cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thekinoloji
Mangula lawa: 300 AD – Kufika namunthla
Kusukela hi lembe-xidzana ra 18, kupfuriwa katinkomponi kupfune no hlohlotela kuantswisiwa ka tithekinoloji to tala,  ngopfungopfu eka vurimi, vuaki, timayini, swiceriwa na vutleketli. Thekinoloji yitlele yi antswisiwa hiku tsumburiwa ka kuphehla gezi leswaku kuvumbiwa motoro, malambhu yagezi naswina swohambana-hambana. Kuhluvuka ka vutivi bya Sayensi kutise nhluvuko wa swihaha-mpfuka, vutshunguri, tikhemikhali kuhlanganisa na vunjiniyeri. nhluvuko wa thekinoloji wu tise miako yo leha leswi endleke leswaku vanhu vakuma tindzawu to tshama. Tindlela to vulaula namabulo swi antswisiwe ngopfu hi kufika ka thelegrafi, riqingo, xiyanimoya na thelevixini. Lembe-xidzana ra vu 19 nakusungula ka ravu 20, kutsumburiwe tindlela to antswisa vutleketli hi kutirhisa swihaha-mphfuka na timovha.
Daniel Cornel Marivate
Daniel Cornel Marivate (Kumbe D.C Marivate) (18 Nyenyenyani 1897 – † 30 Nhlangula 1989 ),   a kuri mufundhisi, mufambisi wa khwayere, muqambhi wa vunanga, xirho xa mfumo wa Gazankulu naswona a thlela a tiveka ngopfu tani hi mutsari wa novhele yo sungula ya ririmi ra Xitsonga (leyi gandlisiweke hi Swiss Mission press eJoni), Sasavona, hi lembe ra 1938. Marivate loyi a dyondzeke eValdezia, athlela aya hetisela tidyondzo tale henhla eLemana Institute, ukorhokele ririmi ra Xitsonga swonghasi, kuhlanganisa na kuqambha vunanga na swiphato, a thlela a tsala no hundzuluxela matsalwa ya Xitsonga, ku fikela loko ata hundza emisaveni hi lembe ra 1989.
Xitshopana
Muvala wa Xitshopana(Kumbe Halandi) i muvala lowunge xikarhi ka muvala wa tshopi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala lowu wu vonaka loko magandlati ya rivoningo makhuluka exikarhi ka 570–590 wa ti nanomitara. I muvala wa xisimeko eka nkongomiso wa mavala wu tirhisiwa ngopfu eka ngandliso wa switsariwa. Eka nkongomiso wa mavala wa RBG, muvala wa xitshopana wu tirhisiwa ku vanga mavala eka tithelevixini na tikhompuyutara, naswona wu endliwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku ringanana. Ti Caroteniod ti vanga muvala wa xitshopana eka matluka ya ximun'wana, tindzoho ta mavele, swiluva, maswira, mandza na minsenga, naswona ti kokela matimba ya miseve ya dyambu leswaku ti sirhelela mihandzu leyi. Dyambu ri vonaka riri na muvala wa xitshopana loko ritsivuka kumbe ku pela, hikwalaho ka leswi xibhakabhaka xi hangalasaka miseve ya dyambu leyi ngana magandlati yo koma (Muvala wa rihlaza, wa wasi na wa vhangazi).
Thekinoloji
Mathulisi yansimbhi
Kuantswisiwa kaxihiso, swi tswale vutshila byo tirha hitinsimbhi. Nsuku, Koporo, nasiliva itinsimbhi leti vatihiseleke leswaku va endla mathulusi lamatiyeke no karhiha swinene.
Daniel Cornel Marivate
Vukorhokeri eka African Boy Scouts: 1934–1956
Marivate u vitaniwe ku nghenela nhlangano wa African Boys Scouts, naswona a ya leteriwa eka vutshila bya ti Scoutse Gilwell Park, kusuhi na Chingford e dorobheni ra Landhani, hi lembe ra 1934. Loko ari kwalomo, kusungule nyimpi ya vumbirhi ya misava hi lembe ra 1939, leswi vangeleke leswaku machudeni ya ti Scouts, marhurheriwa kusuka e dorobheni ra Landhani kuya e Bridgewater, laha va takeke mayendzo ya siku na siku hi bhazi, kuya hetisisa tidyondzo ta vona e xidorobhaneni xa Taunton. Marivate u tirhisie nkarhi lowu ku endzela tindzawu ta matimu totala e tikweni ra Nghilandi, ku hlanganisa na tiko ra Furhwa na Switselandi.
Thekinoloji
Swiambalo na Tiyindlu
Vutivi na vutshila byo endla swiambalo, ithekinoloji leyi landzeleke. Tiyindlu tavanhu vakhale tisungule kuantswisiwa naswona kwalomu ka malembe ya 380,000 BC, vanhu vakhale vasungule ku aka tiyindlu hitimhadzi. Swiambalo swa swikhumba swa swiharhi swipfune vanhu leswaku va ya aka etindzawini totitimela, hiswona leswivangeleke leswaku vanhu vasungula ku valanga vahangalaka na tiko nkulu ro Afrika kwalomu ka malembe ya 200,000 BC.
Daniel Cornel Marivate
Vutsari na maphepha-hungu: 1931–1937
Marivate uve muhleri wa phephahungu ra muganga, ra The Valdezia Bulletin/Light (leri ri thyiweke "The light: Ku Vonakala ka Vatsonga"), xikan'we na E.A. Tlakula na A.E. Mpapele. Marivate utirhise phepha-hungu leri kuyisa emahlweni xikongomela xo hluvukisa rixaka ra rikwavo, naswona a thlela a haxa mhungu ya muganga na tiko hiku angarha. Migandliso yo sungula ya phephahungu leri a yitsariwe hi voko, ivi kuya hinkarhi vasungula ku tirhisa michini yo tsala, kufikela laha rigandlisiweke. Marivate uthlele ava mutsari eka phephahungu ra xikolo xa Lemana, eka malembe yo sungula leswaku a titoloveta kutsala no hlela phephahungu.
Malembe yosungula na tidyondzo: 1904–1931
Varhumiwa na vakongomisi va xikolo na Kereke eximutanini lexi, ava tiyisisa leswaku vaaka tiko vale Valdezia vahanya hikuya hi vutomi bya vukreste, naswona ava aleriwa kutihlanganisa na vaaka tiko vavahedeni (Kumbe lava avangari vakhongeri). Hilembe ra 1915, Marivate loyi a ari thicara wa xikolo xa Valdeziya, xikan'we na thicara un'wana wa muntima, vatikume va tsemiwile eka kereke ya ximutana, kuringana tin'wheti tinharhu, hikwalaho kaleswi vayeke exivaleni xamuganga kuya hlalelaa ncino wamakhwaya.
Hilembe ra 1924, Marivate uyisile tidyondzo takwe tavuthicara emahlweni loko ata nghenela xikolo xa Lovedale, laha a kumeke xitifiketi-tsongo xa vuthicara hi lembe ra 1925. Kusuka kona uvekiwe tani hi nhloko ya xikolo xa Valdezia hi lembe ra 1926, naswona u tirhile kona kufikela eka lembe ra1929. Marivate uthlele a thlelela exikolweni xa Lovedale, laha a hetiseke tidyondzo takwe tavuthicara, hinkarhi wolowo uthlele a hetisa tidyondzo takwe ta vuqambhi bya vunanga na xikolo xa London Music College, athlela arhwexiwa Diploma yo tsala vunanga (tonic-solfa) exikarhi ka malembe ya 1930 na 1931.
