cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
North Korea
North Korea a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa North Korea a wuri kwalomu ka 25.3 wa timilliyoni.
Onde Nascem os Fortes
Onde Nascem os Fortes i ntlangu wa drama wale tikweni ra Brazil, hi lembe ra 2018.
Mongolia
Mongolia a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa Mongolia a wuri kwalomu ka 3.08 wa timilliyoni.
Gryfice
Gryfice, ra Poland, Europa.
Mukhuhlwana wa tihumba
Schistosomiyasisi, lebyi tivekaka kambe tanihi  mukhuhlwana wa tihumba , i vuvabyi lebyi vangiwaka hixitsongwatsongwana swa fuletiwemeleswi vuriwaka tischistosome. ndlela ya mitsakamiso kumbe marhumbu ya nga tlulewiwa. Swikombiso swi nga katsa ku vava ka xifuva, nchuluko, mahambuka ya ngati, kumbe  ngati eka mitsakamiso. Lava khomiweke hi xiyimo Eka vana, swi nga va nga ku nga kuli kahlena ku tikeriwa ku dyondza.
Tindlela to sivela vuvabyi ti katsa ku antshwisa mfikelelo wa mati yo tenga na ku hunguta nhlayo ya ti humba. Eka tindhawu leti vuvabyi byi kumekaka eka kona, vutshunguri Praziquantel byi nga nyikiwa kan'we hi lembe eka ntlawa hinkwawo. Leswi swi endleriwa ku hunguta nhlayo ya vanhu lava tluletiweke naswona, na ku hangalasa vuvabyi. Praziquantel i vutshunguri lebyi bumabumeriwaka hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava (WHO) eka lava tiviwaka ku va va tluletiwile.
Schistosomiyasisi yi khoma kwalomu ka 210 wa timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo kusukela va 2012. Kwalomu ka 12,000 ku ya eka 200, 000 wa vanhu va fa hi byona lembe na lembe. Vuvabyi byi kumeka hi xitalo eAfrika, tanihi le Asia na Afrika-Dzonga. Kwalomu ka 700 wa timiliyoni ta vanhu, eka ku tlula 70 wa matiko, va tshama laha vuvabyi byi kumekaka. Eka matiko lawa byi kumekaka eka wona, Schistosomiyasisi i bya vumbirhi eka Malaria exikarhi ka vuvabyi bya switsongwatsongwana lebyi khumbaka swinene ikhonomi. Schistosomiyasisi wu longoloxiwile tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi
Vuaki
Vuaki (Risuka eka rito ra Xilatina architectura, naxigriki arkhitekton, leswivulaka "muaki lonkulu") indlela na vuxokoxoko byo kunguhata no aka swiakiwo kumbe tiyindlu na swin'wana. Ntirho wavuaki wutikomba eka miako leyi hetiweke tanihi ntiro wavutshila. Mindzhavuko yakhale yitiviwa hikuya hi tindlela tavona to aka na swihondzo kumbe tiyindlu leti hulukeke malembe yotala.
"Ndlela yo aka" yingathlela yivula:
Sw'ambalo
Sw'ambalo ( kumbe Swi ambalo) inguvu yin'wana na yin'wana leyi oloveke naswona leyi mbariwaka emirini wa munhu. Vanhu hivona ntsena swiharhi leswi ambalaka miri wa swona naswona ixihlawulekisi xa ndhavuko eka nhlangano wa vanhu. Nhlayo na muxaka wa sw'ambalo wu titshege eka muxaka wa miri, ndzhavuko na mbangu. Sw'ambalo swin'wana swi yelana na rimbewu ra munhu.
Sw'ambalo swi pfuna no eneta swi kongomelo swo hambana-hambana, kufana na: kutisirhelela eka maxelo, kutisirhelela eka mintirho leyi nga vangaka khombo kufana na ku tlanga e gwitsini kube ku sweka. Swi sirhelela mu ambali eka tindzhawu leti khonyaka, swimilana leswi vangelaka ku n'wayisa, kulomiwa hi swi tsotswana, mintwa na swin'wana hi ku vanga ndzelakano exikarhi ka nhlonge na mbangu. Sw'ambalo swinga thlela swi kufumeta kumbe kutimula munhu eka maxelo. Hi ku engeta, swi thlela swi sirhelela rihanyo, hi ku sivela switsongwatsongwana na tikhemikhali letinga vangaka khombo emirini. Swiambalo swithlela swi sirhelela eka miseve ya Ultraviolet leyi vavisaka nhlonge. Sw'ambalo ixihlawulekisi xa vumunhu, tani hileswi ku hluvuriwa exikarhi kavanhu swinga ha vangela tingana, kumbe ku famba ulo mbyinya swa yila evanhwini.
Masungulo ya Sw'ambalo
Kuhava ndlela yo olova yo tiyisekisa siku leri sw'ambalo swinga tsumburiwa ha rona, kambe kuhlahluviwa ka tinhwala leti kumiweke eka swirhundzu swakhale ku lavetela kwalomu ka malembe ya 42,000 kuya eka 72,000 wa malembe lama hundzeke.
Vunjhiniyera
Vunjhiniyera i ndlela yo tirhisa tinhlayo, ku hlanganisa na vutivi bya Sayensi, ikhonomi, nhlangano wa vanhu na vutivi bya vutomi bya siku na siku ku tsumbula, ku aka, ku hlayisa, kulavisisa na antswisa mathulusi, michini, swiyimiso na mihlangano.
Tidyondzo ta vunjhiniyera ti aname ngopfu naswona tikhumba swiyenge swa tidyondzo leti hlawulekeke ta vunjhiniyera na Sayensi hi ku angarhela.
Rito vunjhiniyera, ritekiwa risuka eka rito ra Xilatini ingenium, leswivulaka "Kuthlariha" na ingeniare, leswivulaka "ku vumba, swilo".
Swiharhi
Swiharhi i swivumbiwa leswi hanyaka, naswona leswi kotaka ku famba-famba haswoxe kuya hi vukulu bya swona. Miri wa xiharhi wa cinca-cinca kuya hi makulele ya xona na xivumbeko xa xona xa ntumbuluko. Swiharhi swin'wana na swin'wana swi hanya hi kudya swi vumbiwa swi'wana kufana na swiharhi swin'wana kumbe swimilana.
Swiharhi swi hlawulekisiwa hi Marhambu ya swona, kumbe ku pfumala marhambu. Swiharhi leswi ngana marhambu kumbe nhlana, swi hlanganisa, Tinhlampfi, Machela, Swikokovi, Swinyenyana, na Swiharhi leswi mamisaka. Kasi swiharhi leswi pfumalaka nhlana kumbe marhambu swi hlanganisa, Tihumba; Makhongoloti na Swivungwana.
Swihlawulekisi
Swiharhi swina swihlawulekisi leswi swi hambanisaka eka swivumbiwa swin'wana swa swivumbiwa. Swiharhi swina swivumbi leswi kotaka ku andzisa nhlayo ya swona, leswi endlaka swi hambana na tibhaktheriya. Swiharhi swithlela swi kota kudya swivumbiwa swin'wana leswkau swi kuma matimba yo kula, naswona leswi swi hambanisa swiharhi eka swimilana. Swiharhi hinkwaswo swi kota ku famba-famba, hambiloko swifanela ku kula kusungula, ku kondza loko swi kota ku famba.
Tinxaka ta swiharhi
Kuna mixaka yimbirhi ya swiharhi: Swihanrhi leswingana marhambu, na leswinga hava marhambu''. Vona nxaxamela lowu landzelaka. ''
Steve Biko
Bantu Stephen Biko (18 N'wendzamhala 1946 – 12 Ndzhati 1977) akuri mulweri wa nthsuxeko wa le Afrika Dzonga. A ari murhangeri wa nhlangano wa swa tipolitiki wa Black Conciousness Movement, lowu tivekeke hi malembe ya va 1960 na va 1970, naswona wu hlohlotela vu Afrika na vu Soxalizimi. Mihleketo ya yena yihlamuseriwe eka matsalwa ya yena lama kandziyisiweke hi ku tirhisa vito ra vutsari ra Frank Talk.
