cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qatar
Kari (語言)
Kuangfang Gata ka kari Alapo, skari alang hini ka kari Gataalapo, sngngh kkari Gata ga kika naqih birac ka dmuy, Inguy o tkdha jjiyung dha kkari kiya kiya ka tduwa skari dha, saw ruwan bbrigan, puda ka Gata, ida ini krimax kkari Alapo ka kari Ingyu, Ingyu ni Gata knparu bi snkagun ssjiqan musa blaiq prngaw, gaga skari nganguc duma uri, kana Peyluc, kari Ingti, kari Malayalamu, kari Urtu, kari Bsdu, kari Dangmir, kari Dayluku, kari Nipor, kari Sncyaluo, kari Mongcyala, kari acyalu ni kari Ingni, kika pegu ka gaya Gata.
Cingci (經濟)
Gata doccyu o nniq hngkawas 2005 pnhiyu cujyueynjayfucicing, sprun dha bi qmita ka brigan nganguc, mntna saw ngngalan mgxal hpucing pila amrika syo ni deynjanji, asi dayaw Amrika ka mklawa Gata,, Owcow ni alang Yaday. Gata gongku o kika kuocidoc ciko Gata doccyu, dhuq hngkawas 2013, jiyan dha cjan o hmrinas 1,000 hpucing pila Amrika, kndadax hngkawas 2009 prajing, Gata gongku knkawas o nanhan dha klwaan nanaq ka 300 dhuq 400 hpucing pila Amrika docccing, nniq hngkawas 2014, hbaraw bi knlangan ka jiyagan dha jiyey uri da, saw Fanluendeynuo, Simnckongs, juendeynpayxuo, Haluotpayxuokongs, sueybeyntasya, Paglayinghan, Luentuensislucijan, Parisnjarman cujyocyulpu, tacongciduan, Hlang huancyakubay, Meykuoinghan, Tfuni kongs, Congkuo nongyeyinghan, snpawri, heymeysoci ni Pasisandant inghan.
Gaya (文化)
Pusu pntasan: gaya Gata
Gaya Gata duma ga mntna klwaan hraan hidaw Alapo, yasa gaya Islangcyaw. Knkawas jiyax 18 idas 12 ka Gata kuojingcey, spruun dha bi ka lnglungan klwaan, krwayan dha ka Gasaymu. Pn. Mhanmot. Alsani pnlutuc, bukuy do msupu ka na ka seejiq. Hamat. Pn. Abutulajic. Gawari kndadax jiyax 1 idas 7 hngkawas 2008 prajing plutuc gaya Gata, isupucan.
Harifa kuocitiyujan ga pusu ssaan tsli Gata kuocya cujyotuey, Yacow yuntonghuey uri, Yacow cujyosay ni sceypey cujyosay ga puuda hini jana.
Diyu (體育)
Mntna klwaan congtong duma uri, cujyo ga ida quxun bi ddaun Gata, kika pangjyo da. Jiyax 2 idas 12 hngkawas 2010 nniq Jueyssuri ppatas hngkawas 2022 sceypey cujyoday wada tduwa, kiyaka kndadax sbiyaw ka congtong kuocya o ida paru bi uuda nii  hngkawas 2006 pusu paru alang Gata Tuha o ida mnda saw yayunhuey, hngkawas 2011 kika tongtaw ka mnda hngkawas 2011 Yacowpey cujyoday ni hngkawas 2011 Fanalapo yuntonghuey uri. WTA syunhueysay congcyueysay hngkawas 2008 dhuq hngkawas 2010 nniq pusu paru alang Tuha Harifa kuociwanjyocongsing muuda kana. Hngkawas 2022 sceypey o nniq Gata ka muuda.
Ttgsa (教育)
Nii knkawas, sprung bi kmlawa Gata ka ttgsa. kntaxa laqi o tduwa ini buway pila ka kndadax pyasan prajing dhuq pyasan tgparu. Hngkawas 2012, snaw Gata, qrijil yuenmangri o snakan ka 3.1%, 4.2%, kika ciway bi klwaan Alapo. nniq pnhyugan hngkawas 1973 ka Gata ga ida bsiyaq bi ka endaan dha, ida paru bi ka quri pyasan paru dha. Yasa jiyagan Gata cicinghuey siida, hbaraw bi ka pyasan Amrika pnhiyu fnccikow ttgsa alang Gata, niqan ka saan ppuyas kuxu nanaq matas. Paru pyasan dnii ga kana pyasan paru Ganeycimeylong, pyasan paru Jyawccn, pyasan paru Tcownongkong, pyasan paru Weyciniya reynpan, pyasan paru Gannayr dnii. Hngkawas 2004, Gata o nniq cyawyucn pnhiyu Gata gsyueycisukongyueyn iyux pniqan saw pyasan paru ni kongyey o tduwa pprngaw.
Pnyahan pnatas (參考資料)
Snakun:Truku
Qnawan Ddilun
= Qnawan Ddilun（電話） = Malux nami kesun Qnawan Ddiun ka qyqeya nii we, niqan naq pusu na kari: Cbeyo, hani hari meyah qmlahang yami ka, Tanah Tunux ciida, kika kleeluw pheyu eruc ka Tanah Tunux ma, blebin qnawan, iya ba mhmeti psetuq ka qnawan nii kesun na rudan miyan cbeyo. Bobo na, splawa nami na sapah ptasan de, mgeriq bubu qnawan nii ka zunsa Tanah Tunux ma, ga mprengo,ga mrrengo daka ima zunsa nii, mesa lmngelung ka rudan nami, ma so hari ga rmengo utux mesa. Klaun daha mesa mphaduc kari ka qnawan nii de, asi daha tnyani mesa Qnawan di, kari Tanah Tunux ge “deng-wa” mesa, kari Telu saya de “teng-hwa” mesa.
Alang miyan Gluban we, betaq ku yong-nense hari ka niqan deng-ki, berah na han we, hmiru miyan kan-tera, lmungu nami qhuni ka pure ido, hmanguc damac ma dngedang qsiya mtilux. Muuyas ku so-cyu hari de, niqan terebi duma ka seediq alang miyan di, ani si ini keegu sapah dehuk maruy terebi nana, bobo na dungan we, niqan ga-su di, kika ini nami lungu qhuni kndalax ciida di. Betaq bale meyah ku mgsense Hori de, blebil ciida Qnawan sapah ka seediq alang nami di, bubu na Qnawan sapah nii we ini pgriqi, asi ppexi. Ini nami blebil Qnawan sapah han ge, wano ba sapah ptasan ka, niqan Qnawan pgriqun ma, kndudul mntena kana ka bubu miyan Qnawan sapah duri di, tngiyo ppexan. Kndalax niqan ten-naw nii de, smmalu Qnawan Ddilun ka seediq Dame quri hunac hii di, mgaya bale han we, paru, chedin ma mkere brigan, asi nanaq ka seediq niqan pila, dehuk maruy Qnawan Ddilun kiya ma, so ke-sacu, so qbusran peni. Ye wada ini dehuk maxal knkawas ho, kika prading niqan Qnawan Ddilun biciq so ka, ga ta dooyun saya nii di, tiku hari bnrigan na duri, ani si egu riyung klegan ma, mnlamu naq ka ko-si msalu Qnawan Ddilun nii duri. Ado ka asi psai lubuy ma, asi dsdesi ani inu ka Qnawan Ddilun nii, kuxun riyung dmoi uniima, ani laqi muuyas duri we, sbaruy tama bubu daha ma, dsdesun daha mosa muuyuas ngerac.
Kuxun riyung dmoi laqi muuyas ma, riso weewa ka Qnawan Ddilun, ado ka ini pntena Qnawan sapah, egu riyung so tthiqan laqi ma riso ka Qnawan Ddilun, ado mkela dmoi te-naw ka mnuuyas hndure, kika ini daha saani inu ka, dmoi ma theyaq Qnawan Ddilun, so ka rudan hari ini kela dmoi te-naw de, ini naq sriyung theyaq Qnawan Ddilun ka dheya, ngalun daha Qnawan bale dmoi. Ani naq kesun malu bale ka, niqan Qnawan Ddilun nii we, niqan ka naqah na duri, tmgesa ooda naqah laqi riso hari, kndalax Qnawan Ddilun smneeru oda naqah ka laqi ge, ini kkela ka tama bubu daha, ado ini dehuk hiya ka, knkela daha dmoi Qnawan Ddilun ka tama bubu daha.
Qnawan Ddilun nii we, smnegun bnarah te-naw, kika maha mntena te-naw ddilun bobo beyax na duri, ga kndudul so besyax na te-naw ka, beyax na Qnawan Ddilun nii saya di ma, ngalun sasing-ki psasing, mangal kari rnengo seediq ma, qtaan ega duri, uxe pkberih di, maha rmabang malu bobo na Qnawan Ddilun.
