cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vanhu
Kuhangalaka ka vanhu na ku andza ka nhlayo yavona  kavanyete mbangu na swimilana kuhlanganisa na swiharhi switala emisaveni. Ku humelala ka vanhu ku suka eka mabyongo ya vona lamakulu lama endleke leswaku vaswikota ku anakanya mianakanyo leyi rharhanganeke, tindzimi, kuthlanthla swiphiqo, ku vumba rixaka na ndhzavuko hi kuya hi ku ringisa van'wana. Vanhu vana switirhisiwa swotala leswi va switirhisaka kutlula swiharhi, naswona hi vona ntsena vakotaka ku tshivela ndzilo no sweka swakudya swa vona, nakambe hivona ntsena va ambalaka swi ambalo vathlela va tumbuluxa no tirhisa thekinoloji na vutshila.
Vanhu vana vuswikoti lebyi kulu byo tirhisa mimfungo ku hundzisa marungula (tani hi ririmi na vutshila) leswaku vatiphofula na avelana miehleketo, naswona vathlela va ti hlawula hi swiyenge leswi ngana xikongomela xokarhi. Vanhu va tumbuluxe swiyimiso swa mahanyele leswi rharhanganeke leswi akiwaka hi mintlawa leyi tirhisanaka kumbe leyi luthanaka, kusukela eka ndyangu, vuxaka na politiki. kunavela vutivi na ku navela kutwisisa na hlohlotela mbangu naswona vathlela va navela ku kongomisa swiendlakalo, swi tumbuluxe vutivi bya Sayensi, Filosofi, swiyilana na man'wana marhavi ya vutivi.
Hambi leswi vutomi bya vanhu vo tala abyi titshega eka vuhloti na mintlawa ya vavalangi,   nhlayo leyikulaka ya vanhu yi sungule to tihanyisa hi Vurimi na Swifuwo, kwalomu ka 10,000 wa malembe lamahundzeke,  naswova leswi va endle leswaku va kota ku simeka nhluvuko. Mintlawa leyi ya va aka tiko yi yemahlweni yi ndlandlamuka leswi endleke leswaku yi simeka mfumo, vukhongeri na ndhzavuko emisaveni hinkwayo, hiku endla tano swi hlanganisa vanhu hi miganga leswaku va aka matiko na mimfumo. Nhluvuko lowu tisiweke hi ta sayensi na vutshunguri eka malembe-xidzana ya khume-nkaye (19) na makume-mbirhi (20), swi tise tithekinoloji ta mafurha ya mimovha na ku antswisiwa ka swa tarihanyo, leswi endleke nhlayo ya vanhu yikula hirivilo leri kulu. Hi lembe ra 2014, nhlayo ya vanhu ya misava hikwayo ayi ringanisawa kwalomu ka 7.2 watibhiliyoni na kutlula.
Jarimani
Jarimani a tiko ra Yuropa. Capital is Berlin.
Ririmi
Tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni hinkwayo tihlayiwa kwalomu ka magidi-nthlanu (5,000) kuya eka magidi-nkombo (7,000). Hambi swiritano, nhlayo leyi yinga hambana hikuya hi ku hlawula exikarhi xa tindzimi na tindzin'wana leti humaka eka tindzimi naswona ti yelana. Tindzimi ta ndhavuko tavulavuriwa naswona tithlela ti fungiwa, hambiswiritano swakoteka to hundzuluxa ririmi riyisiwa eka tindlela tin'wana to hundzisa marungula tani hi swifaniso kumbe brayili, kumbe noti. Hikuya himalangutele ya munhu, nhlamuselo ya ririmi yinga hlanganisa na vuswikoti byo dyondza no tirhisa maendlelo yo hundzisa marungula kumbe kuvulavula exikarhi ka vanhu. Tindzimi hiknwato to tisimekiwa eka ndlela yo hlanganisa mifungo na nhlamuselo yokarhi. Tindzimi kuhlanganisa na ririmi ra mavoko, ti fuma ndlela leyi marito ma hleriwaka hayona kuvumba swivulwa kumbe marungula.
Tindzimi ta vanhu tina tinhlamuselo ta migingiriko, kuvuyelela na vundhzawu naswona ti titshege eka vanhu lava tivulavulaka na lava ti dyondzaka. Ndlela leyi ririmi leri vulavuriwaka hi vanhu ri hleriweke hayona ri hlanganisa swivulwa swo tala ngopfu kutlula leswisinga kona eka tindzimi ta swiharhi. Ku ehleketiwa leswaku ririmi ringava risungerile loko vanhu vakhale va sungula ku antswisa tindlela ta vona to hundziselana marungula, naswona vasungula ku vhumba mihleketo na swikongomelo swa van'wana. Kuhluvuka loku kungava ku hatlane na ku kula ka mabyongo naswona ku anerisa xilaveko xa kuhanya swin'we tani hi rixaka. Vanhu vadyondza kuvulavula hi ku ringisa van'wana loko vahari vana, naswona tincece hakanyingi tidyondza kuvulavula loku twalaka loko tiri namalembe manharhu hivukhale. Ririmi i rankoka ngopfu eka mahanyele ya vanhu, hikwalaho ehenhleni ka ku tirhisiwa kuvulavula, rithlela ri tirha kuhlawulekisa vanhu hirixaka naswona rithlela ritirhisiwa ku hungasa.
Ririmi rakula naswona rithlela ti anama hikuhundza ka nkarhi, naswona matimu ya ku cinca ka ririmi manga landzeleriwa hiku ringanisa tindzimi leti vulavulriwaka namunthla na takhale, leswaku ku twisisiwa swiyenge leswi tindzimi ti akiweke no kurisiwa eka swona. Nxaxamelo wa tindzimi leti humaka eka ririmi rokarhi wuvitiwa ndyangu wa ririmi. Ndyangu wa Indo-Yuropa hiwona lowu nga na tindzimi leti vulavuriwaka ngopfu naswona wuhlanganisa Xinghezi, Xirhaxiya na xi Hindi; Ndyangu wa Sino-Tibhethi wuhlanganisa xiMandarini an tindzimi tin'wana ta xiChayina na Xitibhethi; Ndyangu wa Afro-Axiya wu hlanganisa XiArabhu, XiSomali na Xiheveru; Tindzimi ta Vanhu va nkava wa Afrika ti hlanganisa XiSwahili, Xizulu na madzana ya tindzimi leti vulavuriwa e Afrika; Kasi Ndyangu wa Malayi-Polinexiya wuhlanganisa Xi-Indonexiya, XiMaleyi, XiTagalo na madzana ya tindzimi leti vulavuriwaka e Phasifiki; Ndyangu wa Dravidiyani wona wuhlanganisa Xithamili na XiThelugu. Van'wa tidyondzo va vhumba leswaku kwalomu ka 50% ku ya eka 90% ya tindzimi leti a tivulavuriwa ekusunguleni ka lembe xidzana ra makume-mbirhi-n'we (21) manga manyamalarile hi lembe ra 2100.
Curitiba
Curitiba (kuɾi'tibɐ), Southern Brazil, South America.
Misava
Misava (mfungho: ; Hixigriki : Γαῖα Gaia,<span data-sourceid="cite_ref-30" class="mw-ref" id="cxcite_ref-30" rel="dc:references" contenteditable="false"> [n 6]  <span data-sourceid="cite_ref-30" class="mw-ref" id="cxcite_ref-30" rel="dc:references" contenteditable="false"> kumbe hixilatini: Terra ) i planeti ya vunharhu kusuka edyambyini, naswona hiyona leyi kulu eka tiplaneti ta mune letingana sava na maribye naswona hiyona ntsena planeti leyi tiveka yikota kuhlayisa vutomi.
