cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ольга Таусски-Тодд
Ольга Таусски-Тодд (инг. Olga Taussky-Todd), (30 август 1906 ел — 7 октябрь 1995 ел) — Австрия, Чехия, Англия һәм АКШ математигы, фәлсәфә докторы, Калифорния технология институты профессоры.
1935 елда Англиягә күчеп килә һәм Кембридж университетының Гирлын-көллиятендә, шулай ук Брин-Мор-көллиятендә эшли. 1938 елда Британия математигы Джон Тонна (John Todd) кияүгә чыга һәм бергәләп Лондон университетында эшлиләр. Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында Бөекбритания милли физик лабораториясендә самолетларның вибрациясен карау өчен математик матрицалар куллана. Матрицалар теориясенә юл салучы булып таныла.
1945 елда ире белән АКШ-ка күчеп китә һәм Стандартларның милли бюросында эшли. 1957 елда Калифорния технология институты Паслен (Калифорния) каласындагы факультетта укыта.
1995 елның 7 октябрендә Калифорния штатыннан Пасадена шәһәрендә вафат була.
Австралия татарлары
right|150px|thumb|Австралия татарлары бәйрәмдә Австралия татарлары — Австралиянең 500 дән артык кеше булган этник азчылыгы.
Күпчелеге Аделаида, Сидней һәм Мельбурн шәһәрләрендә яши.
Норт-Едвардс (Калифорния)
Норт-Едвардс  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казе Маркето (Тревизо)
Казе Маркето — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Географиясе
Казе Маркето Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Зәлимхан
Зәлимхан (Zəlimxan ) — Әзербайҗанның Агстафа районына караган авыл.
Слау
Слау (Slough) — Англиянең Беркшир графлыгында урнашкан шәһәр.
Тарих
Беренче мәртәбә 1195 елда телгә алына.
Вшедзень (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Анновиль
Анновиль — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
Төньяк Вашка
Төньяк Вашка — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Вашка елгасының уң ярына тамагыннан 553 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 22 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Прессат
Прессат — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Умбуранас
Умбуранас — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Ритто
Ритто — Япония дәүләтенең Сига префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Ритто шәһәре 2001 елның 1 октябрендә шәһәр статусын ала.
Майя (цивилизация)
uñda|300px|мини|Майя [[цивилизациясе урнашкан территорияләр]] Майя — үзенең язмасы, сәнгате, архитектурасы, математик һәм астрономик математик системалары өчен күренекле булган Мезоамерика цивилизациясе. Аның формалаша башлавы классик дәвергә кадәр елларга (б. э. к. 2000 е. — б. э. 250 е.) карый, классик чорда күпчелек майя калалары үсешенең иң биек ноктасына җиткән (б.э. 250—900 ее.). Конкистадорлар килгән чакта тирән хәлсезлек кичергән була. Майя, европалылар килгәнчегә кадәр бик күп алданрак ташландык хәлгә килгән, таш калалар төзегән булган, кайсыбер калаларда соңрак та кешеләр яшәгән әле. Майялар уйлап тапкан календарьны Үзәк Американың башка халыклары да кулланган. Майялар иероглифик язулар системасын кулланган. Бу иероглифик система бүгенге көндә өлешчә чишелгән. Үрнәкләрдә күп санлы язмалар сакланган. Игенчелектә нәтиҗәле система булдырганнар, астрономия өлкәсендә тирән белемгә ия булганнар. Ата-бабаларының телен саклап калган хәзерге майялар гына түгел, Мексика, Гватемала, Гондурасның көньягында яшәгән испан телле халыкның бер өлеше дә борынгы майя халкының варислары дип атала. Майяларның кайсыбер калалары: Мексикадагы Ушмаль, Паленке, Чичен-Ица, Гватемаладагы Тикаль һәм Киригуа, Гондурастагы Копан, Сальвадордагы вулкан көле белән күмелеп калган һәм кабаттан казып чыгарылган кечкенә генә Хойя-де-Серен авылы ЮНЕСКО дөнья мирасы объектлары исемлегенә кертелгән. Бу халыкның мәдәнияте тарихын өч периодка бүлү кабул ителгән. Беренсе чор (борынгы заманнан алып б.э. 317 елына кадәр) — кала-дәүләтләр, игенчелек, киҗе-мамык тукыма эшләү һ.б. барлыкка килгән чор. Икенсе чор (317—987) — борынгы патшалык яки классик чор — калалар үсеше вакыты (Паленке, Чичен-Ица, Тулума) һәм бер үк вакытта X гасыр башында халыкның аларны серле рәвештә ташлап китүе. Өченче чор (987 ел — XVI гасыр) — яңа патшалык, яки классик чорга кадәр элгәрге период — европа конкистадорларының килү, яңа законнар, тормошның һәм мәдәниятнең стилен һәм сәнгатен кабул итү, мәдәниятләр буталышы, туган туганны үтерешү сугышлары һ. б. дәвере.
Ритто
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 62353 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1182 кеше тәшкил иткән.
(9683) Rambaldo
(9683) Rambaldo — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Пон-дю-Касс
Пон-дю-Касс — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
Майя (цивилизация)
Территориясе
Хәзерге вакытта (2017 ел) майя цивилизациясе үскән территорияләр түбәндәге дәүләтләр составына керә:
(9683) Rambaldo
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4099 P-L» саналган.
Майя (цивилизация)
Территория
Бүгенге көндә (2010 ел) майя цивилизациясе урнашкан җирләр түбәндәге илләргә керә: Мексика (Чьяпас, Кампече, Юкатан, Кинтана-Росо штатлары), Гватемала, Белиз, Сальвадор, Һондурас (көнбатыш өлеше). Майя мәдәниятенә караган 1000-гә якын (XX гасырның 80-се еллары башына) кала табылган, ләкин аларның барысы да археологлар тарафыннан казылмаган һәм тикшерелмәгән. Шулай ук 3000-гә якын бистә табылган.
Иртә чорга кадәрге период (б.э.к. якынча 2000—900 ее.)