Biko na vanakulori vakwe va ake vonelo ra Kuxalamukisa Vantima (Black Conciousness), leri veke vonelo ra nawu wa SASO, hi kuya hi nhlohlotelo wa Frantz Fanon na nhlangano wa le Amerikha wa Matimba ya vuntima. Nhlangano wa yena wu hlohlotele no seketela tsima ro herisa mfumo wa xihlawu-hlawu no cinca Afrika Dzonga leswaku yi voyamela eka mintshuxeko ya vanhu na ikhonomi ya Vusoxalisi. Nhlangano lowu wu thlela wu lulamisa matsima ya miganga ya vantima (Black Community Programmes - BCPs) lyi a yi tshikelela ku antshwisiwa ka mahanyele ya vantima. Biko a a pfumela leswaku vanhu va vantima ava fanele ku tshumula kuti xixa no tivona vari nga ehansi ka tinxaka tin'wana, naswona vonelo leri uri kurise hi ku tirhisa xivulwa xandhuma lexinge "Vuntima byi Sasekile". Hilembe ra 1972, upfunile ku simeka nhlangano wa vanhu vantima wa tipolitiki wa BPC lwu kutazeke Nxalamuko wa Vantima. Mfumo wa xihlawu-hlawu wusungule ku vona Biko tani hi muluthanyi naswona wun'wu sivela hi nawu, hilembe ra 1973, wu n'wi siveleke ku famba-famba na ku hlanganela swa tipolitiki. Hmabiswiritano uyile emahlweni a pfuneta nhlanagno wa yena ku simeka Kliniki na Khireche e Ginsberg laha aa siveriwe kona. Eka nkarhi lowu wa kusiveriwa, ukumile minxungeto ya xihundla, naswona uthlele a khomiwa makhambi yo hlaya hi ndzawulo ya vusirheleri ya mfumo. Endzhaku ko khomiwa hi maphorisa ya ndzawulo ya vusirheleri bya tiko, Biko u mbeyeteriwile hi maphorisa, laha aheteleke a lova. Kwalomu ka kutlula 20,000 wa vakhandli vanhlonge va tile eka ntirho wa rifu ra yena.
Inthaneti
Inthaneti i xiyimiso xa nxaxamelo wa tikhompuyuta leti khwekelaneke emisaveni hinkwayo naswona tikarhi titirhisa ririmi ra tikhomuyuta leri fanaka ra TCP/IP ku hlangana no phakela marungula. Inhlangano wa swiyimiso leswi hlanganisaka tihulumnendhe, tindzawulo ta lerivaleni, tikhampani ta xihundla, tindzhawu ta vuleteri emisaveni hinkwayo leti hlanganisiwaka hi tingoti ta gezi, kumbe thekinoloji ya vuhaxi bya moya, kumbe vuhaxi bya rivoningo. Inthaneti yi rhwele swisaka swa vuxokoxoko na vukorhokeri, tani hi matswalwa lama hlanganisiweke eka inthaneti, vulwembu bya inthaneti bya misava (www), poso ya inthaneti, rinqingo ra inthaneti na kuavelana hi tifayili eka inthaneti.
Steve Biko
Ndhuma ya Biko, yikurile endzhaku ka rifu rakwe, loko Buku ya vutomi byakwe leyi tsariweke hi munghana wakwe Donald Woods, yitirhisiwe ku endla filimi ya "Cry Freedom" hi lembe ra 1987. Utirhisiwile eka vunanga na tinsimu to hlaya, kuhlanganisa na vupfapfarhuti byohlaya, kasi vun;winyi bya ntirho wakwe na mavonele yakwe eka swa tipolitiki swa ha lweriwa kufikela na sweswi. Mfumo wa xihlawu-hlawu wu lumbete Biko leswaku a a venga valungu naswona a thlela a ala ku xixima vaxisati, naku ringeta ku hoxa madzolonga eka makhaladi na va indiya. Hambiswiritano, Biko uhundzukile mfungo wa minhlangano leyi a yi lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu, naswona a voniwa tani hi "Tatana wa pfhumba ra ku Xalamuka ka vantima".
Inthaneti
Masungulo ya inthaneti mathlelela eka ndzavisiso lowu simekiweke hi hulumendhe ya Amerikha eka malembe ya va 1960, leswaku ku akiwa ndlela yo avelana vuxokoxoko no vulavurisana hikutirhisa nhlangano lowu rharhanganeke wa tikhompuyuta. Ku khwekerisiwa ka tikhompuyuta ta van'wamabinzu hi malembe ya 1990, swi sungule pfumba ro ndlandlamuxa inthaneti ya masiku lawa, WestManga naswona swi thlonthle kundlandlamuka ka yona laha tindzawulo tin'wana na vanhu lava tolovelekeke na tikhompuyuta leti khomekaka ti khwekerisiweke eka inthaneti. Kute loko ku fika malembe ya 2000, tithekinoloji na vukorhokeri bya inthaneti anase byi nghenisiwile eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya namunhtla.
Matimu yo sungula
Matimu yo sungula mahlanganisa nkarhi wa migingiriko ya vanhu exikarhi ka loko vasungule kutirhisa switirhisiwa swa maribye ~ kwalomu ka 3.3 wa timiliyoni ta malembe laya hundzeke, kufikela loko vanhu va tsumbula ndlela yo tsala marito, leswi endlekeke kwalomu ka ~5300 wa malembe lama hundzeke.
Sumertiya e Mesopotamiya, Ribuwa ra Nhluvuko wa Indus na Gibita wa khale hiyona minhluvuko ya vanhu yo sungula ku tsala, no hlayisa matimu.
Kusungula ka switsariwa ku hambanile kuya hi mindzhavuko, naswona swi rhangeriwa hi kuvutla hi tinyimpi, naswona matimu ya munhluvuko leyi nga kotiki kutsala, makumeka eka va akelani lava avakota kutsala. Kuya hi hlamusela, matimu yosungula mayelana na kupfumaleka ka vuswikoti byo tsala, hikwalaho matimu lawa ya kumeka hi ku lavisisa masungula ya swingolongotswana leswi seleteriweke, hambileswi vulavisisi lebyi abyi nga si tiviwa kufikela eka malembe-xidzana ya vu Khume-nkaye.
Tinkomponi
Kusukela eka nguva ya kuakiwa ka tinkomponi, kwalomu ka vunharhu bya mbuyelo wa mabindzu ya misava wusekeriwe eka tinkomponi. Matiko yo tala lama hluvukeke matitshege ngopfu eka vukorhokeri na mabindzu ya tinkomponi ta wona.
Mukhuhlwana wa Zika
Mukhuhlwana wa Zika (lowu tivekaka kambe tanihi  vuvabyi bya xitsongwatsongwana xa Zika i vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa Zika. Timhangu to tala a ti na swikombiso, kambe loko byi ri kona hi xitalo byi ringana na ku fana na   mukhuhlwana wa  dengue. Swikombiso swi nga katsa  mukhuhlwana, mahlo yo tshuka,  swivavi swa mahlangano, ku pandza hi nhloko, na  swirhumbarhumbana swa makhulophaphula.  Swikombiso swi nga va kona ehansi ka kombo wa masiku. A ku vikiwangi mafu lawa ya vangiweke  hi nkarhi wo sungula wa ntlulelo. Ntluleto wu hlanganisiwa na Sidirome ya Guillain–Barré (GBS).
Ku sivela ku katsa ku hunguta ku lumiwa hi vusuna eka tindhawu leti vuvabyi byi nga kona na ku tirhisa hi fanelo tikhondomu. Matshalatshala yo sivela ku lumiwa ya katsa ku tirhisa swilwisani na switsongwatsongwani, ku pfala miri wa wena hi swiambalo, tinete ta tinsuna, na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona. A ku na ntlhavelo lowu tirhisiwaka. Vatirhi va swa rihanyu va bumabumela leswaku vamanana eka tindhawu leti khumbekaka hi 2015–16 Ntungu wa Zika va fanele ku anakanya ku herisa vuyimani bya vona na ku nga yi eka tindhawu teleto. Hambi leswi ku nga riki na vutshunguri lebyi kongomeke, pharasetamoli (acetaminophen) yi nga pfuna hi swikombiso. Ku amukeriwa exibendhele a swi na nkoka.