參考文獻
Snakun:Tgdaya
Kosuy
= Kosuy(香茅) = Rudan ta cbeyo hayan we mhuma so pnhgalan uuqun daha nanaq ma, uxe duri we mrriyux kana so dnoi daha, ini kela mbbaruy. Peeyah ka yahun ta na qmlahang Tanah Tunux dige, kika hani ta mkela maanu kesun ka pila. Betaq Telu nii ka meyah smriyux qmlahang ita de, ciida ka mkela ta gmbaruy pnhuma ma, sriyux ta pila ka ita Seediq.
“Kosuy” nii ngungalan pila dseediq alang hani hari dehuk ka Telu nii, ye ba knxalan 1960 ciida. Ini daha tnyaani kari Seediq, kosuy ge kari Tanah Tunux. So hari brehengin qtaun kosuy nii, mnugaya han we mkteru knkawas pnhmaan de qbrungun texal, bobo na de mndaha qmburung knkingal knkawas denu. Qmburung kosuy nii ge dungeun hayan, mdengu de bkeun pupu paru ma, hqulun gmutu behing kosuy. Hungedun de moda psbeyuq rekaki ka hengak na, iyu kosuy kesun ka beyuq na nii, snmanun rusuq paru ma pssliyun kulu iyu. Mkere ba sbaruy iyu kosuy nii ciida, ririh so pila iyu kosuy nii wada pkmekul pheyu sapah bgurah dseeiq alang knxalan ciida.
Snakun:Truku
Sansaru
= Sansaru（三叉路部落） = Gaga mniq Sincuseyn Ufungsyang ka alang Sansaru.
Sapah Bbrigan
= Sapah Bbrigan(雜貨店) = Nii ka qntaan mu Patis pgkela seediq meniq alang breenux Hori.
Sansaru
45 sapah ka kneegu na sapah, 128 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 91% niqan 116 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 9% niqan 12 hiyi koia. \
Kana ka kleegan seejiq ga, Tayal 85%, Saysiyat 3%, Amis 2%, Paiwan 1%.
Sapah Bbrigan
Ga ptasan galiq tanah kluelu hiya, “ Ye niqan qyqeya ini su cikau desi kana, dyagun su mu gnbaruy, ya ani niqan  seediq mkmaruy na. ” So ini cikau ma anaq so cnkau duri, iya ta asi laxi kana ka qyqeya mesa,  niqan sapah bbrigan, mkela qmita mesa ye bgurah hari, ye cmucac hari. Klaun daha smmalu ma ppryuxun daha ka plpingan na ka Lawpan. So nii ka dnyagan ta bobo dheran(klangan) ma, dmayo dheran Taywan nii ma, dmayo ta tnsapah ta naq uri.
Snakun:Tgdaya
Sansaru
Hangan alang (部落名稱)
Alang Sansaru.
Timor-Leste
thumb|Flag of East Timor-Kwoci （東帝汶國旗）|alt=Flag of East Timor|338x338px
Sansaru
Tnteanak alang (部落特色)
Hangan alang Min-sen- nii o ida bukuy Kwang-fu do meuda qqpahun alang nii ka mnegay hangan.
Timor-Leste
= Timor-Leste（東帝汶） = Gaga kska Yacow ka Timor-leste, 8 50 S, 125 55 E ka gaga na nniqan. Kana ka knlbangan na o 14,874 sq km（hangan na o Tg160） (knlbanga dxgal o 14,874 sq km, knlbangan qsiya o 0 sq km). Kana ka sejiqun o niqan 1,261,072 hiyi. Gaga Dili ka pusu alang paru, jiyax 20 idas 5 ka jiyax skrayan klwaan. Manu ka dxgal Timor-leste ga wada sugan 25.10% ka dxgal qpahan, 49.10% ka dxgal bbuyu, rahuq dxgal do niqan 25.80% na.
Sansaru
Nniqan (所在位置)
Sing-cu-seyn-u-fung-syang taw-san-cun.
Timor-Leste
Bukung klwaan ta sayang o kiya ka Taur Matan Ruak, pnaah hngkawas2012 idas 5 jiyax 19pnrajing kmlawa klwaan. cinkhulan sa knita’ sa brbiru’
Tunarac Timor (東帝汶)
Tunarac Timor Konghkwo (Kari Tetun: Repúblika Demokrátika Timor-Leste; kari Boduya: República Democrática de Timor-Leste), splawa dha Tunarac Timor (Kari Tetun: Timor Lorosa'e; kari Budoya: Timor-Leste), wa mniq nniqan dxral Tunarac hunac Asia Timor taw putting hiti tunarac na qnlhangan, mnqlhangan Budoya qnthyaqan bay tunarac u wana balay 2 dxral qnlhangan uri (kingal ka Macao). Kngkawas 1999 idas 8 hiti spuda quri so nniqan Australia ka dmkuh spuda kongto wada pskingal dukuricu, kngkawas 2002 idas 5 diyax 20 cka rabi 0 ji ka wada dukuricu, kngkawas 2002 idas 9 diyax 27 ka mndungus bay tumal UN, wada mtu191 UN qnlhangan kaying. 縮圖|Mniq Australia ka muda dmkuh dukuricu Tunarac Timor.
Sansaru
Klbangan (範圍)
Gaga mniq dgiyaq Ming-tu-yow- quri truma dgiyaq hraan hidaw hiya.
Timor-Leste
Rikisi (歷史)
Budoya mniq 16 th brah cida u prading tuhuy Timor taw muda mpbari qqiya, kiya mi bukuy daw muda balay bay qmlahang, dhuq 20 th kcka cida. Kngkawas 1859 u alaw tuhuy Netherlands mtdiyal mi wada ppatas patas pnsdhuwan, Budoya u wada dha sbuway Netherlands ka duma dxral tawyu tuiwil (Tuiwil Timor). Tumn2 Knbeyhing Mccbu iyax cida, Nihong u mniq babaw Mccbu Timor daw kngkawas 1942-1945 knrmux mangal mnBudoya Timor, binaw wada ini baka ka Nihong daw Budoya ka qmlahang dungan.
Seyhu Budoya u mniq kngkawas 1974 prading muda uxay cminhwa, malix qnlhangan icil cminti, kiya ka qnlangan babaw dxral knhbaraw bay mnBudoya cminti u skkingal mlatac qnlhangan Budoya dukuricu kana. Tunarac Timor u mniq kngkawas 1975 idas 11 diyax 28 u snpeyyah Budoya dukuricu, phiyu Tunarac Timor Mincu Konghkwo, binaw mniq tu9 diyax daw wada kasi yahi knrmux mangal Indonesia, kngkawas 1976  idas 7 u wada mnIndonesia na Tunarac Timor sng (Timor Timur). Babaw na 20 kngkawas u, ini sangay muda knciyuk undo, wada bnbur 20 kngkawas sngari ka mccbu dukuricu, wada balay 10-25 knbkiyan hiyi sediq ka wada mhuqil. 縮圖|Tudu dwiyaq Tatamayraw kcka ayu dwiyaq na mmsrulung.
Lnlingay nniqan (地理)
縮圖|Mkngahu ucilung nniqan tunarac. Wa mniq Tunarac hunac Asia co ka Tunarac Timor, wa mniq Indonesia cyuntaw tunarac na syawcwanta cyuntaw, tunarac hunac u mquri Oco. Tndxral dha u kiya ka knkana tunarac Timor taw mi tuiwil daya mkngahu ucilung wada danan mtqiri Indonesia wa murux na Fuytiokusi cyu, kiya mi msdalih hiya ka Atoro taw uri. Tuiwil u mslutuc Inonesia Tuiwil Timor.
Sansaru
Mniq alang seejiq (部落所屬族群)
Tay-ya-cu.
Jilan kari (使用語言)
kari Tay-ya- kari Tlu.
Timor-Leste
Lnlingay nniqan (地理)
Ida nkiya cuweyn u niqan king, gasoring, ida nkiya gasu, mong, btasil tari.
Sansaru
Pnyahan alang (部落由來)
Gaga mniq ska alang Cing-cuyn ni alang S-lu ka-Alang Ming-sng, bukuy Kwan fu-do phiyu smalu gasil xuluy mlutu dhuq Alang Tu-can.
Timor-Leste
Lnlingay nniqan (地理)
Alaw ka qqpahan pnwalang u ida dmuwi knou bay yayu tmatak mi puniq psqama, so kiya u wada paqan ka qhuni lmiqu mi qluluy ka qqsiya mi dxral.
