cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
N'wana
Tinhlamuselo tin'wana
Vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu, naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu, hambiloko vatswari va hambana. Kuhambanisa ka vun'wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu 16 na vu 17. Nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n'wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu, rirhandzu na kuhlayisiwa. Kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun'wana. Eka malembe-xidzana ya vu 16, swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun'wana, naswona hi malembe-xidzana lamalandzeleke, vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo.
Vukarhi
Vukarhi kumbe  kukariha i nthlaveko lowu ngana matimba eka munhu. I nthlaveko lowu nga tsakisiki naswona wu  hlanganisa kuhlamula siringiwa, kuvaviseka kumbe ku xungetiwa. Vukarhi byi nga vangiwa hi loko munhu atitwa a ngheneriwe mindzelakano. Van'wana vahambeta ku hlamula vukarhi hi vukarhi tani hindlela yo tisirhelela. Raymond Novaco wale Univhesithi ya California Irvine, loyi a tsaleke hi vukarhi ku sukela hi 1975, u hambanise vukarhi hi swiyenge swinharhu: Vukarhi byo tshinya, Vukarhi bya matitwele, vukarhi byo ti hambanisa. William DeFoore, loyi a tsaleke hi ku kongomisa no hunguta vukarhi, u hlamusele vukarhi tani hi mukapa lowu phyaphyarhaka: hinga khoma vukarhi bya hina kufikela nkarhi wokarhi laha byi bulukaka.
Xikombiso xa vukarhi xivoneka exikandzeni, maendlele ya miri, kasi minkarhi yin'wana hi maendlelo yo chavisa. Swiharhi swin'wana, hixikombiso, swi ba huwa, swiringeta ku ti kukumuxa, swi kombisa meno, kumbe ku xondzolota. Swiendlo leswi fambelanaka na vukarhi swi endla ku tsundzuxa vaxungeti leswaku va tshika swi endlo leswi xungetaka. Aswitalangi ku kuma nyimpi a xikarhi ka vanhu kumbe swiharhi swi mbirhi, ku nga sungulanga hi ku komba vukarhi. Hambileswi vanhu votala lava kombeke vukarhi hikwalaho ka leswi "endliweke eka vona", va n'wa mihleketo va komba leswaku munhu loyi akariheke angaha endla swihoxo hikwalaho ka leswi vukarhi byi hungutaka matimba ya ku ti hlahluva.
Khompuyuta
Khompuyuta i muchini lowu leteriwaka to endla tinhlayo na swileriso hixinkarhana. Vuswikoti bya tikhomupyuta ku landzelela ndzayo na swileriso swo karhi hi ku longoloka, swi vuriwa Phurogiramu. Tikhompuyuta teleto titirhisiwa tanihi swiyimiso swa vulawuri eka mintirho yotala eti nkomponini to tala, nale ka michini leyi tirhisiwaka hi mani namani. Leswi swi hlanganisa michini yo toloveleka tani hi yo kufumeta swakudya, tirhimoti, tirhobhoto tale tinkomponi, kukunguhata hi ku tirhisa tikhompuyuta, na tifoni tale phakidini. Kasi na Inthaneti nayona yi fambisiwa hi ti khompuyuta leti khwekelaka na vulavurisana na timiliyoni ta tikhompuyuta tin'wana emisaveni.
Kusukela khale ka khaleni, michini yo toloveleka ayitirhisiwa kufana na vuhlalu leswaku ku hlayeleriwa habyona. Ekusunguleni ka nguva ya tinkomponi, michini ya tinsimbhi a yitirhisiwa ku endla mintirho yo rharhangana ku fana na ku kongomisa neyithi leyi rhungaka. Michini leyi rharhanganeke ya gezi yi akiwile na swona yi pfunete ku endla tinhlayo to hambana hambana eka lembe xidzana ra vu 20. Michini yo sungula ya gezi leyi thlariheke yi sungule ku tirhisiwa hinkarhi wa nyimpi ya misava ya vumbirhi. Rivilo, matimba na ku olova ka matirhisele ya tikhompuyuta leti, ma kurile hi ku hatlisa loku kulu kusukela kwalano.
Masungulo
Hikuya hi Oxford Dictionary, matirhisele yo sungula ya rito "Khompuyuta" akuri hi lembe ra 1613 eka buku ya xinghezi leyinge The Yong Mans Gleanings leyi tsariweke hi Richard Braithwait: "Ndzi vile khompuyuta leyinene ya minkarhi, na n'watinhlayo lonkulu, naswona ndzi chiche masiku ya wena mava nomboro ntsena." Leswi aswi hlamusela munhu loyi a a tirha ku hlaya tinomboro. Rito leri riyile emahlweni ri tirhisiwa hi nhlamuselo leyi ku kondza eka malembe xidzana ya vu 20. Kusukela eka malembe xidzana ya vu 19, rito khompuyuta a ritirhiseriwa kuvula muchini lowu kotaka ku bha tinhlayo.
Online Etymology Dictionary yi pfumelana na matirhisele ya rito leringe Khu=ompuyuta hi malembe ya 1940, kuhlamusela "loyi a bhaka tinhlayo", naswona yihlamusela leswaku matirhisele ya rito raku "muchini wabha tinhlayo" risukela eka malembe ya 1897. Kasi yithlela yihlamusela leswaku matirhisele ya manguva lawa ya rito khompuyuta masukela eka malembe ya 1945, naswona ama kongomisiwa eka muchini wa Turing.
Vutshunguri
Vutshunguri ivutivi byo hlahluva, kuhorisa na ku sivela mavabyi. Rito vutshunguri rithlela ri hlamusela "N'yanga". Vutshunguri byi angarhela tinxaka ta migingiriko yo kondlotela rihanyo leri nene.
Vutshunguri bya khale byi tala ku vuriwa Vungoma kumbe Vutshunguri bya xintu. Hambiswiritano, vutshunguri lebyi bya horisa loko byi endliwa hi n'yanga leyi ngana ntokoto.
Vutsari
Vutsari, hiku angarhela, mpahla ya matsalwa. Hikukongoma, vutsari i matsalwa lama voniwaka tanihi vutshila naswona mari yankoka, ngopfungopfu hi kutirhisa ririmi leri hambanaka na matirhisele ya siku na siku.
Rimitsu ra rito Vutsari risuka eka rito raxilatini "literatura/litteratura" (leri tekiweke eka rito littera: letere kumbe matsalele) ritirhisiwa ku hlamusela matsalwa hinkwawo, hambi leswi tinhlamusela totala ti hlanganisaka na matsalwa lama vulavuriwaka kumbe kuyimbeleriwa.
Portal:Spain/Categories
<!-- Spain
Vutsari
Vutsari byi hambanisiwa hikuya hi switori leswi ngariki swa xiviri, kumbe switori swaxiviri, naswona hi kuya hi vuthlokovetseri kumbe vuthemenderi. Byinga thlela byi hambanisiwa hikuya hi swiyenge leswikulu kufana na Tinovhele, Switori swo koma kumbe Dirama; naswona mintirho leyi ya vutsari yithlela yi hambanisiwa hi tinguva ta matimu kumbe mboyamelo wa matsalwa.
Nhlamuselo
Ikhale vanhu varingeta ku hlamusela "vutsari". Simon na Delyse Ryan varingeta kuhlamula xivutiso lexinge  "Vutsari iyini?" hi ku xiya leswilandzelaka: Pfhumba ro twisisa nhlamuselo wa "Vutsari", indlela leyi kandziyiweke ngopfu, hambileswi vugima musi bya kona, abyi anetisi. Tinhlamuselo to tala ito angarhela naswona ticincacinca kuya hi minkarhi. Kahle kahle, nchumu lowu nga tiyiseka hi nhlamusela wa Vutsari, hileswaku hlamuselo yeloyo yi ta cinca. Nhlamuselo wa vutsari wu hambana hambana hi kuya hi minkarhi: i "nhlamuselo leyi fambisanaka na ndzhavuko". Kufikela eka malembe xidzana ya vu 18, e vupela dyambu bya Yuropa, Vutsari abyi hlanganisa tibuku hinkwati na matsalwa hinkwawo. Varhoma hivona va koteke ku tumbuluxa nhlamuselo leyi kongomeke, laha va sunguleke ku hambanisa vutsari elbyi tumbuluxiweke "emiehleketweni" kumbe milorho.
