cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blooddrunk
Blooddrunk, Fin melodik death metal grubu Children of Bodom'un altıncı stüdyo albümüdür, 9 Nisan 2008 tarihinde piyasaya sürülmüştür.
Blooddrunk, Children of Bodom'un bir önceki "Are You Dead Yet?" isimli albümüne oranla daha melodik olmakla birlikte daha hızlı tempolu şarkılar da barındıran ve thrash metal etkenlerinin arttığı bir yapıya sahiptir. 2003 yılında piyasaya çıkan Hate Crew Deathroll albümünden beri süregelen thrash metal etkenleri bu albümde müzik yapılarına iyice işlemiştir. Albüme adını veren Blooddrunk parçası kendine zarar verme ve buna bağımlı olmak hakkındadır. Profesyonel müzik eleştirmenleri tarafından çoğunlukla olumlu yorumlar almıştır, özellikle albümde bulunan melodiler başarılı bulunmuştur. Albümde "Hellhounds on My Trail", "Blooddrunk" ve "Smile Pretty for the Devil" isimli şarkılara klip çekilmiştir.
Büyükbostancı, Altıeylül
Büyükbostancı, Balıkesir ilinin Altıeylül ilçesine bağlı bir mahalledir.
Coğrafya
Merkez 11 km uzaklıktadır.
Lindesberg
Lindesberg, İsveç'in güneyinde bulunan bir kenttir. Kent, Göller Yöresi'nin kuzeyinde, ormanlık bir alan üzerinde kuruludur.
Şehir hakkında
Lindesberg, yüzyıllara dayanan tarihe sahip bir İsveç kentidir. Kent tarihinde bilinen en eski yapı 14. yüzyıldan kalma taş kilisedir. Kent uzun süre boyunca Lindesås adıyla bilindi. 1643 yılında ise şehir hem şimdiki adını aldı, hem de kent konumuna alındı. Kentin adındaki Lind; İsveççe ıhlamur demektir. Bu ağaç ayrıca kent armasında da yer almaktadır. Günümüzde kent gelişmiş bir İsveç kentidir. 1996'dan beri kentte Augustibuller adında bir punk müzik festivali düzenlenmektedir.
Theridion nigrosacculatum
Theridion nigrosacculatum, Theridion cinsine bağlı bir örümcek türüdür.
Kaiyuan, Yünnan
Kaiyuan, Çin'in Yünnan eyaletine bağlı Honghe Hani ve Yi Özerk İli'nde bulunan bir şehirdir. Şehir, eyaletin doğusunda yer almaktadır. Yüzölçümü 2.009 km² olan şehrin nüfusu 2010 yılı itibarı ile 322.700'dür.
Arthrobacter pascens
Arthrobacter pascens, Arthrobacter cinsine bağlı bir bakteri türüdür. Arthrobacter pascens, artrobaktin, porfirin ve kolin oksidaz üretir.
Sandra Bullock
Gençlik yılları
Babası John W. Bullock (1925 doğumlu), Amerika Birleşik Devletleri'nde ordu çalışanı ve yarı zamanlı ses eğitmeni; annesi Helga Mathilde Meyer (1942-2000), opera şarkıcısı ve ses öğretmeniydi. Annesi 2000 yılında kanserden ölmüştür. Bullock'un babası Birmingham, Alabama ve İrlanda İngiliz, Alman, Fransız soyuna sahipken, annesi ise Alman'dır. Bullock'un anne tarafından büyükbabası, Nürnberg'li bir roket bilim adamıydı. Bullock, on iki yıl boyunca Nürnberg'de Almanca konuşarak büyüdü. Hümanist Waldorf Okuluna gitti. Çocukken sık sık Avrupa opera turları çıkan annesine eşlik etti. Bullock annesinin opera yapımlarında küçük parçalar alarak çocuk olarak bale ve şan eğitimi aldı. Staatstheater Nürnberg opera çocuk korosunda şarkı söyledi. Sol gözünün üstündeki yaranın sebebi çocukken bir dere içine düşmesinden kaynaklanmaktadır.
Bullock on sekiz yaşına kadar Alman/Amerikan çifte vatandaşlığına sahipken 2009 yılında, Alman vatandaşlığı başvurusunda bulunmuştur.
Eğitimi ve kariyeri
Bullock, lise tiyatro yapımlarının gerçekleştirildiği Washington-Lee Lisesine gitti. 1982 yılında mezun olduktan sonra Greenville, Kuzey Carolina East Carolina Üniversitesine katılarak 1987 yılında Drama Güzel Sanatlar diplomasını aldı.
Sandra, lisede ponpon kızlardan biriyken arkadaşları ona "sınıf palyaçosu" lakabını takmıştı, ona "büyük ihtimalle gününüzü aydınlatacak kız" diyorlardı.
Sandra, üniversitede drama eğitimi almıştır fakat eğitimi oyunculuk kariyeri için yarım kalmıştır. İlk çıkışını 1993 yılında "Demolition Man" ve "Speed" filmleri ile yaptı. Speed filmi hasılat rekorları kırmıştır. "Monster Garage" programını yapan Jesse James ile 16 Temmuz 2005'te evlenmiştir. Eşinin onu ünlü dövme sanatçısı Kat Von D ile aldatmasından dolayı 2009 yılında boşanmışlardır. Daha önce aktör Tate Donovan ile nişanlamıştır. Aktör Matthew McConaughey ile birkaç kez ayrılıp birleşerek magazin sayfalarına konu olmuştur.
1998'de çekilen "Practical Magic" filminde tanıştığı ve hâlen çok yakın arkadaş olduğu Nicole Kidman onun için şöyle der; "Sandy'den başka Hollywood'daki bütün ünlüler tarafından çok sevilen ve çok sempatik bulunan başka birini tanımıyorum"
Hız Tuzağı, Miss Congeniality, 28 Gün, Sen Uyurken, The Net, Adım Adım Cinayet, Göl Evi ve Sıradışı gibi önemli yapıtlara imza atmıştır.
Hız Tuzağı ve Göl Evi filmlerindeki partneri Keanu Reeves ile çok iyi iki dost olduklarını belirtiyor. Sandra Bullock iletişimlerinin filmdeki gibi mektuplarla gerçekleştiğinin altını çiziyor.
2010 yılı Mart ayında düzenlenen Oscar ödül töreninde "En İyi Kadın Oyuncu" dalında Oscar almıştır.
Eşi Jesse James ile 4 yıl önce evlat edinmek için başvurduktan sonra 2010 Ocak ayında Louis Bullock Bardo adında bir evlat edindiler. Fakat eski kocası Jesse James ile 5 yıl evli kaldıktan sonra 28 Haziran 2010 tarihinde boşandılar.
TV+
TV+ ya da TV plus şu anlamlara gelebilir:
Bay Hankey
Bay Hankey, South Park'taki bol lifli yiyecekler yiyen çocuklara hediye dağıtan bir dışkıdır. Kyle'ın Stan'den sonraki en yakın dostudur. 3 çocuk babasıdır ve eşi alkolik birisidir. Eşinin adı Autumn'dur.
"Mr. Hankey, the Christmas Poo" adlı birinci sezonun yılbaşı bölümünde kimsenin ona inanmaması ile herkes Kyle ile dalga geçmiştir.
Bay Hankey'in Sorunu bölümünde uyuyamadığı için Ambien (Zolpidem) almış ve Twitter'dan South Park'a ağır şeyler söylemesi üzerine şehirden gönderilmiştir.
