cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xitanga
Matimu na ma tirhisele
"Tindlu ta Vatsonga a ti tirhiseriwa ngopfungopfu ku etlela eka tona no hlayisa swingolongondzwana swa muti. Mitirho yo tala a yi endleriwa ehandle, handle ka loko ku ri na mpfula." -- Mhinga
Yindlu ya Nsati lonkulu
Yindlu ya Nsati lonkulu a yi kumeka emakumu ka muti wa Xitsonga, na swona a yi ri yindlu leyi kulukumba ku ringanisiwa na tiyindlu tin'wana emutini, tani hi leswi a yi ri yindlu ya hosinkati, wa Nuna wa muti. Xiluvelo, a xi akiwa ekusuhi na yindlu ya Hosinkati.
Malamulele
Malamulele swi nga vula doroba ra ka Malamulele kumbe ndhawu ya ka Malamulele. Havumbirhi bya doroba (kwalomu ka le xivindzini xa ndhawu) na ndhawu swi le Limpopo province (xifundzakulu xa Limpopo) xa South Africa (Afrika-Dzonga) naswona ku tshama ngopfungopfu Tsonga people (Vatsonga). Doroba ra ka Malamulele ri na gondzo ra xifundzakulu rin'we na gondzo ra xifundza rin'we; R81 yo ya eGiyani na R524 yo ya eThohoyandou (na Punda Maria Gate) (na Gede ya Punda Maria) hi ku hambanahambana. Malamulele yi angarheliwile hi milambu yimbirhi, Levubu River (Rivhubye) kuya evupeladyambu na Letaba River (Ritavi) kuya evuhumadyambu, Shingwedzi River (Shingwedzi) lowu khulukaka kusuka eMalamulele-Vupeladyambu kuya eMalamulele-Vuhumadyambu, wu ya khoma Limpopo River (Vembe) eMozambique endleleni yo ya eIndian Ocean (Lwandlekulu ra Indian). Malamulele i ntsindza wa Collins Chabane Local Municipality (Masipala wa Miganga wa Collins Chabane).
Maswanganyi
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Maswanganyi, va hlayiwa eka rhavi ra Va djonga va Vahlavi e ka rixaka ra Vatsonga.
Xihahlu
Xihahlu a xi ri na mintirho yo hlawuleka, tani hi muako wa le kaya, ku hlayisa tihuku ti nga dyiwi hi swihadyana swo fana na vamanghovo, Magama na swiharhi swin’wana. Matandza ya tihuku na wona a ya hlayiseka swinene exihahlwini hikuva timbyana na swihadyana swin’wana a swi nga ya fikeleli.
Maakelo ya Xihahlu
Muaki wa xihahlu u sungula a cela makhele ya khumembirhi ya enta nyana leswaku timhandzi leti nga ta hoxeteriwa emakheleni ti ta tiya loko ti gandiwa hi misava. Loko makhele ya lulamisiwile ku ya hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi hi yin’we-yin’we ti ri karhi ti gandliwa ti tiya. Endzhaku u teka timhandzi ta ntsevu to bumbula nyana a ti hingakanyela eka leta swiphandzi, loko a heta a teka leto lala to ka ti nga kwamuleriwangi byewu a nanekela kwale henhla etshakweni ra xihahlu. Loko a hetile u teka rimbalelo a boha timhandzi ta swiphandzi na leto nanekela hi byewu byo tsakama swi tiya, a tlhela a boha rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela a koma le henhla. Kutani a saha timhandzi kwale henhla ti ringanana.
Mafulelelo ya xihahlu
Mufuleri wa xihahlu u sungula a teka tipala a ti hlanganisa hi tinhloko hi hala ku nga vatliwa a boha hi byewu swi tiya swinene. Endzhaku a teka timbalelo to betsa a sungula ku betsa, a sungula ehansi ka lwangu ku ya fika exinhlungwanini a ri karhi a boha hi byewu swi tiya. Naswona loko a fika exihlungwanini u tsondzela byewu a vuyavuyisa leswaku swi ta tiya. Loko a heta ku betsa timbalelo u phuphutela byanyi leswaku a ta luka makenya, ku ringana xihahlu lexi a lavaka ku fulela xona. Loko ya herile ku lukiwa u famba a ya tsondzela ehenhla ka timbalelo a ri karhi a lulama na tona ku kondza a ya fika exinhlungwanini a tsondzela hi makenya a vuyavuyisa leswaku mati ya nga ngheni loko ku na mpfula a tlhela a tiyisa hi byewu.
Swin'wana
Xihahlu a xi ri xa nkoka ngopfu hikuva tihuku leti tshamaka exihahlwini hambi ti nga funghiwangi a ti lahleki ti hlayisekile. Tihuku leti a ti tshama exihahlwini a ti nga dyi xin’wana ni xin’wana a ti dya leswi a ti nyikiwa swona.
"Tihuku a ta ha endleriwi swihahlu swa xivumbeko xa xintu xa Vatsonga lexi xa ku akiwa emoyeni xi yimisiwa ehenhla ka timhandzi ku sivela tihuku ku va ti fikeriwa hi swihadyana leswi dyaka tihuku." -- Mhinga
Nturuka
Nturuka i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona mavele ni timbewu tin’wana ta vona. Nturuka a wu kuma mitirho yo hlaya. A wu kuma ntirho wo hlayisela mavele, ku tshivelela ndzilo va swekela kona kumbe ku orha. Mavele lama a ya tshama enturukeni a ya nga dyiwi hi swidozi kumbe ku hehliwa, hi kuva a ya tshama ya ri karhi ya mbulukela hi musi. Nturuka a wu tlhela nakambe wu kuma ntirho wo hlayisela swibye swo fana na timbita, makhuwana, majomela ni swin’wana swingolongondzwana swa muti.
Maakelo ya nturuka
Muaki wa nturuka u sungula a tshala xirhendzevutana lexikulu. Endzhaku ku ceriwa magoji yo enta. Ku tekiwa timhandzi to leha ta swiphandzi ti celeriwa, ku laviwa to lala ti famba ti xoxela khumbi. Exikarhi ka yindlu leyi a ku tlhela ku tsariwa xirhendzevutana xo ringana nturuka, na swona ku ta ceriwa magoji ya ku ringana nturuka ku hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi ta nxanatsi to kwamuleriwa. Laha swiphandzi swi fikaka kona ku tekiwa leto bumbula ti hingakanyiwa ro sungula swi tiya, ku petsiwa rimbalelo ra le hansi. Endzhaku ka swona ku tekiwa leto yima kwale henhla ti tlhomela endzeni ka rimbalelo ra kona, ku tlhela ku siyiwa nyangwa wo nghena hi wona. Nturuka a wu ri na tinyangwa timbirhi, wa yindlu leyi nga ta fuleriwa na wa nturuka endzeni ka yindlu. Nturuka a wu xoxeriwa hi timhandzi to kwamuleriwa byewu leswaku wu ta teka nkarhi wo leha. Loko timhandzi to kwamuleriwa ti xoxeriwile, ku petsiwa rimbalelo ra le xikarhi ivi ri khomiwa hi byewu byo tsakama, ku sahiwa timhandzi ti ringanana kwale henhla. Nturuka a wu va endzeni ka yindlu leyi nga akiwa, exikarhi a ku sala ndhawu.
Mafulelelo ya yindlu ya nturuka a ya fana na ya tiyindlu tin’wana, lama a ya tirhisa tipala, timbalelo, byewu na byanyi bya makenya. Ku tekiwa byanyi byi ndlaleriwa ka timhandzi to lala leti nga ndlalela etshakwini leswaku mavele hambi timhandzi to tshuka ti hlekahleka ya nga weli ehansi.
