеге отылып беткәч, партия соңгы өлешенә күчә.
Эндшпиль — уенның соңгы өлеше. Гадәттә бу өлештә тактада күп таш калмый, шул сәбәпле шаһның һәм пешкаларның дәрәҗәсе арта. Күпчелек очракта көндәшләр төп көчен пешканы каршы якка җиткереп башка ташка алыштыруга юнәлтә. Эндшпиль берәр яның җиңүе яки уртак нәтиҗә белән тәмамлана.
Шахмат тулы мәгълүматлы уен буларак
Шахмат — тулы мәгълүматлы уен, шуңа күрә уенчыларның берәрсе ягыннан гына булса да партия барышында җиңү яисә уртак нәтиҗә теоретик стратегия тәкъдимнәрен кулланылуы уенның ахыргы нәтиҗәсен алдан ук билгели ала. Әмма шул теоретик стратегия табылмау сәбәпле, практикада уен нәтиҗәсен алдан әйтеп булмый.
Шахмат спорт буларак
Шахмат – билгеле бер тәртипле, үзе эченә дәрәҗәләр иерархиясен, рәвештә узучы ярышлар, милли һәм халыкара лигалар алган спорт төре. Уенның профессиональ дәрәҗәдә алга китүе һәм популяр булуы күптөрле профессиональ спортчылар, тренерлар һәм журналистлар барлыкка китерде.
Халыкара шахмат федерациясе
Шахмат буеча ярышлар Олимпия уеннарында бер дә үткәрелмәсә дә, Халыкара шахмат федерациясе Халыкара Олимпия комитетының әгъзасы булып тора. Ике елга бер тапкыр аерым Шахмат олимпиадасы уза. Соңгы тапкыр Шахмат олимпиадасы 2010 елда Россиянең Ханты-Мансийск шәһәрендә узды. Җиңүчеләр булып ир-атлар арасында Украина, ә хатын-кызлар арасында Россия билгеләнде.
Профессиональ шахмат ассоциациясе
1993 елда Гарри Каспаров һәм Найджел Шорт хезмәтләре нәтиҗәсендә Профессиональ шахмат ассоциациясе оештырыла. Бу ассоциациягә ФИДЕ сәясәте белән риза булмаган күпсанлы гроссмейстерлар керә. Ассоциация үзенең шахмат буенча дөнья беренчелекләрен уздыра башлый, әмма 1996 елда спонсор таба алмау сәбәпле ябыла. Профессиональ шахмат ассоциациясе версиясе буенча шахмат чемпионнары хәзерге вакытта “классик шахмат уены чемпионы” исемен йөртәләр.
Халыкара язышу аркылы шахмат уеннары федерациясе
1928 елда Халыкара язышу аркылы шахмат уеннары берлеге оештырыла. 1951 елда исеме Халыкара язышу аркылы шахмат уеннары федерациясенә үзгәртелә. Бу төр федерациянең үзенең рәсми билгеләнгән дөнья чемпионатлары, милли беренчелекләре уза, шулай ук оешманың шәхси махсус рейтингы, халыкара һәм милли спорт дәрәҗәләре (Федерация гроссмейстры, Россиянең язышу аркылы шахмат уеннары спорт мастеры һ.б.) бар. Хәзерге вакытта йөрүләрне гади почта аркылы гына түгел, ә электрон почта аркылы да җибәреп була.
Шахмат ярышлары
XVI гасырдан башлап уенчыларны җыеп шахмат партияләрен акчага уйната торган төрле клублар барлыкка килә. 1681 елдан башлап XIX гасырга хәтле «Кафе де ля Режанс» Ауропаның шахмат тормышының үзәге дип санала. Шахмат уенының популярлашып китүе алдагы ике гасырда күпчелек Ауропа илләрендә милли турнирлар оештыруларга китерә. Шахмат уенына багышланган китапларның да киң таралуы көннән-көн арта.
1821 елдан башлап халыкара матчлар, ә 1851 елдан халыкара турнирлар оештырыла башлый. 1851 елда Лондонда узган халыкара шахмат турнирының җиңүчесе Адольф Андерсен була. Аны халыкта «шахмат шаһы» дип йөртә башлыйлар. Әмма 1858 елда Пауль Морфи (АКШ) Андерсенны +7-2=2 исәбе белән җиңә. 1859 елда Морфи шахмат уйнавын ташлый һәм 1866 елдагы турнирда Вильгельм Стейницка җиңелүгә кадәр Андерсен кабат беренче булып саналып килә.
