cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xitendze
Maakelo ya xitendze
Muaki wa xitendze u sungula a tsala xirhendzevutana a ringanisa ku kula ka xitendze lexi a lavaka xona. Endzhaku ehenhla ka xirhendzevutani a famba a cela makhele ku nga makhele ya nhungu kumbe khume ya enta swinene leswaku loko a hoxa timhandzi a paletela swi ta tiya hi kuva ti ya rhwala lwangu. Loko a celerile a lava mhandzi yo bumbula nyana leyi nga celeriwa exikarhi ka leta khume yo khoma tipala leti nga ta endla lwangu ra xitendze. Ku fana na loko ku fuleriwa malwangu laman’wana tipala a ti ta bohiwa hi byewu leti hlanganaka kona. Endzhaku ti betsiwa hi timbalelo na byewu ku suka ehansi ka lwangu ku kondza ku ya fika exihlungwanini le tipala ti nga hlangana kona.
Mzila
Hosi Mzila Nxumalo (Nyamande ) (ca 1825 - † ca 1884), akuri n'wana wa Soshanghana ka Zikode, musimeki wa mfumo wa Gaza, lowu emanembeleleni matimba ya wona, a wu funengeta kusukela e dzongeni bya Mozambhiki kufikela eka nambu wa Limpopo. Uhlurile makwavo Mawewe ka Soshangane hilembe ra 1861 hi kupfuniwa hi mabhunu leswaku a tlakukela eka mfumo wa Gaza laha a fumeke kusukela eka lembe ra 1861 kuya eka 1885. A ari tata wa Hosi Nghunghunyana loyi a hluriweke hi mfumo wa vukolonyi wa Maphutukezi.
Meadowlands Secondary School
Meadowlands Secondary School (Xithlela nakambe xivitaniwa Meadowlands High kumbe Ndofaya High) i xikolo xa mfumo lexi akiweke e Meadowlands xiphemu xa Soweto. I xikolo xosungula lexi akiweke e Meadowlands endzhaku ko susiwa ka vanhu e Sophiah Town.
Godide
Matimu
Hambi leswi a angari yena n'wana wa mativula, Nghunghunyana a a n'wi langhile leswaku ava mudyandzhaka ehenhla ka Maguwa, loyi akuri yena n'wana wa mufana lonkulu wa Nghunghunyana. Vuxaka exikarhi ka Godide na Maguwa, abyiri bya valala, laha avahambeta ku kurihelana na ku lwa. Hambiswiritano, Nghunghunyana a a rhandza Godide, kutlula Maguwa, loyi a an'wivona a tsakela ngopfu tindyondzo na ririmi ra xiphutukezi, kutlula xichangana.
Côte d'Ivoire
Côte d'Ivoire i tiko ra Afrika.
Bosnia and Herzegovina
Bosnia and Herzegovina a tiko ra Yuropa.
Ririmi
Ririmi ivuswikoti byo tirhisa tindlela to vulavula, ngopfungopfu vuswikoti byo vulavula exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi to vulavula ti vuriwa dyondzo-ririmi.
Iceland
Iceland a tiko ra Yuropa.
Croatia
Croatia a tiko ra Yuropa.
Alfred Bitini Xuma
Alfred Bitini Xuma (8 Nyenyankulu 1893 - †  27 Sunguti 1962) a tivekaka ngopfu hi maviti ya yena nkomiso kunga AB Xuma, naswona ari murhangeri na mulweri wa ntsuxeko naswona a thlela ava muprezidenti wa vandla ra ANC ku suka hi lembe ra 1940 ku ya eka 1949. A ari nandza wa ntlawa wa Alpha Phi Alpha wa le America.
Byala bya Xitsonga
Byala bya Xitsonga' (Kumbe Byala bya Xintu) i byala lebyi swekiwaka hi kuya hi ndlela na ndhavuko wa Vatsonga. A ku ri na migingiriko yo hlaya ku fana na tsimo, ku fulela yindlu, ku phahla na yin’wana leyi a yi endliwa laha a ku fanele ku swekiwa byalwa bya xintu leswaku loko va ri karhi va gingirika va va va ri ku hungaseni hi ku nwa byalwa bya xintu. Byalwa lebyi hi ndhavuko a byi nwiwa hi vanhu lavakulukumba, ngopfungopfu vakhalabye ni vakhegula. Loko se va xurhile a wu ta twa hi loko ku sungula pongo, ku yimbeleriwa tinsimu ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa.