Mafulelele ya nturuka
Ku sunguriwa hi ku vekiwa tipala ehenhla kutani ti hlanganisiwa hi tinhloko lomu ti nga vatliwa hi kona hi byewu byo tsakama ti bohiwa swi tiya swinene. Endzhaku ku tekiwa timbalelo leto vaveriwa no kwamuriwa byewu ti tlhela ti pandziwa hi le xikarhi ti ya sungula ehansi ka lwangu ti ri karhi ti petsiwa ti bohiwa na pala swi tiya ku kondza timbalelo ti ya fika exihlungwaneni. Loko ku betsa swi fike makumu, ku laviwa makenya yo fulela hi wona ivi ma lukiwa. Loko makenya ya herile ku lukiwa, ku sunguriwa erimbalelweni ra le hansi ku tsondzela swi tiya. Kutani makenya ya fambisiwa ehenhla ka rimbalelo rin’wana ni rin’wana, ku kondza ya ya fika exinhlungwanini ivi ku tsondzeleriwa tipala hi makenya swi tiya leswaku swi nga pfuti, swi nga borisa mbewu.
Swin'wana
Loko nturuka wu herile ku akiwa no fuleriwa ku laviwa swimhandzani swo kwamuriwa byewu swo koma, ku endliwa nyangwa hi swona hi ku swi xoxela swi khoma hi rimbalelo ra le hansi na ra le xikarhi, kambe swona a swi petsiwi swo tlhometeriwa kunene leswaku swi olovisa ku pfula na ku pfala. Nturuka a wu phamiwi.
Sayensi
Sayensi indlela yotumbuluxa, kuaka no hlela vutivi byi andlaleka hindlela yo hlamusela no vhumba hi ta mbangu.
Sayensi yihambanisiwa hi swiphemeu leswilandzelaka, Sayensi yantumbuluko leyi nga dyondzo hi ta misava leyivonakaka, Sayensi ya mahanyele ya vanhu leyi  dyondzo ya vanhu na switshungu, naswona kuva na Sayensi yaximfumo yo fana na Dyondzo-Tinhlayo.
Alhazen hi yena loyi a simekeke ndlela ya kambisisa swilo ya sayensi ematikweni ya vuxa-vukarhi.
Matimu
Sayensi hikuya himongo wayona wo sungula akuri vito leri aritirhisiwa kuhlamusela vutivi byo karhi, kuhambana na dlela yokuma vutivi brokarhi. Hikukongoma imuhlovo wavutivi lebyi vaakatiko vakotaka to hlumausela no avelana hibyona. Hixikombiso, vutivi himatirhele ya swilo swantumbuluko byihlengeletiwe khale matimu yangase tsariwa etibukwini nswona byi tise tindlela to hleketa loku rharhanganeke. Leswi switikomba ekutumbuluxiweni ka tikhalendara leti rharhanganeke, tindlela to sweka swimilana leswingana vuxungu leswaku swudyeka, na ku aka miako yo leha kufana na tiphiramidi.
Ndlela ya endla Sayensi
Ndlela yo endla sayensi iku lava ku hlamusela swiendlakalo swantumbuluko hi kuengeta engeta. kuvhumba vhumba indlela yin'wana ya sayensi yo hlanganiso switandzaku eka swivangelo.
loko vuvhumbi byi hambana naswutandzaku, bya thsikiwa ivikuvhumbiwa ndlela yinwana.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005208_42-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005208_42-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> [29]  <span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005208_42-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005208_42-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> Kambe loko vutivi byikota kuvhumba switandhzaku naswona vumbhoni byikhomeka, vutivi byebyo bya engeteriwa eka swiyenge swa Sayensi leyi amukeriweke.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005199.E2.80.93201_43-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005199.E2.80.93201_43-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> [30]   <span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005199.E2.80.93201_43-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENolaIrzik2005199.E2.80.93201_43-0" rel="dc:references" contenteditable="false">
Dyondzo-Tinhlayo na Sayensi
Dyondzo-Tinhlayo iyankoka ngopfu eka Sayensi. Dyondzo-Tinlhayo yifana na ririmi leri kotaka kuhlamusela Sayensi. Kuxopaxopa naku hlengeleta mimpimo kuhlanganisa na ku vhumba switandzaku swa Vutivi bya Sayensi hakanyingi swilava kutirhisiwa ka dyondzo-tinhlayo.
Vavasati eka tidyondzo ta Sayensi
Sayensi hakanyingi yitale ku dyondziwa notirhisiwa hi vaxinuna kambe ahinkarhi hinkwawo. Vavasati khale nakhaleni avatshamele ku langutana na xihlawuhlawu e mintirweni nale tidyondzweni ta Sayensi.
Huvo
Huvo akuri ndhzawu leyi a yitirhisiwa ku endla mintirho leyi hlawulekeke ya muti, ku hlanagana na, kutenga timhaka ta muti, ku amukela varhumiwa va ximfumo, ku bula timhaka ta malovolo, kutenga milandzu leyi tisiweke emutini, ku dlaya no xindla swifuwo/swiharhi swa nhova, na swin'wana. Ndzhawu leyi a yikumeka ekusuhi na xivala xa tihomu, laha kungana minsinya ya mindzhuti, naswona ayi nga hlawuli wanuna eka wansati.
Indiya
Indiya i tiko ra Axiya
Mintsaho
<references group="lower-alpha"/>
Bandhla
Bandhla akuri xiakiwo lexi a xitirhisiwa hi vanuna va muti, ku hlanagana kona leswaku vadya, vathlela va bula timhaka ta vavanuna. Ndzhawu leyi a yikumeka eximatsini, ekusuhi na Lawu ra vafana loko unghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vavasati na vanhwana ava nghena ntsena loko vatisa swakudya. Kubasisa na ku susa nkuma ebandhla, akuri mintirho ya vafana.
Maxakadzi
Hosinkulu Maxakadzi (Mashakadzi, Majakazi, Mashakatsi), i hosinkulu leyi yi humaka eka rixaka ra Vatsonga, Van’wanati. Hi yena hosinkulu yo hetelela leyi a yi tiveka yiri murhangeri-nkulu eka Vatsonga eLimpopo (Afrika Dzonga) hi nkarhi wa 1640 ku fika kwalano kavo 1670 loko se a ta hundzisela eka Dlhamani. Mfumu wa ka Maxakadzi e hansi ka Dlhamani wu fikile laha wu nga tiveka na le matikweni ya le Britain na le Asia. Maxakadzi u huma eka ntlawa wa Van’wanati. Ntlawa lowu nkarhi un’wani a wu tiveka tani hi “valenga” ku suka eka vito “Malenga”. Maxakadzi hi yena a nga landzela ku suka eka tatana wakwe Malenga loyi a nga n’wana wa Hosinkulu Gunyule.
Vukosi bya Muti
Maxakadzi i n’wana wa Malenga loyi a ri murhangeri-nkulu eka Vacopi (“vacopi” i vito ra Xitsonga leri ri nga nyikiwa eka vahloti va rixaka ra Vatsonga tani hi leswi a va tirhisa vurwa na nseve ku suka hi vo 1200). Vana va Malenga lava va tivekaka i Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Muswana na Maxakadzi hi vona lava a va hlayiwa kuva va velekiwile hi hosinkati yo sungula ya Malenga. E ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka Malenga, vuhosi byi hundzerile eka Muswana. E ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka Muswana, vuhosi byi hundzerile eka Maxakadzi. Eka vukosi bya muti, vukosi a byi tekiwa hi kwalano ka ku nyikeriwa xicemba lexi a xi hundziseriwa eka loyi a nga ta landzela ka hosinkulu. Eka Maluleke, hosi a yi fanela ku va yi ri na xona xicemba lexi, ku komba vuhosi byakwe. Vana va Maxakadzi hinkwavo va le vuhosini a va nyikeriwa xicemba lexi. Eka matsalwa ya Henri-Alexandre Junod (1912) swi tsariwi tani hi “psitjemba” kambe a ringeta ku vula ku “swicemba”. Lava va khale a va tshembha leswaku kuva hosi yi ri na xona xicemba lexi, a xi n’wu nyika matimba, leswaku loko a khinyekili na munhu wo karhi, a swi kota ku rhumela swiharhi swa nhova leswaku swi ta tirhana na munhu woloye. Hi ndlela leyi, a va tshembha leswaku xicemba xi na matimba ya ku rhumela swiharhi eka munhu. Swi nga endleka leswaku a kova ndlela ya ku chuhisa vanhu, kambe swi ti komba vo tala hi minkarhi yaleyo a va tshembhela eka swona swilo swo tani, tani hi swiyila, kambe ntirho-nkulu wa xona a ku ri ku komba vuhosi ni matimba ya hosi.