Xitsongwatsongwana lexi vangeke vuvabyi xi kumiwe rosungula hi 1947. Matsalwa yo sungula ya ntungu exikarhi ka vanhu ya vile kona hi 2007 e Federated States of Micronesia. , vuvabyi a byi ri kona eka makumemambirhi ya swifundza swa Amerika. Byi tiveka na ku va kona eAfrika, Asia, na le Pacific. Hikokwalaho ka ntungu lowu sunguleke eBrazil hi 2015, Nhlangano wa Rihanyu wa Misava   wu tivise ximfumo leswakukhombo ra Rihanyu ra swa Vaaki ra vilerisa misava hinkwayo hi Nyenyanyani 2016.
Ntima
Muvala wa Ntima i muvala wa xinyami, lowu vangiwaka hi kupfumaleka kumbe ku koka rivoningo hinkwaro. Muvala lowu hakanyingi wu yimela xinyami, kasi muvala wo basa wu yimela rivoningo.
Muvala wa ntima na wo basa, yitirhisiwa ngopfu ku hlamusela ku hambana, kufana na ntiyiso na ku Honisa, Vunene na vubihi, "Nguva ya xinyami" na "Nguva ya rivoningo". Kusukela eka nguva ya lexikarhi muvala wa ntima wu voniwa tani hi muvala wo chaviseka na vulawuri, hiswona leswi endleke leswaku kufikela namunthla Va-avanyisi na va Majistreti va ha ambala sw'ambalo swa muvala lowu.
Muvala wantima i wun'wana wa mihlovo yo sungula leyi a yitirhisiwa hi vanhu vakhala lava ava tshama emabakwini. Hi lembe-xidzana ra vu 14, wusungule ku mbariwa hi vale vuhosini, vafundhisi, Va-avanyisi na va tirhi va mfumo etindzhawini to tala ta tiko-nkulu ra Yuropa. Wuthlele wuva muvala lowu mbariwaka hi vathlokovetseri va vanghezi, van'wamabindzu na vafumi eka lembe-xidzana ra vu 19, naswona wutirhisiwa ngopfu eka ma ambalele ya lembe-xidzana ra vu 20.
Eka mfumo wa Varhoma, wuve muvala wa vakhandli vanhlonge, naswona wuthlela wu yelanisiwa na rifu, vubihi na vuloyi. Hikuya hi swivutisa mani e matikweni-nkulu ya Yuropa na Amerikha wa le N'walungu, muvala lowu yelanisiwaka na vakhandli va nhlonge, Makumo, Swihundla, Masaramusi, Matimba, Madzolonga, Vuhomboloki, na Ximfumo.
Nhlokonho
Nhokonho, kambe lowu tiviwaka tanihi vuvabyi bya Hansen (HD), i bya nkarhi wo leha ntluleto wa byona wu vangiwa hi bakitheriya ya mayikhobakitheriyamu lepiraye na  mayikhobakitheriyamu Lepiramathosisi.' Emasungulweni, ntluleto a wu na swikombiso na ku va kona kusuka eka 5 ku ya eka malembe ya 20. Swikombiso leswi vonakalaka swi katsa ku pfimba ka misiha, tiphayiphi ya moya nghohe na mahlo. Leswi swi nga hetelela eka ku lahlekeriwa hi vuswikoti byo twa ku vava na swiphemu swa mahelo hi mhaka ya ku vaviseka kambe hi ku vuyelela kumbe ku tlulela hi mhaka ya mbanga leyi nga tekeriwangiki enhlokweni. Ku tsana na ku vona switsongo swi nga va kona.
Nhlokonho wu hangalaxiwa exikarhi ka vanhu. Wu va kona hi ku khohlola kumbe ku hlangana na swihalaki swo huma enhompfini ya munhu loyi a tluletiweke. Nhlokonho wu va kona hi xitalo exikarhi ka lava hanyaka evusiwaneni na ku pfumeriwa leswaku wu hundziseriwa emahlweni hi swmatana leswi hefemuleriwaka ehandle. Ku hambana na leswi ku pfumeriwaka eka swona, a wu tluleli. Tinxaka timbrhi letikulu ta vuvabyi ti kumeka eka nhlayo ya tibakitheriya leti nga kona: pawusibasillari na basillarinyingi. Tinxaka letimbirhi ti hambaniseka hi nhlayo ya nhlonge yo ka yi ngari kahle,ku van a nhlonge feke, Mfembo wu tiyisisiwa hi ku kumiwa ka   bakisili ya asidifasiti eka bayopisi ya nghohe  hi ku kambela DNA leyi tirhisaka  angulo wo landzelelana wa polimerase.
Nhlokonho wa tshunguleka hi vutshunguri lebyi vuriwaka vutshunguri bya Swidzidziharisinyingi (MDT). Vutshunguri bya nhlokonho ya pausibasillari dapsone na  rifampisini ku ringana 6 wa tin'hweti. Vutshunguri bya nhlokonho ya bakisilarinyingi byi na rifampisini, dapsone na tlilofazimine ku ringana 12 wa tin'hweti. Vutshunguri lebyi byi nyikiwa mahala hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava nhlayo ya swin'wanyana swilwanaswitsongwatsongwana swi nga tirhisiwa. Misava hinkwayo hi 2012, timhangu ta vuvabyi lebyi nga tshungulekiki bya nhlokonho a ti ri 189, 000 ehansi ku suka eka 5.2 wa timiliyoni hi va1980. Nhlayo ta timhangu tintshwa a yi ri 230,000. Timhangu tintshwa ti humelela eka 16 wa matiko, laha India yi vikaka ku tlula hafu. Kwalomu ka 200 wa timhangu ta vikiwa hi lembe eUnited States. Kwalomu ka 200 ya timhangu ta vikiwa lembe na lembe eUnited Kingdom.
Nhlokonho wu khomile vanhu ku ringana gidi ra malembe. Vuvabyi byi kume vito leri kusuka eka rito ra Xilatini  Lepra, leswi vulaka "magegetsu", loko rito " Vuvabyi bya Hansen" ri tshyiwile endzhaku ka Dokodela    Gerhard Armauer Hansen. Ku hambanisa vanhu hi ku va veka eka tikholoni ta nhlokonho swa ha humelela eka tindhawu to fana na India,  China, na le Afrika. Hambiswiritano, tikholoni tinyingi ti pfarile kusukela loko nhlokonho wu nga ha tluleri. Xinyumiso ka vanhu a ku fambelana na nhlokonho eka matimu yotala, leswi yisaka emahlweni ku va xirhalanganyi eka ku vika hi wexe na ku tshunguriwa ka ha ri na nkarhi. Van'wana va teka rito wanhlokonho ri ri xikhunguvanyiso, ku tsakeriwa marito " Vanhu lava tluletiweke nhlokonho." Siku ra Misava ra Nhlokonho ri sunguriwe hi 1954 ku vitanisa ku lemukisa eka lava khumbekaka hi nhlokonho.
Vunanga
Vuyimbeleri i vutshila byo hlela mpfumawulo hi ku famba ka nkarhi hi ndlela yo tirhisa mpfumawulo wa miloti, ntwanano, ku cinca - cinca. I xin'wana xa swivumbeko swa mindhavuko ya vanhu misava hinkwayo. Tinhlamuselo leti nga toloveleka ta vuyimbeleri ti katsa swilo leswi swi nga toloveleka tanihi ku yimbelela ni ku pfumelelana (leswi lawulaka miloti), mpfumawulo (ni tinhlamuselo ta byona leti yelanaka na phpo, ku famba hi milenge, na vutshila), matimba (ku olova ni ku olova), ni timfanelo ta n'wana ta ku yimbelela ni ku yimbelela (leswi minkarhi yin'wana swi vuriwaka" mpfumawulo wa vuyimbeleri). Vuyimbeleri byo hambana - hambana byi nga ha kandziyisa, kumbe byi susa byin'wana bya byona. Vuyimbeleri byi endliwa hi swichayachayana swo hambana - hambana ni hi marito yo hambana - hambana lama fambisanaka ni vuyimbeleri bya rap; Kuna swiphemu swa marito ntsena (swo tanihi tinsimu leti nga riki na mpfumawulo) na swiphemu leswi hlanganisaka ku yimbelela na swichayachayana. Rito leri ri huma eka rito ra Xigriki leri nge  tshembeka. .C.