Diyar Pala
Hakkında
1981 yılında bir Türk ailenin ilk çocuğu olarak Londra'da dünyaya geldi. Her zaman sanata büyük bir ilgisi olan Diyar, bu ilgisini İngiliz televizyonunda yer alan dizilerde, küçük rolleri üstlenerek yansıtma imkânı buldu. Bunun yanı sıra diğer tutkuları seyahat ile şarkı söylemekti. Ziyaret ettiği ülkeler arasında Japonya, Hollanda, Macaristan, Mısır, Yunanistan, Almanya, Tayland ve daha çok ülke oldu. Yaptığı çok sayıda seyahatlerinden dolayı farklı farklı kültürleri tanıma imkânı bulan Diyar, bu seyahatlerinden edindiği tecrübeleri ve iki farklı kültür arasındaki sentezi kullanarak kendi yorumu ve tarzıyla 2007 yılının son aylarına doğru "Yeni bir Flow" albümünü yayınladı. Albümü aynı anda İngiltere ve Türkiye’de piyasaya sürdü. Bu albümde Londra'daki hayatını baz alarak, problemlerini, sevinçlerini ve çeşitli kavramlara olan kızgınlığını dile getirdi. Bunun dışında çeşitli rap müzisyenleri ile çalışma imkânını buldu. Ancak arabesk ezgilerini ve RNB melodileri ile birleştirip, şarkılarını kendi tarzında yorumlayarak, kısa zaman içinde büyük bir hayran kitlesine sahip oldu.
Müziği bırakması ve geri dönüşü
Diyar Pala 2012 yılında Pompalamasyon adlı şarkısı için Mercan ile birlikte klip çektikten sonra sessizliğe büründü. Okan Bayülgen’in sunduğu programa Mercan ile birlikte çıkıp birkaç şarkısını da seslendirdiler. Daha sonrasında herhangi bir albüm hazırlığına girişmeyerek Londra'daki yaşamına geri döndü.
16 Mayıs 2016 tarihinde Diyar Pala, resmi Youtube hesabında "dikkatli izle ve paylaş" adlı bir video yayımladı. Twitter üzerinden bu videoyu paylaşarak yeni albüm hazırlığı içerisinde bulunduğunu söyledi. Videonun içeriğinde albümün gelmeyeceğini belirten bir hareket bulunuyordu. 1 Kasım 2016'da Pompalamasyon için bir remiks hazırladı ve Spotify gibi mecralarda paylaştı.
8 Nisan 2017 tarihinde Anıl Piyancı, DJ Artz ve Kamufle ile Kötü Bir Gün adlı düeti paylaşıldı. Böylece Diyar Pala yarı bir dönüş yapmış oldu.
Theridion nigropunctulatum
Theridion nigropunctulatum, Theridion cinsine bağlı bir örümcek türüdür.
Diyar Pala
Müziği bırakması ve geri dönüşü
27 Temmuz 2018 HAYAT (ep) isimli toplamda beş şarkılık albüm yayımladı.
4 Eylül 2020 tarihinde iki yıllık sessizliğini bozarak Uzak Ol şarkısını yayımladı.
Eurovision Şarkı Yarışması birincileri diskografisi
Bu liste 1956 yılından beri yayınlanan Eurovision Şarkı Yarışması'nın birincilerinin diskografisini içermektedir. 1969 yılından bugüne kadar 60 şarkı kazanmıştır.
Amir Fetih
Amir Fetih, Hollanda ve Endonezya arasında imzalanan Renville Anlaşması'na tepki olarak Orta Cava'da kurulan Darül İslâm Devleti'nin "silahlı kuvveti" olan Endonezya İslam Ordusu'nda (Tentara Islam Indonesia) Hizbullah Fisabilillah'la katılmış bir teröristti. Endonezya İslam Ordusu ilk zamanlarda başarılı olduysa da Endonezya Ulusal Silahlı Kuvvetleri karşında yenilgiler aldı. Saldırı pozisyonundan savunma pozisyonuna geçen Endonezya İslam Ordusu, Orta Cava'daki dağlık bölgelerde güçlü mevziler kurduysa da Endonezya Ulusal Silahlı Kuvvetleri tarafından dağıtıldı. Bu sırada Amir Fatih öldürüldü.
Azeri (petrol sahası)
Azeri Azerbaycan, Bakü'nün 100 km doğusunda bulunan Hazar Denizi'nde açık deniz petrol sahasıdır ve daha büyük çaplı Azer-Çırak-Güneşli Petrol Sahası (AÇG) projesinin bir parçasıdır. Azeri petrol sahası Orta Azeri, Batı Azeri, Doğu Azeri üretim platformları, sıkıştırma ve su enjeksiyon platformlarını içermektedir. Saha 1988 yılında keşfedildi ve orijinal olarak 26 Bakü Komiseri'nden adını aldı.
Orta Azeri
Orta Azeri, Azeri sahasının orta kesiminde yaklaşık 128 m derinlikte su üzerinde bulunan bir üretim ve sondaj platformudur. Platform günde yaklaşık 67.000 metreküp üretim yapacak şekilde inşa edilmiştir. Orta Azeri'deki tesisler şunlardır:
Orta Azeri, Şubat 2005'te faaliyetlerine başladı.
Batı Azeri
Batı Azeri, 120 m derinlikte su üzerinde bulunan ve Azeri sahasının batı kesiminden petrol üretmek üzere inşa edilmiş bir üretim ve sondaj platformudur. Batı Azeri, günlük toplam AÇG üretiminin 48.000 metreküplük kısmını oluşturuyor. Batı Azeri'deki tesisler şunlardır:
Platform, Aralık 2005'te faaliyetlerine başlamıştır.
Doğu Azeri
Doğu Azeri, 150 m derinlikte su üzerinde bulunan ve Azeri sahasının doğu kesiminden petrol üretmek üzere inşa edilmiş bir üretim ve sondaj platformudur. Doğu Azeri, günlük toplam AÇG üretiminin 41.000 metreküplük kısmını oluşturuyor. Doğu Azeri'deki tesisler şunlardır:
Platform, Ekim 2006'da faaliyetlerine başlamıştır.
Üretim ve sondaj platformu
Üretim ve sondaj platformları; Orta, Batı ve Doğu Azeri platformlarına su ve gaz iletimi hizmetleri sağlıyor, gaz ihracatını yönetiyor ve 10 Rolls Royce türbini kullanarak elektrik enerjisi sağlıyor. Platform, Orta Azeri platformuna köprüyle bağlanmıştır. Su iletim kapasitesi günlük 1 milyon varildir. Gaz ihracat kapasitesi günlük 7.1 milyon metreküptür. Azeri üretim ve sondaj platformu, dünya çapında BP platformları arasında en büyük su iletim pompalarından ve gaz enjeksiyon kompresörlerinden bazılarına sahiptir.
2008 gaz sızıntısı ve patlama
17 Eylül 2008'de, bir gaz iletim kuyusundaki patlamadan sonra Orta Azeri platformu bölgesinde bir gaz kaçağı tespit edildi. Platform kapatıldı ve personeller tahliye edildi. Batı Azeri Platformu, Orta Azeri Platformu'ndan gelen bir kabloyla çalıştırıldığı için o da kapatıldı. Bir AÇG operatörü BP, sızan gaza kötü bir çimento işinin neden olduğundan şüpheleniyordu. Batı Azeri platformunda üretim 9 Ekim 2008 tarihinde ve Orta Azeri Platformu'nda Aralık 2008 tarihinde yeniden başladı.
Zhang Juzheng
Zhang Juzheng veya Chang Chü-cheng (張居正) (1525 - 1582, Pekin), Ming Hanedanlığı zamanında imparator Longqing ve imparator Wanli altında görevde bulunmuş güçlü, Çinli bir bakandır. Çin'in Hubei bölgesindeki Jiangling'de doğmuş ve Pekin'de ölmüştür.
