cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paulo Futre
Kulüp kariyeri
1975 yılında doğduğu şehrin takımı Montijo'dan Sporting CP altyapısına transfer olan Futre, 1983 yılında 17 yaşındayken profesyonel futbola adım attı. Burada geçirdiği bir sezonun ardından ücret artış talebi kabul edilmeyince Porto kulübüyle anlaştı. Burada başarılı bir dönem geçiren oyuncu 2 Portekiz Ligi şampiyonluğu ve 1986-87 sezonunda bir Şampiyon Kulüpler Kupası şampiyonluğu yaşadı. 1987 Şampiyon Kulüpler Kupası Finali'nda Maçın Adamı seçilen futbolcu sezon sonunda İspanyol kulübü Atlético Madrid'e satıldı ve burada yaşadığı, daha sonradan kronikleşen diz sakatlıkları yüzünden istikrar sağlamakta zorlanmaya başladı. Daha sonra başka bir Portekiz kulübü Benfica ile anlaşarak ülkesine dönen oyuncu burada bir de Taça de Portugal kazandı. Fakat sakatlığı nüksedince başarısı devamlı olamadı ve Avrupa'daki önemli takımlarda kısa dönemlerde oynadı. Son olarak J1 League ekibi Yokohama Flügels'de futbol kariyerine son noktayı koydu.
Millî takım kariyeri
İlk olarak 1984 Avrupa Futbol Şampiyonası elemelerinde 27 Nisan 1983 günü, henüz 17 yaşındayken Finlandiya karşısında millî formayı giyen oyuncu 12 yıl boyunca 41 kez Portekiz adına sahaya çıktı.
Yuma, Arizona
Yuma, Arizona'ya bağlı olan Yuma County'de bulunan şehir. Nüfus 2020 sayımına göre 389 idi.
Ulus Mezarlığı
Ulus Mezarlığı, İstanbul'un Beşiktaş ilçesinde Etiler-Ulus semtleri arasında bulunan mezarlık.
Çevrede bulunan Ortaköy Mezarlığı ve Zincirlikuyu Mezarlığı dolunca bölgede alternatif mezarlık alanı ihtiyacı duyulmuş Ulus Musevi Mezarlığı'nın yanında bulunan boş arazinin İstanbul Büyükşehir Belediyesince mezarlık alanı olarak tahsis edilmesiyle oluşturulmuştur.
MAC kafesleme
MAC kafesleme (MAC spoofing), ağa bağlı bir aygıttaki bir ağ arabiriminin fabrikada atanmış bir Ortam Erişim Kontrolü (MAC) adresini değiştirmek için kullanılan bir tekniktir. Bir ağ arabirim denetleyicisinde (NIC) sabit kodlanmış MAC adresi değiştirilemez. Bununla birlikte, birçok sürücü MAC adresinin değiştirilmesine izin verir. Buna ek olarak, bir işletim sisteminin NIC'inde kullanıcının seçtiği MAC adresine sahip olduğuna inanmasını sağlayacak araçlar vardır. Bir MAC adresini gizleme işlemi, MAC kafesleme olarak bilinir. Esasen, MAC kafesleme işlemi herhangi bir nedenle bir bilgisayar kimliğini değiştirmeyi gerektirir ve nispeten kolaydır.
Güdüleme
Atanmış MAC adresinin değiştirilmesi, sunucularda veya yönlendiricilerde, bir bilgisayarı bir ağda gizleme veya başka bir ağ aygıtının kimliğine büründürmeye olanak tanıyan erişim denetimi listelerinin atlanmasına izin verebilir. MAC kafesleme işlemi hem meşru hem de yasadışı amaçlar için yapılır.
Bulgar hükümdarların listesi
İlk Bulgar devleti 681 yılında karadenizin kuzeyinde Asparuh Han tarafından kurulmuş, ve 1018 yılında Bizans tarafından yenilgiye uğrayana kadar varolmuştur.
MAC kafesleme
Mevcut İnternet Servis Sağlayıcıları (İSS) için yeni donanım
Birçok İSS, çeşitli hizmetler ve faturalandırma hizmetleri için müşterinin MAC adresini kaydeder. MAC adresleri, ağ arayüz denetleyicisi (NIC) kartlarında benzersiz ve sabit olarak kodlanmış olduğundan, istemci yeni bir aygıtı bağlamak veya mevcut aygıtı değiştirmek istediğinde, İSS farklı MAC adreslerini algılar ve bu yeni cihazlara internet erişimi sağlar. Bu, MAC kafesleme ile kolayca önlenebilir. İstemcinin, yalnızca yeni aygıtın MAC adresini İSS tarafından kaydedilen MAC adresine paralelleştirmesi gerekir. Bu durumda, istemci birden fazla cihazdan İnternet erişimi elde etmek için MAC adresini kafesler. Bu, meşru bir durum gibi görünse de, İSS'nin kullanıcı anlaşması ile kullanıcının birden fazla cihazı kendi hizmetlerine bağlamasını engellediği takdirde MAC yeni cihazların sahte olduğunu kanunsuz sayabilir. Dahası, İSS erişim için kendi MAC adresini soran tek merci değildir. Bilgisayar korsanları, aynı teknikle İSS'ye yetkisiz erişim elde edebilir. Bu, bilgisayar korsanlarının yetkisiz servislere erişmesini olanaklı kılar ve bilgisayar kimliğini tespit etmek zor olur, çünkü bilgisayar korsanı müşterinin kimliğini kullanır. Bu eylem, MAC kafesleme (MAC spoofing) işleminin gayri meşru bir kullanımı ve yasadışı olarak da değerlendirilir. Ancak, MAC kafeslemeyi kullanarak bilgisayar korsanlarını izlemek çok zordur.
Bu, aynı zamanda, kablo ve DSL modem gibi müşteri-tesis aygıtları için de geçerlidir. Sağlayıcının aylık olarak fatura borçları ile aygıtları müşteriye kiraladığı durumlarda CPE, müşterinin olmadığı sürece hizmetin kurulmasına izin veren, sabit kodlanmış bir MAC adresine sahiptir. Bu adres, sağlayıcının dağıtım ağları tarafından bilinen bir listedir. Sağlayıcı müşterilerin kendi ekipmanlarını sunmasına izin verdiği durumlarda (ve böylece faturalarında aylık kira ücretinden kaçınırlar), sağlayıcı, müşterinin servis kurulmadan önce ekipmanlarının MAC adresini vermesini ister.
Bulgar hükümdarların listesi
Bulgar hükümdarlar 9. yüzyıla kadar Orta Asya'dan getirdikleri Han unvanını kullanmış, I. Simeon döneminden itibaren Çar unvanını almışlardır. Bir süre iki unvan birlikte kullanılmış ve sonunda sırf Çar unvanı kalmıştır.
