cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nthunduluka
Ntirho wa timintsu ta Nthunduluka:
Timitsu tona ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya lendzeni, ku vava ka khwiri na swilondzo emirini wa munhu. Nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya ku tsakamisa na vusiku.
Mintirho yin'wana:
Vanwana vanhu va tirhisa murhi lowu eka ku ti sirhelela eka timhaka to tika. Vanhu va teka mahanti va endla ntsambu kutani va tsimba exisutini.
Botswana
Botswana i tiko ra Afrika.
Capi ya misava hi lembe ra 2010
Capi leyi, yi endla leswaku tiku ra hina economy ya hina yi tlakuka ku ringana na matiko ya n'wana.
Burundi
Burundi i tiko ra Afrika.
Mati
Mati imuxaka wa khemikhali liyi ngahava muvala, naswona mati ixiyenge ya swinambyana, milambu, maqhivi na malwandle yamisava, na vumati lebyikumeka eka swivumbiwa leswi hanyaka. Xihlawulekisi xa khemikhali leyi i  H2O, leswi vulaka leswaku mati ma vumbiwa hi ti athomu timbirhi ta Hydrogen na athomu yin'we ya moya wa Oxygen. Mati ma naswivumbeko swinharhu kunga Vumati (Mati); Vutiyela (Gwitsi) na vumoya (Ripumele).
Mati mafunengeta kwalomu ka 71% ta Misava. Mati iyankoka eka swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka. Laha Misaveni kwalomu ka 96.5% wa mati makumeka emaqhivini na malwandle, 1.7% kuva mati yo boxiwa kumbe kuceriwa eka misava, kasi 1.7% wa mati makumeka emagwitsini ya tinhlohlorhi ta misava eAntarctica na Greenland, ntsengo lowu saleka wa mati wukumeka eka ripumele na Marifu.
Mati lamatengeke yonwa iyankoka eka vanhu na swivumbiwa swinwana. Mfikelelo wa mati lamabhaseke wu antswisiwile eka malembe lamahundzeka emisaveni hinkwayo, hambiswiritano kwalomu ka bhiliyoni ra vanhu emisavani vapfumala mati lama bhaseke. Kuna vuxaka exikarhi ka vuswikoti bya fikelela mati lamabhaseke na rifuwo ra vanhu kuya hi tiko. Vahlahluvi va komba leswku hi lembe ra 2025, kwalomu ka hafu ya vanhu vamisava vata langutana na kupfumaleka ka mati.
Mati matlanga xiyenge xo hlawuleka eka Ikhonomi ya misava. Kwalomu ka 70% wa mati lama tengeke ma tirhiseriwa swa tavurimi. Vutshevi bya tinhlampfi emaqhivini na malwande, byi wundla swiyenge swotala swa vanhu emisaveni. Tnhundzu to tala ti fambisiwa hi swikepe ku suka no ya etindhawini tale kule hi milambu na malwandle. Mati, magwitsi na Ripumele, switirhisiwa ngopfu ku timula no kufumeta tikhomponi na makaya ya vanhu. Mati mathlela ma tirhisiwa ku olovisa tikhemikhali to tala, naswona mathlela matirhisiwa ku Sweka na Hlantswa.
Ximuwu
Ximuwu  i nsinya lowu kumekaka ngopfu-ngopfu e ndzhawini yo hisa ya mananga. Ku kula ka nsinya lowu, ku fambisana na vukona bya mati ya le hansi ka misava kumbe vukona bya timpfula, naswona nsinya lowu wunga hanya malembe ya kwalomu ka magidi ya malembe. Nsinya lowu wu tshembiwa ngopfu tani hi xihlovo xa swakudya, mati, vutshunguri na vundzhawu byo tsama kona wu thlela wu va na swiyilana swo hambana-hambana.
Burkina Faso
Burkina Faso i tiko ra Afrika.
Ximuwu
Nhlamuselo
Nsinya wa Ximuwu wu kumeka hi xitalo eka xifundzankulu xa Limpopo na Mpumalanga. Nsinya lowu wa kula swinene na ku tlhela wu va na vutomi byo leha swinene kumbe ku hanya malembe lamo tala swinene. Ximuwu xi tswala mihandzu leyi vuriwaka swimuwu. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa ribungu ehandle ka yona, yi tlhela yi va na voya. Mihandzu ya ximuwu a yi fayeki hi ku olova handle ko tirhisa ribye kumbe nchumu wo tsindzihela. Ximuwu xi na mapa yo basa na tinyungu na tintambu to lala to basa endzeni ka xikhwakhwa xa kona.
Matirhisele
Vanhu va dya mapa ya mihandzu ya murhi wa ximuwu na ku munyunga tinyungu ta kona na ku kampfunya kunene. Vanhu va teka masi ya homu loko ma ha ku sengiwa, va chela eka mihandzu ya ximuwu va dya. Swilo leswi swi nandziyela vanhu lava va swi dyaka swinene. Mapa lawa ya kumekaka eka mbewu ya kona na wona ma nandziha swinene, kambe a ya twali chukele ro dzungelanyana. Murhi wa ximuwu wu hlawulekile eka misinya yo tala swinene hikokwalaho wu fanekerile ku hlayisiwa swinene. Matluka, marhavi na mahanti ya kona swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana eka vanhu.
ku swekiwa matluka ya xitshopana na mihandzu ya kona kutani ku nwiwa. Matluka na mihandzu leyi loko swi swekiwile, swi tshungula vuvabyi bya mukhuflwana, nchuluko na ku hisaka miri. Vanhu va leVupeladyambu va tirhisa matluka na mahanti ku tshungula vuvabyi bya mitsakamiso na nchuluko. Matluka va ma tirhisa ku tshungula mukhuhlwana kasi vanhu va le tlhelo ra Dzonga va omisa mihandzu kutani va yi kandza ku endla mapa, va chela eka mukapu wa vana va dya. Mahanti ya nsinya lowu ya omisiwa ma rhumeriwa etindhawini to fana na Yuropa ku kota ku tshungula vuvabyi loko swi tikile laha va swi vulaka hi vito ra “cortex to cinchona bark”.
Nsinya wa ximuwu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona swa yila.
mahanti na matluka swi tshungula vuvabyi bya malariya, nchuluko na mitsakamisi yo hisa. Valavisisi vo tala va vula leswaku murhi lowu wu tshungula vuvabyi byo tala hi ku hambana ka byona.
Portal:Mihandzu
<div style="">
<div style=""> minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa. Loko uni vuxoko-xoko byo karhi, unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala. Kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka Nyangwa-nkulu wa ta swimilana eka wikipediya ya xinghezi.
Cameroon
Cameroon i tiko ra Afrika.
Chad
Chad i tiko ra Afrika.
Nhlangula (Nsinya)
Nhlangula i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo. Mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho. Loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri.
Nhlamuselo
Mihlangula yi rhandziwa ngopfu hi varisi, vana lavantsongo na misinya swa nhova hikuva ya nandziha swinene kasi matluka ma dyiwa hi swiharhi swa nhova na swifuwo swa le kaya. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu na ndzhuti. Mihlangula ya hambana ku ya hi tindhawu leti yi kumekaka kona. Ku na nhlangula lowukulu na nhlangula lowuntsongo. Marhavi ya kona ma rhandziwa ngopfu hi vavasati hikuva ma pfurha swinene loko va tshivela ndzilo.
Ntirho wa Matluka ya Nhlangula:
Matluka ya nhlangula ma lovekiwa ematini, ma cheriwa exipeyitini kutani ku peyitiwa munhu loyi a nga dyiwa hi xikuna.