Xikundu
Xikundu i n'wana wa Mayeke wa Ncelwa wa Malenga (Maluleke). Ndzisana ya yena Thlelani u kumile xitandi loko a hlula MaVhenda, kutani a xi thya Xikundu. Thelani u vile hosi yo sungula ya ka Xikundu, kambe u komberile leswaku vuhosi byi teka hi n'wana boti wa yena kunga Hanyani. N'wana wa Thlelani, Phikela, u yile ethlelweni ra le Giyani a ya tshamisa etikweni ra va Nkomati ekaNdengeza. U vuyile a kuma mugangha lowu va nge hi le ka Phikela namunthla ( Ndengeza B)
Amerikha ya le Dzongeni
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Amerikha ya le Dzongeni
Bahrain
i tiko ra Axiya.
Amerikha ya le Dzongeni
Amerikha ya le Dzongeni i tiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya le dzongeni. Naswona ringa vonaiwa tani hi tiko-nkulu ra switikwana swa Amerikha wa ririmi ra xilatina. Matirhisele ya rito, tiko-nkulu ra Amerikha yale dzongeni, masungule ku andza kutlula rito, "matiko ya Amarikha wa xilatina", naswona leswi swi endliwe hi nhluvuko wa tiko ra Brazil.
Amerikha ya le Dzongeni yina ku anama ka kwalomu ka 17,840,000 wa ti Skwemitara. Ntsengo wa vaaka tiko va rona a wu kumbeteriwa kwalomu ka 371,090,000 hi lembe ra 2005. Tiko-nkulu leri ira vumune hi ku anama, (kulandzela Axiya, Afrika na Amerika wa le N'walungu) naswona i ravunthlanu hi ntalo wa vaaka tiko (Endzhaku ka Axiya, Afrika, Yuropa na Amerikha wa le N'walungu). Tiko ra Brazil hirona leri teleke vaaka tiko kutlula man'wana eka tiko-nkulu leri, rilandzeriwa hi Colombiya, Argentina, Venezuwela na Peru. Eka ma lembe lama hakuhundzaka, Brazil yi kote ku teka vurhangeri eka ta mabindzu na ikhonomi, eka tiko nkulu leri.
Tinhlayo-vupimi
Tidyondzo ta Hlayo-vupimi ti sunguriwe khale loko vanhu valava ku twisisa kuleha, kuanama na vutalo bya swilo. Kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu, dyondzo leyi ya Nhlayo-vupimi yi tikirhetiwe yithlela yi hleriwa hi Euclid, naswona yi sungula ku tirhisiwa hi dyondzo ya nkoka eka tinhlayo kusukela kwalano. Hlayo-vupimi i dyondzo leyi a yitiviwa kusukela kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu e tikweni-nkulu ra Indiya, naswona a yitirhisiwa ngopfu eku akeni. Van'wa-vutivi va maIslamu, va yisile emahlweni vutivi bya vagriki eka tidyondzo ta Hlayo-vupimi.
Amerikha ya le N'walungu
Amerikha ya le Nwalungu itiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya n'walungu. Rirhendzeriwe en'walungwini hi lwandle ra Arkthiki, evuxeni hi lwandle ra Atlanthiki, evupela dyambu na le dzongeni hi lwandle ra Phasifiki, nale dyongeni bya vuxa hi tiko-nkulu ra Amerikha ya le Dzongeni na lwandle ra le Kharibhiyeni.
Amerikha yale Nwalungu i tiko-nkulu ra vunharhu hi vukulu, kulandzela matiko-nkulu ya Axiya na Afrika, naswona iravumune kuya hi ntalo wa vanhu, kulandzela Axiya, Afrika na Yuropa. Hi lembe ra 2013, ntsengo wa vanhu va rona awukumbeteriwa kwalomu ka 565 watimiliyoni tavanhu.
Nhlohlotelo wa va Yuropa wu tikomba ngopfu e n'walungwini wa tiko-nkulu leri, kasi nhlohlotelo wa vanhu vosungula va tiko-nkulu leri na ma Afrika, wu vonaka ngopfu e dzongeni ra tiko-nkulu leri. Hikwalaho ka matimu ya vukolonyi e tikweni -nkulu leri, vanhu varona votala va vulavula Xinghezi, Xipanichi kumbe xifurhwa naswona matiko ya kona mana mindhavuko yale vupela dyambu.
Vukambisisi bya Dyondzo-Tinhlayo
Vukambisisi bya Dyondzo-Tinhlayo i rhavi ra dyondzo ya Tinhlayo leri letelaka hi ta mpino na kucinca-ncinca ka ntsengo, mpfhuka, kuleha, kuanama na vuenti bya swilo hi ku tirhisa dyondzo ya tinhlayo.
Maxelo
Maxelo i matshamele ya tilo/xibhakabhaka, kuhlamusela leswaku ra hisa; ka titimeta; ku omile kumbe kuna mpfula; ripfurile kumbe kuna mapapa. Maxelo ya siku mahumelela ngopfu eka xibhakabhaka xa lekusuhi na misava. Rito maxele, ritirhisiwa ngopfu ku hlamusela ndlela leyi xibhakabhaka xa laha misaveni xinga hiswona.
Vuxa-dyambu bya le xikarhi
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Vuxa-dyambu bya le xikarhi
Va-Arabhi, VuThaki, VaPeresiya, VaKhudi na VaAzeri hitona tinxaka ra vanhu lava teleke exifundzeni lexi xamisava. Mintlawa leyi tsongo ya tinxaka ta xifundza lexi yihlanganisa Vayuda, VaSiriya na Varami. Kasi ku thlela kukumeka vatirhi vavaluvelri votala endzhawini leyi.
Matimu ya Vuxa-dyambu bya le xikarhi, yithlelela eka nkarhi wa khale ngopfu. Vukhongeri byo hlaya, byi simekiwe kusuka eka ndzawu leyi ya misava, kuhlaganisa Vuyuda, Vukreste, na Vusurumani.
Matiko yotala lawa mnge kusuhi na lwandle ya Indiya, mativiwa ngopfu hikuva na Oyili yimbisi, leswi fuwiseke tihosi ta matiko yakona.
Tinguva
Nguva i ndzandzelelano wa matimu ya maxele, eka nkarhi wa malembe ya 30. Yi langutiwa hi kuya hi ku cinca ka Kuhisa, mberha, ntsikelelo wa xibhakabhaka na moya endzeni ka nkarhi wo leha. Nguva yi hambanile na maxele hi kuva maxelo ya hlamusela matshamele ya xibhakabhaka kuya hi vundzawu.
Matilo
Matilo i vundzawu hikwabyo na nkarhi kuhlanganisa na hinkwaswo leswi nga e handle ka misava, leswi hlanganisaka ti pulaneti; tin'weti; na tinyeleti. vupimi bya ku leha, ku anama na ku enta ka matilo abyi tiviwi.
Tinhlayo-swiyenge
Hlayo-vuringanisi yi hambana na Nhlayo ya tinomboro hi matirhisele ya maletere ku yimela nomboro leyi nga tiviwiki. Hixikombiso  x + 2 = 5 letere x aritiviwi, kambe nawu wo hundzuluxa wu tirhisiwa ku tsumbula leswaku ntsengo wa yona i: x=3.
