cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frene Ginwala
Matimu ya yena
U tlhele a va na marito ya vukarhi eka Jacob Zuma hi ku langa ka yena Simelane eka xiyimo xa ku va mudayirektara wa Vuchuchisi bya tiko ku nga National Director of Public Prosecutions.
Tzaneen
Tzaneen i doroba leri kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo a Afrika Dzonga. Doroba leri ri kumeka e ndzhawini leyi noneke naswona yi kumaka mpfula ya kahle, leswi endlaka yi faneriwa hi swa vurimi. Tzaneen yi le ka xiyimo xa vumbirhi hi vukula eka madoroba ya xifundza-nkulu xa Limpopo endzhaku ka Polokwane.
Kuna kwalomu ka 475,000 lava akeke eku suhi ka doroba leri, naswona rina va aka tiko va kwalomu ka 30,000. Tzaneen i kaya ra rixaka ra vatsonga na ra vapedi hi ku ringana. Kwalomu ka 225 000 wa vanhu va ri xaka ra vapedi vaka BaLobedu, BaNareng, Batlou, Bathlabin na BaKgaga va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona. Hilaha ku fanaka, kwalomu ka 220 000 vanhu va rixaka ra Vatsonga va ka Shiluvane-Nkuna e hansi ka Hosi Muhlaba-Shiluvane (132 000 wa vanhu) na rixaka ra kaValoyi e hansi ka Hosi Nwamitwa-Valoyi (91 000 wa vanhu) navona va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona.
Havumbirhi bya tinxaka leti ti akile ku hundza tiko ra Tzaneen na swona tikumeka ti hanyisana hi kurhula e madorobeni yo fana na Bushbuckridge na Hazyview. Kuna nhlayo ya valungu va kwalomu ka 25 000, leyi katsaka ngopfungopfu Mabhunu, na nhlayonyana ya Vanghezi, Maphutukezi, Maskothi, ma Ayirixi, Mayuda na Majarimani.
Louisa Thuketana
Louisa Thuketana a kuri nghamu ya mufundhisi na mutsari wa tibuku ta Xitsonga, nkulukumba F.A Thuketana. Thuketana u kongomise marito yo rhanga ya tibuku ta yena ku khensa nsati wakwe loyi a n'wi seketeleke eka vutsari byakwe.
Matimu ya Matsonga
Matsonga (Kumbe Machangana), i rixaka ra vanhu lava akeke e Afrika Dzonga, Mozambhiki na le Zimbabwe. Rixaka leri ri hambanisiwa hi swi yenge swa tindzimi swo hlayanyana leswi hlanganisaka Vahlanganu; Vadjonga; Vabila; Van'walungu na Vahlengwe, hikuya hi Henry Junod. Varhonga, Vacopi na Vathswa ava hlayiwi eka Vatsonga, hambi leswi tindzimi tavona tiyelanaka. Ku ve na njheka-njhekiswano exikarhi ka Machangana na Matsonga, kusukela khale ka tinyimpi ta Manukosi, kambe kuta fikela sweswi, Machangana na Matsonga ma hlayiwa eka rixaka rin'we ehansi ka mfumo wa Afrika Dzonga.
Matimu
Khale ka khaleni, Vatsonga a va kumeka eDzongeni ra tiko ra Mozambiki (Junod, 1977:31). Junod u hlamusela leswaku Vatsonga a va tshama eSt. Lucia Bay eMozambiki hi malembe ya va 1250 (Junod, 1977:31). Kambe hi ku famba ka mikarhi va hangalakile ni tindhawu to hambanahambana va ala ku va ehansi ka Soshangana. Tindhawu leti va nga balekela eka tona hi leti na namuntlha ta ha riki na swikombiso swa tindlu ta Vatsonga ni ndhavuko wa vona. Hi lembe ra 1497, hosi ya le Portugal, yena Dom Manuel u rhumerile tinhenha ta yena hi tingalava ku ya pfula tindlela letintswha ta ku fika ematikweni lama nga si tiviwaka. Ku hlawuriwile Vasco Da Gama ku va mufambisi wa vona.
Loko Vasco Da Gama a fikile eMozambiki, u hlanganile na tihosi ta Vatsonga endhawini leyi vuriwaka Nyarimi (Inharime), a vumba vuxaka lebyinene na vona (Junod, 1977:31). Vasco Da Gama u kumile leswaku vanhu lava a va kumeka kona, vona Vatsonga, a va ri na tintswalo swinene na kona a va tsakela vanhu van’wana. Loko vanhu lava va tsakile a va phokotela mandla ku komba ku tsaka ka vona. Hikwalaho ka tintswalo ta Vatsonga eka tiko leri a va ri ka rona, swi endlile leswaku va thya tiko leriya vito ro sungula ra Mozambiki leswi vulaka, “Tiko ra vanhu lavanene.”
Huvo ya ririmi ra Xitsonga
Huvo ya ririmi ra Xitsonga (Xitsonga language board), i huvo leyi a yi rhangela no kongomisa vutsari na tidyondzo ta ririmi ra Xitsonga kusukela hi lembe ra 1938 kuya eka lembe ra 1994. Hi lembe ra 1995, huvo leyi ku hlanganisa na tihuvo ta tindzimi tin'wana ta tiko, ti hangalasiwile naswona ku simekiwa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (HATAD) hileswaku Pan South African Language Board (PANSALB) hi Xinghezi. Ntirho wa huvo leyi a ku ri ku kongomisa na ku langutela tindlela leti ririmi ra Xitsonga ri tirhisiwaka hi ximfumo, ngopfungopfu eka ku tsala na ku kandziyisa matsalwa na tibuku ku hlanganisa na vuhundzuluxeri. Ku ve na swivilelo swo hlaya mayelana na vuswikoti bya ku fikelela tipakani leti huvo yi tivekeleke tona.
Matimu ya Matsonga
Matimu
Eku sunguleni Vatsonga a va tshamile ku suka e St.Lucia Bay, eN’walungu wa KwaZulu-Natal, ku ya fika enambyeni wa Save eMozambiki. Ndhawu ya Vatsonga a yi katsa tindhawu ta N’walungu wa KwaZulu-Natal, Swaziland, Mpumalanga, Kruger National Park na Dzonga-N’walungu wa Zimbabwe. Matsalwa ya Perestrello (Santa Bento, 1554), Diogo de Couto (Santa Thome, 1589) na Lavanha (Santa Alberto, 1593) ya hlamusela leswaku a ku ri na mitlawa yo hambana ya Vatsonga eMozambiki yo fana
Huvo ya ririmi ra Xitsonga
1875 - 1938: Varhumiwa va kereke ya Swisa
Varhumiwa va kereke ya Swisa va hoxe xandla eka matshalatshala yo aka no simeka matsalele ya ririmi ra Xitsonga. Varhumiwa lava va simekile mapeletele ya Xitsonga va thlela va tsala tibuku ta swiletelo leti tirhisiweke ku dyondzisa eswikolweni swa vurhumiwa. Vafundhisi Berthoud na Creux, va fikile va tshama exikarhi ka rixaka ra Vatsonga eka lembe ra 1873 naswona va hundzuluxile Bibele na tinsimu ta vukhongeri eka ririmi ra Xitsonga va ri karhi va pfuniwa hi wanuna wa Muchangana loyi a a tiviwa hi ra Zambiki, loyi a a vulavula Xitsonga xa Xinkuna.