Vutsari na maphepha-hungu: 1931–1937
Phephahungu lere ri gandlisiwe no haxiva kwalomu ka malembe ya nkombo kusukela hi lembe ra 1931 kuya eka 1937, naswona ari tsariwa hi ririmi ra Xinghezi na Xitsonga. Marivate utirhile tani hi muhleri na muhumelerisi wa phepha-hungu leri kusukela loko risimekiwa, kufikela loko rita yimisiwa
Thekinoloji
Malembe ya lexikarhi: 10,000 BC – 300 AD
Thekinoloji yavanhu yisungule kuhluvuka no antswa swoghasi eka malembe yohetelela yakhale kuta haleno ka nguva leyitolovelekeke (Ano Domini). Kutirhisiwa ka mathulusi yamaribye lamachukuchuweke, swipfune vanhu leswaku vaendla mathulusi lama lotiweke kahle leswaku makota kutsema kahle. Swihloka swamaribye leswi chukuchiweke swi endle leswaku vanhu vakota to tsema misinya leyikulu no endla swirhapa swo rima. Vurimi byi cince mahanyele no antswisa vutomi bya vanhu swonghasi. Vurimi byi endle swikoteka to hlengeleta vanhu endzawini leyitsonga naswona vakota ku tihanyisa hiswakudya leswi vaswirimaka.
Daniel Cornel Marivate
Vukati na Vana
Marivate a a tekane na Bertha Marivate naswona a va katekisiwe hi majaha ya ntsevu na ntombhi yin'we kunga:
Vufundhisi na Bhibhele ya Xitsonga: 1956–1989
Marivate u rhambiwe hi nhlangano ya Bhibhele ya laha Afrika Dzonga (Bible Society – South Africa) kuva xiyenge xa komiti yo hundzuluxa Bhibhele ya Xitsonga. Komiti leyi a yi rhangeriwa hi Mufundhisi Théophile Robert Schneider loyi a tirheke exikarhi ka vatsonga kwalomu ka 40 wa malembe. Van'wana lava va rhambiweke a kuri Mufundhisi Elias F.C. Mashava wa Kereke ya Swiss Mission, Mukhacani Jackson Makhuvele; Manana Ann K Manyike na Phurofesa Charlotte P.N. Nkondo. Komiti yi hetile ku hundzuluxela hi lembe ra 1976, ivi Bhibhele yi kandziyisiwe ximfumo hi lembe ra 1989 e hansi ka nhlokomhaka "BIBELE Mahungu Lamanene".
Vuqambhi bya vunanga
Nxaxamelo wa vunanga lebyi abyi qambheke:
Vutsari na vuhundzuluxi
Marivate tsarile no hundzuluxa tibuku to hlaya ta xitsonga, kuhlanganisa na leti landzelaka.
Thekinoloji
Ndzilo
Matirhisele ya ndzilo macince maendlelo ya swilo swonghasi. Kutshembiwa leswaku vanhu vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 1,000,000 BC; vativi vatidyondzo vatwanana leswaku vanhu vakhale vangava vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 500,000 BC na 400,000 BC. Ndzilo watihunyi namakhala, swipfune vanhu kusweka swakudya leswaku va antswisa magayelo yaswona naswona vaengetela swimilana na tinyama leti dyekaka.
Xitshopana
Hikuya hi mbuyelo wa ku hlahluva mavonele ya vanhu e tikweni-nkulu ra Yuropa, tiko ra Khanada na ra Amerikha, muvala wa xitshopana wu yelanisiwa na mafenya, vunene, na ku ntshuxeka, kuthlandalmeta kwalano, wuthlela wu yelanisiwa na mona na vutoya. Etikweni ra Irani, wu yelanisiwa na vuvabyi, wuthlela wu yelanisiwa na vuthlarhi na nkhomano. Etikweni ra Chayina, na matiko mn'wana ya tiko-nkulu ra Axiya, wuvoniwa tani hi muvala wo yelana na ntsako, kukwetsima, ntwanano na vuthlarhi.
Hikwalaho ka ku tala ka sava ra tsumani ya xitshopana, muvala lowu i wun'wana wa mavala lama tirhisiweke ngopfu ekusunguleni ka vupfapfarhuti; naswona baku rale Lascaux etikweni ra Furhwa rina pfupfarhuto wa hanci ya xitshopana, leyi tsariweke kwalomu ka 17,000 wa malembe lama hundzeke. Vumba ra tsumani a ritirhisiwa ku fananisa nhlonge ya nsuku e masirheni ya mabaku ya le Egipta, wuthlela nakambe wu tirhisiwa eka mipfapfarhuto ya marhangu ya mimiti ya xirhoma. Eka tikereke to sungula ta vukreste, muvala wa xitshopana a wu yelanisiwa na mupapa, ku katsa na mpfungulo wa nsuku wa mfumo, wuthlela wu yelanisiwa na Judasi Skariyoti naswona a wutirhisiwa ku funga vajagana. Eka lembe xidzana ra vu 20, mayuda aya sindzisiwa ku mbala xinyeletana xa muvala wa xitshopana. Khale ka tiko ra Chayina, muvala wa xitshopana wo vangama a wuri muvala wa mfumo naswona awu mbariwa hi hosi na ndyangu wale vuhosini ntsena, naswona va endzi vo hlawuleka va mfumo ava amukeriwa eka nguvo ya lehansi ya muvala wa xitshopana.
Xibhunu
Xibhunu i ririmi leri ngana timitsu eka ririmi ra xiJarimani xa N'walungu naswona rivulavuriwa etikweni ra Afrika Dzonga, namibhiya. Kasi rithlela rivulavuriwa-nyana ematikweni yaZimbabwe na botswana. Ririmileri ripfelele kusuka eka ririmi ra xiDhachi xa le dzongeni ka tiko ra Holandi naswona arivulavuriwa hi vafiki vamaDhachi e Afrika Dzonga, laha risunguleke ku vumbeka ritiyimela hi malembe-xidzana ya vukhume-nhungu. Hikwalo, i ririmi-n'wana ra xiDhachi naswona a ritiveka tani hi xidhachi xale Kapa, kumbe "xiDhachi xale xitikweni". Hambiswiritano, rithlela ri tiviwa tani hiririmi roncisenyeta. hambileswi Xibhunu xilombeke marito eka tindzimi tin'wana, kuhlanganisa xiJarimani na xiKhoyi, kwalomu ka 90 kuya ka 95% wa swigaririmi swa Xibhunu swi suka eka xiDhachi. Hikwalaho, Xibhunu na xiDhachi kele eka ma-akele ya maviti, swivulwa na mavulavulele. Tindzimi leti ta yela naswona tithlela ti tsariwa kufana.
Daniel Cornel Marivate
Malembe yosungula na tidyondzo: 1904–1931
Kusukela hi khotavuxika bya lembe ra 1912 kuya eka xixika xa 1915, Marivate unghenele athlela a hetisa tidyondzo tavuthicara eLemana Training Institute. Kusuka kona uyile a ya dyondzisa exikolweni xa Manabele, endzhaku ka tinwhetinyana athoriwa kuya sungula xikolo lexintshwa e Mambedi, ekusuhi na ximutana xa Valdezia. Xikolo lexi xikote kukula swonghasi endzeni ka malembe ya mune, laha xiheleleke xikuma mathicara mambirhi ku engetela eka Marivate. Vana vaxikolo na mathicara, vapfunetanile ku bhaka switina leswaku va aka tiyindlu to dyondzisela eka tona.
Xibhunu
Ku engeta kwalaho, vanhu vantima votala lava vulavulaka tindzimi ta ndzhavuko wa Afrika, kuhlanganiza na xinghezi, va thela vavulavula Xibhunu tani hi ririmi ra vumbirhi. Radyondzisiwa eswikolweni, eka kwalomu ka 10.3 wa timiliyoni wa machudeni va leteriwa hi rona. xivangelo-nkulu xa kundlandlamuka ka tirimi leri kuve matirhisele ya rona eka swiyenge swa mfumo: ritirhisiwa eka maphepha-hungu, swiyanimoya, thelevixini, na vuhundzuluxeri byohlaya bya bhibhele, lebyi gandlisiweke kohlaya kusukela hi lembe ra 1933.