Rixaka-nkulu ra Vatsonga eLimpopo (1640-1800)
Ku ya hi matimu lawa ya tsariweke, swi hlamuseriwa leswaku Van’wanati va fike e nambyeni wa Limpopo (Limpopo River) xikan’we na va ka Baloyi kwalano ka ti 1600. Loko va nga se rhurha swin’we, va ka Baloyi a va tshama na vaTonga (Vacopi, Van’wanati, Varhonga) e Mozambique hi nkarhi lowu loko va ka Baloyi va ha rhangela hi Gwambe loyi a ri hosinkulu ya va Thovela ni Valozyi hi vo 1500. Va ka Baloyi a va tiveka hi mavito yo fana na “Vanyayi, Valozyi, Vakalanga”; kambe na vona a va ri kona eka nseketelo wun’we wa masocha lawa a ya tiveka hi vito ra “Vacopi”. Loko vanhu lava va rhurha, va longolokile va kongoma e Vudzonga hi ndlela leyi a yi tiveka hi nkarhi walowo, ivi va fikela e kusuhi na nambu wa Limpopo (Limpopo river) laha nambu lowu wu khulukelaka e lwandle. Loko se va fika e lwandle laha ri vonakaka hi xitalo, va ka Baloyi va chavile ku kula ka lwandle ivi va thlelela endzhaku, tani hi leswi a va nga tolovelanga ku tshama ekusuhi ni lwandle, kambe Vacopi ni Vatonga a va toloverile ku tshama e kusuhi ni lwandle laha khale na khale a ku ri e kaya ka vona e ndzhawini liya yi hlanganisaka Nyembane, Xai-Xai, na le Bileni. Va ka Baloyi va sukile kona va kongomela endzeni ka Limpopo ivi ku sala Van’wanati lava va nga kuma swimilani, mihandzu, ni milala, leyi a va yi tsakela e ndzhawini liya - yin’we ka yona yi tiveka hi vito ra “mukwakwa”. Mukwakwa lowu a wu nga kumeki kun’wani e handle ka ndzhawo liya, na swona a va wu tsakela kuva va endla xa ku dya xa nkoka loko se va xi toloverile. Vito leri ra “makwakwa” ri fike laha ri nga nyikiwa eka xiyenge xin’we eka vona Van’wanati lavaya va nga fika va xi rhandza xidyiwa lexi. Na namunthla xiyenge lexiya xa ha tiveka hi xona xivongo lexiya xa Makwakwa. Hi nkarhi lowu (1570-1630) Van’wanati a va fumile e ndzhawo liya loko va ha rhangela hi hosi ya vona Malenga. Van’wanati a va ri ni swiyenge swa mimiti yo tala leyi a yi katsa va ka Maluleke, va ka Makwakwa, va ka Khambane, va ka Mabota, va ka Masangu, va ka Mondlani, ni van’wani. Va ka Maluleke va sukile kona na hosi Maxakadzi va hundza e ndzhawini liya hi 1640 va hambana tindlela na mimiti liya yin’wani, va kongomela e ndzeni ka Limpopo hi ndlela ya le e Nandweni. Maxakadzi a tiveke ngopfu e ndzhawini liya hi nkarhi wa yena. Hosi leyi, a yi tiviwa na le Britain, Asia, na le Portugal, hi kwalano ka ku fuma hi swiendliwa swo fana na risinda, mindzalama, ni swivumbiwa swo hambana-hambana hi swiendli swa ntumbuluko, leswi swi nga fika swi tirhisiwa na hi valungu swi pfuna ku antswisa matwisiselo ya vona eka vudyondzi bya science. Swo tala leswi va ka Maluleke va nga tiveka hi swona eka vuvumbi ni swa ma’akelo hi swa ntumbuluko, swi kona eka “Addresses and Papers of the Joint Meeting of British and South African Associations for the Advancement of Science, Johannesburg 1905”.
Ku Fuma ka Rixaka
Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park ku fika eka Malema, Shakadza, na Ribola. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo Mountains tani hi leswi va nga pfuna ku fuma tinxaka hi ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu, madzovo ya swiharhi na timhondzo. Va hangalakile hi ku famba ka malembe. Va ka Mhinga na Makuleke va susiwe e tikweni ra vona laha namunthla ku nga Kruger National Park va rhurhisiwa hi nkanu hi mfumu wa mabhunu, laha se va nga fika va tshama eka Malamulele ku fika e Ribola, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Van’wanati va fikile laha va nga tsakela hi tinxaka to tala eka Vatsonga, tani hi leswi va nga tlanga xiphemu lexi kulu eka ku sirhelela Vatsonga eka valala na tinxaka ta vulwisani, na kuva va pfunile kwalano ka kuva Vatsonga va kumile ndzhawo ya rixaka e Limpopo laha ku nga hela ku khomiwa nhlangano lowu wu nga endla leswaku tinhlayo to tala ta tihosi ti langha ku thya tiko leriya ku i "Gazankulu" Homeland. Hi matimba na migingiriko ya Hosi Sunduza Mhinga, swi kotekile leswaku Vatsonga na vona va tekeriwa e henhla tani hi rixaka leri a ri fanele kuva na tiko ra rona, hambi leswi tiko leri ri nga fumiwa e henhla ka mfumu wa Apartheid. Van’wanati a va tiveka va ri valamuleri (hi kwalano vito ra “Malamulele” ri nga thyiwa ku suka eka ra Mulamula/Mulamulele). Va pfunile swinene kwalano ka ku lamulela Vatsonga vo tala eka Mabhunu, Vavhenda, Vangoni ni Vandawu eka vuhlaseli lebyi byi nga va kona hi malembe ya vo 1820 ku fika 1980.
Xivongo Xaka Makamu
Makamu i xivongo xa VaTsonga maChangani va ndyangu wa Shikweni, Ngamba, Hlomani,  Twala,   Manyongotela Makamu i muti wa maChangana lowu ku valavuriwaka Xitsonga Xichangana
Maxakadzi
Ku Fuma ka Rixaka
Vito “Maxakadzi” ri huma eka ku “xakadza” leswi hi xinghezi swi hlamuselaka ku "viciously attacking". Masocha lawa a ya rhangela hi Maxakadzi a ya kota ku lwa ni ku hlota, va fika laha va nga nyikiwa vito ra “vaxakadzi” kumbe “vaxadzi”, ku nga mavito ya Xitsonga lawa a ya tirhisiwa ngopfu hi ti 1600 na ti 1700.