Buku yo sungula ku kandziyisiwa hi ririmi ra Xitsonga ku ve Buku ya Tšikwembo tšinwe ni Tisimo ta Hlengeletano (1883), ivi ku landzela tin'wana tibuku ta vukhongeri. Varhumiwa va tikarhatile ku aka ririmi ra Xitsonga leswaku ri va ririmi leri tsariwaka, naswona va xopaxope xivumbeko xa ririmi kuya hi mavulavulelo na mapeletelo ya kona. Varhumiwa va tsarile no tirhisa tibuku leti landzelaka ku letela tidyondzo hi ririmi ra Xitsonga:
Matimu ya Matsonga
Matimu
Hi nkarhi wa Mfecane hi lembe xidzana ra vukaye, Vatsonga vo tala a va akile exikarhi ka tiko ra Mozambiki (Jenkins, 2011). Soshangana loyi a ri ndhuna ya Tshaka, eka Zulu u hlaserile Vatsonga, a vumba vuhosi bya ka Gaza. Endzhaku ka Soshangane, n’wana wa yena Muzila u tekile vuhosi. Muzila u landzeriwile hi Nghunghunyane, loyi a nga khomiwa a pfaleriwa ekhotsweni hi Maputukezi eMandlakazi hi 1895. Hi malembe ya va 1835 va ka Nkuna, Valoyi, Mavundza na Rikhotso va sukile Mozambiki va kongoma eTransvaal eSouth Africa, va ala ku va hansi ka Soshangane. Va ka Maluleke vona va sukile Mozambiki hi ku chava Soshangane va ya tshama laha sweswi ku nga Kruger National Park. Van’wana Vatsonga va sukile Mozambiki na muhloti wa Muputukezi, Juwawa va kongoma eTransvaal, eAfrika-Dzonga, eAlbasini, kusuhani na laha ku nga na doroba ra Makhado sweswi. Va akile mfumo wa Xipilongo lowu a wu ri wa Magwamba. Hi lembe ra 1850 Muzila n’wana Soshangane u balekele eXipilongo hikwalaho ka nyimpi ya yena na makwavo Mawewe.
Huvo ya ririmi ra Xitsonga
1875 - 1938: Varhumiwa va kereke ya Swisa
Hakunene, vuleteri na tidyondzo ta Vatsonga a ti kongomisiwa hi varhumiwa kufikela eka lembe ra 1938 loko ku ta simekiwa huvo ya ririmi ra Xitsonga ehansi ka ndzawulo ya dyondzo ya Transvaal.
Munghana Lonene FM
Munghana Lonene FM i xitichi xa vuhaxi eka swiya ni moya xa SABC (South African Broadcasting Cooperation) xa ririmi ra Xitsonga e Afrika-Dzonga. Xitichi lexi xi haxela vayingiseri lava twaka ririmi ra Xitsonga, naswona nongonoko wa xona wu vumbowa hi mahungu na vunanga hi ku ringana. Xitichi lexi xi hlanganisa vayingiseri eka minongonoko hinkwayo leyi hlanganisaka mahungu, vunanga, tidyondzo, ta mintlangu, maxelo na ta le magondzweni
Matimu ya Matsonga
Matimu
Hi lembe ra 1861 Muzila u tlhelele eMozambiki ku ya lwa na makwavo Mawewe, loyi a nga nwi hlula a balekela Swaziland (Junod, 1977:51). Muzila u fumile ku fika lembe ra 1884 loko a lova. N’wana wa yena Nghunghunyane u tekile vuhosi, kutani a ya tshama eBileni hi 1889. Hi lembe ra 1861 ku vile na nyimpi exikarhi ka Muzila na Maputukezi kutani va n’wi khoma. Ndhuna ya yena ya nyimpi Magigwana Khosa u yisile nyimpi emahlweni ku fika hi lembe ra 1897 loko a dlayiwa eMapulangweni. Hi lembe leri landzelaka Muzila u sukile eMozambiki na vanhu va yena, a kongoma eAfrika-Dzonga eBushbuckridge. Loko va fika, va kumile Vatsonga van’wana lava se a va tshama eAfrika-Dzonga, vo fana na va ka Mnisi hosi yale eBushbuckridge, Nkuna, Valoyi, na Magwamba lava a va tshama eTzaneen, Giyani, na Malamulele.
Munghana Lonene FM
Tindzhawu ta vuhaxi bya Munghana Lonene FM ti hlanganisa swifundzha swa Gauteng, Limpopo, vuxa bya Mpumalanga and Muzambhiki.
Matimu
Hi ti 1 ta Nyenyenyani 1965, minongonoko yo sungula hi ririmi ra Xitsonga yi haxeriwe vayingiseri eka khale ka N'walungu wa Transvaal, ku suka e tihovhisini ta vuhaxi ta SABC e Joni, e gonzweni ra, Commissioner Street. Vuhaxi lebyi byi tiveke hi ra Rhediyo Tsonga. Hi ti 1 Nyenyenyani 1984, Rhediyo Tsonga yi thlele yi haxiwa hi magandlati ya xiya ni moya yale xikarhi kusuka e Pietersburg (leyinga Polokwane). Hi ti 1 Mudyaxihi wa lembe rero, vuhaxi byi ndlandlamuxeriwe vayingiseri vale Soweto hi ku tirhisa xihaxi xa fm e henhla ka muako wa SABC e Auckland Park.
Xibedlele xa Mankweng
Xibedlele xa Mankweng i xibedlele xa xifundza-nkulu lexi nge dorobeni ra Polokwane, e Limpopo. Xibedlele lexi xi vumbiwa hi swi bedlele swimbirhi swakhale kunga Pietersburg Hospital Campus na Mankweng Hospital Campus naswona xina mibede ya 450. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike. Xibedlele lexi xi endle matimu loko ku velekiwa ka Blessing Hlungwane, n'wana loyi a a nyuhele ngopfu naswona a tika kwalomu ka 6,68 wa tikhilogiramu hi lembe ra 2013. Xithlele xi endla matimu kuva xibedlele xo sungula xa mfumo lexi endleke vuhandzuri bya mbilu, laha Dr. Muila SL a rhangeleke xipani xa madokodela na va ongori hi Dzivamusoko wa lembe ra 2019.
Matimu
Xibedlele lexi xi akiwe hikwalaho ka swivilelo leswi humeke kusuka eka tihosi ta miganga e xifundzeni xa Thabamoopo. Tihosi leti akuri Kgoshi Mothapo, Kgoshi Mothiba, Kgoshi Molepo, Kgoshi Dikgale, Kgoshi Sophia Mamabolo na Kgoshi Mamabolo wale Segopje. Kgoshi Mamabolo wale Segopje u nyikele hi misava laha ku akiweke xibedlele kona. Tihosi leti to burisane na Dr Cedrick Namedi Phatudi, khale ka holobye ya mfumo wa Lebowa, leswaku a hoxa xikombelo xa mali eka mfumo wa tiko wa nkarhi wolowo. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike.
Muteki wa mahungu
Muteki wa mahungu i munhu loyi a hlengeletaka, a tsala, kumbe a haxa mahungu kumbe timhaka leti endlekaka sweswinyana. Muteki wa mahungu anga tirhana na tin'wana na tin'wana kumbe a lavisisa timhaka to karhi hi ku kongoma. Hambiswiritano vateki va mahungu votala va rhandza ku hlawulekisa swiyenge swa mahungu leswi va tirhanaka na swona, ivi va tirhisana na van'wana ku kandziyisa maphephahungu lawa ma khumbaka timhaka to hambanahambana. Hixikombiso, muteki wa mahungu ya tamintlangu, u tsala no haxa hi tamintlangu ntsena hambi leswi angava a thoriwe hi bindzu ra phephahungu leri khumbaka ti mhaka to hamabanahambana.
Sasavona
Sasavona i novhele yo sungulula ya Xitsonga leyi tsariwe hi Mufundhisi D.C. Marivate naswona yi kandziyisiwa hi lembe ra 1938. Novhele leyi yi kumile risiva ra ndzhangelo na khume ra tiphawundi ku suka eka International Institute of African Languages and Cultures. Vito ra Sasavona Publishers and Booksellers ri thyiwile hikokwalaho ka novhele leyi yo sungula ya Xitsonga.
Nkatsakanyo wa hungu ra tsalwa
Mahanyelo ya yena ya endla leswaku a hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini ni le makaya hikokwalaho ko loloha ku rima hambileswi nuna wa yena a rhumela mali yo xava mapa na hinkwaswo ku katsa ni timbewu hi ku hambanahambana ka tona. Loko mali leyi a nga rhumeriwa hi nuna wa yena yi herile, u famba a vanga swikweleti etikweni hinkwaro, a tlhele a tsandzeka ku swi hakela. Nenge lowu a a ri na wona wu endla leswaku a va mbabva, a hetelela hi ku va ni futa hileswi nkarhi wo tirha ekaya a nga wu kumi hikokwalaho ka byalwa. Leswi swi endla leswaku vana va yena va nga yi kahle exikolweni hikokwalaho ko pfumala loyi a nga ta va lulamisela ku ya exikolweni nimpundzu.