Cömert yönetimi ile güçlü ekonomik ve dış politikalarının Ming Hanedanı'nı zirve noktasına taşıdığı düşünülmektedir. Yönetimi merkezîleştirme, özel yetkileri kısıtlama ve vergiyi yeniden getirmesi ile itibar kazanmıştır. Zhang aynı zamanda İmparator Wanli yönetiminin erken döneminde bir kılavuz (mentor) ve vekil olarak çok önemli bir rol oynamaktaydı. Genç İmparator Wanli'yi güçlü bir şekilde etkilemiş ve ona yetişkinlik sürecindeki yılları boyunca rehberlik etmiştir. Buna karşın 1582 yılında Zhang'ın yaşamını yitirmesinin ardından reformlarının ve politikalarının birçoğu yok sayılarak ilerleyen yıllarda Hanedan'ın dağılmasına yol açmıştır.
Haliplectidae
Haliplectidae, Araeolaimida takımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
Küskün
"Küskün", Oğuzhan Koç'un bir single çalışmasıdır. Sözü ve müziği Oğuzhan Koç ve Çağrı Telkıvıran imzası taşımaktadır. Düzenlemesi Çağrı Telkıvıran'a aittir. "Küskün", Melih Kun yönetmenliğinde kliplenmiştir.
Vse rože sveta
"Vse rože sveta", Lado Leskovar tarafından seslendirilen 1967 Eurovision Şarkı Yarışması'nda Yugoslavya'yı temsil eden şarkı. Şarkı Slovence dilinde seslendirilmiştir. Milan Lindič tarafından yazılmıştır.
Şarkı yarışmada Monako'nun temsilcisi Minouche Barelli'un şarkısı "Boum-Badaboum"'den sonra ve İtalya'nın temsilcisi Claudio Villa'nın şarkısı "Non andare più lontano"'dan sonra 15. sırada çıkmıştır. Yarışmada 17 katılımcı arasından 8. olmuştur. Bir sonraki gelen 1968 yarışması'nda Yugoslav katılımcı, "Jedan dan" adlı şarkısıyla Luči Kapurso & Hamo Hajdarhodžić olmuştur.
Labirent: Son İsyan (film)
Labirent: Son İsyan (İngilizce: Maze Runner: The Death Cure), aynı adlı romandan uyarlanan ve Wes Ball tarafından yönetilen distopik bilimkurgu aksiyon gerilim türlerindeki ABD filmi. T.S. Nowlin'in senaryosunu yazdığı film, ABD'de 26 Ocak 2018'de vizyona girmiştir.
1993 Japonya Grand Prix
1993 Japonya Grand Prix (resmi adıyla XIX Fuji Television Japonya Grand Prix), 24 Ekim 1993 tarihinde Suzuka Pistinde düzenlenmiş Formula 1 yarışıdır. 1993 Formula 1 sezonu'nun sondan bir önceki olan 15. yarışıdır. Yarış sonunda Ayrton Senna podyuma çıkmıştır. 24 pilotun başladığı yarışı 14 pilot bitirmiştir. Bu yarış sonucu McLaren takımına 14 puan gelmiştir.
Lise Fjeldstad
Lise Barbra Skappel Fjeldstad (d. 17 Haziran 1939), Norveçli ünlü oyuncudur. Viyolin sanatçısı ve orkestra şefi Norveç'li müzisyen Øivin Fjeldstad'in kızıdır. Norveç Uluslararası Tiyatro Akademisi'ni 1963'te bitirerek oyunculuğa başlamış oldu.
1982'de başarılı oyunculuğu ile iki ödül birden kazanmıştır.
Knattspyrnufélag Akureyrar
Knattspyrnufélag Akureyrar ya da kısaca KA, merkezi İzlanda'nın Akureyri şehrinde bulunan bir futbol kulübüDÜR. İzlanda'daki en üst seviye lig Úrvalsdeild'da mücadele eden ekip 1928'de kurulmuştur.
Theridion nigroplagiatum
Theridion nigroplagiatum, Theridion cinsine bağlı bir örümcek türüdür.
Bisiklet parkı
Bisiklet park yeri, bisikletler için özel hazırlanan park yeridir. Hırsızlığı önlemek için tipik olarak bir dereceye kadar güvenlik gerekir. Bisiklet park etme bağlamı, güvenli ve rahat saklama için uygun altyapı ve ekipman (bisiklet standı, bisiklet kiliti vb.) gerektirir.
Optik fare
Optik fare, LED ışığı, dijital işaretleme noktası (DSP) ve optoelektronik sensör kullanarak çalışan bir fare türüdür.
Optik fareler, mekanik toplu farelerden sonra kullanılmaya başlanmıştır ve o fare teknolojisin temeli içine yerleştirtilen küçük kameranın saniyede binlerce fotoğraf çekmesine dayanırlar.
Halil Karam
Halil Karam (d. 28 Mayıs 1955, Maamelteyin, Cuniye) Lübnanlı eğitimci ve diplomat.
Beyrut Saint-Joseph Üniversitesi'nden mezun olmuş, Paris VI Üniversitesi'nde yüksek lisans yapmıştır. 1994'ten itibaren UNESCO Lübnan Milli Komisyonu'nun saymanıdır. 1997-2001 yıllarında UNESCO İcra Kurulu üyesi, 2002-2003 yıllarında Maruni Ligi Genel Sekreteri, 2003-2008 yıllarında Saint-Joseph Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Delegesi, 2005-2008 yılları arasında UNESCO Lübnan Milli Komisyonu Başkan Yardımcısı, 2009-2011 yılları arasında Frankofon Üniversiteler Ajansı (AUF) Yönetim Kurulu Üyesi olarak görev yürütmüştür. 2007 yılı itibarıyla Japon Akademik Merkezi Müdürü, Haziran 2008 itibarıyla Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Süleyman'ın Frankofoniden sorumlu şahsi temsilcisi, Temmuz 2008 itibarıyla Saint-Joseph Üniversitesi'nin kalkınmadan sorumlu rektör yardımcısıdır ve Aralık 2012 - Aralık 2017 tarihleri arasında Lübnan'ın UNESCO nezdinde Temsilcisi olmuştur. Ayrıca Şubat 2011'de Birleşik Arap Emirlikleri'nde Uluslararası Frankofoni Örgütü genel sekreterinin özel temsilcisi olmuştur.
Google etkisi
Google etkisi ya da dijital amnezi arama motoru aracılığıyla internette kolayca bulunabilen bilgilerin, edinildikten sonra hızlı bir biçimde unutulmasına verilen addır.
Google etkisi ile ilgili yapılan ilk araştırmaya göre, kişilerin çevrimiçi olarak erişilebilir olacağına inandıkları bazı ayrıntıları hatırlamaları daha az olasıdır. Bununla birlikte, çalışma aynı zamanda insanların çevrimdışı bilgileri öğrenme yeteneklerinin aynı kaldığını da öne sürmektedir.
Azerbaycan tarihi
Azerbaycan, Avrasya'nın Kafkasya bölgesinde bir ülke. Doğuda Hazar Denizi, kuzeyde Rusya'nın Dağıstan bölgesi, kuzeybatıda Gürcistan, güneybatıda Ermenistan ve Türkiye ve güneyde İran ile sınırlıdır. Azerbaycan Cumhuriyet'nin yaklaşık 10 milyona yaklaşan nüfusunu bir Türk etnik grubu olan Azerbaycanlılar ve çeşitli diğer etnik gruplar oluşturmaktadır.
Azerbaycan'ın 11. yüzyılda Büyük Selçuklu İmparatorluğu'na katılması, Azerbaycan halkının şekillenmesinde önemli rol oynar.
11. yüzyılın başlarında bölge, o zamanlar bir Türkmen etnik adını benimseyen Orta Asya'dan gelen Oğuz Türklerinin dalgaları tarafından yavaş yavaş işgal ediliyordu. Bu Türk hanedanlarının ilki 1067 yılında Azerbaycan'ı işgal eden Selçuklu İmparatorluğu'dur..
