cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vuxaka exikari ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga
Vuxaka ni va ntima
Mashangaan kumbe Vatsonga va kumeka eka matlhelo ha mambirhi, Mozambhiki ni Afrika-Dzonga. A mphesamphesa ya vantima exikarhi ka mimfumo leyi mbirhi yi ve kona hi ntalo hikwalaho ka ku kumeka ka ntirho eka lava Mozambhiki emigodini ya Afrika-Dzonga. Ku nghena ka mali yo tsemakanya ndzilakano(gede) swi na xiyenge lexikulu eka  Ikhonomi ya Mozambhiki.
Ray Phiri
Raymond Chikapa Enock Phiri (23 Nyenyankulu 1947 - † 12. Mudyaxihi 2017) a kuri nqambhi na muyimbeleri wa vunanga bya Jazz na mbaqanga wa laha Afrika Dzonga, loyi a tswariweke eMpumalanga naswona tata wakwe a kuri mutirhi wo suka e tikweni ra Malawi loyi a a tiviwa hi ra  "Just Now" Phiri. U sungule ntlawa wa vunanga lowu a wu tiviwa hi ra Cannibals eka malembe ya ma 1970. Loko ntlawa wa Cannibals wu hangalaka, Ray u sungule ntlawa wa vunanga lowu a wuvuriwa Stimela, naswona va thlomiwe risiva ra Nsuku na Platinamu hileswi va xaviseke ti Albamu to tala, leti hlanganisaka Fire, Passion and Ecstacy (1991), Look, Listen and Decide (1992) na People Don't Talk So Let's Talk.
Vuxaka exikari ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga
Nyimpi
Afrika-Dzonga yi ve ni xiave-nkulu hi ku seketela RENAMO eka  Nyimpi ya Xin'wanamamani ya Mozambhiki ku lwisana ni mfumo wa FRELIMO. Afrika-Dzonga na Mozambhiki va sayine   Ntwanano wa Nkomati  hi 1984, lowu yimiseke ximfumo xiave xa Afrika-Dzonga eka nyimpi, hambileswi yi  yeke emahlweni ku kondza ku fika Xidemokrasi eAfrika-Dzonga hi  1994.
Ray Phiri
Malembe ya le ndzhaku
Ray Phiri u velekiwe ekusuhi na Nelspruit khale ka vuxa bya Transvaal, leyi nga xifundza xa Mpumalanga, e Africa Dzonga. Hi lembe ra 1985, Paul Simon u kombele Ray ku hlanganisa na Ladysmith Black Mambazo leswaku va hlanganela eka pfumba ra yena ra Graceland, leri humeleleke naswona ri kote ku pfuna tinqambi to tala ta Afrika Dzionga ku tiveka eminsungeni ya malwandle. Ray uthlele a tirhisana na Paul Simon ekuhumeleriseni albamu ya Rhythm of the Saints, leyi vangeke leswaku vaya chaya emahlweni ka xitshungu e Central Park na Madison Square Garden vathlela va vonakala eka nongonoko wa Thelevixini e tikweni ra Amerika. Hi lembe ra 2012, Paul Simon u lulamise pfumba ro heta malembe ra Graceland nakambe laha Ray atheleke a hlanganela eke pfumba leri.
Ta vutomi bya yena
Phiri uvile eka tinghozi ta mimovha to hlaya leti khumbeke vutomi bya yena na vuqambhi bya yena. Phiri uvaviseke ngopfu hi lembe ra 1987 eka nghozi ya movha leyi hundzeke na vutomi bya vachayi kulori va yena va ntsevu kuhlanganisa na Manejara wakwe. Hi lembe ra 2003, nsati ulovile eka nghozi ya movha, laha Ray a vavisekeke ngopfu.
Ray Phiri u love hi ti 12 ta Mudyaxihi 2017, a ri na malembe ya 70, exibhedlele xa Nelspruit hi vuvabyi bya Mfukuzana.
Kuhumelela ka yena
Phiri uthlomiwe tinsiva to tala hikwalaho ka vuqambhi na vunanga bya yena, rin'wana ra risiva leri kuve Order of Ikhamanga ra Silvere leri a rithlomiweke hi Presidenti ya tiko ra Afrika Dzonga. Risiva leri urikume hikwalaho ka ntirho wayena eka Vunanga na kutirhisa vuyimbeleri ku hlohlotela nhluvuko e van'whini.
Portal:Spain/Intro
<div class="noprint" style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;font-variant: small-caps;"> Leswi engetelekek hi Xipaniya ...
Portal:Minsinya
<div style="">
Nsinya i muxaka wa ximilana lexi ngana magaja lama kulaka ku ya e henhla kumbe e mathlelo. Minsinya yi tirha ku khoma misava leswaku yi nga kukuriwi hi mati ya mpfula naswona yithlela yiva na xandla eka maxelo. Minsinya ya nhova i kaya ra swihari swa mixakaxaka na swimilana swo hambana hambana. Minsinya yi endla ndhzuti wo sirhelela dyambu naswona yithlela yi tirhiseriwa ti ku endla ndzilo wa sweka na ku kufumela. Minsinya yo tala yi tswala mihandzu leyi dyiwaka hi vanhu na swihari.
<Br> Lowu i nxaxamelo wa minsinya leyi tivekaka eka matsonga na vatshami vale matiko-xikaya ya la dzongeni bya tiko-nkulu wa Afrika. Nxaxamelo lowu wu tshegiwe eka ntirho wa Henri Junod loyi a tsaleke kuya hi vutivi lebyi a byikumeke eka va aki va le Rikatla.
<div style=""> minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa. Loko uni vuxoko-xoko byo karhi, unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala. Kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka Nyangwa-nkulu wa ta swimilana eka wikipediya ya xinghezi.
Xifenukani
Xifenukani i byalwa lebyi endliwaka hi madleke yo bava ngopfu. I byalwa lebyi endliweke hi ku pfuva vuswa byi swekiwa byi pyapyara. Muhlovo wu fana na muqombhoti. Ku hambana ka wona na muqombhoti hileswaku, xifenukani xi endliwa namuntlha mundzuku wu nwiwa, kasi muqombhoti wu heta vhiki wa ha swekiwa. Xifenukani xi rhandza hi vakhalabye na vakhegula..
Maswekelo
Xifenukani xi endliwa hi ku pfuva vuswa u kandzela hi comela, kutani swi vila swi vuriwa leswaku i madleke. Madleke lawa ya tshikiwa ya vila ku kondza ya bava ya nga ha nweki hikuva ya hetile masikunyana. Ku suka kona musweki a tshivela ndzilo u tseleka madleke hi poto ya vila. Loko ya sungula ku phyaphyarha u ta ma phula leswaku ya ta hola.Loko swi horile musweki a chela comela a hakasela swi kondza swi hlangana.Loko swi hanganile kahle a swi veka swi etlela ku fika mundzuku ka kona.
Hi siku leri landzelaka musweki u teka sefo ya byalwa ahluta a cheletela emakhuwanini, ku suka kona byi cheriwa emajomeleni hi ndzheko, ivi byi nwiwa. Vito leri ra xifenukani ri tumbuluke eka ku va byalwa lebyi byi hundzukile ku suka eka madleke byi hundzuka byalwa.
Nicolas Sarkozy
Nicolas Sarkozy (28 Sunguti 1955) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 2007-2012. U landzela : Jacques Chirac. A landzeriwa hi : François Hollande.
Badama
Badama (Badama-va-ku-secha) i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa mugayo na vudyangwana. Byalwa lebyi byi fana na muqombhoti. Xikongomelo xa kona a kuri ku loko u nwile u ta tsandzeka ku famba kutani u vumbuluka kunene hansi vanhu va ku secha u nga twi nchumu. Mihlovo wa kona wu fana na muqombhoti. Byalwa lebyi byi rhandza hi vakhegula na vakhalabye.