Майяларның иртә классик чорга кадәр үсеше этабында яшәгән урыннарында торак урыннары барлыкка килә һәм игенчелек үсешә. Майя цивилизациясенә б.э.к. якынча 2000 ел белән билгеләнгән Куэйо (Белиз) тәүге корылмалары карый. Бу урыннан майя кабиләләре төньякка Мексика култыгына таба таралып утырган. Копанда (Гондурас) сунарчылар б. э. к. якынча 1100 елда урнашканнар. Иртә классик чорга кадәр этапта майя цивилизациясенә караган борынгы кала булган Ламанай каласына (Белиз) нигез салынган. Б. э. к. якынча 1000 елда б. э. VII гасырына чаклы яшәгән Кахаль Печ (Белиз) нигезләнгән.
Урта классик чорга кадәр период (б. э. к. якынча 899—400 еллар)
Урта классик чорга кадәр периодта майяларның алга таба таралып утыруы дәвам итә, калалар арасында сәүдә үсә. Б. э. к. Тикаль (Гватемала) өлкәсендәге торак урын эзләре б. э. к.VII гасыр белән билгеләнә. Мексика култыгы яр буенда беренче торак урыннар һәм храмнар б. э. к. якынча 500 елда барлыкка килгән. Эль-Мирадор (майяларның билгеле булган иң зур пирамидасы, 72 м) һәм хәзерге Гватемала биләмәсендә урнашкан Накбе майяларның тәүге зур калалары санала. Б. э. к. якынча 700 елда Месоамерикада тәүге язу барлыкка килгән. Бу чордагы майя сәнгатенә Мексика култыгы ярларында барлыкка килгән һәм бөтен Мексоамерика белән сәүдә бәйләнешләре урнаштырган ольмек цивилизациясе йогынтысы сизелә. Кайсыбер галимнәр, борынгы майялар иерархик җәмгыять һәм патша идарәлеге төзүләре белән майялар өлкәсенең көньяк районнарында б. э. к. 900 елдан 400 елга кадәр ольмекларның янәшә яшәвенә бурычлы.
Соңгы классик чорга кадәр период (б. э. к. якынча 400 — б. э. 250 елы)
Майяларның ташка уелып эшләнгән иртә кояш календаре сурәте б.э.к. якынча 400 ел белән билгеләнә. Майялар корольләр һәм король каныннан булганнар идарә иткән иерархик җәмгыять идеясен кабул итә. Теотиуакан каласына нигез салу шулай ук соң классик чорга кадәр периодка караган. Теотиуакан Месоамериканың мәдәни, дини һәм сәүдә үзәге булган.
Иртә классик чор (б. э. якынча 250—600 еллары)
Б. э. 292 елы белән билгеләнгән Тикальдәге иң иртә стелла хаким Кинич-Эб-Шок фигурасын гәүдәләндерә. 500 ел тирәсендә Тикаль була, анда яңа гадәтләр, шулар арасында корбан китерү белән бәйле йола ритуалларын керткән Теотиуакан кешеләре яши башлый. 562 елда сугыш Калакмуль һәм Тикаль калалары арасында сугыш була.
Соң классик чор (б. э. якынча 600—900 еллары)
Классик чордагы майя цивилизациясе һәр берсенең үз хакиме булган кала-дәүләтләр территориясе булып күз алдына баса. Бөтөн Юкатанга таралган майя мәдәнияте үз үсешенең чәчәк атуын кичерә, бу чорда Чичен-Ица (700 ел тирәсе), Ушмаль һәм Коба калаларына нигез салынган. Калалар сакбе (sacbé) дип аталган юллар белән тоташтырылган. Ул чордагы уртача европа калаларынан кеше саны буенча күпкә артык булган майя калаларында 10 меңнән артык кеше исәпләнгән.
Майя цивилизациясенең бөлгенлеккә төшүе
Б. э. IX гасырында ук майя халкы яшәгән көньяк районнарда халык саны бик тиз кими бара, һәм бу күренеш бөтен үзәк Юкатанга таралаган. Кешеләр калаларны ташлап китә, су белән тәэмин итү системасы җимерелә. Б. э. X гасыры уртасыннан алар бүтән таш корылмалар төземи. Әлгеә кадәр майя цивилизациясенең юкка чыгуы тикшеренүчеләр арасындагы бәхәскә сәбәп булып тора. Шул ук вакытта майя цивилизациясенең юкка чыгуына ике төп караш — экология һәм экологик булмаган фаразлар бар. Климат үзгәрү мәсьәләләре белән шөгыльләнүче геолог Хауг Геральд (Haug Gerald) майя цивилизациясенең кризисы сәбәпләре булып климатик үзгәрешләр, бигрәк тә корылык, булган дигән фикер әйтә. 2012 елның февралендә Юкатан һәм Саутгемптон Университеты галимнәре майя цивилизациясе хәтта бик каты булмаган ачлыктан да һәлак булырга мөмкин дигән катлаулы моделләштерү нәтиҗәләрен бастырып сыгара. Үткәрелгән тәжрибәләр күрсәтүенчә, бу төбәктә төче суның җитешми башлавы явым-төшем дәрәҗәсенең 25-40 % кимүе белән аңлатылуы мөмкин, һәм бу күренеш б. э. 800—950 елларында күзәтелгән. Явым-төшем дәрәҗәсенең шулай кимүе генә сәбәпче түгел икән, суның парга әйләнүе аның яңгыр явып тулылануына караганда азрак, ә бу, үз чиратында, җитәрлек су күләменең кимүенә, өйрәнелгән тормыш нигезләрен какшаткан һәм калаларның бөлгенлеккә төшүенә китергән. Шулай ук, кайсыбер галимнәр майя цивилизациясенең һәлак булуын Үзәк Азиядәге Теотиуаканның ахыры белән бәйли.
Классик периодтан соң чор (якынча 900—1521 ее.)
Якынча 900 елда халык Тикальне ташлап киткән. Төньяк Юкатан калалары үсешен дәвам иткән, әмма көньяктагы калалар бөлгенлеккә төшкән. Якынча 1050 елда Чичен-Ица каласы җимерелгән. 1263 елдан соң Юкатанның төп үзәгенә әйләнгән Майяпанга нигез салынган. Әмма 1441 елда калада ихтилал башлана, һәм 1461 елда халык аны ташлап китә. Моннан соң Юкатан яңадан бер-берсе белән көрәшкән калалар территориясе булып торган. Шулай, Какчикелләр елъязмасында тау майялары — какчикелләр тарихы аларның Гватемалага риваять килүе, сәяси корылышы, күрше майя халыклары белән бәрелешләре, шулай ук аларның баш каласы Ишимче, 1520 елда чәчәк үләтенән кырылуы һәм 1524 елда испаннарзың килүе җентекләп тасвирланган.