Sansaru
Qtaan bnatas patas (參考資料)
桃山泰雅教育網 http://www.yamalin.com.tw/mumuyama/001-index.php
Timor-Leste
Singcng cyuhwa (行政區劃)
Tunarac Timor pa niqan 14 Cyu：
縮圖|Beyhing sapah seyhu Tunarac Timor.
Sansaru
Pnyahan pnatas(參考資料)
Snakun:Truku
Timor-Leste
Seyji (政治)
Kngkawas 2002 idas 3 diyax 22, Tunarac Timor cseyng kaygi na 88 hiyi giying, wada muda kaygi cida tu1 Tunarac Timor na tu1 keyngpo.
Kngkawas 2009 knpriyux brah cida han, Tunarac Timor na shwatisi u dmuwi na Indonesia ka lxanan niya, kngkawas 2009 gikay u wada muda mi wada pkla dmuwi Budoya horicu tisi ka lxanan na pnwaya burah minsu horicu, kngkawas 2011 daw muru burah minhwatyeyn.
Tunarac Timor kongmin u 17 kngkawas da niqan biyax muda seyngkyo meytaq hyo.
Soto u spuda sediq qnlhangal muda umau, mntxan diyax qpahun u 5 kngkawas, malu muda mntxan lmutuc qmpah dungal. Soto Tunarac Timo u syuwey weynso, binaw malu ini sruwa giang, ptalax kwohuy mi dmudul snrading seyngkyo. Mnuda seyngkyo msdalih hari ka soto seyngkyo u wada mnuda kngkawas 2012 idas 3 muda. Wada mangal ka soto daw muou cngtang uxay daw bukung na ou tang ryeynmong, kiya u muda psdhu phiyu congri. Congri ka pusu tunux seyhu; neyko ka bucyo kaygi. 縮圖|Buwax haykyo
Keyjay (經濟)
Kngkawas 1999 hiti balay, Tunarac Timor u ya bay niqan 70% keyjay lxayan ka wada sliqan dmuwi hantay dukuricu heytay sediq mi heytay Indonesia. 30 knbkiyan hiyi sediq ka wada qduriq Tuiwil Timor mi wada mmqraqil sediq. Babaw bukuy niya iyax 3 kngkawas, 5,000 hiyi weyho butayi mi 1,300 hiyi keysacu ka dmayaw quri alang mkbrnux mi nniqan alang muda snburah smmalu. Dhuq kngkawas 2005 hiti mqraqil sediq u wada tbrinah miyah Tunarac Timor uxay daw wa tnpusu mniq Indonesia da.
Ana so snturung knbeyhing bay pnssngan dha keyjay ka Tunarac Timor, kiya ka knkana snbarah smmalu lxanan smluwan, snbeyhing qmlahang komuing, kaykeycu quri qqpahun hbaraw mbbiyax. Kmari gasoring gasu ida nkiya msdalih ucilung u wada pttuku nngalan seyhu. Gasu ida nkiya u spuda bling knriyan pqriyun dhuq Oco.
Kngkawas 2005 idas 6, kwohuy u wada smruwa 1 gasoring cicin, ngalun
Skun nngalan knkana gasoring, kiya u qqlahang dha qnbliqan gasoring hiti ka
lqlaqi dha Tunaran Timor. Dhuq kngkawas 2010 idaqs 10, cicin kiya u niqan 6.6 oku pila Amirika ka snkuwan da. Qnlhangan dha u uka sediq mkla bay qmlahang pila, so kiya umau tocu tqlahang bay Amirika Kwocay, wada dha qdriqan ka kngkawas 2007 dhuq kngkawas 2008 mqraqil hwancyo cinjong,
Tunarac Timor u knkana qnlangan mqrinuc mi mtbukuy qnbliqan qnlhangan uri, ou bay qqiya u kasi ka sntama dnyawan qnlhangan nganguc kana, ana so
wisu mtbiyax snluhay pkrana nanaq keyjay dha uri, binaw keyjay saya u uxay so malu balay. 縮圖|Sediq Tnpusu Tunarac Timor
Knhbrawan hiyi sediq mi snlhayan snhiyan (人口與宗教)
Kngkawas 2011 idas 7 u niqan 117 knbkiyan hiyi knhbrawan. Sotu Dili ka pusu balay alang mkbrnux, ya bay 16 knbkiyan hiyi sediq. Kcka Sediq Tnpusu Tunarac Timor (sediq Papua mi Malay joku uxay daw Polynesia na aynoko) knkana u 78%, sediq Indonesia ka 20%, niqan 2% ka Hwajn. Ya bay 91.4% ka
Roma Teynskyo sinjya, Kiristo kyo burah pnrhulan ka knkana sediq qnlhangan na 2.6%, 1.7% ka Muslim, 0.3% ka India kyo sinjya, 0.1% ka Bu kyo sijya.
Kngkawas 1975 dukuricu cida ka Tunarac Timor, dmuwi kari Budoya ka ngalan dha kari dduwi seyhu, knrmux mangal Tunarac Timor ka Indonesia daw, hmtur kari mi patas Budoya. Kngkawas 2002 dukuricu phiyu qnlhangan cida, psdhu kari Budoya mi kari Tetum ka kari sduwi seyhu, kiya mi niqan 16 kluwan kari ka srngaw dha balay kddiyax, sediq qnlhangan u kddiyax dmuwi 10 sngari kluwanan pprngaw. Kiya uri, skari Indonesia mi eygo uri ka srngaw dha balay. Alaw ka wa mniq nniqan cutaw ka dxral dha, kngkarac u mtilux balay mi shhuriq balay, kiya ka hmuru ou narux. Pusu balay rarux mpuru u niqan snbuyas, A narux rumul, sanghan, cikongknya mtilux, tngkjo mi ameyba.
Ppanan rulu (交通)
Ini psbalay knmalu ka elu Tunaran Timor, alaw cbiyaw u niqan snliqan mccbu, ou bay elu beyhing u wada laxan da, uxay daw qnbsyaqan ini smluwi, ini balay anjeyng uri. Knkana qnlhangan u uka kawsu kongru, uka kisya uri. Kndadax sotu Dili mmusa ana inu qnlhangan u ini balay pndungus, uka mndungus balay ppanan rulu sitong.
Bungka (文化)
Tunarac Timor u sryuxan knrmux mangal Budoya, Netherlands, Nihong mi Indonesia, qmlahang Tunarac Timor ka knkingal qnlhangan u wada mrimax kcka ka bukung dha, wada msupu Sediq Tnpusu ka bungka dha uri. Niqan tukubeycu nanaq qqiya smnalu dha tndxral mi rweri. Alaw ini pndungus ka keyjay mi mtbukuy ka kyoiku uri, kngkawas 2010 snpuwan mkla mita patas ryu ka sediq qnlhangan u knkana 58.3%.
Mtur boru (足球)
Tunarac Timor Mtur Boru Syeyhuy u pnhyuwan mniq kngkawas 2001, mniq kngkawas 2002 tumal Asia Curyeyn. Kngkawas 2005, Tunarac Timor u 198:1 wada mbiyax, wada mangal mi wada muda meytaq hyo muda tumal Kwoci Cucong, balay bay tumal Kwoci Curyeyn.
Diyax bnkuwan sngayan (公眾假期)
Tunarac Timor na kongcong diyax sngayan pa kiya ka knkana ndanan mbiyax mangal dukuricu mnccbu rikisi mi duma Teyskyo mi Islam diyax smsung. Kiya u seyhu Tunarac Timor u wada psdhu diyax kineyng qnlhangan uri. Ana so uxay diyax sngayan, binaw ana ini usa qmpah uri.
Pnyahan pnatas(參考資料）
Snakun:Truku
Nsgan Ran-yi
Nsgan Ran-yi (kari Tau o: Pon-so no Tao), nniqan Qpahan euda qmpah nyusan Tay-tung, dxgal na o mseupu kana Ran-yi、bilaq Ran-yi ni llmu bilaq dxgal ska gsilung, ga mniq quri ngangut tghunat nklaan hidaw Taywang (pthnganun seejiqTau o “llaod” sun dha). Ga kska Gsilung paru msbalay. knlbangan na o 48 km², knkdux hiyi o 105/km2. tgbilaq bi knpraan dxgal klwaan Tay-wang、Wana kingal bi nii ka dxgal tgbaraw bi mkndux nniqan Seejiq Tnpusu o hmrinas100 hiyi /km² hmbragan hiyi wwana kingal bi nii ka dxgal nsgan mqdgiyaq kana klwwaan Tay-wang.
