cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Latvia
A tiko ra Yuropa. Tsalwa leri ri hlamusela hi tiko ra le Yuropa
Mbhambha
Mbhambha i byalwa bya xintu lebyi swekiwaka hi ku hlanganisiwa mati, chukele ro tshwuka, xinkwa na xihenge. Byalwa lebyi a byi bhava swinene na swona lava a va byi nwa ngopfu a va vonaka hi ku tshukuluka milomu. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tshuka wu ku juu! Byalwa lebyi a byi nwa hi vakhalabye na vakhegula.
Maswekelo
Mbhambha yi swekiwa hi ku tseleka mati endzeni ka poto, kutani ku cheriwa xihenge na chukele ro tshwuka. Musweki u fanele ku swi tshika swi vila swinene leswaku swi nga pandzisi vanhu tinhloko. Loko swi virile musweki u fanele a pfula a swi veka leswaku swi hola.Loko swi horile musweki u ta teka malofo yambirhi ya swinkwa swa buraweni u pfuvapfuva a chela endzeni ka poto, kutani a nusa comela hi xinkambana a chela, kutani u funengeta. Loko swi virile u ta vona hiloko swi huma khuvi swi sungula ku phukula. Musweki ata teka sefo ya byalwa, kutani a hluta a chela ekhuwanini. Mbhambha yi cheriwa exikalweni hi ndzheko yi nwiwa.
Tata wa hina
Tata wa hina (latina: Pater noster).
Xithlangwa
Xithlangwa xi mila enhoveni, xi tlhela xi tala ku kumeka emikoveni ni le tindhawini leti tlhumeke. Murhi lowu wu na mitwa wu tlhela wu tirhisiwa tanihi tihunyi.
Matirhisele
Matluka ya murhi wa xitlhangwa wu tshungula vuvabyi byo fana ni loko munhu a chiwile endzhaku ka yena kumbe nkuzi. Loko nwana a chuluka a nga yimi, ku kandziwa matluka ma lovekiwa kutani ku nwiwa mati ya kona. Loko munhu a ri na nkuzi u kandza matluka kutani a n`wisiwa, ku sivela ku vava loku.
timhandzi ta nsinya lowu ti tiyile swinene. Timhandzi ta kona ti endla swichayachayana. Nsyinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Mahanti ya nsinya lowu ma tshungula vuvabyi bya nchuluko. Timitsu na mitwa ya nsinya lowu swi tshungula mukhuhlwana nakambe nsinya lowu wu pfuna ku tshungula munhu loko a lumiwile hi nyoka.
Vukreste
Vukreste i vukhongeri lebyi tshegiweke eka vutomi na tidyondzo ta Yesu Kreste kuya hi Testamente leyintshwa.
Vukreste i vukhongeri lebyi kulu kutlula mixaka hinkwayo ya vukhongeri emisaveni,  naswona byi na malandza yo tlula 2.4 wa tibiliyoni,    la ma tiviwaka tani hi Vakreste. Vakreste va pfumela leswaku Yesu i n'wana wa Xikwembu naswona i muponisi wa misava, loyi ku vuya ka yena ku vhumbiweke e ka Testamente ya khale.
Vukhongeri bya Vukreste byi nga hlamuseriwa hi kukomisa eka ku pfumela leswi landzelaka. Leswaku Yesu u xanisekile, a lova, a vekiwa e sirheni, a chikela e tiheleni, naswona a pfuka eku feni, leswaku a nyika lava va pfumelaka eka yena, nkutsulo wa swidyoho swa vona. Vathlela va pfumela leswaku Yesu u thlandlukele e matilweni, laha a fumaka na Xikwembu-Tatana, swin'we na Moya lowo kwetsima, naswona leswaku u ta vuya a ta avanyisa lava hanyaka na vafi athlela a nyika valandzeri vakwe vutomi lebyi nga heriki. Ku tswariwa ka yena, ku chumayela ka yena, ku vambiwa ka yena, na ku pfuxiwa swi vuriwa eVhangeli kumbe "Mahungu lamanene". Rito evhangeli rithlela ri hlamusela matsalwa ya vutomi bya Yena na tidyondzo ta yena, leti tivekaka ngopfu hi leti tsariweke hi —Matewu, Mareka, Luka, na Yohani.
Vukreste byi sungule hi lembe-xidzana ro sungula. Byisimekiwe ku suka e Yudeya, naswona byi hangalake ku xika e Yuropa, Siriya, Bhabhilona, Ashiya, Gibhita, Topiya na Indiya, naswona hi lembe-xidzana ra vumune byi vile vukhongeri bya ximfumo bya le Rhoma. Byi yile emahlweni byi hangalaka na misava ku fika e Amerika, Ostraliya na Afrika wale dzongeni.
Nyota
Nyota Nyota i byalwa lebyi endliwaka hi ku sweka mukapu hi comela ra n’wahuva. Loko wu horile u ka muqombhoti u cheletela u ri karhi u hakasela. Loko swi hlanganile u ta swi veka kutani hi siku leri landzelaka swi ta va swi virile swi huma khuvi. Loko swi humile khuvi, u ta pangela ekhuwanini u nwa. Loko byi ku bile u ta tsandzeka no yima..
Tonga
Tonga i tiko ra Oceania.
Khisimusi
Khisimusi i nkhuvo wo tlangela ku tswariwa ka Yesu Kreste, ka lembe na lembe, naswona nkhuvo lowu wu khomiwa hi siku ra vu 25 eka N'wendzamhala  naswona wu tlangeriwa hi kwalomu ka tibiliyoni ta vanhu emisaveni hinkwayo. Evu pela-dyambu, nkhuvo lowu wu tlangeriwa masiku ya 12 kunga si fika siku ravu 25, naswona. Siku ra khisimusi i siku rohumula e matikweni yo tala,  naswona ritlangeriwa na hi vanhu votala lava vangariki vakreste,  hambi leswi swiyenge swin'wana swa vukreste swi nga fambisaniki na nkhuvo lowu. E matikweni man'wana siku leri thlandlamiwaka hi ra Khisimusi, ri tlangeriwa hi ku nyikana tinyikona ku tsakela swakudya swa ndyangu.
Hambileswi siku na n'weti ya tswariwa ka Yesu yinga tiviwiki, hi lembe-xidzana ra vumune, Kereke ya vukreste ya vupela-dyambu yi simekile siku ra ti 25 ta N'wendzamhala tani hi siku ro tswariwa, siku leri rivuye ri amukeriwa nale vuxa-dyambu. Namunthla, vakreste votala va tlangela siku leri. Hambiswiritano, tikereke tin'wana tale vuxa-dyambu byi tlangela siku leri hikuya hi Alimanaka ya khale, naswona kunga siku ravu 7 eka Sunguti. Kuhambana loku ku vangiwa hi kutirisa ti Alimanaka to hambana. Siku leri swinga endleka leswaku ri yelana na kuhela ka tin'weti ra nkaye kusuka eka siku leri vakreste vakhale va tshembeke leswaku angava a xurhiwile harona. <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-27" rel="dc:references">
Nhlangula
Nhlangula i nwheti yavu khume e lembeni.
Mukhubi
Mukhubi i byalwa lebyi byi swekiwaka hi ku hlanganisa vudyangwana, chukele ro tshwuka na mati. Mukhubi iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandziwa hi vafana na majahantiyela. Byalwa lebya mukhubi hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.
Maswekelo
Loko u lava ku sweka mukhubi u fanele ku rhanga u tlhokola mavele leswaku ku ta huma vudyangwana lebyi u nga ta sweka mukhubi wa wena hi byona. Musweki u teka vudyangwana a chela endzeni ka khuwana, ivi a chela mati a swi veka swi vila. Loko a vona swi huma khuvi swi ta vula leswaku swi virile.