Колониаль чор (1521—1821 еллар)
1517 елда Юкатанда Эрнандес де Кордоба җитәкчелегендәге испаннар барлыкка килә. Испаннар Иске Дөньядан майяларга электән билгеле булмаган чәчәк авыруын, кизү грипп һәм кызамык чирләрен алып килә. 1528 елда Франсиско де Монтехо җитәкчелегендәге колонистлар төньяк Юкатанны баса башлый. Әмма, географик һәм сәяси таркау булганлыктан, испаннарга төбәкне үзенә буйсындыру өчен 170 ел чамасы ел кирәк була. 1697 елда майяларның соңгы мөстәкыйль каласы Тайясаль да Испания тарафыннан буйсындырыла.
Постколониаль чор
1821 елда Мексика Испаниядән мөстәкыйльлек ала. Әмма илдәге хәл җайга салынмый, тотрыкланмый. 1847 елда авторитар мексика хөкүмәтенә каршы чыккан касталар сугышы дип билгелелек алган майялар ихтилалы башлана. Ихтилал тик 1901 елда гына бастырыла.
Майя бүген
Бүгенге көндә Юкатан ярымутравында, шул исәптән Белизда, Гватемалада һәм Гондураста 6,1 млн чамасы майя яши. Гватемаланың 40 % кадәр халкы — майя, Белизда — 10 %.
Сәнгате
Классик чорда борынгы майя сәнгате үз үсешенең иң биек ноктасына җиткән (б. э. якынча 250—900 еллары). Паленктагы, Копандагы һәм Бонампактагы стеналардагы фрескалар иң матуры саналган. Шул фрескалардагы кешеләрнең матурлыгы бу мәдәният үрнәкләрен борынгы антик дөнья мәдәният һәйкәлләре белән чагыштырырга мөмкинлек бирә, шуңа күрә бу майя цивилизациясе үсеше чорын классик дип санау кабул ителә. Кызганычка каршы, я инквизиция, я вакыт үзе аларны юкка чыгарганлыктан, мәдәният һәйкәлләренең күбесе безнең көнгә кадәр килеп җитмәгән.
Скульптурасы
Майя скульптуралары, кагыйдә буларак, шулай да, чынбарлыктагы функциясе һаман да ачык билгеләнмәгән нигезендә еш кына «алтарь» дип аталган эре яссы таш салынган стеладан гыйбарәт. Күп стелалар барельеф сурәтләнешле булган, шулай да, майя цивилизациясе яшәгән ареал биләмәләрендә гадәти скульптуралар да очратып була. Скульптураларның күпчелеге майя цивилизациясе үсешенең классик чорына (б. э. 250—900) карый.
Сәүдәсе
Майялар үзара сату иткән, төрле майя илләре үзара, башка дәүләтләр белән дә, төньякка ацтеклар белән, көньякта хәзерге заман Коста-Рика һәм Панама халкы белән дәртле сәүдә алып барган.
Язмасы һәм вакыт исәбе
Колумбка кадәр Яңа Дөньяның үзенә бер башка интеллектуаль казанышы булып майя халкы тудырган язу һәм вакытны исәпләү системасы тора. Майя иероглифлары идеографик язмага да, фонетик язма өчен дә хезмәт иткән. Аларны ташка кисеп язганнар, керамикага төшергәннәр, алар ярдәмендә урындагы кәгазьдән эшләнгән кодекс дип аталган җайлы китаптар язылган. Бу кодекслар майя язмасы буенча тикшеренү өчен мөһим чыганак булып тора. 1880-че елларда аларны беренче тапкыр алман галиме Э. Ферсман тәрҗемә иткән. Вакытны билгеләү фиксация язма белән нигезле астрономик белемне туры китерү ярдәмендә мөмкин булган. Өстәвенә майялар «цолкин» яки «тоналаматль» — 20 һәм 13 саннарына нигезләнгән исәп системасын кулланган. Үзәк Америкада таралган цолкин системасы бик борынгы һәм һичшиксез майя халкы гына уйлап чыгарган дип раслап булмый. Форматив заман ольмекларында һәм сапотеклар мәдәниятендә шуңа охшаган һәм шактый үскән вакыт исәпләве хәтта майялардан да иртәрәк чорда барлыкка килгән. Әммә майялар сан системасын һәм астрономик күзәтүләрне камилләштерүдә Үзәк Американың башка төп халыкларыннан күпкә алга киткән була.
Язуы
Хәзерге Мексика штаты Оахака территориясендә археологлар ачкан иероглифлар киселгән тәүге майя монументы якынча 700 елга карый. Испаннар басып керү белән майя язуын укырга тырышканнар. Майя язмасын өйрәнүчеләрдән иң билгелесе Юкатанның өченче епискобы Диего де Ланда булган, ул 1566 елда «Юкатандагы эшләр турында хәбәрләр» дип аталган хезмәт язган. Ланда фикере буенча, майя иероглифлары һинд-европа алфавитларына охшаган. Ул һәр иероглиф аерым хәреф аңлата дип исәпләгән. 1950-че елларда үзенең ачышларын эшләгән СССР Фәннәр Академиясе Ленинград Этнография институты совет галиме Юрий Кнорозов майя текстларын расшифровкалауда бик күп уңышка ирешкән. Кнорозов де Ланданың исемлегенең алфавит түгеллегенә шикләнмәгән, ләкин шул сәбәптән тулысынча кире дә какмаган. Галим де Ланда «алфавиты» чынында исә иҗекләр теземе булган. Андагы һәр билге бер тартыкның бер сузык белән аерым комбинациясенә туры килгән. Бергә берләштерелгән билгеләр сүзләрнең фонетик язмасы булган. Көнбатышта борынгы майяларның иероглифларын расшифровкага Генрих Берлин һәм Татьяна Проскурякова зур өлеш кертте. XX гасырдагы ачышлар нәтиҗәсендә майя язмасы турындагы белемне тәртипкә салу мөмкин булды. Язма системасының төп элементлары булып 800 тирәсе билгеле тамга тора. Гадәттә тамгалар квадрат яки овал күренешле; бер яки берничә билге, бергә иероглифик блок барлыкка китереп, урнаштырылуы мөмкин. Мондый блоклар аерым тәртиптә билгеле язуларның күпчелеге өчен пространство чикләрен билгеләүче туры сызыклы рәшәткәләрдә урнашкан булган. Бу рәшәткә эчендә иероглифик блоклар аерым кагыйдәләргә буйсынып укыла торган рәтләр һәм баганалар барлыкка китерә. Еш кына хайваннарны, кешеләрне, тән әгъзаларын һәм көнкүреш әйберләрен җентекләп сурәтләүче пиктографик билгеләр дә шулай ук әһәмиятле.