Ntivo-Ntumbuluko
Ntivo-Ntumbuluko (Kumbe Fiziksi ritekiwe eka Xigrikifrom φυσική phusikḗ (epistḗmē) "vutivi bya ntumbuluko", kusuka eka φύσις phúsis "Ntumbuluko" ) i sayensi leyi lavisisaka hita swiaka-swilo na mafambele yaswilo eka mbangu na nkarhi, kuhlanganisan na vuxaka bya swona na matimba. Fiziksi is sayensi ya xisekelo, naswona pakani ya dyondzo leyi iku twisisa ndlela leyi ntumbuluko u tirhaka ha yona.
Nhlangano wa Matiko wu thye lembe ra 2005, tani hi lembe ra Fiziksi.
Mpimo
Mpimo i ku yelanisa nomboro eka xilo kumbe xiendlakalo loko swi ringanisiwa na swilo kumbe swiendlakalo swin'wana. Xihlawulekisi xa mpiwo xiya hileswi swi pimiwaka, kungahava ku anama, kuleha kumbe ku enta, kumbe nkarhi lowu hundzaka.
Mpimo i xisekelo xa kuxaviselana, Sayensi, Thekinoloji na tidyondzo tin'wana ta le henhla. Hi kuya hi matimu, tindlela to pima at titirhisiwa kusukela ka khale, naswona vanhu ava ringa nisa ma pimele ya swilo vathlela vatwanana hi tindlela leti va pimaka ha tona.
Portal:Spain/Select picture
Credit: Lourdes Cardenal Active windmills shown turning in La Mancha. The area is now famous for its windmills and scenic views. Archives • Read more...
Sayensi ya maxele
Rito leri hlamuselaka maxele ya dyambu hi xigriki i  μετέωρος metéōros "henhla, xibhakabhaka" (leri tekiweke eka  μετα- meta- "Henhla" na ἀείρω aeiro "Ku thlandlusa") ku hlanganisa na -λογία -logia, leringa. "Ndzavisiso wa swilo leswinga e moyeni".
Xiaka-Swilo
Eka nhlamuselo ya Ntivo-ntumbuluko wa siku na siku, Xiaka-Swilo i xilo xin'wana na xin'wana lexingana vutiki naswona ti teka ndzawu; leswi swi hlanganisa na ti athomu, kambe a swi hlanganisi rivonigno kumbe mpfumawulo. .
Swilo hinkwaswo leswi hi swivonaka no swi khumba siku na siku swi vumbiwa hi ti Athomu. Kasi na tiathoum na tona ti akiwa hi swi aki leswi vuriwaka to Elekitroni na ti phurothoni na ti Nyutroni. Swi aki leswi swa tiathomu naswon swi vuriwa Swiaka-swilo hi leswi swinga na vutiki na ntalo.
Dyondzo-Tinyeleti
Dyondzo ya tinyeleti (kusukela eka Xigriki: αστρονομία ) i sayensi leyi lavisisaka hi ta tinyeleti ta tilo na swilo leswinge matilweni. Yi tirhisa Tinhlayo, Ntivo-Ntumbuluko na Ntivo-Mirhi leswaku yi hlamusela xihlovo xa tinyeleti leti na na matumbuluxelo ya kona.
Tidyondzo ta tinyeleti i ti dyondzo ta khale ngopfu ta syensi naswona vutivi lebyi a byi tiviwa hi vanhu vakhale ka Bhabhilona; Vagriki; Mabhaniyani; VaGibhita; VaNubiya; Machayina na va Maya, lava a va hlahluva xibhakabhaka na vusiku.
Bangladesh
i tiko ra Axiya.
Athomu
Athomu i xiyenge lexi ntsongo ngopfu xa Xiaka-Swilo naswona xiri na swihlawulekisi swo karhi. Nsimbhi, mati kumbe moya wun'wana na wun'wana wu endliwe hi ti athomu ta wona to hlawuleka. Athomu iyi tsongo ngopfu naswona ayivoneki hi mahlo. Tiathomu itintsongo ngopfu lero ku vhumba mafambele yatona, swilava ku tirhisa muxaka wokarhi wa tidyondzo ta Fiziksi.
Dalton i un'wana wa vanhu lava ava pfumela leswaku tidyondzo ta tiathomu tinga kota kuhlamusela xivangelo lexi endlaka leswaku mati ya khoma mimoya yokarhi hikuhambana.
Matimba
Rito Matimba leri nga ἐνέργεια kumbe energeia rihlamusela "kugingirika" hi xigriki. . Eka ti dyondzo ta Fiziksi, Matimba mahundziseriwa eka nchumu wokarhi leswaku leswaku matirha, naswona manga cinciwa muhlovo, kambe matimba ama tumbuluxiwi kumbe ku herisiwa.
Mixakka ya matimba mahlanganisa matimba yo fambisa swilo, matimba lama hlayisiweke hikwalaho ka matshamele ya nchumu wokarhi ekusuhi na matimba yo koka kumbe ya gezi, matimba yo tivuyelela, matimba ya khemikhali lama chunsiwaka loko ku hisiwa mafurha, matimba ya rivoningo na matimba yo kufumeta.
Gezi
Gezi i matimba ya ntumbuluko lama vonakaka hi tindlela to hambana hambana ku fana na ku endla rihati, ndzilo naswin'wana. Gezi hirona xihlovo xa tithekinoloji hinkwato ta manguva lawa.
Vanhu ikhale va lavisisa Matimba ya gezi, hambi leswi switekeke nkarhi wo leha kutwisisa maendlele na mphakelo wa gezi. Ku kala ku fika malembe-xidzana ya vu khume nkaye, loko tinjiniyera ti kota ku tirhisa matimba lawa ku ndlandlamuxa mabhindzu na tinkomponi to aka tinhundzu. Ku olova ko fambisa no phakela gezi swi endle leswaku ku tala tindlela ti tirhisa gezi ku fana na swa vutleketli, Ndzilo wo kufumeta, timboni, vuhaxi na tikhompuyuta.
Xitonga
Matimu ya ririmi
Xitonga i ririmi ra khale leri ri vulavuriwaka na le tindzhawini to fana na le Zambia, Zimbabwe, kambe na le Malawi. Namuntlha ku na ku hambana eka mavulavulelo ya Xitonga ematikweni lawa, tani hi leswi Vatonga va nga fika va tshama na tinxaka to hambana-hambana loko va rhurha e Central Afrika kun’wani kwalano kavo 500AD. Ku hangalaka ka ririmi leri, swi vangele leswaku vanghezi va ri tsala hi tindlela to hambana, kuya hi ndzhawo leyi a va ri dyondza kona; xikombiso: Xitonga xa le Zambia na Zimbabwe xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka Xikalanga na Xishona, ivi vanghezi va xi tsala tani hi “Chitonga”. Xitonga xa le Mozambique xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka Xitswa, ivi vanghezi va xi tsala tani hi “Guitonga” kumbe “Thonga”. Hi xikhale xa vaAfrika, swi tekiwa vanhu lava va ri rixaka rin’we, hambi leswi namutlha va nga hambana tindlela na mavulavulelo. Swi lava matimu ya vanhu lava ya nga avanyisiwi hi matsalelo ya vanghezi hi kuva matsalwa ya xinghezi ya tala ku onha matimu na vuxaka bya vaAfrika.
Vulavisisi na vudyondzi bya vo Junod byi kotile ku hlanganisa matimu ya Vatsonga na ririmi leri ra khale ka vona. Swi fikile laha Junod a nga sungula ku tsala a hlanganisa Xitonga, Xirhonga, na Xitswa ivi ku kota ku tsariwa ti book to sungula-sungula ta Xirhonga na Xitsonga.
Nhlangono wa matiko ya Afrika
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Nhlangono wa matiko ya Afrika
Nhlangono wa matiko ya Afrika (AU) i nhlangano lowu akiweke hi matiko ya 55 eka tiko nkulu ra Afrika. Nhlangano lowu wusimekiwe hi 26 Mudyaxihi 2001 e Addis Ababa, Ethiopia, naswona wusungule kutirha hi 9 Mawuwani 2002 e Afrika Dzonga, ku siva nhlangano leyi ayirokona ekusunguleni ya Nhlangano wa vun'we bya Afrika (OAU). Swiboho swo hlawuleka swa AU, switekiwa eka huvo ya AU, leyi vitiwaka kambirhi hi lembe ya varhangeri va matiko na tihulumendhe ta matiko ya Afrika. Ofisi ra matsalwana wa nhlangano leyi, rikumeka e dorobheni ra Addis Ababa.