Loko swi virile, ateka poto a tseleka exitikweni, ivi a ya ka mati ntsena le ndzeni ka khuwana leri a nga hlanganisa vudyangwana na mati. Mati lawa u ya chela endzeni ka poto ya vila. Loko ya virile musweki a nusa chukele ro tshwuka hi xinkambani a chela epotweni swi vila. Musweki u fanele ku hakasela leswaku swi ta kota ku hlangana. Loko swi hlanganile swi ta sungula ku phyaphyarha.Musweki u ta swi tshika swi phyaphyarha ku kondza swi vupfa, kutani a phula a swi veka swi hola. Loko ri xa mundzuku a chela swicomelana switsongo hi xandla, ivi a hakasa.
Loko swi hlanganile musweki u ta teka sefo u veka ehenhla ka poto. Loko ari karhi a chela mati ya ta wela endzeni ka poto, ivi ku sala vudyangwana endzeni ka sefo. Ku ta va kona loko mukhubi wu vupfile. Mukhubi na wona wu pangeriwa endzeni ka makhuwana, ivi wu keleriwa hi ndzheko wu cheriwa endzeni ka majomela leswaku vanhu va tinwela.
N'wendzamhala
N'wendzamhala i nwheti yavu khume-mbirhi, naswon i yo hetelela e lembeni.
Pfilu
Pfillu (Vangueria infausta Kumbe Africanmedlar), i muhlovo wa nsinya lowu tswalaka muhandzu wo fana na mu-Apula, naswona wu kumeka e Dzongeni wa tiko-nkulu ra Afrika. Muhandzu wa nsinya owu wu dyeka. Swayila ku tirhisa tihunyi ta Pfilu ku endla ndzilo, eka tinxaka ta le Afrika Dzonga.
Nhlamuselo
Nsinya lowu wukomile loko wu ringanisiwa na misinya yin'wana, hambi leswi wukulaka ku fika eka 8 wa timitara hi kuleha naswona wu na marhavi yo devyela e hansi.
Mu handzu wa nsinya lowu wuvitiwa Pfilwa, naswona i wa ri hlaza loko wa hari mbisi. Pfilu i ra xirhendzevutana naswona ira vuhlaza bya nsuku loko rivupfile hinkarhi wa ximumu.
Range
Nsinya lowu wu kumeka hixitalo emakwhatini ya nyaka, makhwati ya tihunyi na ndzawu  ya swinkovana, e Dzongeni na Vuxa-Dyambu bya tiko-nkulu ra Afrika, e Uganda, Kenya, Tanzania. Malawi, Mozambhiki, Zimbambwe, Namibia, Botswana na Afrika Dzonga.
Mitirhiselo
Nsinya lowu i xihlovo xa swakudya ematikweni-xikaya ya Afrika Dzonga. Mapfilwa madyeka manga swekiwanga, kumbe manga omisiwa naswona maswekiwa, kasi timongo tawona ta katingeka naswona ta dyeka. Matluka ya kona ma rhandziwa ngopfu hi timbuti na swiharhi swin'wana. Matluka na timintsu ta wona ti tirhisiwa ngopfu hi tin'ganga.
Bibele
Bibele (Kusuka eka xiGriki τὰ βιβλία, tà biblía, "Ti buku" ) i nxaxamelo wa matsalwa yo kwetsima ya xiyuda na vukreste. I nxaxamelo ya matsalwa la ma tsariweke hi minkarhi yo hambana hambana, hi vatsari vo hambana hambana, e ti ndzhawini to hambana hambana. Mayuda na Vakreste vateka tibuku leti nge Bibeleni tani hi rhekhodo ya nkoka leyi sukaka eka xikwembu leyi hlamuselaka vuxaka exikarhi ka vanhu na Xikwembu.
Mhawuri
Mhawuri i nwheti yavu nhungu e lembeni.
Bibele
Ti Bibele leti kandziyisiweke ta hambana nyana hi kuya hi vuhundzuluxeri. Testamende ya khale ya Xikreste yi yelana na Bibele ya Xiheveru, kasi Testamende leyintshwa yi yelana na Septuagint ya xigriki; Bibele ya xiheveru eka vukhongeri bya xiyuda yi vitiwa Tanakh.
Kuna mavonele na matitwele yo hambana hambana exikarhi ka mintlawa ya vukreste mayelana na Bibele. Varhoma Katolika, Va Anglikani na Va Vuotodoksi va tshikelela ku twanana na ntikelo wa Bibele ku ri mukhuva wo kwetsima, kasi Maphrotestanti ma tshikelela leswaku Bibele yiri yoxe ntsena hi yona yinga ya nkoka eka vukhoneri bya vukreste.
Ku ringanisiwa leswaku ku xavisiwe kwalomu ka 5 wa tibiliyoni ta ti Bibele, leswi endlaka yiva buku leyi xaviweke ngopfu ya nkarhi hinkwawo. ku xavisiwa kwalomu ka tikhopi ta 100 wa timiliyoni hi lembe, naswona yi na nhlohlotelo lowu kulu eka vutsari na matimu, ngopfu ngopfu e vupela-dyambu laha Bibele ya Gutenberg yi veke buku buku yo sungula ku gandlisiwa hi xitalo.
Zavazava
Zavazava i nsinya wo komile, naswona a wukuli wuya e henhla. Nsinya wa zavazava wu tswala mihandzu ya ribungu naswona a wu dyiwi hi vanhu hikuva wu na mitwa.
Nhlamuselo
Vanhu ngopfu varimi a va wu rhandzi nsinya wa zavazava hikuva wu endla nhova leyikulu emasin`wini. Nsinya wa zavazava wu vangela vahlakuri ntirho lowukulu hikokwalaho ka nhova.
Vukhongeri
Vukhongeri i nxaxamela wa mindzhavuko ya matikhomele, swi endlo, mavonele, matsalwa yo kwetsima, tindzhawu to kwetsima  na mafambisele ya vutomi ya vanhu. vukhongeri byo hambana hambana byi nga katsa ku mbe ku pfumala swiyenge leswi hlanganisaka "Vukwembu", "swilo leswi kwetsimaka", "Ripfumelo", "Xivumbiwa kumbe swivumbiwa swa matimba swa moya" kumbe muxaka wokarhi wa "ku nga heli naswona swi tisa matimba eka vutomi."
Swiendlo swa vukhongeri swinga katsa switoloveto, kuchumayela, switsundzuxo na vugandzeri (bya Xikwembu/Swikwembu), maganzelo, minkhuvo, kuthwasa, mintirho ya rifu, mintorho ya micato, kukhongela, vunanga, kuhlanganisa na mindzhavuko ya vanhu. Vukhongeri byi na matimu yo kwetsima na swiviko. leswi hlayisiweke eka matsalwa yo kwetsima, na swifungo, na tindzhawu, leswi swi ringetaka ku nyika xivangelo xa vutomi. Vukhongeri byi nga thlela byi va na switori swa xikombiso, leswi van'wana va malandza va tshembaka leswaku  swa ntiyiso, leswi nga na xikongomelo xo hlamusela masungulo ya vutomi, ntumbuluko na swin'wana. Ripfumelo, ehenla ka swivangelo, rivoniwa tani hi xivangelo xa tidyondzo ta Vukhongeri. Ku na kwalomu ka 10,000 wa tinxaka ta vukhongeri emisaveni hinkwayo. kwalomu ka 84% wa va aki va misava va pfumela eka yin'we ya nthlanu wa vukhongeri, kunga Vukreste, Vusurumani, Vuhindu, Vubhudha na vukhongeri bya ndzhavuko.