Hangan kari Tau o “dxgal seejiq”sun dha, kari Klmukan o dxgal embanah tunux, aji uri o dxgal beyluh mrata sun. sbiyaw balay ka seejiq Klwaan ryaxan hidaw o "Botel Tobago"sun dha tmngahan ka Ran-yi (dxgal ska gsilung lumak), 1947 hngkawas siida yaasa hmru lala bi phpah tlaway rang kika ngalan dha hangan alang da. Kari Seejiq Tnpusu hiya o mdka Seejiq Tnpusu dxgal  kska gsilung Pa-tan Hwi-ri-ping.
endaan
1644 hngkawas, smkagul mrata mtaril kmeuruy dxgal Ran-yi ka seejiq Ms-qu-ring.
1645 hngkawas, mn2 smkagul mrata mtaril kmeuruy dxgal Ran-yi ka seejiq Ms-qu-ring.
1877 hnkawas Cyin kwang si 3 hngkawas ), thowlang paru nyusan Hun- cen ka Cu-yu-ci ngalun na ka dxgal banah tunux (Ran-yi) pspuan na dxgal klwaan Cying, kiya o nyusan Hen-cun.
1895 hnkawas, hndu ppatas gaya pnsdhgan Mak-wan do seejiq Ni-hung ga htrun na ka hmut seejiq miyah mtmay ni kmaraw smalu, duri ni phiyug sapah gnqringan dha.
1946 hnkawas, Ran-yi ana ptgeanak paah Tay-tung, kiya ni klwaan Ni-hung siida(1895~1945 hnkawas) maa I dxgal Seejiq Tnpusu kska nyusan Tay-tung klwaan Tay-tung. manu saw kiya, bukuy tg2 tgjiyalan, quri qpahan kmlawa kana dxgal Seejiq Tnpusu o pryuxun smmalu phiyug kngkinagl bgurah nsgan Seejiq Tnpusu mkdgiyaq (nsgan Seejiq Tnpusu mkdgiyaq), kiya o Ran-yi uri o ptyusi spuun ksun nsgan tnpusu mkdgiyaq, phiyug siida, prajing bi ngahan o ”nsgan banah tunux“ ksun.
1947 hnkawas, yaasa hmru lala bi phpah rang klaway, pryuxan ka ngahan nsgan Ran-yi ksun, kika kska 5 nsgan Seejiq Tnpusu mkdgiyaq.
1982 hnkawas, Qppringan pnstama pusu samaw biyax pspruq Qpahan Klwaan ga phiyug 1 Sapah skuan llbu biyax  enlaxan quci pusu samaw biyax pspruq Ran-yi hiya, kiya o  "Sapah skuan enlaxan quci pusu samaw biyax pspruq Ran-yi ksun. 1990 hnkawas 7 idas muda saw nkari pnegkla Qpahan Klwaan ka Sapah Qpahan pusu samaw Taywan o lmutut kmlawa ”gaya euda kmlawa ennlaxa quci pusu samaw biyax pspruq “ nii, qpahun dha ka Qppringan pnstama pusu samaw biyax psruq  o mqita kmlawa aji hyhuya ka.  Kiya ka kiya ni, seejiq Ran-yi hiya ka bitaq sayang o ida dha sgnhtur balay ka nii.
1996 hnkawas, seejiq Tau o asaw pslhbun bi ga pgiyax mapa tgbaraw bi ennlaxa quci pusu samaw biyax pspruq ka asu paru Sapah qpahan pusu samaw Taywang qngqaya do sknbiyax bi dha hmtur ka asu ttmay tmayan asu asu Sapah qpahan pusu samaw Taywang,. Manu saw kiya do ida ini apa hmadut ana manu enlaxan quci pusu samaw biyax pspruq bitaq sayang manu saw kiya do sayang ka ana manu enlaxan quci pusu samaw biyax pspruq ga ini dha gbuli peapa asu da.
2002 hngkawas 1 idas 17 jiyax Sapah pusu smalu gaya o wada muda ka ”gaya smmalu dxgal ptgeanak“ brahan smmalu ka tg14 gaya spgan. (2 idas 6 jiyax do wada pgkla bukung Klwaan), kari pntgaya o saw nii ”mniq Ran-yi ka sapah ga pila samaw o pspadaw dhiyaan. “ saw nii ka pusu bi pnhiyug gaya:”prana kari mumal mniq Ran-yi ka sapah o pila dnnuy samaw o pspdaw kana.“ pusu na ka nii o mneglngu bi mangal saw nii pila pnrihan ka seejiq Ran-yi.
2012 hngkawas 8 idas, bgihur paruTeyn-ping o mn2 muda gsilung tghunat nklaan hidaw, paru bi snliqan na quri dxgal kska gsilung Ryi-taw ni Ran-yi ka nii, quri endaan bgihur snliqan ka Ran-yi o yasa wada mstuq ka samaw, wana kingal bi ka sbrigan msleexan, daka sapah malan ayang o wada pteungat msbalay, ungat ka ayang, ini tuku ka buwax, mstuq ka knawal rngagan , duri ni tdruy empphing tahut dmuuy baga ksun o htran paru sunu ni btunux, ini tduwa miyah dmayaw. sapah skuan pila dmpqeepah dxgal ni sapah snbbarig uri o lala bi ga sliqun mrudaw. Quri gsilung ni elug paru o saw nii: tmayan asu Kay-ing o htngayan gtuan snliqan lmlamu, asu ga kska tmayan asu o paru balay snliqan ni ungat brihan aji uri o mstuq gasil ka asu ni wada sqlalu ngangut tmayan asu, niqan duma ka asu o buan paru tnpngan gsilun asi tai mnkala babaw dxgal; tqiri kana alang ka p elug aru o htran ni htngayan paru btunux kana. Duma elug o psklbhuan ni maungat dxgal ka truma ni rdagan ka elug ini tduwa daan. elug rdaan asu skiya ga htran rucing qhuni qnada gsilung, btunux luqih, duma elug daan asu skaya o sklbhuan wada sqlalu ka dxgal, kika hmkan ka sapah ppyaan asu skiya ni kragan ni ssmalu, saw kiya o 2 jiyax ka ini tduwa qmpah qpahun dha.
dxgal
Dxgal Ran-yi o ga mniq Gsilung paru msbalay, ga quri tghunat nklaan hidaw, ga tghunat dxgal kska gsilung Ryi-taw, ga ggtgut tghunat dgril bbaraw bi gsilung Pa-su ni dxgak kska gsilung Pa-tan Klwaan Phui-ri-ping o ga mddeeda mqqita paah thiyaq. Dxgal kska gsilung Yami o ga tqring tgdaya bi  dxgal kska gsilung Pa-tan,  paah bilaq Ran-yi o 99 kr qnthiyaq na. Kika ga mniq 121.5 knbaraw ayus pnteetu nklaan hidaw, ni 22.22 knbaraw ayus peaway tgdaya. Kpraan dxgal o 48.3892 km². karat na o mtalux bi qmuyux, 1 hnkawas o mkala 3000 spgun, quri baraw knlala quyux rnaaw qmuyux karat o dhuq 224 jiyax.
Dgiyaq tahut ska dxgal gsilung ka hnigan dxgal Ran-yi, tgbaraw bi embanah tunux dgiyaq o 552 knbragan. Kmgaaw hari dgiyaq, pplutut bilaq dgiyaq, mssbiq ka yayung, wana siyaw gsilung ka breenux, mtwihing ka siyaw gsilung, tmgiyal bi hmru qhuni kntlxan. Pusu kndxgal Ran-yi o tasil mnsqsiya kntdasil An-sang ni tasil qpuruh mnssli kntasil Syen-u senu qpuruh btunux. btunux cyaw-san hey-yun-mu ka pusu bi btunux ga bilaq Ran-yi kska gsilung ungat seejiq.
Ayus Qpahan euda
Paru balay ini pndka quri isil alang Seejiq Tnpusu ka Ran-yi o, seejiq Ya-mi ni Tau o ini uda paru bi tthjil, wana alang dha nanak ni smddalih bi thjil uri. Murug endaan kngkla kndsan rudan dha mniq ni nklaan dxgal dha. Ran-yi o niqan 6 alang, kiya o Yey-yu, alang Tm-qsu-rux, alang Ba-nah tu-nux, alang Rang-taw, alang Tung-cing, ni alang yey-yin, niqan 4 alang Qpahan euda qmpah, kiya o alang Yey-yu, alang Banah tunux, alang Rang-taw ni alang Tung-cin. Knkingal alang o niqan nanak ini pndka endaan dha tthjil, kari sbiyaw ni nklaan kndsan emdaan dha, sayang ka 6 alang nii o tgpusu bi lnglungan dha nanak. Niqan bi lnglungan tnalang ka muda qmpah euda nkana. Euda qmpah Qpringan o niqan nanak dxgal rudan ni euda qmpah nkana. Muda kmpriyux ka endaan knxalan da, kngkingal alang o mniq kndsan knxalan sayang do pkrana hyugan hnigan ni knmalu dha.