Nkatsakanyo
Swikongomelo swa AU iku:
Tihove
Masiku lawa, tihove ti tala ku kumeka eswakudyeni loko kuri na micato kumbe mintirho ya ndzhavuko emakaya.
Hulumendhe
Hulumendhe ixiyimiso xo fuma tiko ku mbe vaakatiko. hi ku angarhela, hulumendhe yivumbiwa hi vabhi vanawu, vamatsalana na va avanyisi. Hulumendhe i ndlela yo veka no landzelerisa milawu ya tiko. Muxaka wa hulumendhe, i nxaxamelo wa mafambisele ya swa tipolitiki na minyanghwa ya mfumo leyi vumbaka hulumendhe.
Tihulumendhe ti lawula ikhonomi, timfanelo ta ximunhu, vulandzeleri bya nawu, mafambiselo ya swa tidyondzo na xiyimiso xa swa tipolotiki.
Swigaririmi
Swigaririmi i mavito lama khavisaka kumbe ku sasekisa ririmi ra Xitsonga. Ku na swigaririmi swo fana na:
1. Xithathelo (Hyperbole)
Vuvabyi bya Rihuhu
Xivangelo na mfembo
Vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa eka vanhu kusuka eka swiharhi swin'wana. Vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa loko xihari lexi tluletiweke xi khuhlana kumbe luma xihari xin'wana kumbe munhu. Marhi ya xiharhi lexi tluletiweke nakambe ya nga hundzisela emahlweni vuvabyi bya rihuhu loko marhi ya hlangana na xiharhi xin'wana kumbe munhu. Timhangu ta vuvabyi bya rihuhu to tala eka vanhu ti vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana. Ku tluala 99% wa timhangu ta vuvabyi bya rihuhu eka matiko lawa timbyana ti nga na vuvabyi bya rihuhu byi vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana. Eka MaAmerika,  ku lumiwa hi timangadyana hi swona hi xitalo swi vangaka ntluleto wa vuvabyi bya rihuhu eka vanhu, naswona ehansi ka 5% ya timhangu ti huma eka timbyana. Makondlo a ya tali ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu. Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya rihuhu xi ya ebyongweni hi ku landzelerisa misiha ya Periferali. Vuvabyi byi nga fembiwa endzhaku ka ku sungula ka swikombiso.
Swigaririmi
2. Xifananisi (Simile)
3. Xigego (Metaphor)
Vuvabyi bya Rihuhu
Nsivelo na vutshunguri
Ku lawula swiharhi na minongonoko ya ntlhavelo swi hungutile xungeto wa vuvabyi bya rihuhu kusuka eka timbyana eka swifundza swo tala. Ntlhavelo wa vanhu va nga si va na byona ku bumabumeriwile eka vanhu lava nga le ka xungeto. Ntlawa lowu nga le ka xungeto wa le henhla wu katsa vanhu lava tirhaka hi timangadyana kumbe lava tshamaka nkarhi wo leha eka tindhawu leti vuvabyi bya rihuhu byi nga kona. Eka vanhu lava nga tivaka vuvabyi bya rihuhu,  ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu swi tirha ku sivela vuvabyi  loko munhu a amukela vutshunguri ku nga si sungula swikombiso swa vuvabyi bya rihuhu. Hlantshwa laha u lumiweke na laha u khwayekeke ku ringana 15 wa timinete hi xisiphi na mati, povidone iodine, swibasisi tanihilaha swi nga dlayaka xitsongwatsongwana na ku vonaka swi tirha eka ku sivela ku hundziseriwa emahlweni ka vuvabyi bya riruhu. Kova nhlayo yintsongo leyi nga pona eka vuvabyi bya rihuhu endzhaku ka ku komba swikombiso. Leswi swi endliwa hi vutshunguri bya tindhawu to tala lowu tivekaka tanihi Ntwanano wa Milwaukee
Swigaririmi
4. Vumunhuhatwa (Personification)
Vuvabyi bya Rihuhu
ntlhavelo
ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu i ntlhavelolowu tirhisiwaka ku sivela vuvabyi bya rihuhu. Ku na yo hlaya leyi nga kona leyi ha yimbirhi yi nga hlayiseka na ku tirheka. yi nga tirhisiwa ku sivela vuvabyi bya rihuhu byi nga si naswona nkari wo leha endzhaku ku khomiwa hi xitsongwatsongwana xo tanihi ku lumiwa hi mbyana kumbe mhangadyana. Nsawuto lowu nga kona wu teka nkarhi wo leha endzhaku ka mimpimo yinharhu ya mirhi. Hi xitalo yi nyikiwa hi jekixeni edzobyeni kumbe nyameni. Endzhaku ko va na byona ntlhavelo wu tirhisiwa xikan'we na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu. ku bumabumeriwa leswaku lava nga le ka xungeto wo kuma vuvabyi va tlhaveriwa va nga se byi kuma. Ntlhavelo wu tirha eka vanhu na swin'wana swiharhi. Nsawutiso wa timbyana wa tirha eka ku sivela vuvabyi eka vanhu.
Swigaririmi
5. Xivulavulelo (Idiom)
Mpfumawulo
Eka ti dyondzo ta Fiziksi, Mpfumawulo i ku dzinginikisiwa ka moya kumbe mati ku fikela loko kudzinginika loku ku fika e tindleveni. Ahi mipfumawulo hinkwayo leyi hi kotaka ku yitwa, kuna mimpfumawulo leyi nga yitsongo ngopfu, kumpe yikulo ngopfu lero hi tsandzeka ku yitwa. Swin'wana swiharhi swi twa mipfumawulo hi ndlela yohamba na ya vanhu.
Swigaririmi
6. Xivuriso (Proverb)
Vuvabyi bya Rihuhu
Vuhlayiseki
Timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo va tlhaveriwile na ku kumbetela leswaku leswi swi hlayisa ku tlula 250,000 wa vanhu hi lembe. Wu nga tirhisiwa hi vuhlayiseki eka mitlawa ya malembe hinkwawo. Kwalomu ka 45 wa tiphesente ta vanhu va huma nkarhinyana ku tshukela na ku twa ku vava laha va tlhaviveko kona hi jekixini. Kwalomu ka 5 na 15 wa tiphesente ta vanhu va nga va na mukhuhlwana,ku pandziwa hi nhloko, kumbe ku nhlanta. Endzhaku ka ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu a ku na leswi lwisanaka na leswi kombisiweke. Ntlhavelo wunyingi a wu na thimerosali Ntlhavelo lowu endliweke kusuka eka misiha wu tirhisiwa ntsena eka matiko yatsongo, ngopfungopfu eAsia na le Latini Amerika, kambe a wu tirhi kahle naswona wu na swivuyelandzhaku swinyingi. Ku tirhisa yona a swi bumabumeriwanga hi Nhlanganu wa Rihanyu wa Misava.
Swigaririmi
7. Xisasi (Euphemism)
Japani
Japani ( Nippon kumbe Nihon hixi Japani; Nihongo "日本国" kumbe Nihon-koku, leswinge "Tiko ximfumo ra Japani") i tiko ra swiihlala leswi kumekeke e vuxeni bya Axiya. Tiko leri rikumeka elwandle ra Phasifiki, naswona rile dzongeni bya tiko-nkulu ra Axiya, naswona ri navalaka kusukela elwandle ra Okhotsk e n'walungu bya lwandle ra le vuxeni bya Chayina na Thayiwani e vudzongeni bya vupela dyambu.