Kuya emahlweni ka nhluvuko na sayensi, ku vangele leswaku vukhongeri byi soriwa ngopfu e manguveni lawa, hambileswi vanhu van'wana vanga pfuleki eka vukhongeri. Tidyondzo ta vukhongeri ti hlanganisa, Vufundhisi, tidyondzo ta sayensi ni vukhongeri. Tidyondzo leti ti hlamusela matumbulukelo na matirhele ya vukhongeri.
Zavazava
Matirhisele
Murhi lowu wu na chefu eka vanhu. Mbewu ya wona loko vana vo tlanga hi wona yi nga va vangela ku kula ka ndzololo ematihlweni, ku hisa ka miri, ku oma ka nomo, mbilu yi bela ehenhla. Vana va fanele ku lemukisiwa leswaku a va fanelangi ku tlanga hi murhi lowu. Mbewu kumbe mihandzu ya zavazava loko wu tsakama kumbe wu omile, wa phutseriwa hi phepha wu lumekiwa ndzilo va dzaha musi wa kona, wu hanyisa vuvabyi bya matino na rifuva.
Portal:Europe
<div style="">
Byalwa-Vucema
Byalwa-Vucema byihambanile na byalwa lebyin`wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu. Nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana. Vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona.
Maswekelo
Byalwa-Vucema byi endliwa ekhwatini. Vaendli va byona va ya ekhwatini va ya lava ncindzu. Loko wu rhumbukile ku fana na murhi wa mubanana, va teka rithlongwa va tsema, ivi va tlhoma ribyanyi va vekela mukhelo ehansi ka ribyanyi laha va nga tsema kona leswaku ku ta halaka mati ya tsutsuma hi ribyanyi ya halakela endzeni ka mukhelo. Loko mukhelo wu nga talangi,vafanele varhendzeleka na nhova va lava yin’wana misinya kutani va tsema na yona va hlengeleta mati ya kona. Va fanele ku endlisa sweswo ku kondza mukhelo wu tala, kutani va tshama ehansi va tinwela.
Milala
Milala  kumbe Ncindzu (Raphia australis), i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa Vusurha (byala byo basa) naswona wu kumekaka e ribuweni ra Kosi e Mozambhiki na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu, hiswona leswi vangeleke ribuwa ra Kosi ri sirheleriwa.
Byala bya Vusurha
Hikuya hi Henri Junod, Vatsonga a va teka nkarhi wavona ku pfelerisa byala bya Vusurha eka minsinya ya milala, ngopfungopfu a Pessene e Komati Poort, laha a tshameke nkarhinyana kona. Junod uhlamusele ndlela leyi byala lebyi abyi hlengeletiwa hayona:
Sunguti
Sunguti i nwheti yo sungula e lembeni.
Milala
Byala bya Vusurha
"Khwati a ri tsemewa hi kuya hi tindhuna ta tiko, naswona ndhuna yin'wana na yin'wana yi hlengeleta Vusurha eka milala leyi nga e khwatini ra yona. Nsinya wa Mulala wuvatliwa hi le henhla, ivi andzhaku ka masiku yamune, wu ta vatliwa wu byekela ivi ku tsimbiwa xikhudya xankwakwa, leswaku xi hlengeleta Vusurha bya milala. Loko xikhudya xitele, n'wini wa xona u xiteka axihalatela eka Jomela ra yena ri kala ritala."
Vuxurha lebyi abyi hlayisiwa eka Jomela leri a ri vitiwa gandzelo. Swa yila ku khoma xikhudya, unwa hi xona. Munhu loyi a kumekaka ari kunweni eka xikhudya a a hlamuriwa hindlela leyi landzelaka:
Loko a kumeka hindlela leyi, a a bohiwa mavoko na milenge ivi a tshikiwa e handle vusiku hinkwabyo, rikala rixa leswaku a khatisiwa.
Tingula ta Xitsonga
Matluka ya milala yi vitiwa Tinhlamalala, naswona ma tirhisiwa ngopfu ku rhunga tingula to hambana hambana. Junod uhlamusele ndlela leyi tinhlamalala ti omisiwaka naswona tithlela ti lovekiwa eka mivala yo hambana hambana.
Ndzhati
Ndzhati i nwheti yavu nkaye e lembeni.
Nyenyenyani
Nyenyenyani i nwheti yavu mbirhi e lembeni.
Hlatshwayo
Muti waka Hlachwayo i muti lowu vulavulaka Xichangana, Xitsonga, Xiswati na Xizulu.
Thothotho
Thothotho i byalwa lebyi swekiwaka hi ku hlanganisa comela, mati na chukele ro tshwuka. Thothotho yi fananisiwa ni byalwa lebyi hi xilungu vange i Brendi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi tinghamula na magayisa. Byalwa lebyi a byi ri na muhlovo wonge i mati.
Maswekelo
Thothotho yi swekiwa hi ku loveka mati, comela na chukele ro tshwuka endzeni ka mbita, ivi u funengeta. Leswi swi hambanile na muqombhoti na mukhubi hikuva swi vekiwa nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi leswaku swi vila kasi leswin’wana a swo vekiwa siku rin’we ntsena. Endzhaku ka mavhiki mambirhi u ta teka xidiron’wana u tseleka endzilweni, kutani u chela leswi nga ndzeni ka mbita, u lava xindzhenghana u pfala, ivi u teka vulongo bya tihomu kumbe misava u lema xipfalo leswaku ku nga humi moya na wutsongo.
Hlatshwayo
Matimu ya Muti
hi va ka risenga/ Joni/Mahlekisi/Biyoko/ Mxayixa
Thothotho
Maswekelo
Musweki u ta boxa xidiron’wana etsheveni ximbhovana lexitsongo xo ringana rihlanga, kutani u teka rihlanga u hoxa endzeni ka ximbhovana. Rihlanga leri ri fanele ku humela na le handle hi ximbhovana, ehansi ka rihlanga u kangatela hi ximbitana. Loko swi vila ku ta dzuka nyuku le ndzeni ka xidiron’wana, kutani wu ta khuluka hi rihlanga wu thonela embiteni. Loko swi sungula ku nthona, vanhu va fanele ku suka va ya tshama ekule hikuva va ri ni ku tshemba ka leswaku thothotho a yi lavi pongo. Swi nga nthona dyambu hinkwaro hikuva swo nthona hi rithonsi rin’werin’we.
Hlatshwayo
Matimu ya Muti
wa mukhomazi,
wa xikhutu,
wa bingwana,
wa kaneti,
kaneti wa mhaka,
hi va ka rimani hi mimbhanyi hi tshika swikomu wi nga at helela,
swikomu hi ta lovola hi swona vavansati,
hi va ka mhandzi ya nkonono,
"Ntlhavani" hi yona nyimba ya ka hina.
xivongo lexi I xona lexi mina Wisani Moses Hlatywayo xiluke xa sirha Gezani, Jemson, Hlachwayo na Nghozi, Nyanisi Hletswayo ,loyi a velekiweke eka mtititi Lombard ndzi nga kula ndzi karhi ndzi dyondzisiwa xona, inkomu.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka
muti wa ka Hlachwayo/Hlatswayo/Hlatshwayo i muti wa tihosi lowu a wu rhangele hi Hosi Zwangendaba wa rixaka ra ka ka jele(jele clan) lava a va ri hansikumbe ku tirhisana na vuhosi bya ka Ndwandwe, Hosi Zwangendaba u hlanganile na Soshangane hi malembe ya va 1825, kutani va vumba nhlangano kambe a wu yanga ekule hikuva Soshangane a lava ku va Hosinkulu, kutani va hambanile laha a ku suke dzolonga exikarhi ka Soshangane na makwavo wa yena Mhlaba laha Soshangana a nga kongoma eMocambique kutani Zwangendaba na Mhlava va ya tlhama eVenda, Limpopo (Vembe) and Livubu (Rivubye) laha vakokwani va rhwariweke hi ti G.G kusuka eBwerhani ku ya aka eka Mtititi va n'wana va rhule eka Mdavula, Gandlanani, Mavambe, Phungwani na tin'wana tindhawu.