Sayensi ya mahanyele
Sayensi ya mahanyele i xiyenge lexi kulu xa tidyondzo talehenhla, leti yelanaka na nhlangano wa vanhu na vuxaka exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele tihlanganisa, Tidyondzo ta ikhonomi, Ntivo-mbangu, vuhandzi, Nawu na tindzimi.
Matimu
Matimu ya tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele masungula endzaku ka malembe ya 1650, laha kuveke na ku cinca lokukulu eka vutivi bya Sayensi. Sayensi ya mahanyele yi rhumbuke kusuka eka Filosofi ya kupfukela mfumo ka minkarhi yeleyo. Sayensi ya mahanyeleo yi sukela eka Sayensi hixitalo, leyi hlanganisaka vutivi lebyi hleriweke hikuya hi nhluvuko na mahanyele ya vanhu.
Leyiximeniyasisi
Leyiximeniyasisi, leyi tsariwaka kambe leyiximaniyosi ivuvabyi lebyi vangiwaka hiphurotozowenii xitsongwatsongwanaxa muxaka waLeyiximaniyana ku hangalasiwa hi ku lumiwa hi tinxaka tin'wana taSendifulayi. Vuvabyi byi nga hangalaka hi tindlela tinharhu: nhlonge, marhimila, kumbe Leximeniyasisi ya le marhumbyini Ya xivumbeko xa nhlonge yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, kasi ya xivumbeko xa marhimila yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, nomu, na tinhompfu, na ya le marhumbyini yi sungula hi tialisa ta nhlonge na ku tivonakisa hi mukhuhlwana, ngati yi tsongo eka tisele ta ngati yo tshuka, na ku kula ka rivengo na xivindzi.
Ku tlulela eka vanhu swi vangiwa hi ku tlula 20 wa tinxaka ta "Leyiximeniya". Timhaka ta xungeto ti katsa, vusiwana, ku nga dyi kahle, ku tsemiwa ka mirhi, na ku rhurhela emadoropeni. Tinxaka ha tinharhu hinkwato ti nga fembiwa hi ku vona xitsongwatsogwana eka mayikhirosikopi. Ku tatisela, vuvabyi bya le marhumbyini byi nga voniwa hi ku endla swikambelwana swa ngati.
Leyiximeniyasisi yi nga tsunguleka hi ku etlela ehansi ka tinete leti nga ni vutshunguri bya switsotswana. Magoza yan'wana ya katsa ku fufuthela chefu ya switsotswana ku dlaya tisendifulayi na ku tshungula vanhu lava khomiweke hi vuvabyi ka ha ri na nkarhi ku sivela ku hangalaka ku ya emahlweni. Vutshunguri lebyi lavekaka byi ya hi leswaku u byi kume kwihi vuvabyi, tinxaka ta "Leyiximeniya", na muxaka wa ntluleto. Mirhi yin'wana leyi tirhisiwaka eka vuvabyi bya le marhumbyini yi katsa  liposomali amphotheriyasini B, Ku hlangana ka  phentavheleti antimoniyalisina pharomosini, na miltefosine. eka vuvabyi bya nhlonge, pharomosin,,fulukunazolephenitamidini yi nga tirhiseka.
Kwalomu ka 12 wa timiliyoni ta vanhu sweswi va tluletiwile eka matiko yan'wana ya 98. Kwalomu ka 2 wa timiliyoni wa timhangu letintshwa na le xikarhi ka 20 na 50 wa magidi ya mafu ya va kona lembe na lembe. Kwalomu ka 200 na  miliyoni wa vanhu eAsia, Afrika, Dzongeni na le xikarhi ka America, na Dzonga wa Europe ti tshama eka tindhawu laha vuvabyi byi nga kona. Nhlangano wa Rihanyu wa Misava wu kumile ku tsemeriwa eka mirhi yin'wana ya ku tshungula vuvabyi. Vuvabyi byi nga kumeka eka nhlayo ya swiharhi swin'wana, ku katsa na timbyana na makondlo
Vurimi
Vurimi kumbe kurima i kuhlakula swimilana na ku fuwa swiharhi leswkau switadyiwa, kutirhisiwa eka swiambalo, mafurha, vutshunguri naswin'wana swilo leswitirhisiwaka ku hlayisa vutomi bya vanhu. Vurimi tlange xiyege xa nkoka swinene eku humeleriseni nhlangano na nhluvuko wa vanhu, laha ku fuwa swiharhi ku vangeke ntalo wa swakudya hithlelo swi hlohlotela nhluvuko wa vanhu. Tidyondzo ta vurimi titiviwa hi Sayensi ya Vurimi. Matimu ya vutivi bya vurimi, ya sukela ekule ngopfu naswona vutivi lebyi byi khumbiwe ngopfu hi tinguva leti hambaneke, mindzhavuko leyi hambaneke na tithekinoloji leti hambaneke.
Vurimi bya manguva lawa byi katsa kurima hikuya hintalo wa swimilana, kuhlanganisa ka timbewu, kutirhisiwa ka mirhi yo kurisa swimilana, mirhi yo tshungula swifuwo na kuya mahlweni ka tithekinoloji tin'wana, swi pfune ku tlakusa ntshovelo, kambe hila thlelo swivanga mavambyi na ku onha mbangu. Kutirhisa mbewu leyi khotsiweke, swisungula ku tala ngopfu, hambi leswi swinga yirisiwa ematikweni man'wana. Ntshovelo wa swakudya na matirhisele ya mati iswin'wana swiphiqo leswikulu emisaveni.
Kwalomu ka un'we eka vanhu vanharhu emisaveni, vathoriwe no tirha eka vukorhokeri bya vurimi, naswona kulandzela ntirho wa vukorhokeri, hambi leswi kungana ku hunguteka ka vatirhi va tavurimi ematikweni ya vupela dyambu.
Masungulo
Rito vurimi (agriculture) impfangayo ma marito ya Xilatina (agricultūra), kusuka eka ager, "nsimu", na cultūra, "kuhlakula" kumbe "kukurisa". Vurimi hakanyingi byi hlamusela ntirho lowu endliwaka hi vanhu, hambileswi ntirho lowu wuxiyiweke eka swiharhi swofana na Vusokoti, muhlwa na swin'wana. Kurima swivula kutirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko ku "hlakula no kurisa minchumu leyi hlayisaka vutomi, kuhlanganisa swakudya, vungoti, timhadzi na swin'wana leswi thsoveriwaka." Hlamuselo lowu wu hlanganisa ku rima na ku fuma swiharhi na ku kurisa mirhi. Minkarhi yin'wana kuhambanisiwa vurimi na ku byala mirhi ya timhadzi, hikwalaho ka leswi mirhi yatimhadzi yitekaka malembe ku kula. Hambiswiritano kupfumerowa leswaku kuna kufana kokarhi eka mintirho leyi.
Vutleketli
Vutleketli i kufambafamba ka vanhu, swiharhi na tinhundzu kusuka endzhawini yokarhi kuya eka yin'wana. mixaka ya swavutleketli yihlanganisa, swihahampfhuka, switimela, mimovha naswin'wana na swin'wana. Tavutleketli tinga hambanisiwa hikuya hi maakele ya swilo swo famba hiswona na vukorhokeri lebyi yelanaka. Vutleketli ibyankoka swinene hikuva byi endla leswaku vanhu vakota ku xaviselana tinhundzu, leswinga swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu.
Swiakiwo swa vutleketli swihlanganisa, magondzo, tinjhanjhi, vuphatsami bya swihahampfhuka, Ribuwa ra switimela swa mati, switchi swa mabhazi, tindzhawu to hlayisa nhundzu, tindzawu to xavisa mafurha ya movha, na tin'wana tindzhawu leti yelanaka. Switichi leswi swingaha thlela switirhisiwa ku cinca vakhandziyi, nhundzu kumbe ku lunghisa swifambo.