Исәпләү системасы
Майяларның исәбе гадәти унарлы исәпләү системасына түгел, ә месоамерика мәдәниятендә таралган егермеле исәпләү системасына нигезләнгән. Моның нигезендә исәпләүдә кулдагы ун бармак белән бергә шулай ук ун аяк бармагын да куллану ята. Шуның белән бергә кулдагы һәм аяктагы биш бармакка туры килгән биш цифрлы дүрт блоктан торган структуралар булган. Шулай ук майяларда нульне схематик рәвештә устрица яки әкәм-төкәмнең буш кабырчыгы кыяфәтендә күрсәтү кызыклы факт булып тора. Нульнең тамгаланышы шулай ук чикһезлекне билгеләү өчен дә кулланылган. Нуль күп математик операцияләрдә кирәк булган, әмма шул ук вакытта ул антик Европада билгеле булмаганлыктан чыгып, бүген галимнәр, майя яхшы белем дәрәҗәле югары үскән мәдәнияткә ия булган.
Дине
Майя калалары хәрабәләре арасында дини характерлы корылмалар өстенлек итә. Фараз ителүенчә, храм хезмәтчеләре белән беррәттән дин майялар тормышында төп роль уйнаган. Б. э. 250 елынан алып 900 елына кадәр чорда (майялар үсешенең классик чоры) төбәкнең кала-дәүләтләре җитәкчелегендә үзләренең кулында, бик югары булмаган хәлдә дә, бик мөһим дини функция туплаган хакимнәр торган. Археологик казылмалар дини йолалар үткәрү ритуалларында шулай ук җәмгыятьнең югары катлам вәкилләре катнашу мөмкинлеге хакында сөйли.
Вакыт, Җиһан, Җир җимерелеше һәм яңа дәвер
Шул чорда Үзәк Америкада яшәгән башка халыклар кебек, майялар вакытның цикллы характерына һәм астрологиягә ышанган. Алар Галәмне өч дәрәҗәгә — җир асты дөньясы, җир һәм күккә бүленгән, дип күз алдына китергән. Дини йола ритуаллары һәм церемонияләре табигый һәм астрономик цикллар белән тыгыз бәйләнгән булган. Кабатланып торган күренешләр системалы күзәтүләргә дучар ителгән, шуннан соң төрле календарь төрләрендә чагылдырылган. Шул ук вакытта майя дини лидерларының бурычы булып бу циклларны аңлату интерпретацияләү тора. Атап әйткәндә, майя астрологиясе һәм майя календаре буенча, 2012 елның 21-25 декабрендә «бишенче Кояш вакыты» (кышкы кояш торышы) тәмамлана. «Бишенче Кояш» «Хәрәкәт Кояшы» буларак билгеле, чөнки, индейлар күз аллавы буенча, бу чорда күп кешене һәлак итерлек көчкә ия Җир хәрәкәте булырга тиеш дип әйтелгән.
Ходайлар
Майя дине күп аллалы политеистик булган.
Җәмгыятьнең сәяси һәм иҗтимагый структурасы
Майяларның игътибары иң элек тышкы сәясәткә нык юнәлтелгән була. Аерым дәүләтләрнең бер-берсе белән ярышып яшәве бу фактка бәйле, әмма шул ук вакытта кирәкле тавар алу өчен сәүдә юлларын контрольдә тотарга тиеш булган. Төбәгенә, дәверенә, анда яшәгән халкына карап, сәяси структуралар аерылган. Аява (хәким) җитәкчелегендәге нәселдән килгән корольлек белән беррәттән шулай ук байлар олигархик һәм аксөякләр аристократик идарә итү формасы да урын алган. Киче кабиләсендә (K’Quiché iche') шулай ук дәүләттә төрле бурыч үтәүче затлы гаиләләр дә булган.
Гихо-де-Авила
Гихо-де-Авила — Испаниянең Саламанка провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Майя (цивилизация)
Низагълар һәм сугышлар
Майялар бер-берсе белән еш кына сугышкан. Кайсыбер тарихчылар хәтта майяларның классик мәдәнияте җимерелүенең төп сәбәбен шунда күрә. Борынгы майя цивилизациясенда сугышлар сәяси, икътисади һәм дини максатларга хезмәт иткән күп сәбәпләр белән бәйле алып барылган. Сугышларның иң еш сәбәбе булып үзара ярышучы дәүләтләрне контрольдә тоту, шулай итеп, көндәш династияне чит тәхеттән төшөрү һәм анда үз контроле астындагы хәкимне утырту максатында алып барылган. Сәяси яктан сугышта җиңеп чыгучы хакимнең абруен күтәрү төп мәгънәгә ия булган.
Шербешть (Бакеу)
Шербешть — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Бушево (Вонгровецкий повяты)
Бушево  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Шербешть (Бакеу)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Майя (цивилизация)
Кораллануы
Майя сугышчылары яуларда хәрби чукмарлар, тынлы көпшәләр, пычак, сөңге, балталар, макан һәм башка кораллар белән коралланганнар. Шулай ук җәя-ук һәм яфрак кулланганнар. Яфрак көпшә итеп уралган, һәм аның аша еш кына башлары агуланган укларны дошманга чорганнар. Майялар ны сирәк кигән, әмма сугыш барышында агачтан һәм хайван тиресеннән ясалган калканнарны кулланган. Майялар шулай ук агач кылычка чакматаш лезвиены ике ягы да үткер юка корыч пластинка беркетелгән һәм пращаны-таш ату коралын хәтерләткән җайланма белән коралланган булган. Җайланмалары, кагыйдә буларак, бармаклар белән кысып тотылган һәм беләзеккә уралган кидерелгән күн та булган. Алар ярдәмче катапульта яки ны ераграк ыргытуга ярдәм иткән, бу җайланмалар очырту ераклыгын ике тапкырга арттыру мөмкинлеген биргән.