Mbangi ya nhova
Mbangi ya nhova a yi kuli ku fana na misinya yinwana, kambe yona yi komile swinene naswona yi na swimitwana swo tlhava na le mbewini ya yona. Loko yi kula yi va yi ri nsinya wo pfumala marhavi, ko va matluka ntsena na ndzhuti ku ri hava.
Nyenyankulu
Nyenyankulu i nwheti yavu nharhu e lembeni.
Nkuwa
Nkuwa kumbe Nkuwa wa le Kapa (Ficus sur) i nsinya lowu kumekaka ngopfu e tikweni-nkulu ra Afrika. Ninya lowu wu tshamaka wu tsakile lembe hinkwaro naswona wu kula hi xihatla ku fikelela kwalomu ka timitara ta 5 ku ya fika eka 12, naswona yin'wana ya yona yinga kula ku fikela eka 35 kya eka 40 wa timitara hi kuleha. Nsinya lowu kula ivi wu endla ndzhuti wo anama. Nsinya lowu wu tswala makuwa yohlaya eka rhavi rin'we, hiswona leswi endlaka leswaku nsinya lowu wu fambisana na mbeleko naswona wuthlela wu tirhisiwa tani hi gandzelo.
Kuhangalaka
Nkuwa wu kumeka ngopfu e matikweni yo hlanganisa Cape Verde, Senegambia evupela-dyambu bya Afrika kufika e Cameroon. Wakumeka nale vuxa-dyambu e Eritrea, N'walungu wa Somalia na le Yemen, kasi wuthlela wukumeka ematikweni hinkwayo ya le dzongeni bya Afrika ehandle ka  Lesotho na mananga ya Botswana, Namibia na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wukumeka e makhwatini na tindzhawu ta mabyasi.
Mbangi ya nhova
Matirhisele
Matluka ya mbangi ya nhova ma tirhisiwa ku sweka tiya yo nandziha swinene. Mati ya kona ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana, vuvabyi bya nhlonge, swilondzo leswi humaka emirini, vuvabyi bya xifuva na xivindzi, vuvabyi bya xilumi, ku sivela ku onhaka ka khwiri eka wansati na ku tatisa ngati loko yi halakile ngopfu endzhaku ko bebula nwana na ku karhala ka miri. Xihlahla xa mbangi xi tshoviwa xi omisiwa xi tlhela xi kandziwa. Kutani xihlahla lexi xi boheleriwa hi nyuziphepha xi dzahiwa tanihi fole ku tshungula vuvabyi bya switshetshela.
Timitsu ta mbangi ya nhova ti hlanganisiwa na swiluva loko swi swekiwile. Mati ya kona ma tshungula ku hlantswa swilondza kumbe maphokolo ya munhu loyi a vavisekeke.
Muqombhoti
Muqombhoti i byalwa bya ndhavuko wa Vatsonga lebyi a byi swekiwa hi ku hlanganisa mati, mugayo na comela.Byalwa lebyi loko byi vupfile i bya muhlovo wo basa wo rhomba. Byi nwiwa hi vakhegula na va khalabye, byalwa lebyi byi kombiwa vini va muti tanihi nsumo. Va hlengeletana ehubyeni vanwa. Muqombhoti a wu vabyisi.
Maswekelo
Muqombhoti wu swekiwa hi ku sungula u tlhokola mavele, u tshivela ndzilo, kutani u tseleka poto ra mati ri khihlanyana. Loko mati ya vila musweki u nusa mugayo hi xiphaho a chela endzeni ka xirhundzu xi tala,kutani a ya chela endzeni ka xihari/diromu kutani a nusa comela hi xiphaho a chela endzeni ka xihari/diromu. Musweki u ka mati yo vila a cheletela endzeni ka diromu leri anga chela mugayo na comela, kutani musweki a teka mhandze a hakasela. Musweki u cheletela mati lawa a ri karhi a hakasa ku kondza swi vevuka ku fana na bilila/dini.
Loko swi vevukile u swi tshika nkarhiwo ringana awara yin’we swi hola. Loko swi horile, musweki u nusa comela hi ntewana a chela endzeni ka diromu, ivi a hakasela ku kondza swi hlangana. Loko swi hlanganile, u funengeta a swi veka siku hinkwaro. Loko ri xa siku leri landzelaka, u ta funungula a languta loko swi kukumukile, kutani a ringeta loko swi dzunga. Loko swi dzunga swi ta vula leswaku swi ta va swi virile, kasi loko swi nga dzungi, swi ta va swi vula leswaku a swi vilangi, kutani swi ta fanela ku vekiwa nakambe ku fikela loko u swi ringeta swi twala swi dzunga.
Loko swi virile muswekiu ta tseleka poto exitikweni, kutani a teka ndzheko a ka mati endzeni ka diromu reriya hi nga chela mugayo, comela na mati eka rona. Musweki u fanele ku vona leswaku u ka mati ntsena, a nga tshuki a ka na swindlingi. Mati lawa u ya chela endzeni ka poto leri nga xitikweni. Loko mati ya vila u teka swidlingi leswi saleke endzeni ka diromu a cheletela endzeni ka poto a ri karhi u hakasela hi mhandze leswaku swi nga tshweli. Musweki u fanele ku hakasa ku kondza swi phyaphyarha ku fana na mukapu.
Loko swi vupfile u ta vona hi loko swi veka rikoko epotweni.Mukapu lowu wu vitaniwa leswaku i phiriva.Musweki u teka ndzheko a ka mukapu wutsongo endzeni ka poto a wu tota endzeni ka diromu leri a ri ri na ntsuvi ku endlela leswaku ntsuvi lowu nga salela wu suka.
Musweki u fanele ku kelela phiriva endzeni ka poto, a cheletela endzeni ka makhuwana, kutani a ya veka ya hola ku ringana siku. Loko rixa hi xamundzuku, musweki u ta teka phiriva emakhuwaneni a chela endzeni ka diromu, kutani a chela ntewana wa comela a hakasela ku kondza swi hlangana. Loko swi hlanganile a funengeta a veka ku ringana siku. Loko ri xa mundzuku swi ta vonaka hi ku huma khuvi leswaku swi virile. Loko swi virile, a teka sefo ya byalwa a veka ehenhla ka poto, ivi a chela byalwa lebyi nga endzeni ka diromu, kutani a kandza endzeni ka sefo hi mavoko.
Loko musweki a ri karhi a kandza byalwa byi ta wela endzeni ka poto, kutani ku sala masiha endzeni ka sefo. Masiha lawa u ta ma kama ivi a ma chela etlhelo leswaku a ta nyika tinguluve ti dya. Endlelo leri ro kandza endzeni ka sefo hi mavoko ri vuriwa leswaku i ku hluta. Byalwa lebyi nga hlutiwa byi pangeteriwa emakhuwanini, ivi byi nwiwa.Ku tirhisiwa mindzheko ku ka ivi byi cheriwa endzeni ka jomela byi nwiwa.
Mahatma Gandhi
Mahatma Ghandi ari murhangeri wa rixaka ra ma Indiya, naswona a a lwisana na milawu ya xihlawuhlawu lexi axi endliwa hi nkarhi wa kufuma ka mabunu e Afrika Dzonga. Rixaka ra maindiya a ri anga khomiwi hi ndlela ya kahle hambi kuri xitifikheti xa vukati ava nga nyikiwi. Mahatma ari loyara hi hivudyondzeki, aswi kota ku teka nkarhi wa yena a ti tsona swakudya akhongela ku ncinca leswaku kuva kona.