Maswekelo
Loko swi virile swi ta phuphuma khuvi, kutani musweki a teka sefo ya byalwa a hluta, a cheletela emakhuwanini, kutani byi keleriwa hi mindzheko byi cheleteriwa emikhelweni byi nwiwa. Byalwa lebyi byi thyiwe vito leri ra badama-va-ku-secha hikuva ku vuriwa leswaku loko byi ku bile a wa ha koti no yima, u to badama ehansi va ku secha hi ku rhandza u nga twi nchumu.
Vuyuda
Vuyuda i vukhongeri byakhale swinene, lebyi simekiweke eka matsalwa ya Torah (Leyinga xiyenge xa Tanakh kumbe Bibhele ya Xiheveru), kuhlanganisa na mindzhavuko leyi kumekaka eka matsalwa lama landzeleke ya Midrash na Talmud. Vuyuda i vukhongeri, Filosofi, ndzhavuko na mahanyele ya mayuda. Vuyuda byi voniwa hi vakhongeri va mayuda, tanihi vuxaka bya xipfumelwano lebyi Xikwembu xiveke nabyona na vana va Israyele. Vuyuda i vukhongeri bya vu khume hi vunyingi bya valandzeri emisaveni naswona byina kwalomu ka 14.5 kuya eka 17.4 wa timiliyoni ta valandzeri.
Timfanelo ta ximunhu
Xiyenge xa vumbirhi xa Vumbiwa ra Afrika Dzonga xi hlanganisa Timfanelo ta Ximunhu, vumbiwa leri sirhelelaka timfanelo leti hlanganisaka, vumunhu, vupolitiki ku hlanganisa timfanelo ta rihanyo na manindzu. Timfanelo leti nga eka vumbiwa to tirhisiwa eka milawu hinkawyo, naswona ti boha marhavi hinkwawo ya mfumo, kuhlanganisa vurhangeri bya tiko, phalamende na Tihuvo tanawu.
Vuyuda
Vayuda byi ya hi ntlawa wa rixaka naswona byi hlanganisa na lava hundzukelaka eka vukhongeri lebyi. Hi lembe ra 2015, ntsengo wa mayuda emisaveni awu kombeteriwa kwalomu ka 14.3 wa timiliyoni emisaveni. Kwalomu ka 43% wa mayuda makumeka e tikweni ra Israyeli kasi ti n'wana tiphesenti ta 43% ta mayuda makumela e Amerikha na Khanada, kasi lava saleke vakumeka eka matiko-nkulu man'wana.
Timfanelo ta ximunhu
Vumbiwa ro sungula ra Timfanelo ta ximunhu laha Afrika Dzonga, a tikumeka eka xiyenge xa vunharhu xa vumbiwa ra xinkarhana ra lembe ra 1993, leri simekiweke tani hi xiphemu xa mbulavuriswano wo herisa mfumo wa xihlawuhlawu. Vumbiwa ra sweswi risimekiwe hi 4 Nyenyankulu 1997.
Ndzingano
A ku nge vi na xi hlawuhlawu ehenhla ka wena. Kambe pfhumba ro ringananisa emintirhweni (affirmative action) na xihlawuhlawu xo twala swa pfumeleriwa. Hinkwerhu ha ringana emahlweni ka nawu naswona a ku nge vi na xihlawuhlawu ehenhla ka hina.
Xindzhuti xa Ximunhu
Xindzhuti xa wena xi fanele ku hloniphiwa no sirheleriwa.
Hinkwerhu hi na Xindzhuti xa Ximunhu lexi faneleke ku hloniphiwa.
Vutomi
U na mfanelo ya vutomi
Hinkwerhu hi na mfanelo wa vutomi.
Ntshuxeko na Vuhlayiseki bya munhu
A wu nge khomiwi u pfaleriwa kuri hava ku tengisiwa kumbe ku xanisiwa hi ndlela yin’wana.
Vuhlonga na Nsindziso wa ntirho
Vuhlonga na Nsindziso wa ntirho a swi pfumeleriwi.
Xihundla
A wu nge sechiwi kumbe kaya ra wena ri sechiwa kumbe ku sechiwa nhundzu ya wena.
Mfanelo ya wena ya xihundla yi katsa miri wa wena, ndyangu na nhundzu.
Ntshuxeko wa vukhongeri, ku tshembhela na mavonelo
U nga tshembhela no ehleketa swihi na swihi leswi u swi lavaka naswona u nga landzelela vukhongeri lebyi u byi tsakelaka.
U na mfanelo ku ehleketa, ku tshembha no khongela hi ndlela yihi na yihi leyi u yi tsakelaka.
Ntshuxeko wo Humesela mavonelo
Vanhu hinkwawo (ku katsa na vamahungu) va nga vula leswi va swi tsakelaka.
U na mfanelo wo vula, ku hlaya no dyondza swin’wana na swin’wana leswi va swi hlawulaka kambe mbhulavulo wa rivengo a wu pfumeleriwi.
Hlengeletana, Ku kombisa kuvilela, Phiketa na Xivilelo
U nga kombisa ku vilela, phiketa no yisa xivilelo. Kambe u fanele ku endla leswi hi ku rhula.
U na mfanelo wo hlengeletana hi ku rhula, ku kombisa ku vilela.
Ntshuxeko wa Xinghana
U nga va na xinghana na mani namani kuya hi leswi u swi lavisaka xiswona.
U na mfanelo wo va na xinghana na mani na mani.
Timfanelo ta Xipolitiki
U nga seketela nhlangano wa tipoliti lowu u wu tsakelaka. Loko u ri muaka tiko, no va na kwalomu ka 18 wa malembe u nga vhota.
U nga vumba nhlangano wa tipolitiki, u va na hofisi no vhotela nhlangano wihi na wihi eka minhlawulo leyi ntshuxekeke no va kahle.
Vuqambhi
Vuqambhi i mpaluxo wa vuswikoti kumbe nyiko ya miehleketo yo tumbuluxa vu xongi. Vito art ritekiwa e ka Xilatini ars, leri hundzuluxeriwaka hiku kongoma kuri, "kuhleleka". vuqambhi byi twisisiwa kuri ku endla mintirho leyi lavaka vuswikoti bya munhu lebyi yeke hala ka mhlamuselo. Hambi lewsi vuqambhi byi hambanisiwaka na vuswikoti(craft) na vuti-olori(recreation), ndzelakano lowu wa byiharile. Viti vuqambhi-vuxongi(creative arts) i nhlengeleto wa vuleteri byo yelana na leswi endleriweke ku tsakisa va hlaleri kumbe vayingiseri leswaku va anakanyisisa haswona. Hikwalaho vuqambi byi hlanganisa swilo leswi tsariwaka(Swithopo Vutsari na Vuthlokovetseri); leswi tlangiwaka (Kucina, Mintlango, na Vuyimbeleri); Leswi hlaleriwaka(mpfapfarhuto ,Vuvatli, Ku teka swinepe, Vufanisi); kuya eka vuswikoti lebyi tirhisiwaka siku na siku ku hlanganisa na Vuaki byo sasekisa na ku rhunga swi ambalo. Vuqambhi bya ha ye lana nakambe na kunyikiwa, Vuxongi na ku pfuxa switwi(emotions).
Timfanelo ta ximunhu
Vuaka-tiko
Vuaka-tiko bya wena a byi nge susiwi eka wena.
Ku hava muaka-tiko loyi a nga tsoniwa vuaka-tiko.
Ntshuxeko wo Famba-famba na Vutshamo
U nga ya no tshama kwihi na kwihi laha Riphabliki ra Afrika Dzonga.