N'wanan wa yena u kale a tekelela mahanyelo ya yena yo hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini hikokwalaho ko loloha ku rima hi nkarhi wa xirimu. Sasavona u hetelela a vabya vuvabyi lebyi a byi ta n'wi yisa evuyavangavuyi. Loko se a vona leswaku u le kusuhi ni ku fa, wa hundzuka, a nghena kereke ku kondza loko a hundza emisaveni. Ku vabya loku hi kona loku ku nga endla leswaku a kala a tsutsumela ekerekeni hikuva kufa ku chava hi un'wana ni un'wana laha misaveni ya Xikwembu.
Kyoto
Kyoto i khale doroba-nkulu ra Japan. Ntsengo wavanhu : 1,467,702 (2019).
Thomas Chauke
Thomas Hasani "Shinyori" Chauke (4 Nyenyenyani 1952) i nqambhi na muhumelerisi wa vunanga wa le Afrika Dzonga. Chauke urhwexiwe vu dokodela eka tindzimi ta Afrika, hikwalaho ka leswi a hoxeke xandla eku akeni ririmi ra Xitsonga hi vunanga byakwe.
Ta vutomi byakwe
Chauke u tswariwe e mugangeni wa Salema ( e Saselamani ) lowu kumekaka e xifundzheni xa Limpopo, e Afrika Dzonga. U sukele xikolo ahari a phurayimari, leswaku a ya sungula ntirho e femeni yo gaya mapa, edorobheni ra Heidelberg, e xifundzheni xa Gauteng, hi lembe ra 1969. Kusika kona u rhurhele e Alexandra hi lembe ra 1971, laha a tirheke ku hlayisa tindzhawu to hlambela na swirhapa swo tlanga thenisi, e dorobheni ra Sandton. Uhlanganile na malume wakwe loyi a a ri muchayi wa katara ya vunanga bya xitsonga, loyi a n'wi dyondiseke ku chaya. Endzhaku ka malembe mangari mangani, Chauke u thlelele e kaya laha a sunguleke ku ti hanyisa hi ku lunghisa swiya-nimoya, hi lembe ra 1978. Chauke anase a catile naswona arina n'wana.
Ntirho wa vunanga
Chauke started his band with 13 singers from a shebeen in the late 1970s. After a few months, only five remained. They performed at school halls to raise money to go to Johannesburg and realize the recording dream. Chauke signed a contract to record with GRC. Under GRC, the music was branded Nyoresh. He moved to Wea Records, where he got a better deal and changed his music brand from Nyoresh to Shimatsatsa ("a beautiful girl"). In 1981, he recorded his first album called Shimatsatsa no. 1 under the burner name Thomas Chauke and Shinyori Sisters. Now he hands out awards yearly in the category: Dr. Thomas Chauke's Artist of the Year for Munghana Lonene Fm.
Vunanga byakwe
Chauke una kwalomu ka malembe ya kutlula 34 ari karhi aqambha, a hlela no yimbelela vunanga bya Xitsonga, naswona humese ti Albhamu leti landzelaka.
Mintshaho
<references group="" responsive="">
Sho Madjozi
Maya Christinah Xichavo Wegerif (Uvelekiwe 9 Mudyaxihi 1992), loyi a tivekaka hi ra Sho Madjozi, i nqambhi, mutsari, mutsari wa vunanga na muthlokovetseri wa le tikweni ra Afrika Dzonga. Madjozi urhangisa ndhzavuko wa Xitsonga eka vunanga na ndhuma yakwe.
1992–2016: Masungulo
Maya Christinah Xichavo Wegerif u velekiwe hi ti 9 ta Mudyaxihi 1992, emugangeni wa Shelly, Limpopo, Polokwane, naswona i n'wana wa Rosemary Phaweni na Marc Wegerif loyi a a ri mukongomisi wa nhlangano wo ti yimela lowu a wu pfuna ku koxa miganga ya vona eka mfumo. I wa ndhzavuko lowu pfanganeke tani hileswi mhani wakwe anga mutsonga kasi tata wakwe a ri karhi apfa e tikweni ra Swidini. Madjozi u kurisiwe hi mana wakwe, endzhaku ka ku hambana ka vatswari vakwe. Madjozi una ndzisana eka mana wakwe. Tata wakwe uve na maendzo yo hlaya etikweni nkulu ra Afrika, naswona thlele a tirha e tikweni ra Tanzania laha a tirheke eka nhlangano ya Oxfarm, kunga laha Madjozi a yeke aya tshama kona loko ahari eka malembe ya kondlo andzidyi. Uthlele a tshama xinkadyana e tikweni ra She also spent some time in Senegal.
Endzaku ko heta tidyondzo takwe ta xikolo e tikweni ra Tanzania, Madjozi u nyikiwe sagwati ra tidyondzo kuya leteriwa e Mount Holyoke College e South Hadley, Massachusetts, e tikweni ra Amerika laha aa dyondzeke ti dyondzo ta vutsari na ta tiko-nkulu ra Afrika. Hi wona nkarhi lowu a sunguleke ku tsala vuthlokovetseri ari karhi a tirhisa vito ra vutsari ra MayaThePoet. Swithlokovetselo na vutsari byakwe a swi voyamela eka swa tipolotiki, vumunhu na rixaka. Madjozi uthlelele e tikweni ra Afrika Dzonga lahal ayiseke e mahlweni na Yunivhesithi ya Afrika Dzonga (UNISA), laha a thleleke a tsalela tinqhambi talaha tikweni vunanga. Endzhaku ko thlelela e Afrika Dzonga, u sungule ku yimbelela no qambha vunanga a ri karhi a tirhisa vito ra vuqambhi ra "Sho Madjozi". Madjozi usungule ku tiveka loko atava a tirhisana na nqambhi leyi tivekaka ya rap kunga Okmalumkoolkat eka risimu leri nge "Ngiyashisa Bhe" na leri thlomiweke risiva leri nge, "Gqi".
2017–ku fikela sweswi: Limpopo Champions League
Hi Dzivamusoko wa 2017, Madjozi u sungule kutlanga eka ntlango wa Thelevhixini wa Mzansi Magic eka drama ya Isithembiso. U tlangile ari Tsakane Mboweni – ximunuhatwa lexi a xihisekela tipolitiki ta machudeni.
Madjozi u humelerise Albhamu ya madyondza, "Dumi HiPhone" leyi a yi ayi endlenke na PS DJz, hi Dzivamisoko 28, 2017 naswona yi ve yi tsakeriwa swinene hi xitshungu. Hambi swiritano risimu leri ari hoxiwanga eka alibhamu yo hetelela leyi humesiweke. Uthlele avonaka eka nxaxamelo wa vunanga wa DJ Maphorisa eka BlaqBoy Music Presents Gqom Wave (2017) laha ahlanganyeleke ku humelerisa risimu leringe "Probleme". Hi ti 9 ta Nyenyankulu, 2018, u humese risimu ro rhangela leringe "Huku" eka alibhamu yakwe yo sungula ya Limpopo Champions League. Hi 27 ta Khotavuxika, 2018, Trace Urban South Africa yi tivise vuxaka na Madjozi, naswona yi thlela yi n'win endla murhumiwa wa TRACE Mobile leyi yi nga khampani ya tinqingo. Hi Mhawuri, Madjozi xikan'we na muyimbeleri-kuloni Chris Martin vativise nothlela va hlamusela tindlela to nghenela Global Citizen Festival: Mandela 100, hi ku tirhisa YouTube vidiyo leyi yi hoxiweke eka inthaneti hi vaka Global Citizen. Endzhaku ka swona hi ti 2 ta N'wendzamhala, 2018, Sho Madjozi u humelele a thlela ya ya cina eka Global Citizen Festival: Mandela 100 leyi a yi rhangeriwe hi Beyonce and Jay-Z.