Hikuya hi vulavisisi bya rhadiyo, misava yingava yitumbulukile kwalomu ka 4.54 wa tibhiliyoni ta malembe lamahundzeke. Eka ndhendzeleko wun'wa eka dyambu, misava viva yirhendzeleke hiyoxe kwalomu ka masiku ya 365.26.
Kwalomu ka 71 watiphesenti ta misava imati, kasi matiko-nkulu na swihlala swi helerisa misava.
Vuxaka exikarhi ka mpfhuka exikarhi ka misava na dyambu, naswihlawulekisi swa misava swiendla leswaku misava yikota kuhlayisa vutomi. kuna kwalomu ka 10 kuya ka 14 wa timiliyoni ta swivumbiwa leswi hanyaka laha emisaveni, naswoona kuna vanhu lava ringanaka kwalomu ka 7.3 wa tibiliyoni. Kuna matiku ya kwalomu ka madzana-mbirhi na makume nharhu (320) laha emisaveni.
Portal:History
<div style="">
Matimu i nhlamuselo wa swi endlakalo leswi hundzeke, mintlawa ya vanhu na minhluvuko. Vito history ri suka e ka Xigiriki historia, "bulo ra leswi vutisiweke" na swona ri fambelana na riviti ra Xinghezi leringe story. yi vula leswaku "Ta matimu hi ku angarhela i swendlakalo hinkwaso leswi hundzeke, kungari vutomi bya vanhu ntsena, kambe naswiendlakalo swa misava. hnkwaswo leswi cincaka; hikwalaho, mbangu hinkwawo wuna matimu yawona."
Hlaya leswi engetelekeke...
Fukuzana
Fukuzana i vuvabyi lebyi hlaselaka no hombolokisa swiaki swa miri naswona byithlela byi hangalakela eka swirho swin'wana swa miri. Ahi marhumba hinkwawo yalendzeni lama vangiwaka hi vuvabyi bya fukuzana, naswona marhumba lama khumbekeke ama hangalakeli eka swirho swin'wana. Swikombiso swin'wana swa vuvabyi lebyi swihlanganisa kupfelela ka rhanga emirini, ku huma mongolo, kukhohlola loku nga heriki, ku ondza loku nga hlamuselekiku na ku chuluka. Hambileswi swikombiso leswi swingava swihlavutela vuvabyi bya Fukuzana, swinga thlela swi komba mavabyi man'wana. Kuna mixaka ya kutlula dzana, ya vuvabyi bya Fukuzana.
Ithali
Ithali a tiko ra Yuropa.
Joni
Joni, rithlela ritiviwa hi ra Jozi, kumbe "Doroba ra nsuku", i doroba leri kulukumba etikweni ra Afrika Dzonga, naswona i rin'wana ra madoroba ya khume-nthlanu lama kulukumba e misaveni. Joni i doroba-nkulu rithlela ri va ntsindza wa xifundza xa Gauteng, kunga xifundza lexi fumeke ngopfu e Afrika-Dzonga. Joni rithlela riva vutshamo bya Huvo-nkulu ya vumbiwa, kunga huvo ya le henhla-henhla ya tiko ra Afrika Dzonga. Tikomponi to tala ta le Afrika Dzonga ku hlanganisa na tibangi ti na ti ofisi-nkulu ta tona e Joni. Doroba leri ri kumeka eka xitshabyana xa Witwatersrand lexi ngalo moo! hi swicelwa na nxaviso wa nsuku na dayimani. Doroba leri akuri rin'we ra madoroba la ma rhurheleke xidlodlo xa misava xa FIFA xa lembe ra 2010.
Doroba-nkulu leri i ri'wana ra madoroba-nkulu ya misava hi laha ri xaxametiweke ha kona hi Nhlangano ya Vulavisisi hi ta kuhangalaka ka mabindzu na Madoroba ya Misava Hinkwayo. Hi 2019, vaaki va doroba ra Joni a va ri 5,635,127, leswi endleke leswaku doroba leri ri va doroba lerikulu eAfrika Dzonga. Hi lembe rero, nhlayo ya vaaki va le madorobeni ya le Joni yi vekiwe eka 8,000,000. Vundzhawu bya doroba (1645 km2) byi aname ngopfu loko byi ringanisiwa ni bya madoroba man'wana lamakulu, lama endlaka nhlayo leyi ringaniseriweke ya ku tlimbana ka vaaka - tiko va 2,365 eka swikwere - khilomitara (6,120/sq mi).
Doroba leri ri simekiwe hi 1886 endzhaku ka loko ku kumiwe nsuku endzhawini leyi a yi ri purasi. Hikwalaho ka mphakelo lowukulu wa nsuku lowu kumiweke etlhelo ka Witwatersrand, ku nga si hela malembe ya khume, vaaka-tiko a va andze va fika eka 100,000.
Sung Jae-gi
Sung Jae-gi(Korea:성재기, china:成在基, Ndzhati 11 1967 - Mawuwani 26 2013 ), i khale ka Human right activists yo Civil right activists, liberalism philosophers ya Korea Dzonga. hi found wa Association of Korean Male(남성연대 男性連帶).
Joni
Doroba leri hambaneke ku sukela eku heleni ka va - 1970 ku fikela hi 1994, kunga Soweto leri sweswi ri nga xiyenge xa Joni. Eku sunguleni a ku ri ni ndhawu leyi vanhu va le Afrika a va tshama eka yona, leyi eka yona a ku tshama vatirhi vo tala va le Afrika lava humaka emugodini wa nsuku. Hambileswi eku heteleleni Soweto yi hlanganisiweke e hansi ka doroba ra Joni, kambe se a ku tshama vantima, lava a va nga pfumeleriwi ku tshama le Joni. Lenaxiya ixidorobana lexi ngana vanhu vo tala va le Afrika Dzonga lava vulavulaka Xinghezi lava humaka eIndiya. Tindhawu leti a ti tiviwa tanihi tindhawu ta vanhu vantima hi ku pfumelelana ni milawu ya xihlawuhlawu ya hulumendhe ya Afrika Dzonga.
Swivongo swa Xitsonga
<div style="">
Alfred Bitini Xuma
Ndhzaka
Endhzaku ka ku lova kakwe, nhundzu ya tibuku ta yena yi nyikeriwe layiburari yale Orland East hi nsati wakwe Madie Hall Xuma. Layiburari hi yona yo sungula ku akiwa hi xikongomelo xova layiburari e Soweto.
Armenia
i tiko ra Axiya.
Austria
Austria a tiko ra Yuropa.
Matimba Elliot Miyambo
Matimba Elliot Miyambo (1984) i mutsari wa tibuku, vutlhokovetseri, mitlangu ya tiyetarha, mitlangu ya swiyanimoya ni ya thelevhixini. Hi lembe ra 2007 i khomile xiyimo xa ndzhangelo eka vutsari bya tlangu wa xiyanimoya(phofula express yourself competition 2007), enzhaku ka swona, uthlele a tsala tlangu wa xiyanimoya lowu wunga haxiwa emoyeni eka SAFM hi lembe ra 2011.
Miyambo i n'wana wa vumbirhi wa Hasani na Martha Miyambo, u velekiwile emugangeni wa ka Makahlule hi lembe ra 1984. Miyambo u thwasele tidyondzo ta vu dyondzisi e Yunivhesiti ya Venda.
Vutsari
Miyambo u tsarile "Fihlo Wa Swiyila" kunga tsalwa ra vutlhokovetseri, naswona tsalwa leri ri humelerisiwe no gandlisiwa hi va Via Afrika hi lembe ra 2019.
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan (1911-2004) 40th Presiden de United States (1981-1989).
