cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thopia ailesi
Karl Thopia
Topraklarından edilmiş olan Muzakalar, ilerleyen yıllarda II. Balşa ile Thopialara karşı ittifak kurdu. Bu ittifakın meyvesi olarak 1385'de sürpriz bir saldırı yapan II. Balşa, Dıraç'ı zapt etti. Müttefikleri yenemeyeceğini anlayan Karl, Türklerden yardım istedi ve yardıma gelen Osmanlılar Savra Muharebesi'nde müttefikleri yendi. Aynı yıl Karl, Dıraç'ı tekrar aldı ve 1388'deki ölümüne kadar elinde tuttu. Ölümünün ardından mülkleri oğlu Gjergj Thopia'ya miras kaldı. 1392'de Gjergj, Venediklilere mağlup olup Dıraç'ı ve diğer mülklerini Venedik Cumhuriyeti'ne kaybetti.
Et cetera
Türkçede et cetera veya, etc. yerine vs., vb., vd. kullanılır, ki sözcük olarak karşılıkları, vs: "vesaire", vb: "ve benzeri", vd: "ve diğerleri" dir.
İngilizcede vs. veya vb. kısaltmaları yerine et cetera sözünün kısaltması olan etc. kullanılır ve her zaman önünde bir virgül, sonunda bir nokta bulunmalıdır.
İnsanların geçtiği liste veya dizilerde et cetera - etc. yerine, et al. kullanılır ki bu et alii sözünü kısaltmasıdır.
Apse
Nötrofillerden kökenli proteolitik enzimlerin dokuları eritir. Oluşan boşluğun içini canlı ve ölü polimorflar, ödem sıvısı, fibrin, bakteriler, erimiş doku artıkları (nükleik asidler, lipidler) ile çeşitli maddeler doldurur. Yeni oluşan absenin (akut abse) henüz belirli bir çeperi yoktur, sınırları da düzenli değildir. Bir süre sonra granülasyon dokusundan yapılı bir çeper meydana gelir (piyojen membran). Piyojen, yani irin doğuran denilmesinin nedeni granülasyon dokusundaki kapiller ağından abse odağına doğru binlerce polimorfun çıkmasıdır. Abseyi besleyen piyojen membran bir yandan da absenin genişlemesini önlemeye çabalar. Bir süre sonra abse sınırları daha düzenli hale gelir, yuvarlaklaşır. Piyojen membrandaki granülasyon dokusunun nedbeleşmesiyle (sikatrisleşme) katı bir çeper or­taya çıkar ''(kronik abse). ''
Abse tek veya çok sayıdadır. Ancak mikroskopla görülebilecek kadar küçük olabildiği gibi, çapı 10 cm’yi geçecek kadar büyük olanları da vardır. Küçük ve çok sayıda abseler piyemide (pyemia) görülür. Bunlara “piyemik abseler” denir.
Absenin komplikasyonları
Komplikasyonların gücünde absenin büyüklüğü, sayısı ve özellikle yeri önemlidir. Bazı komplikas­yonları şunlardır;
Absenin fistülleşmesi
Abse içindeki nekrotik hücreler ayrışır, büyük moleküller parçalanır ve çok sayıda küçük molekül ortaya çıkar. Absedeki kolloidal madde artışı osmotik basıncın yükselmesine neden olur. Abse çeperi semipermeabl (yarı geçirgen) bir membrandır. Os­motik basınç yükseldikçe abseyi kuşatan dokulardan sıvı akımı başlar. Abse alanında giderek biriken sıvı buradaki hidrostatik basıncını arttırarak çeperi gerer ve sonunda zayıf bir yerden patlatır. Abse dışına çıkan irin do­kular arasında en az dirençle karşılaştığı yerlerden kendisine yol açarak vücut yüzeyine ulaşır. Absenin delinmesiyle meydana gelen ve irini vücut yüzeylerinden birine boşaltan bu kanala “fistül” denir. Fistülün yönünde yerçekiminin etkisi önemlidir.
Fistüldeki akım (drenaj) irinle birlikte etkenin dışarı atılmasını sağlar ve absenin iyileşmesine yardım eder. Fistülün deriye açılması iyi bir sonuç sayı­labilir. Buna karşılık plevra, periton gibi yerlere açılırsa ağır komplikasyonlar doğurur (empiyem). Bu nedenle büyük abselerin fistülleşmesine meydan vermeden ameliyatla açılarak boşaltılması ve absenin etkinliği süresince meydana gelecek yeni irinin akmasını sağlamak için buraya boru (dren) kon­ulması uygun olur.
Belirtiler
Vücudun herhangi bir yerinde bir doku ya da organda oluşan apse, kendini ağrı, kızarıklık ve şişikler yaparak belli eder. Bazı apseler kendiliğinden dışarı açılır ve akar. Apse'nin açılmadığı durumlarda bu işi ameliyatla yapmak gerekir.
Tedavi
Absenin mutlak tedavisi drenaj, yani boşaltılmasıdır. Cerrahi girişimden önce antibiyotik uygulanması sepsisi önler.
Büyük Ermenistan
Büyük Ermenistan topraklarında gerçekleşen en güncel irredantist hareket, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı Ermeni çoğunluklu Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasını savunan Karabağ hareketidir. Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nın ardından Ermeni güçleri, Dağlık Karabağ ve çevresini işgâl ederek de facto olarak Ermenistan'a bağlamışlardır. 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'yla beraber Azerbaycan Dağlık Karabağ'ın çevre bölgelerini ve bölgenin bir kısmını tekrar hâkimiyeti altına almış, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti hâkimiyetinde kalan topraklara ise Rus ve Türk güçleri yerleşmiştir. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin Ermenistan'a tek bağlantısı günümüzde Rus barış güçleri tarafından kontrol edilen, Azerbaycan topraklarındaki, 5 km genişliğindeki Laçın Koridoru'dur. Karabağ'daki Ermeni hâkimiyeti, Ermeni Yardımlaşma Derneği dâhil bazı Ermeni kuruluş ve örgütlerce Büyük Ermenistan hedefinin ilk adımı olarak değerlendirilmiştir.
Kökeni
Günümüz mânâsıyla Büyük Ermenistan terimi, ilk olarak 19. yüzyılın ikinci yarısındaki Ermeni rönesansı sırasında ortaya çıktı. O zamanlar Doğu Ermenistan, Rus İmparatorluğu hâkimiyetindeyken Batı Ermenistan ise Osmanlı İmparatorluğu toprağıydı. United Armenia (Birleşik Ermenistan) ifadesinin ilk kullanımlarından biri, Rus Özgürlüğünün Dostları Derneği'nin aylık Free Russia dergisinin 1899 yılındaki bir sayısındadır. Kafkasya Genel Valisi Grigori Golitsın'ın Çar II. Nikolay'a gelecek politikalar hakkındaki önerilerini konu alan sayıda Golitsın, "büyük ve birleşik, geçmişteki bağımsız Ermenistan'ı yeniden kurmayı hedefleyen" bir milliyetçi hareketten bahsetmektedir.