Kasi vukorhokeri byi hlanganisa tindlela to fambisa swifambo swa vutleketli, milawu leyi faneke ku landzeleriwa na vulawuri bya swa vutleketli.
Gondzo i ndlela leyi tiviwaka, ndlela kumbe ndlela leyi nga exikarhi ka tindhawu timbirhi kumbe ku tlula. Hi ntolovelo magondzo ya rhetela, ya ri ni xikontiri kumbe hi ndlela yin’wana ya lunghiseleriwa ku pfumelela ku famba hi ku olova; hambi leswi ya nga laviki ku va tano, naswona hi matimu magondzo yo tala a ku ri tindlela leti tivekaka ntsena leti nga riki na ku akiwa kumbe ku hlayisiwa ka ximfumo. Eka tindzhawu ta le madorobeni, magondzo yanga hundza hi doroba kumbe ximutana naswona ya thyiwa mavito tani hi switarata, ya tirha ntirho wa vumbirhi tani hi urban space easement na ndlela.
Ntsako
Eka tidyondzo ta filosofi, ntsako i vuhundzuluxeri bya rito ra xigriki ra xiyimo xa eudaimonia, naswona ri hlamusela vutomi lebyi nene, ku humelela, kungari minthlaveko ntsena.
Eka tidyondzo ta miehleketo, ntsako i xiyimo xa miehleketo kumbe minthlaveko ya rihanyo lerinene leri hlamuselaka, minthlaveko leyinene na ku enetiseka. Miehleketo leyi tsakisaka yi endla munhu a teki swiboho leswinene.
Kusukela hi lembe ra 1960, mindzavisiso eka xivumbeko xa ntsako yi endliwile eka tindzawulo to hambana hambana ta sayensi.
Nhlamuselo
Ntsako i xiyimo lexi yelanaka na matshamelo ya ku eneteka, rihanyo lerinene na kurhula mbilu. Eka tidyondzo to filosofi na vukhongeri bya le vupela dyambu, ntsako wunga hlamuseriwa kuri kuhanya vutomi lebyinene, kungari nthlaveko ntsena.
Kusukela ekusunguleni ka lembe xidzana ra vu 20, kuhlakarhela ka vumunhu swi koke ku lavisisa eka tidyondzo ta miehleketo, ngopfu ngopfu eka mintirho ya Martin Seligman, Ed Diener na Ruut Veenhoven, kuhlanganisa na ndzavisiso wa Paul Anand.
Ndzhenga
Ndzhenga wu tala ku mila enhoveni, laha wu vangaka khwati ra mitwa swinene. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa swinene hikokwalaho vanhu a va wu rhandzi ku wu byala emakaya. Murhi lowu a wu kuli ngopfu wu ya ehenhla, kambe wu tala ku kula wu andlala wu khomana na mindzhenga leyinwana yi endla khwati lero tlhuma swinene. Mihandzu ya ndzhenga a yi dyiwi hi vanhu.
Dorobha
Dorobha indzhawu leyi kulu leyi akiweke naswona ku tshamaka vanhu. Madorobha hiku angarhela mana swiyimiso leswi kulu swa tiyindlu, vutleketli, mahosi, mphakelo wa mati na gezi, vuhaxi na matirhisele ya misava. Ntalo wa dorobha wu hlohlotela vuxaka bya vanhu na mabidzu, naswona wuthlela wu vuyerisa mintlawa hayimbirhi.
Ndzhenga
Nhlamuselo
Hi nguva ya vuxika ndzhenga wu dzudza matluka kasi loko ku fika nguva ya ximumu wa hluka matluka lamantsongo hi xivumbeko xa wona. Tihunyi ta ndzhenga ti rhandziwa swinene hi vamanana hikuva ta pfurha swinene loko u tshivela ndzilo hi tona. Swiharhi swo fana na mimpfundla na timhunti swi tala ku endla swikhundla swa swona kona ku endlela leswaku swi nga hlaseriwi hi ku olova hi valala va swona.
Khosa
Xithopo xa muti
ku na ku hambana ka ma phatelo ya xivongo lexi xa vakhoseni kambe vona i van'we.
Ndzhenga
Ntirho wa Timitsu ta Ndzhenga:
Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana. Timitsu ta nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya nhlana, nhloko, ku vavisa ka miri na byinwana vuvabyi. Timitsu ta ndzhenga ti hlanganisiwa ni misinya yinwana swi tshungula eka vanhu lava pfumalaka vana.
Seshego
Matimu
Exikarhi ka 1972 na 1974 Seshego a ku ri ntsindza wa khale ka tiko-xikaya ra Lebowa, leri herisiweke hi 1994. Van'wamabindzu va kwalaho va tiveka hi ku humelerisa swakudya, swakunwa, fole, swiambalo, swiambalo, swilo swa dzovo, timhandzi ni swilo leswi endliweke hi ntsandza, swilo swa nsimbi, michini ni switirho. Vaaki va tala ku taka maendzo exikarhi ka Seshego na dorobha ra Polokwane hikwalaho ka ntirho.
Dorobha
Hikuya himatimu, vatshami va le madorobheni avanga talanga ngopfu, kambe namunthla, endzhaku ka malembe xidzana mambirhi ya kurhurha kavanhu vaya tshama emadorobheni, kuvuriwa leswaku hafu ya vanhu laha misaveni vatshama emadorobheni.
Khosa
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Khosa, va hlayiwa eka rhavi ra Va djonga va Vahlavi e ka rixaka ra Vatsonga.
Seshego
Swiyenge
Seshego u avanyisiwe hi tindhawu ta nhungu to tshama eka tona. Zone 1 endhawini yin'wana leyi vuriwaka Masakaneng, hilaha murhangeri wavandla ra politiki ra Economic Freedom Fighters, Julius Malema a kuleleke kona. Xidan'wana xa Seshego xikumeka eNambyeni wa Molatusi etlhelweni ra vupela-dyambu bya xidorobana.
Ndzhenga
Ntirho wa Mbewu ya Ndzhenga:
Mafurha ma horisa swirhumbana swo nwayisa leswi vuriwaka rhwemburhwembu na vuvabyi bya nhlonge. Loko murhi lowu wu omisiwile, wu tlhela wu kandziwa ku huma mapa, wu tirhisiwa ku sivela ku kuma khwiri na ku nyuhelisa nwana loko wu cheriwa emukapeni leswaku nwana a dya.
Dorobha
Dorobha leri kulu naswona leri taleke vanhu kutlula man'wana emisaveni i dorobha ra Xanghayi eChayina rilandzeriwa hi Thokiyo eJapani na Jabodetabek (Kumbe Jakarta) eIndonexiya. Kasi madorobha yakhale ngopfu matshamiwa hi vanhu, i Fayiyumi, Damaska, na Varanasi.
Ndzhenga
Mintirho yin'wana:
Mihandzu ya nsinya lowu na mahanti ya kona swi omisisiwa kutani swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya swirhumbana leswintsongo na ku tshungula miri wa munhu. Matluka ma ncakunhiwa kunene ku sivela nchuluko ematikweni yo fana na Namibia.
Ku chava
Ku Chava i matitwele lama vangiwaka hi ku vona khombo ro karhi kumbe ku xungetiwa eka swivumbiwa, naswona swi vangela ku cinca emirini na matikhomele, kufana na ku baleka, ku titumbeta ku oma hikwalaho ka ku chavisiwa. Kuchava eka vanhu kunga vangiwa hileswi endlekaka sweswi kumbe ku langutela nxungeto wa nxupulo lowu ngavangaka khombo e mirini kumbe eka vutomi.
Eka vanhu na swiharhi, ku chava ku antswisiwa hi ku toloveta no dyondza. Hiswona leswi endlaka leswaku ku chava kunga nthlaveko lowu twisisekaka.