Limpopo Champions League, kunga albhamu ya Madjozi' ya madyondza yi humelerisiwe hi ti 14 N'wendzamhala, 2018. Alibhamu leyi yi thlele yi sekeriwa hi vhidiyo yo koma ya risimu leri nge "Trickshot". Hi ti 1 ta Khotavuxika, 2019, Madjozi uhumelele eka swiyenge swimbirhi swa Nqhambi yintswa ya lembe na Alibhamu ya lembe hi nqambhi ya xisati eka masagwati ya South African Music Awards. Uthlele alanghiwa eka swiyenge swa: Vhidiyo hlawulekeke eka risimu ra "Huku" na Vunanga lebyi hlawulekeke bya Kwaito, Gqom & AmaPiano hi alibhamu ya Limpopo Champions League. Kasi hi ti 23 Khotavuxika, 2019, Madjozi uthlomiwe risiva eka ntsombano wa BET Awards 2019 aka xiyenge xa Best New International Act.
Xiyimo xakwe exikarhi ka vanhu
Madjozi utirhisa vutsonga byakwe eka vunanga na mambalele ya kwe. U ti nyungubyisa a nga ti pfinyingi hi ndzhavuko wakwe naswona u thlanga no cina a mbale sw'ambalo swa xitsonga. Madjozi u cina xibhelani arikarhi a mbale tinguvu erheveni, ivi a cinisa tsheve hindlela leyi tsakisaka vahlaleri. Mutsari wa ndhuma Kenny Morifi-Winslow u vule leswi landzelaka loko ari karhi a bhumabhumela Madjozi, "Ndzi ehleketa leswaku kuna kuhlohlotelana kokarhi loko, swiyenge leswi hi switsakelaka ngopfu hi tinqambhi ta hina kuri wsilo leswi hi ti tumbeteleke swona kumbe leswi hi ringeteke ku swi cinca eka hina vinyi".
Ku horha misisi
Madjozi u tiveka ngopfu hi mahorhele yakwe ya misisi lama hlohloteriweke hi vasati va va Fulani na va Tuareg. Ma horhele lama ma hlohlotele vanwhana na vavasati e Afrika Dzonga na swiyenge swin'wana swa misava hi lembe ra 2016 loko ata sungula ku tiveka. Uthlele a hlohloteriwa hi tinqambhi ta xisati ta ntlawa wa vunanga wa Boom Shaka, Thembi Seete na mufi Lebo Mathosa, ku hlanganisa na Thandiswa Mazwai.
Valdezia
Valdezia i tiko leri kumekaka ekusihi ka tintshava ta Rivombo e xifundzheni xa Limpopo, e Afrika Dzonga. Muganga lowu a wutiviwa tani hi Albasini wu nga si churiwa vito ra Valdezia hi varhumiwa va le Swisi hi lembe ra 1875. Tiko leri ri simekiwe eka malembe ya 1820 hi vahlampfa va va Tsonga lava a va tsutsuma tinyimpi ta Soshangana. Tiko leri ri kumeka kwalomu ka 10 wa tikhilomitara e vuxeni bya xibhedlele xa Elim e mugangeni wa Hlanganani, khale ka tiko-xikaya ra Gazankulu, e Afrika Dzonga. A kuri vundzhawu bya xitichi xa vurhumiwa bya Swisi, na swona xi churiwe hi vito ra muganga wa Vaud, lo wu kumekaka e tikweni ra Switsalendi. Nhlayo ya va aka tiko va Valdezia i kwalomu ka 7,600 na 8,000 wa vanhu hi kuya hi nhlayo-ximfumo wa lembe ra 2011. Tiko leri ri voniwa tani hi ndzhawu ya ku velekiwa ka vutsari bya ririmi ra Xitsonga e Afrika Dzonga.
Sho Madjozi
Vutomi bya kwe
Wegerif u tshama e Joni.
Barney Pityana
Nyameko Barney Pityana (7 Mhawuri 1945) u velekiwe e Uitenhage, e xifundhzeni xa Vuxa bya Kapa. U leteriwe e xikolweni xale henhla xa yunivhesithi ya le Fort Hare. I un'wana wa lava vanga sungula nhlangano ya machudeni ya SASCO. Nhlangano leyi uyi sungule xikan'we na Steve Biko.
Mufundhisi
Mufundhisi i murhangeri eka vukhongeri, loyi a rhwexiweke ndzwalo wo endla mintirho yo hlawuleka, ngopfungopfu kuva mu vulavuleri exikarhi ka vanhu na xikwembu, kumbe swikwembu. Vana ma timba yo endla mihivani ya vukhongeri, ki ku kongoma, ku hisa ma gandzelo, ku phahla xikwembu, kumbe swikwembu. Xiyimeko xa vona i xa kuva muprista, kunga rito leri tirhisiwaka ku hlamusela va rhangeri va vukhongeri hi ku angarhela.
Mutsari wa tinovhele
Mutsari wa tinovhele i mutsari loyi a tsalaka ngopfungopfu matsalwa ya tinovhele, hambileswi vathlelaka va tsala matsalwa-nene kumbe minthseketo. Van'wana vatsari va tinovhele va tihanyisa hi ku tsala loku, kasi van'wana va korhokela ku fikelela xiyimo lexi. Votala vatsari va tinovhele va kayakaya loko va ta kandziyisa novhele ya madyondza, kambe endzhaku ka swona votala va ya mahlweni va tsala no kandziyisa matsalwa ya vona handle ka swiphiqo.
Xinghezi
Ririmi ra Xinghezi ri akiwe endzeni ka malembe ya kutlula 1,400. Xinghezi xosungula, axivulavuriwa eka malembe-xidzana ya vunthlanu. Xinghezi xale xikarhi xisungule eka lembe-xidzana ravu khume-n'we, loko mavuthu ya Vanomanimata hlula tiko ra Nghilandi, leswi swilandzeriweke hi nhlohlotelo wa xifurhwa. Xinghenzi lexilandzeleke xisungule hi lembe-xidzana ra vukhume-nthlanu, loko kuta sunguriwa kutirhisiwa ka michini yo gandlisa tibuku e dorobheni ra Landhani, ku gandlisiwa ka Bhibhele ya Hosi Yakobo, na masungulo ya ku ncinca lokukulu ka ririmi.
Mutsari wa tinovhele
Vatsari va tinovhele va suka eka vuyimelo na mintlawa yo hambanahambana eka nhlangano wa vanhu, naswona leswi swi tala ku vumba vundzeni bya mintirho ya vona ya vutsari. Ku amukeriwa ka matsalwa hi vanhu, ku xopaxopiwa ka vutsari, ku hoxiwa ka mintokoto ya mutsari eka matsalwa ya yena na swimunuhatwa, swi nga vangela leswaku mutsari a a yelanisiwa ni matsalwa yakwe kumbe mintsheketo yakwe. Hiswona leswi vangelaka leswaku, mbangu lowu mutsari a tsalaka eka wona, na ndlela leyi matsalwa ya yena ma amukeriwaka ha yina hi vakhandziyisi na xitshungu, swi hlohloteriwa hi muxaka wa munhu, kuhlanganisa na rimbewu, xiyimo, rixaka, vutiko, vukhongeri na ndzhawu leyi a tshamaka kumbe a kuleleke eka yona. Hilaha ku fanaka, van'wana vatsari va ticha mavito ya vutsari.
Xinghezi
Xinghezi xi hangalake na misava kusukela eka lembe-xidzana ra vukhume-nkombo kuya eka lembe-xidzana ramakume-mbirhi. Hikwalaho ka swihlovo swa manguva lawa swa mahungu na kuthlandluka ka Amerikha tanihi mfumo-nkulu wa misava, ririmi raXinghezi ri sungule kutirhisiwa tanihi ririmi-nkulu ra matiko yo tala ya misava naswona rithlela ritirhisiwa eka tidyondzo ta Sayenzi na ta nawu.