Bağımsız ve birleşik bir Ermenistan fikri, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında ve yirminci yüzyılın başlarında Ermeni Ulusal Hareketi'nin ana hedefiydi. 1890'lara gelindiğinde, üç büyük Ermeni partisi olan Taşnaksütyun, Hınçak ve Armenakan ile Osmanlı İmparatorluğu arasında düşük gerilimde silahlı çatışmalar gerçekleşti. Dış ülkelerin Ermeni vilayetlerinde reform yapılması için yaptığı çağrılar ve Ermenilerin bağımsızlık istekleri, 1894 ve 1896 yılları arasında Sultan II. Abdülhamid'in emriyle 300.000'e yakın Ermeni sivilin katledildiği ve II. Abdülhamid'in kendisinin adıyla anılan Hamidiye Katliamları ile sonuçlandı. 1908'deki Jön Türk Devrimi'nin ardından bazı Ermeniler durumun düzeleceğini düşünseler de devrimden bir yıl sonra İttihat ve Terakki, Adana Katliamı'nı gerçekleştirdi ve Ermeni-Türk ilişkileri daha da kötüleşti. 1912-1913 Balkan Savaşları'ndan sonra ise Osmanlı hükûmetine 1914 yılının başlarında Ermeni vilayetleriyle ilgili Ermeni reform paketini kabul etmesi için baskı yapıldı.
I. Dünya Savaşı ve Ermeni Kırımı
Osmanlı İmparatorluğu'nun şark topraklarında yaşayan Ermeni nüfusu, 1915 ve sonrasında Osmanlı hükûmeti tarafından sistematik şekilde imha edildi. Soykırımın sonucunda 1,5 milyon Ermeni öldürülürken soykırımdan kurtulanlar ise başka ülkelere sığındılar. Ermeni Kırımı olarak adlandırılan bu sistematik imha, Osmanlı İmparatorluğu'nun halefi olan Türkiye tarafından reddedilmekte ve isyan ve sivil baş kaldırıların sonucu olarak dile getirilmektedir. Etnik temizliğin sonucunda Batı Ermenistan'daki iki binyıldan daha uzun süredir süregelen Ermeni varlığı, neredeyse tamamen yok edilmiştir.
Batı Ermenistan'ın çoğu, 1916'da çoktan Kafkasya Cephesi'nde ilerleyen Rus İmparatorluğu tarafından işgâl edilmiş, Ermeniler tarafından yönetilen Van merkezli özerk bir işgâl yönetimi kurulmuştu. Yönetimin ana idaresi ise Kafkasya'da Şubat Devrimi'nin ardından Özel Transkafkasya Komitesi'ne kalmıştı. 1917 Devrimi'nin ardından bölgeden Rus güçlerinin çekilmesiyle yönetimin güvenliği düzensiz Ermeni birliklerine kalsa da Osmanlı İmparatorluğu bölgeleri düzensiz Ermeni birliklerinden hızlıca geri alarak Batum Antlaşması imzalanana kadar Erivan'ın 7 km batısına kadar dayandı. Ekim Devrimi ile beraber Rusya'da iktidarı ele geçiren Bolşevikler, Batı Ermenistan'daki savaşı sona erdirecek Erzincan Mütarekesi'ni imzaladılar. Rus kuvvetleri mevzilerini terk ederek bölgeyi düzensiz Ermeni birliklerinin kontrolüne bıraktı. Bolşevikler ayrıca Kafkasya'da Transkafkasya Komiserliğini kurdular. 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu, kaybettiği şark vilâyetlerini tekrar ele geçirmeye başladı ve 25 Nisan'da Kars'a girdi. Rusya'nın Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzalamasının ardından ise Nisan 1918'de Transkafkasya, Rusya'dan bağımsızlığını ilan etti. Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan'dan oluşan bu federasyon, Rusya'daki devrimin ardından Türk güçlerinin yeniden Kafkaslara girmesiyle dağıldı.
Amerikalı siyaset bilimciler Lothrop Stoddard ve Glenn Frank'in 1918 tarihli Stakes of the War kitabında Ermeni Sorunu'na çözüm olarak sunulan 8 çözüm önerisinden Birleşik Ermenistan başlıklı ikinci öneri, şu tümcelerle açıklanmıştır.
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti
Ermeni Ulusal Konseyi, 28 Mayıs 1918'de Ermeni vilayetlerinin bağımsızlığını ilan etti. Batum Antlaşması ile ise devlet, Osmanlı İmparatorluğu tarafından resmen tanındı. Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilginin ardından ise Osmanlı İmparatorluğu, Mondros Mütarekesi'ni imzalayarak yeniden Kafkasya'dan çıktı. Böylece 1919'da Ermenistan, eski Kars Oblastı ve Ağrı Dağı da dâhil olmak üzere Iğdır ve çevresini topraklarına kattı.
Sevr Antlaşması
Ermenistan, bağımsızlığından neredeyse iki yıl sonra 23 Nisan 1920'de Amerika Birleşik Devletleri tarafından sınırları sonradan belirlenmek şartıyla resmen tanındı. 26 Nisan 1920'de Birleşik Krallık Başbakanı David Lloyd George, Fransa Başbakanı Georges Clemenceau ve İtalya Başbakanı Francesco Saverio Nitti'den oluşan konsey, Amerika Birleşik Devletleri'nden Ermenistan üzerinde bir manda devletini üstlenmesini ve bu devletin sınırlarını çizmesini talep etti. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson ise meselede hakem rolünü üstlenmeyi ve Ermenistan ile Türkiye arasında iki tarafında kabûl edeceği bir sınır çizmeyi kabul etti. Temmuz 1920'de ABD Dışişleri Bakanlığı, William Westermann başkanlığında Türkiye-Ermenistan Sınırı Tahkim Komitesi'ni kurdu. 10 Ağustos 1920'de Osmanlı İmparatorluğu ve İtilaf Devletleri arasında Sevr Antlaşması imzalandı. 28 Eylül 1920'de konsey, Ermenistan'ın Trabzon üzerinden Karadeniz'e erişimini garanti etti ve günümüz Türkiyesinin doğu bölgelerini askerden arındırılmış bölge ilân ederek Ermenistan-Türkiye sınırını tanımladı.
Sevr Antlaşması'na göre antlaşmadan önce Osmanlı İmparatorluğu hâkimiyetinde bulunan 100 bin kilometre karelik toprak, Ermenistan'a verildi. Konseyin araştırmasına göre nüfusu 3.57 milyon olan bölgenin demografik yapısı %49 Müslümanlar (Türkler, Kürtler, Azeriler ve diğer Müslüman etnik gruplar), %40 Ermeniler, %5 Lazlar, %4 Rumlar ve %1 diğer etnik gruplardan oluşuyordu. Ermeni Kırımı'nın ardından farklı bölgelere sığınan mülteci nüfusunun bölgeye dönüşünün ardından ise Ermeni nüfusunun %50'ye kadar çıkması bekleniyordu. Komisyonun raporu Dışişleri Bakanlığına sunmasından iki ay sonra, Başkan Woodrow Wilson raporu 12 Kasım 1920'de aldı. On gün sonra ise Wilson, "Türkiye ile Ermenistan Arasındaki Sınır, Ermenistan'ın Denize Erişimi ve Ermeni Sınırındaki Türk Topraklarının Askersizleştirilmesine İlişkin Amerika Birleşik Devletleri Başkanı'nın Kararı" başlıklı raporu imzaladı. Rapor, 24 Kasım 1920'de ABD'nin Paris Büyükelçisi Hugh Campbell Wallace'a gönderildi. 6 Aralık 1920'de Wallace, belgeleri İtilaf Devletleri'ne sunulmak üzere barış konferansının genel sekreterine teslim etti.
Sevr Antlaşması, Ankara merkezli ihtilâl hükûmetinin Türk Kurtuluş Savaşı'nı kazanıp Türkiye'de yeni rejim kurmasının ardından ilgâ edildi. Lozan Antlaşması, Türkiye'nin İtilaf Devletleri ile savaşını resmen bitirdiği ve İtilaf Devletleri'nin Ankara Hükûmeti'nin hak iddialarını kabul ettiği antlaşma olarak Sevr Antlaşması'nın yerini aldı.