MAC kafesleme
Yazılım gereksinimlerini yerine getirme
Bazı yazılımlar yalnızca son kullanıcı lisans sözleşmesinde belirtildiği gibi önceden tanımlanmış MAC adreslerine sahip sistemlerde kurulabilir ve çalıştırılabilir ve kullanıcılar bu bilgilere erişmek için bu gereksinimlere uymak zorundadır. Kullanıcı asıl cihazın arızalanması nedeniyle farklı bir donanım kurmak zorundaysa veya kullanıcının ağ arayüz denetleyicisi (NIC) kartında bir sorun varsa yazılım yeni donanımı tanımlayamayacaktır. Ancak, bu sorun MAC kafesleme (MAC spoofing) kullanılarak çözülebilir. Kullanıcının, yazılım tarafından kaydedilen MAC adresini taklit eder bir biçimde yeni MAC adresini kaydetmesi yeterlidir. Bu etkinliği, MAC kafesleme ile meşru veya gayri meşru sebep olarak tanımlamak oldukça zordur. Kullanıcı, yazılıma birden fazla cihazda aynı anda erişim izni verirse, yasal sorunlar ortaya çıkabilir. Aynı zamanda, kullanıcı, lisansını almadığı yazılımlara erişebilir. Yazılıma erişimi engelleyen bir donanım sorunu varsa, yazılım satıcısına başvurma en güvenli yol olabilir. Yazılım, yetkisiz kullanıcıların yazılıma erişmesine izin verilen belirli ağlara erişmesini istemediği için MAC filtreleme işlevini de gerçekleştirebilir. Bu gibi durumlarda, MAC kafesleme işlemi ciddi bir yasadışı faaliyet olarak kabul edilebilir ve yasal olarak cezalandırılabilir.
Bulgar hükümdarların listesi
İkinci Bulgar Devleti 1186'da kurulmuş ve 1396'da Osmanlı hakimiyeti altına girmelerine kadar var olmuştur. 1878 yılında Bulgarlar tekrar bağımsızlıklarına kavuşmuş ve üçüncü Bulgar devletini kurmuşlardır. Üçüncü Bulgar devleti ilk başta bir kraliyet olarak kurulmuş. I. Ferdinand 1908 yılında Çar unvanını elde etmiştir ve böylece bu unvanı tekrar Bulgaristan'a geri getirmiştir. 1946 yılında ama, Bulgaristan'da bir referandum ile kraliyet kaldırılmıştır.
Bulgar hükümdarları
Bulgar hükümdarların tablosu
MAC kafesleme
Anlaşmazlık
MAC adresi kafesleme yasadışı olmasa da, bazı durumlarda tartışmalara neden olmuştur. Savcılar, JSTOR'dan dosyalara yasadışı olarak erişmekle suçlanan 2012 yılına ait Aaron Swartz aleyhindeki bir iddianamede, MAC adresini gizlediği için Aaron Swartz'ın cezai eylemleri gerçekleştirmek için kararlı bir niyet gösterdiğini iddia etmiştir. Haziran 2014'te Apple birkaç blog ve gazetede, iOS platformunun gelecekteki sürümlerinin tüm Wi-Fi bağlantıları için MAC adreslerini rastgele ayarlayacağını ve internet servis sağlayıcılarının, kullanıcıların etkinliklerini ve kimliklerini izlemesini zorlaştırarak MAC kafesleme uygulamasını çevreleyen ahlaki ve yasal dayanakları yeniden canlandıracağını duyurdu.
Etki
Alıcıların başka bir yere yanıt göndermesine neden olmak için göndericilerin IP adreslerini gizlediği IP adresi kafeslemenin aksine, MAC adresinin kafeslenmesi işleminde, yanıt genellikle dolandırıcı tarafından alınır (özel 'güvenli' anahtar yapılandırmaları yanıtın gelmesini önleyebilir veya sahteciliğe karşı çerçeve iletilebilir). Bununla birlikte, MAC adresi kafesleme işlemi yerel yayın etki alanı ile sınırlıdır.
Nilüfer Rahmani
Nilüfer Rahmani (, doğum 1992) Afganistan tarihinde ilk kadın sabit kanat hava kuvvetleri pilotu ve 2001 yılında Taliban'ın düşüşünden bu yana Afgan ordusundaki ilk kadın pilottur. Ailesinden ölüm tehditleri almasına rağmen, eğitimini tamamlamak için yılmadı ve 2015 yılında ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Uluslararası Cesur Kadınlar Ödülünü kazandı.
Hayatı ve kariyeri
Başarıları duyurulduğunda Yüzbaşı Rahmani'nin ailesi ve kendisi hem diğer aile bireyleri hem de Taliban tarafından hırsını ve kariyer tercihlerini kabul etmediklerinden dolayı tehdit edildiler. Aile birkaç kez taşınmak zorunda kaldı. Ancak Rahmani kararlı ve daha iddialı bir şekilde C-130 uçağını kullanmak ve diğer kadınlara ilham vermek için bir uçuş eğitmeni olmayı hedefledi. 2015 yılında ABD Hava Kuvvetleri'yle birlikte C-130'lar konusunda eğitim almaya başladı ve programı Aralık 2016'da tamamladı ardından Amerika Birleşik Devletleri'nde sığınma talebinde bulundu.
Aperittochelifer
Aperittochelifer Dactylocheliferini oymağına bağlı bir cinstir.
Lemi Atlı
Lemi Atlı ya da Hâlid Lemi Atlı (d. 1869, Üsküdar, İstanbul – ö. 25 Kasım 1945, İstanbul), 20. yüzyıl Klasik Türk müziği bestekârlarından biri.
IC 607
IC 607, Aslan takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak uzaklıkta bulunan bir çubuklu sarmal galaksidir. Amerikan gök bilimci Lewis A. Swift tarafından 29 Mart 1889 tarihinde keşfedildi. Halton Arp tarafından görüntülenmiş ve Arp 43 olarak "Eşlikçileri düşük yüzey parlaklığına sahip sarmal gökadalar" kategorisi altında Tuhaf Gökadalar Atlası'na dahil edilmiştir.
Jaguar
Jaguar (Panthera onca), kedigiller (Felidae) familyasından ve Panthera cinsinin dört büyük kedisinden biri olan bir Yeni Dünya memelisidir. Diğer üç büyük kedi, Eski Dünya’nın kaplan, aslan ve parstır. Kaplan ve aslandan sonra en büyük üçüncü kedi olan jaguar Batı Yarımküresinin en büyük ve en güçlü kedisidir. Jaguar günümüzde Meksika’dan (bazen ABD’nin güneybatısında da görülebilir) Orta Amerika’ya ve Paraguay’ın güneyi ile kuzey Arjantin’e kadar dağılan bir alanda bulunmaktadır.
Benekli kedi, fiziksel olarak daha çok parsa benzese de daha güçlü yapısı, davranışsal ve habitat özellikleri ile kaplana daha yakındır. Tercih ettiği habitat cengel olsa da, ormanlık araziden açık araziye kadar çeşitli alanlarda yaşar. Genel olarak su kenarlarında bulunur ve kaplan gibi yüzmekten hoşlanan kediler olarak dikkat çekerler.
Jaguar genel olarak yalnız dolaşan, avını izleyip pusuya düşüren bir avcıdır ve avını seçerken fırsatçı davranır. Aynı zamanda ekosistemi dengelemek ve av türlerinin nüfuslarını kontrol altında tutmak konusunda önemli rol oynayan hem süper hem de kilittaşı avcıdır. Jaguar, diğer kedilere göre bile oldukça kuvvetli bir çeneye sahiptir. Kuvvetli çenesi sayesinde zırhlı sürüngenlerin kabuklarını deler ve memeliler arasında sıra dışı olan bir öldürme yöntemi kullanır. Beyne ölümcül darbeyi indirmek için doğrudan avının kafatasını iki kulağının arasından ısırır.
Etimoloji
Jaguar kelimesinin etimolojisi tam olarak belli değildir. Bazı kaynaklar Güney Amerika Tupi dilinden Portekizce’ye geçtiğini belirtir. Başka bazı kaynaklar bu sözcüğün Guarani diline ait olduğunu savunur. Tupi dilindeki özgün ve tam isim jaguaradır ve aynı zamanda tüm etçil hayvanları tanımlamak için de kullanılır. Birleşik hâli olan jaguareté sözcüğündeki -eté "gerçek" anlamına gelir. Guarani dilindeki yaguareté sözcüğü de "gerçek yırtıcı hayvan", "köpek gövdeli", ya da "yırtıcı köpek" diye farklı çevirilere sahiptir. İlk etimolojik raporlara göre jaguara sözcüğü "avını bir kerede öldüren hayvan" anlamına gelir ve bu bilgi birçok kaynakta bulunmaktadır. Ancak bu bilginin doğru olmadığı öne sürülmüştür. Birçok Orta ve Güney Amerika ülkesinde bu kediye el tigre ("kaplan") denir.