Byala bya Xitsonga
Xikongomelo xin’wana hi byalwa lebyi a byi nwiwa a ku ri ku endlela leswaku ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vakulukumba hikuva byalwa munhu a nga ta nwa a ri yexe naswona a byi nga xavisiwi. Byalwa bya xintu a byi swekiwa byi yisiwa na le vukosini laha vanhu va tiko a va vitaniwa va ya nwa mahala. Leswi na swona a swi vumba vuxaka lebyinene exikarhi ka hosi na vanhu va yona. Vukanyi na byona a byi endliwa laha vakulukumba a va rhambana hi mindyangu yo hambanahambana va ya nwa. Na kona evukanyini a ku hambananga na le byalweni hikuva a ku yimbeleriwa, ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa. Loko makanyi ya sungula ku tshana a ya rhwaleriwa kutani ku endliwa vukanyi. Vukanyi a byi sungula hi ku yisiwa evukosini ku ya luva hosi byi nga si nwiwa emindyangwini.
Byala bya Xintu
Tani hileswi Vatsonga na vona va nga rin’wana ra tinxaka ta vantima lava kumekaka laha Afrika-Dzonga, va swi kotile na vona ku fana na tinxaka tin’wana hi ku titshulela swakunwa swo hambanahambana leswaku va kota ku timula torha loko va hlanganile eka mitirho yo hambanahambana ya ndhavuko wa vona. Vatsonga va titshulele tinxaka to hambanahambana ta mabyalwa ya xintu ku fana na:
Nxaxamelo lowu awu helelanga.
Almazán
Almazán i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spaniya. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2004 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 5,755.
Cornelius Tennyson Daniel Marivate
Cornelius Tennyson Daniel Marivate (kumbe C.T.D Marivate) ( 1927-2020 ), i phurofesa loyi a yeke eku wiseni wa le Yunivhesithi ya Afrika-Dzonga(UNISA). A a ri eka Ndzawulo yaTindzimi ta Vantima laha a dyondziseke machudeni ya Xitsonga lava a va dyondza ririmi leri eYunivhesithi. U kandziyisile ntlangu wo koma wa Jim Xilovekelo hi lembe ra 1965, loko a ha ri muleteri wa Xitsonga eUNISA. Marivate u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata huma penceni.
Vutsari na vuhundzuluxi
Nkulukumba Marivate u tsarile tibuku to hlaya, kuhlanganisa na:
Nghunghunyana
Hosi Mdungazwe Nghunghunyana Nxumalo (ca 1850 - † 26 N'wendzamhala 1906), a kuri hosi ya mfumo wa le kaGaza( e mozambhiki) laha a fumeke kusukela hi lembe ra 1884 kuya e ka lembe ra 1895. Mdungazwe i hosana ya muti wa ka Dlamini. Nghonyama ya Gaza (tani hi leswi a a tivewa ha kona) yi yi kote ku tiyisa mfumo wa kaGaza, hi ku tirhisa mano na vutsila bya vuthu rakwe ra nyimpi nkarhi wo ringana malembe yo tlulanyana makume nkombo-nthlanu (75) a nga si khotsiwa hi ka ntsikelelo wa maphutukezi.
Kutani eku heteleleni u hluriwile, naswona u bohiwile a yisiwa e tikweni ra maphutukezi e ntsindza wa kona kunga Lisbon. U tekiwe na vasati vakwe va nkombo; n'wana, malume wakwe na swirho swin'wana swa vuthu rakwe. Endzhaku ko tshama xinkadyana e lisbon, u rhurhiseriwe e xihlaleni xa Azore, laha a tshameke kona kufikela loko a khinsama ra makumu endzhaku ka malembe ya khume-nw'e a ri mubohiwa e azore.
Kutswariwa na rixaka
Mdungazwe kumbe Mudungazi loyi a tlakuseriwe e xiluvelweni xa vukosi bya le kaGaza hi lembe ra 1884, u tswariwile e vukosini hi lembe ra 1850 kun'wana e xikarhi ka nambu wa Zambhezi na nambu wa Nkomati, naswona swinga endleka leswaku u tswaleriwe kunwana kusuhi na ribuwa ra Limpopo laha ntsindza wa mfumo wale kaGaza a wu simekiwe kona.
Mdungazi i n'wana wa Hosi Mzila Nxumalo (loyi a fumeke kusukela hi lembe ra 1861 kuya e ka lembe ra 1884) na Yosiwo, loyi a tshuriweke vito ra Umpebekecana endzhaku ka rifu rakwe. Kokwa wakwe a a ri n'wana wa Hosi Soshangane Manukosi Nxumalo, murhangheri wa Vangoni lava va tsutsumeke nyimpi e tikweni ra kaZulu hi nkarhi wa Matiwana(Kumbe Mfecane), naswona a aka mfumo wa le kaGaza.
Malembe ya vunthswa (1850-1864)
Mdungazwe u kule enkarhini lowu madzolonga na ku chava a ku hlasele tiko hinkwaru. Kokwa wakwe Manukosi a a ha ku rhurhela en'walungu wa tiko ku suka etikweni ra kaZulu, a a rhangele vuthu leri chavekaka ra Vangoni ( Va-angune kumbe Vatuwa hikuya hi maphutukezi) hinkarhi wa tinyimpi ta mpisana kwalomu ka lembe ra 1820. Manukosi u simeke mfumo wa le kaGaza (Vito ra Kokwa wakwe Gaza), lowu a wu aname hi 56 000 km² naswona u lange muganga wa Chayimeti tani hi ntsindza wa mfumo.
Hi xona xiyimo lexi Mdungazi loyi a a tava Nghunghunyani Nghonyama ya Gaza a tswaleriweke e hansi ka xona, n'wana wa Hosi Mzila waka Nxumalo, Hosana ya muti wa ka Dlamini. U kule a dyondza nyimpi naswona a a hoxa xandla eka tinyimpi leti ntsongo to ndlandlamuxa mfumo leti a ti lulamisiwa hi kokwa wakwe, ndzhaku tata wakwe lembe ni lembe. Nghunghunyani a a akekele kulwa, naswona a nga hlwelanga ku twisisa ndlela ya nyimpi leyi sunguriweke hi kokwa wakwe Manukosi na Hosi Shaka.
Mfumo wa Hosi Mzila (1864-1884)
Endzhaku ka ku khinsama ka Soshangane ra makumu, ku sung ule nyimpi yo lwela vukosi e xikarhi ka Mawewe na Mzila, naswona hambi leswi Manukosi a a lange Mzila tani hi mudyandzhaka wa yena, Mawewe u tekile vukosi. Mzila u hlurile makwavo hi ku pfuniwa hi maphutukezi hi lembe ra 1864 naswona u sungurile ku kurisa vukosi bya kwe e mfun'weni hinkwawo wa tiko ra le ka Gaza.
Hi nkarhi lowu, Mdungazwe a a sungula ku tolovela ehubyeni ya Mzila. Loko tata wa kwe a khinsama ra makumu, Mafemani a ari yena mudyanzhaka tani hi leswi mana wakwe a kuri yena Nsati-nkulu (Nkosikazi), kambe Mdungazi u sungele nyimpi yo lwela vukosi naswona u dlayile mafemani leswaku a kuma xiluvelo xa vukosi bya le kaGaza. Leswi swi bohe Hanyani na Mafabazi leswaku va ya e vuchavela-hwahwa.
Hikwalaho hi lembe ra 1884, Mdungazwe u hlambanyisiwe tani hi mufumi wa le kaGaza naswona a ti tshula vito ra Nghunghunyana n'wana wa Mzila wa ka Nxumalo Nghonyama ya Gaza.
Hosi Nghunghunyana (1884 -1895)
U ku sunguleni ka ku fuma kakwe, mfumo wa le kaGaza a nase wu ndlandlamuke kufikela kwalomu ka 90 000 km² hi ku anama naswona a wuri na va aka tiko va kwalomu ka nthanu wa madzana-dzana ( 500 000 ). Nghunghunyani a rhurherise ntsindza wa mfumo wakwe ku suka e Chayimeti naswona a wusimeka e Mandhlakazi (Manjacaze) hi rona lembe rero.