Arenillas
Arenillas i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 29.
Maluleke
Nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka Maluleke wu sungula eka Malenga ivi wu ta haleno, kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa Van'wanati hinkwavo i Hosinkulu Gunyule.
Matimu ya muti
- Gunyule u velekile Malenga;
Vukosi
*Nkuri (u hanye hi ti 1790s-1850s)
Moldova
Moldova a tiko ra Yuropa.
Dyondzo-Afrika
Dyondzo-Afrika i tidyondzo mayelana na tiko-nkulu ra Afrika, ngopfu ngopfu mindhzavuko ya rona kuhlanganisa na vanhu va rona (Kuhambana na ntivo-misava, ntivo-mbangu naswin'wana). Tidyondzo leti ti hlanganisa na matimu ya Afrika (Kunga si fika vukolonyi, nkarhi wa vukolonyi, endzhaku ka nkarhi wa vukolonyi), mfumo wa mani na mani (Demokhrasi), mindzhavuko, Politiki, Tamabindzu, tindzimi na vukhongeri (Vu Islamu, Vukreste, na vukhongeri bya xintima). Munhu loyi a tivaka ngopfu hi tidyondzo leti, u vuriwa "Mu-Afrikanisi". Mboyamelo wa tidyondzo leti we le ka ku lavisisa matumbuluxele, na maendlele ya dzhavuko hi ku tirhisa mavonele ya swilo ya xi Afrika.
Maján
Maján i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 14.
United Kingdom
United Kingdom a tiko ra Yuropa.
Mabunda
Muti waka hlayuki- Mabunda i muti lowu vulavulaka Xitsonga, naswona iva ndyangu waka patson,manhegwane,mzilikazi, MGodzo, Xilawuli, kwaxulu, hlayuku.
Matimu ya Muti waka hlayuku mabunda
Lawa hi wona matimu ya swi phemu swa muti wa ka hlayuku-Mabunda. Miti yaka mgondzo wa hlayuki leyinga kona; hile ka manhegwane mabunda eka mbhendle, bekwa mabunda ka mghoghoma, phosa mabunda ka mageba, masocha mabunda ka mageba, famanda mabunda ka mageba, benson mabunda ka mageba,vaka mthini mabunda ka mageba nale phalawubeni,  galela mabunda ka nkomo, muganu mabunda a babheni, mafiri mabunda ka mushiyani, Jim mabunda ka mageba, Vujaha Ka Mageva ''MABUNDA KA... ''<BR> MHANEGWANI KA...<BR> ''MZILIKAZI KA... ''<BR> ''MGODZO KA... ''<BR> ''XILAWULI KA... ''<BR> ''KWAXULU KA... ''<BR> ''HLAYUKI KA... ''<BR> SONO RA MAVUNDZA
Cuma
Xithopo xa muti
''Cuma... '' <BR> Mpahleni... <BR> Nghunyulu...<BR> Moyane ... <BR> Huchuza...<BR> ''Va xwexwexwe...<BR> ''Va mpanamana...<BR> ''Va basa mahlo...<BR> Va le vuxeni ka misinya ya ku tswala byala na nyama...
Thomas Howard Khosa
Thomas Howard Khosa, (27 Khotavuxika 1953) i mutsari wa tibuku ta xitsonga, a thlela a tiveka ngopfu tani hi muvulavuleri wa mfumo wa xifundza xa Nw'alungu (Limpopo). Ehenhla ka kuva muvulavuleri wa mfumo loyi angana ntokoto, uthlela a tiviwa ngopfu hi tinovhele ta yena ta xitsonga to fana na Mulunguntima. Khosa u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe.
Matimu
Uthlele a dyondzela Vuvulavuri, Filosofi na Xizulu e Yunivhesithi ya Afrika Dzonga (UNISA). Kusukela hi lembe ra 1974, utirhele mfumo wa Gazankulu, a sungala a tirha tani hi Muhundzuluxeri wa ririmi kwalomu ka malembe ya mune, ivi a ta thoriwa nakambe tani hi Muvulavuleri wa mfumo ku ya fika hi lembe ra 1994. Endzhaku ka 1994, u yisiwile eka mfumo wa xifundza xa N'walungu laha a yeke mahlweni na ntirho wa yena wavuvulavuleri.