Mondzo
Mondzo  wu mila enhoveni laha ku nga tala misinya swinene. Murhi lowu wa kala swinene hikuva vanhu va wu tirhisa mitirho yo tala swinene, wu tlhela wu tsindzihela. Vanhu va wu tirhisa ku aka hi wona tindlu ta vona, ku tshivela ndzilo, ku vatla tifanichara na swinwana na swinwana. Ndzilo wo tshiveriwa hi murhi wa mondzo wa pfurha swinene, wu tlhela wu va na makala yo tala swinene. Hi mikarhi liya ya khale, vanhu a va tirhisa makala ya mondzo eka ayini ya malahla ku ayina hi yona. Xigodo xa mondzo xi tirhisiwa ku endla matshuri na misi yo kandza mavele. Murhi lowu a wu dyiwi hi muhlwa. Hambi u aka darata hi wona a wu dyiwi hi muhlwa..
Nhlangula (Nsinya)
Ntirho wa timintsu ta Nhlangula:
Timitsu ta nhlangula ti horisa vuvabyi bya chukela, switshetshela, ku boheka endzeni na vuvabyi bya swimungwamungwana. Mapa ya timitsu loko ma kandziwile, ma tshungula vuvabyi bya meno loko ma vava kasi timitsu ti tirhisiwa ku hlantswa meno na ku tshungula vuvabyi bya maxinini. Marhavi ya kona loko ma swekiwile ma tshungula vuvabyi bya marhambu, mukhuhlwana na muthundagazi.
Mondzo
Ntirho wa matluka ya Mondzo:
Matluka ya mondzo ya omisiwa ya tsondzeriwa hi nyuziphepha, va yi lumeka endzilweni va dzaha ku endlela ku tshungula mukhuhlwana. Loko ku swekiwa timitsu ta murhi lowu, mati lama humaka ma tirhisiwa ku pfula mbeleko eka vavasati lava va nga velekeki vana. Mati lama ma tlhela ma tsungula vuvabyi bya nchuluko na muthundagazi loko u wu nwa. Nkuma wa kona wu tirhisiwa ku hlantswa meno ma basa ma ku paa!. Murhi wa mukhuhlwana wu endliwa hi matluka. Vanhu va teka swiluva swa wona murhi lowu swi virisiwa kutani swi nwiwa leswaku swi tshungula mukhuhlwana. Swiluva swa nsinya wa mondzo swi pfuna munhu loko a khomiwile hi vuvabyi by mukhuhlwana, a tlhela a hisa matluka ya kona a dzaha, a kokela endzeni. Kutani munhu yoloye u ta kuma ku tshunguleka eka vuvabyi bya mukhuhlwana. Munhu loyi u ta sungula ku hefemula kahle.
Djibouti
Djibouti i tiko ra Afrika.
Eritreya
Eritreya i tiko ra Afrika.
Gibita
Gibita i tiko ra Afrika.
List of historical national capitals
Emisaveni hinkayo, kuna madoroba lawa maveke madoroba-ntsindza Doroba-ntsindza kamba sweswi mangahariki wona hikwalaho ka kuherisiwa ka tiko kumbe mfumo wolowo, kumbe ntsindza wu rhurhele endzawini yin'wana, kumbe wu thyiwe vito rin'wana. Lowu inxaxamelo wa madoroba walawo, ma avanyisiwe hi tiko na siku.
Lithuania
Lithuania (lt. - Lietuva, Liteuvos Respublika) a tiko ra Yuropa. Qongo - Vilnius. Tiko ra Lithuania ri le xikarhi ka Lwandle ra Baltic.
Mpopowa
Nhlamuselo
Mpopowa wu suka e Meksikho, naswona mu byariwe ematikweni yo hambana-hambana ya Afrika na Indiya. Matluka ya Mpopowa ma thlela ma tirhisiwa ku thsungula vuvabyi bya Malariya.
Cape Verde
Cape Verde i tiko ra Afrika.
Lwandle ra Ntima
Lwandle ra Ntima i lwandle ra Yuropa.
N'we
N'we, vito ra tinomboro 1.
Gineya ya le Nkaveni
Gineya ya le Nkaveni i tiko ra Afrika.
Gaboni
Gaboni i tiko ra Afrika.
Lwandle ra Meditera
Lwandle ra meditera i lwandle ra Yuropa, Afrika, Asia.
Tandza
Tandza / Noto / Ziro, vito ra tinomboro 0.
Mbirhi
Mbirhi, vito ra tinomboro 2.
Portal:Miroho
<div style="">
<div style=""> minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa. Loko uni vuxoko-xoko byo karhi, unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala. Kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka Nyangwa-nkulu wa ta swimilana eka wikipediya ya xinghezi.
Lwandle ra Baltic
Lwandle ra Baltic i lwandle ra Yuropa.
Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha
Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha i ntlawa lowu rhangelaka wa Timbhoni ta Yehovha wu kumeka Brooklyn, New York. Huvo leyi wu humesa tidyondzo, wu vonelela ku humesiwa ka minkandziyiso ni tinhlengeletano, ni ku rhangela mintlawa hinkwayo emisaveni hinkwayo. Minkandziyiso ya Timbhoni yi vulavula hi Huvo Leyi Fumaka tanihi hi valandzeri va Kreste ku nga ri varhangeri va vukhongeri.
Hlayo ya vona yi hambanahambanilie, ku sukela ka nkombo(2014–sweswi) ku ya nhungu(1974–1980) wa swirho. Swirho swintshwa swa Huvo Leyi Fumaka swi hlawuriwa hi leswi swi vaka na swi ri kona.
Matimu
Ku sukela loko yi simekiwa, the Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania yi fambisiwe hi presidente ni ntlawa wa vafambisi. ku ta fika Sunguti 1976, presidente a ku ri yena
Tamintlangu
Tamintlangu ti hlanganisa minxaka hikwayo ya mintlangu ya ku phikizana ka vanhu laha, hi kutirhisa kululamisa, kutirhisa, na ku lota vuswikoti bya miri naswona va tsakisa vahlaleri. Hakanyingi ntlangu wuva exikarhi ka mathlelo ma mbirhi, naswona thlelo rin'wana ri ringeta ku hlula rin'wana. Kuna mintlangu yotala leyi hlanganisaka vatlangi votala hinkarhi wun'we.
Mintlangu yi lawuriwa hi milawu yo hambana hambana, kumbe swikholwa-kholwana, leswi endliweke ku kondlotela mphikizano lowu lulameke, naswona yi kondlotela ku avanyisa muhluri un'we eka ntlangu.
Hi kuya hi A.T. Kearney, yi hlamusela leswaku Ntlawa wa tamintlangu wu endla kwalomu ka $620 wa tibhiliyonihi lembe ra 2013. Ntlangu wa ta majatu hiwona ntlangu lowu tolovelekeke ngopfu, wu landzelriwa hi ntlangu wa bolo.
Ntlhanu
Ntlhanu, vito ra tinomboro 5.
Tunisia
Tunisia i tiko ra Afrika.
Filimi
Filimi
Filimi i ngharingeto lowu kombisiwaka hi swifaniso leswi fambaka. Yi ntumbuluxiwa hi ku kandziyisa swifaniso hi khamera, kumbe hitindlela ta vumunhuhati kumbe vuantwisi bya swifaniso. Vuntumbuxi bya tifilimi byi hundzuke vutshila na ndlela yo bizundzula.