U na mfanelo yo nghena no huma laha Riphabliki hi ku tsakela ka wena.
Ntshuxeko wa Bindzu, Ntirho na Xiphrofexini
Unga endla ntirho wihi na wihi lowu u wu tsakelaka. U na mfanelo yo hlawula ntirho wihi na wihi wa swa nawu kumbe ntirho hi ndlela yo ntshuxeka.
Vuxaka bya swa Mintirho
U nga joyina minhlangano ya vatirhi no tereka
Mutirhi un’wana na un’wana na muthori u na mfanelo wo kondletela no kanerisana ku yisa emahlweni swikongomelo swa vona.
Mbango
U na mfanelo ya mbango lowu tengeke U na mfanelo to yo sirheleriwa, mbango lowu tengeke.
Nhundzu
Nhundzu ya wena yi nga tekiwa ntsena eka wena loko ku landzeleriwe milawu leyi faneleke.
Ku hava munhu loyi a nga tsoniwaka nhundzu, handle ka loko ku landzeleriwe nawu wa mani na mani.
Tindlu
Mfumo wu fanele ku vona leswaku vanhu va kuma tindlu ta kahle.
U na mfanelo yo kuma yindlu leyi faneleke.
Nhlayiso wa swa Rihanyo, Swakudya, Mati na Nsirhelelo wa Vaaki
Mfumo wu fanele ku vona leswaku u kuma swakudya na mati, Nhlayiso wa Rihanyo na nsirhelelo wa vaaki.
Vana
Vana va malembe ya le hansi ka 18 va na timfanelo to hlawuleka, ku fana na mfanelo wova va nga xanisiwi.
N’wana un’wana na un’wana u na mfanelo yo va na vito etikweni na nsirhelelo eka ku xanisiwa no va ku tlangiwa hi yena.
Dyondzo
U na mfanelo ya dyondzo ya mani na mani, ku katsa dyondzo ya lavakulu, hi ririmi ra wena (loko leswi swi koteka).
U na mfanelo yo kuma dyondzoya mani na mani hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka.
Ririmi na Ndzhavuko
U nga tirhisa ririmi ra wena ku, na kulandzelela ndzhavuko lowu u wutsakela.
U na mfanelo yo tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka no tlangela ndzhavuko wa wena.
Ndzhavuko, Vukhongeri na Miganga ya swa Lingwisitiki
Miganga yi nga tiphina hi mindzhavuko ya yona; va landzelela vukhongeri bya vona, no tirhisa ririmi ra vona.
U na mfanelo yo vumba, joyina no hlayisa mintlawa ya swa vona ya ndzhavuko, lingwisitiki na vukhongeri lebyi va byi tsakelaka.
Ku fikelela mahungu
U na mfanelo yo fikelela mahungu wahi na wahi lawa mfumo wunga na wona.
U nga fikelela mahungu lawa yanga na mfumo ku sirhelela timfanelo ta wena.
Xivambu
Muti waka Xivambu i muti lowu vulavulaka Xitsonga. Matsalele ma n'wana ya xivongo i Xibambu kumbe Shibambo.
Xikaya
Xikaya (Mbafa) murhi wo hlawuleka eka vanhu va Vantima hikuva va tirhisa rhavi ra murhi lowu ku tlhandleka ehenhla ka sirha ra munhu ku va xitshundzuxo. Tihunyi ta xikaya a ti ngheni ekaya hikuva swa yila naswona a ti tshiveriwi hi vavasati.
Vuhindu
Vuhindu i vukhongeri, kumbe ndlela ya vutomi, leyi landzeleriwaka etikweni-nkulu ra Indiya. Vuhindi byi vuriwa vukhongeri bya khale kutlula hinkwabyo emisaveni, naswona vadyondzeki van'wana va byi vula Sanātana Dharma, "Ndzhavuko wa hilaha kunga heriki," kumbe "Ndlela ya hilaha kunga heriki," kumbe hala ka matimu ya vanhu. Van'wana vadyondzeki va vona vuhindu byiri mfanganyo wa mindzhavuko yo hambana hambana ya xi Indiya, leyi ngana timintsu leti rharhanganeke.
Xikaya
‘Xikaya’ is also an alias used by a skilled info broker who seeks info to corrupt others’ goals, just to use for his own amusement. Not much is known about him, since he holds everything to a secret, but only few know him truly for his indescribable knowledge and power.
Vuhindu
Hambileswi vuhindi byi ngana tifilosofi to hambana hambana, byi hlanganisiwa hi tindlela to fana, minkhuvo yo fana, ntivo tinyeleti, mapfumba yo ya eka tindhawu to kwetsima. Matsalwa ya vuhindu mahleriwe hi Shruti ("Lama twiwaka") na Smriti ("Lama tsundzukiwaka"). Matsalwa lawa ma hlahluva Vukhongeri, Filosofi, Switori swa khale, vutiolori, ku encisa na ku aka titempele ta vukhongeri. Matsalwa lama kulu mahlanganisa Vedas na Upanishads, Bhagavad Gita, na Agamas. Swihlovo swa vulawuri na mintiyiso ya laha kunga heriki, matlanga xiyenge lexi hlawulekeke, hambileswi kungana ndzavuko lowu tiyeke wo kanetana na vulawuri, leswaku va entisa kutwisisa mintiyiso no dnlandlamuxa ndzhavuko.
Xikaya
Nhlamuselo
Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..
Vuhindu
Tidyondzo-nkulu eka vupfumeri bya vuhindu byi hlanganisa ma Puruṣārthas ya mune, minkutlunya ya vutomi, kunga Dharma (Matikhomele/Vutihlamuleri), Artha (Kuhumelela/Ntirho), Kama (Kunavela/Kunyanyuka) na Moksha (Ku kutsula/Ntshuxeko/Kuponisiwa); karma (Swiendlo, xikongomelo na mbuyelo), samsara (Ndzendzeleko wa ku tswariwa nakambe), na Yoga (Tindlela kumbe maendlelo yo kuma moksha). minkhuvo ya vuhindi yi hlanganisa puja (vugandzeri) na swivulavuleri, kuehleketisisa, mindzhavuko ya muti yo kurisa vana, minkhuvo ya lembe, na mapfumba yo hambana hambana. Vahindu van'wana va sukela vutomi bya vona na swilo swavona, leswku va sungula eka Sannyasa (vugandzeri bya ximunhu) bya vutomi bya vona hinkwabyo leswaku va kuma Moksha. Vuhindu byi lava vutihlamuleri bya hilaha kunga heriki, kufana na kuvulavula ntiyiso, kunga vavisi swilo leswi hanyaka (ahimsa), kulehisa mbilu, kutikhoma, na ntwela vusiwana eka vanhu van'wana.
Timfanelo ta ximunhu
Goza ra Mafambiselo ro twala
Magoza hi mfumo ya faneleku twala.
Henri-Alexandre Junod
Henri-Alexandre Junod (kumbe Henri A. Junod; 17. Mudyaxihi 1863 – † 22. Dzivamusoko 1934) a ari murhumiwa wa vukhongeri bya vuphurostentanti bya le Furwa naswona u tiveka ngopfu hi ntirho wa yena e xikarhi ka va Vatsonga na ririmi ra Xitsonga e n'walungu wa Afrika-Dzonga na le muzambhiki e xikarhi ka varhonga. Hambi leswi a loveke ari e Geneva, xileriso xa yena xo hetelela a kuri ku ya vekiwa e kaya rakwe ra makumo e Rikatla e tikweni ra Muzambhiki. Junod u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni.
Vuhindu
Vuhindu ivukhongeri bya vunharhu hi vukulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka biliyoni ya valandzeri lava tiviwaka hi vahindi. Vahindi va tata nhlayo ya va aka tiko va le matikweni ya Indiya, Nepal, Morixiyasi na xihlala xa Bali e Indonexiya.