Vutsari
E henla kakuva muvulavuleri wa ntokoto naswona loyi a xiximiwaka, Khosa uthele a tivonakarisa eka matsalwa ya Xitsonga. U tsarile tinovheli na Swithlokovetselo swo hlaya nyana ku katsa na:
HIV/AIDS
Hi lembe ra 2016 akuri na kwalomu ka 36.7 wa timiliyoni ta vanhu lava hanyaka na xitsongwatsongwana xa HIV naswona kulove kwalomu ka 1 wa timiliyoni. Xitalo xa vanhu lava ava kumeka e ndzongeni ra tiko-nkulu wa Afrika. Kusukela loko vuvabyi lebyi byi tiviwa kuta fika eka lembe ra 2014,  AIDS yi vangele kwalomu ka mafu ya 39 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo. HIV/AIDS yi voniwa tanihi ntungu - kunga vuvabyi lebyi vaka e tindzhawini to tala naswona byi yaka byi kula. Ku ehleketwa leswaku xitsongwatsongwana xa HIV xingava xi tumbulukile evuxeni byale xikarhi ka tiko-nkulu ra Afrika eka malembe-xidzana ya vu 19 na 20. AIDS yi tiyisiwile ro sungula hi Ndzawulo ya vulawuri na vusirheleri bya mavabyi (CDC) yale Amerikha hi lembe ra 1981, kasi xivangelo xa vuvabyi lebyi - xitsongwatsongwana xa HIV xitiyisiwile eka malembe lama landzeleke.
Dyondzo-Tinhlayo
Matimu
Matimu ya dyondzo-tinhlayo yingahavoniwa tani hi tinhlamuselo tamavonele. Mavonele yosungula mafana namavonelo yaswiharhi, kungava kuri tinomboro: kutwisisa leswaku maapula mambirhi maringana hintsengo namaswira mambirhi.
Beyijingi
Beijing(北京),Ntsindza-doroba Chayina
Xigugu
Xigugu iswakudya leswi swekiwaka hiku kandza mavele na timanga leto oxiwa. Hindhavuko, mavela na timanga swi kadziwa hi ku tirhisa musi na churhi ro vatliwa. Xigugu xi lungiwa hi ku chela chukele na munyu hi ku pimanyisa.
Felix Alois Thuketana
Vutsari na maphepha-hungu: 1958 - 1980
Thuketana uve xirho xa Christian Writers Fellowship of Afrika, athlela ava xirho xa Xitsonga Writers Association, kukota a hundza emisaveni.
Vukati na Vana
Thuketana u cate na Manana Louisa Thuketana, naswona va katekisiwe hi vana va nthlanu (majaha manharhu na tintombhi timbirhi).
Masagwati lawa amakumeke
Thuketana u thlomiwile tinsiva naswona anyikiwa masagwati lama landzelaka:
Freddy Mzilikazi Rikhotso
Freddy Rikhotso (4 Dzivamusoko 1952) i mutsari wa tibuku ta xitsonga, a thlela a tiveka ngopfu tani hi muhaxi wa mahungu eka xitichi xa SABC xa Munghana Lonene FM.
Ku tirhisiwa ka swidzdziharisi hi ndlela ya vusopfa
Swikombiso Swidzdziharisi leswi tirhisiwaka hi Vana eAfrica Dzonga Xana swi Vula Yini Loko Va Ku Ku tirhisiwa ka swidzdziharisi hi vusopfa?
Cauke
Xithopo xa muti
Loko hi losa Tihosi ta hina hiri:
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Cauke, va hlayiwa eka rhavi ra Va Hlengwe eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.
Tzaneen
Mpfhuka wa suka e Tzaneen uya e Joni i kwalomu ka 420 wa ti khilomitara.