Samora Machel
Samora Moisés Machel (September 29, 1933 – October 19, 1986) a a ri murhangeri wa vuthu ni n'watipolitiki wa Mozambique. Musoxalisi loyi a landzela vu- Marxism-Leninism, u tirhe tanihit Presidente ya Mozambique kusukela loko tiko ri kume ntshunxeko hi ti1975. Machel u fele ntirhweni hi 1986 loko xihahampfuka xa vuhosi xi wilw ekusuhi ni ndzilakani wa Mozambique-South Africa.
Amerikha
Amerikha i tiko ra Amerika Nwalungu.
Nkombo
Nkombo, vito ra tinomboro
Nharhu
Nharhu, vito ra tinomboro 3.
Tsevu
Tsevu, vito ra tinomboro 6.
True Jesus Church
Kereke ya "True Jesus Church" i kekere leyi yi ti yimeleke hi yoxe.Yi sunguriwile e tikweni ra Beijing e China hi 1917. Namuntla ku na ti kereke to tlula 2.5 million hi ti membara eka matiko ya 45 nati kontinente ta 6. Kereke leyi yi huma ka kereke ya ma pentekosta ya khale. ku sukela hi 1997 kereke leyi yi sunguriwile laha Afrika Dzonga. Xikongomelo xa yona iku chumayela evangeli eka misava hinkwayo, Yesu agase vuya ra vu mbirhi. Kereke leyi yo tshembela ngopfu ka swilo leswi swa khume
Nhlampfurha
Nhlampfurha Murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga. Loko moya wu ba, murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete, wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu. Nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin`anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha. Marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka.
Mihandzu ya Nhlampfurha:
Mihandzu ya nhlampfurha a yi dyiwi hi vanhu. Vana lavantsongo va fanele ku lemukisiwa hi murhi lowu leswaku a wu dyiwi hikuva wu ni khombo lerikulu eka vutomi bya vanhu. Loko tinhlampfurha ti swekiwile ti humesa mafurha lama tirhisiwaka hi tin`anga. Mihandzu ya nhlampfurha yi tswariwa yi ri hi xichocho. Mihandzu ya kona yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga si vupfa kasi loko yi vupfile yi cinca muhlovo wa rihlaza yi va ya ribungu.
Ntirho wa mafurha ya Nhlampfurha:
Loko tin`anga ti lava ku endla mafurha ya nhlampfurha, ti tshova ntshetsho wa kona ti wu sweka. Loko ku swekiwa tinhlampfurha vanhu va fanele ku songa masangu hikuva loko swo ka swi nga ri tano mafurha ya tinhlampfurha a ma nga humi. Tinhlampfurha ti cheriwa embiteni ti bambateriwa leswaku ti ta kukumuka naswona ti fanerile ku heta mavhiki mambirhi kumbe ku tlula ti nga si swekiwa. Loko tikukumukile, ku cheriwa mati epotweni lerikulu kutani ti swekiwa dyambu hinkwaro ku ri karhi ku tshiveleriwa ndzilo swinene. Mafurha ya kona ma ya ehenhla kasi tinhlampfurha ti sala ehansi loko ku endliwa mafurha. Mafurha lama ma swekiwa eka siku ra vumbirhi, ku ri karhi ku minyiwa mafurha epotweni. Loko ku ri karhi ku swekiwa, ku sefiwa mati ku sala mafurha ntsena. Mafurha ya kona ya cheriwa emabodhleni laha ma swi kotaka ku tshama malembe yo tala ma nga onhaki, ma tlhela ma xavisiwa. Mafurha lama ma nga tirhisiwa ku orha misisi na ku tirhisiwa eka vana loko va ha ri vantsongo ku sivela vuvabyi bya swirhumbana na ku tlhela ma nwiwa ku tshungula nchuluko eka vana na ku tlhela ma horisa silondzo. Kasi mati ya matluka ya kona loko ma nwiwa ma horisa ku vava endzeni.
Ntirho wa timintsu ta Nhlampfurha:
Mati ya timitsu ma horisa ku vava ka meno kasi matluka ya kona ma nga tlhela ma tirhisiwa ku thova munhu loko a vavisekile kumbe a pfimbile. Loko ti swekiwa ku tshiveriwa ndzilo lowukulu, ti cheriwa kona ti katingiwa ti kala ti cinca na muhlovo ti va ta ntima. Loko tinhlampfurha ti katingiwile ta hlantswiwa, ti tlhela ti anekiwa leswaku ti ta kandzeka na ku sileka kahle.
Mune
Mune, vito ra tinomboro 4.
Muvhangazi
Muvhangazi Murhi lowu wu tala ku kumeka enkoveni, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Mahanti ya wona i yo tshwuka bya ngati loko ma phaphiwile. Murhi lowu a wu tswali mihandzu.
Matirhisele
Mapa ya mahanti loko ma kandziwile ma hlanganisiwa na mukapu swi tshungula vuvabyi bya mongolo, ku halaka ngati yo tala, vuvabyi bya muthundagazi na xilumi eka vamanana. Mahanti yo tata voko ya lovekiwa ematini ku ringana siku hinkwaro ku kala mati ma cinca ma va ya muhlovo wo tshwuka kutani ma nwisiwa munhu loyi a vabyaka hi vuvabyi bya nhlana. Loko mapa ya mahanti ma cheriwa eswakudyeni ma horisa vuvabyi bya nhloko, ku lumiwa endzeni, ku pfula mbeleko, swilondzo swa nhloko na nomo. Mati ya kona ma tirhisiwa ku horisa vuvabyi bya tindleve loko ma kameriwa etindleveni. Loko mahanti ma lovekiwile, ku hlambisiwa vanhu mabadi. Loko nkuma wa timitsu wu siriwile wu tshungula vuvabyi bya rifuva, vuvabyi bya tingana na malariya.
Mintirho yin'wana:
Tihunyi ta kona a ti tshiveriwi hikuva tin`anga ti tala ku phapha mahanti yo tshwuka ti endla murhi, ti chela ematini kutani ti hlambisa vanhu mabadi.
Vuyimeri bya Samora Machel
Vuyimeri byaSamora Machel  (khale ka Wanaheda Constituency) i vuyimeri bya Windhoek eKhomas Region exikarhi ka Namibia. vuyimeri lebyi byi kumeka loko u hundze swimitna swa mune swa Windhoek: Wanaheda, Greenwell Matongo, Goreangab, ni ndhawu ya Havana. Hi 2010 a ku ri ni 32,000 wa vaaki.
Lava tshamaka eka vuyimeri lebyi a va na ntirho wo kongoma, va kuma swo tihanyisa  hi switirhwantirhwani swo kota  ti-shebeens ni ku hlantswa timovha. A nhlayo ya lava nga na HIV/AIDS yi le henhla.
Ku cinca ka vito
The area which made up the constituency was named Wanaheda during colonial times and continued to be called it following its independence in 1990. It is an acronym for 'Wambos, Namas, Hereros and Damaras', the four peoples that were living here. In 2003, following governmental and public recommendations, it was renamed in honour of Mozambican President Samora Machel.
Tipolitiki
The 2004 regional election was won by John Ya Otto Nankudhu of the SWAPO Party with 8,370 votes. Runners-up were Victoria Gawanas of the United Democratic Front (UDF, 594 votes), Fransiska Hipondoka of the Congress of Democrats (CoD, 475 votes), Gabriel Rukero of the National Unity Democratic Organisation (NUDO, 380 votes), and Adolf Kaurimuje of the Democratic Turnhalle Alliance (DTA, 201 votes).
The 2015 regional election were also won by SWAPO whose Fanuel San Shivute gained 8,774 votes. Tuyenikelao Kanyiki (RDP) finished distant second with 1,078 votes.