Vatsonga
Vatsonga i rixaka ra vanhu swivongo swo hambana-hambana lava va kumekaka etikweni ra Afrika. Vatsonga va kumeka ngopfu e Afrika Dzonga, hi laha rixaka ra Vatsonga ri nga hetelela ri tshama hi ku rhula tani hi rixaka leri ri tivekaka ri ri Vatsonga. Vatsonga i vanhu lava va vulavulaka ririmi ra Xitsonga. Mutsonga namuntlha wa swi kota ku langha ku dyondza Xitsonga exikolweni; ririmi ra manana ra yelana hambi kuri exikolweni kumbe mavulavulelo ya le kaya, kambe van'wani va tsakela ku antswisa vutivi hi ndlela ya vudyondzisi bya matimu ya Xitsonga ni ku ti antswisela hi ririmi ro hlantsweka.
Japani
Maletere ya xijapani ma hlamusela vito ra tiko leri leswaku i "Xihlovo xa dyambu". 日 yi yimela ni naswona yi vula dyambu, kasi 本 yi yimela hon, kumbe pon naswona yivula xihlovo. Japani hakanyingi yivuriwa "Tiko kutsivuka ka dyambu".
Vatsonga
Ku Hluka ka Rixaka
Vatsonga lava va nga tala hi xidzi i Vatonga (Thonga), Varhonga (Ronga) na Vatswa (Tswa) lava a va vulavula ririmi leri ri tivekaka tani hi Xitonga, Xirhonga, na Xitswa. Vatsonga vo sungula ku ta tiveka hi vito ra Vatsonga kumbe Vatonga va fikile laha e vuxa bya tiko-nkulu ra Africa e tindzhawini to fana na vo Zambia, Malawi, Zimbabwe, na Mozambique kwalano ka vo 500AD. Ku yela hi vo 1200 Vatonga na Vacopi se a va fume tiko ra le Vudzonga bya Mozambique va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo na switirhisiwa swa risinda. Va akile kona e Nyembani na le Xai-Xai, laha va nga tekana na Vatswa, Valozyi, Valambya, na Vashona, kutani va fuma rixaka ra Vatsonga. Eka vantukulu va vona ku fikile laha nga nga ntumbuluka tinxaka to fana na va Nondwani na Mpfumo ku suka hi vo 1350 lava a va tiveka va ri Varhonga tani hi leswi a va tshama e Vudzonga-vuxa (Vurhonga) na kuva va katsa ririmi ra Xitonga na Xikalanga. Vatsonga va hlanganile na maputukezi hi 1554 e Delagoa Bay, endzhaka loko maputukezi va kongomisa xikepe xa vona e tikweni ra Vatsonga. Perestrelo u tsarile hi minkarhi liya leswaku Vatsonga a va ri kona hi 1554 e tikweni ra le Mozambique laha a kuri na mimfumo swivongo swa va Tonga na va Rhonga.
Japani
Japani inhlangano wa kwalomu ka swihlala swa 6,852 leswi nge henhla ka swiyenge swa misava leswinge henhla ka ridaka ro hisa. Swihlala leswikulu i Honshu, Hokkaido, Kyushu na Shikoku, leswi hlanganisaka 97% ya kuanama ka tiko ra Japani. Ntsengo wa vaaka tiko i 127 watimiliyoni naswona i tiko ra vu khumen'we hi ntalo wa vaaka tiko emisaveni. Dorobha ra Tokyo i ntsindza wa tiko ra Japani, naswona rina kwalomu ka 9.1 wa timiliyoni ta vaaka tiko.
Vatsonga
Ku Hluka ka Rixaka
Henri Junod u tsarile swo tala hi minkarhi ya khale ka rixaka ra Vatsonga ku suka kwalano kavo 1600 ku fika 1900. Hi minkarhi ya xikhale, Vatsonga a va tsakela ku ti tiva tani hi "va Tonga", "Vadzonga", kumbe "va Rhonga", kambe hinkwaswo swi vula rixaka rin'we. Hi vutsalwa bya xi Nguni, "Tonga" yi tsariwa yi ri na "h" tani hi leswi eka ririmi ra Vanguni marito yo sungula hi "T" ya landzela hi "h" - hikoho kwalano Vanguni va ri tsala tani hi "Thonga", loko va vula Tonga. Vito leri ra Tonga i ra khale ngopfu, i ra khale ku tlula mintlawa ya swivoga na tinxaka to tala ta laha eAfrika Dzonga.
Mimfumo Swivongo
Vanhu va rixaka ra Vatsonga va tele ngopfu, nkarhi wun'wana swi tsandza na lava va tsarisaka tinhlayo ta vanhu ku hlayela Vatsonga hi ku helela. Minkarhi yo tala tinhlayo leti ti paluxiwaka i ta Vatsonga va le Afrika Dzonga na le Mozambique ntsena. Eka Vatsonga ku na mimfumo swivongo swo tala, vo tala i vantukulu va Vatonga na Varhonga, van'wani i vantukulu va Vatswa, van'wani i vantukulu va Valozyi, van'wani i vantukulu va Vambayi, van'wani i vantukulu va Valambya.
Exikarhi ka Vatsonga ku na lava va nga nghena e Vutsonga hi 1820, va nga vantukulu va ka Ndwandwe, va ka Soshangane, kambe nkarhi wun'wana va ti hlaya va ri Vanguni se hi koho kwalano nkarhi un'wani swi nga tiveki ku va fanela ku hlayiwa eka rixaka ra Vatsonga kumbe eka rixaka ra Vanguni. Hi ku twisisa ka Vatsonga vo tala, vantukulu va Soshangane hi vona ntsena va nga ti vitanaka vaShangane, Machangana kumbe Amashangane.
Vatsonga va kumeka e tindzhawini to hambana-hambana e Afrika Dzonga. Va kumeka hi xitalo e Limpopo, kambe na le Gauteng, Mpumalanga, na Swaziland va kumeka. Mintlawa ya marhavi ya Vatsonga hi kuya hi matirhiselo ya ririmi ra Xitsonga na vuendli bya mintolovelo ya Xitsonga, ku hlayiwa vanhu lava phatlukaka eka swiyenge leswi landzelaka:
Swiyenge leswi, mavito ya swona ya huma eka vakokwani wa vona kumbe vito ra mfumo xivongo xa rixaka ra vona, kambe hinkwavo va hlanganisiwa hi ririmi ra Xitsonga na ndhavuko wa Xitsonga, swo fana na mambalelo, vunanga, macinelo, tingoma, na swin'wana.
Edirne
Edirne, a dorobha ra Turkey.
Эдырнэ inh:Edirne Edireneja
Ntungu wa Khorona ya 2019
Ntungu wa Khorona ya 2019, lowu thlelaka wu tiviwaka hi ra Ntungu wa xitsongwatsongwana xa khorona, i tnungu lowu endlekaka wa Vuvabyi bya Khorona bya 2019 (COVID‑19), lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana le xi hlaselaka swirho swo hefemula xa khorona ya muxaka wa vumbirhi (SARS‑CoV‑2). Ntungu lowu wu tsumburiwe ro sungula e dorobheni ra Wuhan, e Chayina, hi N'wendzamhala wa n'wexemo 2019. Nhlangano wa matiko wa swarihanyo (WHO) wu tivise vuvabyi lebyi tani hi mhangu ya xihantla ya misava hi 30 Sunguti 2020, naswona wuthlela wu tivisa ntungu hi 11 Nyenyankulu 2020. kusukela hi 26 Mudyaxihi 2020 timhangu to tlula 5.49 wa timilliyoni ti vikiwile hi matiko ya188, kuhlanganisa na ntsengo wo hundza 345,000 wa vanhu lava dlaweke hi vuvabyi lebyi. Hambiswiritano, ntsengo wa lava hanyeke endzhaku ko khomiwa hi vuvavbyi lebyi wu le henhla ka 2.22 wa timilliyoni. As of 26 May 2020.[5]
Ntungu lowu wu kavanyete mahanyele na vubindzuri emisaveni hinkwayo, ku hlanganisa na ku hohloka ka swiyimiso swa timakete na ku xaviselana emisaveni. Wu vange ku thleriseriwa endzhaku kumbe ku yimisiwa ka minthlangu, vukhongeri, tipolotiki na minkhuvo ya ndzhavuko, ku kayivela ka swixavisiwa na tinhundzu hikwalaho ko xava hi richuho, ku katsa na ku hunguteka ka mimusi leyi thyakisaka moya. Swikolo, tiyunivhesithi, na makholichi swi pfariwile a matikweni yo tala ya misava laya ringanaka 177, naswona swi khumbe kwalomu ka 98.6 wa tiphesente ta machudeni. Mahungu-vun'wa hi ta xitsongatsongwana lexi ma hangalake na misava swonghasi, naswona ku ve na timhangu ta xihlawuhlawu na ku hlaseriwa ka valuveri va vachayina kumbe la va sukaka e matikweni lawa ma ngana swiviko swo tala swa vuvabyi lebyi. Kuthlele ku vikiwa timhangu leti e tikweni ra Chayina hi roxe, laha ku hlaseriweke valuveri lava va hehliweke hi ku tisa vuvabyi e tikweni.