Panthera onca bilimsel adının ilk kısmının Yunanca pan- ("tüm") ve ther ("hayvan") sözcüklerinden türetildiği söylense de, bu da halk arasında yayılmış doğru olmayan bir etimolojik yorumdur. Panthera büyük olasılıkla Doğu Asya kaynaklıdır ve "sarımsı hayvan" ya da "beyazımsı sarı" anlamlarına gelir.
Onca sözcüğünün, hayvanın güçlü pençeleri nedeniyle "çengel" ya da "kanca" olduğu söylense de en doğru etimolojik yorum basitçe, hayvanın Portekizce ismi olan onçadan (on-sa) geldiğidir.
Taksonomi
Jaguar Panthera onca, Panthera cinsinin Yeni Dünya’daki tek temsilcisidir. DNA araştırmalarıyla elde edilen kanıtlara göre aslan, kaplan, pars, jaguar, kar parsı ve bulutlu pars ortak bir ataya sahiptir ve bu da yaklaşık altı ile on milyon yıl önceye dayanır. Fosil kayıtları, Panthera cinsinin 2 ile 3,8 milyon yıl önce ortaya çıktığını göstermektedir. Bulutlu pars (Neofelis nebulosa) genel olarak bu grubun başına konur. Diğer türlerin evrim ağacındaki konumu değişik çalışmalarda farklılık gösterir ve henüz çözülememiştir. Çalışmaların çoğu kar parsını Panthera cinsine katar,  kar parsının bilimsel adının Uncia uncia ya da Panthera uncia    olması konusunda belirli bir ortak görüş yoktur.
Morfolojik kanıtlara dayanan Britanyalı zoolog Reginald Pocock, jaguarın daha çok pars ile bağlantılı olduğu sonucuna varmıştır. Ancak DNA kanıtları yetersizdir ve çalışmadan çalışmaya jaguarın konumu değişiklik gösterir. Avrupa jaguarı (Panthera gombaszoegensis) ve Amerika aslanı (Panthera atrox) gibi soyu tükenmiş Panthera türlerinin fosilleri incelendiğinde hem aslanların hem de jaguarların özelliklerini gösterdikleri görülür. Jaguar mitokondriyal DNA’sının analizi, türün ortaya çıkışını fosillerin belirttiğinden daha yeni bir tarih olan 280.000 ile 510.000 yıl öncesine dayandırmaktadır.
Coğrafi Tanım
Jaguar alttürlerinin en son betimlemesi 1939 yılında Pocock tarafından yapılmıştır. Pocock, coğrafî orijin ve kafatası morfolojisine dayanarak sekiz alttürü belirlemiştir. Ancak tüm alttürleri dikkatle inceleyebilmek için yeterli sayıda örneğe sahip olmaması nedeniyle önerdiği alttürlerin bir kısmı için şüphelerini belirtmiştir. Daha sonraları çalışmalarının değerlendirilmesi sonucu yalnızca 3 alttür önerilmiştir: P. o. onca, P. o. paraguensis ya da P. o. palustris, P. o. hernandesii
Çok iyi tanımlanmış alttürler oluşturma konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar da başarısız olmuştur ve artık kabul görmemektedir. Larson (1997) jaguarın morfolojik değişikliklerini incelemiş, güneyde ve kuzeyde yaşayanlar arasında farklılık olduğunu göstermiştir. Ancak varolduğu ileri sürülen alttürler arasında, alttür olacak kadar büyük farklılıklar bulamamıştır. Eizirik ve arkadaşlarının 2001 yılında yaptıkları genetik bir çalışma, belirgin bir coğrafi alttür dağılımının olmadığını göstermiş ancak Amazon Nehri gibi büyük coğrafi engellerin farklı popülasyonlar arasındaki gen alışverişini sınırladığını da ortaya koymuştur. Sonraki daha detaylı bir çalışma, Kolombiya’daki jaguarların tahminî popülasyon yapısını doğrulamıştır.
Pocock'un alttür sınıflandırması hâlâ kedinin genel tanımları arasında belirtilmektedir. Seymore bunları üç alttürde gruplandırmıştır:
Fiziksel nitelikler
Bölgeler ve habitatlar arasında boyut farklılıkları da ortaya çıkarılmıştır. Kuzeyden güneye gidildikçe boyut büyür. Meksika’nın pasifik sahilinde Chamela-Cuixmala Biyosfer Rezervi’nde jaguarlar üzerine yapılan bir çalışma yaklaşık bir puma boyutlarında yalnızca 30–50 kilogramlık jaguarların varlığını göstermiştir. Buna karşın Brezilya’da Pantanal bölgesinde yapılan bir çalışmada da ortalama jaguar ağırlığı olarak 100 kilogram bulunmuştur. Orman jaguarları açık alanda bulunan jaguarlara göre daha koyu renklerde ve daha küçüktürler. Bunun nedeni büyük bir ihtimalle ormanlık alanlarda büyük otçul avların daha az olmasıdır.
Kısa ve kalın bacak yapısı jaguarın iyi tırmanmasını, sürünerek ilerlemesini ve yüzmesini sağlar. Kafa sağlamdır ve çene aşırı bir şekilde güçlüdür. Jaguarların tüm kedigiller içinde en güçlü ve memeliler içinde de ikinci en güçlü çeneye sahip olduğu önerilmiştir. Bu güçlülüğün nedeni jaguarların kaplumbağa kabuklarını bile delecek kadar güçlü olmak için adaptasyonudur. Vücut oranına göre ısırma gücünün karşılaştırması jaguarı aslan ve kaplanın önünde, bulutlu parsın yanında en üst sıraya oturtmuştur. National Geographic dergisinin özel bir sayısı da jaguarın dünyanın en kuvvetli kedisi olduğunu önermiştir. Bir jaguarın, 300 kg'lık bir boğayı bile çenesiyle 8 metre sürükleyebileceği ve en ağır kemikleri bile ezebileceği bildirilmiştir. Jaguar cengel içinde 300 kilograma kadar olan hayvanları avlar, kısa ve kalın fiziksel yapısı avına ve çevresine göre geçirdiği adaptasyonun bir sonucudur.
Jaguarın postu asıl sarımsı kahverengi renkteyse de kızıl-kahverengiden siyaha kadar çeşitlilik gösterir. Kedinin kürkü cengel habitatında kamufle olabilmek için gül tarzı beneklerle kaplıdır. Post üstündeki benekler bir jaguardan diğerine farklılık gösterir, gül şeklindeki benekler farklı tipte bir ya da birkeç benek içerebilir. Genellikle kafa ve boyundaki benekler dolu, boşluk olmayan beneklerdir. Kuyruk bölgesinde de aynı şeklde olan benekler birleşerek bir kuşak haline gelir. Göbek, boyunaltı ve ayakların dış yüzleri ile aşağı yanlar beyazdır.