Nhlangano wa vanhu
Nhlangano wa vanhu i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana, kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin'we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya Politiki na dhavuko. Nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana; hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona
Kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi, leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe. Nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo, hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun'wana.
Uganda
Uganda i tiko ra Afrika.
Nhlangano wa vanhu
Masungulo na matirhisele
Riviti "Nhlangano wa Vanhu" risuka eka riviti ra Xilana societas, leri lombiweke eka riviti socius ("Mughana, kumbe  Nakulori") leri tirhisiwaka ku hlamusela vuxaka exikarhi ka vanghana. Rito leri ri yelana ngopfu na rito "Vumunhu". Hambiswiritano, mutivi wa swamabinzu, Adam Smith ulerhisa leswaku ntlwaw wa vanhu "wunga kumeka exikarhi ka vanhu lava hambaneke, kumbe van'wamabindzu lava hambaneke, hi kuya hi kutirhisana hambi loko vangari vaghana, ntsena loko vanga lwi."
Xillenge
Muti waka Xillenge i muti lowu vulavulaka Xitsonga. Ku hava vumbhoni lebyi seketelaka leswi, kambe kuvuriwa leswaku vakaxillenge vave tihosi ta ndzhawu leyi vuriwaka leswaku hile: Xillengeni (Chillengeni). Kuni swimutana swo hlaya e hansi ka muti wa Xillenge, kambe swi hlangana eka Kokwani-xindhuwe loyi a vuriwaka : Khwembe.
Nxaxamelo lowu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka xilenge wu sungula eka Khwembe ivi wu ta haleno.
Xithopo xa muti
Xi thopo lexi landzelaka i xa muti wa ka Xillenge, naswona xitiveka ngopfu le ka xibhabhele e Muzambhiki. ''Zindhe!... ( Siyendha )''<BR> ''S'bonge sihle... ( Mthovokazi )''<BR> Khwembe!... ( Kwembe ra ku hiwa arina murhu! )<BR> Nhongo!...<BR> Mzaya!...<BR>
Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Xillenge loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swo thlelela eka khwembe.
Kwangalatilo
Kwangalatilo i xiendlakala xa le mpfhukeni xa maxele, lexi endlekaka loko mathonsi ya mati ma kavanyeta miseve ya dyambu, na swona ma hambanisa mivala ya miseve leyi. Nkwangalatilo wu vumbeka wu va xiphemu xa xirhendzevutana e mpfhukeni was tilo. Nkwangalatilo wu voneka ntsena loko u langutisa u fularhele dyambu.
Xillenge
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Xillenge, va hlayiwa eka rhavi ra Va hlengwe e ka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya ntsevu lawa Junod a tsaleke ha wona.
Gineya
Gineya i tiko ra Afrika.
Kwangalatilo
Eka nkwangalatilo wo sungula, xiphemu xa xirhendzevutana xi na muvala wa wasi endzeni, naswona muvala wale handle wuva wotshwuka.
Eka mikwangalatilo yimbirhi leyi thlandlamanaka, nkwangalatilo wa vumbirhi wukumeka ehenhla ka lowosungula naswona mivala yawona yi hundzulukile, lowo tshwuka wule ndzeni ka xirhendzevutana, ivi lowa wasi wuva le henhla/handle.
Khume
Khume, vito ra tinomboro 10.
Khenya
Kenya i tiko ra Afrika.
Zambiya
Zambiya i tiko ra Afrika.
Swakudya
Swakudya iswilo leswi dyiwaka leswaku swi nyika matimba na vutomi eka swivumbiwa leswi hanyaka. Hakanyingi i swimilana, kumbe swiharhi, naswona swi hlanganisa swiaka miri swa nkoka, kufana na mafurha, tiphurotheni, timinerali, Mavhitamina na ti Khabhohaydreti.
Kuya hi matimu, vanhu ava hlengeleta swakudya hi ku hlota kumbe ku rima. Manguva lawa, swakudya swi phakeriwa hi ti khampani leti lulamisaka swakudya.
Layiberiya
Layiberiya i tiko ra Afrika.
Swakudya
Mfanelo yo va na swakudya, imfanelo ya ximunhu leyi tekiweke eka nhlangano wa ikhonomi na timfanelo ta ximunhu (ICESCR), leyi amukelaka "mfanelo wa mahanyele lamanene, ku katsa na swakudya", kuhlanganisa na "mfanelo nkulu yaku tshunxeka eka ndlala".
Akani Simbine
Akani Simbine (Utswariwe hi 21 Ndzhati 1993) i n'wa-majatu wa Afrika Dzonga. U tsutsume mujaho wa timitara ta 100 eka Mphikizano wa misava wa tamajatu wa 2013 naswona a thlela a tsutsuma eka ti-Olimpiki ta 2016. U hetelele eka xiyimo xa vu nthlanu hi ti sekondi ta 9.94 eka mpfhuka wa 100m eka mphikizano wa Ti-Olimpiki ta 2016, e Rio de Janeiro hi siku ra vu 14 Mhawuri 2016.
Whilst an Information Science student at University of Pretoria, Simbine ufikelele rhekhodi ya tiko, naswona a thlela a veka rhekhodi ya mphikizano hi siku ravu 9 Mawuwani 2015 loko ata fikilela mendhlele ya nsuku e Yunivhesithi ya Gwangju, e South Korea, hambileswi a a hari mu dyondzi wa Yunivhesithi ya Pitori. Simbine u tshovile rhekhodi ya tiko eka mujaho wa magwa wa 100 m hi nkarhi wa ti sekondi ta 9.89 eka Gyulai István Memorial e Székesfehérvár hi siku ravu 18 Mawuwani 2016.
Bushbuckridge
Bushbuckridge (Xibunu: Bosbokrand ) i xidorobana ehansi ka Masipala wa Mugaga wa Bushbuckridge, ekaXifundza xa Ehlanzeni, Mpumalanga, Afrika-Dzonga. Vito ra Bushbuck Ridge ri nyikiwile hikwalaho ko va ku kumekile mitlhambi leyikulu ya timhunti endhawini leyi hi kwalomu ka malembe ya va1880, na le goveni leri tivekaka ngopfu ra  WNW-ESE edzongavuxa bya xiphemu xa masipala lowu. Xidorobana xa Bushbuckridge xi kurisiwile ematlhelo ka vhengele leri pfuriweke hi 1884.
Tindhawu ta malokixi na switandi leswi nga edzongeni wa Bushbuckridge swi vumba "doroba ra xiyimo xa le henhla" leri vitaniwaka Bushbuckridge NU (ku ya maavelo ya tindhawu eka ku hlayiwa ka vanhu) hi 2011 population of 1070, vuandlalo bya  1,587.56 square kilometres (613 sq  mi).
Sweswi (2016) xidorobana lexi xi na mavhengele ya xiyimo xa la henhla (ya swiambalo, swingolongondzwana swa le ndlwini, swakudya na swin'wana na swin'wana), tibangi letikulu ta Afrika-Dzonga, swofamba (tithekisi na mabazi) leswi lawuriwaka hi mfanelo na tikamara ta madokodela ya meno, ya mahlo na ya vutshunguri bya mavabyi yan'wana hi ku angarhela. Hikwalaho ka migingiriko ya Masipala wa ndhawu mapatu ya antswisiwile. leswi swi hungutile na nhlayo ya tinghozi ta mimovha kumbe swofamba leti a ti koxa vutomi bya vanhu.
Mkhanyakude
Mkhanyakude wu tala ku kumeka enhoveni ngopfu etikweni ra Natal. Murhi lowu wu tala ku mila ekusuhi na milambu, wu tlhela wu taleriwa hi mitwa swinene. Nsinya lowu wa vangama swinene. Murhi lowu wu tala ku byariwa emakaya, madorobeni, tindhawini ta vuwiselo na kunwana hikuva wu endla ndzhuti wa kahle. Vanhu va kumeka va kuma vuwiselo bya kahle eka murhi lowu.
Madagascar
Madagascar i tiko ra Afrika.
Ntlangu
Ntlangu ivuhungasi lebyi hleriweke, naswona minkarhi yin'wana wu tirhisiwa ku dyondzisa. Mintlangu yithlela yiva mintirho leyi hakelaka, naswona yiva muxaka wa Vuthsila. Hambileswi kunga hava kuhambana, kambe mintlangu ya manguva lawa iminthirho (Kufana na ntlangu wa Majatu, kumbe Bholo) kumbe vuhungasi (Kufana na ntlangu wa Swiyenge, Tikhadi kumbe tivhidiyo).
Mintlangu i ya kuhungasa, naswona yingava na mbuyelo eka muhluri. Unga tlanga wexe, miri xipani kumbe eka inthaneti. Hakanyingi vatlangi vana vahlaleri lava vanga tlangiki, kambe vatsakela ntlangu wokarhi. Vatlangi vanga thlela vava vahlaleri loko varikarhi va cincana kutlanga. Vana vatsekala ku langa vatlangi kumbe vahlaleri eka mintlangu ya vona.
Swiyenge swa nkoka swa mintlangu i minkutlunya, milawu, mphikizano, na minjhekanjhekisano. Mintlangu yi hlanganisa ku hlohlotela mihleketo na miri wa mutlnangi. Mintlangu yo tala yi pfuna ku antswisa vuswikoti naswona yithlela yi va muxaku wa vutiolori.
Kusukela hi 2600 BC, mintlangu i xiyenge lexikulu xa vutomi bya vanhu na mindzhavuko. Ntlangu wa vuhosi bya le Uri, Seneti na Mankala, i yin'wana ya mintlangu yakhale leyi tsundzukiwaka.
Malawi
Malawi i tiko ra Afrika.
Cambodia
i tiko ra Axiya.
Dorobha ra Phnom Penh i ntsindza wa tiko ra Cambodia, naswona rina kwalomu ka 1.5 wa timiliyoni ta vaaka tiko (2012).
Maritana
Maritana i tiko ra Afrika.
Nyimpi
Nyimpi i mholovo himathlarhi exikarhi ka nhlangano wa vanhu. Nyimpi yi hlanganisa Vukarhi, ku onha nhundzu na kudlaya, hi ku tirhisa masocha. Kupfumaleka ka nyimpi ku vuriwa "Kurhula". Kulwa Nyimpi swi hlanganisa swilo leswi endliwaka no tirhisiwa ku lwa eka minxaka ya tinyimpi.
Hambileswi swidyondzeki swo karhi swi vonaka nyimpi yiri xiyenge xa Vumunhu, van'wana va vona nyimpi yiri xitandzhaku xa mahanyele na swi yimo swa vutomi ku  hlanganisa na mbangu.
Libiya
Libiya i tiko ra Afrika.
Mavabyi
Vuvabyi i xiyimo xo kavanyeta rihanyo lerinene eka swivumbiwa leswi hanyaka. Tidyondzo ta swivangelo swa mavabyi ti vuriwa patholoji. Mavabyi ma fambisana na swikombiso leswi hlawulekeke. Mangaha vangeriwa hi switsongwatsongwana kumbe ku karhala ka masocha ya miri. Mavabyi makhumba vanhu enyameni, mathlela makhumba matitwele ya vona, hikuva kukhomiwa hi mavabyi kungacinca mavonele ya munhu hi vutomi na mahanyele.
Encyclopediya
Encyclopediya i nghula leyi heleleke ya matsalwa kumbe vuxoko-xoko bya marhavi hinkwawo ya vutivi kumbe vutivi byo krhi lebyi kongomeke. Ti Encyclopediya ti hambanisiwe hi matsalwa laha kunga ni tsalwa rinwe eka mhaka yinwana na yinwana. Matsalwa lame nge ndzeni ka encyclopediya ma kumeka hi kulandzelelana ka marito, naswona ma kumeka eka buku yinwe kumbe ku tlula, hikuya hi leswi angarhiweke emhakeni yeleyo.
Mavabyi
Rifu leri vangiwaka hi mavabyi, ri tala ku vuriwa rifu ra ntumbuluko. Kuna swiyenge swa mune swa mavabyi: Mavabyi laya tlelelaka, Mavabyi yotsona, Mavabyi ya xitswariwa, na mavabyi ya mihleketo. Mavabyi manga thlela ma hambanisiwa hi xitlulela na kupfumala xitlulela. Mavabyi laya ngana nhlayo yalehenhla yo dlaya i mavabyi ya kusiveka ka misiha yangati, malandzeriwa hi mavabyi ya misiha yangati ya nhloko na Mavabyi ya xifuva.
Encyclopediya
Entiyisweni, xikongomelo xa encyclopediya i ku hlengeleta vutivi lebyi hangalakeke emisaveni hinkwayo; ku yisi e mahlweni ndlela yo endla swilo eka vanhu lava hi hanyaka na vona, naswona yi siyeriwa lava ngata hi landzela, leswaku ntirho lowu endliweke e malambeni laya hundzeke wu va wa nkoka eka malembe laya ngata landzela; leswaku switukulwana swa hina swi dyondzeka ku antswa, swi engetela eka ntsako wa vona, na leswaku hi nga fi hi nga endlanga nhluvuko eka rixaka ra vanhu.—Diderot
Morokho
Morocco i tiko ra Afrika.
Lesotho
Lesotho i tiko ra Afrika. Leri kumekaka exikhari ka Afrika dzonga.
Mauritius
Mauritius i tiko ra Afrika.
Lesotho
Schlüsseldienst Neuss
Mali (Tiko)
Mali i tiko ra Afrika.
Rihati
Hi ku angarhela
Rihati ti ba misava kwalomu ka marhengu ya 40 - 50, sekondo yin'wana na yin'wana, leswi vulaka leswaku ri ba misava kwalomu ka 1.4 wa tibiliyoni hi lembe.
Kuna swivangelo swo tala leswi nga vangaka rihati naswona swi vangelo leswi swa hambana kuya hi tindzhawu ta misava. Swi vangelo leswi swi nga ha hlanganisa magonyele ya ndzhawu, mahungele ya moya, mberha na mpfhuka exikarhi ka ndzhawu na nambu kumbe mati.
Rihati hakanyingi ri vangiwa hi loko moya wo kufumela wu himana na moya wo titimela, naswona swi vanga ku dzolongana ka xibhakabhaka. Rihati ringa ha vangina na hi ximbhembhe, kumbe ximusi xa mindzilo ya nhova, hambi ku ri vuxika.
Nghwevu
Nghwevu i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa chukele ro tshwuka, swivirisi na muqombhoti. Nghwevu iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya nghwevu hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.
Maswekelo
Nghwevu wu swekiwa hi ku ka mati u chela endzeni ka khuwana ri kihlanya, kutani u teka xinkambana xa chukele ro tshwuka u chela na swivirisi kumbe khuvi ra muqombhoti. Musweki u tlhela a teka comela a chela a hakasela hi mhandze ku kondza swi hlangana kahle. Loko swi hlanganile a swi veka swi vila nkarhinyana endzhaku ka nkarhi swi ta va swi virile. Leswi a swi teki nkarhi wo leha hikuva swi endliwa namuntlha swi tlhela swi nwiwa namuntlha. Byalwa lebyi byi tala ku endliwa loko ko tshika ku fike vayeni hi xihatla va nga languteriwangi hikuva na byona byi endliwa hi xihatla.
Byala
Byala i muxaka wa xitimula-torha lexingana xihoko xa khale lexi tivekaka emisaveni   naswona lexi nwiwaka ngopfu ; xithela xi va xitimula-torha xavunharhu hi kurhandziwa, kulandzela Mati na Tiye. Kusweka ka byala swihlanganisa kuvirisa hi comela na chukela, hi kutirhisa vudangwana bya mavele kumbe rhayisi. Byala bya manguva lawa bya nadzihisiwa hi kutirhisa matsavu yo karhi kumbe muhandzu. Matsalwa yakhale lama tiviwaka, mahlamusela maswekele na vuphakeri bya byala. Xikhongelo xa xikwembu xa byala xa vaMesopotamiya, axitirhisiwa kuhlayisa maswekele ya byala eka ndhzavuko wa vona.
Matimu
Maswekele ya byala masukela kwalomu ka malembe ya  9500 BC, loko vanhu va sungula ku byala mavele, naswona a byi tiviwa kuya hi matimu ya Iraki na Gibita. Va hlahluvi va Swityelwa swa matimu va pfumela leswaku byala byi ngava na xandla eku simekeni ka mindzhavuko ya vanhu. Kwalomu ka 5000 wa malembe lamahundzeke, vatirhi va dorobha ra Uruk (Leringa Iraki namunthla) avahakeriwa hi majomela ya byala. Hinkarhi wa ku akiwa ka tiPhiramidi ta Giza, e Gibita, mutirhi un'wana na un'wana a a hakeriwa hi mindzheko ya nthlanu ya byala hi siku.
Baloyi
== Xithopo Khalanga, mthondolovhana,munyayi, vale  ncila a va ololi, loko vo olola wa tshoveka, va olola hi xigombo sangweni, va ma khandziya hi murhi ma ehla hi rhavi, va ma dyela ntshaveni. Mathevula, Valoyi
Matimu ya muti
Va ka Baloyi va huma eka N'wa-Hlongeni (A xihaheni). Vatekeriwe vukosi bya vona hileswi vakokwa-xinuna wa vona, va nyikeke Mabhunu swibhamu leswi a vaswikume hinkarhi wa nyimpi ya Mabhunu na Manghezi. Va aka tiko va le ka Bhungeni va ale ku fumiwa hi N'wa-Xivambu hi leswi a ari hosi ya n'wansati. (Xiyenge lexi axi hetisekanga hikuva Varodzwi ava zanga va tekeriwa Vuhosi. Va longoloke kuya fika eMozambique laha ku nga huma nyimba ya Makhuva na Nwamitwa. Namuntlha vatukulu va Changamire va kumeka ePitori vanga ndyanngu ya Vukosi leswi va nga hangalaka Afrika Dzonga,Zimbabwe,Malawi,Botswana na Mozambique avana hosi kanmbe nhloko ya muti wa Barodzwi loya nga ntukulu wa Changamire na Gulukhulu wa nyimba ya Magulasavi hi hala kava mana wakwe i ntukulu wa Gwamba Mativula ya Munyayi. Vakulela eka vakokwa wa vona mbeleka manana loyi aari ntombhi ya Mhlengwe yaka Cawuke. Nhloko ya Muti lowu i Xidlavuta Madanci Changamire Baloyi loyi anga muyimeri kuya hi tidyondzo ta yena. Vanwana vava ntukulu va changameri vakumeka e Afrika Dzonga eLimpopo haha ku nga Giyani na Malamulele vona vativitana vana kumbe va Ntukulu va Maguxe Vona Veri hi vona vaka Baloyi-Maguxe
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Baloyi, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona. Vaka Baloyi ahi Machangana i Vatsonga Henri Junod hi nkarhi lowu anga tsala aanga switivi leswaku Vatsonga ni Machangana ahi Nyimba yin'we.
Swivongo leswi yelanaka
Swivongo leswi fambisanaka na xivongo lexi i : Mathebula, Mkansi, Makaringe, Magoveni, Munyai, Matjokana, Xilowa, lowani na Mkhalangana hileswi vanga Vakalanga. Va tumbuluka eka Nyimba ya Changamire (Cangamela) Loyi aa a fuma etolo andzhawini ya Mapungubwe namuntlha.
Niger
Niger i tiko ra Afrika.
Wikipediya
Wikipediya i nghula ya vutivi ya mahala, tindzimi to hambana-hambana, naswona phurojeki leyi yikongomisiwa hi nhlangano lowu nga hakeleriwiki e Amerika kunga Wikimedia Foundation. Vito rayona i nkatsakano wa maviti wiki (thekinologi yo tumbuluxa matluka ya inthaneti hiku hlanyela ka vanhu) na encyclopediya. Yi sunguriwe hi lembe ra 2001 hi Jimmy Wales na Larry Sanger, Yi ringeta ku hlengeleta no komisa vutivi hinkwabyo bya vanhu hi tindzimi-nkulu hinkwato.
Kusukela hi Hukuri 2008, Wikipediya yi ve ni matsalwa yo hundza 10 wa ti miliyoni hi tindzimi ta 253;, laha kutluya xiyenge xa tona tinga tsariwa hi xinghezi. Matsalwa ya Wikipediya ya tsariwe hi kuhlengela hi vupfuneti emisaveni hinkwayo, naswona matsalwa hinkawo malulamisiwa himani na mani loyi angani inthaneti. Leswi yi kuleke kusukela loko yi sunguriwa, i yo sungula naswona hi yona leyi kulu ngopfu eka ntirho wo sekela e inthanetini.
Mintirho ya swa Ririmi ya Rixaka
Mintirho ya swa Ririmi ya Rixaka (National Language Services, "NLS") yi tlakusa no kondletela mbulavulo exikarhi ka tindzimi hinkwato. Ku kota ku fikelela swilaveko leswi nga eka vumbiwa, Mintirho ya swa Ririmi ya Rixaka (NLS), yi lawula ku hambana loku nga kona ka tindzimi etikweni ra hina ni ku hlanganisa tindzimi hinkwato ta vanhu hi ku endla leswi nawu wu vulaka swona leswi kongomiseke eka ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi leti, xikan’we ni leti khale a ti languteriwa ehansi.
Mbvuva
Mbvuva i murhi lowu milaka kunwana na kunwana. Murhi lowu loko wu byariwile ekaya wu tirha tanihi ndzhuti na ku sivela mabubutsa loko ma ba hi matimba. Mihandzu ya mbvuva a yi dyiwi hikuva ya dlaya.
Matirhisele
Vamanana va rhandza ku tshivela tihunyi ta murhi lowu hikuva a wu na mitwa naswona wa pfurha na ku va na makala swinene. Nsinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana.
Mahanti na timitsu swi horisa vuvabyi bya tingana loko swi swekiwile swi nwiwa. Mati ya kona ma horisa vuvabyi byinwana nab yinwana eka munhu.
Matluka ya murhi lowu ma horisa vuvabyi bya mukhuhlwana na ku vava ka le ndzeni ka khwiri. Matluka lama ma khiwa ma swekiwa kutani ma nwiwa.
Mpopowanhova
Mpopowanhova i nsinya lowu fanaka na Mpopowa, kambe wu hava muhandzu. Nsinya lowu wu tala ku kumeka enhoveni laha mati makumekaka hixitalo, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Nsinya lowu wu kumeka ngopfu ematikweni ya Dzonga wa Afrika, naswona yi rhandziwa ngopfu hi tindlopfu.
Nhlamuselo
Mati ya mahanti ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malariya, vuvabyi bya swa masangu, xiongolelo, ku hisaka miri, ku hlamba timbilu na ku tshikisa nwana vele leswaku a nga ha mami. Timintu ta murhi lowu ta dyeka.
Papawa wa nhova wu mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Murhi lowu a wu tswali mihandzu. Matluka ya wona ma fana na matluka ya khavichi kasi mhandzi ya kona ya rhetemuka. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika wu tlhela wu hluka hi ximunwana. Timitsu ta nsinya lowu a ti dyiwi hikuva ti na chefu. Matluka ya papawa wa nhova ya hambana na matluka ya mpopo wa le kaya hikuva ya mpopo wa le kaya i ya xiphepherete kasi papawa wa nhova wu na matluka yo tala. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu tswali mihandzu yi tlhela yi nga dyiwi. Mahanti ya kona a ma nonohi naswona ma tirhisiwa tanihi xipeyiti.
Kurow
Kurów i muganga lowu kumekaka e Dzongeni wa vuxa dyambu bya Poland, wu kumeka e xikarhi ka Puławy na Lublin, e ribuweni ra nambu wa Kurówka. I ntsindza wa gmina (maspala) lowutivekaka hira Gmina Kurów. Muganga lowu wuni kwalomu ka 2804 wa va aka tiko (kusukela hi 2007).
Matimu
Kurów yi simekiwe hi 1185. Kwalomu ka ma lembe ya 1431 na 1442 muganga lowu wu sungule ku tiyimela woxe hi kuya hi nawu wa Magdeburg. Tani hi xidorobana lexi tiyimeleke, wu sungule ku va ntsindza wa swa mabindzu eka miganga leyi rhendzeleke.
Endzhaku ka malembe ya 1660, doroba ri hlanganyele matimu ya miganga leyi rhendzeleke. Hi 1795, Kurów yi wele e hansi ka Austria. Hi 1809, yi wela ehansi ka Warsaw. Hi 1815, Kurów yi sungule kuwela ehansi ka Mfumo wa Poland. Hi Nyenyenyani wa 1831, e nyimpini ya le Kurów, ma vuthu ya maPoli e hansi ka Murhangeri Józef Dwernicki ma hlule mavuthu ya maRhaxiya. Kusukela hi 1918, Kurów yi thlelele ehansi ka tiko ra Poland.
Portal:Swimilana
<div style="">
Swimilana i xiyenge lexi kulu xa mixaka ya swivumbiwa leswihanyaka tani hi minsinya, matsavu na byanyi hi ku hambana-hambana. ku na kwa lomu ka 350,000 wa tinxaka ta swimilana. Swi milana swo tala i swa muvala warihlaza, naswona swi tirhisa matimba ya dyambu ku tswala mihandzu no kula. Matluka lawa makumekaka eka nyangwa-nkulu lowu:
Vusurumani
Vusurumani i vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku kuna xikwembu xin'we ntsena lexinga ringanisiwiku na swikwembu swin'wana, kunga (Allah) naswona Muhammad i murhumiwa wo hetelela wa Xikwembu. Vukhongeri lebyi i ba vumbirhi emisaveni hikuya hi mandlandlamukele ya vukhongeri naswona hibyona lebyi kulaka ku tlula vukhongeri byin'wana, hi kwalomu ka 1.8 wa tibhiliyoni ta valandzeri emisaveni, lava vuriwaka Masurumani. Masurumani ma tata vunyingi bya nhlayo wa vakatiko ematikweni ya kwalomu ka 49 emisaveni. Vusurumani bydyondzisa leswaku Xikwembu xina ntwela-vusiwana, xina matimba hinkwawo, xihlawulekile, naswona xikongomisa vanhu hi kutirhisa vaprofeta, hlavutelo wa matsalwa na swikombiso swa ntumbuluko. Matsalwa ya vukhongeri lebyi i Kurani, leyi tekiwaka tani hi rito raxikwembu, na tidyondzo to fanisa (leti vuriwaka sunnah, kuhlanganisa na mintokoto leyi tsariweke kunga hadith) ta Muhammad (Exikarhi ka 570–8 Xixika 632 CE).
Portal:Swimilana
<div style=""> Hlaya leswi engetelekeke...
<div style=""> minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa. Loko uni vuxoko-xoko byo karhi, unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala. Kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka Nyangwa-nkulu wa ta swimilana eka wikipediya ya xinghezi.
Xikhavi
Xikhavi xi tala ku mila enhoveni, etlhelo ka nambu. Xikhavi a xi na ndzhuti hikuva marhavi na matluka ya kona ma hangalakile. Mbewu ya xikhavi i yo tshwuka, yi tlhela yi tirhisiwa ku endla tiya.
Nhlamuselo
Nsinya lowu a wu kumeki hi xitalo enhoveni tanihi leswi vatatana, vahloti xikan`we na varisi va tsemaka marhavi ya kona va endla mikhavi yo khayima swifuwo swa vona enhoveni.
Matirhisele
Vatatana va tsema marhavi ya murhi lowu va ya biya miti ya vona. Mhandze ya xikhavi ya hlwela ku bola loko yi celeriwile. Xikhavi na xona xi tirhisiwa ku vatla matshuri, mikombe, misi na swinwana. Mahanti ya murhi lowu ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo ba hi timbilu, xiongolelo, vuvabyi bya mahawu na ku pfula mbeleko eka vamanana. Mbewu kumbe mahanti ya swekiwa kutani ma nwiwa. Matluka ma tshungula vuvabyi bya nhloko loko u orhela na ku herisa swivavi hinkwaswo swa miri. Nkahelo wa matluka loko ma swekiwa wu tshungula switlhavi swa miri. Timitsu ti tshungula switlhavi swa miri, vuvabyi bya le ndzeni, ku lumalumiwa kumbe ku twa ku vava endzeni. Timitsu ta swekiwa kutani ta nwiwa..
Mbhandzu
Mbhandzu wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni. Laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu. Nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra Afrika Dzonga.
Matirhisele
Murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana. Loko swi swekiwile swi nga si hola, swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona. Munhu loyi a vabyaka, u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu. Nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti.
Swin'wana
Murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona. Tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene. Nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana. Timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa.
Nayjeriya
Nayojeriya i tiko ra Afrika.
Ximapana
Ximapana xi mila enhoveni eka tindhawu leti ku nga na mati swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa swimapana. Murhi lowu a wu kuli ku ya ehenhla kambe wu kula ku fana na ndzhenga, wu endla khwati wu tlhela wu duvuka swiluva swa xitshopana na ku tlhela wu tswala mihandzu yo tshwuka yo ka yi nga dyiwi hi vanhu kambe yi dyiwa hi misinya na switsotswana swin'wana swa nhova. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na yin'wana misinya kasi loko ku fika nkarhi wa ximun'wana wu hluka matluka na wona.
Matirhisele
Timitsu na mahanti swi lovekiwa embiteni swi nwiwa leswaku swi ta tshungula vuvabyi bya xilumi, ku pandza ka nhloko hi matimba, vuvabyi bya rifuva na switshetshela. Murhi lowu wu tlhela wu horisa vuvabyi bya vana loko va ha ri vantsongo loko va nga si wisa nkava. Ku siriwa mahanti ya chigwana, ma nantswisiwa n'wana, va tlhela va bohelela n'wana lapi enhan'wini leswaku a nga chuhi loko ku tshuka ku nghena vanhu vo ka va nga basanga. Mihandzu ya murhi lowu yi horisa vuvabyi bya tindleve.
Rwanda
Rwanda i tiko ra Afrika.
Emmanuel Macron
Emmanuel Macron (21 N'wendzamhala 1977) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 2017. U landzela : François Hollande.
Yuropa
<div style="float: right; margin: 0 0 0em 0em; width: 20em; text-align: right; padding: 0.5em 2em; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Yuropa Yuropa i rinwana ra Matiko-nkulu (hi xiyenge xa Politiki) ya nkombo, naswona rivumba ribuwa ra Tiko-nkulu (Hi xiyenge xa Mbangu) ra Yuraxiya. Yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi Lwandle ra Akthika, e vupela-dyambu hi Lwandle ra Atlanthika, e dzongeni hi Lwandle ra Meditera, na le vuxeni bya le dzongeni hi Tintshava ta Khakhasu, Lwandle ra Ntima na mati-ndlela lama hlanganisaka Lwandle ra Ntima na Meditera. E vuxeni Yuropa ri avanyisiwa na Axiya hi mati ya Tintshava ta Ura, Nambu wa Ura, na hi Lwandle ra Kaspa.
Yuropa yi funengeta kwalomu ka 10,180,000km2 hi ku anama, kumbe 2% wa Misava hinkwayo. Yuropa, yina matiko ya 50, laha Rhaxiya ringa rona tiko leri kulu ngopfu hi ku anama naswona rithlela riva na vaakatiko vutala kutlula matiko man'wana ya tiko-nkulu leri. Ntsengo wa vaaka tiko va tiko-nkulu leri wu kumbeteriwa kwalomu ka 740 wa timiliyoni. Ntshamelo ma xelo wa tiko-nkulu leri ma hlohloteriwa hi lwandle ra Atlanthika, laha tinguva ti cincacincaka kutlurisa mpimo, ngopfungopfu ekusuhi na ribuwa ra lwandle leri.
Tiko ra Griki ra khale rivoniwa tani hi xihlovo xa nhluvuko wale vupela dyambu, naswona endzaku ka mfumo wa xigriki, ku landzerile mfumo wa ma Rhoma, ivi kulandzela nguva ya mpfuxelelo na Rivoningo eka tiko nkulu leri. Kusukela eka nguva ya kutsumbula, ku hlanganisa na nguva ya tinkomponi, Yuropa yi rhangerile matiko ya misava eka minhluvuko yo tala. exikarhi ka malembe xidzana ya 16 kuya eka 20, Tihulumendhe ta matiko ya Yuropa, ti lawule matiko ya Amerikha wa le N'walungu na le Dzongeni, matiko ya Afrika hi kutala, Oxeniya na matiko yo tala ya le Axiya.
Kusunguriwa ka nguva wa tinkomponi, luku sunguleke e tikweni ra Brithani eku heleni ka lembe-xidzana ra vu 18, kutisile nhluvuko lowukulu eka timhaka ta ikhonomi, ndzhavuko, na mahanyele ya vanhu. Hivumbirhi bya Tinyimpi ta misava, ti lweriwile etikweni-nkulu leri, naswona tihoxe xandla eku hungutekeni ka matimba ya tiko-nkulu leri emisaveni, naswona rihambukela matiko ya Amerikha na Rhaxiya. Hi nguva wa Nyimpi yo titimela, Yuropa ayi tsemiwe exikarhi ka NATO evupela dyambu na Xipfumelelwano xa Warsaw evuxeni, kufikela eka nguva ya Kulwela Ntshuxeko ka malembe ya 1989 na Kuwisiwa ka khumbi ra Berlin.
Hilembe ra 1955, Huvo ya Yuropa yi simekiwile endzaku ka nkulumo ya Nkul, Winston Churchill, leswaku yihlanganisa Yuropa eka tipakani leti fanaka. Huvo leyi yihlanganise matiko hinkwawo ya tiko-nkulu leri, handle ka Belarus, Kazakhstan na Dorobha ra Vatikhani. Kuhlanganisiwa ka matiko man'wana eka huvo leyi ku tise ku simekiwa ka Nhlangano wa Matiko ya Yuropa. Mali leyi tirhisiwaka etikweni-nkulu leri yi vuriwa Yuro.
Mugwava
Nhlamuselo
Murhi lowu wu mila hi ku olova swinene ku fana na loko munhu a dyile mihandzu leyi, kutani a ya tirhuma emakhwatini wu sala wu mila loko mpfula yi na. Mugwava wa byariwa na le kaya hikuva na wona i wunwana wa misinya ya mihandzu ku fana na misinya ya milamula, manghozi na yinwana misinya. Mihandzu yi dyiwa hi vanhu na misinya swa nhova, yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu. Loko murhi lowu wu byariwile ekaya, wu endla ndzhuti wa kahle lowu dzudzekaka matluka hi nguva ya xixika ku fana na misinya yinwana kasi hi ximunwana wa hluka matluka na wona.
Matirhisele
Matluka ya mugwava ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana. Ku swekiwa matluka ku nwiwa mati ya kona ma hlanganisiwile na matluka ya mugamugamu. Ku tekiwa xuka u tikhumbumeta hi rona kutani u koka nkahelo wa kona, u dzuka nyuku. Loko munhu u huma kwalani u ta va a tshungulekile eka mukhuhlwana lowu a wu n`wi khomile. matluka ma tirhisiwa ku tshungula mikarhi yinwana ku tirhisiwa mahanti na timitsu. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya nchuluko. Matluka ya murhi lowu nakambe ma nga pfuneta ku tshungula vuvabyi byi fana na vuvabyi bya chukele, mukhuhlwana, tialisa, swilondzo na malariya. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele etikweni ra Kapa.
Vuxaka exikari ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga
Vuxaka exikarhi ka Mozambhiki na Afrika Dzonga ku vuriwa  ntirhisano exikarhi ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga. A vuxaka bya ximfumo byi sungulu hi 1923, enguveni ya vukolonyi, loko Nhlangano wa Afrika-Dzonga wu endle ntwanano ni Mfumo wa Muputukezi eka koloni ya Portuguese East Africa (Mozambhiki) malunghana ni ntirho, ntleketlo ni timhaka ta mabindzu. Graca Machel,  Nkosikazi yo sungula eMozambhiki ku sukela hi 1975 ku ya ka1986, endzhaku u tekane na Nelson Mandela, Presidente yo sungula eAfrika-Dzonga endhaku ka Apartheid hi July 18, 1998, loko Mandela a ri 80 ya malembe. Va tshame va tekanile ku fikela loko Mandela a fa hi December 5, 2013, na a ri ni malembe ya  95 hi vukhale. Emahweni ka sweswo a a tekane ni presidente yo sungula ya Mozambhiki, Samora Machel, loyi a feke hi hi ku wa ka xihahampfuka hi October 19, 1986 na a ri ni malembe ya 53. hi vukhale.
Vuxaka ni valungu
Valungu va Afrika-Dzonga ni va Maputukezi va lawule Mozambhiki va ri karhi va tiphina hi vuxaka bya le kusuhi hi enguveni ya vukolonyi. Loko Maafrika-Dzonga ma sungule ku tirhisa nawu wa Apartheid, eMaputo, ku nga ntsindza-nkulu wa Mozambhiki, ku hundzuke ndhawu yo ya ponela kona eka valungu lava a va tsutsuma lava a va lwisana ni fumelo ra Apartheid. Loko Mozambhiki yi kume ku ntshuxeka emavokweni ya Portugal hi 1975, valungu lava tswaleriweke eMozambhiki va tsemakanye ndzilakano va ya Afrika-Dzonga, lava namuntlha ku nga xitukulwana  xa Mapotukezi eAfrika-Dzonga.