Xivongo Xaka Makamu
Va Makamu na va n'wa-Makamu i vanhu va rirhandzu, Ntwela vusiwana, No Hlonipha ni Xichavo hi chava ku tsongola swava n'wani hi Nantswa munyu hi etlela
Maxakadzi
Mfumo wa Vuhosi-nkulu (1634-1670)
A hi ntiyiso leswaku a ku nga ri na mfumu-nkulu wun’wani wa Vatsonga e handle ka mfumu wa Gaza empire le Mozambique (leyi yi nga va kona e ndzhaka 1820), hi kuva matimu ya mfumu-nkulu wa Vatsonga e Limpopo na Mozambique hi nkarhi wa 1630 ku fika 1800 ma tiveka. Hosinkulu Maxakadzi hi nkarhi wa yena u fume tindzhawu leti ti nga e xikarhi ka Kruger National Park, ku katsa e Nandweni, ku ta fika e Rivubye na Rivolwa (Ribola). E tlhelo ka leswi, swa tiveka e xikarhi ka Vatsonga leswaku Vatsonga a va rhangela hi tihosi ta mindyangu ivi va thlela va rhangela hi vuhosi-nkulu bya muti ku sukela kwalano e hansi ka lembe ra 1200 a va ti fuma. Eka ririmi ra Xitsonga swi na nkoka ku hambanisa marito “Hosi” na “Hosinkulu”, hi kuva eka rixaka ro karhi kumbe eka mfumu-xivongo ku na tihosi (kumbe tihosana) ivi ku va na hosinkulu leyi yi nga murhangeri-nkulu eka tinhloko ta mimiti. Loko munhu a ku “Hosi”, hi xinghezi swi fana na loko a ku "chief" ("traditional leader" kumbe "headman"). Hi xintu xa Afrika khale a swi nga ri kona swaku ku va na Hosinkulu yin'we yo rhangela rixaka hinkwaro. Leswa ti "king" eka tinxaka ta la Afrika-Dzonga swi tisiwe hi Great Britain hi nkarhi wa ti 1800s loko yi hlohletela vaka-ntimeni leswaku va ya hlula vamakhelwani va va fuma. Hi ndlela leyi, vanghezi a va endlela leswaku va ta kota ku kongomisa vantima hi ndlela leyi a va lava yona na kuva va kota ku vutla misava hi ndlela yo olova. Khale vantima a va ti fuma hi swivongo swa ndyangu laha ku tlhelaku ku va na hosinkulu exikarhi ka vona, leyi yi nga na ngati ya muti walowo. Xikombiso, eka Van’wanati va Afrika-Dzonga ku na Hosi Mulamula, Hosi Xikundu, Hosi Xigalo, ni van’wani, ivi va rhangela hi vuhosi-nkulu by aka Mhinga (lava hi Constitution ya laha e Afrika Dzonga va tivekaka va wela kwalano eka ti Senior Traditional Leaders).
Xivongo Xaka Makamu
Xivongo Xaka Makamu xi kurile swinene nahiku hambana kati ndhawu VaN'wa-Makamu leswi vulaku ku I N'wana Wa Makamu va tele swinene
Maxakadzi
Mfumo wa Vuhosi-nkulu (1634-1670)
Maxakadzi i ntukulu wa Hosinkulu Gunyule loyi a ri murhangeri wa vaTonga va le Nyembani xikan’we ni Vacopi. Vuhosinkulu lebyi, ku suka eka minkarhihi ya vaTonga ni vaCopi hi vo 1400-1530, na hi minkarhi ya vo Malenga, byi hundzerile eka voko ra Malenga, ivi ku landzela Maxakadzi, ivi ku nyikeriwa eka n’wana wakwe Dlhamani loyi a nga kokwana wa va Mhinga, Maluleke, Xigalo, Mulamula, Xikundu, Matsilele etc.
Xivongo Xaka Makamu
Tindhawu leti xi kumekaka ngopfu
xivongo lexi xa kumeka eka tindhawu to fana na va
Maxakadzi
Vadyandzhaka eka Rixaka (1680-1736)
Maxakadzi u hundziserile vuhosi eka n’wana wakwe Dlhamani, loyi a ri n’wana wa vumbirhi wa Maxakadzi. Maxakadzi u ve na vana vambirhi va tivekaka lava a va lwela vuhosi, ku nga Guyu (wo sungula ku velekiwa) na Dlhamani (wa vumbirhi). E ndzhaku ka ko lova ka Muswana, Maxakadzi u tekile hosinkati ya yena Muswana (vito rakwa a kuri N’wabungu lonkulu) kambe hala thlelo Maxakadzi a tekile ndzisana ya N’wabungu (loyi a tiveka hi ra N’wabungu lontsongo). Dlhamani u velekiwile hi hosinkati ya Muswana (loyi a nga fela e nyimpini) kambe Dlhamani a ri nyimba ya Maxakadzi, kasi Guyu u velekiwile hi N’wabungu lontsonga. Hi milawu ya vuhosi eka ndhavuko wa Xitsonga, vuhosi byi famba hi ndlela ya hosinkati wo sungula wa hosi leyi yi khomeleke – hi kwalano vuhosi byi nga nyikiwa eka Dlhamani hi kuva manana wakwe a ri hosinkati ya Muswana loyi a khomele xicemba xa vuhosinkulu ku suka eka Malenga. E hansi ka mfumu lowu a wu rhangela hi Dlhamani, va ka Maluleke va kurisile mfumo wa vona e Limpopo. E hansi ku mfumu lowu, va ka Maluleke va tivekile na le tikweni ra vaDutch lava a va xavisa minturhu, swimilani ni mihandzu yo hambana-hambana. VaDutch lava a va thlela va xava timhondzo ni risinda eka Varhonga, Vacopi, Vanyayi, na Vandzawu, kumbe va cincisana kuya hi leswi a swiri swa nkoka hi nkarhi walowo. Hi 1723 va ka Maluleke va hlanganile na vaDutch e Delagoa Bay laha va nga famba na tinsimbhi ni risinda va ya cincisa va nyikiwa mavele na minturhu. Minkarhi yin’wani va ka Maluleke a va xava kunene risinda eka vaDutch leswaku va ta ti endlela switirhisiwa swo hambana-hambana, ku fana na hi 1732 laha mfumu wa ka Maxakadzi wu nga xava risinda eka vona vaDutch.
Mfumu wa ka Maxakadzi nkarhi un’wani a wu pfuna tinxaka tin’wani leswaku va ta kota ku xava switirhisiwa eka vahundzi va ndlela. Ndzhawu ya le Delagoa Bay na le Inhambane a yi rhandziwa hi vahundzi va ndlela lava a va tela ku xavisa switirhisiwa na mihandzu. Hi ti 1800s mfumu wa ka Maxakadzi wu pfunile leswaku Vhavenda na Bapedi na vona va ta fuma tinxaka ta vona vinyi hi ku xava mavele na switirhisiwa eka vaDutch. Ku sukela nkarhi lowu, Vhavenda na Bapedi na vona se a va toloverile ku ti endlela switirhisiwa va ya xavisa kumbe ku xava hi voxe leswi a va swi lava.
Xivongo Xaka Makamu
Tindhawu leti xi kumekaka ngopfu
na Tinwani to ndhawu hiku hambana ka vanhu lomu vanga kona
Xiphatu xa muti waka Makamu
Xivongo Xaka Makamu...
Hi Tshova Rumbulu Hi Makani Mambisi
Hi va Nambyana Wa Ringelengela Waku Ku Heta Vanhu Hi Riolovela
Hi va Xi Wa Hi Mahosi A Nyangweni
Hi Chaya Mahlwelela Hi Mancela
Hi Natswa Munyu hi Etlela Hi vatsonga va xiviri hi chava ku tsongola swava n'wanyani <BR> ... Lexi hi xona xiphatu lexi tivekaka xa muti waka Makamu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Makamu loko swiri karhi swi phata xivongo lexi.
Axiya
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Axiya
Belarus
Belarus i tiko ra Yuropa (Minsk).
Axiya
Axiya, i tiko-nkulu leri kulukumba emisaveni naswona leri ngana vanhu votala kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava. Tiko-nkulu leri ri kumeka e n'walungu na dzonga ramisava. Axiya yi hlanganisa 44,579,000 wati skwe-khilomitara hi ku anama, naswona ri ringana ntsengo wa 30% ya misava hiku angarha. Ritiveka tani hi kaya ra vanhu vanhluvuko wo sungula wa misava naswona ritshamela kuva nanhlayo wa vanhu lavo tala himpfuka ka ku sungula ka nkarhi rithlela riva xihlovo xa minhluvuko ya vanhu.
Hiku angarhela, Axiya yi rhendzeriwe evuxeni hi lwandle ra Phasifiki, edzongeni hi lwandle ra Indiya, na le n'walungu hi lwandle ra Arkthiki. Ndzelakano wale vupela dyambu na Yuropa iwa matimu na ndzhavuko ntsena hikuva akuna lexi hambanisaka matikonkulu lawa hixiviri. Ndzelakano lowu amukeriwaka hivanhu votala wa matiko-nkulu lawa hilowu hoxaka Axiya evuxeni bya ndlela ya mati yale Suez, nambu wa Urali, tintshava ta Urali, na le dzongeni bya tintshava ta Khawukhasa na lwandle ra Khaspiani na lwandle ra ntima.