Xibhunu iririmi-ximfumo e tikweni ra Namibhiya naswona rivulavuriwa hi nhlaya ya vanhu yale henhla, kasi rithlela rivulavuriwa tani hiririmi ro sungula eka kwalomu ka 10.4% wa mindyangu, ngopfungopfu e nstindza wa tiko wa Windhoek, Walvis Bay, Swakopmund na tindhzawu ta le dzongeni ta Hardap na ǁKaras. Xibhunu na xiJarimani akuri tindzimi-ximfumo ta tiko ra Namibhiya kufikela loko rita kuma ntshuxeko hi lembe ra 1990, kwalomu ka 25% wa xitshungu xa Windhoek xivulavula Xibhunu ekaya. Havumbirhi bya tindzimi leti ti amukeriwa tani hi tindzimi ta swifundhza e tikweni ra Namibhiya, hambileswi Xinghezi kunga rona ririmi ra ximfumo.
Thekinoloji
Mathulusi ya maribye
Vanhu vakhale vasungule kulota maribye leswaku vakota kuvumba mathulusi yofana na bewula, swikomu na mathlarhi yohlota. Kwalomu ka malembe ya 40,000 lamahundzeke, vanhu vasungule malotele yo vevuka leswaku vavumba mathulusi yo antswa.
Lembe
Hikwalaho, lembe i ntengo wa nkarhi lowu xungetelaka nhlayo ya masiku lawa misava yi tekaka wona ku hetisa ndzhendzeleko wa yona eka khalendara. Khalendara ya Gregori, kumbe khalendara leyi tolovelekeke, yi kombisa lembe riri na masiku ya 365 wa masiku kumbe 366 eka lembe ravumune eka nhlayo.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xikongomelo
Rhavi leri ri tikomba hi xilandzi "-el" eka nsinya wa riendli
Riendli
Wa dyondza Va n'wi navela A va hlamusela
Thekinoloji
Ekusunguleni: 2.5 miliyoni – 10,000 BC
Vanhu vakhale vatidyondzise Vutivi byovumba mathulusi yo tirha hiwona, katsongo katsongo hikuya hi swilaveko swavutomi. Kutshembiwa leswaku kuvumba ririmi na mbalavuriswano hi yona thekinoloji yosungula.
Swihluvi swa ririmi
Rihlanganisi
Swikombiso swa mahlanganisi:
Daniel Cornel Marivate
Vuqambhi bya vunanga
Marivate a a thlela ava muqambhi wa vunanga bya Xitsonga, a thlela a tsala vunanga bya makhwaya, hiririm ra Xitsonga. Leswi aswiri xihlamariso lexi kulu hi nkarhi wolowo, naswona hi lembe ra 1931, khampani ya Singer Gramophone ya vunanga ya Eric Gallo yi rhumele Marivate na ntlawa wakwe e dorobheni ra Landhani, leswaku vaya rhekhoda vunanga bya Xitsonga na XiVhenda.
Swihluvi swa ririmi
Ntirho wa riengeteri
Ku komba nkarhi (Riengeteri ra nkarhi)
Xibhunu
Ntsengo wa vanhu lavavulavulaka Xibhunu i kwalomu ka 15 na 23 wa timiliyoni.
Swihluvi swa ririmi
Ndhawu ya rihlanganisi exivulweni
a. U ta ya entirhweni hambiloko swi vava b. Hambiloko swi vava, u ta ya entirhweni
Ntirho wa riengeteri
Xik. U biwile tolo Xik. Vata vuya rini Xik. Nan'waka ku hava mpfula
Rhavi ra xitwisiwo
Rhavi ra xitwisiwo ri kombisa leswaku nchumu wo karhi wu twisiwa swin'wana. Wu nga va wu twisiwa ku vava kumbe ku nandzika. Nkarhi wun'wana rhavi leri a ri kombi ku twisiwa ku vava kambe ro komba leswaku swilo swa humelela. Rhavi leri ri tihlawula hi xiphemu xa "-iw" lexi nga xilandzi xa nsinya wa riendli. Hi xi kombiso:
Kuleha
Kuleha i mpimo wa mpfhuka. Kuleha hakanyingi ku twisisiwa tani hi mpimo wa waxilo kusukela laha xi sungulaka kona kufika laha xi helelaka kona. Ku leha ku pimiwa hi ku tirhisa ti mitara.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xitwisiwo
Vana va rhumiwa U ta biwa loko u delela
Kuleha
Eka tinzimi tin'wana ku na ku hambana ka kuleha ka xilo, hi kuya hi leswaku xilo xa kona xi yimile kumbe xi etlerile. Hilaha ku fanaka kuna ku hambana e xikarhi ka kulela, ku anama na kudzika/kutlakuka ka xa xilo.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xivangelo
Rhavi leri ri komba leswaku munhu/nchumu wu vangeriwa swo karhi/ wu endlisiwa swo karhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-is" eka minsinya ya maendli.
Mathlela ya Maendli
Riendli ri nga ha va eka tlhelo ra mpfumelo kumbe ra nandzulo, leswi swi vula leswaku ri nga pfumela kumbe ri kaneta mayelana ni mhaka leyi nga eku humeleleni
Rhavi ra xikongomelo
Rhavi leri rikomba leswi landzelaka:
Wanuna
Wanuna i munhu loyi a kuleke naswona a ri wa rimbewu ra xinuna.
Swihluvi swa ririmi
Ribumabumeri
Ribumabumeri i xiphemu xa xivulwa lexi hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Ri nga hi byela vukulu, muhlovo, nkoka, xiyimo kumbe leswi ri nga ku swi endleni. Ribumabumeri ri aviwile hi mintlawa yinharhu ku nga leyi landzelaka:
Swihluvi swa mbulavulo wa ririmi ra Xitsonga, i nxaxamelo wa milawu leyi fumaka ndlela yo vulavula ririmi. Swihluvi swa mbulavulo swi ni swihlawulekisi leswi katsaka mahlanganisi, mafuwi, mabumabumeri, maendli ni maencisi.
Riendli
Wajondza Vamunavela Avahlamuxela
Xivumbeko va rihlawuri:
Rihlawuri ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi ku nga xitwananisi xa rihlawuri ni nsinya wa rihlawuri. Hi xikombiso:
Mi anakanyo
Mi'hleketo yi angarha "nkhuluko wa makungu lama nga na xikongomelo xo karhi, la ma voyamelaka eka swiboho swa xiviri". Hambileswi mi ehleketo yi nga xisekelo xa vukona bya vanhu, ku hava nhlamuselo wa mi'hleketo lowu amukeriwaka hi ku helela.
Kuleha
Kuleha ku pima ntsengo wun'we ntsena eka xilo, kasi vundzhawu byi pima ku leha na ku anama, hi hala thlelo vutalo byi pima kuleha, ku anama na ku tlakuka leswaku hi tiva ntalo wa swilo hi ku hetelela.
Mi anakanyo
I swa nkoka ku twisisa mavumbele, masungulo na nhlohlotelo wa mi'hleketo, hikwalaho ka leswi yi khumbaka mahanyele na swiendlo swa vanhu, nswona kunavela ku twisisa mi'hleketo i pakani ya vuleteri eka tidyondzo ta filosofi, tindzimi, mahanyele, matirhele ya byongo, ntivo-vutomi na tin'wana tidyondzo leti yelanaka na ntivo-vuthlarhi.
Daniel Cornel Marivate
Xikolo xa DC Marivate Junior Secondary School eSoshanguve, Afrika Dzonga, kuhlanganisa na patu leri kumekaka e Saulville, ePitori, swi thyiwe hi vito ra yena
Wasi
Muvala wa Wasi i wun'wana wa mivala yi nharhu ya masungulo leyi tirhisiwaka eka nongonoko wa mavala ya vu pfapfarhuti, ku hlanganisa na nongonoko wa mavala wa RGB. Wu kumeka e xikarhi ka muvala wa vhangazi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Mahlo ma vona muvala lowu loko rivoningo riri na magandlati ya kwalomu ka 450 kuya eka  495 wa tinanomitara. Xibakabaka lexi pfumalaka ma papa, na tiva leri entenke swi vonakala swiri swa muvala wa wasi hikwalaho ka ku hangalaka ka miseve ya dyambu.