Safevi hükümdarlarının ana dili Azerice idi, devletin yıkılışına kadar Safevi sarayında konuşuldu. , ,Devletin feodal beyleri Azerice konuşan Kızılbaş aşiretlerinden oluşuyordu. ve devlet yönetiminde üstünlük onlardaydı. benzer şekilde Safevilerin devlet ordusunu oluşturdular. , ,
Safevilerden sonra bölge Afşar hanedanı tarafından yönetildi. Nadir Şah'ın (h. 1736-1747) ölümünden sonra, onun eski tebaasının çoğu istikrarsızlığın patlamasından çıkar sağladı. Azerbaycanda çeşitli yarı bağımsız biçimlerine sahip çok sayıda kendi kendini yöneten Azerbaycan hanlıklar ortaya çıktı. Hanlıklar, Orta Asya ve Batı arasındaki uluslararası ticaret yolları aracılığıyla kendi işlerini kontrol ediyorlardı.
1813 ve 1828 yıllarındaki Rus-İran Savaşları sonrasında, Rus İmparatorluğu'nun baskısıyla Kaçar İmparatorluğu tüm Kafkas topraklarını terk etmek zorunda kaldı ve 1813 yılındaki Gülistan ve 1828 yılındaki Türkmençay anlaşmaları ile Çarlık Rusyası ve İran Kaçarı arasındaki sınır kesinleşmiş oldu. Aras Nehri'nin kuzeyindeki bölge, aralarında çağdaş Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprakları da dahil olmak üzere, 19. yüzyılda Rusya tarafından işgal edilene kadar İran egemenliğindeydi. Türkmençay Antlaşması sonucunda Kaçar İranı, Erivan Hanlığı, Nahçıvan Hanlığı ve Talış Hanlığı'ndan geri kalan topraklar ve günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarının İran hakimiyetinde kalan son toprak parçaları üzerindeki Rus egemenliğini tanıdı.
Kafkasya'da 80 yıldan uzun süren Rus İmparatorluğu egemenliğinden sonra, 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. Önde gelen Müsavat partisinin siyasi nedenlerle kabul ettiği "Azerbaycan" adı, 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulmasından önce, yalnızca çağdaş kuzeybatı İranına bitişik bölgeyi tanımlamak için kullanılırdı. Devlet 1920'de Sovyet kuvvetleri tarafından işgal edildi ve 1991'de Sovyetler Birliği'nin çöküşüne kadar Sovyet egemenliği altında kaldı ve bu tarihten sonra modern Cumhuriyet kuruldu.
Tarih öncesi
Azerbaycan'da tarih öncesi dönem Taş Devri, Tunç Çağı ve Demir Çağı olarak üç bölümde incelenebilir.
Taş Devri
Azerbaycan'da Taş Devri Paleolitik, Mezolitik ve Neolitik dönemlere ayrılmıştır.
Taş Devri Azerbaycan'da 2 milyon 700 bin yıl önce başlayarak M.Ö. 4. bin yıla kadar devam etmiştir. Taş devri üç aşamadan - Paleolitik dönemi (eski), Mezolitik dönem (orta) ve Neolitik döneminden (yeni taş devri) oluşan olmuştur. Yaklaşık 700 bin yıl önce insanlar ateş elde etmeyi öğrenerek, kendilerini soğuktan korumaya, yemek pişirmeye, araç gereçlerini geliştirmeye başladılar. 400-300 bin yıl önce Azerbaycan'da yerleşmiş ilkel insanların evriminde yeni bir aşama başlar. Azıh Mağarası'nda tespit edilmiş ilkel insan-Neandertalin çene kemiği (yaklaşık 350 bin yıl önce) bunun görsel kanıtıdır. 100-30 bin yıl önce ülke orta Paleolitik dönemi yaşamış ve bu sırada eski insanların ilkel yapısı oluşmuştur. Bu dönem Tağlar Mağarası'ndaki arkeolojik bulgular temelinde incelenmiştir. Bu dönemde insanların temel meşguliyeti avcılık ve toplayıcılık idi. Aynı zamanda Azerbaycan'da yaşayan insanlar artık o dönemde komşu arazilerin sakinleri ile takas karakterli ilişkiler kurmaya başladılar.
Paleolitik (Yontma Taş Devri)
Paleolitik dönem üç döneme ayrılır: Alt Paleolitik, Orta Paleolitik ve Üst Paleolitik dönem. Paleolitik dönem, ilk insan türünün bu bölgedeki yerleşimleri ile başlamış ve M.Ö. 12. bin yıla kadar sürmüştür.
Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Füzuli Rayonu topraklarında kalan Azıh Mağarası Avrasya topraklarındaki en eski ön-insan sakinlerinin yerleşim alanı olarak kabul edilir. Ön-Aşölyen kültürünün kalıntıları Azıh Mağarası'nın en az 700.000 yıllık en alt tabakalarında bulunmuştur. 1968'de, Mammadali Huseynov Azıh Mağarası'ndaki Aşölyen kültürüne ait bir ilkel insanın 300.000 yıllık bir çene kemiğinin parçalarını keşfetti, bu Sovyetler Birliği'nde keşfedilen en eski insan kalıntılarıydı.
Azerbaycan'daki Paleolitik dönem kalıntıları Aveidag, Tağlar, Damcılı, Zar, Yatakyeri, Daş Salahlı, Kazma ve diğer bazı yerlerdeki buluntularla temsil edilmektedir.
Bu dönemde insanlar artık sadece mağara ve zağalarda değil, ayrıca çeşitli çay vadilerinde inşa ettikleri yerleşim yerlerinde de yerleşim kurmaya başladılar. Bu dönemde kabilelerin oluşumu, ilk sanat ve inançlarındaki (tapınma, ibadet) oluşumlar başladı. Bu dönemde sadece taştan değil, ayrıca çeşitli hayvan kemiğinden de araç gereç üretimi gerçekleştirilmekteydi.
Mezolitik
Bakü'nün güneyindeki Kobustan'daki kayalara oyulmuş kaya çizimleri avcılık, balıkçılık, zanaat ve dans sahnelerini temsil etmektedir ve Mezolitik Dönem'e tarihlenmektedir. Kobustan'daki petroglifler içinde 5.000 ila 8.000 yıllık kaya resimleri Viking gemilerine benzer çizimler içermektedir. Kaya resimleri arasında ortaya çıkarılan gemi çizimleri, Avrupa kıtası ve Akdeniz arasındaki bağlantıyı gözler önüne sermektedir.
Bu dönemde tarım ve hayvancılığın ilk biçimleri görülmeye başlanır. Bu dönem temel olarak Kobustandaki kaya üstü resimleri ve arkeolojik bulgular temelinde araştırıldı. Yeryüzünde ilkel insanın en zengin "müzelerinden" biri sayılan bu arazide altı kaya resmi ve ona yakın eski insan kampı bulundu. Bu çizimlerde o tarihteki insanların kişilerin mesleği, çalışmaları, av ve balıkçılık sahneleri, ayin ve inançları görülür. Arkeolojik materyaller ve resimlerden hareketle bu dönemdeki insanların ok ve yay kullanmayı bildikleri kabul edilir.
Neolitik
Azerbaycan'daki Neolitik Dönem M.Ö. VII-VI bin yıllara tarihlenmektedir. Neolitik Dönem esas olarak Damcılı (Kazah'ta), Kobustan (Bakü'de), Şomutepe (Ağstafa Rayonu'nda), Kültepe (Nahçıvan'da), Toyretepe ve diğer yerleşimlerdeki malzeme ve kültür örnekleri temelinde araştırılmıştır. Bu dönemde ilk kez tarım devrimi gerçekleşmiştir.