Шахмат буенча дөнья чемпионнары
1948 елда ФИДЕ беренче рәсми дөнья чемпионатын уздыра. Бу чара шул вакытта чемпион булып саналган Александр Алехинның вафаты һәм шул рәвешле шахмат уеннарда сакланган мирас юкка чыгу сәбәпле оештырыла. Советлар Берлегеннән катнашкан гроссмейстер Михаил Ботвинник бу чемпионатта җиңеп чыга. ФИДЕ махсус турнир системасы кертә: сайлап алу этап җиңүчеләре зональ турнирларга, зональ турнирларда җиңүчеләр зонаара турнирларга чыга башлый. Зонаара ярышларда җиңү яулаган спортчылар арасында кандидатлык турнирлары «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча көч сынашуда иң оста уенчыны билгеләп, аны хәзерге вакытта гамәлдә булган чемпионга каршы уйнарга җибәрә.
Әмма бүгенге көндә титул өчен уздырылучы матчлар формуласы башкарак: зональ турнирларда җиңүчеләр рейтинг буенча иң көчле дип саналган уенчылар белән көч сынаша һәм шул ярышларда җиңгән спортчы дөнья чемпионаты дип билгеләнә дә инде.
Читтән торып шахмат уйнау
Шахмат яки шашка кебек абстракт уеннарда спортчылар бер берсен күрмичә ерак аралар аркылы уйный ала. Шундый рәвештә компьютерлар популярлашып китү сәбәпле шахмат программалар арасындагы ярышлар уза башлый. Элегрәк язышу аркылы шахмат уйнау киң таралган булса, хәзерге заманда аны Интернет аша онлайн уйнау алыштырып бара. Шулай ук телеграф, телефон яки радио аркылы шахмат уйнау – гадәти хәл.
Язышу аркылы уйнау
Бу төр уенның беренче тапкыр искә алынуы 1694 елга килеп тоташа. Көнчыгыш гореф-гадәтләрен өйрәнүче инглиз галиме Т. Хайд үзенең «Көнчыгышта күңел ачу турында» китабында Венеция һәм Хорватия алып-сатарлары арасында язышу аркылы шахмат уйнаганнары турында яза. XIX гасырда язышу аркылы Лондон һәм Эдинбург, Мәскәү һәм Петербург шахмат клубларының уенчыларны ярыштырулары гадәти күренеш булган.
1928 елда Халыкара язышу аркылы шахмат уеннары берлеге оештырыла (1951 елда исеме Халыкара язышу аркылы шахмат уеннары федерациясенә үзгәртелә). Дөнья чемпионы титуллары уйнатыла, төркемнәр арасында Олимпиадалар уздырыла башлый. Барлык ярышулар аерым секторларга (Ауропа, Латин Америка, Төньяк Америка/Тын океан илләре һәм Африка/Азия) бүленеп уза. Язышу аркылы узган беренче дөнья чемпионаты 1950 елда оештырыла. 1951 елда елдан башлап 21 чемпионат финаллары уза, шуларның 18 уңышлы тәмамланган. Хатын-кызлар арасында мондый ярышлар 1968 елдан бирле оештырылып килә һәм бүгенге көнгә барлыгы 8 финал булганы билгеле. Язышу аркылы шахмат уеннары Олимпиадасы 1948 елдан бирле уза. Хәзерге вакытка барлыгы 17 Олимпиада узганы төгәл факт. Һәрбер ил төркемендәге ир-атларга 6, ә хатын-кызларга 4 такта бүленә.
Телефон аркылы уйнау
1970 елдан башлап телефон аркылы шахмат уеннары оештырылуы киң тарала башлый. Иң зур матч булып 1964 елда Мәскәү-Ленинград спортчылары арасында 100 тактада уйналган ярышлар санала. Икенче Бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң шахмат уеннары радио аркылы уздырыла башлый. Радио аркылы уйналган партияләр арасында иң күренекле булып 1945 елда узган СССР — АКШ шахматчылары арасындагы матч санала. Анда Советлар Берлеге уенчылары 15,5:4,5 исәбе белән җиңүгә ирешә.
Шулай ук уенга килә алмаган очракларда спортчы йөрүләрен телефон аркылы билгеләгәне дә булгалаган. Мәсәлән, 1965 елда Роберт Фишерга Куба һәм АКШ арасында аралар бозылу сәбәпле Гаваннада узган чемпионатка керү тыела. Шуңа күрә ул матчларда телефон аркылы катнашырга мәҗбүр була.
Телеграф аркылы уйнау
1844 елда Вашингтон һәм Балтимор шахмат клублары арасында телеграф аркылы уен оештырыла. 40 елдан соң мондый төр уеннар Лондон — Вена (1884), Петербург — Лондон (1886—1887), Петербург — Париж (1894—1895) шәһәрләре арасында уза. Телеграф аркылы уйнау XX гасырда СССРда популяр була. Россия беренчелендә генә дә 20дән артык төркем катнаша (1948 елдан бирле).