Swihluvi swa ririmi
Mathlela ya Maendli
•	Mpfumelo
Riendli
Kasi eka Xinchangana xa le Mozambique riendli ri tsariwa ri khomana. Hi xi kombiso:
Rhavi ra xitlhelelo
Leri i rhavi ri ri roxe leri tihlawulaka hi xirhangi. Ri tikomba hi xirhangi xa "ti-" eku sunguleni ka nsinya wa riendli. Rhavi leri ri komba leswaku timhaka ti tlhelela eka n'wini wa tona.
Rihlanganisi
Rihlanganisi i rito leri hlanganisaka swivulwa swimbirhi leswaku swi vumba xivulwa xin'we lexi vulaka mhaka yo karhi. Rihlanganisi i rito rin'we leri khomaneke. I swa nkoka ku ri tsala ri khomana hikuva loko ri kala ri hambana nhlamuselo ya cinca naswona a ra ha vi rihlanganisi
Mapfuna-Maendli
Mapfuna-maendli i swiphemu leswi pfunaka riendli hi ku humelerisa  tindlela  to  hambana  leti  nchumu  wo  karhi  wu  endliwa ka hi  tona. Xik: Magezi u  tshama  u khandziya xihahampfhuka? Tshama hi  rona  ripfuna  riendli.
Wanuna
Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na,
Daniel Cornel Marivate
Vukorhokeri eka African Boy Scouts: 1934–1956
Hilembe rero ra 1939, utekile rendzo ro vuyela ekaya, ehenhla ka ntsikelelo wa nyimpi. Xikepe xa vona xi vhikavhike swikepe swo famba e hansi kalwandle ra Atlanthiki, kuringana mavhiki manharhu ku kondzo loko xita fika e Kapa, eku heteleni ka n'wheti ya hukuri. Hi lembe leri landzeleke ra 1940, uthoriwile hi va Scout South Africa, leswaku a letela no olorisa majaha ya Boy Scouts of South Africa, ya vantima, no tsarisa majaha mantshwa. Marivate u tirhe ntirho lowu hi ku tshembeka na ku tikarhata, kufikela loko a ta tshika ntirho hi Khotavuxika bya lembe ra 1959, loko ata nghenela tidyondzo ta vufundhisi.
Swihluvi swa ririmi
Xivumbeko xa Rifuwi
Xik. Vana va wena va rhandza byalwa
Riengetelo
Riengetelo i muxaka wa ribumabumeri lowu na wona wu hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Riengetelo ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi kumbe ku tlula
Mi anakanyo
Mi'hleketo yi pfumelela vanhu leswaku va twisisa, vahlamusela ntumbuluko lowu va hanyaka eka wona, na ku vumba hi ta misava. Hiswona leswi endlaka yiri ya nkoka eka swivumbiwa leswi ngana swilaveko, swikongomelo na kunavela, loko swi endla makungu, kumbe swi ringeta ku fikelela tipakani to karhi.
Swihluvi swa ririmi
Riencisi
Riencisi i xiphemu lexi hlamuselaka leswi nga eku endliweni hi ndlela yo encenyeta kunene. Loko ri tsariwile ri ri roxe kumbe riri emakumu ka xivulwa ri vekeriwa xihlamari "!". Loko ri tsariwile emasunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa ri vekeriwa hefemulo ",".
Rihlawuri
Rihlawuri ri hi byela swo karhi hi riviti kumbe risivi hi ku hi komba leswi landzelaka:
Mfumo wa Gazankulu
Matimu
Gazankulu yi nyikiwe vutilawuri kusuka eka mfumo wa tiko hi lembe ra 1969, naswona ntsindza wa mfumo awuri e Giyani. Tiko xi kaya ra Gazankulu a ri sungula e xibhedlele xa Elim, e kusuhi na Makhado, kusuka kona ri kongoma e vuxa dyambu ri kongoma nambu wa Levubu, miti ya Valdezia na Bungeni hi yona miti leyi kulu ya matsonga endzhaweni leyi, naswona yina kwalomu ka 50 000 wa va aka tiko, hi kuya hi ntsengo wa nhlayo ya vanhu ya 2015. Tiko xi kaya leri ri thlela ri ndlandlamuka riya fika e ribuweni ra nambu wa Ritavi e kusuhi na Skukuza e Hazyview (Mpumalanga). Ku anama ka tiko xikaya leri, kusuka e Elim kuya e Hazyview, akuri kwalomu ka 317 wa tikhilomitara. Tiko xikaya leri a ri vumbiwa hi Elim, Giyani na Malamulele, kuhlanganisa na swiyenge swinharhu leswikulu swa Bushbuckridge, Tzaneen na Phalaborwa.
Vunyingi-swilo
Hambi leswi mpimo wa vunyingi-swilo kunga khilogiramu, kambe byi hambanile na ntikelo wa swilo. Xilo xo karhi xinga xinca ntikelo wa xona loko xiri e n'wentini kuhambana na loko xiri e misaveni, hikwalaho ka ku hambana ka matimba ya nkokelo, hambi swiritano xilo xelexo xiva na ntsengo lowu ringanaka wa vunyingi-swilo ku n'wana na ku n'wana. Leswi swi vangiwa hi leswi ntikelo wunga ntsengo wa matimba lawa ma kokelaka e hansi, kasi vunyingi-swilo kova ntsengo wa xilo xelexo.
Xibhunu
Xibhunu iririmi ravunharhu eka nxaxamelo ya vukulu bya tindzimi leti vulavuriwaka e Afrika Dzonga, naswona rivulavuriwa hi kwalomu ka 7 wa timiliyoni, kumbe kwalomu ka 13.5% wa va-akatiko. Ririmi leri rihangalake eka tinxaka na tindzawu ta tiko kutlula tindzimi tin'wana ta tiko. I ririmi-ximfumo ra xiyenge xa vupela-dyambu bya Afrika Dzonga—Swifundhza swa Kapa wan'walungu na Kapa ra vupela-dyambu—Naswona iririmi rosungula ra kwalomu ka 75% wa makhaladi (4.8 wa timiliyoni), 60.8% ya valungu (2.7 wa timiliyoni); 4.6% wa machayina ya le Afrika Dzonga (58,000 wa vanhu), na 1.5% ya vanhu vantima vale Afrika Dzonga (600,000 wa vanhu).
Swihluvi swa ririmi
Riengetelo
Xik. Vanhu lava va tirhaka emugodini va tele Xik. Nhwanyana loyi a rilaka i wa ka hina
Mintirho ya maencisi
•	Muhlovo
Xik. Tiko hinkwaro ri lo hlazaa, endzhaku ka mpfula Xik. Mpahla ya yena yi tshukile yi lo juu! Xik. A ambale hembe ya ntima dzwi!
Mfumo wa Gazankulu
Matimu
Emahlweni ka nawu wa tiko wa lembe ra 1913, Bushbuckridge, Phalaborwa na Tzaneen a ku ngari matiko ya matsonga, matiko lawa ma hlanganisiwe na Elim, Giyani na Malamulele ku tumbuluxa tiko ra vatsonga. Nawu lowu wa lembe ra 1913 wu vangile swiphemu swinharhu swa matiko ya matsonga leswi a swiri handle na le kule ka xiphemu lexikulu. Hi malembe ya va 1960, Nkulukumba H.W.E Ntsanwisi u hluriwile ku sivela mfumo wa tiko ku endla mindzilakano handle ko vulavurisana na va aka tiko. Gazankulu a yi akelane na matiko xikaya man'wana ya vantima, kunga Venda, Lebowa na Kangwane. Matiko xikaya lawa na swona ma xaniseke ngopfu hikwalaho ka ku tekeriwa tiko na ku beriwa mi ndzilakano leyi nga tsisisekiku hi mfumo wa Afrika Dzonga.