Meksiko
Meksiko i tiko ra Amerika Nwalungu.
Robert Sobukwe
Robert Mangaliso Sobukwe (5 N'wendzamhala 1924 – 27 Nyenyenyani 1978) akuri n'wapolitiki na mulwela-nchuseko wa le Afrika Dzonga, loyi a simekeke nhlangano wa Pan Africanist Congress (PAC) lowu a wulwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu. Hi lembe ra 2004 Sobukwe a langhiwile tani hi munhu wavu 42 eka nxaxamelo wa va Afrika Dzonga vo hlawuleka wa SABC3.
Evuton'wini byakwe, Sobukwe a a voniwa ari muluthanyi-nkulu lero mfumo wa xihlawu-hlawu wu humese nawu ephalamendhe ra wona lwu a wu vutiwa "Xinawana xa Sobukwe", lexi a xi ndlandlamuxa matimba ya mfumo, ngopfu-ngopfu a xi pfumelela ku engetela malembe ya ku khostsiwa ka Sobukwe.
Malembe ya vunthswa
Sobukwe uvelekiwe e Graaff-Reinet leyi nge Xifundzeni xa Kapa hi 5 N'wendzamhala 1924. Sabukwe akuri rikotse eka vana va ntsevu, naswona ukulele e mutini wa vusweti laha athleleke a dyondza xikolo elokichini leri. U nghenele tidyondzo takwe tale henhla ekholechini ya Methodist le yinge Healdtown naswona endzaku aya nghena eYunivhesithi ya Fort Hare laha a tihlanganiseke na nhlangano ya vantshwa ya ANC (ANCYL) hilembe ra  1948 athlela a langhiwa kuva murhangeri wa machudeni eka (SRC).
Ta vupolitiki
Hi lembe ra 1952 Sobukwe ukume ndhuma yaku hlohlotela tsima raku pfukela mfumo. A a pfumelelana na malandza ya ANC lawa ayari na mavonele ya vuAfrika, naswona hi lembe ra 1957 u sukele nhlangano wa ANC ivi ayava muhleri wa phephahungu ra The Africanist leri arikumeka eJoni.
A ari mupfumeri lonkulu wa vuAfrika na vumundzuku bya rona laha a aleke mavonele yo tirhisana na vanhu van'wana handle ka va Afrika, laha a hlamuseleke muAfrika kuri un'wana na un'wana loyi a hanyaka no tinyiketela eka mfumo wa vunyingi bya va Afrika. U hetelele a sukele nhlangano wa ANC leswaku a simeka Pan Africanist Congress (PAC), laha a thleleke alanghiwa leswaku ava murhangeri wa wona wosungula hi 1959.
Sobukwe a a tiviwa hi ra Phrofesa kumbe "Prof" eka vanakulori na alandzeri vakwe, leswi a swikombisa kudyondzeka na vutshila byakwe byo vulavula erivaleni no khorwisa. Uvulavule hi xilaveko xa "kuti kutsula" ka va Afrika dzonga handle ka kupfuniwa hi vanhu vale handle ka Afria. Uhlamusele vanhu vale handle ka Afrika, kuri un'wana na un'wana loyi anga xiximiku tiko-nkulu ra Afrika naswona a ala kuhanya ehansi ka mfumo wa vunyingi bya Afrika. Kupfumela kakwe eka mavonele lawa ku khutaze no hlohlotela vanhu na minhlangano yo tala leyi ayi lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu, ngopfu-ngopfu nhlangano wa ku Xalamuka ka vantima.
E Fort Hare, laha vantshwa votala va vantima va va Afrika Dzonga ava sungula ku nghenelela swa tipolitiki, Sobukwe u nghenelele nhlangano ya vantshwa ya ANC hi 1948. Nhlangano lowu awu simekiwe e yunivhesithini leyi hi Godfrey Pitje, loyi a thleleke ava murhangeri wa wona. Hi 1949 Sobukwe u langhiwe tani hi murhangeri wo sungula wa huvo ya machudeni, laha atikombiseke ari xivulavuri lexinene.
Hi lembe ra 1950 Sobukwe u thoriwile tani hi mudyondzisi exikolweni xa ntanga ya lehenhla xa Standerton, laha a thleleke a caciwa hileswi a seketeleke Tsima ra ku pfukela mfumo hi 1952. Kambe endzhakunyana uthlele a thoriwa exikolweni xelexo. Eka nkarhi lowu, a angasi nghenelela swa tiplolitiki ta ANC swa siku na siku, hambileswi a a ri matsalana wa vandla ra ANC kwale Standerton.
Hi lembe ra 1954 endzhaku ko rhurhela e Joni, Sobukwe uthoriwile tani hi mudyondzisi wa ti dyondzo ta Afrika e Yunivhesithi ya Vhetsi. Hinkarhi lowu a a tshama le Joni, uthlele a tirha tani hi muhleri wa phepha-hungu ra The Africanist  laha a sunguleke ku sola vandla ra ANC leri pfumeleleke ku rhangeriwa hi vanhu lava a a va vula "Va fambisanaka na vuxaka na mavonele ya Ximatsi". Hambe swiritano a a pfumela no tinyiketela ku hetisa kuhlawulana hi kuya hi nhlonge. Athela ava museketeri lonkulu wa vonele ra xi Afrika eka kutshunxeka ka Afrika Dzonga naswona a ala vonele ro tirhisana na valungu.
Ku khotsiwa
Hi 21 Nyenyankulu 1960, PAC yi rhangele xitereka xa tiko hinkwaro lexi a xi kombisa kuvilela hi nawo wa Mapasi, lowu a wu sindzisa vantima ku khoma Pasi minkarhi hinkwayo. Sobukwe urhangele xitereka lexi a xikongome e xitichini xa maphorisa xa Orlando, e Soweto, laha va tluleke nawu wa pasi hivomu. Uhlanagnisiwe no landzeriwa hi valandzeri vohlayanyana, laha va humeseke mapasi yavona eka ndzhawu leyi a vanga pfumeleriwanga eka yona, ivi va kumeka vatlule nawu hindlela yeleyo. Eka xitereka xofana hi siku relero e lokichini ra Sharpeville, maphorisa ma duvurile no dlaya vanhu va 69 eka ntshungu va malandza ya PAC eka mhangu ya le Sharpville.