Онлайн-уен
Интернет челтәренең киң таралуы сәбәпле хәзер шахмат уенын онлайн рәвешле дә уйнап та була. Мондый чакта уенчы теләсә нинди вакытта, теләсә нинди көндәш сайлап уйный ала. Шулай ук онлайн шахматлар кеше белән генә түгел, компьютер программалары белән уйнау мөмкинлекләрен дә бирә.
Турнир кагыйдәләре
Уеннарны уздыруда профессиональ таләпләр арту сәбәпле барлык турнирларга да кагылган махсус кагыйдәләр булдырылды. Аларны бөтен уенчылар истә тотарга тиеш. Шул кагыйдәләрне кабул итү уенның төп кагыйдәләренә дә кагылды («тотындыңмы-йөре», «узганда алу»).
«Тотындымы — йөре» һәм «кулыңны җибәрдеңме — йөрдең» кагыйдәләре
Әгәр уенчыларның берсе аңлы рәвештә ташына тотынса, ул шул таш белән йөрергә мәҗбүр була.
Әгәр уенчыларның берсе көндәшенең ташына аңлы рәвештә тотынса, ул шул ташны отарга мәҗбүр була.
Кагыйдәләр буенча йөри алмаган ташка тотыну (үзеңнекенәме, көндәшнекенәме мөһим түгел) бернинди сөземтәгә дә китерми.
Аңлы рәвештә берничә фигурага тигән очракта, уенчы беренче мәртәбә тигән таш белән йөрергә тиеш.
Әгәр уенчы ипләп кую нияте белән берәр ташка тотынырга җыенса, ул алдан “Рәтлим” дип әйтергә мәҗбүр (ингл. I adjust; фр. J’adoube).
Көндәш уенчы йөргәндә бернинди ташка да тотынырга ярамый.
Рокировка шаһ йөрүе дип санала. Шуңа күрә рокировка ясаганда иң элек шаһны аннан соң түрене күчерергә кирәк.
Әгәр уенчы кагыйдә буенча ташын яңа кырга күчереп ташыннан кулын алса, уенчы йөрде дип санала һәм йөрүен кире кайтара алмый. Пешка соңгы горизонтальгә барып җиткән очракта, ул кагыйдәләр буенча башка фигурага алмашынырга тиеш, аны алмаштыргач кына йөрү тәмам дип санала. Кулын пешкадан җибәргәч, яңадан пешка белән башка урынга йөрергә уенчының хакы юк. Аналогия буенча рокировка түре йөрүе белән тәмамлана. Кулын таштан аермаган булса уенчының фигураны үз кырыны кире кайтарып, шул таш белән башка урынга йөрергә хакы бар.
Вакыт күзәтү
thumb|250px|Шахмат [[сәгать (корал)|сәгате]] XIX гасырдан бирле шахмат уенында вакыт күзәтүе кулланыла. Баштангы мәлне ком сәгате кулланганнар. 1883 елда Вильсон механик шахмат сәгатен конструкцияли. Уенда цейтнот, вакыт буенча җиңелү, яхшы уен хәле, әмма вакытка сыешмау очрагында уртак нәтиҗә, блиц кебек төшенчәләр барлыкка килә. Хәзерге вакытта күбесенчә электрон шахмат сәгатьләре кулланалар.
Һәрбер рәсми партияләрдә (шулай ук аерым рәсми булмаганнарда да)вакыт күзәтелергә тиеш. Моның өчен махсус сәгатьләр – шахмат сәгатьләре кулланыла. Уенчы йөргәч, сәгатьнең кнопкасына басып үз вакытын туктата, ә көндәшенекен җибәрә. Турнир кагыйдәләрендә билгеләнгән вакытта партияне башлап ак белән йөрүченең вакытын җибәрә, монда уенчының килү-килмәве, соңга калуы — мөһим түгел. Моннан тыш турнир кагыйдәләре соңга калган уенчыга штраф салырга да мөмкин. Гадәттә аның соңга калган вакытын икеләтәләр. Әгәр уенчы бирелгән вакытының яртысы үткәнче партияне башламаса, аңа техник җиңелү санала.