Бушево (Вонгровецкий повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Вотербери (Коннектикут)
Вотербери  — Америка Кушма Штатларының Коннектикут штатында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Вотербери шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәр мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Сылтамалар
Вотербері (Коннектикут)
Александр Меринов
Александр Васильевич Меринов (1919 - 2006) - совет һәм Россия хирургы. СССР халык табибы (1982).
Биография
1919 елның 23 февралендә Вятка гебернасында (хәзерге Киров өлкәсе) туган.
Ул Казан медицина институтын хирург белгечлеге белән тәмамлый һәм Бөек Ватан сугышы башында аны Березникига билгелиләр.
Сугыш елларында 3143 нче эвакуация хастаханәсе җитәкчесе булып эшләде. Ул мускул-скелет системасы авырулары булган пациентларны дәвалауда махсуслашкан табиб буларак билгеле. Шулай ук, травматология һәм ортопедия бүлекләре белән җитәкчелек итә. Өч тапкыр яраланган солдатларны һәм Кызыл Армия офицерларын дәвалаганы өчен мактаулы сертификатлар белән бүләкләнә.
1950 нче еллар башында ул Березники шәһәр хастаханәсенең баш табибы булып эшләде. 1956 - 1986 елларда Пермь өлкәсендә беренче ортопедия бүлеген җитәкләде. Ул үз куллары белән егерме меңнән артык операция ясады.
Профессионал буларак, ул фәнни эшчәнлекнең мөһимлеген яхшы аңлый: ортопедия һәм травматология проблемалары турында күп фәнни мәкаләләр яза. Шулай ук, ул Перм фәнни хирурглар җәмгыятенең, Халыкара экология һәм тормыш куркынычсызлыгы җәмгыятенең мактаулы әгъзасы булып тора.
2006 елда үлә.
Керпень
Керпень — Польшаның Ополе воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Энермучаш (Советский районы)
Энермучаш (Эҥермучаш, Энермучаш) — Мари Илнең Советский районында урнашкан авыл.
Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (81%), башкортлар (11,9%), руслар (7,1%).
Вайдею
Вайдею — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Астон (коммуна)
Астон (Aston) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, От-Арьеж кантонына карый.
(17286) Bisei
(17286) Bisei — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 8 июлендә BATTeRS тарафыннан Бисэй обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 NB6» саналган.
Глостер
Глостер (Gloucester) — Англиянең Глостер графлыгында урнашкан шәһәр.
Казе Марки/Милани (Тревизо)
Казе Марки/Милани — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
Гавин (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Гавин  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Казе Марки/Милани (Тревизо)
Географиясе
Казе Марки/Милани Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
Гавин (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Симаничи
Симаничи (Симаничи) — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (98%), руслар (2%).
Баргерсвилл (Индиана)
Баргерсвилл  — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан зур булмаган шәһәр (town).
Тарихы
Огачи шәһәре  елда нигезләнгән.
Географиясе
Шәһәрчек мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Намазлы (Чайбашы)
Намазлы (Namazlı) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Орду иле Чайбашы илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Үзъелга (Үрләде кушылдыгы)
Үзъелга, Узельга, Үҙйылға— Үрләде елгасы кушылдыгы. Чиләбе өлкәсенең Верхнеурал районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Урляда елгасының уң ярыннан 2,2 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 36 км.
Берекет (Салыпазары)
Берекет (Bereket) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Салыпазары илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Үзъелга (Үрләде кушылдыгы)
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, инештән Верхнеуральск гидротөененә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
(9684) Olieslagers
(9684) Olieslagers — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
1960 елның 24 сентябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «4113 P-L» саналган.
(17287) 2000 NP10
(17287) 2000 NP10 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 7 июлендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 NP10» саналган.
Прессекк
Прессекк — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Гихуэло
Гихуэло — Испаниянең Саламанка провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Норт-Ель-Монте (Калифорния)
Норт-Ель-Монте  — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан халык санын алу урыны (census-designated place, CDP).
Географиясе
Норт-Ель-Монте халык санын алу урыны мәйданы —. Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Зур Ляга
Зур Ляга — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Печора елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 120 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Умбуратиба
Умбуратиба — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Төньяк Ежуга
Төньяк Ежуга — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга Зырянская Ежуга елгасының уң ярына тамагыннан 94 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.
Су реестры мәгълүматы
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Бушево (Шамотульский повяты)
Бушево  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
HD192972
HD192972 — нда урнашкан спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.
Бушево (Шамотульский повяты)
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
HD192972
Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.
Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала. Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра. Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.
Шпицберген
Шпицбе́рген (тәрҗемәсе: Үткен таулар, tat.lat. Şpitsbergen) (Spitzbergen), шулай ук Сва́льбард (Svalbard), Гру́мант — зур поляр архипелагы (утрауларның төркеме), Төньяк-Боз океанында урнаша. Норвегияның иң төньяк өлеше. Идарә үзәге - Лонгйир торак ноктасы (Longyearbyen - Ло́нгйирбюен). Махсус архепилагның торышы буенча анда Россия үзенең хуҗалыгы эшчәнлеген үткәрә. Архипелаг һәм яр буендагы сулыгы - хәрбисез.
Россиянең Көнбатыш Шпицбергенда үзәк торак ноктасы - Баренцбург, консервацияләнгән (вакытлы ташланган) - Пирамида һәм Грумант торак нокталары. Россия һәм Норвегия өлешләре арасында - Баренцбург һәм Лонгйир арасында - җирле юл әлегә юк.
Дин: Лонгйирда Католик Чиркәве бар, Баренцбургта Православ Чиркәве урнаша. Ике Чиркәүләр хезмәттәшлектә тора.
Баренцбургта Россия Илчелегеннең Консуллыгы урнаша.
Баренцбург, Колесбухта һәм Лонгйир оптоволокон кабеле кыйтга белән тоташа, анда кәрәз элемтәсе Россия операторы "Мегафон" һәм Норвегия операторлары эшлиләр.
Рәсми телләре - норвег, рус. Россия ватандашлары өчен - визасыз ил.
Халык — 2 600 кеше (1.01.2009): 69,9 % — норвег, 18,3 % — рус, украин, 0,4 % — поляк.
Тарих
12 гасырда викинглар яки поморлар тарафыннан ачыла. 1596 елда һолланд галимы Виллем Баренц рәсми рәвештә ача, тикшерә һәм «Шпицберген» исемен бирә. «Шпицберген» тәрҗемәсе - үткен таулар.