Kukhotsiwa e xihlaleni xa Robben Island
Sobukwe a a khotsiwe a ri swakwe, kambe a thlela a pfumeleriwa ku kuma tibuku, maphepha-hungu, swi ambalo leswi tolovelekeke, xinkwa naswin'wana. A a hanya exiyengeni lexi hambanisiweke exihlaleni lexi laha a anga swikoti kuvonana na vabohiwa van'wana. Kambe a a kota ku vulavula na vona hikutirhisa mifungo ya xihundla ya mavoko, loko ari karhi a ti olola ehandle. Hambi swiritano, u swikotile ku pfumelela vandla ra PAC leswaku ri tekelela nongonoko wa politiki wa vu Mawo. Hinkarhi lowu wa ku khotsiwa, uyisile emahlweni tidyondzo takwe ta Ikhonomixsi laha a heteleleke a kuma Digri yakwe e Yunuvhesithi ya le Landhani.
Ku ehleketiwa leswaku Sobukwe a a khostiwe hindlela leyi yo hlawuleka hileswi a a chaviwa ngopfu hi mfumowa xihlahlawu ku tlula vabihiwa va vandla ra ANC.
Kimberley: Vukhumbi bya lekaya
Usiveriwe hi swinawana swo tala leswi hlanganiseke ku n'wisivela ku huma a tikweni noya entsungeni wa malwandle, leswi tsemeke milorho yakwe yo yisa tindyondzo takwe e mahlweni. Hiswona leswi endleke leswaku a ala mintirho yo letela e tindzawulweni ta hambana ta le Amerikha.
Mavabyi na rifu
Hikwalaho ka vuvabyi byo leha bya Mfukuzana ya Mahahu, Sobukwe u amukeriwe e xibedlele hi 1977. Madokodela yakwe makombele mfumo leswaku wun'i pfumelela ntshuxeko wa ku famaba-famaba hikwalaho ka mavabyi. Xikombelo lexi xi aleriwile hi mfumo kufikela loko ata lova hi 27 Nyenyenyani 1978, naswona avekiwa eGraaf-Reinet hi 11 Nyenyankulu 1978.
Portal:Spain/Selected quotes
Yesterday, the president met with a group he calls the coalition of the willing. Or, as the rest of the world calls them, Britain and Spain. Archives • Read more...
Rivoningo
Rivoningo i matimba ya ntumbuluko lama endlaka leswaku hikota ku vona. Matihlo ya hina makota kuvona ntsengo wokarhi wa rivoningo, kasi kuna magandlati ya matimba ya rivoningo lawa hi kotiki ku mavona.
Antakthika
Antakthika i tiko-nkulu leri nge dzongeni wa misava. mhandzi-nkokelo ya le dzongeni bya misava yikumeka eka tiko-nkulu leri, naswona rirhendzeriwe hi lwandle ra le Dzongeni. Tiko-nkulu leri ri funengeta 14,000,000 wati skwemitara hi ku anama, naswona it ravunthlanu hi kuanama eka matiko nkulu. Hi ku ringanisa, Anthakthika yi aname kambirhi kutlula tiko ra Ostraliya. Kwalomu ka 98% ya tiko-nkulu leri yi funengetiwe hi gwitsi leri enteke kwalomu ka 1.9km, naswona gwitsi leri rindlandlamukela kufikela eribuweni ra tiko-nkulu leri.
Tidyondzo ta ikhonomi
Tidyondzo ta ikhonomi i sayensi ya ximunhu leyi lavisisaka ti mhaka leti hlamuselaka no xopaxopa, ma endlele, mphakelo, na matirhisele ya tinhundzu na vukorhokeri". Tidyondzo leti to langutisa mahanyele na vuxaka exikarhi ka switirhisiwa swa Ikhonomi na tindlela leti ti ikhonomi ti tirhaka ha yona.
Antakthika
Antakthika, hiku angarhela hirona tiko-nkulu leri titimelaka, leri omeke, naswona leri ngana moya kutlula matiko-nkulu hinkwawo, naswona ritlakukile kutlula matiko-nkulu man'wana. Antakthika i tiko ra mananga, naswona rihava mpfula. Kwalomu ka 1,000 kuya eka 5,000 wa vanhu vatshama eka tiyindlu ta vulavisisi leti akiweke atikweni-nkulu leri. Swivumbiwa leswi hanyaka eka tiko-nkulu leri swihlanganisa vulwembu bya lwandle, swimilana, swiharhi swo fana na swinyenyana swa lwandle na swin'wana.
Tidyondzo ta ikhonomi
Ndzivisiso wa tidyondzo ta ikhomoni ti tirhisiwa hinkwako eka nhlangano wa vanhu, eka mabhindzu, Swa timali, swa rihanyo, na hulumendhe. Tidyondzo leti tithlela titirhisiwa eka swiyenge swo hambana swa tidyondzo ta vugevenga, Tidyondzo, Muti, Nawu, Politiki, Vukhongeri, tindzawulo ta ximunhu, Nyimpi, Sayensi, na Ntumbuluko.
Antakthika
Antakthika i tiko-nkulu ro hetelela leri tsumburiweke hi vanhu, naswona ku tsumburiwa ko sungula loku tsariweke kuve hi lembe ra 1820, hi pfumba ra vavalangi va Rhaxiya, Fabian Gottlieb von Bellingshausen na Mikhail Lazarev eka swikepe swa Vostok na Mirny. Hambiswiritano tiko-nkulu leri ri sarile ririhava vaaka tiko hikwalaho ka matshemelo ya rona lama nonohaka ku aka no hanya kona.
Antakthika yihava hulumendhe kumbe mfumo, kambe kova na mintwanano ya matiko lamahlayeke, lawa ma endlaka vulavisisi eka ndzhawu leyi. Kwalomu ka khume mbirhi wa matiko, ma tikirhetile ntwanano wa Antakthika hi 1959, naswona makume-nharhu nhungu man'wana ma tikirhetile ntwanano lowu kusukela lembe rero. Ntwanano lowu wu alela kuceriwa ka migodi ya timayini, Vusocha na switichi swa masocha, kubalesa tibhomu ta Nyukliya, naswona wu seketela vulavisisi bya Sayensi, naku sirhelela vumbango bya yona.
Gamboko
Gamboko comprises un'we ayisi crystals kula swaxi nkarhana suspended e atmosphere—usually endzeni clouds—and i vi ku wa, accumulating e hansi kwihi va undergo emahlweni hundzuka.
Xiendla hi vomu
Xiendla hi vomu (tshidzimba – hi xiVhenda; isienta ngavomu – hi xiSwazi), i swakudya leswi swekiwaka hi ku hlanganisa timbaweni, timanga na mavele, laha timbaweni na timanga ti lovekiwaka hi xatolo, ivi swiswekiwa swithlela swihungeriwa hi mapa ya timanga to kadziwa.
Kusweka xiendla hi vumu kunga teka kwalomu ka 3 kuya ka 4 wa ti awara exitikweni, ivi swi lungiwa hi munyu. Xiendla hi vomu a xi swekeriwa vaendzi vohlawuleka ku fana na vakon'wana, vatswari kumbe vanhu lava xiximekeke etikweni. Xiendla hi vomu a xitekeriwa enhlokweni swinene na swona a xi phamiwa eka swakudya swo fihlula, xi fambisana na nyama yo swekiwa kumbe ku oxiwa na miroho.
Xiendla hi vomu xiteka muvala wa timanga na xitshopana xa mavele, naswona xina kunyanganya ko xawula-nyana.
Njhindzu
Njhindzu i nceka wa ntima lowu awubohiwa eswisutini hi vavanuna va tlhela va gwarela. nceka lowu a endliwa hi dzovo ra swiharhi ivi wu bohiwa hingoti emasengeni, leswaku wu ambariwa ehansi ka tinjhovo.
Tinjhovo
Tinjhovo ti ambariwa (bohiwa) hi vavanuna va matsonga emasengeni kumbe exifuveni. Tinjhovo ti endliwa hi madzovo ya swiharhi lama omisiweke na swona mathlela ma olovisiwa. Hakanyingi a kutirhisiwa dzovo ra xipene, homu, nkuzo kumbe mfumgwe ku endla tinjhovo to mbariwa hi wanuna. A va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni ya le ndzhaku, njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile. Vafana ava endleriwa tinjhovo hi ku tirhisa dzovo ra mbuti leri a ri bohiwa ku tumbeta emahlweni ntsena.