Әгәр уенчы сәгатенең флагчыгы төшсә — уенчының вакыты бетте дип санала. Флагчыкның төшүен хөкемдар үзе күрергә тиеш, яки аңа уенчыларның берәрлесе әйтергә тиеш. Сәгатенең флагчыгы төшкән уенчы җиңелгән дип билгеләнә. Бу кагыйдәдән чыгармалар:
Шахмат уенында алдан оттырышлы позицияләр бар. Мәсәлән, фил һәм пешкага каршы вәзир — гадәттә вәзир җиңә, бик сирәк очракларда гына җиңелә. Отышлы позицияле уенчы цейтнотка (кискен вакыт җитмәү) эләксә, аның көндәше, отылачагын белеп күрә торып вакыт сузарга мөмкин, чөнки цейтнот тупас хаталарга китерергә мөмкин, мат ясарга вакыт та җитмәве бар.
Ярышлар кагыйдәләре мондый очракларда уенчылар флагчыкка уйнамасын өчен чикләмәләр куярга мөмкин. Мәсәлән, уенчы ялгышты һәм үзенең шаһын отылу куркынычы янаган кырга күчерә, ә бу вакытта көндәшендә цейтнот. Көндәше хөкемдардан өстәмә вакыт (гадәттә – 2 минут) сорый ала. Хаталы йөрүне төзәтәләр.
Шулай ук өстәмә техник кагыйдәләр дә бар:
Партияне кичектерү
Партияне кичектерү тәртибе: уенны туктатып тору вакыты җиткәч йөрергә тиеш уенчы алдагы йөрүе турында уйлый, әмма ташын күчермичә, ничек йөргәнен махсус бланкка яза һәм бланкны махсус конвертка салып хөкемдарга тапшыра. Шулай итеп уенчыдан кала нинди таш күчереләчәген беркем дә белә алмый. Шуннан соң хөкемдар сәгатьне туктата һәм вакытларын язып ала. Уенны дәвам итәр алдыннан вакытлар һәм фигуралар кире үз позицияләренә кайтарыла, шуннан хөкемдар конвертны ача, бланкта язылганча йөри һәм икенче уенчының сәгатен җибәрә.
Соңгы арада шахмат компьютер программалары популярлашу сәбәпле партияләрне кичектерү күпчелек турнирларда тыелды һәм уен вакытлары кыскартылды.
Партияне язып бару
Рәсми ярышларда уенчылар үзләренең һәм көндәшләренең йөрүләрен язып барырга тиеш. Бу язмалар махсус бланкта алгебраик нотация буенча тутырыла.
Язып бару кагыйдәләре:
Шахмат фигураларының атамалары, кыскартмалары, тамгалары, басма кодлары (ALT+X)
Уен кыскартылган вакытка уйналган очракта (блиц яисә тиз шахмат) йөрүләрне язып бару таләп ителми. thumb|right|250px|[[Оноре Домье, Шахматчылар.]]
Искергән һәм хәзер кулланылмый торган кагыйдәләр
Һәвәскәр уйнаучылар арасында искергән кагыйдәләр буенча уйнау һаман да киң таралган. Түбәндә хәзерге вакыт өчен искергән һәм рәсми ярышларда кулланылмый торган кагыйдәләр мисаллары:
Саглассе
Саглассе (Саглассе ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Бялыницкий районында урнашкан авыл.
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Каягөзе (Өмерли)
Каягөзе (Kayagöze) — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Мардин иле Өмерли илчесенә караган бер авыл (köy).
Шахты (Свердловск өлкәсе)
Шахты (Шахты) — Свердловск өлкәсенең Югары Пышма шәһәр округы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез
Сибиоара
Сибиоара — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Дзимеж
Дзимеж — Польшаның Силезия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Скотт (округ, Канзас)
Скотт — Америка Кушма Штатларының Канзас штатында урнашкан округ (өлкә). Үзәге - Скотт-Сити шәһәре.
Тарихы
Округ рәсми рәвештә 1860 елда оештырыла.
Территориясе
Округ мәйданы 1860 км² тәшкил итә.
Сен-Жюльен-Момон
Сен-Жюльен-Момон (Saint-Julien-Maumont) — Франциянең Коррез департаментына караган коммуна, От-Дордонь кантонына карый.
Географиясе
Коммуна мәйданы — 33,04 км².
Дреоли (Фиренца)
Дреоли — Италиянең Тоскана төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Дреоли Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(12921) 1998 WZ5
(12921) 1998 WZ5 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1998 елның 20 ноябрендә Ё. Симидзу, Т. Урата тарафыннан Нати-Кацуура обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 WZ5» саналган.
Кастрильо-де-ла-Рейна
Кастрильо-де-ла-Рейна — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гняздовице
Гняздовице — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кашка
Кашка — авыл исеме.
Вакыйга
Вакыт-фәзаның нинди булса бер ноктасында урын алган һәрбер үзгәрешне вакыйга дип атыйлар.