Yey-yu/YAYU：
Alang ini ksula uqun ksun. lala balay sapah snbbarig, pusu Qpahan nsgan Ran-yi, paru sapah ptasan, sapah bbrigan Qpringan mklawa nhuma ni malan ayang. kska 6 alang o tghbaraw bi seejiq mniq ga hini. tgmsleexan bi nniqan biyax meudus ni tgmneg squwa bi. Kngkingal iyax sngayan ka tg2 ni tg5 jiyax iyax sngayan o rmdu tmayan asu Kay-yeyn hi ka asu mapa qnqaya djiyun kndsan seejiq, lala balay o hadun  dha sapah sbrigan Qpringan mklawa nhuma kana. Jiyax saw nii o saan bi mssli hbaraw bi seejiq ka Sapah bbrigan Qpringan mklawa nhuma nii. Niqan saw bilaq sbrigan ka quri ngangut o ida nniqan ka miyah smbbarig pajiq bbuyu, nangal paah gsilung ni snalu dha nanak pnseusa.
Rang-taw/I-RARALEY：
Alang nii o menggaya bi ksun. Seuxal brah ini slui ka elug han o elug rusa alang Rang-taw o ida asi ka muda alang Tung-cin ni alang Yey-yu. Yasa hbaraw ka seejiq mtbrih, seejiq tnpusu Ran-taw o strung seejiq pnaah isil do tmawas baga ni mqaras smtrung, manu kika niqan bi pnegaya alang ksun. Rang-taw o ga spuun lala balay klgan hnigan dxgal Ran-yi, psnaqun tgbaraw alang ni tgtruma alang, spaah dha seuxal o ga tlbuan bgurah sapah, manu kika plmalun lala klgan kndsan dha. 2007 hnkswas siida, smalu "ipangana sspgan qmangaw 1001 " 14 seejiq o smalu asu qhuni, duri ni pplutut seejiq 6 alang ka asu ppanun dha mangal sbut ssbut dha gsilung mtqiri kana Taywang, Saw nii o wada qmangaw bnkuy hnici rudan ni gaya seejiq Yami/Tao uri da.
Tung-cin/ I-YAN-MEY-LEK：
Alang hini o lala ilek(qsurux bbaraw tawas, qaurux llebu tawas, bhgay ubal ksun) niqan Ihangan alang I-va-zo-ga, pusu hraan hidaw ksun, prngagan kari o dxgal hini o yahan mtucing utux karat ksun. Mtmay ta alang Tung-cin o, asi qtai ka ga quri iril siyaw gsilung hiya ga mhiyug ka erut qnqowran dha saw pnatas Ran-yi. Nii o kika tgparu balay erut hnyugan. 2003 hnkawas siida kana Seejiq Tnpusu hiya nangal dha paah ska gsilung ka paru bi qhuni qnluli ppani dha mlilug asu ni mntaril alang. Endaan kana seejiq alang prngagan ni seejiq mkla smmalu pspuan dha muda qmpah, sayang do maa1 ksun suyang bi pnskraya quwaq tmayan. Siida niqan ka rdrudan o shlbun mha smeeliq gaya msa lmnglung, kiya ka kiya ni, nii o maa 1 ksun bgurah qtaan erut pnhyugan ska alang Tung-cin. Hnkawas sayang, dhuq pida rabi rbagan, asi tai maa 1 sbrigan rabi da, Seejiq Tnpusu o snbarig uqun, ssibus bunga snalu dha nanak ni powsa pnseusa, mumal balay bgurah qnaras kndsan Seejiq Tnpusu hiya.
Yey-ing/I-YAN-MEY-LEK：
lala bi tleengan qwarux ppaan bukuy kacing mrata ksun. Alang hini o ida nkiya kana alang dha balay. Yasa niqan malu bi taan babaw dxgal hini, 2002 hnkawas pusu klwaan smmalu endaan o pusa tg1 hncian malu bi taan kana babaw dxgal ka alang hini. Sayang o ga psnakun ida alang dha nanak ni sapah qpras, embbiyax mniq sapah qpras, rudan o hbaraw ka ida ga mniq klgan nsapah dha, sayang ka duma sapah rudan o sluan dha tduwa yahun mtaqi seejiq pnaah isil. Alang Yey-ing nii o kika lala bi sapah saun mtaqi.
Ba-nah tu-nux/I-MOWROD：
Alang hbaraw seejiq msupu ksun. Ga mniq ska alang 8 Tai-wan nii o pnyahan kngkla kndsan qsurux skaya, Knkingal hnkawas alang Ba-nah tu-nux hini o kika pealay bi smapuh kmeaguh qsurux skiya. Alang siyaw pnlaq gsilung o kika pusu balay spuhan dha. 8 Tai-wan ni bilaq Ran-yi o kika saun balay tmqsurux. Dxgal tadus breenux o kika saun dha qmpah, yasa wada isil alang ka seejiq malax mhuma da, manu saw kiya do maa ksun seejiq miyah mkksa rmigaw ka malu bi yahun qmita karar priyax. Ska alang B-anah tu-nux hini o, qtaan ka dxgal dnuuy mrata suxal, niqan sapah pdudul mrata, bilaq sapah qbrangan mrata, bgurah alang Taw-syang ni Chun-cen saan rmigaw qmita nkana qtaan kana endaan rudan. puyan, tqian, smapuh, sapah skuan pila o ga hini kana uri, Sapah skuan quci enlaxan pusu samaw biyax pspruq Taywang o ga mniq quri tqring ayus dxgal hici rudan Seejiq Tnpusu uri.
Seejiq dmqsurux/ I-RATAY：
Quri ksun breenux ni llabang ksun. alang Seejiq dmqsurux o ga mniq tgtruma Ran-yi, kska alang Ba-nah tu-nux ni alang Yey-yu. Alang Seejiq tmqsurux o pusu rdaan asu skiya mtmay ni mlatat., alang nniqan dha o msbalay ni bbaraw, saun dha tmqsurux o ga saw brah alang taan gsilung. Kika pusu balay pspuan dha prngagan kari ni sangayan; kska bgurah sapah pnrhulan o nurug dha sapah rudan dha nanak balay bi ini pndka. Narat pnrhulan o snalu trkagan btunux, dxgal sari o snalu dha 9 hnkawas qnbsyaqan na. 100 hnkawas ka dnuuy dha da. alang Seejiq dmqsurux o kmrut qsurux skiya dmuuy 4 yayu, ini pndka isil alang ka knrtan dha qsurux.
hmbragan hiyi
Pspuan seejiq (2020 hnkawas 3 idas)：
1.     laqi：4.20%
2.     risaw ni embiyax：77.98% (tglala bi nyusan Tay-tung)
4.     jyagun dmanga：28.25%(tgbilaq bi nyusan Tay-tung)
bitaq sayang, rdrudan seejiq Ran-yi o mha niqan 7.8%, kiya ni, kana klwaan o tgbilaq bi tg3 klwaan qmpah. Jyagun dmanga o 28.3%, tg3 bilaq bi kska klwaan, mukala cikih nsgan kingning nyusan kinmung, ngsan peykan nyusan riencyang. Pgkla balay seejiq dha ranyi o hbaraw balay ka rsrisaw ni embbiyax.
klgan elug mmusa ngangut：
Elug gsilung o sapah asu Sin-hwa-run qpuring mqeepah, 7 jiyax o m2 ka asu ppanun musa ni miyah, mlatat paah trilan Kay-ing, musa bitaq quri Ken-ting, trilan Hu-kang nyusan Tay-tung, Ri-taw, seejiq paapa na hiya o saw smkuxul mkksa muda eqmita elalang ka hbaraw bi, sngari tleengan do kika ida saw hmut seejiq kida.
Elug asu skiya o rduan asu skiya Ran-yi ni rduan asu skiya Tay-tung o niqan 6 asu skiya musa ni miyah. Muda na qmpah o Te-an asu skiya ksun. Tgbilaq asu skiya o tduwa mapa 19 seejiq.
elug paru mtqiri dxgal kska gsilung：
Paru tdruy nnsgan Ran-yi, 1 jiyax o m2 gmriq tdruy mtqiri kana adxgal. Knbragan alang o niqan 37 kiro, nasi knhuway paapa tdruy gakat o mtqiri kana alang o yaa bi khaw 90 spgan, kana elug nsgan Ranyi o ungat qtaan samaw embanah ni empajiq.
Snakun:Truku
Ulivelivek
Gaga mniq Taytung Peynansyang ka alang Ulivelivek.