Henri-Alexandre Junod
Vutomi
Henri Junod u velekiwe e ximutanini xa Val-de-Ruz, Chézard-Saint-Martin e tikweni ra switzerland hi 17. Mudyaxihi 1863 (sonto), Laha tata wakwe mufundhisi Henri Junod na mana wakwe Marie-Dubied Junod a va ake kona. Henri na vamakwovo Daniel na Samuel vakurisiwile e hansi ka ndyangu wa vukhongeri bya vuswiss, laha tata wa vona a a ri mufundhisi kona.
Ntshuguri
Ntshuguri wu mila etlhelo ka nkova na tindhawu to tlhuma swinene. Murhi lowu a wu kuli swinene, kambe wu endla khwati ro tlhuma swinene. Marhavi ya kona ya nembelela ehenhla ka misinya yinwana. Mihandzu ya ntshuguri yi vuriwa tintshuguri.
Henri-Alexandre Junod
Vutomi
Kusukela e ma lembeni ya vutsongwana, Henri u kombe mboyamelo eka tidyondzo ta ntivo-vuthlari (Science) ngopfu-ngopfu eka ta ntivo-vutomi (Biology). Leswi swi tsakise mudyondzisi wa yena Nkul. Billeter, kambe nhlohlotelo lowukulu a wu kumeka e kaya hi tata wa yena. Hiswona leswi endleke Henri ku tsakela vukhongeri swonghasi.
Ntshuguri
Nhlamuselo
Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..
Henri-Alexandre Junod
Swikombo swa le handle
Switsariwe hi xinghezi:
Ntshuguri
Matirhisele
Tintshuguri i swakudya swa varisi, misinya na switsotswana swa nhova. Mihandzu leyi yi dyiwa loko yi vupfile na loko yi nga vupfanga, kambe yi va yi ri na mahla, yi tlhela yi namarhela onge i chapisi, yi tlhela yi tshapuka. Timitsu ta ntshuguri ti tshungula vuvabyi bya rifuva, ku khohlola, vuvabyi bya masangu. Mati ya timitsu ya lovekiwa kutani ma cinca muhlovo ma va yo tshwuka kutani va n`wi nwisa mati ya kona. Mati lama ma tlhela ma cheriwa emukapeni va nyika nwana leswaku a ta tsunguleka eka vuvabyi ya xinyama na ku pfula mbeleko wa va ka manana. Mati lama ma tlhela ma tiyisa timayisele ta munhu loyi a tikeke na ku horis mavabyi ya mahahu.
Timfanelo ta ximunhu
Goza ra Mafambiselo ro twala
U na mfanelo ya goza ra mafambiselo leri nga le nawini, ro twala no va kahle.
Ntshuguri
Matirhisele
Siku leri wansati a bebulaka a nga hlweli naswona xivelekelo xa yena xa pfuleka hi ku hatlisa. Loko u lava ku endla murhi hi timitsu ta ntshuguri, va ti tseleka endzilweni kutani ti humesiwa ti ri karhi ti hisa, ku thoveriwa rhumba leri ri nga boxekeki kutani ri boxeka ku huma thyaka hinkwaro ri hola na ku tsungula vuvabyi bya ku pandza ka nhloko. Mihandzu ya kona yi tirhisia ku tshungula vuvabyi bya swivungwana endzeni ka khwiri.
Timfanelo ta ximunhu
Ku fikelela Tikhoto
U nga va na xiphiqo xa swa nawu lexi bohiweke hi khoto, kumbe xiyenge lexi fanaka.
U na mfanelo yo o loloxa minkwetlembetano ya swa nawu ekhoto kumbe eka ku tengiwa kun’wana loku nga voyamiki.
Ku khomiwa, ku Pfaleriwa na ku Hehliwa ka Vanhu
Mfanelo yo sirhelela vanhu lava khomiweke, khotsiweke kumbe ku hehliwa.
Loko u khomiwa, u na mfanelo yo miyela, ku yisiwa ekhoto ku nga si hela 48 wa tiawara na mfanelo wo va na muyimeri wa swa na nawu.
Kupimiwa ka milawu
Hinkwayo milawu leyi yi landza nawu wa misava, naswon yi tirha eka hinkwavo lava tshamaka e Rhiphabliki ya Afrika Dzonga. Hinkwato timfanelo leti ti nga pimiwa loko swi twala ku endla tano.
Vutivi
Vutivi i ku twisisa munhu kumbe xilo xo karhi, kufana na timhaka, vuxokoxoko, nhlamuselo, kumbe vutshila, lebyi kumekaka hi kutokota kubye kudyondza hi ku vona, kutsumbula kumbe kulerha.
Vutivi byi nga hlamusela kutwisisa ko ehleketa kumbe ko endla eka mhaka yokarhi. Byi nga va vutivi byo khomeka (kufana na vutshila byokarhi) kumbe bya miehleketo; byi ngava byo yelana kumbe byo kongoma. Eka Filosofi, ku dyondziwa tindlela to hlahluva vutivi, ka mufilosofa Plato, yena uhlamusele vutivi kuri "Ripfumelo leri ngana xisekelo", hambileswi kungana ku hambana ka mavonele eka nhlamuselo leyi.
Ku hlengeleta vutivi, swihlanganisa matirhisele ya mihleketo lama rharhanganeke: kutwisisa, kuvulavula, na ku hlamusela; hihala thlelo vutivi byithlela byi vuriwa kukota ku twisisa eka vanhu.
Xivambu
Xithopo xa muti
Ndhonga...<BR> Xivambu...<BR> Ndhonga wa mamba,<BR> wa ntsunga na kuxa<BR> A mbingwanini...<BR> A ka xihunguhungu xo ba madonga lamakulu<BR> N'wanyanchomu, otlakula a mbeya<BR>
Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Xivambu loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Xivambu, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu e ka rixaka ra Vatsonga.
Xipalatsa
Xipalatsa xi mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Nsinya lowu wu mitwa yo tiyela kumbe ku tsindzihela swinene.
Nhlamuselo
Loko vavasati va tshivela tihunyi ta murhi lowu, ti humesa makala yo tala lama tirhisiwaka ku ayina swiambalo hi ayini ya malahla. Emikarhini liya ya khale ku nga si va na gezi, vanhu a va tirhisa ayini ya malahla ku ayina tinguvu ta vona. Malahla lama a va ma kuma eka ndzilo lowu a wu tshiveriwile hi tihunyi ta misinya leyo tshindzihela tanihi xipalatsa, mondzo na yinwana misinya yo tsindzihela.
Matirhisele
Nsinya wa xipalatsa wu na tihunyi to sweka hi tona leti vatshiveri va tilavaka swinene. Timitsu ta nsinya wa xipalatsa ti tshungula vuvabyi bya nhloko na meno. Loko munhu a ri na vuvabyi bya nhloko kumbe meno u loveka timitsu kutani a nwa, a va a tshungulekile eka vuvabyi bya yena. Nsinya wa xipalatsa va wu tirhisa ku endla matshuri, mikombe, misi yo kandza hi yona mavele, tindyelo na swinwana.
Mihleketo
Mihleketo inxaxamelo wa vuswikoti byo twisisa bya mabyongo, kuhlanganisa na kutitiva, ku anakanya, ku avanyisa na kutsundzuka. mihleketo yi kota kutswisisa, kulorha, ku tlangela, naswona yithlela yi kota ku tiva matitwele ya hina, lama yisaka eku endleni swilo swokarhi.Kuna ndzhavuko woleha eka Filosofi, vukhongeri na sayensi ya kutwisisa, mayelana na leswi akaka miehleketo ku hlanganisa na swihlawulekisi swa yona.