Eneolitik (Bakır)
Eneolitik veya Kalkolitik dönem (M.Ö. 6. - 4. bin yıl) Taş Devri'nden Bronz Devri'ne geçiş dönemidir. Bakır cevheri bakımından zengin Kafkas Dağları'nın etrafında yer almasından dolayı, Azerbaycan bölgelerinde bakır işlemenin erken oluşumu ve gelişimi için elverişli bir koşul vardı. Azerbaycan'da Şomutepe, Toyratepe, Cinnitepe, Kültepe, Alikemektepe ve YıIanlıtepe gibi birçok Eneolitik yerleşim ortaya çıkarılmıştır ve karbon tarihleme yöntemiyle bu döneme tarihlenen eserler, bu dönemde insanların evler inşa ettiklerini, bakır aletler ve ok uçları yaptığını ve susuz tarımı bildiklerini göstermektedir.
Bronz'dan (Tunç) Demir Çağı'na
Azerbaycan'da Tunç Çağı M.Ö. 4. bin yılın ikinci yarısında başlamış ve M.Ö. 2. bin yılın ikinci yarısında sona ermişken, Demir Çağı M.Ö. yaklaşık 7-6. yüzyıllarda başlamıştır. Azerbaycan'da Tunç Çağı erken Tunç Çağı, orta Tunç Çağı ve geç Tunç Çağı olarak üçe bölünmüştür. Bu dönemler Nahçıvan, Gence, Mingeçevir, Daşkesen ve diğer yerleşimlerde araştırılmıştır.
Erken Tunç Çağı, Karaz kültürü, Orta Bronz Çağı "boyalı toprak" kültürü olarak da bilinen "boyalı seramik" kültürü ile karakterizedir. Geç Tunç Çağı, Hocalı-Gedebey, Nahçıvan ve Talış-Mugan arkeolojik kültürleri ile karakterizedir.
1890'da Jacques de Morgan tarafından Lenkeran yakınlarındaki Talış dağlık bölgelerinde yapılan araştırmalar sırasında, Geç Tunç ve Erken Demir çağlarına tarihlendirilen 230'dan fazla mezar ortaya çıkarıldı. E. Rösler, 1894-1903 yılları arasında Karabağ ve Gence'de geç Tunç Çağı'na ait malzemeler ortaya çıkardı. J. Hummel, 1930-1941 yıllarında Göygöl Rayonu'nda (Sovyet döneminde Elenendorf) ve Karabağ'da araştırmalar yaptı ve Barrows I ve II gibi önemli yerleri ve Geç Tunç Çağı'na tarihlenen bilinmeyen birkaç yeri daha ortaya çıkardı.
Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nden arkeolog Walter Crist, 2018'de Kobustan Millî Parkı'nda "Av Köpekleri ve Çakallar" veya "58 Delik" adı ile bilinen bir Bronz Çağı masa oyunu buldu (4000 yaşında). Oyun o zamanlar Mısır, Mezopotamya ve Anadolu'da popülerdi ve eski Mısır firavunu Amenemhat IV'ün mezarında tanımlanmıştı.
Eski halkların ve medeniyetlerin etkisi Azerbaycan topraklarında bir dönüm noktasına geldi. Çeşitli Kafkas halkları, Güney Kafkasya'nın en eski sakinleri olmalıdır; bunlardan en önemlisi olan Kafkas Albanları bu halkların en tanınmış temsilcileridir. Kafkas Albanlarının Azerbaycan'ın en eski sakinleri olduğuna inanılmaktadır. Erken yerleşimciler M.Ö. 9. yüz yılda İskitleri içermektedir. Güney Kafkasya M.Ö. 550 civarında Ahamenişler tarafından ele geçirildi. Bu dönemde Azerbaycan'da Zerdüştlük yayıldı. Ahamenişler M.Ö. 330'da Büyük İskender tarafından mağlup edildi. M.Ö. 247'de Pers topraklarında Seleukosların yıkılışının ardından, bir Ermeni Krallığı M.Ö. 190 ile M. S. 428 arasında modern Azerbaycan toprakları üzerinde kontrol sahibi oldu. Bu Ermeni Arsak Hanedanı Krallığı, Part İmparatorluğu'ndan adını alan Arsacid Hanedanı'nın bir koluydu. Kafkasya Albanlarının tamamı, Seleukosların yıkışının ardından sonraki yüzyıllarda Part hakimiyeti altına girdi. Kafkas Albanları, M.Ö. 1. yüzyılda bir krallık kurdular ve Partlılar Sasani İmparatoru'nu tahtından indirene ve Kafkasya Albanyasını M. S. 252'de bir devlet haline getirene kadar, bir vasal devlet olarak büyük ölçüde bağımsız kaldılar. Kafkas Albanya hükümdarı Kral Urnayr, Hıristiyanlığı M. S. 4. yüzyılda devlet dini olarak resmen kabul etti ve Albanya 8. yüzyıla kadar bir Hristiyan devlet olarak kaldı. Sasani Persleri'ne tamamen bağlı olmasına rağmen, Kafkasya Albanyası monarşisini korudu. Sasani kontrolü, M. S. 642'de Müslüman Araplar tarafından yenilmeleriyle sona erdi, tüm Azerbaycan da dahil olmak üzere tüm imparatorluk, Müslümanların İran'ı fethi yoluyla sona erdi.
Ahameniş ve Seleukos hakimiyeti
Med İmparatorluğu'nun yıkılışının ardından bugünkü Azerbaycan'ın tamamı, M.Ö. 6. yüzyılda Pers kralı Büyük Kiros tarafından işgal edildi. Bu ilk İran İmparatorluğu, Zerdüştlük dini çeşitli erken Fars kültürü etkileri gibi yükseldikçe yerel nüfus üzerinde derin bir etkiye sahip bir hale geldi. Kafkas Albanyası'nın yerel sakinlerinin çoğu, Zerdüşt inançlarının bir işareti olabilecek ateşe tapınma ibadetleri ile biliniyordu.
Bu imparatorluk 250 yıldan uzun süre varlığını sürdürdü ve daha sonra Büyük İskender tarafından ele geçirildi ve eski Pers İmparatorluğu topraklarında Helenistik kültürü yükselmeye başladı. Seleukos Yunanları M.Ö. 323'te İskender'in ölümünden sonra Kafkasya'yı miras olarak devralmıştı, ancak Roma'dan gelen baskılar, ayrılıkçı Yunanlar tarafından Baktryia'nın kuşatılması ve en olumsuz tarafı, Orta Asya'dan gelen başka bir göçebe İran kabilesi olan Partlar (Parni), M.Ö. 4. yüzyılın sonlarından M.Ö. 3. yüzyıla kadar kuzeydoğu Seleukos bölgelerine ciddi akınlar yaptı ve bu da sonuçta yerel Kafkas kabilelerinin Med istilasından bu yana ilk kez bağımsız bir krallık kurmasına olanak sağladı.
Kafkasya Albanyası, Partlar ve Sasani fethi
Albanya ya da Kafkas Albanyası, Arran Krallığı (Gürcüce: ალბანეთი/Albaneti, Ermenice: Աղվանք/Aluank, Yunanca: Ἀλβανία/Albanía), tarihi Azerbaycan bölgesinde, bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti, Gürcistan, Ermenistan ile Dağıstan'ın güneyini kapsayan eski bir devlettir. Albanya Yunanca ve Latince "dağlık toprak" anlamına gelir, ülkenin yerli adı ise bilinmemektedir. M.Ö. 3-4. yüzyıllarında kurulmuş. M. S. 8. yüzyılda ise Arap Hilafeti tarafından yıkılmıştır. Başkenti önce Kebele, sonra Berde şehirleri olmuştur.
Theridion nigroannulatum
Theridion nigroannulatum, Theridion cinsine bağlı bir örümcek türüdür.