Matimu ya Matsonga
Matimu
na vaRonga, Vanyayi, vaKalanga, vaLenge, vaNgoni, na vaNdzawu, vaTonga, vaHlanganu, vaCopi na vaHlengwe.Ntlawa wa vaRonga a va tshama exikarhi ka Maputo na St. Lucia Bay hi lembe xidzana ra vu 16, vaRonga a va fumiwa hi tihosi to fana na va Ngomane, Nyaka, Mpfumo, Lebombo (Livombo), Manyisa na Tembe. Swivongo leswi swa ha ri kona na namuntlha. Ku vuriwa leswaku tihosi to fana na Nyaka na Tembe a va ri tihosi ta matimba swinene ku sukela eDelagoa Bay, eN’walungu ku ya eSt.Lucia Bay edzongeni, ku ya fika etintshaveni ta Lebombo, evupeladyambu.
Sasavona
Nkatsakanyo wa hungu ra tsalwa
Tsalwa ra Sasavona ri vulavulavula hi Sasavona nsati wa George Ntavasi. George Ntavasi i wanuna loyi a a tirhela ekule ni le kaya hi xikongomelo xo singilela muti wa yena. Sasavona u sale a hanya vutomi bya xihedeni hi nkarhi lowu nuna wa yena a ri eJoni. Loko ri xile xa yena a ku ri ku famba na miti a tinwela byalwa. Loko nuna wa yena a rhumerile mali a yi tlangisa hi ku nwa ni ku xavela swigangu swa yena byalwa, mali yi hela hinkwayo, yena ni vana va sala va sika hi ndlala.
Sho Madjozi
Madjozi ukumile ndhuma endzhaku ka loko a humelerise alibhamu yakwe ya madyondza leyi thyiweke Limpopo Champions League, leyi pfanganiseke mixaka yo hambana ya vunanga ku hlanganisa hip hop na vunanga bya Xitsonga.
Xinghezi
Xinghezi iririmi leri sunguleke ku vulavuriwa eNghilandhi naswona hirona ririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya misava. Ririmi leri ri tshyiwe hi rixaka ra Va-Angles, rin'wana ra tinxaka takhale ta maJarimani, leri rhurheleke eBhrithaniya, endhzawini leyi thyiweke, Nghilandhi. Swiga ririmi swarona swihlohloteriwa ngopfu hi tindzimi tin'wana ta xiJarimani, ngopfu-ngopfu Xinirse, Xilatini na Xifurhwa.
Tshwuka
Muvala wo Tshwuka i muvala lowunge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo naswona wule kusuhi na gandlati ra rivoningo ra muvala wa Tshopi. Muvula lowu i muvala waxisimeko eka nkongomiso wa mavala wa RGB na CMYK. Kuna mindzhuti yo hambana hambana kusukela eka muvala wo tshwuka wu vangama kuyelana na xitshopana, kuya eka muvala wo tshwuka wu rhomba kuyelana na xitshopi. Muvala wo tshwuka lowu vonakalaka empfhukeni hi nkarhi wa ndzhenga, wu vangiwa hi ku hangalaka ka miseve ya dyambu, kasi muvala wa misava yo tshwuka ya tintshava wu vangiwa hi muxaka wa maribye ya tsumani. Muvala wa ngati wuvangiwa hi swiaki swa hemoglobin, kasi muvala wo tshwuka wa mihandzu wu vangiwa swiaki swa anthocyanins.
Tshopi
Muvala wa Tshopi i muvala lowunge xikarhi ka xitshopana na muvala wo tshwuka eka nxaxamelo wa mavala ya rivoningo. Mahlo ya vanhu ma kota ku vona muvala lowu loko va languta rivoningo leri ngana magandlati ya kwalomu ka 585 na 620 wa ti nanomitara. Eka vupfapfarhuti na tidyondzo ta mavala, tshopi wu endliwa hi ku hlanganisa xitshopana na wasi-lwandle. Muvala lowu wutoloveleke naswona wuthlela wutiviwa hi muvala wa muhandzu wa mulamula.
Thicara
Munhu un'wana na un'wana a nga tlanga xiyenge xo va mudyondzisi (xik. loko u komba mutirhi kulori ku endla ntirho wo karhi). E matikweni man'wana, ku dyondzisa vana swinga endliwa e handle ka mafambisele ya naw, kufana na dyondzo ya le kaya. Kasi mintirho yi n'wana yi nga hlanganisa ntsengo wo karhi wa vudyondzisi (xik. loyi a tirhaka hi vantshwa, mufundhisi).
Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya Ebola
A ku na vutshunguri byo kongoma eka vuvabyi lebyi; matshalatshala yo pfuna vanhu lava tluletiweke ya katsa ku nyika ku nga ha va matshungulelo yo nyika mati ( mati yo nyanganya na ku va na munyu ku va va nwa) kumbe swihalaki leswi nghenisiwaka hi tidiripi. Vuvabyi byi na nhlayo ya le henhla ya rifu hi xitalo: byi tala ku dlaya exikarhi ka 50% na 90% ta lava va tluletiweke xitsongwatsongwana. EVD yi boxiwe ro sungula e Sudan na le Democratic Republic of the Congo. Vuvabyi hi ntalo byi humelela hi ntungu hi xihatla eka swifundza hisa swa Sub-Saharan Afrika. Kusukela 1976( loko byi boxiwile ro sungula) ku fika 2013, vanhu va le hansi ka 1000,00 va tluletiwile hi lembe. Ntungu lowukulu ku fika sweswi wu ya emahlweni ntungu wa Ebola wa le Vupeladyambu bya Afrika wa2014, lowu khumbaka Guinea, Siera Leone, Liberia ku nga va na le Nigeria. Ku sukela hi Mhawuri 2014 ku tlula 1600 wa swiviko swi boxiwile. Matshalatshala yo nsawutiso ya ya emahlweni; hambiswiritano, a ku si kumeka na wun'we.
AmaBhungane
Va AmaBhungane i nhlangano wa vatsari va vulavisisi bya mahungu lava langutanaka ngopfu na vukundzwana bya swa tipolitiki eAfrika Dzonga na le ka matiko ya vamakhelwane. Musunguri wa nhlangano lowu u ri vito ra vona ri vula ximfufununu xa vulongo ("dung beetle) hi XiZulu, leri hi rin'wana ra tindzimi ta nkoka eAfrika Dzonga. Va vula leswaku va le ku yimbuleni vulongo bya ku nuherisa fambiselo ra xidimokrasi.”
Vuhundzuluxeri
Hikwalaho ka nonoha ka ntirho wo hundzuluxa, ku sukela hi malembe ya 1940, ku endliwe ma tshalatshala ku olovisa vuhundzuluxi. Manguva lawa, ku kula ka inthaneti ku kondletele timakete leti tirhisaka vukorhokeri bya vuhundzuluxeri naswona ku vanga matirhisele ya tindzimi hi vunzhawu.
Thekinoloji
Matimba yotirha na Vutleketli
Kutumbuluxiwa ka vilwa ku tise ku cinca loku kulu eka mahanyelo na vutomi bya vanhu. Aswitekanga nkarhi kutsumbula leswaku vilwa ringa pfuna ku endla golonyi leyinga tithisiwaka kurhwala swilo leswitikaka na kulwa tinyimpi. Thlandla kambirhi vilwa risungule kutirhisiwa kuphehla matimba kusuka eka matimba ya mati kuya eka matimba ya moya.
Mangula lawa: 300 AD – Kufika namunthla
Thekinoloji yamanhuva lawa yihluvuke swonghasi loko hi ringanisa na tithekinoloji ta vanhu vakhale. Kutumbuluxiwa ka swilo leswi fanaka na bandhi ra hanci, swifambo swa timbongolo naswin'wana swi antswise ndlela yotleketla vanhu na mpahla. Kutumbuluxiwa ka swipirhi, swipanera, mabharha yo susumeta na tiwachi naswona swi antswise vutomi na mahanyele. Nhluvuko wa thekinoloji wu endla leswaku swakudya na swa mabindzi swi olova ku tleketliwa no xavisiwa hi kuolova.
Lembe
Riviti lembe ri thlela ri yelana na lembe ra nguva yo karhi, lembe ra swa timali, lembe ra swa tidyondzo, sweswo-sweswo. Hilaha ku fanaka, riviti lembe ri nga tirhisiwa ku hlamusela ndzhendzeleko wa ti pulaneti tin'wana. Riviti leri ringa ha thlela ri tirhisiwa ku hlamusela nkarhi wo leha swinene, hi xikombiso lembe lerinene, kumbe lembe ra dyandza.