Bu türde melanizm diye bilinen durum oluşur. Melanizme sahip tip benekli tipten daha az yaygındır. Güney Amerika bölgesinde yüzde altılık bir oran bildirilmiştir. Melanizm baskın allelin sonucudur. Melanizm olan jaguarlar tamamen siyah görünseler de yakından incelendiğinde benekler hâlâ görülebilirdir. Melanizmi olan jaguarlar halk arasında kara panter olarak bilinse de ayrı bir tür oluşturmazlar. Bazen beyaz panter diye adlandırılan nadir görülen albino bireyler, diğer kedilerde olduğu gibi jaguarlar arasında da görülür. Jaguar parsa çok benzer ama daha kısa ve kalın yapısı vardır. İki hayvan, postlarının üzerindeki gül şeklindeki beneklerden ayırtedilebilirler. Jaguarın benekleri sayıca daha az ve büyüktür. Genelde koyu renklidir ve kalın çizgili beneklerin ortasındaki küçük benekler parsda bulunmaz. Jaguarın kafası daha yuvarlaktır, daha kısa ama kalın bacakları vardır.
Üreme ve yaşam çevrimi
Dişi jaguarlar cinsel olgunluğa yaklaşık iki yılda gelirken erkek jaguarlar üç ya da dört yıl sonra ulaşırlar. Doğal ortamında kedinin yıl boyunca çiftleştiği sanılmaktadır ancak av arttığında doğumların sayısı da artış gösterir. Esaret altındaki erkek jaguarlarda yapılan çalışma yıl boyunca çiftleşme varsayımını destekler. Semen özellikleri ve boşalma kalitesinde mevsimsel değişikliklere rastlanmamış ancak esaret altında üreme başarısının düşük olduğu gözlemlenmiştir. Dişilerin âdeti 37 günlük çevrimin içinde 6–17 gün sürer ve dişiler idrar ile bıraktıkları koku ve daha yüksek ses tonu ile çiftleşmeye hazır olduğunu bildirir.
Avlanma ve beslenme
Tüm kediler gibi jaguar yalnızca et ile beslenen bir etçildir. Fırsatçı bir avcıdır ve 85’e yakın türü avlar. Jaguar büyük avları tercih eder ve geyik, tapir, pekari, köpek ve kaymanları bile avlar. Ancak kedi, kurbağa, fare, kuş, balık, ve evcil hayvan gibi yakalayabildiği her türlü hayvanı yiyebilir.
Jaguar Panthera cinsinde yaygın olan derin ısırık ve boğma tekniğini kullansa da kediler arasında istisna teşkil eden kendine has bir öldürme yöntemini tercih ederek, köpekdişleriyle avının kulakları arasından şakak kemiklerini ısırarak doğrudan beynini deler. Emmons (1987) bu tekniğin Pleistocene dönemin sonunda türlerin yokolması ve jaguarların temel avlarının kaplumbağa olması nedeniyle kaplumbağa kabuklarını kırarak açabilmek için bir uyum sağlama olduğunu önermiştir. Kafatası ısırığını memeliler için uygulayan jaguar, cayman gibi avlarda ise arkaya sıçrayarak omuriliğine zarar verdiği avını hareketsizleştirir. Kaplumbağa kabuğunu kırabilecek güçte olsa da, kabuğun içindeki etleri sıyırarak da yiyebilir. Köpek gibi avlarda ise kafatasını kırabilecek bir pençe darbesi yeterli olur. Jaguar eğer sürek avındaysa, avını izleyip pusuya düşürür. Orman patikalarında yavaşça dolanarak pusuya düşürmeden ve saldırmadan önce avını dinler ve izler. Jaguar saklandığı yerden ve genelde hedefinin ölü noktasından çevik bir sıçrayışla saldırır. Türün pusu yetenekleri, hem yerliler hem de saha araştırmacıları tarafından hayvanlar dünyasında eşine pek rastlanmayan bir yetenek olarak görülür. Pusu yeteneği büyük bir ihtimalle çok farklı ortamlarda süper avcı olmanın geliştirdiği bir yetenektir. Pusuda avın arkasından suya sıçramak da yer alır. Yüzerlerken çok rahat bir şekilde avlarını öldürebilirler. Öyle kuvvetlidirler ki genç bir inek ölüsünü dahi bir ağacın üzerine çıkarabilirler.
Avını öldürdükten sonra cesedini çalılığa ya da gözden uzak başka bir noktaya taşır. Avını karnından değil de boyun ve göğsünden yemeye başlar. Kalp ve ciğerlerden sonra omuzlarını yer. Türün 34 kilogramlık en zayıf üyelerinin günlük besin gereksinimlerinin 1,4 kilogram olduğu tahmin edilmiştir. 50-60 kilogram arasında esaret altındaki hayvanlar için günlük besin miktarı olarak 2 kilogramdan fazla et önerilmektedir. Doğal ortamlarında bu değer değişkenlik gösterir çünkü avının yakalanması ve öldürülmesinde önemli ölçüde enerji harcayan yırtıcı kedi bir kerede 25 kilogram et yedikten sonra açlık dönemine girer.
Dağılım ve habitat
Listeye ABD'nin eklenmesinin sebebi güneybatıda özellikle Arizona, New Mexico ve Teksas'ta görüldüğü bildirilen jaguarlardır. 1990'ların başında, jaguarların yaşam alanları Güney Kaliforniya ve batı Teksas'a kadar kuzeye uzanıyordu. Jaguarlar, "Tehdit altındaki türler yasası" ile ABD’de koruma altına alınmış ve postu için hayvanların avlanması yasaklanmıştır. 2004 yılında doğal yaşamı koruma memurları Arizona’nın güneyinde jaguarları görüntülediler. Arizona’da sürekli bir popülasyonun yaşaması için yeterli bir av miktarı, öldürülmekten korunmaları ve Meksika’daki popülasyon ile bağlantılarının sağlanması gereklidir.
Türün tarihsel dağılımına Amerika Birleşik Devletleri’nin güney kısmının tamamına yakını, güneyde de Güney Amerika kıtasının hemen hemen tamamı dahildir. Toplamda kuzey sınırı 1.000 km, güney sınırı da 2.000 km gerilemiştir. 40 milyon ile 11,5 milyon yıl öncesine ait Buz Çağı'ndan kalma jaguar fosilleri Missouri'ye kadar kuzeydeki bazı kazı alanları da dahil olmak üzere farklı yerlerde günyüzüne çıkarılmıştır. Fosiller, günümüzdeki ortalama ağırlıktan oldukça fazla olan 190 kilogramlık jaguarların varlığını ortaya çıkarmıştır.
Ekolojik rolleri
Jaguar bir süper avcıdır, yani besin zincirinin en üstünde yer alır ve onu avlayan başka bir tür yoktur. Jaguar ayrıca kilittaşı tür olarak otçul ve tanecil hayvanların popülasyonlarını kontrol ederek orman sisteminin yapısal bütünlüğünü sağlar. Ancak jaguar gibi türlerin ekosistemler üzerinde tam olarak ne gibi bir etkisi olduğunu belirlemek oldukça zordur çünkü türün olmadığı ve bulunduğu bölgelerden veri toplamak ve insan aktivitesinin etkisini dikkate almak gerekir. Genel olarak kilit türlerin eksikliğinde orta büyüklükteki avcı türlerinin popülasyonunun arttığı ve bunun da birbirini izleyen negatif etkileri olduğu düşünülür ancak saha çalışmaları bunun doğal bir değişiklik olacağını ve popülasyon artışlarının süreklilik arzetmeyeceğini göstermiştir. Dolayısıyla kilit tür varsayımı tüm bilimadamları tarafından desteklenmez.