Azerbaycan tarihi
Kafkasya Albanyası, Partlar ve Sasani fethi
Albanya Krallığı, geniş imparatorluk devletleri bölgesinde benzersiz bir devlet kurmak için yerli Kafkas kimliğini birleştirdi. Bununla birlikte, M.Ö. 2. veya 1. yüzyılda Ermeniler, Albanya topraklarını güneyden önemli ölçüde daralttılar ve Udinler, Gargaryanlar ve Hazarlar gibi çeşitli Albanya kabilelerinin yaşadığı Karabağ ve Udin topraklarını ele geçirdiler. Bu süre zarfında Albanya ve Ermenistan arasındaki sınır Kura Nehri üzerindeydi.
Romalılar ve Partlar alanlarını genişletmeye başlayıp da bölge bir savaş alanı haline geldikçe, Albanya'nın çoğu çok kısa bir süre içinde Pompey hükümdarlığındaki Roma lejyonlarının egemenliği altına girdi ve bölgenin güneyi Partlar tarafından kontrol altına alındı. Bakü'nün hemen güney batısında, Roma yazıtları arasında en doğuda yer alanı olduğu kabul edilen kaya oyması, Kobustan bölgesinde yer almaktadır. Bu yazıt İmparator Domitianus zamanında Legio XII Fulminata tarafından yazılmıştır. Kafkasya Albanyası daha sonra tamamen Part yönetimi altında girdi.
Movses Khorenatsi ve Movses Kaghankatvatsi gibi Orta Çağ Ermeni tarihçileri, Albanların Ermenistan'ın Aydınlatıcısı Grigor'un çabalarıyla M. S. 4. yüzyılda Hristiyanlığa geçiş yaptıklarını yazmaktadır. Albanya kralı Urnayr Hristiyanlığı kabul etti ve Aydınlatıcı Grigori tarafından vaftiz edildi. Urnayr ayrıca Hristiyanlığı krallığının resmi dini olarak ilan etti. Ancak Hristiyanlık Albanya'da sadece kademeli olarak yayıldı ve Albanların ve Perslerin büyük bir kısmı İslam fetihlerine kadar Zerdüşt olarak kaldı.
MÖ 4. yüzyıl ile 10. yüzyıl kadar süren 1.400 yıllık dönemlerde, Kafkas Dağlarının güneye bakan yamaçlarından aşağı uzanan topraklara Albanya adı verilmiştir.
Bugünkü Azerbaycan ve Dağıstan'ın tamamı ile Ermenistan, Gürcistan, İran, Çeçenistan topraklarının yarısını kapsayan geniş bir alanda hüküm süren Albanya'da Strabon ve diğer kaynaklarca 26 lehçe - şive konuşulmaktaydı. Albanya'da kullanılan dillerin kökeni konusundaki araştırmalar derin olmamakla birlikte birkaç yönde ilerlemektedir. Tarihçi ve dilbilimcilerin bir kısmı tarafından Alban dilinin Nah-Dağıstan dillerine mensup olduğu, diğer tarihçi ve dilbilimciler tarafından ise Farsça veya Ermenice kökenli olduğu ileri sürülmektedir (bunun taraflı bir fikir olduğu düşünülmektedir). Son yapılan araştırmalarda ise Alban yazısı ve dilinin Eski Türkçenin şivelerinden biri olabileceği iddiası ortaya atılmıştır.
İslami fetihler
Müslüman Araplar, Kafkasya bölgesinde ilerlerken Sasanileri ve Bizanslıları yendiler. Araplar, Prens Cavanşir liderliğindeki Hristiyan direnişinden sonra Kafkasya Albanyası'nı 667 yılında ele geçirdi. 9. ve 10. yüzyıllar arasında Arap yazarlar Kura ve Aras nehirleri arasındaki bölgeye Arran adını vermeye başladılar. Bu süre zarfında Basra ve Kufe'den gelen Araplar Azerbaycan'a yerleştiler ve yerli halkların terk ettiği toprakları ele geçirdiler.
Selçuklular ve halef devletleri
Azerbaycan tarihinin Selçuklu dönemi, modern Azerbaycan Türklerinin etno-dilsel milliyetini şekillendirmeye yardımcı olduğu için Arap fethinden daha da önemli görülür. Abbasi Halifeliği'nin gerileme döneminde, Azerbaycan toprakları, İran'ın da olduğu gibi Müsâfirîler, Sâcoğulları, Şeddadiler ve Büveyhiler gibi sayısız hanedanın etkisi altındaydı. Ancak 11. yüzyılın başında bölge, Orta Asya'dan çıkan Oğuz Türk kabilelerinin akınları ile yavaş yavaş el değiştirmeye başladı. Bu Türk hanedanlarından birincisi, 1030 yılına kadar Azerbaycan'ın bir bölümünü ele geçirmiş olan kuzey Afganistan kökenli Gaznelilerdi. Onları, tüm İran ve Kafkasları fetheden ve 1055'te Bağdat'taki Büveyhileri devirdikten sonra Irak'a akınlar yapan Oğuzların batı kollarından biri olan Selçuklu Hanedanı izledi.
Selçuklular, 12. yüzyılın sonuna kadar tüm İran ve Azerbaycan'ı kapsayan geniş bir imparatorluğun ana hükümdarları haline geldiler. Selçuklu döneminde, Selçuklu sultanlarının etkili vezirlerinden olan Nizâmülmülk'ün (ünlü bir Fars bilim insanı ve yönetici) eğitim ve bürokrasi ile ilgili sayısız reformun uygulanmasına yardımcı olduğu belirtilmektedir. Nizâmülmülk'ün 1092'deki ölümü, bir zamanlar iyi organize olmuş Selçuklu devletinin, Sultan Ahmed Sencer'in 1153'te ölümünden sonra daha da belirginleşen yıkılışının başlangıcı oldu.
Yerel olarak Selçuklu mülkleri, teknik olarak Selçuklu sultanlarının atabeyleri olan vassallar tarafından yönetiliyordu, ancak bu atabeyler bazen fiili hükümdarlar haline gelebilmekteydi. Atabey unvanı, 12. yüzyıldan itibaren Ortadoğu Selçukluları döneminde yaygındı. 12. yüzyılın sonundan 13. yüzyılın başlarına kadar Selçuklu yönetimi altında Azerbaycan Türk halkının önemli bir kültür merkezi haline geldi. Atabeg Eldenizlerinin sarayları ve Şirvanşahlar, çoğu seçkin Müslüman zanaatkâr ve seçkin bilim adamlarına ev sahipliği yaptı. Atabey hükümdarlarının en ünlüsü Şemseddin İldeniz idi.
Bölge Selçukluların hakimiyeti altında iken, İranlıların Behmenyar, Katip Tebrizi, Şihabeddin Sühreverdi ve diğerleri ile gerçekleştirdiği gibi farklı bilimler ve felsefe alanlarında büyük bir ilerleme sağladılar. Bu bölgede yaşayan Nizami-i Gencevi ve Hakani Şirvani gibi Fars şairleri, iyileştirilmiş Orta Çağ Fars edebiyatındaki en yüksek noktayı göstermektedir. Buna ek olarak, bölgede bir yapı patlaması görülür ve Selçuklu döneminin eşsiz mimarisi, 12. yüzyılda Bakü, Gence ve Abşeron'da inşa edilen kale duvarları, camiler, okullar, türbeler ve köprüleri ile gözler önüne serilmektedir.
1225 yılında Harezmşahlar Devleti'nden Celâleddin Harezmşah atabeylik yönetimine son verdi.
Moğol yönetiminin sonu ve Kara Koyunlu-Ak Koyunlu rekabeti
Timur (Emir Timur) 1380'lerde yıkıcı bir Azerbaycan işgali başlattı ve Azerbaycan'ı geçici olarak Avrasya'nın çoğunu kapsayan geniş devletinin sınırlarına dahil etti. Şirvanşahlı I. İbrahim yönetimindeki Şirvanşah devleti de Timur'un vasalıydı ve Timur'a Altın Orda Moğol hükümdarı Toktamış Han ile savaşında yardımcı oldu. Azerbaycan, Hurufi, Bektaşi ve diğer hareketlerin başlattığı mezhep çatışması nedeniyle bu dönemde toplumsal huzursuzluk ve dini çekişme yaşadı.