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'nin yıkılışı
1920 Eylülünün sonlarına doğru Mustafa Kemâl'in başında olduğu devrim hükûmeti ve Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti arasında savaş patlak verdi. 30 Ekim'de ise Kâzım Karabekir komutasındaki Ankara'ya bağlı Türk birlikleri, Kars'ı bir kez daha Türk hâkimiyetine aldılar. Aynı zamanda Kızıl Ordu da kuzey doğudan ülkeye girerken 7 Kasım 1920'de Türkler Gümrü'ye girdiler. 29 Kasım 1920'de ise Kızıl Ordu, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'ni kapitüle etti ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni ilân edildi. 2 Aralık 1920'de Ermenistan Savunma Bakanı Drastamat Kanayan ve Sovyet temsilcisi Boris Legran'ın Erivan'daki ortak ilanına göre Ermenistan, resmen bir sovyet devleti oldu. 2 Aralık'ı 3 Aralık'a bağlayan gece Ankara Hükûmeti ile Ermenistan arasında Gümrü Antlaşması imzalandı, böylece Sevr Antlaşması'nın Türkiye'nin doğu sınırlarını belirleyen maddeleri ve Wilson'ın tahkimi hükümsüz hâle düşmüş oldu.
Sovyetlerin Ermenistan'ı işgâlinden hemen sonra, Azeri Sovyet lideri Neriman Nerimanov, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki eski sınırları geçersiz olduğunu ve Zengezur, Dağlık Karabağ ve Nahçıvan'ın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne ait ilân edildiğini açıkladı. Her ne kadar Zangezur, Ermeni Sovyet devletinin hâkimiyetine girse de Karabağ ve Nahçıvan, sekiz ay daha Azeri hâkimiyetinde kaldı. 16 Mart 1921'de Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ve Ankara Hükûmeti arasında Moskova Antlaşması imzalandı. Antlaşmayla beraber Kars ve Ardahan'daki Türk hâkimiyeti Sovyetler tarafından onaylanırken Nahçıvan ise bir kez daha Azeri himâyesine girdi. Kafkas sovyetleri, Rusya ve Ankara Hükûmeti arasında imzalanan Kars Antlaşması ile Moskova Antlaşması'yla belirlenen sınır bir kez daha tanındı ve Ermenistan-Türkiye sınırı günümüzdeki hâlini resmen almış oldu.
II. Dünya Savaşı sonrası (1945-1953)
Avrupa'da II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra, Sovyetler Birliği Türkiye üzerinde toprak iddiasında bulundu. Joseph Stalin, Türkiye'yi Kars ile Ardahan'dan vazgeçmeye zorladı ve böylece Rus ve Osmanlı imparatorlukları arasındaki I. Dünya Savaşı öncesi sınırına geri döndü. Bu illerin yanı sıra Sovyetler Birliği de Boğazlar üzerinde hak iddia etti. Cemil Hasanlı, "Stalin, belki de Kızıl Ordu'nun zaferi karşısında şok olan Türklerin pes etmesini ve Washington ile Londra'nın bunu bir oldubitti olarak kabul etmesini bekliyordu" diye ifade ediyor. Athena Leoussi de, "Stalin'in saikleri tartışılabilir olsa da, yurtiçinde ve yurtdışındaki Ermeniler için Ermeni Sorununun yeniden ortaya çıkması, toprak birliği için umutları canlandırdı" diye ekliyor. 7 Haziran 1945'te Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov, Moskova'daki Türk büyükelçisine SSCB'nin Türkiye ile olan sınırının gözden geçirilmesini talep ettiğini bildirdi.
Sovyet hükûmeti, iddia edilen bölgeleri Ermenilerle yeniden doldurmak için yurtdışında yaşayan ve çoğunlukla Ermeni Soykırımı'ndan kurtulan Ermenilerin ülkelerine geri getirilmesine öncelik etti. 1946 ve 1948 arasında, Lübnan, Suriye, Yunanistan, İran, Romanya, Fransa ve başka yerlerden 90.000 ila 100.000 Ermeni, Sovyet Ermenistanına taşındı.
Daha sonrasında Batı devletleri ve Sovyetler Birliği'nin ilişkilerinin bozulup ABD ve Birleşik Krallık'ın Türkiye'yi desteklemesiyle beraber 1947'de Sovyet iddiaları pasif hâle düşmeye başlasa da Sovyetler Birliği, Türkiye üzerindeki hak iddialarını ancak 1953'te Josef Stalin'in ölümüyle resmen düşürdü.
Soğuk Savaş
1960'ların ortalarında Sovyetler Birliği'nde Nikita Kruşçev'in iktidara gelmesiyle ve destalinizasyon sürecinin başlamasıyla beraber Sovyet halkına göreceli özgürlük tanımasından sonra bir Ermeni milliyetçiliği dalgası başladı. Ermeni Soykırımı'nın 50. yıldönümü olan 24 Nisan 1965'te Erivan'da kitlesel bir gösteri düzenlendi. Binlerce Ermeni, soykırım kurbanlarını anmak için Erivan sokaklarına dökülürken amaçları "Sovyet hükûmetinin otoritesine meydan okumak"tan ziyade "hükümetin dikkatini soykırıma çekmek" ve "Sovyet hükûmetini kaybettikleri toprakları geri almalarında onlara yardım etmeye" ikna etmekti. Sovyet hükûmeti, göstericilerin taleplerini dikkate alarak, soykırım için bir anıt dikti. Tsitsernakaberd tepesinde inşa edilen anıt, 1967 yılında tamamlandı.
1960'lar ve 1970'lerde Ermenistan'ın içinde ve dışında Sovyetler Birliği'ne ve Türkiye'ye karşı yasa dışı siyasi ve silahlı mücadelede bir artış görülü. 1966'da Haykaz Haçaturyan tarafından Erivan'da Ulusal Birlik Partisi adında bir yasa dışı milliyetçi parti kuruldu. 1966'dan 1980'lerin sonlarına kadar Sovyet Ermenistanı'nda gizlice faaliyet gösteren parti, kurucu üyelerinin 1968'de hapse atılmasından sonra Paruyr Hayrikyan tarafından yönetildi. Parti, Ermenilerin kendi kaderini tayin etme hakkını ve bu yolla Büyük Ermenistan'ın kurulmasını savunuyordu. Partinin çoğu üyesi ise hapsedildi ve parti yasaklandı. Parti her ne kadar 1977 Moskova bombalamalarından sorumlu tutulsa da tarihçi Jay Bergman'a göre "saldırıların arkasındaki akıl hiçbir zaman kesin olarak belirlenmedi".
Gerard Libaridian'a göre, 1970'lere gelindiğinde Ermeni Soykırımı'nın tanınması Ermeni davasının çok önemli bir hedefi haline geldi ve diaspora siyasi partileri, soykırımın tanınması ile Büyük Ermenistan ideali arasında bağlantı kurdu çünkü Türkiye'nin soykırımı tanıması, Batı Ermenistan iddialarına meşru dayanak getiriyordu. 1970'lerin ortasından 1980'lerin sonlarına kadar, Orta Doğu ve Batı Avrupa'da birçok ülkece terörist olarak kabul edilen Ermeni militer örgütler faaliyet gösterdi. Bu örgütler arasından en çok öne çıkanı olan Ermenistan'ın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu, dünyanın birçok yerindeki Türk büyükelçiliklerine ve konsolosluklarına saldırılar gerçekleştirdi. Taşnaksütyun ile bağlantılı Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları ve Ermeni Devrimci Ordusu da başta Batı Avrupa'da olmak üzere birçok bölgede benzer saldırılar gerçekleştirdi. David C. Rapoport, bu örgütlerin 1973'te "Türk devletinden intikam almak amacıyla" Kaliforniya'da Türkiye'nin Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ve Muavin Konsolos Bahadır Demir'e suikast düzenleyen Gürgen Yanıkyan'dan ilhâm aldığını savunmaktadır.