Jaguarların diğer avcılar üzerinde de etkisi bulunur. Jaguar ve Amerika kıtasındaki ikinci büyük kedi puma, sıklıkla simpatriktir (aynı bölgeyi paylaşan birbiriyle bağlantılı türler) ve sıklıkla beraber incelenmişlerdir. Jaguar ile simpatrik olan pumalar genelde daha küçüktürler çünkü büyük avları jaguar, küçük avları da puma aldığından, bu pumalar normalden küçük kalırlar. Bu durum pumaların yararınadır. Küçük avlar dahil olmak üzere daha geniş av seçenekleri olan pumalar insanların değiştirdiği doğada jaguarlara karşı daha dayanıklıdırlar. Her iki tür de neredeyse tehdit altındaki tür olarak ilan edilmelerine rağmen puma önemli ölçüde daha büyük bir dağılıma sahiptir.
Korunma durumu
Jaguar, Doğa ve Doğal Kaynakların Korunması için Uluslararası Birlik tarafından neredeyse tehdit altındaki tür olarak değerlendirilmiş olup yakın gelecekte soyu tükenme tehdidi altına girebilir. Tarihsel kuzey yerleşim alanlarını hemen hemen kaybetmesi, şu anda bulunan yerlerde bölünmelerin artması bu durumun seçilmesinde etken olmuştur. Jaguar popülasyonu günümüzde azalmaktadır. Wildlife Conservation Society (Vahşi Yaşamın Korunması Topluluğu) tarafından yaptırılan detaylı çalışmalar sonucunda jaguarın tarihsel yaşam alanlarının %37’sini kaybettiği, %18’inde de durumunun ne olduğunun bilinmediği ortaya çıkarılmıştır. Ancak geriye kalan yaşam alanlarında, özellikle Amazon havzasında ve buraya komşu olan Gran Chaco ile Pantanal’da uzun dönem hayatta kalma olasılığı, umut verici bir şekilde, %70 olarak belirlenmiştir.
Jaguar için önemli riskler; habitatının olduğu ormanların yokedilmesi, insanlarla yiyecek için olan rekâbet ve besledikleri hayvanları avlayan kedileri öldüren çiftçilerdir. Bir kere alıştıktan sonra jaguarların beslenmesinin önemli bir kısmını büyükbaş hayvanlar oluşturur. Otlak yapmak için arazi açılması, tür için tehdit unsuru olsa da Güney Amerika’ya ilk kez büyükbaş hayvanlar getirildiğinde bu yeni avdan faydalanan jaguarların başlangıçta popülasyonu artmış olabilir. Beslenen hayvanları çok sık avlamaları nedeniyle çiftlik sahipleri sürekli çalışan jaguar avcıları kiralamıştır ve jaguarlar görüldükleri yerde öldürülürler.
Jaguar Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme’nin 1. maddesi ile korunmaktadır: Jaguar ya da herhangi bir parçasının uluslararası ticareti yasaklanmıştır. ABD, Arjantin, Fransız Guyanası, Honduras, Kolombiya, Nikaragua, Panama, Paraguay, Surinam, Uruguay ve Venezuela’da avlanmaları yasaklanmıştır. Brezilya, Guatemala, Kosta Rika, Meksika ve Peru’da avlanma yalnızca sorun çıkaran hayvanlarla sınırlandırılmış iken Bolivya’da jaguar avı hâlâ serbesttir. Ekvador ve Guyana’da tür herhangi bir koruma altında değildir.
Süregelen korunma çabalarının içinde çiftçilerin bilgilendirilmesi ve ekoturizmin gelişmesine yardımcı olunması yer alır. Jaguar genel olarak "şemsiye tür" olarak tanımlanır yani yaşadığı yer ve habitat gereksinimi öyle geniştir ki onun korunma altında olmasıyla birçok küçük tür de korunacaktır. Korunma örgütleri, jaguara birbirine bağlı habitat sağlamaya çalışarak diğer türlerin de bu korunmadan yararlanması için çalışır.
Türün yaşadığı alanların tamamına ulaşılamadığı için (orta Amazon bölgesi gibi) sayılarını tahmin etmek zordur. Araştırmacılar genel olarak özel biyobölgeler üzerine yoğunlaşır ve tür genelinde bir analize pek rastlanmaz. 1991 yılında Belize’de 600 ile 1.000 hayvanın yaşadığı tahmin edilmiştir. Bir yıl öncesinde Meksika’nın 4.000 km² lik Calakmul Biyosfer Rezervi’nde 125 ile 180, Chiapas eyaletinde de 350 hayvanın yaşadığı tahmin edilmiştir. Guatemala’daki 15.000 km² lik komşu Maya Biyosfer Rezervi’nde 465 ile 550 hayvan olabilir. GPS-telemetrisi kullanılan 2003 ve 2004 yıllarındaki çalışmalarda kritik Pantanal bölgesinde 100 km² de altı ile yedi jaguar bulunduğu görülmüştür (bu sayı, geleneksel yöntemlerle yapılan bir çalışmada 10 ile 11 olarak hesaplanmıştı). Buradan anlaşılan, çoğunlukla kullanılan örnekleme yöntemlerinin kedilerin gerçek sayısını abarttığıdır.
Mezoamerikan kültürü
Jaguar, uzun çağlar boyunca Orta ve Güney Amerika’da gücün ve kuvvetin sembolü olmuştur. Kolomb öncesi Mezoamerika kültürünün kaynaklandığı Olmek kültüründe belirgin bir "jaguaradam" kavramı gelişmiştir. Stilize jaguar ve jaguara benzeyen insan figürleri ve heykelleri bulunur. Daha sonraki Maya uygarlığında jaguarın ölüler ile yaşayanlar arasındaki iletişimi kolaylaştırdığına ve kraliyet ailesini koruduğuna inanılırdı. Mayalar bu güçlü kedileri ruhsal dünyadaki dostları olarak görmüş ve krallarına içinde jaguar sözcüğü geçen resmî adlar vermiştir. Aztek uygarlığı, yönetenlerin ve savaşçıların sembolü olarak jaguar imajını paylaştı ve jaguar güçlü tanrı Tezcatlipoca'nın totem hayvanı olarak görüldü.
Çağdaş kültür
Jaguar çağdaş kültürde sıklıkla karşılaşılan bir semboldür. Guyana’nın resmî hayvanıdır ve ülke armasında yer alır. Çok sıklıkla ürün adı olarak kullanılan jaguar en çok lüks araba markası olarak tanınır. 1960’ların başında Fender Müzik Aletleri sörf müziği yapanlara yönelik Jaguar adını verdikleri bir elektrogitar modelini üretti.
The Sims 3: Generations
The Sims 3: Generations, Electronic Arts'ın 5 Nisan 2011'de basın açıklaması ve video fragmanı ile duyurduğu The Sims 3 'ün dördüncü genişleme paketidir. Oyun 31 Mayıs 2011'de yayınlandı. The Sims 2: Family Fun Stuff, The Sims: House Party, The Sims 2: Teen Style Stuff, The Sims 2: FreeTime, The Sims 2: University ve The Sims 2: Celebration paketlerinden öğeler içerir. Bir oyun kılavuzu içermeyen, bunun yerine seri kodu ekli basit bir kurulum kılavuzu içeren ilk büyük genişletme paketidir. Bu noktadan itibaren seri için yapılan yayınlarda kılavuz eklenmemiştir.