Kana ka kleegan seejiq ga, Puyuma62%, Amis2%, Bunun1%, ni rahuq na o1%.
pnyahan pnataas
Snakun:Truku
Kulu huda
= Kulu huda(冰箱) = Psaun dha ana manu uuqan ka ruwan kulu huda nii, saw ka ana manu sama, wawa, qsurux, tmsamac dnii...
Snakun:Truku
Nsgan Se-tan
Nsgan Se-tan(kari seejiq Saysya) o kingal nsgan seejiq tnpusu nyusan Miyawri. Nniqan na o ga ska bi alang nyusan Miyawri ni alang Tahu. Tgdaya na mlutut nsgan Sanwan. tgdaya nklaan hidaw ni tgtruma o mskiyig nsgan Nancwang ni nsgan Tay-an. mskiyig na tgtruma o nsgan Tahu kiya. dalih ryaxan hidaw o smdalih nsgan Kowngkwaan ni nsgan Tow-u kida. Dlih hari ryaxan hidaw tgdaya na o nsgan Cawcyaw kida.
Se-tan, kska nyusan Myawri, nii mniq bbaraw tudu kska ggiyaq Paseyn, dgiyaq Pakwari, ni dgiyaq Pacyawri. Kari dha geayus alang Paysow tgdaya nsgan Setan ni alang Yunsin o ttama niqan kingal dgiyaq ni paah gaying qmita o saw bi kingal rklit kusuy nii ttama. Tunux na pnurug ttmaan na ni mrmux langu saw bi nii mimah qsiya. Manu seejiq tndxgal o thnganun dha Se-tan ka langu nii da. Kari dha o qulug kngkingal idas ida bi tgkingal ni tgmaxal rima jiyax ni paah siyaw langu ida dha qbhangan ka  hnang tatuk. Bukuy do gelegan ka elug paru Cunghu dni wada mnda ptuhan ka dgiyaq do ungat saw nii qbhangan da. 「Setan」ida nurug smudal hangan langu sduuy bitaq sayang maa hangan nsgan. Klwaan cin Tungci siida, alang seejiq tnpusu ka Se-tan, bitaq bi hngkawas Kwangsyi siida ni dmudul seejiq Klmukan mniyah ka Hwangnancyu kmbgurah do kika niqan seejiq Klmukan mniq hini da.
Paah nhdaan klwaan Cin bitaq klwaan Nihung ka Taywang ga, alang Se-tan o ida kingal elug han ni ngalan「Se-tan cwang」sun tmngahan,  Myawri-ipaw ka kangki hyaan. Maxal mngari kbkuy kingal hngkawas (Klwaan Nihung Minci 34 hngkawas) siida, phyugan empusal Ting ka kana Taywang. Cwang nii o Myawri Ting ka kmlawa na. Maxal mngari kbkuy mngari hngkawas ( MinCi spatul dha hngkawas) maxal idas siida, wada pspuun ka empusal Ting maa maxal dha bi da. Cwang nii do Singcu Ting kangki da. Maxal mngari kbkuy empusal hngkawas (Tacenmngari hngkawas) siida, laxan duri ka maxal dha Ting ryuxan rima Cow dha Ting da. Nnyusan Tahu Singcu Cow ka hiya. Truma na o niqan Se-tan, Pacyawlin, ni Kweylincu Taji. Bukuy tnegjyalan do Setan o wada ryuxan nsgan Se-tan da. Nyusan Singcu ka kangai na. Maxal mngari kbkuy mrimalhngkawas siida, wada kmlawa nanak ka Towing, Singcu, ni Myawri do nsgan Se-tan nyusan Myawri ka kangki na.
Bnkgan qpahan alang
Niqan empitu alang ka nsgan nii. Pnurug dxgal na ni psenakun tgdaya spat alang ni tgtruma do tru alang. Saw nii pseanak o pnurug na elug yayung kska nsgan Setan nii.
Spat alang tgdaya: alang Paysow, alang Yunsin, alang Sinteyn, alang Husing. 「YayungSinteyn」，kika sun elug 「yayung Setan」. Qpahan nsgan o kika sun nii kska alang Sinteyn hini.
Tru alang tgtruma:alang Hunglin, alang Singhung, ni alang Cumu. ～「yayung Yeynsweykng」 o kika sun elug qsiya 「yayung Kweycurin」.
Tgska pnegdxgal nyusan
Nsgan Se-tan o kika sun tgska pnegdxgal nyusan Myawri. Marung btunux tgska pnegdxgal o phyugan bykuy daya Yusikung alang Hulin hiya. Nniqan na snpgan gasil dxgal o nklaan hidaw gasil 120”53”2”, tgdaya gasii dxgal o 24”17”28”.
Hnigan dxgal
Knkana alang hini saw spat muhing ka hnigan na. Knpraan na o paah tgdaya wada mtabuy tgtruma. Saw bi ayug dha baang o baraw hari ni kska do truma kida. Kana alang nsgan o niqan ddgiyaq Pakwari, ddgiyaq Pacyawtung, ayug Setan tru ka hini. Saw ka ddgiyaq o tgaaw pnegluban dgiyaq Sieysan kana. Tru elealang dxgal nii o dgiyaq Pakwari ka geayusnsgan nklaan hidaw. Nii uri o kika sun geayus dha nsgan Nancwang ni Tay-an.Dgiyaq Pacyawtung o ayus ryaxan hidaw nsgan. Kika sun geayus dha nsgan Kowngkang ni Tow-u. Eyeayug tuda Setan o kika sun hbkan tgsuyang bi dxgal. Tgtruma ni tgdaya pusu bi elug paru Elug paru Cunghung---Tay 3 syeyn murug tudu ayug muda. Tudu eyeayug o kika sun daan pngluban kndsan sjiqun. Sdseejiq empitu alang kana nsgan o meudus kska ayug tudu hini.
Kmpryuxan snegasut yayung
Dhyaan. Dha nii ida ddaan yayung Howrung kana. Paah hini do saw ka ddaan yayung Howrung o kika sun tgparu bi alang qqlian na. Ddgiyaq nsgan Se-tan o nddgiyaq Seysan kana. Yayung o mda kmrut dgiyaq kana, manu sslikaw bi qqlian na ka yayung. Kiya ni ddgiyaq nsgan Setan o kika sun sslian qsiya dha yayung Howrung ni Cungkang klwaan ka kangki na.
Yayung Sinteyn: Aji uri o 「yayung Setan」ksun. Tgbaraw endaan yayung Husing o mstrung dha yayung Seciyuhun geayus alang Husing ni alang Sinteyn hiya ni maayayung Sinteyn da. Mniq kska alang Singteyn hini dni paah nklaan hidaw mquri ryaxan hidaw miyah mstrung duri dha yayung Sinteyn ka yayung Tatunse ni yayung Syawtungse. Mssipaw dha Elug paru Tay 3 Seyn ka yayung Sinteyn ni mquri tgdaya ni mnda alang Yunsing ni wada mquri nryaxan hidaw da. Mniq ayug Snmi nsgan Tow-uu hiya ni asi lu rmux skuan qsiya Minte nsgan Tow-uu da. Bukuy bling uusa paru htran qsiya skuan qsiya Minte(Hakaw Minte) ka yayung o yayung Rawteymryaw ksun. Mssipaw dha elug paru Ceynhung Tay 13 seyn ni mquri ryaxan hidaw asi lu rmux tgska pusu ddaan yayung Howrung. Eppgriq bi quri ryaxan hidaw ka yayung Singteyn o pida bi ayus nsgan Paysow ni nsgan Yunsing uri. Dddan hini ka yayung Singteyn o kika sun slian qsiya ni kklwaan pusu qsiya tgbaraw skuan qsiya Minte.
Yayung Yeynsweykn: Aji uri o 「yayung Kweyculin」ksun. Paah alang Hunglin ni bitaq alang Singhung mssipaw dha elug paru Tay 3 seyn. Mquri tgtruma mnda alang Culin ni alang Wenswey mrmux tgbaraw pusu ddaan yayung Howrung.
Yayung Nankang: Alang 「Sincwangji」geayus alang Paysow ni Sancyakn nsgan Sanwan
Kika sun tgbaraw ddaan yayung Nankang. Mttasaw bi yayung truma 「Hakaw Singcwang」bling uusa tgdaya siyaw qgqran elug Singcwang elug paru Tay 3 seyn hiya o kika sun tgbaraw bi ddaan yayung Nankang. Mquri ryaxan hidaw tgdaya ni mnda nsga Sanwan, nsgan Cawcyaw, ni nsgan Towhun. Mniq elug paru Tay 13 Cya Seyn tgtruma hakaw Cungkang mrmux yayung Cungkang.