Dağlık Karabağ sorunu
Şubat 1988'de Ermenistan SSC ve Ermeni çoğunluklu Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nda Karabağ hareketi başladı. Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a bağlanmasını hedefleyen hareket, Büyük Ermenistan idealini yeniden canlandırdı.
20 Şubat 1988'de bölgesel yasama organı Dağlık Karabağ Yüksek Konseyi, bölgenin Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nden ayrılarak Ermenistan'a bağlanması talebini yayımladı. Moskova hükûmeti talebi reddederken, Erivan'da yüz binlerce insan ilhâkı desteklemek için gösteri yaptı. Birkaç gün sonra, 26 Şubat'ta, Azeri çetelerince Ermenilere karşı pogrom düzenlendi ve bunun sonucunda binlerce Ermeni zorunlu olarak Azerbaycan'dan göç etmek zorunda kaldı. Buna karşın aynı yılın Mart ayında Ermenistan'ın Gugark bölgesinde Azeri azınlığa karşı Ermenilerce pogrom yürütülmeye başlandı.
15 Haziran 1988'de Ermenistan Yüksek Sovyeti, Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a ilhâkını onadı. 17 Haziran 1988'de Azerbaycan Yüksek Sovyeti, bölgenin Azerbaycan'ın bir parçası olduğunu belirterek bölgeyi Ermenistan'a devretmeyi reddetti. Kasım 1988'de Azeriler tarafından Ermenilere karşı Kirovabad kentinde başka bir pogrom gerçekleştirildi. Aralık 1988'de Karabağ'ın ilhâkı gösterilerine öncülük eden Karabağ Komitesi'nin önde gelen üyeleri tutuklandı, ancak Mayıs 1989'da serbest bırakıldılar. 1 Aralık 1989'da Ermenistan Yüksek Sovyeti ve Dağlık Karabağ Yüksek Konseyi, iki bölgenin birleştiğini ilan etti. Ocak 1990'da bu kez Bakü'de Ermenilere karşı başka bir pogrom ve katliam gerçekleşti. Pogromu durdurmak için Bakü'ye giren Sovyet ordusu, 19-20 Ocak 1990'da 90'dan fazla sivilin katline yol açacak Kara Ocak'ı gerçekleştirdi.
1990 seçimlerinde Ermeni parlamentosunda çoğunluğu bağımsızlık yanlıları aldı. 23 Ağustos 1990'da Ermeni parlamentosu egemenlik konusunda bir karar aldı. Sovyet ve Azeri güçlerinin Nisan ve Mayıs 1991'de Koltso Harekâtı'yla binlerce Ermeni'yi zorunlu göç etmek zorunda bırakmalarının ardından bölgedeki gerilim daha da arttı. Ağustos 1991'deki başarısız darbe girişiminin ardından Sovyetler Birliği'nin içindeki cumhuriyetler teker teker bağımsızlık ilân etmeye başladılar. 2 Eylül 1991'de Dağlık Karabağ Özerk Oblastı, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti olarak tek taraflı bağımsızlık ilân etti. 21 Eylül 1991'de, Ermenistan'ın Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını ön gören referandumdan bağımsızlık kararı çıktı. 26 Kasım 1991'de Azerbaycan parlamentosu, Dağlık Karabağ'ın özerkliğini kaldırdı. 10 Aralık 1991'de Dağlık Karabağ'da bölgedeki Azeri azınlık tarafından boykot edilen bir bağımsızlık referandumu yapıldı ve sandıktan %99 ile bağımsızlık kararı çıktı.
Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki çatışmalar, 9 Mayıs 1992'de Ermeni kuvvetlerinin Şuşa'yı işgâli ile tam ölçekli bir savaşa dönüştü. 1993 yılına gelindiğinde, Ermeni kuvvetleri yalnızca Dağlık Karabağ'ı değil, aynı zamanda bölgenin çevresindeki birçok rayonu da kontrol altına aldı. Savaşın sonunda 5 Mayıs 1994'te Kırgızistan'ın Bişkek kentinde mütareke imzalandı. Thomas de Waal'a göre, Ermenilerin zaferine üç faktör katkıda bulundu: "Azerbaycan'daki siyasi ve askeri belirsizlik, Rusların Ermenilere güçlü desteği ve Ermenilerin üstün savaş becerileri." Mütarekenin imzalanmasından 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'na kadar Ermenistan dâhil hiçbir Birleşmiş Milletler üyesi tarafından tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti, Dağlık Karabağ ve çevresinde de facto hüküm sürdü.
2020 Dağlık Karabağ Savaşı'ndaki zaferin ardından Azerbaycan, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti kontrolündeki Karabağ'ı çevreleyen toprakların yanı sıra Dağlık Karabağ bölgesindeki Şuşa ve Hadrut'ta da yeniden kontrolü sağladı. Savaşın ardından Rusya Federasyonu arabuluculuğunda imzalanan mütarekeyle beraber Ermenistan ve Dağlık Karabağ Cumhuriyeti arasında iki bölge arasındaki ulaşımı sağlayan Rus barış güçlerinin kontrolündeki Laçın Koridoru haricinde kara bağlantısı kalmadı.
Ermeni Devrimci Federasyonu
1890'daki kuruluşundan bu yana sol milliyetçi Ermeni Devrimci Federasyonu, Büyük Ermenistan fikrinin en büyük savunucusu olarak bilinmektedir. Ermeni Devrimci Federasyonu, aynı zamanda Ermeni diasporasındaki en etkili örgütlerden biri olarak da bilinir. Ermeni Devrimci Federasyonu'nun tanımına göre günümüzdeki Ermenistan Cumhuriyeti'nin yanı sıra Dağlık Karabağ ve çevresi, Nahçıvan, Cavaheti ve Batı Ermenistan'ı kapsayan bölge; Büyük Ermenistan iddiaları için en çok kabul gören tanım konumundadır. 1998 parti programında Taşnaksütyun'un ilk hedefinin "Sevr Antlaşması'na göre belirlenen Ermeni toprakları ile Cavaheti, Nahçıvan ve Artsah'ı içeren bağımsız ve özgür bir Birleşik Ermenistan" olduğu belirtilmektedir. "Özgür, Bağımsız ve Birleşik Ermenistan", partinin ana sloganıdır ve partinin Paris'te yapılan 10. genel kongresinde partinin ana hedefi olarak belirlenmiştir. EDF'nin üst kademe isimlerinden Hrant Markaryan, 2004'te olası Ermenistan-Türkiye ilişkileri için aşağıdaki ifadeleri kullanmıştır:
Miras
Ulusal liberal düzlemdeki Miras partisinin platformu, Büyük Ermenistan savına açık bir atıfta bulunmasa da partinin lideri ve bazı üyeleri sava desteklerini ifade ettiler. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin Ermenistan tarafından resmî olarak tanınmasını destekleyen Miras, 2007, 2010 ve 2012 yıllarında Ermenistan Ulusal Meclisi'ne ülkenin tanınması için yasa tasarıları sunsa de her üç tasarı da iktidar partisi olan Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi'nin oylarıyla reddedildi. Sovyet sonrası Ermenistan'ın ilk dışişleri bakanı olan parti lideri Raffi Hovannisian, "Dağlık Karabağ, Cavaheti ve Batı Ermenistan'daki ulusal çıkarlarımızın ve çocuklarımızın geleceğinin bilincine ancak halka yönelen bir hükûmet ile sahip olabiliriz." ifadeleriyle sava atıfta bulunmuştur. 2011 yılında, önde gelen parti üyelerinden Zaruhi Bostancıyan, Ermenistan ve Dağlık Karabağ cumhurbaşkanlarına açık bir mektupta, diaspora Ermenilerinin Ermenistan ve Dağlık Karabağ'a geri getirilmesini planlayarak, "ülkemizin kurtuluşu için bir temel oluşturacağız" ifadelerini kullandı.