Xivutiso lexi saleke hi ta mihleketo, i xivutiso xa miri na miehleketo, lexi kambisisaka vuxaka eka mihleketo na byongo bya munhu. Eka nguva ya khale kunga si sungula Sayensi, aku tshembiwa leswaku vumbirhi bya munhu, laha aku pfumeriwa leswaku mihleketo ahi ya nyama. Masiku lawa kupfumeriwa leswaku mihleketo yi yelana na matshamele ya byongo. Xin'wana xivutiso hileswaku xana swi vumbiwa swin'wana naswona swina mihleketo kumbe kova vanhu ntsena vanga vuswikoti lebyi.
Kunga khatariseki ntumbuluko wa mihleketo, ku pfumeriwa leswaku imihleketo leyi endlaka leswaku xivumbiwa xi titiva no tiva mbangu wa xona, kutwisisa no hlamula eka switwi leswi rhendzeleke, kuhlanganisa na kutwisisa na kutwa.
Afrika-Dzonga
Riphabliki ya Afrika Dzonga (leyi tiviwaka na mavito-ximfumo manwana) i tiko leri nge Dzongeni ra tiko-nkulu ra Afrika. Ribuwa ra Afrika Dzonga ri fikela kwalomu ka 2798 km hi kuleha naswona ri hambanisa malwandle ya Atlantic na Indian Ocean. Kuya e nwalungu wa Afrika Dzonga kuni Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambhiki na Swaziland, kasi Mfumo wa Lesotho i tiko leri ti yimeleka leri rhendzeriweke hi Afrika Dzonga. Tiko ra Afrika-Dzonga ri na swifundza swa nkaye kunga: Limpopo; Mpumalanga; Gauteng; N'walungu-Vupela dyambu; Kapa-N'walungu; Kapa-Vupela dyambu; Kapa-Vuxa dyambu; Kwazulu Natala na Frestata.
Vanhu va ake e Afrika Dzonga ku ringana kwalomu ka malembe ya Dzana ra magidi yamalembe (100,000). Hambiswiritano, ku thumbhiwa ka ntila wa le lwandle lowu hundzaka hi le Kapa, Nkomponi ya Madachi na le vuxeni bya Indiya ma akile xitichi xo wisa endzhawini leyi nga hetelela yi vitiwa Kapa (Cape Town) hi lembe ra 1652. Kapa rivile e hansi ka vukolonyi bya manghezi hi lembe ra 1806. Vu vutla-tiko by matiko ya yuropa byi sungule ku ndlandlamuka kwalomu ka malembe ya 1820 loko Mabunu na manghezi Vavutli va 1820 va koxa tiko ra le nwalungu na le vuxa-dyambu by tiko. Minkwetlembetano e xikarhi ka vaakatiko vosungula, maXhosa na maZulu, na va vutla-tiko va yuropa hi loko yi sungula.
Hambiswiritano ku thumbhiwa, ka Dayimani endzhaku nsuku hiswona leswi sunguleke Nyimpi ya mabunu na manghezi laha va lweleke ku lawula mfuwo wa swi celwa swa tiko ra Afrika Dzonga. Hambileswi mabunu ma hluriweke, Afrika Dzonga yi kumile vutiyimeri byo ringanisela e hansi ka Britaniya hi lembe ra 1910. Mafambisele ya mfumo lawa ama ala manghezi, ma tiyisise vonele ra ku ti yimela loku heleleke loku fikeleriweke hi lembe ra 1961 loko Afrika Dzonga yi endliwa Rhiphabliki. Ntlawa lowu rhangeleke wa National Party wu yimise nawu wo yisa emahlweni ku hlawula hi rixaka lowu sunguriweke hi ma Dachi (lowu tiviweke hi ra apartheid), e henhla ka nkaneto lowu veke kona endzeni na le handle ka tiko. Hilembe ra 1990 phresidenti ya nkarhi wolowo F.W. de Klerk yi sungule ku herisa nawu lowu, naswona hi lembe ra 1994 nhlawulo wo sungula wa xi Demokrasi wu endliwile e Afrika Dzonga. Nhlawulo wolowo wu nyikile Nelson Mandela na ntlawa lowu fumaka, African National Congress matimba yo fuma. [
François Mitterrand
François Mitterrand (26 Nhlangula 1916 — Paris, 8 Sunguti 1996) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1981-1995. U landzela : Valéry Giscard d'Estaing. A landzeriwa hi : Jacques Chirac.
Afrika-Dzonga
Afrika Dzonga yi tiveka hi ku hambana-hambana ka tinxaka, tindzimi ta khume-nwe ta ximfumo leti tivekaka na Nawu-nkulu wa tiko. Xinghezi xi vulavuriwa ngopfu e Afrika Dzonga eka timhaka ta ximfumo na mabinzu, hambiswiri tano i ririmi ra vunthlanu leri vulavuriwaka e mindyangwini. Afrika Dzonga ri ni ku hambana-hambana ka tinxaka, laha kungani miganga yo tala ya vanhu va nhlonge ya ntima, yo Basa, Makula, na Makhaladi e Afrika hinkwayo. Hambi leswi kwalomu ka 79.6% wa xithsungu xa vanhu e Afrika Dzonga kunga vanhu va ntima, Exikarhi ka lembe ra 2015, nstengo wa xitshungu xa Afrika Dzonga a wuri kwalomu ka 54.9 wa timilliyoni.
Ntivo-vuhleketi
Ntivo-vuhleketi (kusuka eka Xigriki φιλοσοφία, philosophia, leswi vulaka "Kurhandza vuthlarhi" ) i tidyondzo ta mintlimbo leyi yelanaka na vutomi, vutivi, miehleketo na tindzimi. Rito leri ringava risimekiwe hi Pythagoras (c. 570–495 BCE). Maendlele ya Filosofi mahlanganisa kuvutisa, kuvulavurisana loku enteke, minjekanjekiswano yo vulavula na mavekele ya timhaka hi ku ololoka. Swivutiso swa Filosofi swakhale swi hlanganisa: Xana swakoteka ku tiva nchumu wokarhi uthlela usekela vutivi byebyo? Incini lexi ngakona hakunene? Hambi swiritano, vafilosofa vanga ha vutisa swivutiso lesw khomekaka swofana na: Xana hiyona ndlela leyi nene yo hanya? Xana swa antswa ku lulama kumbe ku homboloka? Xana vanhu vana kuti langela loku ntsuxekeke?
Hikuya himatimu, "Ntivo-vuhleketi" yi hlanganisa vutivi hinkwabyo. Kusukela eka nkarhi wa khale ka n'wa Ntivo-vuhleketi wa mugriki Aristotle ku fikela eka lembe xidzana ra vu 19, "Ntivo-vuhleketi ya ntumbuluko" yihlanganise Ntivo-tinyeleti, Vutshunguri na Fiziksi.
Jacques Chirac
Jacques Chirac (Paris, 29 Hukuri 1932 – Paris, 26 Ndzhati 2019) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1995-2007. U landzela : François Mitterrand. A landzeriwa hi : Nicolas Sarkozy.
Swikwembu
Kuphahla Swikwembu (Kumbe kuphahla Vafi), swi tshegiwe eka rirhandzu na ku xixima vafi. Eka mindzhavuko yin'wana, swi yelana na ku pfumela leswaku ku na vutomi endhzaku ka rifu, naswona vafi vahundzuka swikwembu naswona va swikota ku pfuna kumbe ku kavanyeta njombo ya lava hanyaka. Mintlawa yin'wana yi xixima varikwavo va ngati lava loveke; vukhongeri byin'wana, ngopfu-ngopfu Vukhongeri bya Vukatolika byi xixima vakwetsimi tani hi va vulavuleri emahlwenika Xikwembu.