Mutsari wa tinovhele
Hambileswi vatsari van'wana va tinovhele va tsalaka minthseketo leswaku va ti korwisa, hakanyingi vatsari kuloni va tinovhele na vakaneri va hoxa vutihlamuleri byo karhi eka vatsari va tinovhele. Vatsari votala vatirhisa kulangutela loku, leswaku va tsala hindlela yokarhi, kuhlanganisa na mapfumba yo karhi kumbe tindlela to hambanahambana ku yimela vunene hi ku tiyiseka.
Xinghezi
Xinghezi iririmi ra vunharhu hivukulu emisaveni, kulandzela ririmi ra Xichayina na Xipanichi. Hirona ririmi leri dyondzisiwaka ngopfu emisaveni naswona iririmi ximfumo ra matiko ya kwalomu ka makume-ntsevu. Kuna vanhu votala lava dyondzeke ririmi leri kutlula vanhu lavarimameke. Xinghezi iririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya Nghilandi, Amerikha, Khanada, Ostraliya, Ayilendi na Nyuzilendi, naswona rivulavuriwa ngopfu eswihlaleni swa Kharibhiya, tiko-nkulu ra Afrika na ra Axiya. iririmi-ximfumo leri tirhisiwaka hi Nhlangano ya Matiko, Vumbano bya Yuropa na minhlangano yin'wana ya matiko ya misava. Ririmi leri rina swiga-ririmi na marito yo tsandza-vahlayi.
Tshwuka
Muvala wotshwuka lowu kumekaka eka sava ra tsumani awu tirhisiwa ngopfu eka vupfapfarhuti bya khale bya mabaku. Va Egipta vakhale na va Maya, ava tsala swikandza swa vona hi muvala wotshwuka loko vari na minkhuvo; varhangeri va mavuthu ya nyimpi ya varhoma ava hlamisiwa miri yavon yi va ya muvala wotshwuka leswaku va tlangela ku hlula e nyimpini. Muvala lowu a wudume ngopfu e tikweni ra Chayina, laha a wutirhisiwa kutsala swibye swa vumba kuhlanganisa na mavati na marhangu ya miti. Hinkarhi wa nhluvuko na kuvonikeriwa e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala lowu awurhandziwa hi vanhu lava fuweke. Muvala lowu wuthlela wu tiveka tani hi mfungo wa nhlungo; Tiko ra Rhaxiya ri langhe muvala lowu leswaku wuva mujeko wa tiko enzdhaku ka nhlungo wa 1917, enzdhaku ka swona ku landzele matiko ya Chayina, Viyetinamu na man'wana matiko ya vukhomanisi.
Leswi muvala wotshwuka wunga wa ngati, wu talka ku ringanisiwa na magandzelo, madzolonga na vurhena. E matikweni ya Yuropa na le Amerikha, muvala wo tshwuka wu ringanisiwa na kuhisa, ku korhoka, kunyanyuka, ku kariha, rirhandzu na ntsako. E tikweni ra Chayina na Indiya, kuhlanganisa na matiko yale vuxa-dyambu, muvala lowu wu yelanisiwa na ntsako na tinjombo.
Ricece
Ricece i riviti leri tirhisiwaka ku hlamusela "n'wana" lo ntsongo swinene naswona loyi a nga si kotaka ku vulavula. E ka ririmi ra xitsonga, riviti leri ri tirhisiwa ku hlamusela vana va vanhu ntsena.
Riviti "ricece", ri tirhisiwa ngopfu ku hlamusela n'wana loyi a ha ku tswariwaka ku fikela ka loko a ta heta n'hweti. Eka vutshunguri riviti ricece ri hlamusela n'wana loyi a nge hansi ka masiku ya 28 endzhaku ko velekiwa ; riviti leri ri thlela ri tirhisiwa ku hlamusela vana lava tswariwaka ngu nga si fika nkarhi, kumbe loko ku hundze karhi; n'wana loyi a nga si velekiwaku u vuriwa "nyimba".
Eka xinghiza, xikolo xa tincece i xikolo xa vana lava nge xikarhi ka malembe ya mune na malembe ya nkombo. Kasi i ku ya hi nawu n'wana lo ntsongo ku vuriwa ku sukela loko a velekiwa, ku ya eka malembe ya khume-nhungu.
Ribungu
Ribungu i muvala lovu vangiwaka hi ku hlanganisa mavala man'wana. Eka nongonoko wa mavala wa CMYK  lowu tirhisiwaka eka vugandlisi na vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka, wa ntima na xitshopana,  kumbe muvala wo tshwuka, wa xitshopana na wa wasi. Kasi, eka nongonoko wa mavala wa RGB lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tikhompuyuta na ti thelevixini, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlannganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku pimanisa. Eka vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu vangiwa hi chela muvala wa ntima eka muvala wa tshopi. Ku hlanganisa mavala yo tshwuka-rihlaza-wasi swi endla muvala wa ridaka. Muvala lowu wa ribungu wo vonala ngopfu eka ntumbuluko, naswona wukona eka timhandzi, misava, misisi ya vanhu, muvala wa matihlo na muvala wa nhlonge. Ribungu i muvala wa timhandzi to tiyelela kumbe misava yo nona. Hikuya hi mavonele ya vanhu vale Yuropa na Amerikha, ribungu i muvala lowu nga rhandzekiku ngopfu tan hi leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ku nkwalala, ku bola na vusweti.
Tshopi
Muvala wa tshopi i muvala wa tikherotsi, makwembe, mihlata, malamula, na mihandzu kuhlanganisa na miroho yo hambanahambana leyingana Carotene. Carotene leyi yi hundzula matimba ya miseve ya dyambu leyi orhiweke hi swimilana, yiva swakudya swo kurisa swimilana.
E tikweni-nkulu ra Yuropa na tiko ra Amerikha, muvala wa tshopi wu yelanisiwa na mafenya, ku kufumela, ndzilo, matimba, ku nantswa na kunyuwhela, nguva ya ximun'wana, naswona i muvala wa mujeko wa tiko ra Nedalendi na yindlu ya vukosi byakona ya House of Orange. Wu thlela wutirhisiwa ngopfu hi mavandla ya tipolitiki lawa mangana mboyamelo wa vukreste. E tikweni -nkulu ra Axiya, muvala lowu wu yelanisiwa ngopfu na vupfumeri bya vuBhuda na vuHindu.
Yvonne Mokgoro
Yvonne Mokgoro o langiwini a bencini hi lembe ra 1994 hi nel;son mandela.yvonne i membara ya ya bodo ya centre ya human rights a xikolweni xale henhla xa pretoria imu tsama xitulu wa south africalaw reformcommission o ngene xikolo a north west univesity a humelela hi aB degree luris hi lembe ra 1982 ivi ata hi LLB degree malembe mambiri lama landzelaka.o dyondzile xikolo kambe e univesity ya pennsyvania law school a khuma degree ya LLM a xikarhi kati awadi leti anga tikuma hinkwato u vuye a nyikiwa leti landzelaka, ya black lawyers association hi lembe ra 1995 na the oude molen reserve order of merit hi lembe ra (1999-1996) na legal proffetion women achiever award hi centre ya human rights ka xikolo xa le henhla xa pretoria hi lembe ra 2003.
Wasi-lwandle
Muvala wa Wasi-Lwandle i muvala lowu nge xikarhi ka muvala wa rihlaza na wa wasi. Wu vangiwa hi magandlati ya rivoningo lawa mangana kwalomu ka 490–520 wa tinanomitara hi ku anama.
Eka nongonoko wa mavala wa CMYK, lowu tirhisiwaka eka vupfapfarhuti na vugandlisi, muvala wa Wasi-lwandle wu tirhisiwa ngopfu na muvala wa xitshopana na wa ntima. Kasi eka nongonoko wa mavala wa RGB, lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tithelevixini na tikhompuyuta, muvala wa wasi-lwandle wu tumbuluxiwa hi ku pfanganyisa muvala wa rihlaza na wa wasi hi ntsengo wa ku ringana. Wasi-lwandle wu fambelana na muvala wo tshwuka; naswona wu nga tumbuluxiwa hi ku susa muvala wo tshwuka eka rivoningo ro basa. Kupfanganyisa rivoningo ro tshwuka na ra wasi-lwandle swi vanga muvala wo basa.