Chayina na Indiya amaphikizana ekuveni matiko lama ngana ikhonomi leyi kulu emisaveni exikarhi ka malembe ya 1 kuya eka 1800 CE. Chayina akuri tiko leringana matimba ya ikhonomi nkarhi wo leha naswona yi kokele votala ku ya evuxeni,   ku yakuma vufuwi na kuhumelela ka ndzhavuko wa khale ka Indiya, naswona byi kokela mabindzu ya Yuropa, kuvalanga ndzhawu na vukolonyi. Kutsunmburiwa ka Amerikha hi Kholumbasi ari karhi a lava Indiya, swi hlamusela ndlela leyi Vayuropa ava navela vufuwi bya le Axiya hayona. Gondzo ra Voya bya Silk, rive ndlela leyi tirhisiweke hi ta mabindzu kusuka e Yuropa kuya e Axiya, kasi ntila wa mati wa Malaka wuve ntila wa tamabindzu hi ku tirhisa lwandle. Axiya yi kombile kukula eka ta ikhonomi, naswona ku andza ka vanhu varona hi lembe xidzana ra vu 20, swi pfunile tamabindzu ya tiko-nkulu leri, hambi leswi ntsengo wa vaaka tiko va rona wusunguleke ku hunguteka. Axiya yive nstindza wa vukhongeri byo tala bya misava ku hlanganisa na Vukreste, Vusurumani, Vuyuda, Vuhindu, Vubhudha, Vukhonfusiyani, Vutawo, Vujayini, Vusikhi, Vuzorowastrani, na byin'wana vukhongeri.
Ukraine
Ukraine (lang-uk - Україна, transliterated: Ukrayina, IPA-uk - ukrɑˈjinɑ) i tiko ra Yuropa (Kiev).
Vutshila
Ta Vutshila ti yimela kutiphofula ka matitwele, naswona hakanyingi ti hlohloteriwa hi ndhavuko ivi tithlela ti hlohlotela ku cinca ka ndhavuko. Mintlawa-nkulu ya ta vutshila yi hlanganisa Matsalwa - lama hlanganisaka Vuthlokovetseri, tinovhele na Mintlangu yo koma; Mintlangu-Vutshila - exikarhi ka yona kuna vuyimbeleri, ncino, na mintlango ya le rivaleni; Vutshila bya vusweki byi hlanganisa kubhaka, ku sweka vulombe na ku vhuvela Wayini; Vutshila bya Mahungu tani hi kuteka swinepe na ku rhekhoda filimi, ivi ku hetelela hi ntlawa wa Vutshila bya leswi voniwaka - byi hlanganisa kupfapfarhuta na vuvatli.
Nhlamuselo
Hikukomisa, ta vutshila ti nga hlamuseriwa tanihi tindlela to phofula matitwele na vuswikoti leswaku byivoniwa himani na mani. Ndlela yophofula na yona yinga vuriwa vutshila hiyoxe.
Xihlamusela mariti xa xinghezi lexi gandlisiweke hi Collins, xihlamusela 'vutshila' kuri "Rhavi ra vutivi leri havaka Sayensi, naswona ri tirhisaka mihleketo yo tumbuluxa swilo swintshwa. Ngopfu ngopfu loko rhavi leri ra vutivi ri dyondzeriwa kunene. Riviti 'Vutshila' rihlamuseriwa eka Insayclophediya ya xi Ayrishi hindlela leyi landzelaka: "Vutshila byivumbiwa loko muvatli (kumbe n'wa-tavutshila) a vumba xilo xosaseka, kumbe a endla xiendlo lexi khumbaka vahlaleri (kumbe vayingiseri) naswona xiendlo lexi xi endliwe hivutshila." Kuengetela kwalaho xihlamusela marito lexi xiri: Vutshila imugingiriko lowu khumbaka mintlawa yo tala naswona leswi switikomba hi marito lamahlayeke lama hlamuselaka minxakaxaka ya ta vutshila. Swikombiso swihlanganisa: Vutshila bya vupfapfarhuti, vutshila bya leswivoniwaka, Vutshila bya swavukhavisi, na swin'wana leswi yelanaka.
Matimu
Kusukela eka Griki ya khale, kuya eka Varhoma va khale, vutshila abyinga hambanisiwi hi mintlawa leyi hlayiweke ehenhla. Vutshila bya pfapfarhuta kumbe ku vatla a byi tekeriwa enhlokweni loko byi kombisa xiyimo xa xiharhi kumbe munhu hi ndlela yo saseka.
Xitendze
Xitendze i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona timbewu. Xitendze a xi ri ni ntirho lowu kulu eka Vatsonga va khale. Ntirho wa xona a ku ri ku hlayisela timbewu to fana na n’wahuva, tinwhembe ta tinyawa, makalavatla, mariwa, maxalani, tinwhembe ta makwembe na tin’wana. Muhlayisi wa timbewu a hlayisa timbewu ta yena hi ku hambana ka tona, tin’wana a ti cheriwa eswiphaphanini leswintsongo leswaku ti nga hlanganani. Endzhaku a swi cheleteriwa endzeni ka xitendze. Loko ti tele, muhlayisi wa timbewu a teka xitewani a khubumeta ehenhla ka xitendze a pfala hi xona endzhaku a teka vulongo bya tihomu a lemela hi byona leswaku timbewu ta yena ti nga ngheneli hi swindodzi na swihehli swin’wana. Maendlelo lawa a va ya tirhisa ni loko va cheletele timbewu ta vona etimbiteni, a va cheletela loko mbita yi tele, a va lava nkambani va pfala nomo wa mbita va tlhela va lema hi vulongo leswaku mbewu yi ta hlayiseka.
Vutshila
Matimu
Hambi leswi vutshila lebyi amukeriweke byi tale kuva bya matiko-nkulu ya Amerika na Yuropa, Matiko-nkulu ya Afrika na Axiya na wona ma na tinxakanxaka ta vutshila lebyi hambaneke naswona lebyi sasekeke.
Xitendze
Maakelo ya xitendze
Xitendze na xona xi akiwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko swo fana na timhandzi, byewu, timbalelo, tipala na byanyi byo fulela hi byona. Xitendze a xi nga ri na ntirho wo tala ku endla xona, a xo lava timhandzi ta nhungu kumbe khume to kota ku khoma lwangu.
Mawewe
Hosi Mawewe (kumbe Maueva) (ca 1820 - † ca 1879), akuri hosi ya mfumo wa Gaza lowu awukumeka endzhawini ya Mozambhiki wa namunthla, naswona u fumile kusukela hi lembe ra 1858 kuya eka 1864. U landzerile tata wakwe Manukosi, kambe hluriwile hi makwavo wakwe Mzila loyi a a pfuniwa hi mabhunu na ma phutukezi, eka nyimpi ya xin'wana manana yo lwela mfumo leyi sunguleke hi lembe ra 1861 naswona yihela hi 1864.
Vutshila
Mintlawa ya ta Vuthsila
Hintolovelo, ta vutshila ti hambanisiwa hi swiyenge swa knombo leswi landzelaka: Vutshila byo aka, Vuvatli, Vupfapfarhuti, Vuyimbeleri, Vuthlokovetseri, Ncino, Tifilimi.