Swihluvi swa ririmi
Ndhawu ya rihlanganisi exivulweni
Rihlanganisi ri nga kumeka eku sunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa. Swikombiso:
Rhavi ra xitlhelelo
Xik. Hi n'wi kume a ri karhi a tikama misisi Xik. Teleni wa tihlawula masiku lawa
Daniel Cornel Marivate
Vurhangeri na ku tinyiketela
Marivate akuri munhu wotinyiketela naswona ari murhangeri eka swiyenge swotala evutomini byakwe. Utinyiketele naswona akorhokela swivangelo leswi landzelaka:
Vurhongo
Vurhongo byi rhendzeleka hi kuya hi nkarhi, laha miri wu tikumaka e xikarhi ka minxaka yimbirhi ya vurhongo: Vurhongo lebyi fambelanaka na milorho (REM), na vurhongo byorhula (no-REM). Vurhongo bya milorho byi hlanganisa na ku oma swirho ka nkarhinyana. Evurhongweni, miri wu kota ku tivuyeleta na ku aka masocha ya miri, mipfimbiti, misiha na man'wana ma tirhele ya miri lama pfunaka kutsundzuka, matitwele na swin'wana. Wachi yalendzeni ya miri hi yona yi hlohlotelaka vurhongo navusiku. Tidyondo to tala ti lavisisa xikongomelo na ndlela yo etlela vurhongo. Swiharhi naswona swi xixima nkarhi na ma etlelele ya swona.
Vanhu votala va karhatiwa hi vuvabyi byo hambanahambana byo pfumala vurhongo kumbe ku kuhlwela ku etlela, ku hahama, kufamba famba ukarhi u etle na man'wana mavabyi. Kutala ka timboni ta gezi, swi cince nkarhi wo etlela e matikweni lama ngana tinkomponi to tala.
Swihluvi swa ririmi
Xivumbeko va rihlawuri:
Swimbirhi Leswimbirhi Vanene Lerinene Lavatsongo Leswaku Kasi Tinyingi Loko Lavanene
Siku
Siku i mpimo wa nkarhi lowu tekaka misava ku ndzuluka kan'we. Siku ri nga thlela ri hlamusela mpimo wa nkarhi lowu tekaka dyambu ku sukela eka nhlekanhi leswaku ri pela, rithlela ri tsevuka ku fikela eka nhlekanhi wun'wana.
Vuhanyanyi
Swikombiso swa tihlamuselo eka mhaka leyi swi hlanganisa na: ku xalamuka, vutitwi bya munhu hi yexe kumbe ku valanga moya-xiviri hi "kutilangutisa vundzeni"; kumbe xifanekiso xa nxaxamelo wa timhaka, kumbe matshamele ya mihleketo, matirhele ya mihleketo; vuxopaxopi kumbe ndzhawu yo kongomisa mihleketo.
Siku
Hi lembe ra 1960, sekende yi hlamuseriwe hi kuya hi mandzulukele ya misava hi lembe ra 1900, naswona yi sungule ku tirhisiwa tani hi mpimo-ximfumo wa nkarhi. Hikokwalo siku ri sungule ku hlamuseriwa hi ku tirhisa mpimo wa sekende, naswona ri ringana na 86,400 wa ti sekende. Kasi hi 1967 sekende naswona hi ku landzelelana, siku swi hlamuseriwe hi mafambele ya ti Elektroni ta ti Athomu. Hi ku angarhela, siku ri vumbiwa hi 86,400 wa ti sekende, laha ku nga havaka na sekende leyi engeteriwaka kumbe ku hungutiwa hi kuya hi mafambisele ya nkarhi wa misava (UTC), thlandla kwalano ku engetiwa kumbe ku hungutiwa awara e tindhzawini ta misava leti cincaka eka nhlayiso was kuvoakala ka dyambu.
Swihluvi swa ririmi
Ntirho wa Riengetelo
Ntirho wa riengetelo wu lawuriwa hi nhlamuselo ya rona exivulweni kumbe eka hungu ro karhi
Wanuna
Kufana na swin'wana swi harhi leswi mamisaka, nxaxamelo wa swiaki swa DNA ya wanuna, wu amukela ndzhaka ya khuromosomu ya muxaka wa X eka mana wakwe naswona wu amukela ndzhaka ya muxaka wa Y eka tata wakwe. Miri wa n'wana wa xinuna loyi a nga si tswariwaka, wu tumbuluxa swirhumiwa swo tala swa androgen ku tlula swa estrogen. Ku hambana ka ntalo wa swirhumiwa leswi emirini, swi vangela ku hambana ka ku vumbeka exikarhi ka wanuna na n'wansati. Eka malembe ya kondlo-andzidyi, swirhumiwa leswi swa miri switumbuluxiwa hi xitalo naswona swi hlohlotela makulele na swivumbeko swa swirho swa rimbewu ku hlanganiso na swin'wana swirho swo hlawulekisa wanuna eka n'wansati. Hambi swiritano, matumbuluxelo ya swirhumiwa leswi ma nga ha hambana eka vanhu va rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xivangelo
Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu leswaku a ta hatla a heta
Xivumbeko xa Rifuwi
Rifuwi ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi leswi nga khomanangiki. Swiphemu leswi swi vuriwa xitwananisi xa mfuwo na nsinya wa rifuwi
N'wansati
N'wansati i munhu wa rimbewu ra xisati. Rito n'wansati ri hlamusela munhu loyi a kuleke. N'wana wa xisati loyi anga si hundzaka eka malembe ya kondlo andzidyi u vuriwa nhwanyana. Ha kanyingi, n'wansati una ti khuromozomu timbirhi ta muxaka wa "X" na swona u kota ku xurha nyimba, na ku veleka ku sukela loko ata fika eka malembe ya kondlo andzidyi, ku fikela loko a ta dyuhala.
Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na,
Vunyingi-swilo
Vunyingi-swilo i xihlawulekisi xa ntumbuluko wa swilo naswona i mpimo wa ku ala ku susumetiwa loko matimba ya kongomisiwa eka xona. Vunyingi-swilo byi hlohlotela matimba yo kokelana exikarhi ka swilo swimbirhi.
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Hi 1997 Tito Mboweni u ve a langiwa ku va nhloko ya Ndzawulo ya ta Pholisi ya ANC lowu a wu langutana no fambisa no longoloxa kahle tiprosese na mafambiseloya swa pholisi swa ANC. Endzhaku ka ku joyina South African Reserve Bank, u ve a rhizayina eka swiyimo swa yena leswi a langiwe ku va eka swona eka ANC.
N'wansati
Van'wana vavasati va na rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa naswona va tihlawulela ku hanya e handle ka kulangutela ka mindzhavuko.
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
U joyine banginkulu ya South African Reserve Bank hi Julayi 1998 tani hi Mutsundzuxi wa mugavhenara ku nga Governor. Hi tai 8 ta Agasti 1999 u ve a teka xiyimo xa ku va mugavhenara endzhaku ka Dr. Chris Stals tani hi Mugavhenara lontshwa wa banginkulu ku nga Governor wa Reserve Bank. Hi nkarhi wa ku va mugavhenara, u ve a xiximiwa hi xiyimo xa ku va Profesa wa Economics eyunivhesiti ya Afrika Dzonga ku nga University of South Africa eka malembe ya 2000 ku fikela 2003. University of Natal yi n'wi xixime hi digri ya vudokodela ku nga Doctor of Economics, honoris causa. Digri leyi, u nyikiwe yona hi lembe ra 2001. Mugavhenara u hlawuriwe ku va Muchanselara wa University of the North-West kutani a vekiwa eka xiyimo lexi xa Vuchanselara ximfumo hi ti 23 Februwari 2002. Kasi University of Stellenbosch yi lange Mugavhenara tani hi Professor Extraordinary eka Economics nkarhi wa ku sukela hi ti 1 Apreli 2002 ku fikela 31 Machi 2005. Asia School of Business yi lange Mboweni eka Bodo ya Vagavhenara ku nga Board of Governors hi 2015. U landzeriwe eka xiyimo lexi xa vugavhenara hi manana Gill Marcus loyi a nga va Mugavhenara hi ta 9 ta Novhemba 2009.
Mboweni hi wun'wana wa vasunguri va vuvekisi bya timali bya vabuti va ka Mboweni leyi ku nga Mboweni Brothers Investment Holdings na mutsundzuxi wa international advisor of Goldman Sachs International. U langiwe ku va non executive Director wa Afrika Dzonga eka New Development Bank (BRICS Development Bank).
Siku
Siku rithlela ri hlamuseriwa hi mpimo wa ti awara ta makumembirhi-mune, ku suka exikarhi ka vusiku kuya eka byin'wana, laha vhiki, nhweti, kumbe lembe swi avanyisiwaka ha kona, hi ku landzelela mandzulukele ya misava. Hambiswiritano, siku rihlamuseriwa hi ku hambana kuya hi mavulavulele ya vanhu, hi xikombiso vanhu vanga ha vula siku ro karhi ku hlamusela leswi endlekeke kusukela mixo ku ya eka ndzhengha, ku mbe ku hambanisa exikarhi ka vusiku na nhlikanhi. this is since daytime usually always means 'the time of the day between sunrise and sunset. Riviti Siku, ringa thlela ri hlamusela siku ra vhiki eka khalendara ku hlamula xivutiso lexinge, "isiku muni?". Mahanyele ya vanhu na swiharhi mafambisana na siku ra misava kunga ndzhendzeleko wa vusiku na nhlikanhi.
Swihluvi swa ririmi
Mathlela ya Maendli
Xik. Teleni wa hlaya swinene (nkarhi wa sweswi) Xik. Teleni a a hlaya swinene (nkarhi lowu nga hundza) Xik. Teleni u ta hlaya swinene ( nkarhi lowu taka)
Mintirho ya maencisi
•	Mpfumawulo
Maencisi ya mapeletwana-nyingi
Xik. Sokisi ra wena mbvee!
Wasi
Muvala wa wasi i muvala wa nkoka eka swa ta vutshila na vusaseki kusukela khale ka khaleni. Maribye ya lapis lazuli lawa a mari ya muvala wa wasi, ama tirhisiwa tani hi vuhlalu byo saseka e Egipta wa khale, naswona endzhaku ka swona hi nguva wa kuvonakala e Yuropa, ama tirhisiwa ku endla muvala wa wasi-lwandle lowu a wu koxa ntsengo ya lehenhla swinene. Va pfapfarhuti va ma chayina a ava tirhisa maribye ya muvala lowu leswaku va endla pende ro sasekisa swibye hi muvala lowu. Eka nguva ya le xikarhi ya matumu ya tiko-nkulu ra Yuropa, vapfapfarhuti a va rhandza ku sasekisa mafasitere ya tikereke ta vukhongeri. Wasi wo zhwihala wu tirhisiwek ngopfu eka swa'ambalo swa vusocha, kasi hi malenmbe xidzana ya vu 20, wu tirhisiwe ngopfu eka swambalo swa vamambindzu kufana na ti sudu. Leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na vun'we, wu langhiwe tani hi muvala wa mujeko ya matiko lama hlanganeke na wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xitlhelelo
Ri nga ha komba ku tiputa.
Rhavi leri ri nga tirha tanihi xivulavulelo.
Mintirho ya maencisi
•	Ku nuhela
•	Mukhuva/maendlelo
Rhavi ra xivangelo
Rhavi leri ri nga ha komba ku pfuna
Rhavi ra xitlhelelo
Nakambe ri nga komba swiendlo swo pfumala xikongomelo/maendlelo
Mathlela ya Maendli
•	Nandzulo
Rifuwi
Rifuwi i muxaka wa ribumabumeri lowu bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku hi komba vun'wini, ntirho wa xanchumu, leswi nchumu wu endliweke hi swona, muhlovo na ku landzelelana ka swilo
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
U ve wun'wana wa varhangeri matiko ya misava eka World Economic Forums va mikarhi ya mundzuku hi 1995.
Swihluvi swa ririmi
Riendli
Riendli i xiphemu xa xivulwa lexi hi kombaka leswi endliwaka. Hi xona xi paluxaka mhaka leyi nga eku humeleleni. Eka ririmi ra Xitsonga riendli ri tsariwa ri nga khomanangi. Hi xi kombiso:
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Loko a ri eLesotho, u ve a joyina nhlanano wa African National Congress (ANC), leyi sweswi ku nga nhlangano lowu fumak eAfrika Dzonga, na swona a va na mafulufulu swinene eka nhlangano ehansi ka swiyimo swo hlayanyana. U ve a humelela tidyondzo ta Bachelor of Arts (Hons) eka economics na political science kumbe sayense ya swa tipolitiki eNational University of Lesotho hi 1985. Hi 1988 u humelele tidyondzo ta Master of Arts in Development Economics eUniversity of East Anglia eNghilandi..
Swihluvi swa ririmi
Mintirho ya maencisi
Xik. Nyama leyi yo nkhulee!
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa ti na nsohensohe ku tlula swifundzhankulu swin'wana swa South Africa, hikuva hi ku hambana na swifundzhankulu (tiprovhinsi) tin'wana laha nhlangano wa African National Congress (ANC) wu nga angarhelangiku tipolitiki eka ndhawu.
Swihluvi swa ririmi
Ntirho wa riengeteri
Ku komba ndhawu (Riengeteri ra ndhawu)
Xik. Loyi u humaa eka Mhinga Xik. Tamatisi ri wele ehansi
Rhavi ra xitlhelelo
Xik. Ndzi ta tifambela ndzexe
Xivumbeko xa riengeteri
Xik. U tshame ehansi Xik. U lo endla hi vomu
Ribumabumeri
a. Rihlawuri b. Rifuwi c. Riengetelo
Mintirho ya maencisi
• kakatsuku!
Daniel Cornel Marivate
Malembe yosungula na tidyondzo: 1904–1931
Marivate i n’wana wo sungula wa Cornel Maxangete Maringa na Makhanani Annah Ximambana naswona u velekiwe eximutanini xa Valdezia hi lembe ra 1897. Marivate ukulele athlela anghena xikolo eValdezia primary school (lexi akiweke hi lembe ra 1888) ekusuhi na Louis Trichardt eNorthern Transvaal (laha namunthla kunga xifundzha xa Limpopo) hi lembe ra 1904. Ximutanini xa Valdezia xisimekiwe hi lembe ra 1875 hi Varhumiwa va Vukhongeri bya vu Phresbethari, naswona vutomi bya ximutana lexi abyi kongomisiwa no hlohloteriwa hi ripfumelo ra vukreste. Marivate uhetile tidyondzo takwe ta xikolo xale hansi hi lembe ra 1908. Kusukela kona, u thlele aya dyondza vuvatli, kuhlayisa swirhapa, Xinghezi na Tidyondzo ta tinhlayo, ari karhi a leteriwa hi Mufundhisi Paul Rosset, kona kwale xitichini xa kereke eValdezia exikarhi ka malembe ya 1909 kuya eka 1912.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xivangelo
Ri nga komba ku va swilo swo karhi swi suka eka munhu swi ya eka un'wana
Rhavi ra xihlamulo
Rhavi ra xihlamulano ri komba leswaku mhaka yi humelela hi ku ringana eka matlhelo mambirhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-an-"
Mintirho ya maencisi
Maencisi ya mapeletwana-mbirhi
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa
Eka nhlawulo wa 2004, a ku na ntlawa lowu wu nga wina vunyingi bya tivhoti eka eka xifundzhankulu (province), kasi ANC yi kumile 45% wa tivhoti. Hikuva, ANC a yi ri eka ntirhisano eka ku fuma na vandla ra New National Party (NNP), leri a ri ri na 11% wa tivhoti, leswi swi nga pfumelela leswaku ku vumbiwa mfuma kun'we wa ANC-NNP ku vumba mfumo wa xifundzhankulu. Hi lembe ra 2005 a ku ri na ku pfumeleriwa ka leswo swirho swa vandla ro karhi swi nga sukela mavandla ya swona swi tlulela eka mavandla man'wana hi fambiselo ra floor crossing leswi swi endle leswo swirho hinkwaswo swa NNP swa Palamende ya Xifundzhankulu swi tlulela eka vandla ANC, leswi swi nga nyiketa ANC ku va na vunyingi bya swirho eka xifundzhankulu. Va ANC va langile Ebrahim Rasool tani hi Holobyenkulu ku nga Premier; hi 2008 xivandla xa yena xi tekiwile hi Lynne Brown. Murhangeri wa xifundzhankulu wa ANC a a ri Mcebisi Skwatsha.
Wasi
Nhlahluvo wa mavonele ya vanhu e Amerikha na Yuropa makoba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vun'we, kutshembeka, xitshembo, mphuka, laha kunga heriki, xirhami naswona hi minkarhi yin'wana gome. E Amerikha na Yuropa, nhlanhluvo wa mavonele ya vanhu wu paluxe lesaku muhlovo lowu wu rhandziwa ngpfu hi vanhu va xinanun na vaxisati hi kwalomu ka xa mbirhi xa ntsengo. Nhlahluvo wolowo wu thlele wu komba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vununa, naswona wu thlela wu yelanisiwa na vuthlarhi, vutivi, ku dzika ka mi ehleketo.
Swihluvi swa ririmi
Mintirho ya maencisi
Xik. U lo na nghena holo hinkwayo yo hiyaa! Xik. Tlilasi hinkwayo a yi lo mpoti, hi huwa Xik. Hilo twa ku dlomu, hi swi vona xikan'we ku foni yi wele ematini
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa
Eka nhlawulo wa ti 7 Meyi 2014 va vandla ra DA maintained va ve vaya emahlweni no ngetela nhlayo ya vavhoti va yona, ku fikela eka vunyingi bya 59.4%.
William Blum
muviki wa mahungu
Hi lembe ra1969, u ve a tsala matsalwa hyo paluxa mitirho yo biha ya CIA laha a nga paluxa mavito na tiadrese ta vatirhi va CIA vo ringana nhlayo ya 200. U ve a tirha tani hi muviki wa mahungu loyi a nga tirheki hi xitalo ku nga freelance journalist eUnited States, e-Europe na le South America. Exikarhi ka malembe ya 1972–1973, Blum a a tirha tani hi muviki wa mahungu etikweni ra Chile laha a nga vika hi mfumo wa Allende wa matshalatshala ya ku sungula soxalizimu ku nga "socialist experiment". Exikarhi ka malembe ya1970s, a a tirha eLondon na loyi khale ka yena a a ri muofisara wa CIA Philip Agee na vanakulorhi va yena "eka projeke ya vona yo paluxa vatirhi va CIA na vubihi byo homboloko lebyi va byi endla". A a tiwundla hi matsalwa ya yena no famba a vulavula lomu tikhempasi ta tikholichi.
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Hi ti 9 ta Okthoba 2018, Mboweni u languwe hi Mupresidente Cyril Ramaphosa tani hi Holobye lontshwa wa ta timali wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, ku sukela hi wona nkarhi wolowo hi xihatla ku landza ku tshika entirhweni ka holobye Nhlanhla Nene.
William Blum
Xitatimende hi Osama bin Laden
Hi ti  ta Meyi 22, 2006 eka tsalwa ra nhlokomhaka leyi nge, "Come Out of the White House With Your Hands Up", Blum u tsale leswo, "Ku sukela loko bin Laden a bumabumele leswo vanhu va Amerika va fanele ku hlaya buku ya mina hi ti 19 ta Januwari (Sunguti), a ndzi si tshama ndzi rhambia na kan'we lomu tikholichi ku ta nyiketa mimbulavulo. . . . Hambiloko hakanyingi, nkarhi lowu wa Januwari-Meyi wu va ka nkarhi lowu ndzi tshamaka ndzi ri bhizi ngopfu hi wona ku nyiketa mimbulavulo eka tikhempasi ta tikholichi."
Ku lova
Blum u love hi ti 9 ta Disemba (N'wendzamhala), 2018 a a ri eArlington, Virginia u love hi ku tsandzeka ka tinso kidney failure ku tirha kahle, a a ri na malembe ya 85 na swona a a vavisekile endzhaku ka ku wa eka apartment eka tin'hweti timbirhi ta ku hundza.
Xitatimende hi Osama bin Laden
Ekusunguleni ka 2006, Blum ku ve ku tsariwa hi yena ngopfu eka vamahungu loko Osama bin Laden a humesile xitatimende lexi a nga xi hangalasela hinkwavo eka public statement laha a nga tshaha eka matsalwa ya Blum no byeletela vanhu leswo vanhu va Amerika hinkwavo va fanele ku hlaya buku ya Blum ya nhlokomhaka leyi nge: Rogue State: A Guide to the World's Only Superpower. Hikokwalaho ka xitatimende lexi xa Osam bin Laden, nxavo wa buku leyi wu ve wu tlakuka swinene. "Ndzi ve hlamala ngopfu no tshuka ku twa leswi Osama bin Laden a nga swi vula," Blum a nyiketa miehleketo. "A ndzi tsakile. Ndzi swi tivile leswaku leswi swi ta pfuneta nxaviso wa buku, na swona a ndzi nga karhatekangi hi leswo xana i mani loyi a a vule marito lawa." Loko a ri na miehleketo  yo fana na ya mina yo venga mafambiselo yo biha ya pholisi ya US eka matiko man'wana, a ndzi nga ta holova na yena hi ku va a byerile vanhu ku hlaya buku ya mina. Ndzi ehleketa leswo i mhaka leyinene leswo u na miehleketo yo fana na ya mina eka mhaka leyi ya vubihi bya pholisi ya Amerika eka matiko man'wana " Eka ku amukeriwa ka buku ya mina hi Bin, leswi swi fana na ku amukeriwa ka buku ya mina hi munhu wo tiveka wo fana na Oprah book." ku angula Blum eka mhaka leyi. Eka inthavhyu leyi a nga va na yona eka MSNBC Countdown, u vule leswo: "Hi ntiyiso wa mhaka, leswi vangelaka rivengo ra matheroristi eka Amerika, i pholisi ya tihanyi eka matiko man'wana. I swilo swa tihanyi leswi hi swi endleka eka matiko man'wana leswi endlaka leswo matiko ya misava ya venga mafambiselo ya hina eka vona. Leswi swi vuriwaka hi va ntsindza wa White House na leswi va hi byelaka swona leswo vanhu va venga nchunxeko na xidimokrasi xa hina, leswi va swi vulaka va ntsindza, i propaganda ya mavunwa ntsena."
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Nge-5 ka-Agasti ka-2021, uMboweni warhoxa njengoMphathiswa wezeziMali.
Swihluvi swa ririmi
Xivumbeko xa riengeteri
Riengeteri ri tala ku va rito rin'we kambe minkarhi yin'wana ra swi kota ku va na swiphemu swo tlula xin'we.
Vukati
Vanhu votala va nghenela vukati hikwalaho ka swivangelo swo tala,leswi hlanganisaka nawu, xiyimo, switwi, minthlaveko, rifuwo kumbe swivangelo swa vukhongeri. Malanghele ya munghana wa vukati ma nga ha hlohloteriwa hi rimbewu, swi yilana swo teka makwavo, milawu leyi fambisaka matekanele ya vukati, ku rhandza ka vatswari kumbe ku navela ka munhu hi yexe. E tindzhawini tin'wana ta misava, vukati byo lulamiseleriwa, vukati byo teka vana lava tsongo, vukati bya tshengwe naswona minkarhi yin'wana vukati byo sindzisiwa, byi nga va byi kuceteriwa hi kuya hi ndzhavuko. Hambiswiritano, tinxaka teleto ta vukati a tile nawini naswona e tinzhawini to tala e misaveni tani hi laha ti voniwaka tani hi nxaniso wa vavasati kumbe vana kumbe hi kwalaho ka nawu wa misava. Kuve na mapfhumba yo hambana hambana yo hlohlotela ku ringana ka timfanelo eka va vasati endzeni ka vukati ku hlanganisa na ku pfumelela hi nawu ka vukati e xikarhi ka vanhu va vukhongeri byo hambana, va nhlonge yo hambana, na va rimbewu le ri fanaka.
Swihluvi swa ririmi
Mintirho ya maencisi
Maencisi ya mapeletwana-n'we
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa
Eka nhlawulo wa 22 April 2009 va vandla ra ANC va ve va humesiwa eka vufumi va humesiwa hi vandla ra DA, leyi yi nga wina 51.46% wa tivhoti. Nhlawulo lowu, wu ve nhlawulo wo sungula endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu laha vandla ra DA ri nga kuma kona vunyingi bya tivhoti eka xifundzhankulu. Murhangeri wa vandla ra DA Helen Zille u ve a teka xivandla xa Brown tani hi  Premiyara hi ti   6 Meyi 2009.
William Blum
William Henry Blum ( / b l <span title="/ʌ/: 'u' in 'cut'">ʌ m  / ; u velekiwe hi ti 6 ta Machi, 1933 – a lova hi ti 9 ta Disemba, 2018) a a ri mutsari wa tibuku wa Amerika, n'wamatimu, na musori wa endlelo ra mfumo wa United States foreign policy. A a tshama e-Washington, DC.
Swihluvi swa ririmi
Mathlela ya Maendli
Xik. Teleni a nga hlayi swinene Xik. Teleni a a nga hlayi swinene Xik. Teleni a nge hlayi swinene
Tito Mboweni
Ta Politiki na vuholobye
Hi 2015, Mboweni‚ u vekiwe ku va muprofesara hi xiyimo xa vuxiximiwa ku nga honorary professor eka School of Economic and Business Sciences e- University of the Witwatersrand.
Tito Mboweni u ve Holobye wa ta Mintirho ku sukela hi Meyi (Dzivamisoko) 1994 ku fikela hi Julayi 1998 eka khabinete ya Mupresidente wa South African ku nga tatana Nelson Mandela. Loko a nga si vekiwa tani hi Holobye wa ta Mintirho, a a ri, Xandla xa Nhloko ya Department of Economic Policy ku nga ndzawulo ya pholisi ya ikhonomi eka nhlangano wa ANC. U ve a tlhela a yimela ANC eka swiyenge swo hambana hambana endzeni ka tiko na le ka matiko ya misava He also represented the ANC. Tito Mboweni a a ri xirho xa Huvonkulu ya tiko ku nga ANC's National Executive and National Working Committees na swona a a ri mutshami-xitulu wa National Executive Committee's Economic Transformation Committee, leyi a yi kunguhata ku endliwa no hluvukisiwa ka tipholisi ta ikhonomi ta ANC. Loko a ha ri Holobye wa ta Mintirho, u ve a rhangela ntirho wa ku endliwa na nawu lowuntshwa wa ta mintirho endzhaku ka mfumo wa Xihlawuhlawu.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xivangelo
Xik. Mufana u gangisa nhwana Xik. Ndzi ta ku dzahisa fole
Rihlaza
Eka nhlahluvo wa mavonele ya vanhu vale Amerikha, Yuropa na matiko ya vusurumani, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na ntumbuluko, vutomi, rihanyo, vuntshwa, ximun'wana, ntshembo na ku tshokoka. E Yuropa na Amerikha, muvala lowu wu thlela wu yelanisiwa na vuxungu kumbe vuvabyi, hilaha ku hambaneke, e tikweni ra Chayina na matiko ya Axiya, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na mbeleko na ntsako. Hikwalaho ka leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ntumbuluko, muvala lowu wu tirhisiwa ngopfu hi minhlangano yo lwela no korhokela ku sirhelela ntumbuluko. Mavandla ya swa tipolitiki lama hlohloteriwaka hi nsirhelelo wa mbangu, matala ku thyiwa ma vandla ya rihlaza. Leswi swi vangele leswaku van'wamabindzu va navetisa tinhundzu ta vona leti nga xungetiki mbangu ti ri tinhundzu ta rihlaza. Muvala wa rihlaza hakanyingi wu twisisiwa tani hi muvala wo nyika mpfumelelo, lambhu ra rihlaza eka rhoboti yale magondzweni ri nyika mfpumelelo wo hundza, kasi karata ra rihlaza e tikweni ra Amerikha ri hlamusela mpfumelelo wa vuakatiko.
Swihluvi swa ririmi
Ntirho wa riengeteri
Ku komba mukhuva/maendlelo (Riengeteri ra mukhuva)
William Blum
Vutomi bya yena emasungulweni
Blum u velekiwe eBrooklyn, eNew York City, a velekiwa hi Ruth (née Katz) na-Isidore Blum, lava a va ri vanhu va Majuda yo huma etikweni ra Poland (Polish Jewish immigrants). Tatana wa yena a a ri mutirhi wo tirha hi michini. U hete tidyondzo ta yena e-Erasmus Hall High School na swona a kuma digri ya accountancy hi lembe ra 1955 ku suka eka City College School of Business and Civic Administration, leyi ka ndzhaku yi nga tiviwa tani hi Baruch College of the City University of New York. U sungule ku tirha tani hi computer programmer a tirhela IBM, ka ndzhaku u ve a takiwa hi ndzawulo ya mfumo State Department ku tirhela vona. A a ri munhu wo tiyimisela swinene na swona a a lava ku va muofisara wo tirhela ndzawulo ya mfumo eka timhaka ta le handle ka tiko ku nga foreign service officer tani hi laha a nga hlamusela hi kona leswo a ta va muchiviriki wo lwa na vukomunisi hi leswi tivekaka tani hi to, "take part in the great anti-Communist crusade". Kambe Blum u ve a khunguvanyisiwa hi nyimpi ya Amerika yo lwa na tiko ra Vietnam yo tiveka tani hi Vietnam War na swona u ve a tshika ku tirhela mfumo hi lembe ra 1967.
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xitlhelelo
Xik. O tivulavulela, leswi a a vulavula swona a swi nga twali Xik. Mizaya o tifambela, a a nga switivi na leswaku u ya kwihi
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa
Vandla ra ku phikiza eVupeladyambu Kapa endzhaku ka nhlawulo wa 1994 ku ve vandla ra Democratic Alliance (DA), leri nga kuma tivhoti ta ku ringana 27% eka nhlawulo wa xifundzhankulu. Dorobankulu ra City of Cape Town, ku nga masipala loyi a nga na vanhu vanyingi eka xifundzhankulu, ri ve ri fumiwa hi mavandla-nhlanganelo, lowu a wu rhangeriwa emahlweni hi DA ku sukela endzhaku ka nhlawulo wa vamasipala wa 2006 municipal elections. Va vandla ra DA va tlakuse xiavo xa tivhoti leti va nga va na tona eka nhlawulo wa vamasipala wa lembe ra 2011 municipal elections ku fikela eka 61.09%, leswi swi nyike va vandla ra DA vunyingi bya tivhoti ku fikela laha va nga va vandla leri fumaku hi roxe ku va ri kota ku fuma dorobankulu ra City of Cape Town handle ko fuma kun'we na vanakulobye va yona
Swihluvi swa ririmi
Rhavi ra xivangelo
Xik. Vatsotsi va chavisa vanhu Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu hinkwayo a ta khawula