Nisan 2015'te Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı konulu bir konferansta Bostancıyan, Ermenistan'ın "tarihi vatan toprakları" üzerinde hak iddia ederek ülkenin "toprak bütünlüğünü geri kazanması" gerektiğini belirtti. Miras lideri Hovannisian ise Ermenilerin tarihi toprakları üzerindeki iddialarının ne kadar gerçekçi olduğu sorulduğunda, "Bugünün hayalleri yarının gerçekleri hedefleri olacak" yanıtını verdi.
Hovannisian, 11 Nisan 2015'te The Jerusalem Post'ta yayınlanan bir görüş yazısında, Türkiye'nin Batı Ermenistan'ı işgal ettiğini belirterek "tarihi Batı Ermenistan'da bir Ermeni yuvasının yaratılması" çağrısında bulundu. Hovannisian ayrıca "Türkiye ve Ermenistan cumhuriyetleri arasındaki müzakerelerin, Karadeniz'de Ermeni irtifakına ilişkin hükümler de dahil ancak bununla sınırlı olmamak üzere, resmi sınırın ilk kez karşılıklı olarak çizilme ihtimâlini arttırdığını" da sözlerine ekledi.
Ermeni Demokrat Liberal Parti
Ermeni diasporasındaki bir burjuvazi muhafazakâr parti olan Ermeni Demokrat Liberal Parti, Büyük Ermenistan savını desteklemektedir. Ağustos 1990'da parti lideri Edmond Azadyan, Ermeni parlamentosunda aşağıdaki ifadeleri kullandı:
Batı Ermenistan
Büyük Ermenistan kavramına ilişkin herhangi bir kamuoyu verisi bulunmasa da Hürriyet Daily News 'e göre sav, Ermeniler arasında popülerdir. Tel Aviv Üniversitesinden Moshe Gammer ve Prag Üniversitesinden Emil Aslan Souleimanov ise bu kavramın Ermeni diasporasında popüler olduğunu öne sürmektedirler. Gerard Libaridian ise Büyük Ermenistan savının kabûlünün veya tazminat olarak herhangi bir toprak talebinin tüm Ermeni diasporası için geçerli olmamasına rağmen Türk tarafının hâlâ soykırımı inkâr etmesinin ve soykırımın yarattığı tahribatı karşılamak için hiçbir çalışma yürütülmemesinin çoğu Ermenice haksızlık ve adaletsizlik olarak görüldüğünü belirtmiştir.
Ermenistan'da 2014 yılında yapılan bir ankette Ermenistan'ın Türkiye'den Ermeni soykırımı tazminatı olarak hangi taleplerde bulunması gerektiğini sordu. Buna göre ankete cevap verenlerin %80'i Ermenistan'ın toprak iddiasında bulunması gerektiğini kabul etti (%30'u sadece toprak talebinde bulunurken, diğer %50'si toprağın yanı sıra mâli ve mülkî talepte de bulundu). Buna karşın cevap verenlerin sadece %5,5'i Türkiye'den herhangi bir talepte bulunulmaması gerektiğini söyledi. 2012'de yapılan bir ankete göre, sorulan Ermenilerin %36'sı, Türkiye'nin Ermeni Soykırımı'nı tanımasının toprak tazminatıyla sonuçlanacağı konusuna katılıyorum ya da kısmen katılıyorum cevabını verirken %45'i ise katılmıyorum cevabını verdi. Anketi yapan Barometer.am web sitesinde 2014 yılında yayımlanan bir yazıda, Ermenilerin çoğunun soykırım tazminatı olarak Türkiye'den hem toprak hem de mâli tazminat istenmesi gerektiğini düşünürken buna karşın çoğu kişinin bu taleplerin gerçekleşmesini mümkün görmediği belirtildi.
Dağlık Karabağ
2016 yılında Amerikan Jacobin dergisinde yayımlanan bir yazıda Ermenilerin çoğunun Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin tam bağımsızlığının Büyük Ermenistan ideali için bir sıçrama tahtası olarak kullanılmasına karşı çıktığı belirtilmesine karşın Karabağ'ın ne koşulda olursa olsun savunulması ve Ermeni hükmünde tutulması gerektiği belirtildi. 2017'de Ermenistan'da yapılan bir ankete göre cevap verenlerin %86,4'ü Karabağ ve çevresinde herhangi bir toprak tavizine karşı çıkarken %8,2'si ise yerleşim uğruna toprak tavizlerinin sorun olmadığını belirtti.
2013 Caucasus Barometer anketine göre, Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a ilhâkı sorulduğunda katılımcıların %77'si ilhâkı kesinlikle desteklerken, %13'ü belli şartlar altında destekledi, katılımcıların %7'si ise olası bir ilhâka karşı çıktı.
Popüler kültür
Ermenilerin yaşadığı tüm bölgeleri içine alacak bir Büyük Ermenistan fikri, Ermeni yurtseverlik şarkılarının ana teması olmuştur. Nersik İspiryan ve Harout Pamboukjian, bu tür şarkıların en ünlü icracıları arasındadır. Bu şarkıların en bilinen örneklerinden biri, 1989'da Gusan Haykazun'un yazdığı Piti Gnank 'tır.
2005'ten 2008'e kadar Armenfilm tarafından Ermeni çizgi film ressamı Robert Sahakyants tarafından çizilen Çanaparh Depi Tun adlı dört kısa çizgi film yayınlandı. Çizgi film, 2050 yılında Karin'den bir grup okul çocuğunun "düşmandan kurtarılmış" Tigranakert, Bağeş, Muş ve Akdamar'a gezilerini konu almaktadır. Yaşadıkları ülkenin adı, Ermenistan'ın tarihi ismi olan Hayk 'tır. Çizgi film, ARMTV tarafından yayınlanmıştır. Son röportajlarından birinde Sahakyants, neden çizgi filmin Batı Ermenistan'ı konu aldığı hakkında şunları ifade etti: "Bugün Batı Ermenistan hakkında bir çizgi film üretiyorum çünkü bir gün o topraklara döneceğimize inanıyorum."
Güncel kullanımı
Günümüzde "Büyük Ermenistan" terimi Ermeni Devrimci Federasyonu tarafından aşağıdaki bölgeleri içerecek şekilde kullanılmaktadır :
Tarih
İki tip Büyük Ermenistan vardır. Bunlar;
Ermenistan
Ermeni bir bolşevik önder olan Anastas Mikoyan, bu konu hakkında 1919'da şunları dile getirdi: "Emperyalist devletlere dayanan Ermeni milliyetçiler, Tarihi Ermenistan bölgesinde Büyük Ermenistan'ın kurulması gibi canice bir fikir ortaya atıyorlar. O bölgelerde pek Ermeni azınlığı olmadığı, aksine Müslümanlar daha çoğunlukta olduğu için o bölge Ermenileri ilgilendirmez. Partimiz, Büyük Ermenistan fikrini desteklememektedir."
Ermenistan'ın 1991 ile 1998 yılları arasında cumhurbaşkanlığını yapan, ülkenin ilk cumhurbaşkanı Levon Ter-Petrosyan, 1997'de yayınladığı ve Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nı konu alan "War or Peace? Time to Get Serious" adlı makalesinde Tarihi Ermenistan bölgesinin Ermenistan'a geri verilmesini ve Kars Antlaşması'nın iptal edilmesi gerektiğini belirtti.