Oynanış
The Sims 3: Generations 'ta her yaşam evresinin bir teması vardır. Çocuklar için tema hayal gücüdür. Gençler için, ebeveynler tatildeyken partiler ve şakalar gibi isyankâr, kaotik sahneler bunlara ek olarak yer alır Genç bir yetişkin veya bir yetişkin olarak odak noktası, başkalarıyla olan ilişkileridir; evlilikten kendi çocuklarına sahip olmaya kadar hayalleri vardır. Yaşlılar, altın yılları ve torunlarının büyümesini izlemenin zevklerini anarak zamanlarının tadını çıkarırlar. Generations, Sim'lerin keşfetmesi için yeni bir mahalle olmadan gelen iki genişleme paketinden biridir (diğeri Seasons 'tır) Oyuncular artık Create a Sim ekranında erkeklere vücut kılı ekleyebilir. Generations ile birlikte iki yeni özellik oyuna eklenir. Birincisi Asi karakter özelliği, ikincisi ise Yetiştirme karakter özelliğidir. Asi özelliğe sahip Sim'ler, kapı zilini çalmak, kardeşlerinin şampuanına saç boyası eklemek ve tuvaleti patlatmak gibi çeşitli şakaları yapar. Yetiştirme özelliğine sahip Sim'ler, çocuklara bakmakta daha iyidir ve yaramaz Sim'leri onlara mola vererek, video oyunlarını yasaklayarak ve bilgilendirerek cezalandırabilir. Oyuncular artık çocuk Sim'leri okul sonrası etkinliklere kaydedebilir. Çocuklar için mevcut olan iki özellik ise bale ve izci olmaktır. Gençler, spor takımı, drama kulübü, tartışma takımı, okul grubu ve öğrenci gazetesi dahil olmak üzere iki lise kulübüne katılabilir.
Sızan fragman
Resmi olmayan bir fragman 11 Mart 2011'de sızdırıldı. Fragmanda gösterilen özellikler arasında ağaç evler, kaydıraklar, döner merdivenler, orta yaş krizleri, aile videoları, balolar, mezuniyet ve şakalar yer aldı.
Resmi fragman
EA, 5 Nisan 2011'de The Sims 3 resmi YouTube kanalında bir basın açıklaması ve bir oyun fragmanı ile söylentileri doğruladı.
Müzik
Amerikalı pop punk grubu All Time Low, oyuna dördüncü albümleri Dirty Work 'teki "Time Bomb" adlı şarkıyla katkıda bulundu. Resmi The Sims 3: Generations fragmanında ve oyun içindeki Pop radyo istasyonunda yer aldı. Portugal. The Man ayrıca In The Mountain In The Cloud albümlerinden "Everything You See (Kids Count Hallelujahs)" adlı şarkısıyla da katkıda bulundular.
Sefâretnâme
Sefaretnâme, özellikle Osmanlı Devleti döneminde, bir dış merkeze sefir (elçi) olarak atanan kişinin, döneminin siyaset ve diplomasisine ve bu arada da sefirlik görevinde bulunduğu şehrin ve ülkenin güncel hayatına ilişkin izlenim ve görüşlerini kitap şeklinde bir araya getirdiği eserdir.
Kesikli olay simülasyonu
Sistem değişkenlerinin zaman içindeki değişimine göre simülasyonun kesikli ya da sürekli olduğu belirlenir .
Elhamra Sineması
Elhamra Sineması ile aşağıdakiler kastedilmiş olabilir:
Sefâretnâme
Divan edebiyatının çoğunlukla nesir şeklinde kaleme alınan önemli türlerinden biri olan sefaretnameler, aynı zamanda Osmanlı modernleşme ve diplomasi tarihinin önemli belgeleri arasındadırlar.
Kesikli olay simülasyonu
Sistem durumunu belirleyen değişkenlerin değerleri zamanın belirli noktalarında değişiyorsa (kuyruğun uzunluğu ya da müşterilerin bekleme zamanı istatistikleri yeni bir müşterinin varışı ya da ayrılışıyla değişir) simülasyon kesikli olarak tanımlanır. Kesikli sistem, durum değişkenlerinin zamanın farklı noktalarında değiştiği sistemdir.
Sefâretnâme
İlk örneklerine, genellikle 17. yüzyılın ikinci yarısından sonraki dönemde rastlanmış, aralarında oldukça fazla ilgi uyandırmış ve manzum örnekleri de bulunan bu eserlerin sayıları özellikle 18. yüzyılda yani Osmanlı’nın yavaş yavaş Batı’ya yönelişinin arttığı dönemlerde daha da çoğalmıştır. Sefaretnâme türündeki bilinen ilk vesika Avusturya'ya gönderilen Hacı Zağanos’un raporudur. Bu rapor Fatih döneminin ilk on yılına rastlar. Kimi kaynaklar, Kara Mehmet Çelebi'nnin Viyana Sefaretnâmesi'ni ilk sefaretname örneği sayar. Sefaretnâmelerin sonuncusu ise İran’da 1872-77 yılları arasında elçilik yapan Mehmed Tahir Münif Paşa’nın risalesidir. En tanınmış örnekleri Yirmisekiz Mehmed Çelebi ve Ahmed Resmi Efendi'nin sefaretnameleridir.
Kesikli olay simülasyonu
Kesikli olay simülasyonu fiziksel bir sistemin matematiksel/mantıksal bir modelini kullanır ve simülasyonu yapılan zamanın belirli noktalarındaki durumsal değişimleri gösterir. Değişikliğin doğası ve oluştuğu an doğru tanımlamayı zorunlu kılar. Hizmet bekleyen müşteriler, malzeme envanter yönetimi ve askeri savaşlar kesikli olay simülasyonun tipik etki alanlarıdır.
Sefâretnâme
Gözlem ve edebiyat yönünden ziyade, üstlenilmiş görev üzerinde yoğunlaşmış rapor özelliği olanlar "takrir" şeklinde anılırlar. Elçilerin gezip gördükleri yerlerin idarî, sosyal, askerî, kültürel ve teknik hayatları; maarif, sanayi ve medeniyet seviyeleri hakkında bilgiler verenler “genel sefaretname” şeklinde adlandırılır. Sefaretname ve takrirler, ait oldukları dönem hakkında verdikleri bilgilerin günümüz bakış açısının oluşturulmasına sağladıkları katkının yanı sıra, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin reform arayışları süreci içinde kayda değer bir tarihi önem de arz etmişler, bu arayışlara kaynak oluşturmuşlardır. Çoğunlukla resimlendirilmiş lerdir.
Kesikli olay simülasyonu
Kesikli olay simülasyonu, bir sistemin çalışmasını zamanla gerçekleşen kesikli olaylar sıralaması olarak modeller. Her bir olay belirli bir anda meydana gelir ve sistem durumunda değişiklik yapar. Ardışık olaylar arasında sistem durumunda bir değişiklik olmayacağı varsayılır ki böylece simülasyon belirli bir zamanda doğrudan bir olaydan takip eden olaya atlayabilir.
Sefâretnâme
Sayıları kırkın üzerinde olan sefaretnamelerin bir kısmı sonradan tarihçiler ya da vakanüvisler tarafından kaynak olarak kullanılmış ve bazıları da yayımlanmıştır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Paris Sefâretnâmesi orta öğretim ders kitaplarına girerek öğrencilere de sunulmuştur. Günümüzde diplomatlar tarafından yazılmış anı kitapları sefaretname türünün uzantısı sayılabilir.
Kesikli olay simülasyonu
Kesikli olay simülasyonunda, sistem operasyonu kronolojik olay basamakları olarak tanımlanır. Her olay bir anda gerçekleşir ve sistemde bir durum değişimini gösterir.