E Yuropa, Axiya, Oxiyeniya na le matikweni man'wana ya Afrika, xikongomelo xo phahla swikwembu i ku tsakisa swikembu leswaku swi katekisa lava hanyaka. Kuphala swikwembu, swithlela swi tirhisiwa ku aka muti na xivongo, kutshembeka emutini na ku ku kurisa rixaka. Kuphahla swikwembu, ku kumeka eka tinxaka hinkwato ta vanhu hi ku hambana hambana ka ma phahle.
Xipaniya
Xipaniya - iRirimi.
Swikwembu
Nkatsakanyo
Mindzhavuko yin'wna leyi xiximaka swikwembu, a yi swiviti ku phahla. Hiyona mhaka leyi, kungana ku hambana exikarhi ka ku phahla swikwembu na ku khongela xikwembu. Ku phahla indlela yo xixima no hlayisa swikwembu eka vutomi bya swona bya vumoya. Hiswona leswi endlaka leswaku mindzhavuko na vukhongeri byo tala byi yelana emhakeni ya maphahlele. Van'wana va vhakela masirha ya vinyi va vona kumbe swikwembu swin'wana swa vona, naswona va siya swiluva no basisa sirha. Kambe leswi a swi fani na ku gandzela.
Mpfhuka
Mpfhuka impimo wo hlamusela vukule exikarhi ka swilo swimbirhi. Mpfhuka wu tirhisiwa ku hlamusela vuxaka e xikarhi ka swilo swimbirhi leswaku swile kule kumbe kusuhi na kusihi. Mpfhuka wu nga pimiwa hi kutirhisa mitara.
Mfumo wa Gaza
Mfumo wa le kaGaza a wu simekiwe laha namunthla ku nga Mozambhiki na Zimbabwe, kusukela e ka nambu wa Nkomathi kuya e ka Nambu wa phungwe.
Kutumbuluka (1820 - 1858)
Mfumo wale kaGaza wu sungule hi lembe ra 1828 hinkarhi ma lembeya Matiwani loko Soshangana Manukosi (Manukuza) a tsutsumela e n'walungu wa Afrika-Dzonga endzhaku ka ku hluriwa ka mavuthu ya ka Ndwandwe hi mavuthu ya Shaka e hansi ka vurhangeri bya Zwide, enambyeni wa Mhlathuzi. Hi 1835 Soshangana u fikile a aka e ribuweni ra nambu wa Tembe e ku suhi a tiko ra Swaziland. Shaka u rhumele phfumba ra hakelo kuya hlasela vatsuvuki lava, hikwalaho soshangana na machangana lawa a amarhangela marhurhele e xifundzeni xa Limpopo ma kongoma enwalungu ku kondza vaya fika enambyeni wa Zambezi. Hilaha va fikeke va hlangana na vasuvuki va va ngoni lava rhangeke, Zwangendaba na Xaba. Endzaku ka tinyimpi timbirhi laha Soshangana a hluleke kona, u rhurhele e Musapa e tikweni ra Zimbabwe laha va akeke kona .Hiloko kusungula mfumo wa Gaza, lowu ntsindza wa wona wosungula wuveke Musapa. Mfumo lowu Soshangana a wusimekeke u wu chule vito ra Gaza leria kuri vito ra kokwa-xindhue wakwe.
Hi lembe ra 1838, mfumo wa kaGaza wu lahlekeriwe hi mavuthu yo tala lawa ma dlaweke hi ntungu wa mpondzo lowu hlaseleke tiko hinkwaro, leswi endleke leswaku Soshangana a rhurhisa mfumo wakwe a thlelela e Limpopo laha a fikeke a aka e Chayimeti e Massurize lowu veke ntsidza wa mfumo wa ka Gaza hi 1840.Tiko ra kaGaza anase ri aname kwalomu ka 56 000km². Eku fambafambeni loku Soshangana u hoxe tinxaka-nxaka ta vanhu lava a vahluleke e hansi ka mfumo wakwe, votalavavanhu lava a vari matsonga lava a va kumeka e limpopo. Vaboheke ku amukela ndlela yo hanya ya xizulu, kumbe xingoni. Majaha ya matsonga ama tirhisiwa e mavuthwiniya soshangana tani hi mabulandlela kumbe lava pfulaka ndlela.
Tanihileswi mfumo wa kaGaza anase wu ndlandlamuke kusukel e n'walungwini wa Swaziland kuya fikela e dzonge wa Nyembane leyi akuri ndhzawu ya maphutukezi,wusungule kuva mfumo wavumbirhi hivukulu kulandzela mfumo wa Shaka. Mfumo wa maphutukezi, wu rhumele phfumba rakurhula eka soshangana hi siku ra vu 18 e n'whetini ya mhawurihi lembe ra 1840. Pfhumba leri a ri rhangeriwe hi Caetano Pinto dos Santos loyi a a lerisiwe ku endla ntwanano wa kurhula na Soshangan. Hikakunene, u amukeriwile e hubyweni ya Soshangana e Chayimeti laha a nyikeleke hi nyiko ya Banga na bandi, naswona Soshangana u nyikele hi Zagiya na xivhiko xayena. Kambe kuhava ntwanano lowu fungiweke exikarhi kavona.
Valéry Giscard d'Estaing
Valéry Giscard d'Estaing (2 Nyenyenyani 1926 – 2 N'wendzamhala 2020) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1974-1981. U landzela : Georges Pompidou. A landzeriwa hi : François Mitterrand.
Xitsonga
Xitsonga (Tsonga, Xitonga (Thonga)) - I ririmi ra Vatsonga leri vulavuriwaka edzongeni wa tiko ra Mozambique, en´walungwini na le vuxeni bya tiko ra Afrika-Dzonga, eSwazini xikan´we na le ka xiphemu xin´wana xa tiko ra Zimbabwe.
Matimu ya Ririmi
Junod (1977:47) u hlamusela leswaku hi malembe ya va 1500 ku fika 1600 eN’walungwini wa Mozambiki ku sukela eSaint Lucia ni le tikweni hinkwaro, a ku vulavuriwa ririmi leri ku nga huma XiTsonga xa hina eka rona, hi marhavi lamanyingi ya xona. Matimu ya ririmi leri ya komba leswaku ririmi leri namuntlha hi ri tivaka tani hi "Xitsonga" khale a ri tiveka hi vito ra "Tonga" kumbe "Thonga", leswi na Junod a nga swi seketela eka vulavisisi bya yena loko a tsala hi xinghezi a ku : "My conclusion is then that the Thonga language was already-spoken by the primitive occupants of the country more than 500 years ago and that, together with a certain number of customs, it formed the great bond which bound the Thonga clans together in past centuries.” ─ (Junod 1912, p. 33) Vatsonga a va ri na mavulavulele yo hambana ku ya hi tindhawu leti a va tshama eka tona. Henri Junod (1977:38) u hlamusela leswaku tindzimi ta Vatsonga ti nga avanyisiwa hi tindzin’wana (dialects) leti landzelaka :
Namuntlha Xitsonga xi vulavuriwa hi vanhu lavo tala eMozambiki, eAfrika-Dzonga ni le Zimbabwe. Mhaka yo biha hi leswaku ririmi ra Xitsonga ri le ku kuceteriweni hi tindzimi tin’wana. Milavisiso yi komba leswaku nkucetelo wa tindzimi wu humelela emisaveni hinkwayo na kona eka tinxaka to tala. Leswi swi vangiwa hikuva vanhu va hlangana na tinxaka tin’wana. Emisaveni hinkwayo a ti kona tinxaka ta vanhu leti nga hlanganiki na tinxaka tin’wana. Nkarhi wo tala vanhu va hlangana na vanhu van’wana va mindhavuko yo hambana hi ntsako kumbe hi nyimpi. Ku hlangana ka tinxaka to hambana hi ku tekana kumbe ku xaviselana nhundzu swi endla leswaku tindzimi ta vona ti kucetelana.
Ku hangalaka ka vanhu hi mbangu
Xitsonga xi vulavuriwa hi kwalomu ka 1,646,000 wa vanhu eswifundzenikulu swa Limpopo; Joni na Mpumalanga eAfrika-Dzonga, ku hlanganisa na kwalomu ka 1.5 wa timiliyoni ta vanhu e Mozambhiki, na 19,000 wa vanhu eSwaziland. Ku ni 100,000 wa vanhu lava va vulavulaka Xitsonga (kumbe rin'we ra marhavi ya kona) eZimbabwe.
Xiyimo-mfumo
Xitsonga i rin'wana ra tindzimiximfumo ta Afrika-Dzonga.
Marhavi ya ririmi/Tinxaka ta Ririmi leri
Marhavi ya ririmi ra Xitsonga ma vulavuriwa kuya fikela en'walungwini wa nambu wa Risavi eZimbabwe, ku hlanganisa na kuya fika eDzongeni ra KwaZulu-Natal. Hambi leswi marhavi lawa ma twisisanaka, ku ni ku hambana loku twalaka hi kuya hi vumbangu na nhlohlotelo wa vukoloni. Xitsonga xi ni maxaka ya le kusuhi ngopfu lawa ku nga: Xitonga (Thonga); Xirhonga (Ronga), lexi vulavuriwaka eMaputo, Mozambiki; na Xitshwa (Tswa), lexi vulavuriwaka eNyembane, na Xihlengwe lexi kumekaka kuya eZimbabwe.
Marhavi lawa ma hambana hi mavulavulele. Xikombiso, eka Xitsonga xa le Afrika-Dzonga u nga ku: Xikwembu; EZimbabwe va ku: Chikwembu.
Vubhuda
Vubhuda i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko, vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta Bhuda. Vubhuda byi sukela eka Indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu (6) na vumnune (4), laha byi hangalakeke eka tiko-nkulu ra Axiya, endzhaku ku swona byi hungukeke e Indiya. Marhavi lama kulu ya Vubhuda i: Theravada (Pali: "Xikolo xa vakulu") na Mahayana (Sanskrit: "Golonyi leyi kulu"). Vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka 500 watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi Mabhuda.
Roda da Vida
Roda da Vida i ntlangu wa drama wale tikweni ra Brazil, hi lembe ra 2001.
Xitsonga
Marhavi ya ririmi/Tinxaka ta Ririmi leri
Marhavi lawa hinkwawo ma kume nhlohlotelo lowu nga ringaniki wa ririmi ra Xizulu naswona, eZimbabwe, hi ririmi ra Xindevele. Leswi swi hoxe marito lawa a ya nga ri kona eka Xitsonga xa khale.
Swikombiso swa marito lama lombiweke: ngqondo, gqoka, ricingo, qamba, Mugqivela... na swin'wana.
Georges Pompidou
Georges Pompidou (5 Mawuwani 1911 — Paris, 2 Dzivamusoko 1974) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1969-1974. U landzela : Charles de Gaulle. A landzeriwa hi : Valéry Giscard d'Estaing.
Vubhuda
Mahayana, lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra Pure, Zen, Nichireni, Xinghoni na Tayitayi, byi kumeka e vuxeni bya Axiya. kuhambana na Nivhana, vuMahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva, vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van'wana ku fikelela kuxalamuka.
Xitsonga
Nhlamuselo ya le handle
Swin'wana swa leswi hlawulekisaka ririmi ra Xitsonga hi leswi landzelaka:
Vubhuda
vuVajrayana, i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va Indiya vale Sidha, naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda. Vubhuda bya le Thibheti, lebyi landzelelaka tidyondzo ta Vajrayana, naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta Himalaya, Mongholiya na Kalmykiya.
Vubofu bya le nambyeni
Onchosesiyasisi , lebyi tivekaka kambe tanihi  vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni na vuvabyi bya Vubofu , I vuvabyi lebyi vangiwaka hi ntluleto na xivungwana xo hanya eka swin'wana Onchocerca volvulus. Swikombiso swikatsa ku nwayisa ko vava swinene, swibudzwabudzwana enghoheni, na vubofu. I ku tlulela hi xitalo ka vumbirhi loku vangaka vubofu hi mhaka ya ku tluletiwa, endzhaku ka thirachoma.
Xivungu xo hanya eka swivumbiwa swin'wana xi hangalasiwa hi ku lumiwa hibuleki fulayi xa  rixaka raSimuliyamu. Hi xitalo ku lumiwa kanyingi ku va kona ntluleto wu nga si va kona. Switsotswana leswi swi tshama kusuhana na milambu, hi mhaka vito ra vuvabyi ri tshyiwile hi ndlela leyi. Loko swi nghenile endzeni ka munhu, swivungwana swi ntumbuluxa swivungu leswi humaka hi le nghoheni. Laha swi nga tlulela eka buleki fulayi leyi landzelaka leyi nga lumaka munhu. Ku na tindlela to tala ta mfembo ku katsa na: ku veka ebayosipi ya nghohe ekamati ya munyuna ku yimela xivungwana xi huma, na ku languta emirini wa swivungwanankulu.
Entlhavelo wo lwisana na vuvabyi a wu kona. Ku sivela i ku papalata ku lumiwa hi switsotswana. leswi swi nga katsa ku tirhisiwa ka swilwisani na switsotswana na ku ambala kahle. Matshalatshala yan'wana ya katsa ku hunguta nhlayo ya switsotswana hi ku fufuthela chefu ya switsotswana. Matshalatshala yo herisa vuvabyi hi ku tshungula ntlawa wa vanhu kambirhi hi lembe ku le kuyeni emahlweni eka tindhawu to hlaya ta le misaveni. Ku tshunguriwa ka lava tluletiweke hi murhi wa ivhamekitini tinhweti ta ntsevu ku ya eka lembe. Vutshunguri lebyi byi dlaya xivungu kambe ku nga ri swivungunkulu. Murhi wa dokisisayiklilayini, lowu dlayaka na swo yelana na bakitheriyamu leyi vuriwakaWolibachiya, yi endla leswaku swivungwana swi tsana naswona yi bumabumeriwa hi van'wana vanhu. Ku susiwa ka matshumba enyameni hi vutshunguri swi nga endliwa naswona.
Kwalomu 17 ku ya eka 25 wa timiliyoni ta vanhu va tluletiwile vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni, na kwalomu ka 0.8 wa timiliyoni a va ha voni. Ntluletonkulu wu humelela eka matiko ya le Dzongeni wa Afrika, hambileswi timhangu ti nga vikiwa na le Yemeni na tindhawu titsongo ta le xikarhi ka Amerika na Dzongeni wa America Hi 1915, Dokodela Rodolfo Robles u kume rosungula vuxaka bya xivungu na vuvabyi. Swi longoloxiwile hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi
Matikhomele
Matikhomele kumbe Filosofi ya Matikhomele i rhavi ra Filosofi leri hlanganisaka kulongoloxa, kusirhelela, na ku hlohlotela matikhomele lamanene kumbe yobiha. Rito Matikhomele kumbe (ethikos), risuka eka (ethos) leswi vulaka "ntolovelo".
Tani hirhavi ra Filosofi, matikhomele mahlahluva swivutiso leswinge "Heyihi ndlela leyi antswaka kuhanya ha yona?" naswona "Hiswihi swi endlo leswi nene na leswo biha?" Hi kukongoma matikhomelo indlela yo tlantla swivutiso swo fana na vunene na vubhihi, vululami na vuhomboloki.
Marhavi lamanharhu eka matikhomele i:
Charles de Gaulle
Charles de Gaulle (22 Hukuri 1890 – 9 Hukuri 1970) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1959-1969. U landzela : René Coty. A landzeriwa hi : Georges Pompidou.
Benny Makamu
Xivongo Xaka Makamu
Makamu i xivongo xa VaTsonga maChangani va ndyangu wa Shikweni, Ngamba, Hlomani, Twala, Manyongotela
Makamu i muti lowu ku valavuriwaka Xitsonga Xichangana
• Yi Tsariwe hi Benny Hlomani Makamu eLoloka Block 29E
Benny Makamu
Benny Makamu i mufana loyi a tshamaka eLokoka Block 29E
Rikhotso
Matimu ya muti
Tani hi tsalwa ra Junod, va ka Rikhotso i vanhu la va tumbulukeke eka xitiko xa ka Khosa. Fungwe hosinkulu ya ka Khosa u velekile majaha manharhu. Mavatlo, Ngwenya na yena Rivisi. Rivisi loyi hi yena loyii a nga hundzuluxa vito ra kwe ri suka ka Rivisi ku ya ka Rikhotso.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Rikhotso, va hlayiwa eka rhavi ra Va djonga va Vahlavi e ka rixaka ra Vatsonga.
Nepal
Nepal a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa Malaysia a wuri kwalomu ka 29 wa timilliyoni.
Indonesia
Indonesia a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2017, xa Indonesia a wuri kwalomu ka 263.9 wa timilliyoni.
Timbhoni ta Yehovha
Timbhoni ta Yehovha i vukhongeri bya xikreste lebyi nga pfumeriki e ka vunharhu-vun'we ku hambana na vukhongeri bya vukreste lebyi tolovelekeke. Ntlawa lowu wu vika vulandzeri bya misava hinkwayo bya kwalomu ka 8.683.117 miliyoni ta vahuweleri, kwalomu ka 15 wa timiliyoni wa lava kumekaka e mitsombanweni, na kwalomu ka 20.919.041 wa timiliyoni ta vanhu lava veke kona e Xitsundzuxweni. Timbhoni ta Yehovha ti rhangeriwa hi Huvo leyi Fumaka, kunga ntlawa wa vakulu e Warwick, lowu simekaka tidyondzo hikwato ta vona kuya hi tinhlamuselo ta Bhibhele. Vatirhisa ngopfu Bhibhele ya vona leyi tiviwaka hi, Vuhundzuluxeri bya matsalwa bya Misava leyintshwa, hambi leswi tibuku tavona ti tshahaka vuhundzuluxeri byin'wana. Vupfumela leswaku kuherisiwa ka mafambiselo ya sweswi ya misava e Armageddon kutshinele, naswona leswaku ku simekiwa ka Mfumo wa Xikwembu laha misaveni, hi xona ntsena xintshuxo xa swirhalanganya hikwaswo leswi languteke vanhu hikwavo.
Ntlawa lowu wusukela eka Swichudeni swa Bhibhele, kunga ntlawa lowu simekiweke kwalomu ka malembe ya 1870 hi Charles Taze Russell loyi a sunguleke Zion's Watch Tower Tract Society, naswona vathlela va cinca mafambisele na tidyondzo ta vona e hansi ka vurhangeri bya Joseph Franklin Rutherford. Vito ra Timbhoni ta Yehovha riamukeriwile hi ntlawa lowu hi lembe ra 1931 leswaku wutihambanisa na mintlawa yin'wana ya Swichudeni swa Bhibhele leswi sukaka e tidyondzweni ta  Russell.
Timbhoni ta yehovha titiveka ngopfu hi kuchumayela ka muti-hi-muti, kuhangalasa tibuku tavona leti vuriwaka Xihondzo xo Rindza na Xalamuka!, ku ala Vusocha na kucheriwa ka ngati. Vatshemba leswaku iswa nkoka ku tirhisa vito ra Yehova eku khongeleni. Va ala Vunharhu-vun'we, Kupona ka moyaxiviri, na ndzilo wa tihele, leswi va vulaka swi hambana na matsalwa. Ava tlangeri Khisimusi, Gudu, Masiku yo tswariwa kumbe tiholide na swihenwa leswi va vulaka swi huma eka vukhongeri bya Vujagana naswona swihambana na Vukreste. Valandzeri vantlawa lowu va vula tidyondzo ta vona "Ntiyiso" naswona vativona vari "entiyisweni". Va vona vanhu van'wana lava naga ehandle ku vupfumeri lebyi tani hi lava hombolokeke naswona vari e hansi ka nhlohlotelo wa Sathana, naswona va hunguta ku tihlanganisa na vona. Vuxupuri bya nhlengeletano/vandla byi hlanganisa Kususiwa kunga rito ravona leri hlamuselaka ku hlongoriwa no bakanyiwa. Vanhu lava susiweke vanga ha thleriseriwa loko va voniwa va hundzukile.
Vuyimo bya vukhongeri leyi mayelana na ku ala vusocha na ku hlonipha mujeko, byi va vangele madzolonga na Mifumo ya matiko yo hlaya. Hiswona leswi vangeleke leswaku, van'wana va Timbhoni ta Yehovha va xanisiwa naswona vukhongeri byavona byi arisiwa ematikweni man'wana. Kuphikelela ka vona e tihuveni ta milawu swi hlohlotele timfanelo ta ximunhu ematikweni yohlaya.
Nhlangano lowu wu thlele wu soriwa ngopfu eka timhaka leti hlanganisaka Vuhundzuluxeri bya vona bya Bhibhele, Tidyondzo ta vona, Makhomele ya ti mhaka taku xanisa himasangu, na kuhlohlotela no chavisa valandzeri vavona. Mixungeto leyi yi ariwile hi varhangeri vavona naswona yinwana yi kanetiwile etihuveni ta milawu.
Ntivo-Vutomi
Ntivo-Vutomi i tidyondzo ta vutomi bya swivumbiwa leswi hanyaka, kuhlanganisa na vuvumbeki, ntirho na makulele ya swona. Hi ku angarhela, ntivo-vutomi byi hlanganisa Swivumbiwa-Vutomi, Swihlawulekisi-Vutomi na kutekelela kuhlanganisa na ku tswala swivumbiwa swin'wana. Kupfumeriwa leswaku swivumbiwa leswi hanyaka, swi tihanyisa hi dya leswaku swi kuma matimba, na ku tolovela mbangu lowu swihanyaka eka wona.
Vietnam
Vietnam a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa Vietnam a wuri kwalomu ka 94.5 wa timilliyoni.
Ntumbuluko
Ntumbuluko, wuhlanganisa swilo hinkwaswo leswi voniwaka na leswi nga voniwiki, kuhlanganisa na Vutomi hiku angarhela. Tidyondzo ta ntumbuluko i xiyenge lexikulu xa Sayensi. Hambi leswi vanhu vanga xiyenge xa ntumbuluko, tidyondzo ta mahanyele ya vanhu tahambanisiwa eka dyondzo ya ntumbuluko.
Singapore
Singapore a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa Singapore a wuri kwalomu ka 5.6 wa timilliyoni.
Nkuhlu
Nkuhlu, (Trichilia dregeana, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Nsinya lowu wu tirhisiwa ngopfu ku endla mafurha. Nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati.
Ntumbuluko
Rito ntumbuluko rifambelana na ku velekiwa kumbe ku vumbiwa ka swilo, Naswona twisiseka ku hlamusela swimilana, swiharhi na swivumbiwa swin'wana-naswin'wana.
Nkuhlu
Matimu la ma yelanaka
Eka buku yayena Henri Junoid uhlamale leswilandzelaka hintshovelo watihuhlu eMozambhiki:
Iran
Iran a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2017, xa Iran a wuri kwalomu ka 81 wa timilliyoni.