Vusocha
Vusocha, i ntlawa wa tinyimpi wa tiko ro karhi, naswona wu thlela wu rina mpfumelelo wo tirhisa matimba yo dlaya na mathlarhi ya nyimpi ku seketela swilaveko swa hulumendhe ya tiko ro karhi na va akatiko va rona. Ntirho wa masocha iku sirhelela tiko na va aki va rona, mathlela ma lwa nyimpi na tiko rin'wana. Masocha manga thlela mava na mintirho yin'wana yo fana na kuhlohlotela vupolitiki, kusirhelela swa mabhindzu, kulawula va aka tiko, ku aka, vukorhokeri bya nkarhi wa xihantla vathlela va sirhelela tindzhawu tin'wana ta mfumo. The word is now identified as denoting someone that is skilled in use of weapons, or engaged in military service, or in warfare.
Oxiyeniya
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Oxiyeniya Oxiyeniya i tiko-nkulu kumbe xifundza xa ndzawu leyi hlanganisaka Ostraliya na Swihlala leswinge lwandle ra Phasifiki. Oxiyeniya yi funengeta kwalomu ka 8,525,989 wa tiskwe-mitara naswona yina vaakatiko va 41,050,699. Oxiyeniya itiko-nkulu leritsongo kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava.
Oxiyeniya yina mpfangano wa ti-ikhonomi, kusukela eka ikhonomi leyi hluvukeke ngopfu ya Ostraliya na Nyuzilendi leti hlayiwaka eka matiko ya khume ya misava lama hluvukeke kuya hi vutomi lebyinene, kuya eka matiko lama ha kasaka kufana na Kiribati na Tuvalu. Ostraliya hirona tiko leru kulu eka matiko ya Oxiyeniya, naswona Sidni hirona dorobha leri kulu eka madorobha ya matiko ya Oxiyeniya.
Kufika ka vakolonyi vale Yuropa eka malembexidzana lama landzeleke, kutisile kucinca loku kulu eka vutomi bya siku na siku kuhlanganisa na swa tipolitiki ta ndzhawu leyi ya misava. Eka manguva lawa, matiko yotala ya Oxiyeniya masungula kuvulavula hi xikongomelo xo cinca mujeko ya matiko ya wona leswaku makombisa mifungo ya wona. Mpfapfarhuto wale maribweni wa le Ostraliya ivutshila byakhale ngopfu lebyi ngakavanyetiwangiku kusukela khale na swona ixiyenge xankoka xandzhavuko wa vanhu vosungula va Ostraliya. Ntshava ya Puncak Jaya e Papuwa hiyona nhlohlorhi leyi leheke ngopfu e Oxiyeniya. Matiko yotala ya Oxiyeniya mana xiyimiso xavu demokhrasi na Phalamendhe leyi akiwaka hi mintlawa yohambana hambana ya swa tipolitiki, naswona vuvhaki hiyona nkomponi leyi nga xihlovo xa mintirho yotala ematikweni lawa.
Edgar de Wahl
Edgar Alexei Robert von Wahl kumbe de Wahl (23 Nhlangula 1867 – 9 Dzivamisoko 1948) a ari mudyondzisi wa Xijarimani xa Baltic, mutivi wa tinhlayo na mutivi wa tindzimi. U dume ngopfu hi ku va muvumbi wa Interlingue (leyi tivekaka tanihi Occidental evuton’wini bya yena hinkwabyo), ririmi leri akiweke hi ntumbuluko leri sekeriweke eka tindzimi ta Indo-European, leri sunguleke ku kandziyisiwa hi 1922.
Tiko
Hikuya hi nhlamuselo ya politiki, Tiko i ntlawa wa va aka tiko lowu hanyaka ehansi ka xiyimiso xa hulumendhe wun'we. Matiko man'wana ma fumiwa hi mfumo lowu nga e tikweni rin'wana. Vanhu votala va wela enhansi ka nawu wa tiko ro karhi, hambi leswi kungana vanhu lava vativonaka vanga ri hansi ka tiko. Eka malembe-xidzana ya vu 21, vanhu hinkwavo va wela eka mfumo wa tiko.
Demokhrasi
Demokhrasi (Kumbe δημοκρατία, dēmokratía hi xigriki, leswivulaka "Mfumo wa vanhu"), i xiyimiso xa hulumendhe laha va akatiko va hlawulaka vayimeri vavona leswaku va aka mfumo na Phalamendhe. Mfumo wa xidhemokhrasi wu tiviwa tani hi "mfumo wa ntalo wa vanhu". Hindlela yin'wana mfumo wa xidemokhrasi i xiyimiso xofuma lava mintlimbo naku ololoxiwa ka yona swititshege eka leswi vanhu vaswi endlaka, kambe kuri hava loyi anga na matimba, kumbe mbuyelo yakona. Leswi endla leswaku mintlawa hinkwayo yi phikizana ku fuma.
Hikuya hi N'wa tipolitiki Larry Diamond, Demokhrasi yina swiyenge swa mune: (a) Xiyimiso xatipolitiki xo langha no cinca hulumendhe hi ku tirhisa nhlawulo lowu ntshuxekeke; (b) Kunghenelela ka va akatiko eka swatipoliki na vutomi bya vanhu; (c) Kusirhelela timfanelo ta ximunhu ta vaakatiko hinkwavo, kuhlanganisa na (d) Mfumo wa nawu, laha nawu na vulandzeleri bya wona byi endliwaka hi ku ringana eka vanhu hinkwavo.
Pitori
Pitori, i rin'wana ra madoroba - nkulu manharhu ya Afrika Dzonga, leri tirhaka tanihi ntsindza wa rhavi leri rhangelaka ra hulumendhe, naswona tanihi muamukeri wa vayimeri hinkwavo va matiko mambe eAfrika Dzonga. (Doroba ra Kapa i ntsindza wa ku veka nawu nakambe Bloemfontein yiva ntsindza wa ku avanyisa.)
Pitori ri tsemakanya nambu wa Apies naswona riololokela evuxeni bya xintshabyana xa Magaliesberg. Yi na ndhuma tanihi doroba ra dyondzo ni ntsindza wa vulavisisi, laha yi rhurheleka eYunivhesiti ya Tshwane ya Thekinoloji (TUT), Yunivhesiti ya Pitori (UP), Sefako Magatho Health Science University (SMU), Yunivhesiti ya Afrika Dzonga (UNSA), Huvo ya Sayense ni Vulavisisi bya tinkomponi (CSIR), ni Vandla ra Sayense ra Vanhu. Yi tlhela yi rhurhela Nsimeko wa vulavisisi bya tiko na Ndzawulo wa Mimpimanyeto wa Afrika Dzonga. Hi 2010 a ku ri rin'wana ra madoroba lawa rhurheleka xidlodlo xa misava xa bolo ya milenge xa FIFA hi lembe ra 2010. Pitori i doroba ra vu nhungu hi ku fuma e tikweni-nkulu ra Afrika, kasi i ra vumune hi ku fuma e Afrika Dzonga.
Pitori i xiphemu xa le xikarhi xa masipalankulu wa doroba ra Tshwane leri vumbiweke hi ku hlanganisiwa ka khale ka valawuri vo hlayanyana va kwalaho, ku katsa na Centurion na Soshanguve. Van'wana va ringanyete leswaku ku cinciwa vito ra ximfumo ku suka Pitori ku ya eTshwane, leswi vangeke njhekanjhekisano wale rivaleni.
Pitori yi tshuriwe vito ku suka eka Andries Pretorius, loyi a a ri un'wana wa va rhangeri va mabunu, kasi van'wana vaaki va Afrika Dzonga minkarhi yin'wana va ri vitana "Doroba ra minsinya ya Jacaranda," hikwalaho ka magidi ya mirhi leyi byariweke eswitarateni swa yona ni le mintanga ya swona.