Marion Kracht
Marion Kracht (d.5 Aralık 1962; Münih), Alman oyuncu. Berlin'de yaşamaktadır.
Yolo County
Yolo ili veya Yolo County Amerika Birleşik Devletleri'nin Kaliforniya eyaletinde bulunan bir ildir. İlin nüfusu 2020 sayımına göre 216,403'tür. İlin merkezi Woodland şehridir.
Çeçenistan Ulusal Müzesi
Çeçenistan Ulusal Müzesi Grozni'de bulunan Çeçen kültür ve tarih müzesi. Müzenin ayrıca Çeçenistan genelinde beş şubesi bulunmaktadır.
Kuruluş
Çeçenistan Ulusal Müzesi, 7 Kasım 1924'te Grozni Halk Eğitim Bölümü tarafından açıldı. Başlangıçta kültür ve din tarihi için bir bölgesel bir müzeydi. Kültürel değeri olan nesnelerin koleksiyonları buraya çeşitli kurumlardan tarafında getirildi. Şubat 1925'te nümismatik bölümü açıldı. Burada Grozni ve Çeçenistan tarihinin yanı sıra din tarihi üzerine de sergiler açıldı. Müzenin oluşturulması, yerel bir koleksiyoncu ve müzenin de ilk başkanı olan, Boris Scaliotti'nin yardımıyla gerçekleştirildi.
1930'larda müze, maddi anıtlar deposundan bir araştırma enstitüsüne dönüştürüldü. 1934'te Çeçen ve İnguş Özerk Bölgeleri, Çeçen-İnguş Özerk Bölgesi olarak birleştirildi. 1936'da özerk bölge özerk bir cumhuriyete dönüştürüldü ve müze Çeçen-İnguş Cumhuriyet Yerel Kültür Müzesi statüsünü aldı.
İkinci Dünya Savaşı ve Sürgün Dönemi
İkinci Dünya Savaşı sırasında müze çalışmayı bırakmadı. Şubat 1944'te Çeçenler ve İnguşlar sürgüne gönderildi. 1950'lerin ortalarına kadar müze, Grozni Bölgesel Tarih Müzesi adıyla müze çalışmaya devam etti. Fonlarında 3356 adet eser bulunmaktaydı.
Cumhuriyetin yeniden inşası
1957'de Çeçen-İnguşya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin restorasyonunun ardından müzede, Çeçen-İnguşya'nın ekonomi, eğitim ve kültür alanındaki başarılarını yansıtan eserler sergilendi.
1967'de müzeye SSCB Kültür Bakanlığı diploması verildi. 1973'te de müze, RSFSC Kültür Bakanlığından ikinci dereceden diploma elde etti. Ardından müzenin çalışmaları çeşitli ödüllere layık görüldü.
1990'larda Çeçenistan Ulusal Müzesi fonunda bulunan 4000 eserle Kuzey Kafkasya'nın en büyük müzelerinden biriydi.
1994'te Çeçenistan topraklarında iki adet bölgesel müze faaliyet göstermekteydi:
1990'ların başında Çeçenistan'daki müzeler zirve noktalarına ulaştı. Yeni bir bina ve nadir eserlerin sergilenmesi için geniş alanlar satın aldılar.
Çeçen savaşları
Bölgede yaşanan silahlı çatışmalar (Birinci ve İkinci Çeçen Savaşı) Çeçen halkının tarihî ve kültürel mirasıyla bölgedeki müzeler için olumsuz sonuçlar doğurdu. Müzeler tamamen tahrip edilmiş, müze fonlarının yaklaşık %90'ı yağmalanmış veya kaybedilmiş, ulusal müze binaları ile Aslanbek Şeripov Tarih ve Anıt Müzesi zarar görmüştür.
Müzenin ana binası önemli kültürel ve tarihî eserlerini kaybetmiştir. Kayıplar arasında Franz Roubaud'un "Binbaşı General Sleptsov'un Gehin Ormanı'nda Ölümü", Vasili Tropinin'in "Kitaplı Bir Çocuğun Portresi", Pyotr Vereşçagin'in "Manzara" ve "Kafkasya", İvan Ayvazovski'nin "Ay Manzarası", "Alhan-Yurt" ve İlya Repin'in "Aç" gibi eserleri bulunmaktadır. Müzenin etnografik koleksiyonundan
ve daha fazlası çıkan çatışmalarda kaybedilmiş ve müze büyük miktarda maddi zarara uğramıştır. İmparatorluk Sanat Akademisi'nde akademisyen olarak çalışan ilk Çeçen sanatçı Pyotr Zaharov'un dokuz eserinden yedisi de yine çıkan çatışmalarda kaybolmuştur.
Ayrıca
ve benzeri ürünler çalınmıştır.
Geriye kalan müze fonlarını birleştirme ve birleşik bir müze politikası izleme ihtiyacıyla bağlantılı olarak, Çeçenistan Bölgesel Devlet Müzesi ve Çeçenistan Pyotr Zaharov Güzel Sanatlar Müzesi, Ekim 1996'da Çeçenistan Ulusal Müzesi adıyla tek bir çatı altında birleştirildi.
Savaş sonrası dönem
2004 yılında Tretyakov Galerisi'nin yardımıyla Grozni'de iki adet sergi düzenlendi. Uluslararası Müzeler Konseyi Rusya Komitesi heyeti, cumhuriyetin müze durumunu inceledi ve Çeçenistan Ulusal Müzesi'ne bir internet sitesinin açılması ve işletilmesi için gerekli ekipmanı sağlamayı taahhüt etti.
Ekinanbarı, Milas
Ekinanbarı, Muğla ilinin Milas ilçesine bağlı bir mahalledir.
Çeçenistan Ulusal Müzesi
Savaş sonrası dönem
5 Ekim 2012'de yeni müze binası açıldı.
Ekinanbarı, Milas
Tarihçe
Mahallenin adı, 1914 yılı kayıtlarında Tekfuranbarı olarak geçmektedir.
Coğrafya
Muğla il merkezine 84, Milas ilçe merkezine 15, Bodrum'a da 35 km uzaklıktadır.
Çeçenistan Ulusal Müzesi
Savaş sonrası dönem
Aralık 2013'te Çeçenistan Millî Müzesi tarafından Kuzey Kafkasya'nın ilk bilgi ve eğitim merkezi açıldı. Merkez; modern bilgisayar teknolojisi ile ulusal sanat koleksiyonlarıyla Rusya'nın yurt dışında ve Antarktika'daki projelere katılım gösteren 135. bilgi ve eğitim merkezi oldu.
Çomakdağkızılağaç, Milas
Çomakdağkızılağaç, Muğla ilinin Milas ilçesine bağlı bir mahalledir.
Çomakdağ  (veya evvelce iki mahallenin birleşmesinden oluştuğu için tam ismi Çomakdağ-Kızılağaç ) İzmir-Milas yolu üzerinde, Köşkköy mahallesinden sonra gelen tuğla fabrikasının hemen yanından sola ayrılan yoldan Beşparmak dağlarına tırmanılarak yol Kafaca mahallesine kadar asfalt, sonrasında stabilizedir ve yol üzerinde, Epçe mahallesi'nde sola yukarı ayrılan yönde Çomakdağ-Kızılağaç mahallesi yer almaktadır) varılan ve dağlara sırtını dayamış küçük (300 haneli) bir yerleşim merkezidir. Tarihi evleri ve başta ipek dokumacılığı olmak üzere geleneksel sanatları bütün canlılığıyla yaşatan bir mahalledir.