A ri na ma lembe ya makume-nharhu mune (34), u sungule ku fuma e nkarhini lowu kotlaneke na ntsombano wa le Berlin ( Hi 15 Nhlangula (October) 1884 ku ya ka 26 Nhlangula 1885 ) laha Afrika yi aviweke hi matiko lamakulu ya Yuropa. Xikan'we-kan'we huvo ya hosi nghunghunyani yi rhumerile pfhumba hi n'hweti ya Sunguti e ka muyimeri wa mfumo wa ma phutukezi e dorobeni ra ka Xiluvani, leswaku va yisa nyiko ya vunghana no tivisa mufumi lontshwa.
Murhangeri wa rhavi Agostinho Coelho e ka Xiluvani narona ri hlamule hi ku rhumela muyimeri wa rona eka huvo ya nghunghunyana e xikarhi ka lembe ra 1885. Muyimeri loyi a langiweke a ku ri Casaleiro Jose de Alegria Rodrigues, loyi a hatleke a xiximeka e hubyeni leyi. Ku hlawuriwa ka Casaleiro ku haxe mbewu ya makwanga e xikarhi ka vayimeri va maphutukezi lava a va ri eka xiluvani, naswona leswi swi vange ma dzolonga lama landzeleke.
Casaleiro u nyikiwe ntirho wo tsundzuxa hosi nghunghunyana hi ta ntwanano wa lembe ra 1861 lowu a wu ri kona e xikarhi ka Maputukezi na tata wa kwe Hosi Mzila wa ka Nxumalo, lowu a nase a wu rivariwile. Nghunghunyana u pfumerile ntwanano wolowo ivi ku vumbiwa phfumba ra vukosi leswaku ri ya yimela Hosi Nghunghunyana (Hikwalaho kaswiyilana leswi a swi sivela vanhu vale vukosini ku tluta lwandle) hale ka malwadle e tikweni ra Maphutukezi, e mahlweni ka Hosi Louis wosungula. Pfhumba leri a ri akiwa hi vavanuna vambirhi lava a vari e hubweni ya Hosi Nghunghunyana, kunga Mathanda-Konke (60 wamalembe hi vu khale) na Maphinda (60 wamalembe hi vu khale). Pfhumba leri ri fike eDorobeni ra Lisbon naswona vahlangana na Hoi hi 18 September 1885.
Sw'ambalo swa Vatsonga
Maambalelo ya ndhavuko wa Vatsonga awu hambanisa sw'ambalo swa vavanuna na swa vavasati, naswona akutirhisiwa swilo leswi aswi kumeka eka ntumbuluko.
Vavanuna a va ambala madzovo ya swihari, ngopfu ngopfu madzovo ya swimbutana hikuva a va fuwile. A va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni ya le ndzhaku, njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile. Handle ka tinjhovo, vavanuna a va boha njhindzu (nceka wa  ntima) eswisutini va tlhela va gwarela. Emirini a va nga ambali nchumu, etinhlokweni a va ambala mibodi, Emilengeni a va ambala mamphaxana lama endliweke hi madzovo ya tihomu.
Vavasati va Vatsonga va ambala ndhindhani, dovani kumbe nguvu. Emirini a va mbala swikipa, tiyele, swikatawa na swihakaboyi swo hambana  hambana endzeni ka minceka leyi. Etinhlokweni a va boha maduku kumbe vuhlalu va tlhela va ambala madeha ya le mavokweni.
Nghunghunyana
Hosi Nghunghunyana (1884 -1895)
Hambileswi pfhumba leri ari kanakanisa e mahlweni ka huvo ya Hosi Louis, vasayinile ntwanano wa vunghana e xikarhi ka Hosi Nghunghunyana wa mfumo wa le kaGaza na Hosi Louis wosungula wa mfumo wa maphutukezi hi siku ra 12 October?? 1885, leswi kandziyisiweke eka Gazzete ya xifundza xa Mozambhiki hi siku ra 9 Sunguti 1886.
Ntwanano a wu tiyisekisa vukona bya maphutukezi e tikweni ra mfumo wa le kaGaza nawona wu pfumelela ku famba-famba na ku fambisa mabindzu, hi hala thlelo wu nyika hoi nghunghunyani mfanelo ya ku rhangela ntlawa wa vumbhirhi wa vuthu ra maphutukezi naswona yena navuthu rakwe va nyikiwa Unifomo ya mavuthu ya maphutukezi. Ntwanano lowu a wu amukeriwanga kahle hikwalaho ka ku kanakanisa ka pfhumba leri rhumeriweke na nhlohlotelo lowu Casaleiro a a hleketeriwa ku va nawona.
Pfhumba ra vumbirhi ri rhumiwile hi hosi nghunghunyani kuya e ka hosi Louis wo sungula hi lembe ra 1887, laha ku rhumiweke N'Tonga wa yindlu ya Mandlakazi na Udaka wa yindlu ya Udengo. pfhumba leri ri antswine ngopfu ku tlula lero sungula. Ri amukeriwe Hi Hosi Louis na nghamu yakwe, naswona va memeriwe eka rendzo ra ximfumo ro hlahluva mavuthu na swibalesa swa mfumo.
Hambiswiritano xiboho xa ntsombano wa Berlin wo aviwa ka Afrika xi vule leswaku maphutukezi a ma boheka ku tiyisisa vukolongi bya mfumo wa vona e mozambhiki. Nghunghunyana u sungule ku xunghetiwa hi vafiki lava kunga maphutukezi na maghezi tanihileswi a a swivona leswaku va lwetana hi ku lava ku lawula tiko ra yena. leswi swi sungule ku byala mano yobiha hi huvo ya yena na hi vamakwavo lava a va rile vuchavela-whawha.
Adradas
Adradas i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spaniya. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2017 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 48.
Vuswa
Vuswa kumbe Vuswa bya mavele iswakudya swa ndhavuko leswi swekiwaka hikutirhisa mavele yo gayiwa (kumbe mugayo) naswona hiswona swakudya xidzi swa vantima lava kumekaka e dzongeni ra tinko-nkulu ra Afrika. Kuna tinxaka ta vuswa kuhlanganisa vuswa byo olova, byo tiya, byo dzunga na swin'wana.
Etindzhawini ta n 'walungu wa Afrika Dzonga, vuswa byidyiwa tani hi swakudya swa ku fihlula, laha vabyi vhuvaka na masi, botere na chukela. Vuswa hakanyingi byi dyiwa na nyama na muthotho wa tamiti. Tinxaka tin'wana ti rhandza vuswa byo hlanhlekela lebyi vuriwaka Phuthu.
Alentisque
Alentisque i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spaniya. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2017 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 33.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro, Brazil, Amerikha-Dzonga.
Comoros
Comoros i tiko ra Afrika.
Mukhuhlwana
Mukhuhlwana, ivuvabyi lebyi tlulelanaka lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa influenza. Swikombiso swa hambana hambana, kambe swihlanganisa: kuhisa ka miri, nchuluko wa marhimila, kavava ka minkolo, kuvava ka misiha, kuvava ka nhloko, kukhohlola, na ku karhala ka miri. Swikombiso leswi swi sungula endzaku ka masiku mambirhi yo tluleriwa naswona swingaha gonya kufikela ku hela vhiki. Kukhohlola kona kunga ha gonya maviki mabirhi ni kutlula. Eka vana swikombiso swi katsa nsululwana na ku hlanta. Mavabyi man'wana lama nyanyisiwaka hi mukhuhlwana mahlanganisa Nyumoniya, Mavabyi ya kupfaleka ka tinhompfu, Vuvabyi bya Xifuva kumbe vuvabyi bya mbilu.