Wasi-lwandle i muvala lowu yelanaka na mati naswona wu hlamuseriwa wuri na xindzhuti xa wasi-rihlaza.
Thicara
Thicara (kumbe Mudyondzisi kumbe, Muleteri) i munhu loyi a pfunaka machudeni to hlengeleta vutivi, vuswikoti kumbe vutshila.
E matikweni yo tala, vundyondzisi bya xi nawu byi endliwa hi mathicara lawa ma hakeriwaka. Tsalwa leri ri kongomise eka mathicara lawa ma thoriweke, kuri ntirho-nkulu wa vona, leswaku va dyondzisa van'wana eka tidyondzo ta xinawu e swikolweni kumbe tindzhawu tin'wana ta vuleteri.
Vhangazi
Muvala wa Vhangazi i muvala lowu nge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala wa vhangazi wu na magandlati ya rivoningo la ma nge xikarhi ka kwalomu ka 380–450 wa tinanomitara. Eka vhilwa ra mavala leri a ritirhisiwa hi va pfapfarhuti, vhangazi a wuri exikarhi ka muvala wa wasi na muvala wa ncingwa. Eka tithelevhixini na tikhompuyuta, muvala lowu yelanaka ngopfu na muvala wa vhangazi wu endliwa hi pfanganya rivoningo ro tshwuka na ra wasi, laha rivoningo ra wasi ri hatimaka thlandla ka mbirhi eka lero tshwuka.
Eka ririmi ra xinghezi muvala wa vhangazi wu vuriwa "violet"naswona wuthyiwa hi kuya hi vito ra xiluva lexi ngana muvala wa vhangazi. Muvala wa vhangazi na wa ncingwa i mavala lawa ma tikombaka ma fana, hambi swiritano ma hamban hi kuva vhangazi i muvala lowu nga ti yimela eka magandlati ya rivoningo, kasi muvala wa ncingwa wu tumbuluxiwa hi ku pfanganisa muvala wa wasi na wo tshwuka.
Eka matimu, vhangazi na ncingwa i mavala lawa ma yelanisiwaka ni vukosi. Vafumi va Rhoma wa khale ava ambala tinguvo ta muvala wa ncingwa. Kasi eka nguva ya ku vonikeriwa ka Yuropa, muvala wa vhangazi a wu ambariwa hi vafundhisi na vadyondzisi va tiyunivhesithi. Eka vupfapfarhuti va xichayina, muvala wa vhangazi a wu tirhisiwa ku hlamusela "vun'we na ku thlandlukela vumbirhi-vumn'we bya yin na yang" na "Vun'we bya ntumbuluko hi nkwawo". Eka vukhongeri bya vubhuda na vu hindu muvala wa vhangazi wu yelanisiwa na hari ya Chakra. Hi kuya hi nhlahluvo wa ma vonele ya vanhu e Yuropa na Amerikha, muvala wa vhangazi wu yelanisiwa ngopfu na vusopfa na vuwexe, ku kanakana.
Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya Ebola
Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya Ebola (EVD) kumbe Dari ya ku humesa ngati  (EHF) i vuvabyi bya vanhu lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa Ebola. swikombiso hi ntolovelo swi sungula ku tikomba masiku mambirhi ku ya eka mavhiki yanharhu endzhaku ko khomiwa hi xitsongwatsongwana, hi dari, swirhumbana enkolweni, ku vava ka tinyama, na ku pandza ka tihloko. swikombiso ku hlamba timbilu, ku hlanta, na ku chuluka ku landzela swirhumbana, ku fambisana na xivindzi na tiyinswo. Eka nkarhi lowu, vanhu van'wana va sungula ku va na swiphiqoswo huma ngati.
Xitsongwatsongwana xi nga kumeka hi ku hlangana na ngati kumbe swixihalaki swa miri wa xiharhi lexi khomiweke(hi xitalo tinkawa kumbe timangadyana ta mihandzu) ku hangalasiwa hi moya a swi si tsariwa eka tindhawu ta ntumbuluko. Timangadyana ta mihandzu ku pfumeriwa leswaku ti rhwala na ku hangalasa xitsongwatsongwana handle ko khumbeka. Xikan'wekan'we loko ku va na ku tluleriwa ka vanhu, vuvabyi byi nga ha hangalasiwa na le exikarhi ka vanhu. Vaxinuna lava ponaka va nga swi kota ku tluleta vuvabyi hixipeme ku tshinela eka tin'hweti timbirhi. ku kota ku hlahluva vuvabyi, hi ntolovelo mavabyi man'wana lawa ya nga na swikombiso swo fana na malariya, kholera na xitsongwatsongwana xa dari ro huma ngatiKu tiyisisa ku hlahluva vuvabyi swikombiso swa ngati swi kamberiwa switsongwatsongwana masocha ya miri, switsongwatsongwana RNA, kumbe xitsongwatsongwana ha xoxe.
Ku sivela ku katsa ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi ku sukela eka tinkawa leti tluletiweke na tinguluve ku ya eka vanhu Leswi swi nga endliwa hi ku kambela swihari swoleswo eka ku tluleta na ku dlaya na ku cukumetiwa kahle ka mintsumbu loko vuvabyi byi kumiwile. Ku sweka nyama yi vupfa hi ku hetiseka na ku ambala swiambalo swo sirhelela loko u khoma nyama naswona swi nga pfuna, tanihi loko hi ambala swiambalo swo ti sirhelela na ku hlamba swandla loko u ri kusuhi na munhu loyi a nga na vuvabyi. Swikambelo swa swihalaki swa miri na misiha leyintsongo kusuka eka vanhu lava nga ni vuvabyi swi fanele ku hlayisiwa hi vukheta.
Nqambi ya Vunanga
Nqambhi ya vunanga (hi xiLatini compōnō; leswinge "loyi a hlelaka") i n'wavunanga loyi a thlelaka ava mutsari wa vunanga byin'wana na byi n'wana, ku hlanganisa na tinsimu leti yimbeleriwaka (hi xiyimbeleri ku mbe khwayere), vunanga bya swichayana kumbe lebyi hlanganisaka vuyimbeleri na mpfumawulo wa swichayana. Nqambhi ya vunanga yi nga tumbuluxa vunanga byo hambana hambana, ku hlanganisa hi xikombiso, vunanga bya mpfumawulo ntsena, vunanga bya tiyetara, vunanga byo rila, vunanga bya ndzhavuko, vunanga bya Jazz na vunanga byo duma. Tinqambhi ti phofula mintirho ya tona hi ku tsala tinoti ta vunanga.
Tinqambi to tala, hi xitalo tithlela tiva vachayi kumbe vayimbeleri lava ngana ntokoto va vunanga.
AmaBhungane
Vulavisisi bya vona bya manyala ya “#GuptaLeaks” byi yimbule switori swotala eka malembe, switori leswi nga kombisa vukungundzwana lebyikulukumba eka mfumo wa Afrika Dzonga, kasi hi ku endla ntirho wa vona va kume ku amukeriwa ngopfu hi ku nyikiwa masagwati hi mahungu ya vulavisisi bya vona eka swa matsalwa ya mahungu. Swiviko leswi va nga swi humesa swi komba leswo ndyangu wa MaGupta wu”khotse no bvanyangeta mfumo” ku nga state capture hi xinakulobye xa vona na ndyangu wa loyi a a ri Mupresident Zuma, na swona leswi swi vangele ku hluriwa ka ANC eka nhlawulo wa Afrika Dzonga wa lembe ra 2016 eka madorobankulu ya Afrika Dzonga, ku hluriwa ka Zuma tani hi Mupresidente wa African National Congress hi ti 18 N'wendzamhala (Disemba) 2017 na ku huma ka Zuma entirhweni wa ku va nhloko ya mfumo hi ti 14 ta Februwara (Nyenyenyane) 2018. Na swona vatsari lava va mahungu va tlhele va va na xiavo eka ku humesa manyala lama ya tiviwak tani hi Paradise Papers exposé na swiviko swin'wana leswi fambelanaka na swa ikhonomi ya swa tipolitiki eAfrika Dzonga.