Алкобаса (Баия)
Алкобаса  — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Жан-Жозеф Санфурш
Жан-Жозеф Санфурш (Jean-Joseph Sanfourche) — француз рәссамы, шагыйрь, дизайнер һәм скульптор, 1929 елның 25 июнендә Бордода туган һәм 2010 елның 13 мартында Сен-Леонард-де-Ноблатта үлгән.
Тьеллуа-л'Аббе
Тьеллуа-л'Аббе — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
HD114440
HD114440 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Ньюпорт (Вашингтон)
Ньюпорт  — Америка Кушма Штатларының Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ньюпорт шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вара-Яха
Вара-Яха — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тазов борыны урнашкан. Елга озынлыгы 57 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Таз елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Енисей култыгы су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Радомирешть (коммуна)
Радомирешть — Румыниянең Олт жудецында урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә авыллары урнашкан.
Бартломейовице (Люблин воеводалыгы)
Бартломейовице  — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
(5698) Nolde
(5698) Nolde — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1971 елның 26 мартында К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4121 T-1» саналган.
Малий Станиславув
Малий Станиславув — Польшаның Мазовия воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Енияйлаҗык (Гүлшеһир)
Енияйлаҗык (Yeniyaylacık) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Невшеһир иле Гүлшеһир илчесенә караган бер авыл (köy).
Айвагедигый (Торослар)
Айвагедигый (Ayvagediği) — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесе Мерсин иле Торослар илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Плавеч
Плавеч — Словакиянең  округында урнашкан авыл.
Тарихы
Авыл елда нигезләнгән.
Географиясе
Мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Лагыр (Чуашстан)
Лагыр (Лакӑр, Лагери) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.
Халык
2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.
Хардислебен
Хардислебен (Hardisleben) — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Садок (Горацкий районы)
Садок  (Садок ) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
Гарадзечна (Пружанский районы)
Гарадзечна  (Гарадзечна ) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Пружанский районында урнашкан авыл.
Садок (Горацкий районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 5 °C, июльнеке — плюс 18,3 °C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.
Гарадзечна (Пружанский районы)
Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.
Полыгорец
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сөлил, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейннары, Агыйдел кушылганга чаклы, елга бассейны — Чулман.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Алмадина
Алмадина — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Дреон-Рунчис (Порденоне)
Дреон-Рунчис — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
(12922) 1998 WW19
Тарихы
1998 елның 27 ноябрендә Франк Зольтовский тарафыннан Вумера обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «1998 WW19» саналган.
Мюррейсвилл (Төньяк Каролина)
Мюррейсвилл  — Америка Кушма Штатларының Төньяк Каролина штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Мюррейсвилл халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Püpü
Püpü (aymarça Pü Pü Quta, ispança Lago Poopó) - Boliviäneñ zurlığı buyınça ikençe küle, Risawariru (Desaguadero) isemle ber yılğa ağıp kerä.
Külneñ su däräcäse küp üzgärüçän. 1994 häm 2016 yıllarda külneñ bötenläy tulısınça kebep çığu oçraqları terkälä.
Семилуки
Семилуки (Семилуки) — Россия Федерациясенең Воронеж өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1932 елдан, шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.
Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,3%), украиннар (1,0%).
Змеевка (Каменка кушылдыгы)
Змеевка — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Каменка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бархачув
Бархачув — Польшаның Люблин воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
26 гыйнвар
26 гыйнвар — Милади тәкъвимендә беренче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 339 көн кала.
Августин Альберико Альберт Аммон Ананий Андрей Апанас Аркадий Ауксиль Афанас Афанасий Варсоноф Варсонофий Габриэль Давид Елеазар Елиезер Елизар Ермил Ермила Ермилий Иаков Иоанн Иосиф Иринарх Йенофонте Зелигниев Кирилл Клемент Конон Ксенофон Лайла Леон Леона Максим Маргарет Мария Марсель Мелание Мигуэль Микифор Никифор Никодим Нотбург Ойстен Опанас Папирин Паула Пахом Пахомий Петр Роберт Севериен Симеон Скарбимир Стратоник Теоген Теодор Тимотео Тито Тордгит Туян Эдит Энриен Яков
Гожень-Гурни
Гожень-Гурни — Польшаның Кече Польша воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Кастрильо-дель-Валь
Кастрильо-дель-Валь — Испаниянең Бургос провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Евсята
Евсята (Евсята) — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.
Каягүней (Атакум)
Каягүней (Kayagüney) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Атакум илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Евсята
Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.
Халык
Халык саны динамикасы:
2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.