Timur'un 1405'teki ölümünün ardından dördüncü oğlu Şahruh iktidara geldi ve 1446'ya kadar hüküm sürdü. Şahruh'un devletinin batısında iki yeni rakip Türk devleti ortaya çıktı - Van Gölü çevresindeki Karakoyunlu ve Diyarbakır çevresindeki Akkoyunlu devletleri. Başlangıçta, Kara Yusuf Han Celayirlilerin son hükümdarı Sultan Ahmed'i mağlup ettikten sonra 1410'da Azerbaycan'ın güneyindeki toprakları fethederek başkenti Tebriz'e taşıdığında Karakoyunlular bölgeye hakim olmuştu. Cihan Şah yönetiminde Karakoyunlular topraklarını Orta İran'a ve doğuda Horasan'a kadar genişletti. Ancak daha sonra Akkoyunlular, hükümdarı Uzun Hasan yönetiminde 1468'de Cihan Şah ve Karakoyunluları yenerek daha fazla ön plana çıktı. Uzun Hasan, 1478'deki ölümüne kadar tüm İran, Azerbaycan ve Irak'ı yönetti. Hem Akkoyunlu hem de Karakoyunlular, Tebriz'in ünlü İslam minyatür resimlerinde tasvir edildiği gibi zengin Timurlu edebiyat, şiir ve sanat geleneğini sürdürdü.
Şirvanşahlar
Şirvan Şah veya Şarvan Şah, Arap kökenli Fars hanedanlarının orta çağ İslam dönemlerinde kullandıkları bir unvandı.
Şirvanşah devletinin rolü Azerbaycan'ın ulusal gelişiminde önemliydi. Şirvanşahlar, yerel yöneticiler ve vasileri ile 861'den 1539'a kadar yüksek derecede özerklik sağladılar ve İslam dünyasındaki diğer hanedanlardan daha uzun süren bir süreklilik sağladılar. Bağımsız Şirvan devletinin iki dönemi vardır: birincisi 12. yüzyılda, Bakü Kalesi'ni inşa eden Sultan Manuchehr ve Ahsitan yönetimleri altında, ikincisi Derbent hanedanı altında 15. yüzyılda. 13. ve 14. yüzyıllar arasında Şirvanşahlar, Moğol ve Timur imparatorluklarının vasallarıydı.
Azerbaycan toprakları 16. ve 17. yüzyıllarda sürekli olarak Osmanlı-Azerbaycan Savaşları'na sahne oldu. Şamahı, Gence ve Bakü 1580'lerde Osmanlıların eline geçti. Şah I. Abbas (1587 - 1630) döneminde Safeviler Osmanlıları yenerek Azerbaycan topraklarını tekrar geri aldılar. 1639 yılında imzalanan ve Azerbaycan'la Osmanlı Devleti arasındaki sınırları belirleyen en son antlaşma olan Kasr-ı Şirin Antlaşmasından Azerbaycan toprakları Azerbaycana'a kaldı.
Safeviler ve Şii İslam'ın yükselişi
Safevilik Erdebil merkezli ve 1330'larda Şeyh Safiyüddin Erdebilî (1252-1334) tarafından kurulan ve daha sonra kendi ismi ile anılan bir Sufi dini mezhebidir.
Bu tasavvuf mezhebi, 15. yüzyılın sonunda açıkça Şii İslam'ın heterodoks dalı haline dönüştü. Bazı Safevi takipçileri, özellikle Kızılbaşlar, yöneticilerinin mistik ve özel güçlerine ve Ali'nin ailesiyle bağlarına inanıyorlardı ve bu nedenle, onlar için savaşma konusunda tereddüt göstermiyorlardı. Safevi hükümdarları kendilerinin Muhammed'in kızı Fatıma ve Ali'nin soyundan yedinci İmam Musa el-Kazım'dan geldiğini iddia ediyordu. Kızılbaşların sayıları 16. yüzyılda arttı ve komutanları ile birlikte Akkoyunlu devletine karşı başarılı bir savaş yürütüp Tebriz'i ele geçirmeyi başardılar.
I. İsmail tarafından yönetilen Safeviler Kafkasya'yı, Anadolu bölgelerini, Mezopotamya'yı, Orta Asya'yı ve Güney Asya'nın batı bölgelerini fethederek, Erdebil'deki merkezli şehirlerini genişlettiler. Aynı dönemde I. İsmail 1501'de Bakü'yi ele geçirdi ve Sünni Şirvanşahlara işkence yaptı. Günümüzün Azerbaycan toprakları 1500 ve 1502 yılları arasında Ermenistan ve Dağıstan'ı da ele geçiren Safeviler tarafından fethedildi.
I. İsmail ve oğlu I. Tahmasb döneminde, Şii İslam İran ve Azerbaycan topraklarındaki Sünni nüfusa dayatıldı. Şii İslam'ın dayatılması, büyük bir Sünni nüfusun katledildiği Şirvan'da özellikle sertti. Safevi İran bu dönemde feodal bir teokrasi haline geldi ve Şah ilahi olarak atanmış devlet ve din başkanı olarak kabul gördü. Bu süre zarfında Kızılbaş yöneticilerine şehir idaresinden sorumlu ofisleri olan vekiller (veya yasal yöneticiler) atandı ve Şii İslami ulema sınıfı oluşturuldu.
Safevilerin rakiplerinden olan Sünni Osmanlı İmparatorluğu ile yapılan savaşlar Şah I. Tahmasb döneminde devam etti. Önemli Safevi şehirleri Şamahı, Gence ve Bakü 1580'lerde Osmanlılar tarafından ele geçirildi.
Sahaflar Çarşısı
Sahaflar Çarşısı, Beyazıt Sahaflar Çarşısı ya da İstanbul Sahaflar Çarşısı, Fatih'te bulunan ve eski-yeni kitapların satıldığı tarihi çarşı. Beyazıt Camii, İstanbul Üniversitesi, Kapalıçarşı ve Beyazıt Devlet Kütüphanesi'ne olan yakınlığı nedeniyle eskiden bir kültür odağıydı. Zamanla sahafların ve satılan kitapların öncelik ve nitelikleri değişse bile halen Fatih'in uğrak yerlerindendir.
Azerbaycan tarihi
Safeviler ve Şii İslam'ın yükselişi
Büyük I. Şah Abbas döneminde (1587-1630) monarşi zirve yaptı ve Şii İslam'la birleşen belirgin bir Fars ulusal kimliği ortaya çıktı. I. Abbas'ın saltanatı, devletin yüksek kalkınma noktasını temsil ediyordu ve 1603'te Osmanlılar'ı püskürtüp günümüzün Azerbaycan ve Şirvan toprakları da dahil olmak üzere Kafkasya'nın tamamını yeniden ele geçirmeyi başardı. Kızılbaş müdahaleci gücünün farkında olduğu için, kendisinden önceki yöneticilerle aynı politikayı sürdürdü ve Kafkasya'yı ve unsurlarını Fars toplumuna tamamen entegre etti. Bunu yerine getirmek için, ordu, kraliyet evi ve sivil yönetimde düşük ve yüksek rütbelere yükselen yüz binlerce Çerkes, Gürcü ve Ermeni'yi İran'a sürdü çünkü bu dönme Kafkasyalılar (genellikle ghulam olarak adlandırılırlar), Kızılbaşlar'ın aksine aşiret liderleri değillerdi ve Şah'a tam bir bağlılık gösterdiklerinden dolayı feodal Kızılbaşları sürekli olarak öldürüyorlardı. Bu grupların torunları İranlı Ermeniler, İranlı Gürcüler ve İranlı Çerkesler gibi İran'da yaşamaya devam etmektedirler.