Mahallenin özelliği, dünle bugünü ustaca kaynaştıran bir mimari üslup taşıyan Çomakdağ evleridir. Bu evlerin her biri bir sanat eseridir. Taştan yapılmış evlerde bacalar estetik görünüşleriyle ilgi çekmektedir. Yöreye özgü kayrak taşından yapılan baca tepelerinde yarım ay ya da kartal başı şeklinde figürler görülebilmektedir. Antik yapılardaki akroterlerden esinlenmiş bu tarz bacalara başka bir yerde rastlanmamaktadır. Evlerin dış görünüşleri kadar içleri de oldukça renklidir. Tavan süslemeleri ve kapılar ahşap oyma sanatının örnekleriyle doludur.
Coğrafya
Muğla iline 83 km, Milas ilçesine 14 km uzaklıktadır.
Kapadokya Rumcası
Kapadokya Rumcası veya Anadolu Yunancası, Yunancanın bir temel lehçesi olup eskiden Kapadokya'da yaşayan Rumlar tarafından konuşulmaktaydı. 1920'lerdeki Yunanistan ve Türkiye arasındaki nüfus mübadelesinde Yunanistan'a göç edilmeye zorlandılar ve orada özellikle orta ve kuzey Yunanistan olmak üzere çeşitli yerlere yeniden yerleştirildiler. Kapadokyalı Rumlar hızla Standart Modern Yunancaya geçtiler ve kendi dillerinin 1960'lardan beri yok olduğu düşünülüyordu. 2005 Temmuz'unda, Mark Janse (Roosevelt Academy, Middelburg) ve Dimitris Papazachariou (Patras Üniversitesi) Orta ve Kuzey Yunanistan'da hâlâ kendi dillerini akıcı olarak konuşan Kapadokyalılar keşfettiler. Bunların arasında ebeveynlerinin ve büyükanne-babalarının aksine dillerine karşı oldukça olumlu bir tavrı olan 3. kuşaktan orta yaşlılar vardı. Yunanistan'a ilk gelen grup Kapadokya Yunancasını konuşmaya daha az eğilimliydi ve çoğu zaman konuşma sırasında standart Yunancaya geçmekteydi. Kapadokyaca konuşanlarla ve dil kullanımları ile ilgili bir araştırma halen hazırlanmaktadır.
Tarihçe ve araştırmalar
Kapadokya Yunancası, Bizans Yunancası ile ilintili olup 1071'deki Malazgirt Savaşı'nın ardından Kapadokya bölgesinin Doğu Rumla bağlantısının kesilmesiyle egemen dil Türkçe olmaya başlamıştır.
Bu dil hakkında fikir veren en eski belgeler, Konya'da yaşamış olan Mevlânâ Celaleddin-i Rumi ve oğlu Sultan Veled'in Türkçe-Farsça karışık yazdığı şiirlerdir. Bu metinleri anlamlandırmak zor olmuştur çünkü Arapça yazıyla yazılmışlar ve Rumi kendi yazılarında sesli harfleri işaretlememiştir.
Kapadokyalı Rumlar 13. yüzyıla doğru Yunanca yerine Türkçe konuşmaya başlamışlar, "Karamanlidika" dedikleri bu yeni dilde Bizans döneminde kullandıkları Yunan alfabesiyle yazmaya devam etmişlerdir. Kapadokya Yunancasının en son konuşulduğu yerler 1923 itibarıyla şöyleydi:
Buralarda konuşulan Yunanca de Türkçeden büyük oranda etkilenmiştir. Yazınsal bir yazım geleneği olmayan Kapadokya Yunancasının ne Orta Çağ'dan ne de Erken Modern Çağ'dan yazılı bir eseri tespit edilememiştir. Bu dilin en eski tasvirleri 19. yüzyıldan kalma olup genelde özenli hazırlanmamışlardır.
Nüfus mübadelesinden seneler sonra birkaç Kapadokya lehçesi (Uluağaç, Aravan, Akso ve Anaku) Atina'daki Küçük Asya Araştırmaları Merkezi (Κέντρον Μικρασιατικών Σπουδών) araştırmacıları tarafından tanımlanmış ve bir seri gramer tanımlanmıştır (ancak bütün Kapadokyaca konuşan köyler incelenmemiştir). Faraşalı papaz Teodoridis de bazı halk hikâyeleri yayımlayabilmiştir.
Son yıllarda Kapadokya Helencesi üzerine yapılan araştırmalar tekrar artmıştır. Yakın zamanda Yunanistan'da keşfedilen Kapadokyaca konuşanlar da büyük olasılıkla yeni gramer, sözlük ve ilgili metinlerin de ortaya çıkmasına yol açacaktır.
Dilbilim târihinde ölü dil olarak kayda geçen ilk dil bu dil olmuştur. Ayrıca bir Hint-Avrupa dilinin Hint-Avrupa grubundan olmayan başka bir dilin özelliklerini özümsemesi bakımından da ilgi çekici olup bu özümsemeler özellikle güneybatı Kapadokya'da daha belirgin olmuştur, sesli harf uyumu ve söz sıralamasında fiilin sonda kullanımı bunların arasındadır.
Özellikleri
Kapadokyacadaki Yunanca öğesi büyük ölçüde Bizans kökenlidir. Örneğin, "kapı" anlamına gelen θír veya tír, (klasik ve) Bizans Yunancasıdaki θύρα (Modern Yunancada θύρα)'dan kaynaklanır; píka veya épka ("ben yaptım"), Bizans Yunancası έποικα (Modern yunanca έκανα)'dan kaynaklanır. Diğer, Bizans-öncesi eskimiş kullanımlara örnek olarak, eski Yunancadan εμός, σός ve benzeri süzcüklerden mó(n), só(n) gibi iyelik zamirleri oluşturulması ve eski Yunancadaki tekrarlama eki -(i)sk- 'den türemiş olan -išk- kullanarak süregiden kipi (imperfect tense) oluşturulması gösterilebilir. Her seviyede Türkçenin etkisi görülebilir. Kapadokyaca ses sisteminde Türkçe ı, ö, ü ünlü harfleri ve Türkçe kökenli b, d, g, š, ž, tš, dž ünsüz harfleri vardır (gerçi bunların bir kısmı damaksıllaşma (pallatalization) yoluyla Yunancaya da girmiştir). Türkçe ünlü uyumu olan sözcüklere örnek olarak Türkçe düşünmekten türemiş düšündǘzu ("düşünüyorum") (Malakopi lehçesinde), Türkçe padişahtan türeme patišáxıs < patišáxis ("kral") gösterilebilir (Delmeso şivesinde). Kapadokyacada isim morfolojisinin başlıca özelliği, bitişken isim çekiminin (agglutinative declension) zaman içinde giderek ortaya çıkması, dilbilimsel cinsiyet ayrımının ise giderek yok olmasıdır. Örneğin, néka "(nötür) kadın" (dişil, kadınsı anlamında), -in halinde (genitif hal) néka-ju; çoğul nékes; çoğul ve -in hali, nékez-ju (Ulağaç lehçesinde). Türkçeye has bir diğer özellik, ismin -i halinin kesinlik belirtmesidir, örneğin likos ("kurt"; ismin yalın hali) ve liko ("kurdu"; ismin -i hali). Bitişken şekiller fiil çekimlerinde de görülebilir; örneğin geçmiş zamanın hikâye (pluperfect) kipinde írta ton (Delmeso lehçesinde) Türkçe geldi idi (geldiydi) örneğine dayalıdır. Kapadokyacada sözcük sıralaması konu ve önemliliğe göre belirlenmesine rağmen, Türkçedeki özne-nesne-yüklem sıralamasına doğru bir eğilim vardır.