Xitendze
Maakelo ya xitendze
Loko xitendze xi herile ku betsiwa hi timbalelo a ku lukiwa makenya hi byanyi lebyi nga sungula byi phuphuteriwa leswaku byi nga tshoveleleki, lawa na wona a ya ta tsondzeriwa ku suka eka rimbalelo ra le hansi ku ya fika exihlungwaneni laha a va ta fika va tsondzela makenya ko hlayanyana leswaku lwangu ri nga pfuti, va tlhela va tiyisa hi byewu va boha makenya na timbalelo leswaku hambi moya wu ba swi nga hahluki. Exikarhi ka muako lowu ehansi a ku tekiwa byanyi ku lukiwa xitendze byi ri karhi byi vumba nchumu wonge i tandza hi xivumbeko, va ri karhi va khotsa hi byanyi xi kondza xi ya hela, laha va hetelelaka kona a va boha hi ngoti leswaku xi nga phurumuki kumbe ku tlhantlheka loko xi ri karhi xi tirha. Loko va hetile ku aka xitendze a va tlhela va teka timhandzi ta tsevu to ka ti nga bumbulangi ngopfu to koma, ti tlhela ti kwamuriwa byewu, va ti celela exikarhi ka lwangu leri nga fuleriwa leswaku ri ta khoma xitendze, hala matlhelo ka xona loko va celerile a va tlhela va xi betsa hi timbalelo hala hansi, exikarhi na le henhla va tiyisisa hi byewu. Loko va nga lavi ku tirhisa xitendze a va vumba yinkho/ mbita leyikulu va veka yona kwala xikarhi ka muako lowo fuleriwa yi yimela xitendze.
Swivongo swa Xitsonga/Swivongo
Xivongo xi hlayiwa tanihi vito-nkulu ra munhu. Xivongo nakambe xi thlela xi voniwa tanihi vito ra Muti kumbe ndyangu. Xi tirhisiwa ku paluxa muti lowu munhu a humaka eka wona. Swivongo swi tirhisiwa ngopfu ku vulavula na/hi munhu wo karhi eka mindhavuko yo tala. Ndhavuko wun'wana na wun'wana wu ni swinawana swa wona swa matirhiselo ya Xivongo.
Xikongomelo xa phurojeki leyi i ku lavisisa nxaxamelo wa Swivongo swa Xitsonga, Xitshwa, Xirhonga ni swa Xicopi. Ku ya emahlweni yi ta lavisisa ku hangalaka ka swivongo leswi, hi Vundhawu ni Ririmi. Swivongo swo tala leswi kumekaka eka Xitsonga swi kona ni le ka tindzimi tin'wana to fana ni Xizulu ni Xiswazi.
Hlaya leswi engetelekeke...
Xivava
Xivava i ndhawu yo hlawuleka leyi Vatsonga a va tshivelela ndzilo, ku swekela kona swakudya swa vona no xuxela kona hi mikarhi ya vuxika. Laha i ndhawu leyi vakheghula a va tala ku tshama kona va tsheketela vatukulu va vona mitsheketo. Xivava na xona a xi endliwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko. Vatsonga va khale a va ri na tinxaka tinharhu ta swivava. A va ri na xivava xa timhandzi to yimisiwa, xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga na xivava xa timhandzi to hingakanyiwa.
Maakelo ya Xivava
Loko Vatsonga va khale va lava ku aka swivava swa vona a va sungula va kuma switirhisiwa leswi enhoveni ehandle ko swi xava. Loko va hlengeletile a va fika va tsala xirhendzevutana tani hi ntolovelo ni muxaka wa tiyindlu leti a va aka tona.
Xivava xa timhandzi
Maendelo ya Xivava xa timhandzi, ya sungula hi ku tsala xirhendzevutani hi nenge, Kutani va famba va cela makhele ehenhla ka xona lomu a va ta hoxetela timhandzi to bumbula. Timhandzi to bumbula timbirhi a va ta tlhela va ya ti celela enyangweni ti langutana laha a va ta ya endla nyangwa wa vona kona. Loko va heta ku celela timhandzi a va sungula ku betsa rimbalelo ra le ndzeni ku sukela ehansi ku kondza va ya fika enyangweni ya xivava, kutani va famba va xoxela timhandzi to lala ku sukela enyangweni va hlanganyisa xivava. Loko va hlanganyisile a va humela ehandle ka xivava va boha rimbalelo ra le hansi va ri karhi va tiyisa hi byewu lebyo tsakama swi tiya swinene.
Loko rimbalelo ra le handle ri fike emakumu a va ta sungula ku boha rimbalelo ra le xikarhi, endzeni ni le handle na swona va ri karhi va tiyisa hi byewu byo tsakama. Rimbalelo ro hetelela a va ta ya ri boha ehenhla laha na kona a va ta boha endzeni ni le handle, va hetelela va tsema timhandzi le henhla ti ringanana va tlhela va koma hi byewu swi tiya.
Xivava xa timhandzi na tinhlanga
Kasi handle ka xivava xo endliwa hi timhandzi ntsena a va tlhela va ri na xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga, laha na kona ematshanweni yo xoxela timhandzi to lala, a ku xoxeriwa tinhlanga exikarhi ka timhandzi to bumbula va tlhela va betsa timbalelo ehansi, exikarhi ni le henhla va tiyisa hi byewu byo tsakama.
Xivava xo hingakanya timhandzi
Maendlelo ya xivava xo hingakanya timhandzi ya hambanile swintsongo na maendlelo lama mbirhi ya ha ku boxiwaka laha henhla, hikuva eka lawa ku celeriwa timhandzi ehenhla ka xirhendzevutana kambe tona ti famba hi timbirhi-mbirhi endzeni ni le handle ku kondza ti ya fika enyangweni ya xivava, laha na kona ku nga celeriwa timhandzi timbirhi to bumbula ti langutana ti endla rimba. Xivava xa muxaka lowu a xi betsiwi hikuva timhandzi letiya ti nga celeriwa hi timbirhimbirhi ti va ti fambe kusuhi na kusuhi ku kota ku khoma timhandzi kumbe tihunyi leti nga ta hingakanyiwa exikarhi. Ku endla xivava a swi nga ri na ntirho wo tala hikuva a xi nga fuleriwi hambi ku phamiwa khumbhi hi misava ku fana na miako leyi n’wana.
Swin'wana
Swivava a swi cheleteriwa misava laha ehansi swi endleriwa switiko exikarhi laha a ku ta tshiveriwa ndzilo kona, swi chayiwa, swi sindziwa hi misava yo tshuka no rhideriwa hi misava yo ntima hi xirhidelo, yi tlhela yi sindziwa hi vulongo bya tihomu ku fana na tiyindlu tinene.
Vutomi
Vutomi ixihlawurisi exikarhi ka swivumbiwa leswi hanyaka na leswi feke. kuna mihlovo yo hambana-hambana ya vutomi, yin'wana yakona i swimilana, swiharhi na tibhaktheriya. Ntivo-vutomi (Biology) isayensi ya swivumbiwa leswi hanyaka.
Kutafikela na namunthla, van'wa sayensi na van'wa tifilosofi va swikuma switika ku nyikela nhlamuselo ya riviti "vutomi". Swivumbiwa swikota kudya no gayela swakudya, swikota ku twa, swikota ku tswala, naswona swikota ku hluvuka swithlela swikota ko tolovela mbangu lowu switshamaka eka wona kuya hi kulandzelelana ka switukulwana. Kuna mixaka-xaka ya swivumbiwa laha emisaveni, naswona hinkwaswo swi yelana hi kuva na nkuma wa khaboni na mati ya miri.
Van'wa sayensi va ehleketa leswaku vutomi byingava byi sungurile kusuka eka swivumbiwa leswinga hanyiki. Vutomi byo sungula bya laha misaveni byi ngava byi sungule kwalomu ka 3.5 biliyoni wa malembe, loko misava yisungule ku vumba maribye kumbe sava leri omeke. Mihleketo yin'wana iya leswaku vutomi byingava byi sungule hikwalaho ka hlangana ka swiaki swavutomi kwalomu ka 4.1-4.4 biliyoni wa malembe lamahundzeke.