Kesikli olay simülasyonunu sürdürmek için birçok mekanizma ortaya atılmıştır. Olay tabanlı, etkinlik tabanlı, süreç tabanlı ve üç evreli yaklaşım da bunların arasındadır. Yaklaşımlarından biri üç fazlı yaklaşım metodudur. Bu yaklaşıma göre, birinci faz bir sonraki kronolojik olaya atlamaktır. İkinci faz, ilgili zamanda meydana gelen koşulsuz tüm olayları yönetmektir (bunlar B-olayları olarak adlandırılır). Üçüncü faz ise ilgili zamanda meydana gelen tüm koşullu olayları yönetmektir (bunlar C-olayları olarak adlandırılır). Üç fazlı yaklaşım, olay tabanlı yaklaşımın bilgisayar kaynaklarının daha etkili kullanılabilmesini sağlamak için aynı anda meydana gelen olayların sıralandırıldığı bir ayrıştırmadır. Üç fazlı yaklaşım pek çok ticari simülasyon yazılım paketlerinde kullanılmaktadır ancak genellikle kullanıcının bakış açısından simülasyon yönteminin altında yatan özellikler gözükmez.
Örnek
Kesikli olay simülasyonun nasıl yapılacağını öğreten yaygın bir alıştırma bankada gişe hizmeti bekleyen müşteri kuyruğu modellemektir. Bu örnekte sistem öğeleri müşteri kuyruğu ve gişe görevlileridir. Sistem olayı müşterinin bankaya varışı ve ayrılışıdır (Gişe görevlisinin hizmet vermeye başlaması müşterinin varış-ayrılışının bir parçası olabilir). Olaylarla değişen sistem durumu; kuyrukta bekleyen müşteri sayısı ( “0” dan “n”e bir tam sayı) ve gişe görevlisinin durumudur (meşgul ya da müsait). Modeli stokastik olarak karakterize eden değişkenler ise müşteriler arasındaki bankaya varış zamanları ve gişe görevlisinin hizmet süresidir.
Kesikli olay simülasyonunun bileşenleri
Sistem olayı meydana geldiğinde, sistem değişkenlerini ve sistem olayları meydana gelirken ne olup bittiğinin mantığını tanımlamaya ilave olarak kesikli olay simülasyonu aşağıdaki bileşenleri içerir :
Sistem Durumu: Çalışılan sistemin dikkat çeken özelliklerini yakalayan değişkenler setidir.
Saat: Simülasyon o andaki zamanın izlediği yolu kayıt altında tutmalıdır. Ölçü birimi tasarlanan sistem için hangisi uygunsa o seçilir. Kesikli olay simülasyonlarında -gerçek zamanlı simülasyonların aksine- olaylar anlık olduğundan bir anda birinden diğerine atlanır. Saat, simülasyon ilerledikçe bir sonraki olayın başlangıç zamanına geçer.
Anlık olarak olaylar oluştuğunda, zaman içinde meydana gelen olaylar olay sıralaması olarak modellenir. Bazı simülasyonlarda her bir olayın başlangıç ve bitişi bir aralık olarak tanımlanabilir.
Yaklaşan olay seti tipik bir öncelik sırası olarak organize edilir ve olay zamanına göre ayrılır. Olay setine, olayların eklendiği sıra dikkate alınmaksızın kronolojik sıraya göre çıkarılır. Başta “binary tree” olmak üzere kesikli olay simülasyonu için birkaç genel maksat öncelik sırası algoritmasının etkili olduğu ispatlanmıştır. “Skip list”, "calendar queues" ve "ladder queues" diğer alternatifler olarak öne çıkmaktadır.
Rastsal sayı üreteçleri: Simülasyon sistem tasarımına da bağlı olarak çeşitli rastsal değişkenlerin atanmasına gerek duyar. Bu ise bir ya da daha çok sözderastsal sayı üreteci tarafından sağlanır.
İstatistikler: Simülasyon, genel olarak ilgilenilen durumu sayılara döken sistem istatistiklerini tutar. Banka örneğinde ilgilenilen, ortalama hizmet süresidir.
Koşullu sonlandırma: Olaylar "bootstrapped" olduğundan teorik olarak kesikli olay simülasyonu sonsuza dek çalışabilir. Bu yüzden tasarımcısı simülasyonun ne zaman sonlanacağına karar vermelidir. Bu seçenekler “t anında”, “n adet olay işlendikten sonra” ya da “X istatistiksel ölçüsü x değerine ulaştığında” gibi olabilir.
Simülasyon motorunun mantığı
Kesikli olay simülasyonu ana döngüsü aşağıdaki gibi olacaktır :
Do-While döngüsü
Sonlandırma koşulu FALSE iken aşağıdakileri yap:
İşlemci önbelleği
İşlemci önbelleği, CPU'nun hafızadaki verilere ulaşma süresini azaltan bir donanımdır. Ana belleğe(RAM) kıyasla küçük, hızlı ve işlemci çekirdeğine yakındır. Sık kullanılan veriler ya da en güncel veriler işlemci önbelleğinde saklanır. Günümüzde pek çok CPU, birden çok seviyede önbellek içerir, bu önbellekler verilerin yanı sıra komutları da bünyesinde tutar.
Gelişim süreci ve bilgisayar mimarîsindeki yeri
Moore Yasası’nın belirttiği üzere işlemci başarımının bellek başarımına oranı yılda yaklaşık %50 artar. Bu da zaman geçtikçe, işlemci hızının bellek hızından çok daha büyük olmasına sebep olur. Gün geçtikçe artan bu fark, bilgisayar mimarîsinde çeşitli sorunlar meydana getirmiş, işlemci hızının oldukça yüksek değerlere ulaşmasına rağmen, bu hızın tam verimle kullanılamamasına sebep olmuştur. Yani bellek konusunda bir darboğaz oluşmuştur. Bu yüzden 1980 lerde, işlemci saati 20 Mhz değerlerine ulaşmaya başladığında mimarî geliştiricileri, işlemciyle bellek arasında bir tampon görevi gören ön belleği üretmişler ve işlemci yongası üstünde kullanmaya başlamışlardır.
Yerellik ()
Ön belleğin çalışma ilkelerinden biri "yerellik ilkesi" (İng. )’dir. Yerellik ilkesine göre iki tür yerellik vardır.
Alanda yerellik
Bellekten okunan bir ögenin yakınındaki adreslerde bulunan ögelere ulaşmak istemesi olasıdır. Bu sebeple okunan ögenin yakınındaki adreslerde bulunan verilerin işlemciye yakın tutulması gerekir.
Yerellik ilkesinden yararlanarak, çalıştırılan programların büyük ölçüde hızlanması sağlanır çünkü pek çok program yüksek sayıda döngü içerir ve yerellik sayesinde bellekte yakın adreslerde tutulan döngü komutları ön belleğe alınıp oldukça hızlı bir şekilde işlenebilir. Tasarımda istenenlere göre büyük boyutlu, ama yüksek zaman erişimine sahip ya da yüksek zaman erişimli, ama düşük kapasiteli bellek kullanılır.
Çeşitleri ve çalışma şekilleri
Bu başarım ilkelerini gerçekleştirirken mühendisliğin pek çok dalında olduğu gibi birinden kazanç sağlamak için diğer ilkeden ödün verilmesi çoğu zaman kaçınılmazdır.
Ön bellekte, gerekli başarımı sağlamak için aranan verinin ön bellekte olup olmaması ve varsa nasıl bulunacağı konusu önemli bir konudur. Bu da ön bellekteki öbeklerin (İng. ) ana bellekteki adreslerle nasıl ilişkilendirileceği (eşleneceği) sorusunun cevabıdır. İlişkilendirme şekillerine göre doğrudan ilişkili, tam ilişkili ve küme ilişkili olmak üzere üç tür ön bellek vardır.