Van'wa Mihleketo vo fana na John B. Watson, Robert Plutchik, na Paul Ekman va hlamusela leswaku kuna minthlaveko yo karhi leyi hambanisekaka, naswona ku chava i yin'wana ya yona. Minthlaveko leyi yi hlanganisa gome, vukarhi, ku chuha, ntsako, na ku vaviseka. Ku chava ku fambisana kambe ku thlela ku hambana na Gome, hi kuya hi ku xungetiwa hi dzolonga leri nag papaletekiki. Ku chava ku vangela leswaku munhu kumbe xiharhi xikota ku tisirhelela.
Vusweki
Vusweki i vutshila byo lumamisa swakudya hi kutirhisa ndzilo kumbe handle ka wona. Tindlela to sweka na switirhisiwa, swa hambana hi kuya hi ndzhawu emisaveni, kusukela eka ku oxa swakudya hi ndzilo wa tihunyi kumbe hi ku tirhisa switofo swa gezi, kuya eka ku baka, hi kuya hi mbangu, ikhonomi na mindzhavuko ya vanhu. Maswekelo ya fambisana na vutshila na vuleteri lebyi musweki angana byona. Vusweki byi endliwa hi vanhu emitini ya vona, kumbe e tindzhawini to xavisa swakudya. Swakoteka ku sweka handle ka kutirhisa ndzilo, hixikombisa e tikweni-nkulu ra Amerikha wa le Dzongeni, kuswekiwa nhlampfi yokarhi hi kutirhisa mati ya maswira ntsena.
Ku sweka swakudya hindzilo, imaendlelo ya vanhu ntsena. Maendlelo lawa mangava masungule kwalomu ka 2 wa timiliyoni ta malembe lama hundzeke.
Nhluvuko wa swa vurimi, swa mabindzu, na vutleketli exikarhi ka minhluvuko e tindzhawini tohambana-hambana ku nyike vasweki swilovolovo swo hambana hambana. Vutumbuluxi lebyi ntshwa na ti Thekinoloji, kufana na makhuwana yo virisa mati, swi ndlandlamuxe vutshila na tindlela to sweka. Vasweki van'wana va manguva lawa va tirhisa vutshila bya sayensi leswaku valulamisa no nadzihisa swakudya swa vona.
Munhu lonkulu
Hikuya hi tidyondzo-vutomi, munhu lonkulu  i munhu loyi a kuleke kuringana leswaku a hlanganela vuxaka bya rimbewu. Hiku engeta, munhu lonkulu swihlamusela ku teka vutihlamuleri eka timhaka ta vumunhu na nawu. Hikuhambana na "n'wana", munhu loyi a kuleke hi kuya hi nawu i munhu loyi a fikeleleke malembe ya vukulu naswona uvoniwa a byarha vutihlamuleri byo tihanyisa no tihlayisa.
Vukulu bya vumunhu byi hlanganisa na ku vupfa emiehleketweni. nhlamuselo ya vukulu ya hambana hambana hikuya hi ndzhawu, munhu angava a kurile hi miri, naswona a tikhoma tanihi munhu lonkulu kambe a voniwa ari lontsongo hikwalaho ka malembe yakwe.Hiku hambana, munhu angava lonkulu hi malembe kambe a pfumala kuvupfa na vutihlamuleri bya vanhu lavakulu.
Eka mindzhavuko yohambana hambana leyi tlangelaka ku suka evutsongwaneni a nghena eka vukulu kufana na vukhomba kumbe nghoma. Leswi swi fambelana na ku eneta swilaveko na swihlahluvo leswi vekiweke leswaku munhu a komba ku lulamela vukulu. Mindzhavuko na nhlangano ya vanhu ya masiku lawa ya funga vukulu hi kufikelela malembe yokarhi handle ka ku nghenela swihlahluvo swo karhi.
Ndyangu
Hi kuya hi nhlangano wa vanhu, ndyangu i ntlawa wa vanhu lava vangana vuxaka bya ngati (kutswariwa emutini wun'we), vuxaka bya vukati, kumbe vuxaka hi ku tshama swin'we. Swirho swa ndyangu swihlanganisa vatekani, vatswari, vamakwavo vaxisati kumbe vaxinuna, vana vava fana kumbe vavanhwana. Swirho leswi engetelekeke swa ndyangu swinga hlanganisa vakokwana, vahahani na va mhani-hulu, vamalume, vazala, na vakon'wana.
Ntivo-Mirhi
Minkarhi yin'wana Ntivo-Mirhi wu vitiwa Sayensi ya le xikarhi, hileswi yi hlanganisaka Sayensi ya ntumbuluko, Fiziksi na Ntivo-vutomi.
Ndyangu
Eka mindhzavuko yo tala ya nhlangano wa vanhu, ndyangu hiyona ndzhawu leyi kurisaka no dyondzisa vana. Miti yo tala yina swirho swo hambana hambana hikuya hi tiko na ndzhavuko wa rona, hixikombiso ndyangu wunga ha akiwa hi manana na vana vakwe, kumbe vatswari vambirhi na vana, kumbe kokwana na vana. Vuxaka bya rimbewu eka swirho swandyangu rilawurina naku yirisiwa hikuya hi mindzhavuko ya vona.
Ntivo-Mirhi
Matimu ya Ntivo-Mirhi mathelela e ka nkarhi wa khale loko vanhu varingete ku hundzula tinsimbi tiva nsuku, e tindzhawini to hambana-hambana ta misava.
Ndyangu
Rito "ndyangu" ringa tirhisiwa kuyimela muganga wa vanhu, vutiko, na ntwanano wa vanhu va misava.
Rirhandzu
Rirhandzu hikuya hi mixaka ya rona ri pfuna ku aka vuxaka exikarhi ka vanhu, naswona ritlanga xiphemu lexi kulu eka swa vutshila na vupfapfarhuti.
Ndyangu
Kuna tidyondzo ta ntila wa maxaka ya muti kumbe ndyangu, leti ringetaka ku hlayisa mavito na vuxaka bya vanhu hikuya hi swivongo swa ndyangu na matimu.
Rirhandzu
Rirhandzu ringa twisiseka tanihi nchumu lowu khomanisaka vanhu naswona wu pfuna ku yisa mahlweni nhlayo ya vona.
Lwandle
Lwandle i mati ya munyu lawa ma hlanganisaka xiyenge lexi kulu xa pulaneti ya misava. Kuna malwandle ya nthlanu emisaveni kunga, lwandle ra Phasifiki, lwandle ra Atlantiki, lwandle ra Indhiya, lwandle ra Anthakthika na ra Akthika.
Malwandle yamisava, iyankoka ekavutomi na swivumbiwa hinkwaswo swa misava, naswona byi na xiphemu eka ndzendzeleko wa Khaboni, byi hlohlotela maxelo na tinguva. kuna minxaka ya swivumbiwa leswi hanyaka swa kwalomu ka 230,000 leswi tiviwake, kambe tindzhawu to tala ta malwandle atisifikeleriwa hikwalaho, kuehleketeriwa leswaku kungava kuri na minxaka ya swivumbiwa swa kwalomu ka timiliyoni timbirhi.
Minthlaveko
Minthlaveko i ntokoto wun'wana na wun'wana    wa vumunhu lowu fambisanaka na matirhele lama tlakukeke ya miehleketo wuthlela wu fambelana na ntsako kumbe gome. Minhlahluvo yaSayensi, yahava ntwanano eka nhlamuselo ya minthlaveko ya munhu. Minthlaveko hakanyingi yi yelana na matitwele, matshamelo ya munhu, mboyamelo na swisusumeti swa vumunhu. Eka tidyondzo tin'wana, miehleketo yi hlohlotela ngopfu minthlaveko ya vumunhu. Vanhu lava va endlaka swilo hi kuya hi minthlaveko ya vona, vanga ha tikomba vangari ku ehleketeni, hambi swiritano m'ehleketo ya vona yi teka xiphemu eka swiboho swa vona. Hixikombiso, ku twisisa leswaku hi ngava hiri ekhombyeni ku hlanganisa na kutlakuka ka mintirho ya hina ya miri (Ku thlakuka ka kuba ka mbilu na ku hefemula, nyuku, na ku tiya ka misiha), iswilaveko leswi fambisanaka na ku chava. Tidyondzo tin'wana ti xungeta leswaku minthlaveko yinga pfuka handle ka miehleketo yo karhi.