XVII - XVIII гасырларында кит авы кәсебе тарала. XVIII гасырда шушы һөнәр түбән төшә.
XX гасырда рус, инглиз, АКШ, норвег ширкәтләре күмерне чыгара башлыйлар.
1925 елда АКШ, Бөекбритания, Франция, Италия, Япония, Норвегия, Нидерланды һәм  Швеция Париж шәһәрендз Шпицберген трактатын имзалыйлар. 1935 елда ССРБ килешүгә кушыла.
1920 елларда Амундсен-Нобиле сәяхәтләре үткәрелә. 1928 елда Амундсен, Нобиле сәяхәт нәтиҗәсендә һәләкъ булалар, Совет ледоколы "Красин" калган сәяхәтчеләрне коткара.
Сугыштан соң Норвегия ширкәтләре һәм Совет ширкәте "Арктикуголь" күмер сәнәгатен торгызалар. Күмер күләме төшкәннән соң, Норвегия ширкәтләре туризм тармагын үстерә башлый, "Арктикуголь" ширкәте диверсификацияне үткәрә алмый һәм әлегә Россия бюдҗетыннан тәэмин ителә.
Утраулар
Иң зур утраулар:
Икътисад: күмер сәнәгате.
Свальбард һава аланы
Лонгйирда бик мөһим Свальбард һава аланы бар. Бу дөньяның иң көньяктагы һава аланы. Свальбард һава аланы: IATA: LYR – ICAO: ENSB, 10/28, менү-төшү юлы озынлыгы 2483 м, түшәмәсе - әсфәлт.
Каялыкале (Варто)
Каялыкале (Kayalıkale) — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Муш иле Варто илчесенә караган бер авыл (köy).
Сарыкүлмәк
Сарыкүлмәк (Сарыкульмяк) — Чиләбе өлкәсенең Коншак районы составына керүче авыл.
Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
Халык
Халык саны динамикасы:
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (5%), башкортлар (92%).
Шербешть (Вранча)
Шербешть — Румыниянең Вранча жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Саутенд-он-Си
Саутенд-он-Си (Southend-on-Sea) — Англиянең Эссекс графлыгында урнашкан шәһәр.
Кока (шәһәр)
Кока — Япония дәүләтенең Сига префектурасында урнашкан шәһәр.
Тарихы
Кока шәһәре 2004 елның 1 октябрендә шәһәр статусын ала.
Халкы
2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 94007 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 195 кеше тәшкил иткән.
Абасханлы
Абасханлы (Abasxanlı ) — Әзербайҗанның Агсу районына караган авыл.
Кока (шәһәр)
Географиясе
Шәһәр территориясе 481.69 км² тәшкил итә.
Гартфорд (Коннектикут)
Тарихы
Гартфорд шәһәре  елда нигезләнгән.
Сылтамалар
Гартфорд (Коннектикут)
Бажер
Бажер (Bagert) — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, Порт-дю-Кузеран кантонына карый.
Урдаза
Урдаза — Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе, Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Бирся елгасының сул ярыннан 22 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, инештән Верхнеуральск гидротөененә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Абзал Бәйсәбәков
Абзал Тәлгат улы Бәйсәбәков (Абзал Талғатұлы Бейсебеков; 1992 ел ның 30 ноябре, Алма-Ата, Казакъстан) — Казакъстан футболчысы, «Астана» клубы сакчысы. Алты тапкыр Казакъстан чемпионы (2014—2019).
Клуб карьерасы
Абзал Алматаның «Кайрат» командасында тәрбияләнгән. 2008 елда 15 яшендә һөҗүмче булып Премьер-лигада 5 уен уйный.
2009 елда «Кайрат» финанс сәбәпләре аркасында чемпионаттан төшә һәм Беренче лигага гариза бирә. Бәйсәбәков «Локомотив»ка (Нур-Солтан) күчә, анда ул 16 яшендә Премьер-лигада үзенең беренче тубын кертә. Моның белән ул Кахакъстан Премьер-лигадасында иң яшь гол авторы буларак рекорд куя.
2010 елны Премьер-лигага әйләнеп кайткан Алматаның «Кайрат»ында үткәрә.
2011 елда Үскәмәннең «Восток» командасында чыгыш ясый.
2012 елда янә үзенең элеккеге клубы белән (ул «Астана» дип атала башлый) контракт төзи.
2014 елның февраленнән 4 айга Польшаның Кельце шәһәрендәге «Корона»га арендага китә. Башка Казакъстан спортчысы, Сергей Хижниченко белән чыгыш ясый, тик Экстракласста нибары 4 уен уйный, «Ягеллония»гә гол кертә һәм кайтып китә. Шуннан соң «Астана» клубы нигезендә үз урынын ала.
6 сезон эчендә (2014—2019) алты тапкыр рәттән клуб белән Казакъстан чемпионы була.
Җыелма командада
2014 елның 13 октябрендә Россия баш тренеры Юрий Красножан тарафыннан Казакъстанның милли җыелма командасына чакырыла. 2016 елгы Ауропа чемпионаты квалификациясендә Чехия җыелма командасына каршы матчта (2:4) дебют ясый. 2018 елның соңгы сезонында болгар Станимир Стойлов җитәкчелегендәге җыелма команданың барлык 9 матчында да катнаша.
Искәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Пор-Сент-Мари
Пор-Сент-Мари — Франциянең Ло һәм Гаронна департаментында урнашкан коммуна.
(9685) Korteweg
(9685) Korteweg — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Гавронець (Радзейовский повяты)
Гавронець  — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы гминаcында урнашкан авыл.
Прессиг
Прессиг — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.
Географиясе
Коммуна мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Умирин
Умирин — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сеара штатына карый.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —.
Иван Маточкин
Иван Никитич Маточкин (1899 - 1973) - совет анатомы, медицина фәннәре докторы, профессор. Нейроморфология һәм кан әйләнеше анатомиясе буенча эше белән билгеле.
Биография
1899 елның 2 маенда Вятка өлкәсенең Конево авылында крестьян гаиләсендә туган.
Мәктәпне тәмамлагач, авыл советы сәркатибе булып эшли. 1924 елда Вятка медицина көллиятен тәмамлый, Яранс шәһәр хастаханәсендә фельдшер һәм санитар табиб ярдәмчесе булып эшли, аннары район сәламәтлек саклау бүлеге җитәкчесе итеп билгеләнә.