Ndlela leyi vutomi byingavaka byi tumbulixiwe hayona ayitiveki, hambi leswi kunga tala mavonele hi mhaka leyi. Kusukela loko vutomi byi tumbulukile, vutomi byi cinca-cincile kuya  hi mihlovo yo hambana-hambana. Hmabi leswi vutomi byi kumekaka himixaka yotala, kuringanyetiwa leswaka 99 wa tiphesenti ta swivumbiwa leswi hanyaka eka 5 biliyoni, wa swivumbiwa leswi tshameke swi hanya laha misaveni, aswahari kona. kuringanyetiwa leswaku kana kwalomu ka 10 kuya 14 wa timiliyoni taswivumbiwa leswi hanyaka. Hambileswi vutomi byi vonakaka laha misaveni ntsena, vanhu votala va ehleketa leswaku kuna mihlovo ya swivumbiwa leswi hanyaka ehandle ka misa.
Chayina
i tiko ra Axiya.
Riphabliki ya Congo
Riphabliki ya Congo i tiko ra Afrika.
Mzila
Ufumile eka mfumo wa ka Gaza, lowu a wuthyiwe hi vito ra kokwana-xindhuwe wakwe Gasa. Mfumo wakwe akuri mfumo lowu a wutirhisa vutshila bya malwele ya tinyimpi lawa masunguriweke hi Shaka. A ari na vasati vanharhu, MaNdiweni loyi a a ri nkosikazi wakwe naswona ari mana wa Nghunghunyana. kasi lowa vumbirhi a a suka eka muti wa ka Skosana naswona yena anga tswari n'wambuyangwana leswi endleke leswaku ahlekuriwa. Nsati wavunharhu akuri n'wana wa hosi Mambo yale n'walungu laha kunga Zimbabwe namunthla, loyi an'witekeke ku aka vuxaka, lebyi n'wipfuneke loko a tsutsuma nyimpi ya maphutukezi, naswona laha a loveke kona no latiwa eMusapa. Kufikela namunthla, sirha ra Mzila aritiviwi, hikwalaho kaleswi a cinceke xivongo xakwe kuva Mililo loko atava a tsutsumele e vuchavela-whawha evukweni byakwe byaka Mambo, naswona hinkwavo vana vakwe lava tswariweke le n'walungu vateke xivongo xaka Mlilo.
Turkey
Turkey a tiko ra Yuropa, Axiya.
Bila
Muti waka Bila i muti lowu vulavulaka Xitsonga, naswona iva ndyangu wa Mashimbye. Iva mhlanhlandlela va dyi va timanga. I timbeva ta ntima. Va xihlakala milenge mbilu a yi hlakali. Ku teka ka mkhulu swa tlarihisa.
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Bila, va hlayiwa eka rhavi ra Va Bila eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya ntsevu lawa Junod a tsaleke ha wona.
Georgia
Georgia a tiko ra Yuropa.
Godide
Godide Nxumalo (ca 1876 - † 31 Mawuwani 1911), akuri n'wana wa Nghunghunyana, mufumi wohetelela wa mfumo wa Gaza. Uhlawuriwe hi tata wakwe tani hi mudyandzhaka wa yena. Ndzhaku ka ku hluriwa ka Nghunghunyana, Godide ukhomiwile hi masocha ya maphutukezi naswona a yisiwa e Lisbon, tani hi muhlampfa na mubohiwa wa mfumo wa maphutukezi e xihlaleni xa Azore. Hi yena mudyandhzaka wohetelela wa mfumo wa Gaza loyi a amukeriwile.
Matimu
Godide uvelekiwe hi lembe ra 1896, ekusuhi na nambu wa Limpopo e tikweni ra Mozambhiki. Tata wakwe akuri Hosi Nghunghunyana naswona mana wakwe akuri Vuyazi, loyi a a lovoriwe hi Mzila, tata wa Nghunghunyana leswaku ava nsati wan'wana wa yena wa mudyandhzaka. Endzhaku ka kuvelekiwa, Vuyazi unyamalarile naswona anga thlelanga a voniwa nakambe, hiswona leswi endleke leswaku Godide a kurisiwa hi nsati loyi a vuriwaka Soni. Hambiswiritano, nghunghunyana a a rhandza n'wana loyi wakwe, naswona a a tiyisisa leswaku n'wana loyi u tshama kusuhi na yena.
Godide u yile a kula na ku rhanzeka e tikweni, naswona a a kumeka a rhangela rin'wana ra mavutho ya Nghunghunyana, laha a theleke a tivisiwa tani hi mudyandzhaka loko ku fika pfhumba ra maphutukezi, e Manjhakazi.
Godide u rhangerile mavutho ya nyimpi yo hlaya laha a ringeteke ku lwa na maphutukezi lawa ama rina mathlarhi ya nyimpi yo tlula mavuthu ya Godide, naswona a hluriwa eka tinyimpi timbirhi, laha a pfumeleke leswaku avangari matimba yo hlula maphutukezi. Hambiswiritano, Godide u kombile vurhena lebyi kulu, laha a aveke muvulavuleri wa hosi Nghunghunyana, eka maphutukezi, naswona u tlangile xiphemu lexi kulu, ku xwerisa kuhlasela ka maphutukezi e Chayimeti, Nsindza wa mfumo.
Kazakhstan
Kazakhstan a tiko ra Yuropa.
Bogotá
Bogotá, Colombia, Amerikha-Dzonga.
Basa
Muvala wo Basa i muvala wo vonikela kutlula mihlovo yin'wana, hikwalaho ka leswi wu thleriselaka miseve hinkwayo ya rivoningo. Muvala lowu wutiyimela woxe,  naswona eka tidyondzo ta sayensi wu yimela kuhambana hi ku kongoma eka muvala wa ntima. I muvala wa switsari swale xikolweni na maphepha lowa manga hava muvala.
Hikuya hi swivutisa mani ematikweni-nkulu ya Yuropa na Amerikha wa le N'walungu, muvala wo basa lowu yalenisiwaka na kuhelela, vunene, masungulo na vunthswa. Muvala wo basa iwa nkoka eka vukhongeri hinkwabyo bya misava. Mupapa, nhloko ya vukhongeri bya Vukatolika, umbala sw'ambalo swa muvala wo basa kusukela hi lembe ra 1566, kunga mfungo wa vutengi na kutinyiketela. Eka vukhongeri bya Vusurumani, na bya Vuxinto e Japani, muvala wo basa, wu mbariwa hi va valangi va vukhongeri, na hi va Brahimi e Indiya. Eka mindzhavuko ya le Vupela dyambu nale tikweni ra Japani, muvala wo basa hi wona muvala wa rhoko ya mucato, naswona wu hlamusela vutengi na vukhomba. Kasi eka mindzhavuko ya le tikweni-nkulu ra Axiya, muvala wo basa i muvala wa vakhandli va nhlonge.
Eka mfumo ya khale ya Gibhita na Rhoma, vaprista vaxisati a va ambala tinguvu to basa tani hi mfungo wa vutengi, kasi varhoma a va ambala x'ambalo xa nguvu yo basa tani hi mfungo wa vuaka tiko. Eka malembe ya le xikarhi, hanci yo basa ayifanisa vutengi, kasi xinyempfana xo basa a xifanisa kutinyiketela na vutengi. Muvala wo basa awuri muvala lowu awu mbariwa hi tihosi ta le Furhwa, na vafumi va le tikweni ra Rhaxiya hi nkarhi wa vu Bholxevi eka nyimpi ya xin'wana manana ya le Rhaxiya(1917–1922). Titempele ta Vagriki na Varhoma ati sasekisiwa hi maribye yo basa, naswona hi kusungula ka lembe-xidzana ra vu 18, muvala wo basa wutirhisiwe eka swi akiwo swa vukhongeri, mfumo na mintsindza ya matiko yo tala, ngopfu-ngopfu e tikweni ra Amerikha. Awuthela wu tirhisiwa tani hi mfungo wa swa vuthsila bya manguva lawa kusukela hi lembe-xidzana ra vu 20.
Afrika Wale Xikarhi
Afrika Wale Xikarhi i tiko ra Afrika.
Democratic Republic of the Congo
Democratic Republic of the Congo i tiko ra Afrika. Brr.
Bulgaria
Bulgaria (България) a tiko ra Yuropa.