Hosinkulu Gunyule
Vukosi bya Muti
na van'wani...
Minthlaveko
Minthlaveko yi rharhanganile. Hikuya hi mindzavisiso yo xungeta, kuna matitwele yo karhi lawa mavangaka ku cinca ka mathsamele kumbe miehleketo leyi yithelaka yi hlohlotela mahanyele ya hina. Tidyondzo ta minthlaveko to yelanisa minthlaveko na switwi swa miri leswi swi kotaka kutwa kuya hi minthlaveko leyi hinga eka yona. Minhtlaveko yi thlela yi fambelana na mahanyelo na mintolovelo ku ya hi munhu na munhu. Vanhu lava pfumalaka tingana vakota ku phofula minthlaveko ya vona hi ku olova, kasi vanhu lavangana tingana va tala ku tumbeta minthlaveko ya vona eka vanhu kulori. Hakanyingi minthlaveko yi hlohlotela no susumeta munhu, kungava nsusumeto wo biha kumbe lowunene. Hikuya hi mavonele man'wana, minthlaveko ayi vangi mahanyelo kumbe swiboho swokarhi eka munhu, kambe yova swikombiso ntsena swa vumunhu, leswi hlanganisaka nsusumeto, matitwele, matikhomele, na tindlela tin'wana to ehleketa, kambe hinkwaswo leswi a swi endli minthlaveko.
Eka malembe ya khume mbirhi lama hundzeke, kuvonakele ku engeteleka ka mindzavisiso eka minthlaveko ya vumunhu, leyi ndlandlvuxeke vutivi eka tidyondzo ta mahanyele ya vanhu, matirhele ya byongo, Vutshunguri, Matimu na Sayensi ya tikhompuyuta. Tidyondzo leti ti ringeta ku hlamusela masungulo, matirhele na muxaka wa minthlaveko. Tindyondzo ta manguva lawa ti lavisisa matirhele ya minthlaveko naswona ti hlanganisa na ku tumbuluxa minchumu leyi nga tirhisiwaka ku vangela minthlaveko. Ku engetela kwalano ku tirhisiwa ka ti PET scans na ti fMRI scans swipfuna ku lavisisa matirhele ya yi byongo kuya hi minthlaveko.
"Minthlaveko yinga ha hlamuseriwa tani hi ntokoto lowu nene kumbe lowo biha lowu yelanaka na mintirho yokarhi ya mi ehleketo." Minthlaveko yi vangela kucinca eka mahanyelo na maendlele ya swilo eka munhu. Ntirho wa minthlaveko ekusunguleni akuri ku hlohlotela kumbe ku susumeta munhu ku hanya no endla swilo hindlela yo karhi leswaku a sirheleleka. Minhtlaveko yi vangiwa hi ku cinca ko karhi kalendzeni kumbe kale handle ka switwi swa miri.
Sayensi ya Misava
Sayensi ya misava idyondzo ya ndzavisiso wa matshamele na matirhele ya misava. Dyondzo leyi yilavisisa matirhele ya swiyenge hikwaswo swa xirhendzevutana xa misava, kusukele ka vuenti bya misava, maribye, milambu, xibhakabhaka na xisirheleri xa misava. Hi ku angarhela Van'wa-vutivi va tirhisa Ntivo-mbangu, Tinhlayo, Fiziksi, Ntivo-Mirhi, Ntivo-Vutomi na tin'wana tidyondzo tale henhla to twisisa leswi Misava yitirhisaka xiswona.
Walter Sisulu Square of Dedication
Walter Sisulu Square i ndhawu leyi kumekaka exifundzheni-nkulu xa  Gauteng, Johannesburg, a Soweto,exikarhi ka xitikwana xa Kliptown. Hi 1955 ntlawa wa vanhu lava ava lwisana na nfumo wa avanyiso[apartheid] va hlanganile eKliptown ku twa mavonelo ya vanhu hi kungu ra Papila ra Tinfanelo(Freedom Charter) leri kunguhatiweke hi Rusty Bernstein. Hi ti 26 Khotavuxika 1955. kwalomu ka magidi nharhu(3 000) wa varhangeri va maAfrika Dzonga va hlanganile eka Walter Sisulu Square ku ta tsala Papila ra Tinfanelo. Ndhawo leyi yi vitaniwa hi vito ra nwatipolitiki loyi na yena a lwela ntshuxeko wa maAfrika Dzonga Walter Sisulu, a ri wun'wana wa varhangeri va African National Congress (ANC).
Matimu
Walter Sisulu Square of Dedication, mavumbelo ya xona ya vile saqwadi eka vaaki va xona va stuidio MAS. Hi ti 26 Khotavuxika ku vuriwa leswaku kwalomu ka magidi-nharhu wa vanhu va Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu vanwatipolitiki va hlanganile eka  square xo thyaka xa ritshuri ku ta kunguhata hi goza leri va nga ta ri teka ku lwela tinfanelo ta maAfrika Dzonga. Laha hi kona la vanwatipolitiki kun'we ni vaaka tiko va Afrika Dzonga va nga tsala papila ra tinfanelo (Freedom Charter). Papila leri a ri nga lweli tinfanelo ntsena kambe ari  lwela tiko leri nga ta fumiwa hi vanhu va tihlonge to hambana-hambana. Papila ra Tinfanelo ri na nkoka swinene eka ntlawa wa ANC, naswona ndhawu leyi yi pfulrile tindlela to akiwa ka yindlu leyikulu ya Afrika Dzonga ya nawu. Ndhawu leyi a va hlangana ka yona a yi thyakile no va na ritshuri kambe namuntlha yi vitaniwa hi vito ro xiximeka swinene naswona yi hlayiwa eka ntlawa wa tindhawu ta ndhavuko. Hi ti 26 Khotavuxika 2005 khale ka murhangeri wa Afrika Dzonga Thabo Mbeki u lumekile ndzilo wo kombisa ntshuxeko, hi ndlela yo tlangela makume-ntlhanu wa malembe ya papila ra timfanelo (Freedom Charter).
Tinhlayo-tinomboro
Tinhlayo hi ti nomboro (Kumbe Aritimethiki leyi sukaka eka rito ra xigriki ἀριθμός arithmos, "nomboro") i rhavi ra Tinhlayo leri letelaka hi ta tinomboro, ngopfu ngopfu metirhisele ya tona kunga ku hlanganisa, kuhunguta, kuthlandleka na ku avanyisa.
Walter Sisulu Square of Dedication
Tindhawu to koka mahlo
Walter Sisulu Square xi rhendzeriwile hi tindhawu to hambana-hambana le ti hlanganisaka, hodela ya Soweto; mavhengele; ndhawu yo oxa nyama; ndhawu yo hlayisa tibuku, naswona yi na rivala le ri nga na swifanekiso swa vo nwatipolitiki.
Winnie Madikizela-Mandela
Winnie Madikizela-Mandela, OLS (Vito ro tswariwa Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela; 26 Ndhzati 1936 – 2 Dzivamisoko 2018), athlela a tiviwa tanihi Winnie Mandela, akuri mulweri wantshuxeko wale Afrika Dzonga, athlela ava khlale ka nsati wa Nelson Mandela. Utirhelile tanihi xirho xa phalamendhe ya tiko kusikela hi lembe ra 1994 kuya eka 2003, naswona kusukela hi lembe ra 2009 kufikela loko a lova, athlela ava xandla ya murhangeri wa ndawulo kusukela hi lembe ra 1994 kuya eka 1996. Tani hi xirho xa vandla ra swatipolitiki ra African National Congress (ANC), uthlele a tirha eka huvo-nkulu ya vandla naswona a thlela a rhangela rhavi ra vandla ra vamanana. Madikizela-Mandela uthlela ativiwa hivalandzeri vakwe tani hi "Mhani wa rixaka".