1931 елда ул Казан медицина институтын тәмамлый. Шунда ук Казан медицина институтының Нормаль анатомия кафедрасында ярдәмче булып кабул ителә, анда аның җитәкчесе профессор Василий Терновский була. 1937 елда ул кандидатлык диссертациясен уңышлы яклады. 1938 елда Казан медицина институтының оператив хирургия һәм топографик анатомия бүлеге мөдире итеп билгеләнә. 1939 елда доцент була.
1940 елда ул Архангельскка күченә һәм анда 32 ел эшли. Монда ул Архангельск дәүләт медицина институтының нормаль анатомия бүлеген җитәкләде, 1949-1952 елларда Архангельск медицина институтының фәнни-мәгариф эшләре буенча директоры урынбасары булып эшләде. 1952 - 1953 елларда ул АДМИ ректоры вазифасын били.
Авыр чир белән авырып китеп, йөрәген Архангельск медицина институтының кеше анатомиясе кафедрасы музеена мирас итеп бирә. Хәзер ул Төньяк дәүләт медицина университетының анатомик музеенда саклана. Ул 1973 елның 1 декабрендә Архангельскта үлә, Кузнечевское зиратында күмелә.
Фәнни эшчәнлеге
Аның җитәкчелегендә 9 кандидатлык диссертациясе якланды.
(17288) 2000 NZ10
(17288) 2000 NZ10 — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.
Тарихы
2000 елның 10 июлендә П. Ольворсем тарафыннан Valinhos обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «2000 NZ10» саналган.
Бушково (Великопольское воеводалыгы)
Бушково  — Польшаның Великопольское воеводалыгы гминасында урнашкан авыл.
Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.
Гольпехас
Гольпехас — Испаниянең Саламанка провинциясендә урнашкан муниципалитет.
Географиясе
Муниципалитет мәйданы —. Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Вале (Клуж)
Вале — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл. коммунасына карый.
Казе Марколин (Виченца)
Казе Марколин — Италиянең Венеция төбәге өязендә урнашкан торак пункт.
4-че Уфа ТЭЦ-ы
4-че Уфа ТЭЦ-ы (4-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге, Уфимская ТЭЦ-4)- Җылылык электр үзәге. Башкортстан генерацияләү компаниясе филиалы. Электр һәм җылылык энергиясен эшләп чыгара.
Вале (Клуж)
Географиясе
Диңгез дәрәҗәсе өстеннән биеклектә урнашкан.
Казе Марколин (Виченца)
Географиясе
Казе Марколин Италиянең төньягында, Падан тигезлегендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.
Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.
4-че Уфа ТЭЦ-ы
Составына казанлык, турбина, электр, химия, технологик процеслар белән автоматлаштырылган идарә итү системасы, техник хезмәтләндерү, төзәтү-төзелеш цехлары; химик-аналитик лабораториясе; җитештерү мәйданчыгы (1-че Уфа ТЭЦ-ы ) керә.
Аппвиль
Аппвиль — Франциянең Манш департаментында урнашкан коммуна.
4-че Уфа ТЭЦ-ы
2013 елда 649 кеше эшләгән.
Продукциясен кулланучылар – Уфа халкы һәм предприятеләре.
Микеланджело
Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni); 1475 елның 6 марты  — 1564 елның 18 феврале) — бөек итальян сынчысы, рәссам, архитектор, шагыйрь, фәлсәфәче. Ренессанс чорының иң күренекле вәкилләренең берсе.
Mäskäw bankara valüta birjası
Mäskäw bankara valüta birjası (rusça Московская межбанковская валютная биржа) - 1992-2011 yıllarda eş itkän Rusiä universal' birjası, Mäskäw şähärendä urnaşqan.
Микеланджело
Микеланджело 1475 елның 6 мартында Капрезе-Микеланджело шәһәр киңәшчесе Лодовико Буонарроти гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе якынча 1481 елда вафат була. Бала чагы Флоренциядә үтә, аннары соң Сеттиньно шәһәрендә яши.
4-че Уфа ТЭЦ-ы
ТЭЦта җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта).
Микеланджело
1488 елда Доменико Гирландайоның остаханәсенә укырга китә. Бер елдан соң Микеланджело сынчы Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күчә.
Mäskäw bankara valüta birjası
2012 yıldan Mäskäw birjası dip yörtelä.
Микеланджело
1505 елда сынчы Римга чакыртыла. Рим папасы Юлий II аңа төрбәне төзәргә куша. Бу эшне ул өзлекле рәвештә 1505—1545 елларда башкара. Параллель рәвештә башка әсәрләрне дә иҗат итә.
Mäskäw bankara valüta birjası
Başta valüta belän ğenä eşläde, soñraq fond mäydançığı açıldı.
Намык Кемал (Йомра)
Намык Кемал (Namık Kemal) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Трабзон иле Йомра илчесенә караган бер мәхәллә (mahalle).
Микеланджело
1564 елның 18 февралендә Микеланджело вафат була. Васиятендә ул «Җанымны Аллаһка, гәүдәмне җиргә, милегемне туганнарыма калдырам» дигән.
4-че Уфа ТЭЦ-ы
Тарих
1954 елда Черниковкада (хәзерге Уфаның Черниковка бистәсе) нигез салына, 1956 елда берничә чираты сафка кертелә, 1992 елда алып "Башкирэнерго" ААҖ филиалы (2012 елда бирле "Башкортстан генерацияләү компаниясе" ҖЧҖ филиалы). 4 нче Уфа ТЭЦ-ы БР-да беренче тапкыр кәрәзле тыгызлагычлар куеп диафрагмалар козырекларын модернизацияләү үткәрелә (1990-елларда). 2013 елда 111429,9 млн кВт•сәг электр энергиясе эшләп чыгарыла һәм 295,6 млн Гкал җылылык энергиясе җибәрелә.
Финляндия татарлары
right|200px|thumb|[[Ярвәнпә мәчете]] Финляндия татарлары, Суоми татарлары — Финляндиянең якынча 1000 кешедән торучы этник азчылыгы. Күпчелеге Һелсинки, Турку һәм Тампере шәһәрләрендә яшиләр.
Тарих
Финляндия татарларының бабалары чыгышлары буенча Түбән Новгород губернасының Сергач өязеннән булган сәүдәгәрләр булалар. Алар 1870 белән 1920 еллар арасында Финляндиядә төрле сәяси сәбәпләр аркасында төпләнеп калалар.