Doğrudan ilişkili ön bellek
Bir ön bellekte, bir alt seviye bellekte bulunan her bir veri ögesi, ön bellekte sadece bir yerde tutulabiliyorsa bu tür ön belleğe doğrudan ilişkili ön bellek denir. Bu tür ilişkilendirmede alt seviyedeki birden fazla veri ön bellekte aynı konumu paylaşır. Verilerin ön bellekteki adresi, bellek adreslerinin ön belleğin öbek boyutuna bölümünden kalan hesaplanarak bulunur. Adresin 2N satırlık bir ön bellekte aranılan sözcüğü bulması için öncelikle adres üç parçaya ayrılır. Son M biti bayt seçimi için kullanılır. (Kelime boyutu 2M bayt olduğu için). Sondan M bit ayrıldıktan sonra kalan kısmın son N biti satırı seçmek için kullanılır. Adresin ön bellekteki satır sayısına bölünmesiyle bulunur. Geriye kalan kısım ise ön bellekte verinin etiketi olarak saklanır.
Başarımı arttırmak için ön belleğin öbek boyutunu arttırmak etkili bir çözüm olarak düşünülebilir. Ama öbek boyutu arttıkça alanda yerellikten yararlanmak kolaylaşsa da öbeklerin dolma zamanı ve bellekte bulunamama süreleri artacağından belli bir noktadan sonra ön belleğin oldukça yavaş çalışmasına sebep olur.
Tam ilişkili ön bellek
Tam ilişkili ön bellekte doğrudan ilişkili ön belleğin aksine adres satırı bölündüğünde konumu tutan bir adres parçası olmaz. Örneğin 32 bitlik öbeklere sahip bir ön bellekte 27 bit etiket, geri kalan bitler ise bayt seçimi için kullanılır. Bu ön bellekte satır numarası tutulmadığından etiketlerle verinin adresi aynı anda karşılaştırılır. Bu tür bir ön bellekte iki veri ögesi aynı ön bellek satırında tutulamayacağından çatışmadan dolayı bulamama 0’dır.
Kümeli ilişkili ön bellek
Bu ön bellek türü, doğrudan ilişkili ön belleğin iki, dört veya daha fazla küme şeklinde ilişkilendirilmesiyle oluşturulmuştur. Yine doğrudan ilişkili ön bellekte olduğu gibi bellek adresi parçalara bölünür ve etiket, satır numarası ve bayt seçimi olarak ayrılır. Her bir satır yine satır numarasıyla kontrol edilir. Doğrudan ilişkili ön bellekten farklı olarak satır numarasıyla her bir küme sütunundan öbekler alınır ve etiketle karşılaştırıldıktan sonra eğer veri öbekte bulunduysa küme sayısı kadar girişi olan çoklayıcıyla (İng. ) istenen veri öbeği seçilip alınır.
Kümeli ilişkili ön belleğin, doğrudan ilişkili ön bellekle farkı, küme ilişkisi kadar doğrudan eşlemeli ön belleğin aynı anda çalışıp sonuç üretmesidir. Fakat N yollu kümeli ilişkili ön bellek içinde N tane karşılaştırma barındırırken, doğrudan ilişkili ön bellek sadece bir karşılaştırma barındırır. Ayrıca çoklayıcı da kullanıldığından belli bir çoklayıcı gecikmesini sahiptir. Doğrudan ilişkili ön bellekte veri bulundu/bulunamadı kararından önce hazırken burada karardan sonra veri hazır hale gelebilir. İşleme veri bulunmuş gibi devam edilip, bulunamadıysa düzeltilme yapılıp devam edilir.
Yaz-sil denetimi ()
Yeni gelen öbeklere yer açmak için, ön belleğin içinde bulunan öbek veya öbeklerin silinmesi gerekir. Hangi öbeklerin ön bellekten boşaltılacağını belirlemek için kullanılan kurala “yaz-sil denetimi” (İng. ''replacement policy) denir. Yaz-sil denetiminin ana sorunu ileride en az kullanılacak olan öbeğin tahmin edilip ön bellekten silineceğini belirlemektir. Donanımın hangi öbeğin en az kullanılacağını belirlemesi oldukça zordur. Günümüzde hangi öbeğin ön bellekten silineceğini belirlemek için kullanılan iki yöntem vardır:
Yazma denetimi ()
Bir veri öbeği, yazma aşamasına geldiğinde ön belleğe yazıldığı gibi ana belleğe de yazılmalıdır. Bunu kontrol eden denetime yazma denetimi (İng. '), denetimin davranış şekline de yazma-yazmama tayini (İng. ') denir.
Yazma tayini ()
Bu atama şeklinde temelde kullanılan iki yöntem vardır.
Sonra geri yaz (İng. '):''' Bu yöntemde veri öbeği öncelikle sadece ön belleğe yazılır. Bu öbek daha sonra ön bellekten çıkarılacağı zaman alt seviyedeki belleğe yazılır. Bu tür bir yazma, karmaşık bir denetim gerektirir. Veri ön belleğe yazıldığında “kirli” (İng. ) olarak tanımlanır. Öbek ön bellekten çıkarılırken kirli olup olmadığı denetlenir ve kirliyse ana belleğe yazılır. Bu yöntemin avantajı her yazma işlemi yapıldığında ana belleğe yinelenen yazma işlemleri yapmayı önlemesidir. Veriler sadece ön bellekten çıkarken ana belleğe yazılır.
Tümüne yaz (İng. '):''' Bu yöntemde veri ön belleğe yazıldığı anda alt seviyedeki belleklere de yazılır. Bu yöntem her aşamada belleğe erişimi ve yeniden yazmayı gerektirir.
Bu tür denetimde ön belleğin, ana belleğe yazma işlemini beklememesi için yazma ara bellekleri kullanılır. Ön bellekten çıkarılan veriler belleğe yazılmak üzere bir ara belleğe alınır. Dört ilâ sekiz satır gibi küçük bir boyuta sahip olan bu ara bellek “ilk giren ilk çıkar” (İng. ) mantığıyla çalışır. Veri ön bellekten geldikçe daha önce gelmiş olan veriler ana belleğe yazılmaya devam edilir.
Yazmama tayini ()
Eğer ön bellekte yazma işlemi gerçekleştirilmiyorsa, yazma işlemini yapmamak için sadece işlemci erişimi ön belleğe kaydediliyorsa bu duruma yazmama tayini (İng. ) denir.
Çalışması
Bir ön belleğin çalışması, kabaca özetlenirse, işlemci yeni bir veri istediğinde belleğe erişmek istemesiyle başlar. Veri öbeği önce ön bellekte aranır ve bulunursa gerekli öbek işlemci tarafından alınır. Bulunamaması durumunda ise aranılan veri için bir üst seviye bellek kontrol edilir. Bu kullanılan yapıya göre ana bellek veya ikinci seviye bir ön bellek olabilir. Aranılan veri bu bellekten çekildikten sonra, ön belleğe de yazılması gerekir. Bunun için yaz-sil denetimi kullanılarak seçilen öbeklerin yerine yenileri yerleştirilir.
İşlemcinin ön belleğe yazım işlemini gerçekleştirmesi için ise yazma denetimi kullanılır. Yazma denetiminin kararına göre veri ön bellekle, belleğe aynı anda veya öbekler ön bellekten çıkarılırken yazılır. Bu aşamada genellikle bir yazma ara belleği kullanılır. Yazılacak veriler ara belleğe yerleştirilir ve bir üst seviyee yazma işlemini bu ara bellek gerçekleştirir.
Uygulamaları
Ön bellekler günümüzde işlemci dışındaki alanlarda veya işlemcide çeşitli farklı işlemleri gerçekleştirmek için kullanılırlar.