Masagwati
Leswi landzaka hi man'wana ya masagwati lama ya nga nyiketiwa va AmaBhungane na swirhokulobye swa ntlawa wa vona:
Vuhundzuluxeri
Vuhundzuluxeri i ndlela yo hundzisa nhlamuselo wa rungula/tsalwa ku suka eka ririmi rin'wana kuya eka rin'wana. Muhundzuluxi anga ha tikuma hoxa marito kumbe ma tsalele ya ririmi ro sungula eka ririmi leri hunduluxeriwelaka. Hi hala thlelo, marito yo lombiwa ma tala ku fuwisa ririmi. Va hundzuluxeri, ku hlanganisa na vahundzuluxeri va khale va matsalwa yo kwetsima, va pfunete ku kurisa no ndlandlamuxa tindzimi leti ava hundzuluxela eka tona.
Mutsari
Mutsari i munhu loyi a tirhisaka marito lama tsariweke hi vutshila byo hambana-hambana ku hundzisa makungu yakwe. Vatsari va tumbuluxa matsalwa yo hambana-hambana kuhlanganisa tinovhele, switori swokoma, vuthlokovetseri, mintlangu kuhlanganisa na swiviko swa mahungu leswi nga tsakeriwaka hi xitshungu. Vatsari lava ngana ntokoto naswona lava kotaka ku tirhisa ririmi hundzisa makungu na marungula, hakanyingi va nyikela xandla e ku akeni ndzhavuko wa nhlangano wa vanhu.
Riviti "Mutsari" rithlela ritirhisiwa hi tindlel tin'wana eka swa Vutshila –  ku hlanganisa na mutsari wa vunanga  –  hambi swiritano riviti "Mutsari" ritirhisiwa ku hlamusela ntumbuluko wa ku tsala. Kasi vatsari van'wana va tirhisa ndzhavuko wa ku vulavula.
Vatsari vanga tumbuluxa matsalwa eka swiyenge swo hlaya, ku hlanganisa na   matsalwa ya xiviri na lawa yo vhumbhiwa. Van'wana vatsari vatirhisa swifaniso na vupfapfarhuti leswaku va entisa mahundzisele ya makungu yavona. Eka minkarhi ya swesi, vahlayi na vanhu lava tirhelaka ti hulumendhe va tskela ku hlaya matsalwa ya switori lawa ma hlavutelaka ti mhaka ta vutshila na sayensi hi ndlela leyi twakalaka. Van'wana vatsari vanga ha tirhisa vunanga lebyi pfanganisiweke na marito ku hundzisa marungula na makungu ya vona.
A henhla ko tsala matsalwa, vatsari va thlela vatsala hi tindlela ta vutsari; swivangelo; vathlela va xopaxopa matsalwa ya va'nwana. Vatsari va thoriwa leswaku vatsala, kasi van'wana va sungula ku hakeriwa ntsena loko matsalwa ya vona ma gandlisiwile.
Giyani Brian Rikhotso
Giyani Brian "DJ Brian" Rikhotso (utswariwile hi ti 1 ta sunguti 1980) i muhaxi wa ndhuma wa xitichi xa Munghana Lonene FM, mutlangi/ mutlambi wa tinsimu na n'wamabindzu. hi ti 2015, Brian usukile eka kuhaxa nongonoko wa Mphensa-Mphensa a hlanganisiwa na Sydney Baloyi ku ya haxa nongonoko wa ni mpundzu ku nga Phaphama.
Matimu na vutomi byakwe
Brian utswariwile e Soweto, Afrika Dzonga. Ukulelele eBolobedu kusuhi na Tzaneen, Limpopo. i nghenile eMatshwi Primary School, Bolobedu ayahetisa  eMokope Senior Secondary a nga sidyondzela kuva Journalist e Technikon Pretoria (sweswi kunga Tshwane University of Technology). u sungurile kuhaxa eka Munghana lonene FM hi 2000 a haxa hiku hela ka vhiki.
Munghana Lonene FM
Brian u humelerisile minongonoko yo hambanahambana eka Munghana Lonene FM. uthoriwile eka station hi 2000 tani hi stand-in(muyimeri muhaxi), a tala eku haxa ta Mafu loko ari karhi a hetisa swa tidyondzo ta yena. usungurile ku haxa eka African World Music Show Mindhzumba ya Afrika, lowu hi wona nongonoko  lowu wun'wi dumiseke. hi lembe ra 2003 usungurile ku haxa nongonoko wa Vaxumi, a cincana na Conny Mashimbye. uvuye a kuma nongonoko wo haxa na mpundzu 2005, enongonoko lowu anga haxa kufikela loko a tshika ntirho hi lembe ra 2007.
hi lembe ra 2008 utlhelele eka xitichi laha anga sungula ku haxa nongonoko wani mpundzu wa Phaphama with Sydney Baloyi. hi lembe ra 2009 ntlawa wu hlanganisiwile na Tebogo Jacko Magubane tani hi muhumelerisi wa nonongonoko, leswi swiendle leswaku nongonoko wu duma swinene. endzhaku ko humelela ka nongonoko wa Phaphama's, Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ndzhenga laha a nga hlanganisiwa na Thembzana Reloaded na Nyiko Sithole tani hi muhumelerisi wa swa mintlangu  ku fikela April 2015. hi 2015 utlhelele ku ya haxa  Munghana Lonene fm's breakfast show Phaphama. hi 2018 DJ Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ninhlekanhi ku nga Dzumba na Mina.
Ku thlomiwa risiva
hi 23 wa malembe, Brian uvile na nkateko wo kuma sagwati ra muhaxi wa lembe hinkarhi a haxa kambirhi ntsena hi vhiki. nyiketa va yingiseri nantswo wa vunanga  bya xi Afrika kotala yo huma eka matiko ya SADC. Hikwalaho ka nantswo wa yena wa vunanga uvile munhu sungula eka xitchi xa munghana lonene ku ya tlanga e Salala from Madagascar, Koffi Olomide Fally Ipupa Papa Wemba, Kanda Bongo Man, kusuka Democratic Republic of the Congo nati ntlambi to hambanahambana Muzambhiki to fana na Zico, Tabassily, Mr Bow.
Naruhito
Naruhito (23 Nyenyenyani 1960, Tokyo) i hosi ya Japani ku sukela hi 1 Mudyaxihi 2019. U sungule ku fuma, endzhaku ka ku siyeriwa mfumo hi tata wakwe, Akihito. I hosi ya vu 126 hi kuya hi ndzendzelano wa vukosi kuya hi ndzhavuko wa japan.
Tsietsi Mashinini
Teboho Mcdonald Mashinini uvelekwile enwalungwini wajabuvu eSoweto. Ulovile hiximumu edorobeni ra conakry eguinea u lahliwile eavalon. Mashinini a ga se lova, uhlohlotele vadyondzi vaxikolo xa yena ku lwisana na kuva vana va dyondza hi ririmi ra xibunu.u ringetile ku hlanganisa vadyondzi ku lwisana ni nawu lowu. hi siku ra khumenharhu hi kotavuxika hi lembe ra gidi-madzana-kaye-makumenkombo-tsevu, madzana nthlanu wa vadyondzi vahlanganile e-orlando donaldson community hall/ku vulavula hi hansidyonzo ya vanhu vantima. Hi siku ra khumetsevu kotavuxika va dyondzi va xikolo xa mashinini va sungurile ku macha ni ku vilela hi mhaka leyi. maphorisa va sungurile ku balesela ku dlayiwile Hastings Ndlovu na Hector Pieterson loyi a ri na malembe ya khume-mbiri u vile a nikiwa xidlodlo xa ku lwela ntshuxeko wa vanhu va tima eka tumiltuos student rebellion wa mudzadzi-afrika.E ndzaku ka sweswo maphorisa va nwi hlongosile kutani a balekela Botswana hi nhweti ya mhawuri hi lembe ra gidi-mdzana-kaye-makumenkombo-ntsevu u tshamile kona tinhweti-nyana. ku suka kwaleno u yile e-Guinea e ivory nale Nigeria kambe eku hetelele u yile aya ntshama e-Liberia la ha anga lovola kona wansati vito ra yena ari Welma Campbell, va katesiwile hi vana va mbirhi va va nhwanyana ku nga Nomkhithi na Thembi e- dzaku- ka sweswo vukati bya vona byi herile, kunani u endzerile e united-kingdom na united-state, unikiwile vungwazi bya ku lwela dyonzo ya vanhu vantima.Mshinini u lovile hi rifu ra xitsuketana hi lembe ra gidi-madyanzana-kaye-makumekaye uyisiwile xibedlele ku ya langutisisa malovelo a yena.ku kumeke leswaku miri wa yena u vavisekile swinene ngopfu. u lovile hi suku ra nthlanu hi nhweti ya mawuwana hi lembe ra gidi-madzana-kaye-makume-kaye u lahliwile e jabawu e soweto.