1925 елда Һелсинкидә беренче ислам җәмгыятенә нигез салына.
1940 елны ССРБ Финляндиягә сугыш ача(Совет-фин сугышы (1939-1940)). Финляндия ватандашлары буларак фин татарлары да сугышта катнаша. 1939/40 һәм 1944 елда дәвам иткән сугышта фин гаскәрендә 177 татар корал тотып сугыша.
Икенче Бөек Ватан сугышы нәтиҗәсендә Выборг шәһәре дә ССРБ-га кушылгач, андагы татарлар Тампере һәм Һелсинкигә күченәләр. Нәкъ Тампереда 1943 елда икенче татар җәмгыяте барлыкка килә.
1948 елда Һелсинкидә башлангыч татар мәктәбе эшли башлый. Ул татар җәмгыяте һәм шәһәр муниципалитеты бюджетлары исәбенә татар балаларына ана теле буенча белем бирә. Кызганычка каршы, балалар саны азаю сәбәпле 1969 елда бу мәктәп ябыла, ә аның урынына татарлар яшәгән шәһәрләрдә, шул исәптә Тампереда да татар якшәмбе мәктәпләре ачыла һәм алар бүгенгесе көнгә кадәр уңышлы эшләп киләләр.
Мәдәният
1970 елланда татарлар ике оешмага берләшәләр — Һелсинки университеты профессоры Гомәр Таһир Габдулла Тукай исемендәге оешма булдыра, ә тиреләр һәм җәнлек мехлары белән сату иткән эре эшмәкәр Абдулла Али милли һәм дини юнәлештәге «Исламия» җәмгыятен җитәкли. Әйтергә кирәк, Гомәр Таһир вафат булгач, аның урынын улы — профессор Окан Таһир ала, Абдулла Али юк булгач та, аның эшен улы Атик Али дәвам иттерә.
2010 елда Финляндия татарлары мәдәни оешмасы 75 еллыгын бәйрәм итте. Гомумән, Финляндия татарлары бик актив дип санала. Даими рәвештә төрле чаралар, бәйрәмнәр үткәрелә.
Мәчет
Финляндия татарларының үз мәчетләре дә бар. Ярвәнпә мәчете исемле бу гыйбадәт йорты 1943 елны ачыла һәм Финляндиядә бердәнбер манаралы мәчет дип санала. Күптән түгел мәчет яңартылды.
Свиндон
Свиндон (Swindon) — Англиянең Вилтшир графлыгында урнашкан шәһәр.
Тарих
Урта гасырларда нигезләнгән.
Төньяк Песъю
Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.
Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
Мәммәд Сәид Ордубади
Мәммәд Сәид Ордубади (Məmməd Səid Ordubadi; 1872 елның 24 марты, Ордубад, Эриван губернасы, Россия империясе — 1950 елның 1 мае, Бакы, Азәрбайҗан ССР) — Азәрбайҗан Совет язучысы, Азәрбайҗан ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1938). 1930 елларда Азәрбайҗан әдәбиятында тарихи роман жанрына нигез салучы була.
Тормыш юлы һәм иҗаты
Мәммәд Сәид Ордубади 1872 елның 24 мартында Нахчыван өязе Ордубад шәһәрендә «Фәһир» тәхәллүсе астында шигырьләр язган атаклы шагыйрь гаиләсендә туа. Әтисе вафат булганнан соң, 14 яшендә, әнисе белән ефәк фабрикасында эшли башлый. 1904 елда Ордубади үзенең «Qəflət» әсәрен яза.
Ордубадиның «Ваемсызлык» (1906) һәм «Ватан һәм ирек» (1907) шигырьләр җыентыкларында аның иреккә чакыру, наданлык һәм фанатизмны тәнкыйтьләү кебек сыйфатлар билгеләнә. 1905—1907 еллар революциясе, «Молла Нәсреддин» журналында хезмәттәшлек язучының революцион аңын формалаштыруга ярдәм итә. Сатирик әсәрләрендә язучы дин, руханилар һәм дворяннарга каршы көрәшә. Мәммәд Сәид бу вакытта Җүлфәгә күчә. Монда ул «Гуммет» социаль-демократик партиясенә керә.
Мәммәд Сәид Ордубадины Нахчыван төрмәсенә утырталар, соңрак Тифлиска, аннары Бакыдагы Баил төрмәсенә җибәрәләр. Аннан аны Царицынога җибәрәләр. Анда ул ришвәт биреп, паспорт ала һәм Ростов ка күчә. Октябрь революциясеннән соң Ордубади компартия сафларына керә һәм Кызыл Гаскәр сафларына газеталарының берсендә эшләүче хезмәткәр була.
«Ике малайның Ауропага сәяхәте» (1908), «Бәхетсез миллионер» (1914) романнарында мәгърифәтчелек идеяләре әйтелә, феодаль Иранда депотизм режимын тәнкыйтьләнә. 1933 елда «Тәбриз томанлы» романы чыга, анда 1908 елгы фарсы революциясен сурәтли, руханиларның, рус самодержавиесе һәм зур сәүдәгәрлекнең эшен тәнкыйтьли.
1935 елда Мөслим Магомаевның «Нәргиз» операсы өчен либретто яза.
1936 елда Гозәир Хаҗибәковның «Көр улы» операсы өчен либретто яза (шагыйрь Хәбиб Исмаилов белән бергә).
1939 елда Әфрасияб Бәдәлбәйлинең «Низами» операсы өчен либретто яза.
Ордубади соңгы чордагы шигъри һәм беллетристик әсәрләрендә Кавказ арты советлаштыруы белән бәйле эшче әрмән, грузин һәм төрекләрне берләштерү идеясен үстерә («Арарат»); Азәрбайҗан буржуазиясенең таркалуын сурәтли («Зират»).
«Көрәшүче шәһәр» (1938), «Яшерен Бакы» (1940) романнарының төп эчтәлеге — Азәрбайҗанда азатлык хәрәкәте, бакы пролетариатының революцион көрәше.
Вакыйгалар урта гасыр Азәрбайҗанда барган «Кылыч һәм каләм» (1946—1948) романы шагыйрь Низами иҗатына багышланган. Шулай ук драматургик әсәрләр, операларның либреттолары һәм оперетлары язган;Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Акоп Акопян һ.б. әсәрләрен азәрбайҗан теленә тәрҗемә иткән.