Yunan Kapadokya lehçelerinin ortak özelliği hepsinin Türkçe etkisi altında Bizansçadan evrimleşmiş olmalarıdır. Öte yandan bu lehçeler izole köylerde oluşmuştur. Bunun sonucu çeşitli Kapadokya Yunanca lehçeleri oluşmuştur.
Mateo Alemán
Mateo Alemán (d. 1547, Sevilla - ö. 1614, Meksika), İspanyol yazar.
1582 yılında Madrid hazine saymanı oldu, açık verdiği için 1594 yılında hapsedildi. 1608 yılında Meksika'ya göç etti ve oraya yerleşerek bir basımevi kurdu. Guzman de Alfarache (Madrid, 1599) adlı eğlenceli romanıyla ün yaptı. Bu romanın 1615 yılına kadar otuz baskısı yapıldı. Fransız yazarı Lesage, bu romandan bol bol yararlanmıştır. ilk günahın sonucu olan kötülüğün, insanda doğuştan var olduğunu ve yaşamın insanlar arasında acımasız bir mücadele olduğunu savundu. İki kez dolandırıcılıktan tutuklanan Alemán, 1608 yılında Meksika'ya iltica etti.
Gübre
Gübre, bitkinin beslenmesinde gerekli olan kimyasal elementleri sağlamak için toprağa ilave edilen herhangi bir madde.
Bitkiler, büyüme ve yaşamaları için azot, fosfor, potasyum, kalsiyum, magnezyum, kükürt, demir, mangan, bakır, çinko, bor ve bazı hallerde de molibden gibi elementlere muhtaçtır. Bunlar arasında azot, fosfat ve potasyum en önemlileridir. Gübreler, bitkilerin büyümesi için gerekli gıdayı ihtiva eden maddelerdir. Her ne kadar toprak ve su bu gıdanın büyük bir kısmını sağlamaya yeterse de birçok hallerde bir takım gıdalar bakımından fakir olabilirler. Böyle hallerde toprağın gübre ile takviye edilmesi gerekir. Hayvan dışkısı, saman ve diğer bitki artıkları binlerce yıldan beri doğal gübre olarak kullanılmaktadır. Eski zamanlarda toprağın asitliğini azaltmak ve kalsiyum temin etmek için kireçli maddeler kullanılmıştır. Kullanılan ilk kimyevi gübreler, sodyum nitrat ve kemikler olmuştur.
Azot ve fosfor içeren kimyasal ya da hayvansal gübrelerin dikkat ve özen gösterilmeden gerçekleştirilen yaygın kullanımı bugün toprak ve su üzerinde insan eliyle gerçekleştirilen en yaygın çevre kirliliği sebeplerinden birisi olmuştur.
Bitkinin beslenmesi
Bitkilerin ideal gelişimi sıcaklık, nem, güneş ışığı, üzerinde geliştiği toprağın fiziksel, biyolojik ve kimyasal özellikleri ile ilgilidir. Hava durumu ve iklim gibi çevresel faktörler yanında toprak pH'ı, tekstürü, havalanma özellikleri, organik madde oranı, toprağın biyolojik yapısı ve besin elementlerinin oransal dengesi bitkilerin topraktaki besin elementlerinden faydalanma durumunu belirleyen faktörlerdir. Bu faktörler bitki gelişimi açısından gübreleme kadar değerlidir ve öncelikle ele alınmaları gereklidir.
Bitkiler karbon, hidrojen ve oksijeni, hava ve sudan; diğer bütün besinleri ise topraktan temin ederler. Bitkinin en çok ihtiyaç duyduğu besinler, kalsiyum, azot, fosfor, magnezyum, potasyum ve kükürttür. Bu elementler hektar başına 11.2 kg’dan 440 kg’a kadar gerekli olabilir. Bitkilerin daha az ihtiyaç duyduğu besinler ise, bor, klorür, bakır, demir, manganez, molibden ve çinkodur. Bunlardan molibdene hektar başına 15 gr, demir ve mangana ise 700 gram ihtiyaç duyulabilir.
Bitkilerde besin eksikliği ve belirtileri
Bitkiler besinlerini bu besinler toprakta yeterince bulunmasına rağmen de fiziksel ( pH, tuzluluk/ozmolarite, toprak tekstürü vb.) nedenlerle alamayabilirler. Bitkiler besinlerini yeterli alamadıkları zaman, çok defa gözle görülen eksiklik belirtileri gösterirler. Ancak durumun gözle görülür hale gelmesi bitkinin gelişim veya veriminin düştüğü şiddetli eksiklik durumlarında görülür. Eksiklik belirtileri;
Doğal gübreler
Doğal gübreler bitki ve hayvanlardan sağlanır. Bunların en önemlisi guano denilen kurutulmuş kuş gübresidir. Bu gübrede %12 azot ve %12 fosfor pentaoksit vardır. Bütün doğal gübreler azot ve fosfor ihtiva ederler. Fakat sentetik gübrelerden daha pahalı oldukları için, modern ziraatte çok az kullanılırlar.
Bununla beraber doğal gübreler daha yavaş tesirli oldukları, suda daha az çözündükleri için, çim tohumlarına ve yeni filizlerin köklerine zarar vermezler. Bu özellikleriyle sebze ve çiçek yetiştiriciliğinde tercih edilirler. Doğal gübrelerin bir diğer katkısı da toprağın topraktaki organik madde oranının artması ile toprağın su tutma, pH gibi fiziksel özelliklerini düzeltmeleridir. Organik maddeler ayrıca topraktaki K, azot gibi suda kolaylıkla eriyen ve yıkanan mineral maddelerin yağmur suları ile yıkanıp gitmelerine engel olurlar. Doğal gübrelerden en önemlileri; ahır gübresi, kompostlar ve yeşil gübredir. Toprakta en fazla organik madde artışı bitkisel artıkların ve yeşil gübrelerin parçalanarak toprağa verilmesi ile sağlanır.
Ahır gübresi
Ahır gübresi, terkibinde bulunan azot, fosfor ve potasyum gibi bitki besin elementleri dolayısıyla, toprağı besin maddelerince zenginleştirir.Toprağa humus vererek de toprağı ıslah eder. Ahır gübresi, toprağın işlenmesini kolaylaştırır. Toprağın su tutma kabiliyetini ve havalanmasını arttırır. Genel olarak mahsul artışında gübre faktörü, %40 gibi bir artış sağlar.
Toprağa verilen gübrenin ilk üç sene verim üzerine tesir ettiği, üç seneden sonra da bu tesirin giderek azaldığı müşahede edilmiştir. Dekara verilen iki ton iyi ahır gübresiyle, toprağa 10 kg azot, 5 kg fosfor, 11 kg potasyum verilmiş olur. Memleketimiz şartlarında ahır gübresi genel olarak ahırdan dışarı atıldıktan sonra ekim zamanına kadar açıkta bırakılmaktadır. Bu durumda yağışlar ve fermantasyon gazlarıyla gübre içinde bulunan besin maddelerinin büyük bir kısmı zayi olmaktadır. Onun için ahır gübresinin iyi muhafaza edilmesi lazımdır. Ahır gübresini gayet sıkı bir yığın halinde biriktirip, içine hava girmesine mani olacak şekilde sıkıştırmak masrafsız ve en pratik bir muhafaza yoludur.
Kompostlar
Çiftlikte meydana gelen bitki ve hayvani menşeli artıkların bir araya toplanıp, gübre yapmak üzere çürümeye terk edilmesiyle elde edilir.