Litara
Litara (mfungo L, l kumbe ℓ) i ndlela leyi amukeriweke yo pima vunyingi lebyi kumekaka eka bokisi leri ngana ma thlelo lama ngana 10 wa ti centi mitara hi ku leha, ku anama na ku enta.
Mapimele yo sungula ya xifurhwa ama tirhisa litara yiri ntsengo wa ku tika, kungari ntalo. Riviti litre ri tekiwe ku suka eka mpimo wa khale wa litron, lowu a wu thyiwe kusuka eka xigriki.
Litara yin'we ya mati yi na ku tika loku ringanaka khilogiramu yin'we, hi kwalaho ka leswi khilogiramu a yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1795 kuri ntikelo wa mati ya gwitsi (0 °C hi ku titimela) lawa ma tataka xibokisana lexingana 10 wa ti sentimitara hi kuleha, ku anama na ku enta. Mpfuxetelo wa tinhlamuselo ta litara na khilogiramu leti landzeleke wu endle leswaku mintsengo leyi yi ngaha ringani.
Phurofesa
Phurofesa (ha kanyingi yi komisiwa ku va Prof. ) i xiyimo xa tidyondzo e yunivhesithi na tindzhawu ta vuleteri e matikweni yo tala. Vuhundzuluxeri byo kongoma bya riviti lerisukaka eka ririmi ra xilatini, "i munhu loyi a tiyisisaka vumbhoni" naswona a ri monhu loyi a ngana ntokoto eka tavutshila kumbe sayensi, thicara ya xiyimo xa le henhla.
Eka swiyimo swa tindzhawu ta tidyondzo, riviti "phurofesa" ri hlamusela xiyimo xa le henhlahenhla xa vudyondzeki, lexi thlelaka xi tiveka tani hi "Phurofesa-nene". E matikweni mambe riviti "phurofesa" rithlela ritirhisiwa ku eka swiyimo swa le hansi-nyana swa vudyondzeki ku fana na "Phurofesa ya madyondza" kumbe "hlantswa ya Phurofesa"; ngopfungopfu e tikweni ra Amerikha. Matirhisele lama a ya pfumelelekanga e matikweni mambe.
Phurofesa u tala ku endla vulavisisi a thlela a letela machudeni eka tidyondzo ta vona. Eka ti yunivhesithi tin'wana tiphurofesa ti thlela ti pfuna machudeni na lawa ma endlaka vulavisisi leswaku ma hetisa switsalwana swa vona swo engetela. E tiyunivhesithi to tala tiphurofesa-nene ti tala ku rhangela tindzawulo kumbe swikolo swa vuleteri, swipani swa mindzavisiso na ku teka swiyimo swova nhloko ya yunivhesit kumbe xandla xa yona. Tiphurofesa ti tala ku va erivaleni na swona ti languteriwa kuva varhangeri lava ngana ntokoto eka vutshila bya vona e tikweni kumbe e misaveni.
Rimbewu
Rimbewu i nxaxamelo wa swi hlawulekisi leswi hambanisaka e xikarhi ka vusati na vununa. Swihlawulekisi leswi swi nga hlanganisa swirho swa rimbewu, mahanyele la ma languteriweke hi kuya hi rimbewu e ka nhlangano wa vanhu, ku hlawula ka munhu eka timhaka ta rimbewu rakwe. Mindzhavuko yo tala emisaveni, yi pfumelelana na matirhisele ya minxaka yimbirhi ya rimbewu; hambiswiritano kuna lava va welaka e handle ka nhlamuselo leyi, naswona va tihlawulelaka rimbewu leri va lavaka ku hanya kuya hi rona. Mindzhavuko yi n'wana yi na tinxaka tin'wana ta rimbewu ku engetela ehenhla ka "wanuna" na "N'wansati", ku fana na vahijras va Axiya ya N'walungu; naswona ti hlamuseriwa tani hi rimbewu ra vunharhu.
Mitara
Mitara (ritekiwa eka riviti ra xifurhwa mètre, kusuka eka xigriki μέτρον, "pima") i mpimo wa ximfumo wa kuleha eka Mafambiselo-ximfumo ya mpimo ya misava (SI). Mfungo wa mitara i m. Mitara yi hlamuseriwa kuri mpfhuka lowu fambiwaka hi rivoningo e ndzeni ka xihava-moya hi nkarhi wa sekende yin'we loko yi avanyisiwa hi 299 792 458.
Thekinoloji
Thekinoloji ("Ntivovuthlarhi hita kuvumba", risuka eka viti ra Xigriki τέχνη, techne, "Vupfapfarhuti kumbe Vutshila"; kuhlanganisa na -λογία , -logia ) i nhlengelo wa vutshila, vuswikoti na maendlele yo tumbuluxa switirhisiwa kumbe vukorhokeri kumbe kuhetisisa vukambisisi bya Sayensi. Thekinoloji yinga thlela yi hlamuseriwa tanihi vutivi bya maendlelo ya mintirho.
Mitara
Mitara yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1793 kuri mpfhuka wa khume hi kuleha eka timiliyoni eka mpfhuka wo suka e xikarhi ka misava ya e ximhandzanini xale n'walungu wa misava – hikwalaho xirhendzevutana xa misava xina magwa wa ti magidi ya ti mitara ya kwalomu ka 40,000.
Thekinoloji
Kutirhisiwa ka thekinoloji kusungule hi kutumbuluxa switirhisiwa swo tirha hiswona kusukela eka mbango. Kusukela eku dyondzeni tindlela to tirhisa ndzilo, kurima na tindlela to vevukisa maendzo hikutirhisa vilwa. Kuhluvuka ka manguva lawa kuhlanganisa kuganglisa ka tibuku, tinqingo na inthaneti, swi vevukise tindlela to vulavurisana namabulu. Kuhluvuka ka malwelo yatinyipi, namathlarhi switise kuonha lokukulu lokuvangeriwaka hi mathlarhi yanyutliya.
Thekinoloji yithlele yupfuna kuhluvukisa tamabindzu yamisava naku kurisa rifuwo. Hambiswiritano swin'wana switandzhaku swo biha naswona leswi onhaka mbangu.
Lembe
Lembe i mpimo wa nkarhi lowu tekiwaka hi misava ku hetisa ndzhendzeleko wa wona emahlweni ka dyambu. Hikwalaho ka ku ndzuluka ka misava, lembe ri fambisana na ku hundza ka tinguva, leti voniwaka hi ku cinca ka maxele, ti awara ta kuvonakala ka dyambu, na ku ku kula kumbe ku tsana ka swimilana na ku nona ka misava yo rima. Kuna tinguva ta mune e misaveni kunga: ximun'wana, ximumu, xixikana na xixika.
Eka ntivo-tinyeleti, lembe ri hlamuseriwa riri na masiku ya 365.25 laha ha rin'we ra wona ringana 86,400 wa ti sekende, leswi hlengeletelanaka kufika eka 31,557,600 wa ti sekende leti kumekaka e lembeni.