Manuhana
Manuhana i wa muhlovo wa xitshopana, wu na marhavi yo tala wu tlhela wu nuha swinene. Murhi lowu a wu kuli ku fana na misinya yinwana. Matluka ya murhi lowu i ya rihlaza. Hi nguvu ya xixika wa dzudzeka mbewu leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana loko timpfula ti sewula xi fa. Murhi lowu wu na swiluva swo basa leswi kokaka rinoko eka maphaphatana na switsotswana na swinwana. Murhi lowu wuna sema ro nuha swinene.
Nhlamuselo
Swikokovi na switsotswana swinwana a swi swi rhandzi ku tshama eka murhi lowu hikuva wa nuha swinene. Swiharhi swo tala a swi wu dyi murhi lowu. Vamanana a va xirhandzi ximilana / murhi lowu hikuva xi engetela nhova emasinwini.
Matirhisele
Murhi wa manuhana wu pfuna eka vuvabyi byo tala loko wu swekiwi. Matluka ya kona ma tshungula nwana loko a khomile hi nkuzi kumbe xikuna. Matluka lama ma gandliwa, ma lemiwa hale ndzhaku ka nwana kumbe munhu loyi a twaka vuvabyi lebyi, ma tlhela ma dlaya na tshungunyana. Matluka ma tlhela ma horisa hi ku va ma ncakunhiwa kunene.
Marhavi ya manuhana ma horisa ku vava ka meno. Mikolo leyi nga na swirhumbana na swilondzo hikuva ya ncakuniwa kunene.
Mahanti ya manuhana ya tshungula vuvabyi bya switshetshela loko ma swekiwile kasi timitsu ti tshungula vuvabyi bya vamanana byo humela hi makhwiri hikuva ku ceriwa timitsu.
Dzivamusoko
Dzivamusoko i nwheti yavu mune e lembeni.
Nsala
Nsala (Strychnos spinosa kumbe Bambara: Kankoroba ) i nsinya lowu kumeka e nkaveni na dzonga wa tiko-nkulu ra Afrika. Nsinya lowu wutswala Masala, kunga mbandzu wo nyanganya wuthlela wubhava nyana naswona wuthlela wuva na tinyungi to nononhwa. Wu veka swiluva swa rihlaza-ro Basa eku heleleni ka marhavi ya wona. Mbhandzu wa wona wutala ku huma endzhaku ka timpfula leti kulu naswona wa yelana na The fruits tend to appear only after good rains. Nsinya lowu i makwavo wa Nkwakwa wale khwatini (Strychnos nux-vomica), lowu ngana vuxungu bya strychnine. Muvala wa Sala i wa xitshopana loko wu vupfa. Swiharhi swo fana na timfenhe, tihavu, makhumba na timhunti swi rhandza mbhandzu lowu swonghasi.
Kuhangalaka
Nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi ngana mati. Wa kumeka e makhwatini ya mananga, naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra Kapa ra vuxa-dyambu kufikela e Natala, kuya e nwalungwini e Mzambhiki, e Swazini, Zimbabwe, Botswana, Namibiya na Angola, nsawona wa kumeka nale xihlaleni xa Madagaska.
Mudyaxihi
Mudyaxihi i nwheti yavu nthlanu e lembeni.
Nsala
Matirhisele
Nsinya lowu ixihlovo xa swakudya e Afrika, naswona mbhandzu wa kona wu ngapfuneta mphakelo wa swakudya, ngopfungopfu e matikweni-xikaya.
Mawuwani
Mawuwani i nwheti yavu nhungu e lembeni.
Ximpharamele
Ximpharamele i byalwa lebyi endliwaka hi mugayo, chukele na comela.Ximpharamele i xo basa xi ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya xipharamele hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.
Maswekelo
Ximpharamele xi swekiwa hi ku loveka hi mugayo endzeni ka mbita ku fana na loko u endla bilila/dini. Loko ri xa hi xamundzuku bilila yi ta va yi bava. Loko swi bava swi vuriwa leswaku swi virile, kutani u sweka mukapu. Mukapu lowu wu fanele ku phyaphyarha ku kondza ku vonaka rikoko epotweni. Leswi swi ta va swi vula leswaku wu vupfile, kutani u nusa comela hi xandla u chela u hakasela ku kondza swi hlangana.
Xipopana
Xipopana xi endliwa hi mapopo yo vupfa, chukele ro tshwuka na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe wu na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vafana na majaha ntiyela.
Maswekelo
Xipopana xi swekiwa hi ku vandla mapopo yo vupfa, kutani u ma tsemelela u chela endzeni ka khuwana, ivi u chela chukele na swivirisi. U fanele u fungeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa swi tlhutlha khuvi, swi ta va swi vula leswaku swi virile, kutani u teka sefo u hluta u chela endzeni ka jomela byi nwiwa.
Hukuri
Hukuri i nwheti yavu khume-n'we e lembeni.
Xiriwana
Xiriwana Xiriwana na xona i byalwa lebyi endliwaka hi nkarhi wa ntshovelo hi mariwa, chukele na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe byi na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi byi nwiwa hi vafana na majahantiyela.
Maswekelo
Xiriwana xi swekiwa hi ku pandzelela mariwa u teka mahlobyi ya wona u chela endzeni ka khuwana u chela na chukele ro tshwuka hi xinkambana, kutani u chela swivirisi u funengeta u veka ku fikela hi xamundzuku. Loko ri xa swi ta va swi tlhutlha khuvi ku komba leswaku swi virile, kutani u teka sefo u hluta ivi byi nwiwa.
Xikhalavatlana
Xikhalavatlana i byalwa lebyi swekiwaka hi nkarhi wa ntshovelo emasin’wini hi ku hlanganisa khalavatla, chukele ro tshwuka na swivirisi. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tswhuka. Byalwa lebyi a byi vevukile ku fana na mati. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela.
1918
Lembe ra 1918 ( Magidi-nwe, madzana-nkaye khume na nhungu) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Ravumbirhi.
Xikhalavatlana
Maswekelo
Xikhalavatlani xi swekiwa hi ku pandzelela makhalavatla lawa ya nga vupfa kutani u teka mahlobyi ya kona u cheletela ekhuwanini.U ta nusa chukele ro tshwuka hi xinkambana u chela endzeni ka khuwana kutani u hakasela hi nkombe.Tlhela u chela swivirisi endzeni ka khuwana u hakasela. Loko swi hlanganile u ta funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta kuma swi ri karhi swi tlhutlha khuvi, kutani u teka sefo u hluta. Byalwa bya kona hi lebyo tshwuka byi ku juu! Kwalaho byi ta cheleteriwa endzeni ka majomela byi nwiwa.
Dzova
Dzova i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi nga baviki. Vukanyi lebyi bya tsokombela naswona ku vuriwa leswaku a wu xurhi loko u nwa byona. Vanhwanyana va byi rhandza ngopfu vukanyi lebyi.
Maswekelo
Loko u endla dzova, u rhwalela makanyi u ya hlengeletela kutani loko ya vuphile, u rhumbula u chela endzeni ka khuwana, u chela mati u ri karhi u chela na tinyungu endzeni ka khuwana. Loko u hetile ku rhumbula, u fanele u lava khuwana rin’wana, kutani u kama tinyungu endzeni ka rona. Ku suka kwalaho u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana u ri karhi u cheletela na mati yo ringanela. Endzhaku u veka rifetho kutani u phosa hi mavoko ku fikela loko tinyungu ti sala ti basile.
Muendli wa dzova u fanele ku kama tinyungu u veka etlhelo u funengeta khuwana ku fika mundzuku. Loko rixa, byi ta va byi hume khuvi, kutani u wungula khuvi u halata ku sala dzova ro tsokombela, vanhu va tinwela.