Tgska ni tgtruma ddaan yayung Nankang kika mqruqi ruan naqih ruciq ni wada rinah bi naqih ka qsiya na da. Lhang qsiya o saw mtlawa mgpajiq aji uri o duma embrhibung bi ni aji uri o saw mami embrhibung. Saw ka naqih qsiya kika bsiyaq bi sksaang sdseejiq(qmeepah dxgal) mniq siyaw. Pusu balay o saw mniq tgska ni tgtruma ddaan yayung ka sslaan peiyah lala bi qsiya enlaxan qqpah ssalu ni bilaq hari enlaxan qsiya qqpah ttbug ni kika sun bsiyaq balay ruan dni lhang qsiya yayung msrusaw da. Tgska ni tgtruma ddaan yayung hini o kika sun geayus ida nkiya nsgan Sanwan ni nsgan Cawcyaw. Duri ni nsgan Towhun ni nsgan Cawcyaw uri.
Pspuan seejiq
Empusal kbkuy kingal idas siida, tgpxal ini hrinas knhbrgan sjiqun Tay-an ka nsgan nii. Kika sun tghghaw bi knhbragan seejiq alang qpahan Nyusan Myawri.
Kmpruyan knhbragan sjiqun
Knhbragan sjiqun nsgan Se-tan o paah maxal mngari hngkawas siida ida wada meelih bilaq ka knhbragan sjiqun. Wana empusal kbkuy rima, empusal kbkuy mngari, ni empusal kbkuy maxal spat tru hngkawas mrana ka knhbragan sjiqun na. Rahuq mtrul mataru hngkawas do mquri meelih ka krnaan na.
Spuun ka rima hngkawas (nhdaan empusal kbkuy maxal rima hngkawas~nhdaan empusal kbkuy empusal hngkawas) wada meelih spat kbkuy spatul maspat ka hiyi na. Knhghgan sjiqun na o 9.73 tnegkbkyan. Knhghgan sjiqun o hiya ka tgrima na kska knkana nsgan klwaan ta.
Snakun:Truku
Malaysia
= Malaysia（馬來西亞） = Gaga kska Yacow ka Malaysia, 2 30 N, 112 30 E ka gaga na nniqan. Kana ka knlbangan na o 330,803 sq km（hangan na o Tg67） (knlbanga dxgal o 329,613 sq km, knlbangan qsiya o 1,190 sq km). Kana ka sejiqun o niqan 30,949,962 hiyi. Gaga Kuala Lumpur ka pusu alang paru, jiyax 31 idas 8 ka jiyax skrayan klwaan. Manu ka dxgal Malaysia ga wada sugan 23.20% ka dxgal qpahan, 62% ka dxgal bbuyu, rahuq dxgal do niqan 14.80% na.
Bukung klwaan ta sayang o kiya ka Yang di-Pertuan Agong, pnaah hngkawas2016 idas 12 jiyax 31pnrajing kmlawa klwaan. cinkhulan sa knita’ sa brbiru’
Malaysia(馬來西亞)
Weynso qnlhangan Malaysia ka splawa dha knbaraw bay weynso, snpeyyah pnrngawan Malay mpqlahang muda umau. Kiya mi seyhu u  snpeyyah mnngal knou bay kokoingkay giying na cngtang mi bukung ryeynmong-congri ka mpdudul niya, seyji ticu u muru snpeyyah Ingkoku pnwaya simin. Quri so waycyaw u, Malaysia ka UN kaying, kiya uri u Hwan Induyang Cyuyu Hcwo Ryeynmong, Pnsliyan Asia Taypingyang Keyjay Hecwo, Ta Ing Kwosyey, Tunarac Hunac Asia Qnlhangan Syeyhuy, Ini Pwaluk Undo mi Pnsliyan  Islam Huyyi na qnlhangan ntumal, kiya u Tunarac Hunac Asia Qnlhangan Syeyhuy mi Pnsliyan Islam kaygi na pnrdingan smmalu phiyu qnlhangan uri. Mnuda qpahun Tunarac Hunac Qnlhangan Syeyhuy, Pnsliyan Islam kaygi mi Ini Pwaluk Undo cusi, mnuda qpahun UN Anrihuy huycangjn riji qnhlangan.
Scyeyn  sci mi  wangcaw cbiyaw(史前時期與早期王朝)
Rudah bay cbiyaw mnniq dxral nniqan hini ka sediq pa malau bhrawan smpu dhuq 4 knbkiyan brah cida. Tubrah balay mnniq Malay Pantaw na sediq pa sediq Nikrito, splawa dha llbu sediq qalux. Rudan cbiyaw sediq Indu splawa dha ‘King Pataw’ (Ji Indu: Suvarnadvipa; Eygo: Golden Peninsula) ka Malay Pataw. Mniq kcka juga qnlangan Ptplemy u, Malay Pantaw u ngalan niya King Pataw lmawa uri (Kari Rating: Golden Chersonese). Ucilung Maryocya u splawa dha Rupun Dapa Ngucun Haywan (Kari Rating: Sinus Sabaricus). Hwajn mi sediq Indu mniq 2 th mi 3 th mniq dxral nniqan hini phiyu ou bay tdruwan asu mawyi mi alang mkbrnux, spuda patas bnatas rikisi Cyokoku u, dhiq 30 ka knou niya. Ddha qnlhangan niyi u niqan knbeyhing bay dndulan niya bungka dxral Malay Pantaw  hini. Mniq kongweyn pnrdingan brah th dhuq 14 th pnrdingan,  pusu snhiyan dsediq Malay Pataw u Bukyo mi Indukyo mi kluwanan snlhayan snhiyan Indu, tna mniq 4 th cida, dmuwi kari Hwan matas patas. Mniq iyax 7 th dhuq 13 th cida, ou bay nniqan dxral Malay Pantaw u wada danan qmlahang  Samboja tikwo, pusu nniqan dha ka Palembang na Sumatra. Wada mowic mtuting ka Srivijaya daw, Madjapahit tikwo ka mniq Jawa ka pusu nniqan dha qmlahang mquri knkana Indunisia mi Malay Pantaw mi Poro co dxral nniqan mkngahu ucilung u niqan balay biyax dndulan dha.
Maryocya Wangcaw (馬六甲王朝)
Snpeyyah Samboja (Kcka Jawa) hwangsu na wangcu Parameswara, pnhiyu Maryocya Sutan Wangcaw, ngalan dha tu1 dukuricu qnlhangan Malay Pantaw. Parameswara na wangcu, Meycya Iskanta wada knpriyux smluhay Islamkyo, kiya mi Maryocya Sutan Wangcaw hnyuwan dha mi biyax seyji dha u wada kndudul swarang ssiyaw qnlhangan ttiping ka Islamkyo, so kiya mniq 15 th daw wada ini biyaw mpusu bay snhiyan sediq Malay ka Islamkyo. Kiya uri u, cida ka Maryocya u wada mqnlangan mi Tunarac Hunac Asia mnrana bay msbari tdruwan asu  uri.
Oco cmin mi Lmutuc wangcaw(歐洲殖民與後繼王朝)
縮圖|Juga Trduwan asu Maryocya- kngkawas 1724.
Portugal Netherlands  Maryocya (葡荷麻六甲)
Diyax mn1  yahan  knrmux qmlahang u  kngkawas 1511,   Portugal cyeyntuy knrmux mangal Maryocya, phiyu dxral qnlhangan dha. Maryocya thiti Sutan Mamusa u qduriq tnqliyan mniq Malay Pantaw mi Kepri, pssli knkingal alang snpusal iyux kntbrinah mangal dxral dha Maryocya mi ini pndungus, hiti balay daw wada mrdang Gamba Sumatra, dha ka risaw niya, pskingal phiyu Piri Wangcaw mi Joho Wangcaw, kcka niya u muda qmlahang Tuhunac Malay Pantaw ka Joho mi kiya ka pusu bay mslutuc muda knciyuk mdakar Portugal.
Snpeyyah tudaya Sumatra ka Yaci Wangcaw pa mniq Sutaniskanta Muta ka qmlahang u, prading mniq tudaya Malay Pantaw pkrana tndxral dha, kiya ka knkana Piri, Cida. Kngkawas 1619 cida, wada dha ptqliyan qmraq Yaci ka Maryocya wangsu Ponghng Sutan Amaytsa. Portugal, Joho mi Yaci tu3 biyax mniq diyax iyax niyi cida u mnsupu mccbu, kiya u biyax mpqlahang Ponghng ka smpusal pquri bawa tu3 niyi.