Sahaflar Çarşısı
Tarihi
Osmanlı İmparatorluğu'nda sahaflık büyük camilerin etrafında teşekkül ediyordu. Bunda cami eksenli ticari ve sosyal hayatın getirisi vardı. Sahaflar Çarşısı ise önceleri şimdiki konumunda değil, Kapalıçarşı'nın içerisinde bulunuyordu. Evliya Çelebi'nin aktardığı bilgilere göre eski sahaflar çarşısı Kapalıçarşı içerisinde yaklaşık 50 dükkândan ibaretti. Bu dükkânlarda yaklaşık 300 kişi çalışıyordu. Hammer ise bu dükkânların çarşı içinde dağınık bir vaziyette olduğunu aktardı. Bu dönemde burada çeşitli minyatürlü nadide eserler, el yazmaları, din, felsefe ve mantık kitapları satılıyordu.
Azerbaycan tarihi
Safeviler ve Şii İslam'ın yükselişi
Safevilerin dini etkisi, hem çağdaş İran hem de Azerbaycan üzerinde çok büyüktü, çünkü Azerbaycan'ın nüfusu, 16. yüzyılın başlarında, günümüzün İran halkı ile aynı zamanda, Safevilerin üzerinde hakimiyet kurduğu dönemde, zorla Şiiliğe döndürüldü. Bu nedenle Azerbaycan toprakları İran'dan hemen sonra yüzde olarak Şii Müslümanların ikinci en büyük nüfusunu barındırmaktadır ve bu iki devlet nüfusun çoğunluğunun Şii Müslüman olduğu yegane ülkelerdir.
18. ve 19. yüzyılın Azerbaycan hanlıkları ve İran'ın Rusya tarafından işgali
İran'da sivil çatışmalar sürerken, Azerbaycan'ın bir bölümü kısa bir süreliğine Osmanlılar tarafından ele geçirildi (1722-1736). Bu arada, Büyük Petro döneminde (1722'den 1735'e kadar), Derbent, Bakü ve Salyan'dan oluşan Hazar Denizi boyunca uzanan kıyı şeridi Rus-İran Savaşı (1722-1723) sonrasında Rus İmparatorluğu yönetimi altına girdi.
Sahaflar Çarşısı
Tarihi
Hakkaklar Çarşısı'na sahafların yerleşmesi 1910'lara kadar devam etti. Kapalıçarşı'daki sahaflar ile Hakkaklar Çarşısı'ndaki fesciler zamanla yer değiştirdi. Zamanla şimdiki yer Sahaflar Çarşısı olarak anıldı. 1950'de büyük bir yangın geçirdi. Belediye burayı betonarme bir şekilde yeniden düzenledi. 1952 sonrasında belediye burada sadece kitap satılmasını istedi. Hakkı Tarık Us bu konuda etkili oldu.
Azerbaycan tarihi
18. ve 19. yüzyılın Azerbaycan hanlıkları ve İran'ın Rusya tarafından işgali
Safevi İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra, Türkmen kökenli İranlı bir askeri deha olan Nadir Şah Afşar iktidara geldi. İran üzerindeki kontrolü ele geçirdi, Afganları 1729'da göçe zorladı ve Delhi'ye kadar doğuya ilerleyerek büyük bir Pers İmparatorluğu kurma hayali ile cesur bir askeri girişime başladı. Fars temelini takviye etmemesi ordusunun ağır bir şekilde tükenmesine neden oldu. Nadir Şah, Şah II. Tahmasb üzerinde etkili bir kontrole sahipti ve daha sonra, kendisini Şah olarak taçlandırdığı 1736'ya kadar III. Abbas'ın Naibi olarak kadar görev yaptı. Nadir Şah'ın taç giymesi, bugünkü Azerbaycan topraklarında bulunan Mugan'da gerçekleşti. Nadir Şah askeri bir dehaydı ve kısa bir süre içinde Sasani zamanından beri görülmemiş büyüklükte bir bölgeyi kapsayan yeni bir İran imparatorluğu kurdu. Kafkasya, Mezopotamya, Anadolu'nun bazı bölümleri ve Orta Asya'nın büyük bölümlerini fethetti ve Karnal Muharebesi'nde Babürlüleri yenilgiye uğrattı, başkent Delhi'ye giriş yaptı ve elde ettiği büyük bir ganimeti başkentine getirdi. İmparatorluğu oldukça kısa ömürlü oldu, ancak yine de Asya'nın son büyük hükümdarı olarak kabul edilir.
Nadir Şah'ın 1747'deki ölümünden sonra Afşar Hanedanı hakimiyetindeki Türk İmparatorluğu dağıldı. Bölgede çeşitli özerklik biçimlerine sahip birkaç Müslüman hanlığı ortaya çıktı. Kaçar Hanedanı'ndan Hadım Muhammed Ağa Han artık Safevi ve Afşar hanedanlarının dış bölgelerinin ele geçirilmesine yoğunlaşabilirdi. 1795 ilkbaharında Tahran'a döndüğünde, 60.000 süvari ve piyade kuvveti topladı ve Şevval-Zilkade/ Mayıs ayında, daha önce İran Safevi/Afşar kontrolü altında olan Aras ve Kura nehirleri arasındaki topraklar da dahil olmak üzere, kaybedilmiş tüm bölgeleri Osmanlılar ve Ruslardan geri almak amacıyla Azerbaycan'a doğru yola çıktı. Bu bölge, en önemlileri başkenti Şuşa olan Karabağ, aynı adı taşıyan başkenti ile Gence, Kura'nın karşısındaki Şirvan ve başkenti Şamahı; Kura'nın kuzeybatı kıyılarında başkenti Tiflis ile birlikte Christian Georgia (Gürcistan) gibi bir dizi bağımsız hanlıktan oluşuyordu ancak bu hanlıklar Kaçar hakimiyetini sembolik olarak tanımaktaydı. Hanlıklar kendi aralarında ve dış tehditlerle sürekli savaştılar. Kuzey hanlıkları arasında en güçlü olanı, komşu hanlıkların çoğunu kendi yönetimi altında birleştirmeyi başaran ve hatta Zend Hanedanı ile savaşan ve Tebriz'i almak için bir sefer düzenleyen Kubalı Fat'h Ali Khan'dı (öl. 1783). Bir diğer güçlü hanlık, komşu Nahçıvan Hanlığını ve Revan Hanlığı'nın bazı kısımlarını ele geçirmiş olan Karabağ Hanlığı'dır.
Sahaflar Çarşısı
Tarihi
Çarşının iki kapısı bulunmaktadır. Biri Beyazıt Camii'nin hemen dibinde yer alırken diğeri Kapalıçarşı'ya çıkan yola açılır. Belediye 1981'de buraya ilk Türk matbaacısı olan İbrahim Müteferrika'nın büstünü koydu. Çarşının tam ortasında Laleli'deki Çoban Çavuş Camii'nin haziresinden getirilmiş olan Sahaf Kı­rımlı Hasan Efendi'ye ait bir mezar taşı ağacın dibine konuldu. Çarşı'nın sebil durumundaki çeşmeleri de bulunmaktadır. Genel olarak eski kültürel işlevini kaybetmiştir. İstanbul Üniversitesi'ne olan yakınlığı buraya öğrenci ilgisini artırmıştır. Fakat genel olarak Türk eğitim sistemindeki dönüşüm sonrasında buradaki sahaflar bibliyograf özelliklerini kaybetti. Ağırlıklı olarak üniversite hazırlık kitapları, yabancı dil eğitimi için kitap ve setler göze çarpmaktadır.