Nyatshani
Nyatshani i muxaka wa byala bya vukanyi. Vukanyi lebyi bya bavanyana.
Maswekelo
Loko u endla nyatshani, u rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u teka foroko u ya rhumbula u chela endzeni ka khuwana. U ta chela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana, kutani loko u hetile ku rhumbula u ta teka khuwana rin’wana u kama tinyungu leti nga ndzeni ka khuwana ro sungula u kamela endzeni ka khuwana ra vumbirhi. Endzhaku u ta chela mati na nhlowa, u teka rifetho u dludla, ku suka kwalaho u phosa hi mavoko endzeni ka khuwana. Loko tinyungu ti basile, u ti kama u ti veka etlhelo kutani u funengeta khuwana u ri veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa khuwana ri ta va ri tale hi khuvi laha henhla, kutani u ta wungula khuvi u cukumeta, kutani u funengeta nakambe ku fikela siku ra vumbirhi. Hi siku leri vukanyi byi ta va byi bavanyana, kutani byi keriwa hi swinkambana byi nwiwa.
Ireland
A tiko ra Yuropa.
1850
Lembe ra 1850 ( Magidi-nwe, madzana-nhungu na khume-nthlanu) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Ravumbirhi.
Laos
Laos i tiko ra Asia.
Phipha
Phipha i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi endliwaka hi vuswa, comela ra n’wahuva na vukanyi.
Maswekelo
Sweka vuswa byi vupfa.Loko byi vupfile u byi pfuva hi mati ku kondza byi olova tanihi mukapu. Kana vukanyi u chela u ri karhi u hakasela hi nkombe swi kala swi hlangana. Loko swi hlanganile, chela comela xa n’wahuva hi xinkambanau ri karhi u hakasela leswaku swi ta hlangana. Swi veke ku ringana masiku mambirhi, endzhaku swi ta va swi virile. Vukanyi lebyi byi xurhisa ngopfu na byona. Loko wo byi nwa ngopfu byi pandzisa na nhloko.
Mpahlwa
Mpahlwa i muxaka wa byala bya vukanyi lebyo bava ngopfu. Ku kuma swinkambana swimbirhi u to twa munhu a suma risimu ku komba leswaku u swi twile.
Maswekelo
Muendli wa mpalwa u sugula a rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa, kutani u teka foroko u ya rhumbula, u cheletela endzeni ka khuwana. Cheletela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana rin’we. Loko u hetile ku rhumbula, kama tinyungu u ti chela endzeni ka khuwana rin’wana, u teka rifetho u dludla, endzhaku u chela mati na nhlowa u phosa hi mavoko ku kala tinyungu ti basa. Kwalaho u ta funengeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta susa khuvi leri nga ta va ri ri henhla ka khuwana u ri cukumeta kutani u funengeta ku ringana masiku mambirhi. Loko u byi pfula, byi ta va byi basile byi lo paa!
Norge
Norge, Oslo.
Zimbabwe
Zimbabwe i tiko ra Afrika.
Trojany
Trojany, ra Poland.
Osasco
Osasco (o’zasku), Brazil, South America.
1906
Lembe ra 1906 ( Magidi-nwe, madzana-nkaye na ntsevu) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Sonto.
Albania
Albania a tiko ra Yuropa.
Ncayoni
Ncayoni i byalwa lebyi endliwaka hi chukele ro tshwuka, mati, comela na swivirisi. Ncayoni iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi na byo a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela ku fana na Nghwevu. Ncayoni na yona hi nga yi fananisa na tibiya masiku lawa.
Colombia
Colombia a tiko ra Amerika wa Xilatini.
Ncayoni
Maswekelo
Ncayoni yi swekiwa hi ku chela mati endzeni ka khuwana kutani u teka chukele ro tshwuka u chela. Loko u cherile u ta ya lava khuvi ra muqombhoti u chela u teka na comela xitsongo u chela, kutani u swi hakasela swi hlanganana. Loko swi hlanganile u ta swi tshika xinkadyana, endzhaku u ya languta loko ku nga humi khuvi. Loko ku tlhutlha khuvi swi vula leswaku swa vila, kutani u teka comela hi xandla u chela u hakasela, u tlhela u swi veka. Ncayoni na yona ya yelana na nghwevu hikuva na yona yi endliwa namuntlha yi tlhela yi nwiwa namuntlha.
Moshchena
Moshchena i muganga lowu kumekaka e Dzongeni wa vuxa dyambu bya Ukraine. Muganga lowu wuni kwalomu ka 581 wa va aka tiko (kusukela hi 2010).
Chile
A tiko ra Amerika wa Xilatini.
Nkwakwa
Nkwakwa, (Strychnos madagascariensis, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Hambileswi nsinya lowu wu nga kuriki wu leha, kambe wu anamisa magaca ya wona lama hlayeke. Mihandzu ya wona wu nandzika ngopfu, naswona tinyunge ta muhandzu lowu, tinga tirhisiwa ku basisi mati.
Nsinya lowu wuna matluka ya vurhendzevutana naswona yathlela ya olova no va na voya, naswona wu hava mi mintwa, hambi leswi wunga languteka wu ri na mimintwa hile kule. Mihandzu ya wona yi vupfa exikarhi ka Hukuri, yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin C na Citric Acid, naswona wu rhandziwa ngopfu hi vanhu na timfenhe, hi swona leswi endlaka wu toloveleka ku vitiwa hi xinghezi leswaku i "Monkey Orange". Endzeni ka makwakwa kuna tinyunge leyi khomeke timongo. Timongo ta makwakwa ti na vufungu na swona ta dlaya.
Tinyunge ta makwakwa a titirhisiwa ku ringela tihlampfi, hikwalaho ka leswi tinga na vuxungu. Vanhu a va gayela tinyunge ivi va ti haxa e matini laha ku ngana tihlampfi, endzhaku ka nkarhi, tihlampfu leti feke ti sungula ku tlakuka ti ta ehenhla ka mati. Ndlela leyi yo ringela, yi yirisiwile e matikweni yo tala hi kwalaho ka vuxungu lebyi dlayaka swiharhi swotala ematini. Tihlampfi leti khomiwaka hi ndlela leyi, ti fanele ku swekiwa leswaku vuxungu byi hela.
Matirhisele ya makwakwa
Hikuya hi Henri Junod, makwakwa ama tirhisiwa ku endla floro (mapa), hindlela leyi landzelaka:
''Muhandzu lowu rhendzeleke tinyunge, wu swekiwa hindlela yo karhi ivi wu avanyisiwa hi ti nyhasi, leti anekiwaka e misinyeni leswaku ti oma naswoma ti hundzuku mimfuma. Mimfuma leyi omisiwake, ya gayiwa yi endliwa mapa, lama hlayisiwaka leswaku ku swekiwa hi wona loko nguva yo tshovela mavele yitshika yi hlwela."
Junod, u ya e mahlweni a hlamusela swiyilana leswi a swi fambisana na malayisele ya makwakwa:
''Tinyunge ta makwakwa, ti tiviwa ti vitana rihati, hi kuvula ka vakhegula va tiko. Loko ku endliwa Mfuma, tinyunge ta makwakwa a ti fanelanga ku tshikiwa e rivaleni, hi kuva ti ta vanga tilo na rihati.''"
Stary Dwór
Stary Dwór, ra Poland.
Mpumalanga
Mpumalanga i xifundzha lexikulu laha tikweni ra Afrika-Dzonga.
1863
Lembe ra 1863 ( Magidi-nwe, madzana-nhungu makume-tsevu na nharhu) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Ravumune.
Monzón
Monzón i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Huesca, Aragón, e Spaniya. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2014 (INE), muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 17 260.
Šiprage
Šiprage a tiko ra Bosnia and Herzegovina.