Kngkawas 1629 cida, Portugal u msupu Joho wada smliq kana bay asu mcbu Yaci, kiya ka wada lwaqun Malay Pantaw. Binaw Yaci u ida malu mniq kawas cida tbrinah cnbu Cida, kiya mi qrapan ptqliyan dha Yaci ka sediq Cida. Mrdang ka Iskanta Muta daw, risaw tnswayi niya Iskantatani ka rmirih mbukung Yaci Sutan.
MnIngkoku Malay Pantaw(英屬馬來半島)
Biyax Ingkoku u mniq kngkawas 1785 daw prading mtmay Malay Pantaw, kngkawas cida Ingkoku Tunarac Indu Kojyo mquri Cida knbarux Pincng. Ini kbsiyaq,  quri so Ingkoku u spuda mqbling smatang mkmangal Pincng. Kngkawas 1819 dungan u prading spuda Joho knrmux mangal biyax qmlahang Singapore, ppnsung biyax quri Netherlands.
Kngkawas 1826, Ingkoku cmin seyhu u wada dha pspuwan kingal dxral qnlhangan nganguc Ingkoku ka Pincng, Maryocya mi Singapore, hangan niya u Haysya Cminti. Mniq 19 th tubukuy, alaw Malay Pantaw mrrudu ka kcka knkingal wangcaw, wada dndulan ka quri aangal cweyn simi, Ingkoku u prading mbiyax bay tumal prrudu uuda knkingal wangcaw. Mnuda mccbu kcka dha nanaq ka Ponghng, Sweylanwo, Piri mi Snmeyran kndudul smruwa snkulan na cancngsu Ingkoku, duma dmuwi hangan miyah dmayaw Malay dmudul qmlahang uuda qnlhangan, balay bay u sediq rmirih Ingkoku dniyi u wada ini biyaw balay bay mndungus bay qmlahang mnIngkoku Poroco mi Sarawey Wangkwo. 縮圖|Heytayi Nihong u knrmux mangal Malayya Cirongpo.
Tumn2 qnlangan mccbu mi babaw mccbu dukuricu undo (二戰與戰後獨立運動)
Malayya Ryeynpang u pnhiyu kngkawas 1946, kngkawas 1948 ka wada ptalax. Malayya ryeynhpang ka wada rmirih niya, mniq qnlhangan truma Ingkoku, sbrnahun Dungan ka Qnlhangan Malay Sutan txtaxa qqmlahang niya dmuwi biya qmlahang dhiya nanaq. Mntna diyax niyi, Malayya kyosangto u mbiyax bay dmudul knciyuk yahan qmlahang qnlhangan icil, pdudul ini qpah qpahun, pdudul bheytur muyas na undo, wada so kndudul mtali bay ka pnluban dha Ingkoku. Wada kndudul mrana ka ptraqil mi mtdiyal, hiti bay daw wada pusa kari ka Ingkoku u ngalan dha naqah pnssliyan ka Makong mi prading qmraq dhiya, Makong u wada knpriyux dmuwi ppuniq knciyuk, pdudul uuda yocituy, smatang dha qdriqun platac Malayya ka biyax Ingkoku. Kiya mi Knkana Malayya u mtmay tbyaxun bay ddaun, kndadax kngkawas 1948 dhuq kngkawas 1960, kiya mi niqan heytay Ta Ingkwosyey u tnpusa qmlahang Malayya, muda hmtur yocituy mccbu. Mtdiyal iyax cida, anjeyn butayi pa wada phuqil 6,710 hiyi jnmin cyeyhwangcyu yocituy, wada qrapun ka 1,287 hiyi yocituy, ya bay 3,200 hiyi yocituy ka tosyang. 1,345 hiyi heytay mi keysacu Malayya ka wada mrdang kcka mnccbu. Ta Ingwkosyey na butayi u niqan 519 hiyi mrdang. 2,478 hiyi sediq tnualang ka wada phqilun, 810 hiyi sediq tnualang u wada mrdang ini sndali. 縮圖|Kohu Malaysia Tongku Abuturaman
Dukuricu phiyu qnlhangan dhuq saya(獨立建國至今)
Taykaytang pssli ryeynmong, kiya mi hbaraw balay nniqan kcka tnualang seyngkyo u wada mbiyax, hiti balay daw mniq kngkawas 1955 ka Malayya Ryeynhpang Rihwahuy u mniq kcka mnwaya muda seyngkyo u wada mangal ou bay hiyi giying, kiya mi sosi bucyo Tongku Abuturaman ka mpdudul mi prading smquri Ingcu seyhu dmudul dukuricu. Mniq kngkawas 1957 idas 8 diyax 31 mniq Ingkoko dxral qnlhangan seyhu ka smruwa, wada pusa kari pkla kari dukuricu ka Malayya Ryeynhpang, mntna kngkawas, dmuwi cyucu phiyu keyngpo ryeynpang phiyu kingal burah qnlhangan. So kiya, Tongku Abuturamam ka wada dha ngalan kohu Malaysia (Cida u splawa dha Malayya han) ka Tongku Abuturaman, mntna kngkawas cida u wada phyuwan tu1 congri. 縮圖|Cirongpo dukuricu nganguc, sediq Malaysia u kawaskawas idas 8 diyax 31 mniq hini muda mqaras smsung pntingan qnlhangan. Kngkawas 1965, kwohuy Malaysia u wada smruwa puda kana, plwaqan dha Malaysia ka Singapore, wada pkiran dukuricu ka Singapore. Wada mkala mqraqil niyi ka Malaysia, wada mkala sntrngan mptdiyal ka Indunisia mi Malaysia, binaw kcka dha ka ini ptbalay mi dhuq mniq kngkawas 1969 wada ini baka ka cucng ryeynmong, lmutuc hiya pspuruq ka mtdiyal ka minjoku 513 jikeyng. Wada mtmay so mtali sntrngan ka Malaysia, kndusan seyji mi kntrawah u wada htranan uri. Kndadax kngkawas 1970 prading, spuda Utong ka pusu cucng ryeynmong mniq tumn2 congri Atu Rasa ka dmudul cida, alaw iyux muda dmudul kmdhu seyhu, bnbil mniq seyngkyo burah mtutuy na hantaytang, mray so Mincngtang, Piricinputang, Hwanma Huycyawtang ka tumal ryeynmong, knpriyux pnsliyan Kwomin Cnseyng (Kwocn), kiya mi babaw niyi na kcka 44 kngkawas qnbsyaqan dmuwi biyax qmlahang, wada balay so mumurux bay pnwaya tang ka Malaysia. 縮圖|Congri saya Malaysia ka Anqwar Imbrahimn(安華).
Pnwaya seyhu(法律)
Pyeynsing  ka 1 kluwan mniq Malaysia sduwi dha pnwaya pcahu pkdira qnquwan uuda sediq. Malaysia singsu susong tu286 dhuq tu291 syang ka pntura bay matas malu mquri hmrinas 10 kngkawas mi ini khrinas 50 kngkawas na mbiyax hiyi snaw mrahuq smliq pheybun qridin dmuwi taysing (Hniti pnsltudan Ingkoku), kiya mi so rudan sediq u knou bay pncahu u 24 snebuc, ini ttuku 18 kngkawas ka rrisaw u knou bay pncahu ka 10 snbtan, kiya mi naqah psnakan muda snbuc. Mniq Malaysia pyeynsing pkdranun ka sediq pa uxay wana mnuda knbeyhing qnquwan nuda, binaw pyeynsing pusu bay pkdranun niya ka sediq qnquwan nuda mnkan iyu doku, mrahuq smliq pheybun qridin mi smliq waya knrmux tnuayus qnhlangan dha. Binaw hbaraw bay sediq qnhlangan icil u uka brahan dhuq lmngelung uuda mchdil bay pnwaya pcahu niyi, seyhu Malaysia mi hbaraw bay sediq Malaysia qnita dha u, mchdil bay pnwaya pcahu pa   malu muda hmtur qnquwan nuda mi smliq qnnaqah uuda. Mnknou bay pnqtan waru ka “Malaysia taysing” kcka llbu eyga u, dmudul 8000 hiyi ryusu Malaysia meysa seyhu malix pnwaya taysing.
Cyun-s(軍事)
Malaysia ucwang butay ngalan hangan pusu bay bukung ka tubeyhing bay weynso Malaysia ; dmudul kana Heytay mtucilung, mtelu, mtkarac. Pusu bay qpahun uuda heytay u niqan 5 qnhlangan msupu qmlahang mi UN weyhe singtong, butayi u mntumal Mccbu Afghan dmayaw heytay Amirika mcbu pnsliyan citi mi Taripan cngcweyn, kiya uri u tumal qnburang txtaxa msntali bay pnsliyan Islam uri ka butay dha.