Portal:Geography
Ntivo-mbangu i dyondzo ya mbangu, ku anama, kumanyana, kuhambeta na ku akelana loku nga kona exikarhi ka vanhu na ndhzawu la ha Misaveni, ngopfu-ngopfu swi hlawulekisi ku hlanganisa na ku hangalaka ka swivumbiwa leswi hanyaka laha misaveni, kuhlanganisa vanhu na mbuyelo wa migingiriko ya vona e ka ndhzawu leyi va akeke eka yona. Riviti geography ri tekiwa e ka Xigiriki γη (ge) kumbe γαια (gaia) ("Misava") na γραφειν (graphein) ("mbhonya"). Mbangu-vu ako byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi Misava (leswi nkarhi wu nwana swi vuriwaka Ntivo-vuthllarhi hi ntumbuluko wa misava). Leswi swi nyika vutivi hi, Maxelo na Vuako bya misava. Ntivo-mbangu wa vanhu wu hlanganisa vufuwi, tipolotiki na mindhzavuko hi ku yelana na mbangu naswona byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi mahanyele ya vanhu kumba swi hlawulekisi leswingariki swa vu ako bya misava. Byi hlahluva ndlela leyi vanhu va tolovelaka no tirhisa mbangu/vuako hayona. Vativi-mbangu va thlela va dyondza hi misava kuyelana na Ndzendzeleko wa misava na vuako hinkwabyo na leswi misava yi khumbekake hakona(kufana na Maxelo, Mimoya ya le lwandle na mabhubhutsa).
Hlaya leswi engetelekeke...
<div style="">
Matimu ya misava
Matimu ya Misava inhlamuselo ya  Matimu ya vanhu hi kuya hi tidyondzo ta kucela tindzhawu ta khale kulanganisa na matsalwa lamahlayisiweke. Matimu ya khale ka khaleni masungula hi tsumbula ndlela yo tsala. Hambiswiritano, timintsu ta nhluvuko tiente kuya endzhaku ngopfu kufikela eka thekinoloji ya khale na ndhzavuko wakona. nguva ya kusungula ka matimu yi sunguriwa eka "nguva yosungula ya Maribye", leyi landzeriwaka hi "nguva ya vumbirhi ya maribye", naswona yihlanganisa na nguva ya vurimi (Exikarhi ka 8000 na 5000 BCE). Nguva leyi yitise ku cinca loku kulu eka matimu ya vanhu, hikuva vanhu va sungule ku khatalela no hlakulela swibyariwa (swimilana) na swiharhi. Vurimi byi antswisiwile naswona leswi swi endle leswaku vanhu va cinca eka mahanyele ya ku valanga ku ya eka mahanyele ya vurimi naswona va tshama endhzawini yin'we. Kuvalanga kuyile emahlweni  e tindzhawini tin'wana ta misava ngopfu ngopfu etinzhawini leti tumbeleke naswona tirina swimilana switsongo leswi dyekaka; kambe vusirheleleki na ntshovelo lowu tlakukeke wa vurimi swi endle leswaku mintlawa ya va akatiko va ndlandlamuxa miganga naswona va pfuniwak hi ku antswisiwa ka swa vutleketli.
Ku antswisiwa ka vurimi ku tise tindlela letinthswa ta ku hlayisa mavele na tinyunge tin'wana leti tisaka ntsovelo lowunene, naswona leswi swi endle leswaku nkavelo wa mintirho wu sunguriwa na ku hlayisa mavele exikarhi ka tinguva to byala. Nkavelo wa ntirho wu simeke swiyenge swa vanhu naswona wu tumbuluxa madorobha. Kurharhangana loku kulaka ka miganga ya vanhu ku tswale tindlela to tsala na tinhlayo. Madorobha yotala masimekiwe emabuweni ya milambu; kusungula hi 3000 BCE tindhzawu to tshama leti sasekeke ti akiwile e tikweni ra Mesopotamiya, e ribuweni ra nambu wa Nayli e Gibita, ribuwa ra nambu wa Indusi,   na milambu leyi kulu ya Chayina.
Matimu ya misava ya khale (ngopfu ngopfu Yuropa na Meditera) ma hambanisiwa hi Matimu yaxikhale kufika eka 476 CE; "Malembe yale xikarhi", kusukela eka lembe-xidzana ravunthlanu (5) kuya eka ravu khume na ntlhanu, kuhlanganisa na nguva ya nsuku ya vuIslamu (c. 750 CE – c. 1258 CE) ku hlanganisa na Malembe ya kupfuxelela ka Ithali (kusungula kwalomu ka 1300 CE);  nguva yo sungula, kusukela eka lembe-xidzana ra vukhume nthlanu (15) kuya eka khume-nhungu (18), laha ku hlanganisiwa na nguva ya kuvoningeriwa, kusuka eka nguva ya tinkomponi kuta fika sweswi.
Exikarhi ka lembe-xidzana ra khume-nthlanu (15), kutsumburiwa ka vugandlisi bya tibuku, ku hluvukise tindlela ko hundzisa marungula, naswona ku hetisa nguva ya malembe yale xikarhi ivi kusungula nguva ya migingiriko Sayensi. Hikwalomu ka lembe-xidzana ra vu khume-nhungu (18), kuhlengeletiwa ka vutivi na thekinoloji, ngopfo ngopfu e Yuropa, swifikile e manembeleleni naswona swi sungula nguva ya tinkomponi. Ehandle ka misava yakhale, kuhlanganisa na Chayina wakhale na Indiya yakhale, matimu ya ololoke hi kuhambana lokukulu. Hambi swiritano, hi lembe-xidzana ra makhume-nhungu (18), matimu ya minhluvuko ya vanhu leyi hamba-hambaneke yisungule ke hlangana hikwalaho ka swamabindzu ya misava na vukolonyi. Eka kotara yo hetelela ya lembe-xidzana, kukula ka nhlayo ya vanhu, vutivi, thekinoloji, swamabindzu, Mathlarhi ya tinyimpi, na ku thyakisiwa ka mbangu ku ye mahlweni hirivilo lerikulu swonghasi.
Andorra
Andorra a tiko ra Yuropa.
Furhwa
Furhwa (France) a tiko ra Yuropa.
Belgium
Belgium (Belgique) a tiko ra Yuropa.
Khoriya Dzonga
Khoriya Dzonga i tiko ra Asia.
Greece
Greece a tiko ra Yuropa.
Uetersen
Uetersen (ˈyːtɐzən), Jarimani, Europa.
Vanhu
Vanhu vamanguva lawa (Homo sapiens) hikuya hi Sayensi imuxaka wa rhavi ra swiharhi ra Hominina (Vanhu), leri riyelanaka na ntlawa wa timfenhe. Riviti ra Xilatini, "homō" rivula "munhu" kumbe "munhu wa laha misaveni" naswona "sapiens"  yivula "kuthlariha".
Vanhu vahlawulekisiwa eka timfenhe hi mafambele na mayimele ya vona, kuhlanganisa na vuswikoti byo tirhisa mathulusi ku endla mintirho yo hambana hambana, naswona va na mabyongo lama kulukumba loko maringanisiwa na swiharhi.
Swimunhwana swo sungula, hakanyingi a swi hlayiwi swiri vanhu —ngopfungopfu australopithecines, leswi a swiri namabyongo na kuakeka ka miri loku yelanaka na timfenhe. Swotala eka swimunhwana leswi aswiiswikota ku tirhisa ndzilo, naswona aswi ake no tshama eka tindhzawu totala ta tiko-nkulu ra Yuraxiya, naswona hiswona swi tswaleke muxaka wa vanhu va manguva lawa (Homo sapiens) e Afrika kwalomu ka 200,000 wa malembe lamahundzeke. Swisungule ku kombisa mahanyelo yohluvuka kwalomu ka 50,000 wa malembe lamahundzeke. Vanhu vamanguva lawa vasungule ku valanga na tiko nkulu ra Afrika ivi va hangalaka na misava hinkwayo.