Rhaxiya
Russia - a tiko ra Yuropa (Moscow).
Muzambhiki
Muzambhiki i tiko leri kumeka e dzonga-vuxa bya Afrika. Xitsonga i rinwani ra ntindzimi ta le tikweni ra Muzambhiki.
Oslo
Oslo i ririmi leri vulavulavuriwaka e dzongeni wa tiko ra Norge, e n´walungwini na vuxeni bya tiko ra Europa, e Swazin xikan´we na le ka xiphemu xin´wani xa tiko ra Sverige.
Gauteng
Gauteng i xifundzha-kulu laha tikweni ra Afrika-Dzonga. Gauteng i Vito ra xiSotho kumbe xiTswana leri vulaka "ndhawu ya golide"
1934
Lembe ra 1934 ( Magidi-nwe, madzana-nkaye makume-nharhu na mune) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Musombhunuko.
Vukanyi
Maswekelo
Muendli wa vukanyi u fanele a rhwalela makanyi kutani u ma hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u ta teka mbita u teka na foroko a tlhava kanyi hi rin’werin’we, a cheletela embiteni. Loko u ri karhi u chela embiteni, u kama mati lawa ya vuriwaka leswaku i nhlowa, u kamela kwale mbiteni, u ri karhi u chela na tinyungu kwale ndzeni ka mbita. Loko a hetile u ta teka khuwana u susa tinyungu endzeni ka mbita u ti chela endzeni ka khuwana u siya nhlowa ntsena endzeni ka mbita.
Muendli wa vukanyi u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana leri nga ni tinyungu, kutani a chela mati hi katsongotsongo qa dludla, endzhaku u hoxa mavoko endzeni ka khuwana, u pfuvapfuva tinyungu, leswi vuriwaka leswaku i ku phosa. Phosa ku kondza tinyungu ti sala ti nga ha ri na nchumu. Leswi swi ta va swi vula leswaku se ti vupfile. Loko byi vupfile, kama tinyungu u ti veka etlhelo ku sala mati.
Kutani muendli wa vukanyi a teka nhlowa luwa le ndzeni ka mbita a chela endzeni ka khuwana kutani u funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta kuma swi humese khuvi, kutani u ri wungula laha henhla u cukumeta ku sala vukanyi byo tsokombela lebyi vuriwaka dzova. Loko vukanyi lebyi byi nga vekiwa ku fikela mundzuku byi sungula ku bava, vukanyi lebyi bavaka byi vuriwa nyatshani, kasi hi siku ra vunharhu vukanyi byi va byi bava ngopfu, kutani byona lebyi byi vitaniwa leswaku i mpahlwa.
Mabindzu
Binzu (kumbe komponi) inhlangeletano lowu xavisaka tinhundzu kumbe mpahla na vukorhokeri eka Vaxavi. Mabindzu ma hlanganela eka mafambisele ya ikhonomi, naswona makumeka ngopfu ematikweni lama tirhisaka Ikhonomi ya VuKhapitali, laha makumekaka malawuriwa hi vanhu kungari mfumo, naswona ma xavisa nhundzu na vukorhokeri byokarhi eka Makete leswaku vakuma mali kumbe ku cincana nhundzu yo hambana leyi ngana nkoka woyelana wa ikhonomi. Binzu ringahava ropfuna naswona ririhava mbuyelo, kumbe riri Bindzu leri kongomisiwaka himfumo. Matiko yohambana-hambana matirhisa milawu yohambana, yo lawula mafambiselo ya mabindzu.
Xikongomelo xamabinzu, iku kurisa nxaviso na hakelo yatinhundzu kumbe vukorhokeri leswaku rikuma mbuyelo kumbe kubindzula.
Tinxakaxaka taMabindzu
Kuni tinxakaxaka ta mabindzu hikuya hi mafambisele ya tiko na ndhawu, kambe tinxaka leti tolovelekeke hileti:
Thailand
Thailand a tiko ra Asia. Dorobha ra Bangkok i ntsindza wa tiko ra Thailand, naswona rina kwalomu ka 8.3 wa timiliyoni ta vaaka tiko (2010).
Dättlikon
Dättlikon, Switzerland, Yuropa.
Orlando West
E ndhau leyinga le Soweto la ku ngava ni Soweto uprising.
Limpopo
Limpopo i xifundzha lexikulu laha tikweni ra Afrika-Dzonga. i xifundzha lexi xi nga tala hi vurimi. Limpopo i ndhawu leyi ku hisaka ngop;fu hi nkarhi wa ximumu hambi loko kuri nguva ya xixika.
Spaniya
Spaniya (Xipaniya: España, IPA: [es'paɲa]) i tiko ra le dzongeni ka yuropa, laha ku vulavuriwaka Xipaniya. Tiko leri ri hlanganisa Xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka Lwandle ra Atlantiki na ra Meditera, Swihlala-ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke, kuhlanganisa na swi-mutana leswi tiyimeleke e Nwalungwini wa Afrika. Tiko ra Xipaniya ri le xikarhi ka Lwandle ra Meditera e dzongeni na vuxa, Lwandle ra Kantabrika enwalungu na lwandle ra Atlantika e vupela-dyambu. Xipaniya xihleriwe hi Phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka. Xipaniya xile ka ntlawa wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa ku sukela hi lembe ra 1986 naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo, kasi riri ra vunthlanu e Yuropa. Desgrabador Xipaniya, Portugal na Andora i matiko lama vumbaka ribuwa-nkulu ra Iberiya, naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka 504,030 km², Hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela-dyambu bya Yuropa(kulandzela Furhwa).
Xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma Hispaniya, hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo. E minkarhini leyi landzeleke, Xipaniya ri fumiwile hi Jarimani, endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu Islamu. Xipaniya ri hlaserile Furhwa hi 1793 loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona Luwi wa vu Khume-ntsevu, kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi 1795.
Mhangana
Mhangana i nsinya lowu kumeka ngopfu-ngopfu e Afrika-Dzonga. Nsinya lowu wu hava mihandzu, kambe wuna makamba lama taleke mati naswona wu veka swiluva swotshuka. Murhi wa Mhangana wu tirhisiwa ngopfu ku horisa vuvabyi bya Nchuluko, na swona mati ya wona wa tirhisiwa ku endla mafurha yo tola xikandza.
Kuhangalaka
Nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi omeke naswona yiri na maribye. Wa kumeka e makhwatini ya mananga, naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra Kapa ra vuxa-dyambu kufikela e Natala, kuya e nwalungwini e Mzambhiki, e Swazini na Zimbabwe.
Ntoma
Ntoma i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni, wu tlhela wu kula swinene. Murhi lowu wu na marhavi yo tala swinene na ndzhuti wo titimela swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa tintoma. Loko mihandzu leyi yi nga vupfanga, yi na muhlovo wa rihlaza, yi tlhela yi va na mahla loko u yi dya. Kasi loko yi vupfile, i ya xitshopana.
Mihandzu ya Ntoma:
Mihandzu leyi yi rhandziwa swinene hi varisi, misinya na swiharhi swo fana na timfenhe. Tinyungu ta tintoma i ta muhlovo wa ribungu. Varisi va dya tintoma va tlhela va nwa mati va xurha. Tintoma timbisi ti dlaya tindleve loko munhu a ti dya hikokwalaho ka mahla ya tona. Khale ka khaleni, a ku tirhisiwa tintoma to ka ti nga vupfanga ku namarheta maphepha ya tibuku kumbe ku namarheta swifanisi emaphepheni hikuva khale a hi nga ri naswona swa Xilungu.