Kuna minxaka yinharhu ya xitsongwatsongwana kunga Muxaka wa A, B, na muxaka wa C. Hakanyingi, xitsongwatsongwana lexi xi hangalaka na moya loko munhu a khohlola kumbe ku etshemula. Leswi swi endleka eka mpfhuka wutsongo. Xitsongwatsongwana lexi xinga thlela xi hangalasiwa hi ku khumba swilo leswi tluleriweke ivi ukhumba nomo kumbe matihlo. Munhu anga hangalasa xitsongwatsongwana lexi nahambi loko swikombiso swinga si humelela. Xitsongwantsongwana lexi xinga tiyisekisiwa hi ku kambela nkolo, xikhohlola, kumbe tinhompfu. Kuna minhlahluvo yo hambana hambana ya xihantla, kambe ndlela leyi tiyisekeke ya hlahluva vuvabyi lebyi ikutirhisa xikambelo xa polymerase lexi paluxaka xitsongwatsongwana lexi hi ku komba RNA yaxona.
Portal:Biography
<div style=""> Tsalwavutomi (Biography) (Ri suka eka Xigiriki, maviti bios (βιος), leswi vulaka 'vutomi', na graphein, leswi vulaka 'ku tsala') i xiyenge xa Vutsari kumbe Tifilimi lexi nyikelaka matimu lama heleleke hi swiendleko leswi hlawulekeke evuton'wini bya munhu loyi a tiviwaka swinene. Hambileswi matimu lawa ma nga ha vulavulaka hi marungula yo tumbuluxiwa (fiction) ya munhu, vito leri ri tirhisiwa ngopfu eka vanhu lava hanyeke/hanyaka. Ku hambana na mikomiso ya matimu ya vutomi bya munhu, lama fanaka na Vuxokoxoko bya munhu kumbe papilanhlavutelocurriculum vitae, Tsalwavutomi i rungula leri yaka emahlweni ri xiyisisa vumunhu, swihlawulekisi na xiyimo xa yena emugangeni lowu a hanyaka/hanyeke eka wona.
Mukhuhlwana
Kuhlamba mavoko, nkarhi ni nkarhi swi hunguta ntlulelo wa xitsongwatsongwana tani hileswi xisibhi xi dlayaka xitsongwatsongwana lexi. Ku ambala lapi leyi savaka tinhompfu na nomo, naswona swa pfuna. Nthlavelo wa mukhuhlwana lembe na lembe wa bumabumeriwa hi nhlangano wa ta rihanyo wa misava. Nthlavelo lowu hakanyingi wa tirha eka minxaka yinharhu kumbe mune ya xitsongwatsongwana xa mukhuhlwana. Hambiswiritano, awu bumabumeriwi eka vanhu lavangana rihanyo lerinene, naswona ku hava mpfuno eka vanhu lava ngana mavabyi man'wana yo yelana.
Portal:Biography
Hlaya leswi engetelekeke...
<div style="">
Mukhuhlwana
Mukhuhlwana wa hangalaka lembe na lembe, naswona wu vangela kwalomu ka nthlanu wa timiliyoni ta swiviko ku hlanganisa na 250,000 kya eka 500,000 wa mafu. En'walungwinin na ledzongeni ra misava, kuhangalaka ka mukhuhlwana ku endleka hi nguva ya xixika. Vana na vanhu lava pfumalaka rihanyo lerinene, hivona lava talaka kufa hikwalaho ka vuvabyi lebyi. Eka malembe xidzana ya vu 20, kuve na mintungu yinharhu ya mukhuhlwana: Mukhuhlwana wa Xipaniya hi 1918 (~50 wa timiliyoni ta mafu), Mukhuhlwana wa Axiya hi 1957 (Timiliyoni timbirhi ta mafu), na Mukhuhlwana wa Hong Kong hi 1968 (Miliyoni yin'we ya mafu). Nhlangano wa swa Rihanyo wa matiko, wu tivise ntungu wa Mukhuhlwana wa A/H1N1 hi Khotavuxika bya 2009. Mukhuhlwana wunga tlulela swiharhi swin'wana, kuhlanganisa na tinguluve, tihanci na tinyenyana.
Makamu
Muti waka Makamu i muti lowu vulavulaka Xitsonga, naswona iva ndyangu wa Shikweni, Ngamba, Hlomani, Twala ,Manyongotela
Xithopo xa muti
''Makamu... '' <BR> N'wina vo chava ku tsongola swava nwani... <BR> N'wina vo natswa munyu mithlela...
Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Makamu loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Makamu, va hlayiwa eka rhavi ra Va Djonga va Vahlavi e ka rixaka ra Vatsonga.
Azerbaijan
i tiko ra Axiya.
Mintsaho
<references group="lower-alpha"/>
Berlanga de Duero
Berlanga de Duero i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 1,080.
Barcones
Barcones i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 35.
Washington, DC
Washington, D.C. is the capital city of the United States of America.
Sudan-Dzonga
Sudan Dzonga i tiko ra Afrika.
Maluleke
Va ka Maluleke i Vatsonga, Van’wanati. I vantukulu va Malenga wa Hosinkulu Gunyule. A va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le Nyambani (Inhambane), na le kusuhi na nambu lowukulu va nge N’wampfhukwe. Va sukile eManjakazi Mozambique na hosi Malenga hi vo 1640 va luleka va ta eN'walungu (ka nambu wa Limpopo), kambe van'wani va sala e Xai-Xai, Manjakazi na le ka Makwakwa, va tshama va longoloka na nambu wa Limpopo va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo, madzovo, malapi, mbewu ya mihandzu, na switirhisiwa swa risinda.
Centenera de Andaluz
Centenera de Andaluz i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 25.
Barca
Barca i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 113.
Borjabad
Borjabad i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 49.
Maluleke
Xitlhokovetselo xa Muti
''Hi Van’wanati, hi va dyi va bhangu hina; Hi va ka nkala na visi bya yona; Va ka tindlopfu a ti luvani, ti luvana hi minxakwa; Va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo; Hi va ka xinyela-babeni hina; Hi va ka Xixangaxile xi kenda maxexo; Ntemelapi, Pajila! Va ka betsa ra matsala-tsala; Va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu; Va ka timamba a ti luvani, ti luvana hi mincila; Gunyule!
Mn’wanati!''
Lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swi tlhelela eka Malenga na tatana wakwe Gunyule. Van'wanati va ti themendela hi swiharhi leswi landzelaka:
-> Nkala (Vutlharhi) -> Ndlopfu (Matimba) -> Nghala (Ku hlota ni Vurhena)
Matimu ya muti
Kokwani kumbe tatana lonkulu va n'wu thopaka ngopfu eka xitlhokovetselo xa ndyangu i Xikandzaxive (van'wani va ri Xixangaxile).
Kambe matimu ya va ka Maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka Hosinkulu Gunyule, wa Xikandzaxive. Gunyule a ri hosinkulu ya Van'wanati xikanwe na Vacopi. Vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri "vaTonga" lava a va vulavula [[Xitonga] xa le Nyembani, Mozambique. Xitonga lexi xa le Mozambique xa yelana na lexi xa le Zambia, swo hambana ntsena hi laha xa le Zambia xi nga tekela swintsongo eka Xikalanga na Xishona. Namuntlha Van'wanati va vulavula Xitsonga xa le Afrika Dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi Xirhonga Xicopi, Xilenge, na Xitswa, xikan'we na tindzin'wana to hambana-hambana. Vito leri ra "Tonga" i ra khale ngopfu, va ka Maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza 1000, kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e Central Africa, laha marhavi ya va Beja Tonga ya nga hangalaka na Vudzonga bya Afrika, ku ta fika e Malawi, Zambia, na Mozambique.
Ku suka e Central Afrika hi vo 200AD, vaTonga (ku katsa Vacopi na Vanyembane) va fikile e Vuxa bya Mozambique laha va nge hi le Nyambane (Inhambane). Hi nkarhi wa vo 1400-1500 vaTonga na Vacopi va Nyembane va fikile laha va nga rhangeriwa hi vuhosinkulu bya Gunyule. Gunyule a ti vula "xinyela-babeni" hi kuva a nga chavanga ku nghena laha van'wani a va chava kuya siya thyaka. Loko a huma lahaya a ku eka vona "hi mina xinyela-babeni mina!".
Gunyule u velekile Malenga, loyi a nga suka na muti wakwe e Xayi-Xayi va lulekela e nambyeni wa N'wanati (Limpopo River) - vito ra "Maluleke" ri huma eka Malenga (ri vula ku longoloka ni ku rhula). Malenga u velekile Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Malenga na vuthu rakwe ri sukile hi tlhelo ra Manjakazi va siya va ka Makwakwa na Van'wanati lavan'wani. Vuthu ra Malenga a ri katsa na vana vakwe Muswana na Maxakadzi lava a va ri valwi va tinyimpi. Loko Malenga a longoloka na vuthu rakwe, va hlule vaaki lava va nga hlangana na vona. Muswana u dlawe enyimpini a karhi a lwa na Vanyayi hi nkarhi lowu tatana wa yena Malenga a ha hanya. Maxakadzi u tekile nsati eka Manganyi, ivi a suka na muti wakwe va ya tshama e Nyandweni, e Afrika Dzonga.
Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu na timhondzo. Va hangalakile hi ku famba ka malembe, van'wani va fikela eka Malamulele, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Va fike laha a va ti themendela ku "va macimba ya tihuku ya lema rihlelo" hikuva nyimpi ya vona a yi kota ku suka nkarhi wun'wani na wun'wani tani hi huku loko yi karhi yi famba.
Va ka Maluleke i vamakwavo na va ka Makwakwa, va ka Mabota, na va ka Mondlani. Va ka Makwakwa na Mondlani va salerile endzhaku e Manjakazi na Xai-Xai loko Malenga, Muswana, Ncelwa, na Maxakadzi va rhurhela e Afrika Dzonga. Va ka Makwakwa na Mondlani va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa Vacopi. Hi 1820 va ka Makwakwa va hluriwile e Nyimpini hi Vangoni va ka Ndwandwe, kambe Vangoni va tsandzekile ku hlula Vacopi hi kokwalano a va nga pfumeli ku rhangeriwa hi Vangoni va ka Gaza. Mbingwana a ri hosinkulu ya Vacopi, a veleka Xipenenyana. Xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya Nghunghunyane a va hlula e nyimpini ya Manjakazi hi tinyimpi ta 1895-1897.
Vacopi a va akile e Bileni, exikarhi ka Libombo na Nyembane. Vatswa va ka Sono vona a va akile e N’walungwini wa Nkolwana-Benjana, ku ya fika e Nkumeni. Loko va ka Maluleke va hambana na va ka Makwakwa, va ka Maluleke va lulame na Vhembe kusuhi na Limpopo River, va hlota tindlopfu, va fika amahlanganeni ya Vhembe na Rivubye. Va aka kona, e N’walungwini laha va nga akelana na va ka Mbhombhi na Valozyi (Valoyi/Baloyi), kutani va fuma tiko leri nga exikarhi ka Xingwedzi, Xirindzi, Vhembe, Nadaje, na Valdezia.
XIVONGO:
- Malenga u velekile Ncelwa (tata wa Mayeke), Muswana na Maxakadzi
Swakudya swa Vatsonga
Vatsonga vadya Swakudya swa xintu xavona, naswona vasweka hikutirhisa swilo swohambana hambana. Timanga, tundluwa na tinyawa titirhisiwa ngopfu ekusweka swakudya swavona leswi hlanganisaka miroho na swityulu swa nyama. Vuswa hi byona swakudya xidzi swa vatsonga/machangana. A ku swekiwa vuswa bya xibasa bya n`wahuva na bya makhaha. A ku xeviwa hi miroho yo hambana-hambana yo fana na tinhwembe, tinyawa, guxe, bangala, nkaka na swin`wana. Miroho a yi kandzeriwa hi timanga, rininga kumbe timongo. Xin`wana xixevo a ku ri maxonja, tinjiya, majeje, swidongodi ni tintshwa. A kudyiwa na swin`wana swakudya swofana na tihove, tshopi. Xingwhimbi, timanga na tindluwa.Vatsonga va tolovele kudya kanhurhu hisiku.
Maluleke
Matimu ya muti
Hi ndzhavuko wa Xitsonga, vuhosinkulu byi tekiwa hi n'wana wa nsati wo sungula. Ncelwa a ri wo sungula ku velekiwa kambe a nga velekiwanga hi nsati wo sungula. Muswana na Maxakazi hi vona lava nga velekiwa hi nsati wo sungula wa Malenga. Malenga a lavile ku nyika vuhosi eka Muswana kambe eka Maluleke a wu fane u rhanga u ti komba vurhangeri hi ku lwa tinyimpi. Muswana u fele e nyimpini a nga tswalanga vana. Kutani Malenga a rhuma Ncelwa ku ya lwa ni valala, kambe mana wa Ncelwa a ku ka yena: “U nga yi, u nga ta dlawa!”, Kutani Malenga a vutisa Maxakadzi a ku: “Wena u ri yini?”, Maxakadzi a ku: “ndzi ta ya”, kutani a ya a hlula Vanyayi, a fuma tiko. Malenga u hundze emisaveni kutani a lahliwa ekusuhi na nambu lowu wu vitaniwaka Pfukwe.
Swakudya swa Vatsonga
Vatsonga ava lulamisa swakudya swovona leswaku vaswi endla swidyeka. Ava tsema, kumbe kutshova miroho yavona leswaku yiringana ku virisiwa, ku hlanganisiwa yiva mithtotho na ku hunguela kumbe ku fomisa. Kasi swin'wana swakudya swo fana na timanga, aswi sungula hi ku omisiwa leswaku swita hlayisiwa nkarhi woleha. Loko swiringenene ku tirhisiwa, swakudya leswi omisiweke, aswi sungula hiku lovekiwa ematini yo kufumela leswaku swi ta olova, ivi swi swekiwa.
Maluleke
Matimu ya muti
- Maxakadzi u velekile Guyu, Dlhamani, Makahlule... -Guyu u velekile Mayimisi na Xihimu na vanwana..... -Mayimisi u veleke Maswingidzi.... -Maswingidzi u veleke Dzanda... -Dzanda u veleke Phatsameri... -Mphatsameri u veleke Mahosi, Msimeki, Nhlengani na Mhangeni -Mahosi u Veleke Risenga, Masenyana na vanwana...... -Risenga a veleka Salani, Mdun’wazi, Mkhayisi, Mkhacani, Gezani, Makhosani, Phahlela na vanwana... Mdun’wazi u veleke Sikheto, Mzamani, Musamanisi, Risimati na Magezi Sikheto u veleke Risenga na Mdun’wazi na vanwana..... -Mkhacani u veleke Mbhazima, Yingwani, Hasani, Nhlengani, Risenga, Salani, Gezani na vanwani.....
- Dlhamani u velekile Cuvuka, Xitanda, Nkuri na van'wani
- Nkuri u velekile Mhinga
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi vulavisisi bya ririmi na rixaka, Henri Junod u dyondze leswaku va ka Maluleke, va hlayiwa eka rhavi ra "Va N'walungu" eka rixaka ra Vatsonga (Tonga, Thonga).
Vukosi
Va ka Maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka 1500 loko va ha rhangeriwa hi tihosi ta vona to sungula ta le vutonga ("Vutonga" hi ririmi ra Xilenge swi vula "Vuxa"). Hi malembe ya ti 1500 vito na mfumu wa Maluleke a wu nga se va kona hi ku xivongo xa Maluleke xi sunguriwe hi Malenga, kutani va ka Maluleke a va ha tivitana Vatonga nakona a va ha fuma evutonga eka Ntemelapi na Pajila. Va ka Maluleke va tiveke ngopfu e Afrika Dzonga hi minkarhi ya 1630-1660 loko se va rhangela hi Hosinkulu Malenga na Maxakadzi tani hi leswi Maxakadzi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana-hambana ku fana na Valozyi, Vanyai, Balobedu, na Varhonga, hi ndlela ya ku vumba switirhisiwa na swilwi, ku hlota hi Vacopi, na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana-hambana. N'wana wakwe Dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatana wa yena va nga n'wu siya na swona, laha se vanghezi va nga va vitana ku i "Maluleke Dynasty" eka matsalwa yo hambana-hambana. Tonga i ndlela yinwani yovula ku Tsonga kufana na Maputu/Maputo ndlela yinwani yovula ku Maputsu kumbe Themba ndlela yinwani yovula ku tshemba na Vatwa ndlela yinwani yovula ku Vatswa, ko va ku hambana ka mavulavulelo kumbe ndzinwana. Mutonga i xithopo xa ka Maluleke va vuhosinkulu bya khale ngopfu. Vatonga lava nga tswala Vanyembane na Vacopi.
Van'wanati va na tihosi ivi va va na hosinkulu. Ndyangu na vuhosinkulu bya Van'wanati Maluleke byi famba hi ndlela leyi:
-
Xilungwa Mhinga II
|
Sunduza II
HMS Birkenhead
HMS Birkenhead akuri xikepe xa manghezi lexi rhwalaka masocha, naswona xin'werile hi 25 Nyenyenyani hi lembe ra 1852, ekusuhi na ribuwa ra Kapa (Cape Town) eAfrika-Dzonga. Kupone ntsena vanhu vo ringana 193 eka vanhu va 643 lava avari endzeni ka Xikepe lexi.
Maluleke
Vukosi
Maxawu
Nkhavi
Sunduza I
Mhinga I (u lovile hi 1883)
Xihala wa Mayeke (Malume wa ndyangu, a lo khomela vuhosi) (u hanye hi ti 1790s-1830s)
*Xitanda (a nga vangi na mudyandzhaka) (u hanye hi ti 1790s-1820s)
Guyu ─ *Dlhamani (va hanye hi ti 1740s-1800s)
Ncelwa ─ Muswana ─ *Maxakadzi (ti 1700s)
Malenga/Maluleke (ti 1600s
Gunyule/N’wanati Xixandza Mahlwehlwe (ti 1600s)
Escobosa de Almazán
Escobosa de Almazán i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 39.
Maluleke
Vukosi
Xixangaxile
E Afrika Dzonga, va ka Maluleke i tihosi eka tindhawu leti: Xikundu, Mhinga, Muyexe, Nhlaniki, Malamulele, Nkurhi, Xigalo, Makuleke, Mulamula, Valdezia, Mashawu na tin'wani. E Mozambique: Ka Matsilele ku fika ka Hosi Mapai. Na le Vudzonga-vuxa bya le Zimbabwe va na vuhosi.
Minkombo
Italic textBold text'''
Caltojar
Caltojar i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 97.
Frechilla de Almazán
Frechilla de Almazán i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Soria, Castile na León, e Spain. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 32.
Denmark
Denamark a tiko ra Yuropa.
Estonia
Estonia a tiko ra Yuropa.
Dzedzedze
Dzedzedze i vuvabyi lebyi khomaka vanhu na swiharhi swinwana, byi vangiwaka hi tinsuna leti ngana xitsongwatsongwana xa dzedzedze. Dzedzedze wu vanga swikombiso swofana na kuhisa ka miri, muzototo, kukarhala, kuhlanta na kuvava ka nhloko. Loko wunyanyile ngopfu, wunga thlela wu vanga nhlonge ya xitshopana, kutiluma, khoma kumbe rifu. Swikombiso swi tala ku vonakala endzhaku ka masiku ya 10 kuya eka 15 yo lumiwa hi tinsuna. Loko byinga tshunguriwanga kahle, byithlela byi hambeta nakambe endzhaku ka tin'wheti to hlaya. Eka lava vahaku hulukaka mavabyi lawa, kuthlela valumiwa swi tisa swikombiso swo antswanyana. Kusihalala loku kuya ku hunguteka loko munhu anga ha lumiwi hitinsuna eka enkarhi woleha.
Vuvabyi byi hundzisiwa hi nsuna ya xisati, naswona byi ngena hi marha ya nsuna maya engatini loku yiluma. Xitsongwatsongwana xiya exivindzini, laha xifikaka xikula no tswalana. Kuna minxaka ya nthlanu ya xitsongwatsongwana lexi vangaka vuvabyi lebyi naswona lebyi hundzelaka eka vanhu. Dzedzedze yihahluviwa hi ku kambela ngati, kumbe hi ku tirhisa murhi wa xisivela. Ndlela yo tirhisa DNA ku hlahluva vuvabyi lebyi, ya tiviwa kambe ayi tirhisiwi ngopfu hikuva ya durha.
Matimu ya Afrika
Matimu ya Afrika masungula hi ku tumbuluka ka swimun'wana swa khale (Homo Sapiens) e Vuxa bya Afrika, naswona maya emahlweni kufikela namunthla, tani hi swirhundzu swa matiko lama hluvukaka. Matimu lama tsariweke ya minhluvuko ya khale ma sungula eGibita (Leyi sunguleke tani hi xiphemu xa mfumo wa Khushi lowu nga wa khlale ngopfu ku nagsi tsarima matimmu), enzhaku ka wona ku vile na mfumo wa Nubiya, Saheli na Maghreb e rimhondzeni ra Afrika. Hi malembe ya le xikarhi, vukhongeri bya Vusurumani byi sungule ku ndlandlamuka kuya e vupela dyambu bya Arabhiya kuya e Gibhita naswona byi tsemakanya Mahgreb na Sahel. Swun'wana swa switikwana na mifumo ya nkarhi wa khale ku ngasi fika vukolonyi, swi hlanganisa na ndhzavuko wa va Nok, mfumo wa Mali, mfumo wa Songhai, mfumo wa Ashanti, mfumo wa Mossi, mfumo wa Mutapa, mfumo wa Mapungubye, mfumo wa Sine, mfumo wa Sennar, mfumo wa Saloum, mfumo wa Baoli, mfumo wa Khayori, mfumo wa Zimbabwe, mfumo wa Khongo, mfumo wa Kaabu, mfumo wa khale ka Khathage, mfumo wa Numidiya, Muritaniya, mfumo wa Aksumita, mfumo wa Ajurani na mfumo wa Adali.
Dzedzedze
Vuvabyi lebyi byinga siveriwa hi ku tirhisa swilwisani na switsongwatsongwani, ku pfala miri wa wena hi swiambalo, tinete ta tinsuna, na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona. Kuna mirhi yo tala yo sivela Dzedzedze eka vachaki lava yaka etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi. Hakanyingi murhi wa  sulfadoxine/pyrimethamine wa tirhisiwa eka tincece kumbe vavasati lava tikeke kutlula tin'weti tinharhu, etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi. Kuhava nthlavelo lowu tirhaka eka vuvabyi lebyi lowu tiviwaka. Vutshunguri lebyi khutaziwaka byi hlanganisa mpfangano wa mirhi yo tshungula ku katsa na artemisinin. Murhi wa vumbirhi wungava mefloquine, lumefantrine, kumbe sulfadoxine/pyrimethamine. Quinine kuhlanganisa na doxycycline yinga tirhisiwa loko artemisinin yiherile. Kuna swibumabumelo leswaku vuvabyi lebyi byi tiyisisiwa eka muvabyi, kungasitirhisiwa mirhu eka tindzawu leti vuvabyi lebyi byi tolovelekeke, leswaku ku siveriwa ntolovelo wa mirhi. Switsongwatsongwana swin'wana swi sungule ku tolovela mirhi yotala, hixikombiso chloroquine yitsandzeka ku dlaya xivungu xa P. falciparum lexi vangaku dzedzedze etindzhawini to tala, artemisinin yikumana na thlonthlo wo hetisa switsongwatsongwana etindzhawini tin'wana ta ledzongeni bya vuxa wa Axiya.
Vuvabyi lebyi byi hangalakile ematikweni yalexikarhi ya misava laha kuhisaka ngopfu. Matiko lawa mahlanganisa matiko yale Dzongeni bya Afrika, Axiya, na Amerika wale Dzongeni. Hi lembe ra 2015, akurina 296 wa timiliyoni ta swiviko swa vuvabyi lebyi emisaveni hinkwayo leswi vangeke kwalomu ka 731,000 wa mafu. Kwalomu ka 90% wa swiviko na mafu swi endleke e Afrika. Swiviko swa vuvabyi lebyi swi sungule ku chika hikwalomu ka 37% kusukela hi lembe ra 2000 kuya eka 2015, kambe hi lembe ra 2014 kuve na kutlakuka loko kulu laha kuveke na swiviko swa kwalomu ka 198 wa timiliyoni swa vuvabyi lebyi. Dzedzedze hakanyingi yi fambisana na vusiwana naswona yina nhlohlotelo eka nhluvuko wa ikhonomi hi kukongoma. E tikweni-nkulu ra Afrika, kulahleka kwalomu ka US$12 wa tibhiliyoni hikwalaho ka nstengo wa swa tarihanyo, ku tsandzeka ku tirha, na ku hunguteka ka vaendzi e tikweni.
Soshanghana
Hosi Soshanghana ka Zikode (Manukosi/Manukuza) (ca 1790 - † 11 Nhlangula 1859 ), a kuri hosi na musimeki wa mfumo wa Gaza, lowu emanembeleleni ya wona awu fuma ndzonga ra tiko ra Muzambhiki, kufikela eka nambu wa Limpopo. Soshanghana u fumile e Gaza kusukela hi lembe ra 1825 kufikela loko a lova hi lembe ra 1858. Manukosi, na mavuthu ya yena ya nyimpi valwe nyimpi na Janse van Rensburg na va valangi vakwe va mabhunu, laha vadlayiweke hikwavo, kusala vana vambirhi ntsena.
Matimu yo sungula
Soshanghana u tswariwe kwalomo ka lembe ra 1790 endzhawini leyi namunthla yi vitiwaka KwaNongoma, eKwaZulu Natala naswona tata wakwe akuri Zikode ka Gasa, ndhuna ya rhavi leri tsongo ra rixaka raka Ndwandwe. Ndzisana yakwe akuri Mhlabawadabuka. Vaka Gasa ava tshama e ndzhawini ya Mkuze ethlelweni ra ntshava yale eTshaneni (Ntshava ya Swipuku) kasi rhavi ra muti lerikulu ehansi ka Zwide ari ake eMagudu ekusuhi na nkova wa Pongola. Hinkarhi lowufanaka vaka Ndwandwe ava rikarhi va kula eka matimba ya vona ya tinyimpi, naswona Zwide tlakukele eka vuhosi bya ka Ndwandwe-Nxumalo, endzhaku ka kulova ka tata wakwe Langa KaXaba.
Tinyimpi ta va Ndwande na maZulu
Hiwona nkarhi lowu Zwide a ringeteke ku ndlandlamuxa mfumo wa yena, naswona hi lembe ra 1818 u hlurile mfumo wa ka Mthethwa, endzhaku ka loko a dlele hosi ya vona Dingiswayo ka Jobe. Zwide na mavuthu ya yena ya va Ndwandwe, vatshovile no hlula mfumo wa ka Khumalo lowu ava akelanile na wona vathlela va dlaya hosi ya wona Mashobana ka Mangete hi ku pfuniwa hi N'wahosi Ntombazi, nyanga na nsati wa ka Langa ka Xaba. Mzilikazi Nw'ana wa Mashobana na mudyandzhaka wa mfumo lowu, u tshutshumile aya luvela eka hosi Shaka, loyi a tiyiseke masalela ya rixaka ra ka Mthethwa ehansi ka kwe. maNdwandwe na maZulu, va tlumbanile ro sungula eka nyimpi ya Tshuna ra Gqokli laha Zwide na mudyandzhaka wakwe Nomahlanjana va rhangeleke mavuthu ya va Ndwandwe, hambileswi ku nga hava loyi a hluleke eka nyimpi leyi, mavuthu lawa amata thlela ma tlumbana nakambe. Hi 1820, mavuthu ya ka Ndwandwe lawa ama rhangeriwe hi Soshanghana ka Gasa ehansi ka hosi Zwide, mahlaseriwe hi mavuthu ya ma Zulu loko varikarhi va tlula nambu wa Mhlatuze, laha vahluriweke kona hambi leswi mavuthu hamambirhi ma lahlekeriweke hi nhlayo leyi kula ya masocha. Endzhaku ka kuhluriwa, Soshanghana urhangele masalela ya mavuthu yakwe na vanhu vaka Ndwandwe en'walungu vatsutsuma mfumo wa Shaka.
Kusimekiwa ka mfumo wa Gaza
Soshanghane u tsutsumile na valandzeri vakwe ari na ndzisana yakwe Mhlabawadabuka, va kongoma e vuxeni bya Tintshava ta Rivombo (Lebombo), va ololoka vakala va fika enambyini wa Tembe. Kwalomu ka 1825, Soshanghana ufikile etikweni rale xikarhi ka Matsolo na nambu wa Nkomati, laha akumeke Zwangendaba Hlatswayo wa rixaka ra Jele, loyi akuri khale ka ndhuna ya va Ndwandwe. Vumbirhi bya vona byi fikelele xipfumelelwano xo fumisana, kambe Soshanghana anga anetiseki hikuva a a lava ku tivatlela mfumo wakwe. Endzhaku ka ku hambana exikarhi ka Soshanghana na ndzisana yakwe Mhlabawadabuka, Zwangendaba na valandzeri vakwe va sukile vakongoma etikweni ra vaVhenda, exikarhi ka milambu ya Limpopo (Vembe) na Levubu (Ribvubye), naswona va valandzeriwa hi Mhlaba. Zwangendaba utshamile kona xinkarhana, angase rhurhela en'walungwini e tikweni ra Varozwi, kusuhi na Bulawayo wa namunthla, laha a hluleke Vashona. Kusuka kona Zwangendaba usukile akongoma etikweni ra Manyika en'walungu bya vuxa laha a hlanganeke na Soshanghana ekusunguleni ka malembe ya 1830. Zwangendaba utsutsumile atlula nambu wa Zambezi, a bhaleka Soshanghana hi lembe ra 1835, loko va hambanile na Mhlabawadabuka hi lembe ra 1834. Hi lembe ra 1825 Nxaba Msane, un'wana wa khale ka ndhuna ya mavuthu ya va Ndwandwe uxikile enkaveni ya Mozambhiki, exifundzheni xa Sofala, laha a fumeke kufikela malembe ya khume, exikarhi ka 1825 na 1835. Hi lembe ra 1835 Soshanghana u hlurile Nxaba, hi loko Nxaba a kongoma e zambiya. Soshanghana utshamile xinkarhana eMusapa e Zimbabwe, endzhaku ka ku hlula Nxaba, naswona uhlurile Vandawu na Vamanyika.