Daniel Cornel Marivate
Vufundhisi na Bhibhele ya Xitsonga: 1956–1989
Marivate uvekiwe kuva mupfuni wa Mufundhisi Malale, xikan'we na Joshua Marule na Frank Hlaise. Marivate a a tsakela ku nghenela tidyondzo ta vudokodela, naswona u tsarisile kudyondza ari ekaya, kambe uve a sindziseka ku tshika tidyondzo takwe, loko mativula yakwe Charley a ta sungula tidyondzo takwe ta vudokodela e yunivhesithi ya Natala. Endzhaku ka xinkadyana, kereke ya Swiss Mission yi n'wirhambe ku nghenela tidyondzo ta vufundhisi ta mahala. Uleteriwile eka swa vufundhisi ku ringana malembe ya nthlanu loko ata rhwexiwa vufundhisi hi lembe ra 1956. Endzhaku ka swona, usungule ku rhangela kereke ya Swiss Mission e Atteridgeville (e Pitori), laha a rhangeleke kereke ku hlanganisa na mavandla ya 29 ya kereke.
Swihluvi swa ririmi
Ntirho wa riengeteri
Xik. Tshama kahle Xik. A a tsakile swinene/ngopfu Xik. U dya njhani?
Marhavi ya maendli
Marhavi ya maendli i swiphemi swa riendli leswi kombaka ndlela leyi swilo swi endliwaka/humelelaka hi a. Rhavi ra xitwisiwo b. Rhavi ra xivangelo c. Rhavi ra xikongomelo d. Rhavi ra xitlhelelo e. Rhavi ra xivuyevuye
Mfumo wa Gazankulu
Mfumo wa Gazankulu (1971 –  1994) ikhale ka mfumo wa tiko-xikaya e Afrika Dzonga, lowu simekiweke hi  mfumo wa xihlawu-hlawu hi  xikongomelo xo rhangela  tiko xikaya ra vatsonga. Mfumo lowu a wu andlala ndzhawu ya khale ka n'walungu wa Transvaal (leyi namunthla nga xifundzha xa Limpopo) na vuxa bya Transvaal (leyi namunthla kunga xifundzha xa Mpumalanga).
Tito Mboweni
Tito Titus Mboweni (u velekiwe hi ti 16 Nyenyankulu 1959) eka nkarhi wa sweswi, i Holobye wa swa Timali eAfrika Dzonga ku nga South Africa. Mboweni u ve Mugavhenara wa vunhungu wa South African Reserve Bank na Muntima wa sungula ku va eka xiyimo lexi eAfrika Dzonga. U funghisiwe ku va Holobye wa ta Timali ku sukela hi ti 9 Oktoboro 2018, ku landza endzhaku ka loko Nhlanhla Nene a surile ku va eka xiyimo lexi.
Swihluvi swa ririmi
Mintirho ya maencisi
Xik. Hilo na fika, o kakatsuku a ya hi kela mati Xik. U lo na ku ga, majaha yo tlaku, ya n'wi rhwalela mindzhwalo
•	Ku nuha
Vurhongo
Vurhongo i xiyimo xa ntumbuluko xa mihleketo na miri, lexi hlawulekisiwaka hi ku hundzuluxiwa ka mahanyanyele, ku hunguteka ka switwi, kuhunguteka ka matirhele ya mipfimbiti loku sivelaka ku chukunya ka miri lowu etleleke vurhongo. Vurhongo bya hambana na ku hanyanya, hileswi byi vangelaka kuhunguteka ka vutihlamuleri bya xivumbiwa eka leswi endlekaka, hambileswi ku nga na ku hambana eka xivumbiwa lexi nga eka khoma, laha vurhongo byi vangelaka matirhele yo hambana ya byongo.
Vuhanyanyi
Vuhanyanyi hi ku olovisa nhlamuselo, swivula “vutivi bya vukona bya vuhandle na vundzeni” bya munhu hi xiyexe. Hambi leswi ku hundzeke madzana-dzana ya malembe ya vulavisisi, tinhlamuselo, na mimphikamakaneta exikarhi ka va n'wavutivi, vuhanyanyi bya swivumbiwa abyi twisisiwi, hambi leswi ku nga xisekelo xa vutomi bya swivumbiwa. Ntsena hinkwerhu hi pfumelelana leswaku ha hanyanya. Kuna mavonele yo hambana hambana eka leswi faneleke ku lavisisiwa leswaku hi kota ku twisisa vuhanyanyi. Minkarhi yi n'wana vuhanyanyi byi twisisiwa kuri "ku kota ku ehleketa" kumbe yiyenge xo karhi xa mihleketo. Khale ka khaleni vuhanyanyi a byi twisisiwa kuri "vutomi bya vundzeni bya munhu", xivandla xa vuti anakanyi, kumbe xa mihleketo ya xihundla. Eka vulavisisi bya manguva lawa bya ma tirhele ya byongo, vuhanyanyi byi hlanganisa ntokoto wun'wana na wun'wana, kutwisisa, vutitwi na mavonele ya munhu. kungava ku twisisa, kumbe kutwisisa vutwisisi bya wena n'winyi, kumbe ku titwisisa. Kunga va kuri na mimpimo yo hambana ya vuhanyanyi, kumbe mahanyanyele yo hambana hambana. Swin'wana swi vutiso swi hlanganisa na leswaku, xana swiharhi swina vutivi bya vuhanyanyi bya swona n'wini, kumbe kova vanhu ntsena. Kuhambana hambana ka mindzavisiso eka mhaka leyi, swi tisa ku kanakana leswaku swivutiso leswi vutisiwaka hileswi faneleke kumbe ee.
N'wansati
Eka matimu ya vanhu, xiyimo xa vavasati xitale ku va sivela eka vukorhokeri na mintirho, naswona vukhongeri byo tala byi na milawu yo karhi leyi kongomeke vanhu vaxisati. Ku herisiwa ka milawu yo tala ya sivela no lawula vanhu vaisati, eka malembe-xidzana ya vu 20, swi va pfumelele ku nghenela mintirho yo tala leyi a yiri ya vavanuna, ku hlanganisa na tidyondzo ta le henhla. Kuya hi matimu, vavanuna va tala ku vanga madzolonga na kuxanisa vanhu vavasati, e mitini kumbe migangeni ya vona. Van'wana vavasati va aleriwe timfanelo to tihlawulela eka timhaka to veleka. Ku na mapfumba yo aka ku ringana exikarhi ka vavanuna na vavasati.
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Hi Juni (Khotavuxika) 2010, Mboweni u langiwe ku va mutsundzuxi eka xiyenge xa matiko ya misava ku nga Adviser eka Goldman Sachs International, laha a nyiketa switsundzuxo eka swa tiophochuniti ta nhluvukiso wa mabindzu, kasi a langutana ngopfu na ndhawu ya Afrika Dzonga ku nga South Africa na Sub-Saharan Africa.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xitlhelelo
Xik. Amu wa tidya masiku lawa
Tito Mboweni
Malembe yosungula na tidyondzo: 1959 - 1980
I n'wana lontsongo eka vana vanharhu, Tito Mboweni u velekiwe hi ti 16 ta Machi (Nyenyankulu) 1959. U kulele eTzaneen eka ndhawu leyi khale a yi vitaniwa Xifundzhankulu (Provhinsi) ya Transvaal. U dyondze eYunivhesiti ya N'walungu (University of the North) exikarhi ka malembe ya 1979 na 1980, laha a rhejistarele tidyondzo ta where Bachelor of Commerce degree. A nga hetangi tidyondzo leti kona, kutani a suka Afrika Dzonga a ya eka exile hi lembe ra 1980.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xihlamulo
Xik. Timbyana ta lumana hikokwlaho ka rhambu Xik. Vafana va banana hi mhaka ya ntombhi
Rihlaza
Muvala wa Rihlaza i muvala lowu nge xikarhi ka wasi na xitshopana eka nxaxamela wa magandlati ya rivoningo. Wu vonakalo loko rivoningo ri ri na magandlati ya kwalomu ka 495–570 wa ti nonomitara. Eka vupfapfarhuti na ku gandlisa, muvala wa rihlaza wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wa xitshopana na wa wasi, kumbe xitshopana na wasi-lwandle; eka nongonoko wa mavala wa RGB, lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka ti thelevixini na tikhompuyutara, muvala wa rihlaza, wo tshwuka na wa wasi i mavala ya xisimeko lama pfanganyiwaka hi mimpimo yo hambana-hambana leswaku ku tumbuluxuwa mavala hinkwawo lawa ma lavekaka eka vuhaxi. Tlilorofili imurhi-xiaki lowu vangelaka muvala wa rihlaza eka swimilana hinkwaswo eka ntumbuluko, naswona wu pfuna ku hundzula matimba ya rivoningo ra dyambu leswaku riva swakudya swa swimilana. Swi'nwa swiharhi swi tirhisa muvala lowu leswaku swi ti tumbeta.
Qedani Mahlangu
2014 - 2017
Mahlangu u ve a tshika ku va MEC wa ta Rihanyu hi ndzhenga endzhaku ka loko Ombud wa ta Rihanyu a humesile xiviko, na swona Primiyara Makhura u endla xitiviso xa leswo a a ta veka Xandla xa Holobye wa ta Rihanyu (Deputy Minister), ku nga Gwen Ramokgopa tani hi MEC wa ta rihanyu, kasi hi nkarhi lowu a nga si ku vekiwaka, loyi a a ta va mukhomeri eka xiyimo lexi a ku ta va MEC wa nhluvuko wa vanhu eGauteng ku nga Nandi Mayathula-Khoza hi nkarhi lowu wa xinkadyana.
Ndzavisiso wa vuenti (inquiry) hi ku lova ka vavabyi wu ve wu sungula wu byeriwa leswakua Mahlangu a a tiyimiserile ku nyiketa vumbhoni kambe a a nga kumeki hi nkarhi wolowo hikuva a a ri ku tsaleni ka swikambelo eLondon School of Economics. Va London School of Economics va ve va hlamusela ka ndzhaku leswo a ku nga ri ntiyiiso mhaka ya leswo Mahlangu a a ri ku tsaleni ka swikambelo na vona.
Edwin Cameron
Huvo ya Vumbiwa
Hi ti 31 Disemba (N'wendzamhala) 2008 Presidente Kgalema Motlanthe u veke Cameron ku va muavanyisi wa Huvo ya Vumbiwa, ku sukela hi ti 1 ta Janawari (Sunguti) 2009. U voniwa a ri xirho xa huvo lexi nga na mianakanyo yo vonela emahlweni swinene eka Huvo. U hlamuseriwa tani hi muavanyisi wa xiyenge xa le henhla swinene ku nga "jurist of the highest order", "munhu wa mianakanya ya milawu wa le henhla swinene eka tintangha ta yena" na swona "u yime a ri yexe hi vuntokoto bya yena eka swa nawu". Cameron eka vuavanyisi bya yena eka nandzu wa Glenister v President, vuavanyisi lebyi a nga byi tsala na xandla xa muavanyisinkulu ku nga Deputy Chief Justice Dikgang Moseneke, vuavanyisi lebyi byi susile swiyenge leswintshwa swa nawu wa vuchuchusi bya tiko ku nga National Prosecuting Act na nawu wa ta vuphorisa ku nga South African Police Service Act hikuva milawu leyi yi tsandzekile ku va yi "tiyimela ku ringana" ku kota ku sungula yuniti ya ku langutana na mikhuva ya ku bola na vukungundzwana ku nga anti-corruption unit. Leswi swi ve swi bumabumeriwa swinene tani hi vuavanyisi bya "vuqambi bya leswintshwa ku nga "imaginative" na bya vutlhari byo "enta swinene" hi va anguli na swona leswo leswi a swi vula leswo ku fanele ku va na ejensi ya Afrika Dzonga ya ku lwa na vukungundzwane hambi loko va ANC lava fumaku a va tekile xiboho xa ku ntlurhula va Scorpions..
HIV/AIDS
Ku sukela hi lembe ra 1988 Cameron a a ri mutsundzuxi wa yuniyoni ya National Union of Mineworkers mayelana na HIV/AIDS, na swona u pfunile ku tsala na ku burisana hi ntwanano na indastri ku endla ntwanano wo enta mayelana na AIDS ntwanano lowu wu nga sayiniwa na va Chamber of Mines. Loko a ha ri eCentre for Applied Legal Studies, u ve a tsala chatara ya timfanelo mayelana na AIDS na HIV no pfuneta ku sungula, AIDS Consortium (leyi ku nga afiliyexini ya minhlangano leyi nga ri ku ehansi ka mfumo leyi yi tirhasanaka na minhlangano leyi yi tirhanaku na swa  AIDS), na swona leyi a nga va mutshamixitulu wa yona eka malembe manharhu yo sungula, kasi u tlhele a va dayirektara wa AIDS Law Project.