Walter Sisulu Square of Dedication
Makhumbi ya papila ra timfanelo
Rivala ra Walter Sisulu Square ri ni makhumbi ya khume lawa ma tsariweke swikoxo swa timfanelo leswi tsariweke eka papila ra timfanelo leswi landzelaka:
Winnie Madikizela-Mandela
Winnie utswariwe ekaya ramaMpondo eBizana, naswona a a dyondzele tidyondzo ta nhlayiso ya vanhu (social worker), athlela a tekana na mulwela-ntshuxeko wa nkarhi wa xihlawu-hlawu Nelson Mandela e Joni hi 1958; ava tekanile kwalomu ka 38 wa malembe naswona avakatekisiwe hi vana vambirhi. Hi lembe ra 1963, loko Mandela atava a khotsiwile endzhaku ka huvo ya Rivonia; uvile nhlonge yale rivaleni eka malembe ya 27 laha Nelson Mandela a a khotsiwile e xihlaleni xa Robben. Eka nkarhi wolowo, Winnie u thlandlukile eka vurhangeri bya mintlawa ya valweri va ntshuxeko. Ukhotsiwile hi mfumo wa xihlawu-hlawu eka makhambi yo hlaya, athlela a xanisiwa minkarhi yohlaya kuhlanganisa na ku thlakisiwa ayisiwa etikweni-xikaya ra Bramford.
Walter Sisulu Square of Dedication
Hodela ya Soweto
Hodela ya Soweto hi yona ntsena leyi kumekaka eSoweto, naswona yi hlawuriwa hi tinyeleti ta mune.
Winnie Madikizela-Mandela
Eka malembe yava 1980, Winnie ulumbetiwe hi kufuma hi kuchavisa naswona ari muluthanyi wa mandzolonga e Soweto, leswi landzeriweke hiku bakanyiwa hi minhlangano ya vulwela-ntshuxeko, athlela a tshinyiwa hi nhlangano wakwe wa ANC. Huvo ya ntiyiso na ndzivalelwano (TRC) leyi simekiweke hi nuna wakwe yibohe leswaku a a kumeka hlanganisiwa eka mpfilu-mpfilu wo xanaisa vanhu leyi a yi rhangeirwa hi xipanu xa mintlangu ya bholo ya "Mandela United Football Club", lexi a xin'wisirhelela. Winnie u henhliwe hi ku pfumelela kuvutliwa; xanisiwa na kuhisiwa ka vanhu lava ava hehliwa kuva vatirheli va mfumo wa xihlawu-hlawu eka vanhu lava kuhlanganisiwa na Stompie Sepei, n'wana loyi a a ri na malembe ya 14
Nelson Mandela na Winnie Mandela va hambanile hi lembe ra 1992, naswona vadlaya vukati hiximfumo hi lembe ra 1996 eka nwheti ya Nyenyankulu. Winnie uvhakele khale ka nuna wakwe eka vuvabyi bya kwe bya makumu.
Rihanyo
Rihanyo i xikombiso xa leswaku swi yenge swa miri wa xivumbiwa switirha hi ndlela leyi faneleke. Eka vanhu, i vuswikoti byo tikongomisa loko valangutane na swi yimo leswitikaka swa miehleketo kumbe swa mbangu. Nhlangano ya Misava wa tarihanyo(WHO) yi hlamusela rihanyo eka Vumbiwa ra yona ra 1948, hi ndlela leyi landzelaka  "Xiyimo xa miri, miehleketo na vuxaka lebyi nene, kungari kupfumaleka ka vuvabyi ntsena." Kuna tihlamuselo tin'wana leti yelanisaka rihanyo na ntsako wa munhu.
Swihlawulekisi
Hi ku angarhela, ndlela leyi munhu a hanyaka hayona yi na xandla eka rihanyo rakwe na muxaka wa vutomi. Kupfumeriwa leswaku Rihanyo ri antswisiwa hi kuyamahlweni ka ntivo rihanyo na migingiriko yo hanya vutomi lebyi nene e vanhwini. Hi kuya hi Nhlangano wa misava wa swa tarihanyo, swihlawulekisi swa rihanyo lerinene swi hlanganisa mbangu na rifuwo, naswona swi hlanganisa na matikhomele ya munhu.
Nomboro
Nomboro i xiga xa Dyondzo ya Tinhlayo lexi tirhisiwaka ku hlaya, kupima na ku hlawulekisa ntsengo. Ehenhleni ko tirhisiwa ku hlaya, tinomboro ti thlela ti tirhisiwa ku hlawulekisa swilo swo karhi (ku fana na tinomboro ta riqingo), ku chavisa (Khodi ya nhundzu ya vhengele), kumbe ti thlela ti tirhisiwa tani hi mfungo, rito, kumbe nhlamuseleyo ya dyondzo ya tinhlayo.
Eka dyondzo ya tinhlayo, nhlamuselo ya nomboro yindlandlamuxiwile hi ku hundza ka malembe leswaku yi hlanganisa nomboro ya tandza (0 kumbe Ziro), tinomboro leti kayivelaka, tinomboro leti ringanisaka (kufana na  <span class="sfrac nowrap" style="display:inline-block; vertical-align:-0.5em; font-size:85%; text-align:center;"> / 2 and −<span class="sfrac nowrap" style="display:inline-block; vertical-align:-0.5em; font-size:85%; text-align:center;"> / 3  ) na tin'wana tinomboro. Ku hlaya tinomboro ku endliwa hi kuhlanganisa, kuhunguta, kuthlandleka, kuavanyisa na swin'wana.
Chavalala
] “I HOMU YA MAKOVONGO VA MAKHWITA HLAVELO I VA HlAKATI
VA MA TSAN’WA KULALA I VADYI VA TIHLAMPFI  MSHENGU”
Muti kumbe tinyimba ta mbhombhi…
1.     Ntsan’wakulala : mudyandzhaka loyi loko vamakwavo loyi va nga lava ku n’wi dlhayela vudyandzhaka, a ngabangulela etikweni ra maharimani (va ka valoyi) lava a valava ku n’wi dlayela vuhlolerheli bya maswati.endzhaku va n’wi  amukele a ri wale vukosini lebyi byi n’wi tokeleke vuna kulobye lebyi byi n’wi fikiseke laha a ngava mukon’wana wa hosi ya va ka valoyi.
1.makhovongo
2.Rivimbi
3.nhlakati
4.mahohlo
5.xiyoko
Matsune wa nkwahle,in’wana wa nkhomi –mukhomi wa ncila wa ndlopfu wa machivirika wa manambani wa xigole wa malangadzha wa ntsan’wakulala –rimani maswazi miandza wa mbhombhi –ngoma ya matiko wa nghwana /chavalala ntukulu wa vangoni…
“I vaka ngoma ya fumu, va tlharihi ro ka mpfukano. va rifuwo ra tlharhi va ka nyoxi ,xilwela
Vulombe hi ndzhombho va ka hlalela vombe .makhwita –nhlavela,mutwa wu ri enengeni va
Hi va xingwidzhi va dyi va tinhlampfi va n’wi va mati yo dzhunga va maxava rihunga ,va
Xava hi mumu”…
swin'wana swa swivongo swa ka Chavalala i Muyeni,Mchavi,Mbhombhi
N'wana
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi angana nkulu kuva ricece, kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi. Nhlamuselo wa xinawu wa n'wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu.
Rito n'wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari (kufana na n'wana wa jaha kumbe wa ntombhi)  kumbe tani hi xikombiso, kumbe xirho xa ntlawa wokarhi, ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n'wana wa khwati, kumbe n'wana wa malembe ya va 60.
Kuna timhaka to tala leti khumbaka vana, kufana na tidyondzo ta vana, kuxanisiwa hi tintangha, vusiwana, mindyangu leyi tshovekeke, kutirhisiwa ka vana, ndlala na kupfumala kaya. Vana vangaha kurisiwa hi vatswari, valanguteri, maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo.
Tinhlamuselo tin'wana
Ntsombano wa timfanelo ta vana wa Nhlangano ya matiko wu hlamusela n'wana tanihi  "munhu loyi anga hansi ka malembe ya 18 hivukulu ehansi ka nawu wa vana". Leswi swi amukeriwe hi matiko ya 192 eka matiko ya 194 ya nhlangano leyi.
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n'wana wa kondlo andzidyi. Eka mindzhavuko yotala, n'wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba/nghoma.