Ntirho wa Mahanti ya Ntoma:
Nkoka wa mahanti ya ntoma eka vanhu ya tshungula ku vava kale khwirini hikuva ku phaphiwa mahanti ya ntoma ma katsiwa na mahanti ya nkanyi u sweka kumbe ma lovekiwa. Kutani ma nwiwa na mati ya kona. Matluka, mahanti na marhavi swi tshungula vuvabyi bya matshasi, switshetshela, ku hisa ka misiha, nchuluko lowu katsaka ngati na swilondzo. Swilo leswi swa lovekiwa ematini kutani ku nwiwa mati ya kona.
Xidomana kumbe xirhabyana xa ntoma xi tirhisiwa ku hlamba meno hi xona, matirhiselo lawa ya endliwa hi ndlela leyi: xirhabyana xa tsemiwa ivi xi khajiwa ku kota xi endla mapfimpfi lwala ya tirisiwaka ku hlamba meno ivi ku hlukuhliwa hi mati.
Ntirho wa timintsu ta Ntoma:
Timintsu ta ntoma ti tirha ku tshungula nwana loko a ha ri ntsongo. Loko nwana a ha ku velekiwa, enhlokweni ya yena ka tlulatlula kutani vakhegula va ku u na xa le nhlokweni, ku tirhisiwa timitsu na swin'wana ku tshungula vana.
Dyondzo
Tidyondzo i xiyimiso xa vuleteri na ku dyondza, kumbe ku hlengeleta vutivi, vutshila na mitnolovelo. Tindlela ta vuleteri ti hlanganisa tu thya migaringani, kubula, kudyondzisa, kuletela na ku lavisisa. Tindyondzo ti kongomisiwa hi valeteri, kambe na vadyondzi va nga swikota ku tidyondzisa.
Tdyondzo ti hambanisiwa hi ndlela leyi landzelaka, Dyondzo yo sungula/yatincece, Xikolo xa lehansi, Xikolo yale makarhi na tidyondzo tale henhla.
Mfanelo yo dyondza, yi amukeriwe hi tihulumedhe tin'wana emisaveni hinkwayo, hi kya hi ndzimana ya vu 13 ya vumbiwa ra Matiko lama hlanganeke. Eka tindzhawu tin'wana, dyondzo ixikolokolo ku fikela eka malembe yo karhi.
Đồng Hới
Đồng Hới i muganga lowu kumekaka e Xifundzeni xa Quang Binh, Bac Trung Bo, e Vietnam. Hi kuya hi Nhlayo wa vanhu wa 2006, muganga lowu, wu hlayisa Va aki va 103,988.
Nkonolo
Nkonolo i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni laha ku tlhumeke. Matluka ya nsinya lowu i ya silivhere. Murhi lowu a wu na ndzhuti wo nyawula, wu tlhela wu nga tswali mihandzu. Murhi lowu wa nkonola wa tirhisiwa ku tshivela ndzilo, kambe nsinya lowu a wu na makala naswona tihunyi ta wona a wu tiyiseli.
Ntirho wa Mahanti ya Nkonolo:
Mahanti ma tlhela ma tshungula nchuluko na xilumi eka vavasati. Mapa wa mahanti ma tshungula vuvabyi bya chukele. Loko murhi lowu wu tsemiwile, mhandzi ya kona ya lovekiwa ku nwiwa mati ya kona kutani ma horisa vuvabyi bya mahahu na ku orhela musi wa tihunyi ta wona swi hlantswa mahlo lama vavaka.
Ntirho wa timintsu ta Nkonolo:
Timitsu na mahanti ya nsinya wa nkonola swi hanyisa vuvabyi bya ku vava endzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu ti tlhela ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya muthundakazi kasi mapa ya timitsu ta nsinya lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo lumalumiwa endzen ka khwiri hikuva ku omisiwa timitsu kutani swi sefiwa. Mapa ya kona ya tlhela ya tshungula ku pfula mbeleko eka vamanana loko va nga bebuli vana. Mapa ma kandziwa ma cheriwa evusikwini bya v aka manana ku ndlandlamuxa mbhovo wa xivelekelo xa vamanana, ku tlhela ma tshungula ku pfimberiwa na ku tshungula vuvabyi bya xa le nhlokweni xa nwana loko a ha rintsongo hi ku va ku cheriwa mapa lama emukapini wa nwana. Timitsu ta nsinya lowu ti tirhisiwa ku tshungula nchuluko na vuvabyi bya le ndzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu tirhisiwaka nakambe xikandza kumbe matihlo. Mahanti ya nsinya lowu ya tshungula vuvabyi bya chukele na swilondzo. Loko munhu a ri na vuvabyi bya chukele, ku omisiwa mahanti, ku kandziwa kutani ku cheriwa emphungwini ku dyiwa.
Angola
Angola i tiko ra Afrika.
Benin
Benin i tiko ra Afrika.
Algeriya
Algeriya i tiko ra Afrika.
Muringa
Ntirho wa Mahanti ya Muringa:
Matluka ya muringa hi wona ma tirhisiwaka ku tlula leswinwana. U khayiwa matluka ya muringa u ma omisa endzhaku, u ma sila ma endla mapa kutani u nga nantswa kumbe u chela eka mukapa u dya. Matluka ya muringa u nga tlhela u ma dya ma nga endliwangi nchumu..
Ntirho wa timintsu ta Muringa:
Timitsu ta muringa ti tirhisiwa ku hanyisa munhu loko swi n`wi luma endzeni kumbe a chuluka.
Nhlowa
Nhlowa i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Ku hambana na Vukanyi, byala lebyi a byi cheriwi mati, byi endliwa hi mati ya makanyi ntsena.
Maswekelo
Loko ku rhumburiwa nhlowa ku cheriwa mati, ku humesiwa tinyungu ti kamiwa kutani ti humesa mati ya makanyi ntsena. A ku cheriwi mati eka nhlowa. Ku cheriwa ntsena mati ya makanyi emakhuwanini kutani eka siku leri landzelaka ku rhumburiwa makanyi ku kondza ku tatiwa khuwana. Nhlowa wu vekiwa ekhuwanini ku ringana vhiki ra ha vila. Muhlovo wa nhlowa loko wu virile, i wa muhlovo wo tshwuka juu! Ku vunguriwa hi mitshetsho ya mavele kumbe hi nsefo byi sala byi nga ha ri na khuvi leswaku byi nwiwa kahle hi vanhu.
Mahlayisele
Nhlowa a wu boli, wu tlhela wu dakwisana swinene. Loko nhlowa wu rhumburiwile wu cheriwa ekhuwanini, wu tlhela wu celeriwa emisaveni wu pfariwa hi ndhichi. Mbita ya kona yi va yi celeriwile ehansi ka nsinya. Khuwana ra kona ri va ri pfariwile hi ndyelo leyi yi lemiwaka hi vulongo bya tihomu. Vukanyi bya nhlowa bya heta lembe, ku kondza byi ya humesiwa hi khisimusi endzhakuka loko magayisa ma vuyile hi le xilungwini.
Mupayi
Mupayi wu byariwa enhoveni hikuva wu endla thyaka, kambe vanhu vanwana va wu byala emakaya ya vona va sasekisa hi wona. Murhi lowu a wu tswali mihandzu, wu tlhela wu va na switlukana leswintsongo onge i neleta hi xivumbeko.
Nthunduluka
Nthunduluka wu tala ku mila laha ku omeke swinene, laha misava ya kona yi nga ya ntima ku fana ni le xidakeni. Misava ya kona yi tlhela yi va ya vumba. Murhi lowu wu na mitwa yo ka yi nga talanga, yi tlhela mitwa ya kona yi nga tontswanga. Mihandzu ya murhi wa nthunduluka yi vuriwa tinthundluka. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga vupfanga kasi loko yi vupfile yi ni muhlovo wo tshwuka.
Ntirho wa Matluka ya Nthunduluka:
Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana.