cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mehmet Ali Has
Kulüp takımları kariyeri
İstanbul 1. Ligi'nde mücadele eden Beykoz takımında dikkat çekmiş ve 1946 yılında Fenerbahçe'ye transfer olmuştur. Sarı-lacivertli forma altında yıldızlaşmış ve 1956 yılına kadar giydiği bu forma altında 1946-47, 1947-48 ve 1952-53 İstanbul Ligi, 1950 Millî Küme ve yine 1950 Başbakanlık Kupası sevinçlerini yaşamıştır. Fenerbahçe ile 274 maça çıkarak 66 gol atan Has, 1950 yılında ilk kez A millî formayı giymiştir. 1956 yılında bir başka İstanbul Profesyonel Ligi takımı Adaletspor'a transfer olmuştur. 1958-1961 yılları arasında Feriköy'de oynamış ve aktif sporculuk yaşamını bu kulüpte tamamlamıştır.
Millî takım kariyeri
1957 yılına dek 4 kez ümit, 18 kez de a millî takım formasını giydi.
Teknik direktörlük kariyeri
Kasım 1963'te Türk Ocağı Limasol teknik direktörlüğüne getirildi. 1967-68 sezonu başında Taksim'in teknik direktörlüğünü yapmaya başladı.
Turgut Gönültaş
Turgut Gönültaş (d. 12 Haziran 1980, Tuzluca) Türk futbolcudur. 1. Lig ekiplerinden Güngören Belediyespor'da oynamaktadır.
Kulüp takımları kariyeri
Futbola Alikamerli Spor altyapısında başlayan Turgut, daha sonra İFA SK altyapısına transfer oldu. Burada amatör kümede iki sezon oynadıktan sonra 2002 yılında Maltepespor'la profesyonelliğe geçiş mukavelesi imzalayarak buraya transfer oldu. Maltepespor için ilk resmî karşılaşmasına 25 Ağustus 2002 tarihinde Kartalspor'a karşı oynanan 2. Lig karşılaşmasında çıktı. Daha sonra Bursaspor, Ünyespor, Bursa Merinosspor ve Fatih Karagümrük formaları giydi.
Karapınar, Gürün
Karapınar, Sivas ilinin Gürün ilçesine bağlı bir köydür.
Türkiye'de illere göre ihracat rakamları
Türkiye'de illere göre ihracat rakamları Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Türkiye 2018’de ihracat, bir önceki yıla göre %7 artarak 168 milyar dolar olurken, ithalat %4,6 düşüşle 223 milyar dolara geriledi. İhracatın ithalatı karşılama oranı da bir önceki yıla göre %8 artarak %75’e ulaştı. 2018 yılında Türkiye’de 17 şehir ihracat fazlası verdi. En çok ihracat fazlası veren şehirler ise 2 milyar 663 milyon dolarla Bursa, 2 milyar 456 milyon dolarla Sakarya ve 1 milyar 849 milyon dolarla Gaziantep oldu. 2018 yılında en çok ihracat 85 milyar dolarla İstanbul’dan gerçekleşirken, ikinci sırada 11 milyar dolarla Bursa ve üçüncü sırada ise 8 milyar dolarla Kocaeli yer aldı. İhracatta 1 milyar doları seviyesini aşan diğer iller ise Adana, Antalya, Ankara, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, Hatay, İzmir, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Sakarya ve Tekirdağ oldu.
(Rakamlar USD olarak verilmiştir.)
Shah Rukh Khan
Hayatı
Adının anlamı "Kralın yüzü"dür. Doğum adı Shahrukh olmasına rağmen, Shah Rukh şeklinde imza atmaktadır. Yeni Delhi de doğup, büyüdü. Babası Taj Mohammad Khan, annesi Lateef Fatima Khan'dır. Shehnaz Lalarukh adında bir ablası var. St. Columba's okulunu onur nişanı ile bitirdi. Okulda aynı anda futbol, hokey ve kriket takımlarının kaptanıydı. Hansraj College'ın ekonomi bölümden mezun oldu. Jamiya Miliya Islamia da film yapımı ve gazetecilik üzerine yüksek lisansını yaptı. 25 Ekim 1991 de 6 yıldır birlikte olduğu Gauri Chhibber ile evlendi. Aryan (d.1997), Suhana (d.2000) ve AbRam (d.2013) adında üç çocukları vardır.
Evlilik yüzüğünü sağ elinde taşıyor. Ata binmekten korkar. Dondurmadan ve çikolatadan hoşlanmaz. Günde iki paketin üzerinde sigara içiyor.
Kariyeri
Hindistan film sektörüne yani Bollywood'a kast sistemi dışında girmenin oldukça zor olduğu dönemlerde kendisini ispatlamış ve sektörde sürekli yükselmiş bir oyuncudur. Khan, kariyerine 1988 de Commando Abhimanyu Rai olarak Fauji adlı bir dizide başladı. Daha sonra Circus (1989) ile dizilerde rol almaya devam etti. Anne ve babasının kaybettikten sonra Mumbai'ye gelmeye karar verdi. Bollywood'a girişini Deewana (1992) ile yaptı. Deewana hit oldu ve Shah Rukh Khan'a ilk ödülünü Filmfare Best Male Debut Award'u getirdi. Darr (1993), Baazigar (1993), Anjaam (1994) ile takıntılı aşık olarak negatif karakterleri oynadı. Bu filmlerde de eleştirmenlerden alkış aldı. Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995) ile o ana kadar kariyerindeki en büyük başarıyı yakaladı. Film hâlâ gösterimde olup 12 Aralık 2014'te 1000. haftasını kutlamıştır. Filmde başrolü paylaştığı rol arkadaşı Kajol ile aralarındaki kimya sayesinde Bollywoodun ünlü romantik çiftlerinden biri haline geldiler. Khan, Kajol ile yedi filmde -Baazigar, Karan Arjun, Dilwale Dulhania Le Jayenge, Kuch Kuch Hota Hai, Kabhi Khushi Kabhie Gham, My Name Is Khan ve Dilwale'de - başrolü paylaştı on iki filmde beraber rol aldılar. Khan'ın yakın dostu Karan Johar çifti bir araya getirdi, başrolü paylaştıkları son üç filmin yönetmenliğini yaptı.
Bollywood'a Aamir Khan, Salman Khan ve Saif Ali Khan'dan sonra katıldı. Anne ve babasını ise Bollywood'a girmeden önce kaybetti. Oğlu Aryan Kabhi Khushi Kabhie Gham'da küçük bir rol aldı. Maya Memsaab'dan (1993) sonra ekranda öpüşmeyeceğine dair kendine söz verdi. Fakat Yash Chopra'nın ısrarıyla Jab Tak Hai Jaan'da (2012) bu sözünü bozdu, bunun Yash Chopra için bir istisna olduğunu söyledi. Filmleriyle Preity Zinta, Deepika Padukone ve Anushka Sharma'nın Bollywood'a girişini yaptı.
Buğday birası
Buğday birası, genellikle üst fermentasyon yoluyla üretilen ve önemli oranda buğday maltı içeren biraları tanımlamak için kullanılan genel bir terimdir. Genel olarak Alman stili weizenbier, Belçika stili witbier ve Amerikan stili wheat ale olmak üzere üç türde üretilir. Berliner Weisse, lambik ya da gose gibi ekşi biraların yapımında da önemli oranda buğday maltı kullanılmaktadır.
Etimoloji
“White” (İngilizce: beyaz) sözcüğü ile “wheat” (İngilizce: buğday) sözcüğü pek çok Batı Cermen Dilleri’nde aynı etimolojik kökene sahip olduğu için buğday biralarına “beyaz bira” da denmektedir. Alman buğday biraları ülkenin batı ve kuzey bölgelerinde “Weizen - Weizenbier” (buğday – buğday birası), güneydoğu bölgesinde bulunan Bavyera’da ise “Weisse - Weissbier” (beyaz – beyaz bira) olarak adlandırılır. Filtresiz buğday biralarına Hefeweizen (Hefe: Alm. maya), filtreli buğday biralarına ise Kristallweizen (Kristall: Alm. kristal, berrak) denir.
Belçika stili üretilen buğday biraları ise witbier (Felemenkçe: beyaz bira) olarak bilinmektedir. Bu türdeki buğday biraları genelde portakal ya da kişniş aromasıyla kendilerini belli ederler.
Gelişim süreci
Buğday yeryüzündeki en eski ekili tarım ürünlerinden biridir. Depolarda saklanan buğdayların nemlenip evcil olmayan mayalar yardımıyla kendiliğinden mayalanması, buğdayın antik dönemlerdeki fermente içeceklerin ana bileşenlerinden biri olmasını sağlamıştır. Bira yapımıyla ilgili arkeolojik bulgular günümüzden yaklaşık olarak 5000 yıl önce Mezopotamya çevresinde bira üretildiğini göstermektedir. Günümüzden binlerce yıl önce Babil çevresinde buğdayın bira yapımında kullanıldığı bilinmektedir.
Bira yapımının Mezopotamya çevresinden Avrupa'ya yayılması Orta Çağ'da gerçekleşmiştir. Almanya ile Avusturya çevresindeki buğday birası yapımıyla ilgili kaynaklar ise 15. yüzyıla dek uzanmaktadır. Gerçek anlamda buğday birası üreten ilk fabrika 15. yüzyılda Bavyera'nın Schwarzach bölgesinde kurulmuştur.
1516 yılında Reinheitsgebot olarak bilinen arılık yasasının çıkmasıyla Almanya'da üretilen biraların buğday ya da çavdar gibi bütün yabancı ögelerden arı olması sağlanmıştır. Arılık yasasına göre bira üretiminde yalnızca arpa, şerbetçi otu ve su kullanılabilir. Bu yasadan sonra uzun bir süre buğday ya da çavdar gibi ögeler biracılıkta kullanılamamıştır.
Reinheitsgebot adlı yasa 1987 yılında yürürlükten kalkmış ve bir süre sonra buğday biralarıyla ilgili minimum buğday maltı oranını belirleyen yeni düzenlemeler getirilmiştir.
Özellikler
Buğday biraları temel olarak üç türde üretilirler. Bunlarda ilki weizenbier ya da weissbier olarak bilinen Alman stili buğday biralarıdır. İkincisi witbier ya da blanche olarak bilinen Belçika stili buğday biraları, üçüncüsü ise Amerikan stili wheat ale olarak adlandırılan buğday biralarıdır. Weizenbier ile witbier türü biraların aralarındaki en önemli ayrım, Belçika stili buğday biralarının genelde portakal ya da kişniş gibi aromalar içermesidir. ABD ile Kanada'daki bira üreticileri genellikle bu üç türde buğday birası üretirler.
Birleşik Krallık’ta ise buğday biraları, satışında yıllar içerisinde artış gözlemlenmesine karşın geleneksel kabul edilmemektedir. İngiliz buğday biraları, bildiğimiz anlamdaki buğday birasıyla İngiliz bitterlerinin karışımı olma eğilimindedir.
Weizenbier: Alman stili buğday birası
Alman stili weizenbier biraların geçmişi Orta Çağ'a dek uzanmaktadır. Bu biralar genellikle Güney Almanya'da, özellikle de Bavyera'da oldukça sık tüketilen bir içecektir.
Weizenbier, Alman bira yasalarına göre minimum %50 oranında buğday içermek ve üst fermantasyon yöntemiyle üretilmek zorundadır. Bundan dolayı Alman buğday biraları genel olarak %50 ile %65 arasında buğday maltı içerir. Geri kalan yüzde ise arpa maltından oluşmaktadır. Bu biralarda karbonasyon, diğer biralara göre daha yüksektir.
Hefeweizen
Almanca “maya” ile “buğday” sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir. Hefeweissbier olarak da adlandırılır. Filtrasyon işleminden geçmemiş buğday biralarına denir. İçeriğindeki mayadan ötürü görünümü oldukça mattır.
Hefeweizen ya da hefeweissbier olarak bilinen Alman stili buğday biraları 2 ile 6 arasında değişen SRM değeriyle oldukça açık tonlarda olurlar. Şerbetçi otundan kaynaklanan acılık diğer biralara oranla görece daha azdır. IBU değerleri genellikle 8 ile 15 arasındadır. Ortalama alkol oranı ise %4,30 ile %5,60 arasında değişmektedir.
Hefeweizen biraların puslu görünümleri dışında en belirgin özelliği, fermentasyon sırasında mayanın yarattığı meyveli ya da baharatlı esterlerin birada muz ile karanfil gibi aromalar yansıtmasıdır. Buğdaydaki yüksek protein oranının, buğday biralarının doğal olarak köpüren yapısıyla birleşmesi, bardağa döküldüğünde biranın yoğun ve kalın bir köpük katmanı oluşturmasına neden olur.
Hefeweizen üretimi pek çok ülkede gerçekleşmesine karşın piyasaya egemen markalar genelde Almanya çıkışlıdır. Almanya'da üretilen Weihenstephaner Hefe Weissbier, Ayinger Bräu-Weisse, Andechser Weissbier Hell, Paulaner Hefe-Weissbier, Schneider Weisse Tap 4: Meine Festweisse, Schneider Weisse Tap 7: Unser Original, Hacker-Pschorr Hefe Weisse, Krombacher Weizen, Schöfferhofer Hefeweizen, Erdinger Weissbier, Benediktiner Weissbier ile Hofbräu Münchner Weisse ve Amerika Birleşik Devletleri'nde üretilen Sierra Nevada Kellerweis Hefeweizen dünya çapında en çok bilinen hefeweizen türü buğday biralarındandır.
Kristallweizen
Almanca “kristal” ve “buğday” sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir. Filtrasyon işleminden geçmiş Alman stili buğday biralarına adlandırmada kullanılır. Filtrasyona uğradığından dolayı hefeweizen türü biraların aksine parlak bir görünümü vardır. SRM, IBU ya da ortalama alkol oranı gibi pek çok değeri hefeweizen ile aynıdır. Hefeweizen ile kristallweizen arasındaki en önemli ayrım, görünümlerindeki bulanıklık oranıdır.
Almanya'da üretilen Weihenstephaner Kristall Weissbier, Schneider Weisse Kristall, Franziskaner Weissbier Kristall Klar, Tucher Kristall Weizen, Paulaner Weissbier Kristallklar ve Erdinger Weissbier Kristallklar en çok bilinen kristallweizen türü biralar arasındadır.
Dunkelweizen
Almanca “siyah” ve “buğday” sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir. Dunkles weissbier olarak da bilinirler. Almanya'da koyu tonlu buğday biralarını adlandırmada kullanılan genel bir terimdir. Dunkelweizen yapımında kavrulmuş malt kullanıldığı için diğer buğday biralarının aksine oldukça koyu tonlarda olur.
Dunkelweizen biralarda SRM değeri genellikle 14 ile 23 arasındadır. Şerbetçi otundan gelen acılık değeri hefeweizen biralardan biraz daha yüksek olsa da standart biralardan çoğunlukla daha düşüktür. Ortalama alkol oranları, hefeweizen biralarla aynıdır.
Weizenbock
Standart Alman stili buğday biraları ile bock biraların bir karışımıdır. Üst fermentasyon yöntemiyle üretilirler. Diğer buğday biralarına göre daha güçlü bir türdür. İçeriğindeki buğday maltı oranı, arpa maltına göre diğer biralardan daha fazladır.
Weizenbock türü biralarda renk yelpazesi oldukça geniştir. Bu biralar açık kehribar rengi ile kahverengi arasında bir görünümde olabilirler. Bundan dolayı SRM değerleri genellikle 6 ile 25 arasındadır. Şerbetçi otundan kaynaklanan acılık değeri diğer buğday biralarına oranla daha yüksektir. Weizenbock biralarda ortalama alkol oranı %6,50 ile %9,00 arasında değişmektedir.
Almanya'da üretilen Schneider Weisse Tap 6: Mein Aventinus, Schneider Weisse Tap 5: Meine Hopfen-Weisse, Weihenstephaner Vitus, Ayinger Weizen-Bock ile Erdinger Pikantus ve Amerika Birleşik Devletleri'nde üretilen New Glarus Dancing Man Wheat ve Brooklyner-Schneider Hopfen-Weisse en çok bilinen weizenbock türü buğday biralarındandır.
Witbier: Belçika stili buğday birası
Witbier üst fermantasyon yöntemiyle üretilen Belçika kökenli bir buğday birasıdır. Belçika'nın Fransızca konuşulan bölgelerinde bière blanche ya da witte olarak da bilinirler.
Manastırlarda ya da küçük çiftliklerde ürettiği biralarla bilinen Belçika'da bira geleneği 14. yüzyıla dek uzanmaktadır. O dönemlerde bira üretiminde şerbetçi otu kullanımı yaygınlaşmadığı için biradaki maltın tadını dengelemek amacıyla çeşitli otlar ya da baharatlar kullanılmıştır. Ancak şerbetçi otunun yaygınlaşmasıya Belçikalı bira üreticilerini gönülsüzce de olsa yeni bira üretimine adapte olmuştur. Ancak witbier de dahil olmak üzere pek çok Belçika birasinın otlarla dolu deneysel geçmişine bira üreticileri günümüzde bile saygı gösterirler.
Belçika tarzı buğday biraları unutulmaya yüz tuttuğu bir anda, 1960'lı yıllarda Belçikalı bira üreticisi ve Hoegaarden adlı biranın esin kaynağı Pierre Celis aracılığıyla yeniden yaşama döndürülmüştür.
Witbier içeriğindeki maya, büyük oranda asılı kaldığı için bu biraların diğer buğday biraları gibi buğulu bir görünümü vardır. Belçika stili buğday biralarında sıklıkla portakal ya da kişniş kullanılır. Witbier türü buğday biraları büyük oranda Hoegaarden ile Celis adındaki bira fabrikaları aracılığıyla yaygınlaşmıştır.
Belçika stili buğday biraları malt buğdayın yanı sıra çiğ buğday kullanılarak da üretilirler. Bu biralarda laktik asit ya da asetik asit bakterileri eskiden ekşimsi bir tada neden olurdu. Ancak bu durum günümüzde sık karşılaşılan bir durum değildir.
Belçika'da üretilen St. Bernardus Blanche, Hoegaarden, Blanche de Namur ve Lefebvre Blanche de Bruxelles; Amerika Birleşik Devletleri'nde üretilen Jolly Pumpkin Calabaza Blanca, Allagash White, Ommegang Witte, Bell's Winter White Ale ve Blue Moon Belgian White Ale; Japonya'da üretilen Hitachino Nest White Ale; Kanada'da üretilen Unibroue Blanche de Chambly ve Hollanda'da üretilen La Trappe Witte Trappist en çok bilinen witbier türü buğday birası örneklerdendir.
Wheat Ale: Amerikan stili buğday birası
1980'li yılların ortalarında Amerika Birleşik Devletleri'nde yaygınlık kazanmış bir türdür. Minimum buğday maltı oranı %30 olarak belirlenmiştir. Alman stili buğday biralarının Amerika'ya uyarlanmış versiyonlarıdır.
Amerikan stili buğday biralarını, Alman stili buğday biralarından ayıran en önemli özellik ilk olarak kullanılan mayadır. Almanya'da üretilen buğday biralarında esterlerden kaynaklanan muz ya da karanfil benzeri meyvemsi aromalar belirginken, Amerika'da üretilen buğday biralarında meyvemsi aromalar yoktur. Bu nedenle wheat ale olarak bilinen bu biralarda malt tadı daha baskındır. Aralarındaki ikinci önemli ayrım ise şerbetçi otudur. Wheat ale biralarda şerbetçi otu acılığı, hefeweizen türü biralardan daha yüksektir. Bu nedenle Amerikan stili buğday biralarında IBU değeri yaklaşık olarak 15 ile 30 arasındadır.
Aroma ile acılık dışında Amerikan stili buğday biraları, Alman stili buğday biralarına oldukça benzemektedir. Wheat ale de, tıpkı hefeweizen gibi oldukça açık tonlarda bir biradır. SRM değeri ortalama 3 ile 6 arasındadır. Ortalama alkol oranı ise yaklaşık olarak %4,00 ile %5,50 arasındadır. Kimi wheat ale biralar Alman kristallweizen biralara benzer biçimde berrak olabileceği gibi, kimileri de hefeweizen biralar gibi filtresiz üretilip bulanık olabilirler. Karbonasyon ise diğer pek çok buğday birası gibi ortalamanın üstündedir.
Amerika Birleşik Devletleri'nde üretilen Three Floyds Gumballhead, Bell’s Oberon Ale, Avery White Rascal, Boulevard Unfiltered Wheat Beer, Samuel Adams Summer Ale, Leinenkugels Sunset Wheat ve Anchor Summer Wheat en çok bilinen wheat ale türü buğday biralarındandır.
Buğday kullanılan diğer bira türleri
Berliner Weisse — Almanya kökenli düşük alkollü ekşimsi tatta bir buğday birasıdır. Berliner weisse Alman dilinde Berlin beyazı anlamına gelir. Bir dönem Kuzey Almanya'da oldukça popüler olmasına karşın günümüzde bu tür bira üreten fabrika sayısı oldukça azalmıştır. Sıklıkla gose türü biralara benzetilmelerine karşın bu biralarda tuz kullanımıyla karşılaşılmamaktadır.
Berliner Weiße olarak da yazılan bu biraların geçmişi 16. yüzyıla dek uzanmaktadır. Genellikle belli bir oranda buğday maltının arpa maltıyla karıştırıldıktan sonra ale mayalarıyla fermentasyona sokulması sonucu üretilirler. Buğday ya da arpa maltı, biranın açık tonlu olması için oldukça düşük sıcaklıklarda kurutulur. IBU değerinin 3 ile 8 arasında değiştiği bu biralarda acılık oranı oldukça düşüktür. Ortalama alkol oranları %2,80 ile %3,80 arasındadır. Biralara ekşimsi bir tat katmak için bilinçli olarak Lactobacillus bakterileri eklenir.
Buğday şarabı — 1980'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'nde geliştirilen bir türdür. Ortalama alkol oranı %8,50 ile %12,20 arasında olduğu için şarap olarak betimlenirler, ancak bu tanım yalnızca yüksek alkol oranına gönderme yapmak için kullanılır. Diğer yönden yapılış yöntemi ve karakter olarak tamamen biradırlar. Bu nedenle karıştırılmaması için sıklıkla İngilizce wheatwine ale (buğday şarabı birası) olarak da adlandırılırlar.
Buğday şarapları minimum %50 oranda buğday maltı kullanılarak üretilirler. 45 ile 85 arasında değişen IBU değerleriyle diğer buğday biralarına oranla acılıkları daha yüksektir. Altın sarısıyla kahverengi arasında bir tonda olabilirler. Yüksek gövdeleriyle göze çarpan buğday şaraplarında karbonasyon, standart buğday biralarından genellikle daha düşüktür.
Gose — Kökeni 16. yüzyıla, Almanya'nın Goslar kentine dayanan ve üretiminde buğday ile kişniş da kullanılan ale tipi bir biradır. Tipik olarak ekşimsi ve tuzlu tatlarıyla bilinirler. Bu biraların ilk olarak 11. yüzyılda üretildiğini belirtenler de vardır. Ancak her iki görüşte de ortak nokta bu biraların adlarının 1738 yılına dek fazla duyulmadığı yönündedir.
Gose biralarda maltlar fermentasyona diğer ekşi biralarda olduğu gibi laktik asit bakterileriyle sokulurlar. Bu işleme laktik fermentasyon da denir. Lactobacillus olarak da bilinen bu bakteriler biralarda ekşimsi bir tada neden olur. Bu yönden Berliner weisse türü biralara benzeyen gose biralar, tuzlu ve kişniş aromalı tatlarıyla pek çok biradan ayrı bir profil çizerler. Ortalama alkol oranları %4,20 ile %4,80 arasında değişen bu biralarda karbonasyon değeri oldukça yüksektir.
Grodziskie — Grätzer olarak da bilinen Polonya kökenli bu biraların ilk kez 14. yüzyılda üretildiği düşünülmektedir. Bir dönem oldukça popüler olmasına karşın günümüzde ev biracıları dışında fazla üretilmemektedir.
Grodziskie yapımında meşe dumanıyla tütsülenmiş buğday maltı kullanılır. Bu malt, fermentasyon sonrasında biraya isli bir aroma katar. İçerdiği yüksek karbonasyondan dolayı "Polonya şampanyası" olarak da bilinirler. Ortalama alkol oranının %2,50 ile %3,30 arasında bu biralarda şerbetçi otundan gelen acılık, yani IBU değeri 20 ile 35 arasındadır. Açık altın sarısı rengiyle ve parlak görünümleriyle bilinen bu biralarda SRM değeri 3 ile 6 arasındadır. Düşük alkol oranları ve düşük gövdeleriyle Berliner weisse türü biralara benzetilse de, isli tadlarıyla onlardan ayrılırlar.
Lambik biralarda kullanılan arpa maltı %60 ile %70 arasındadır. Geri kalan %30 ile %40'lık kesim maltlaştırılmamış buğdaydan oluşur. Şerbetçi otu çok az kullanılmasına karşın, hiç kullanılmayadabilir. Bu nedenle lambik biralarda IBU değeri 0 ile 10 arasındadır.
Fermentasyon sonrasında biralar genellikle meşeden yapılma fıçılarda birkaç yıl olgunlaştırılırlar. Lambik biralar direkt olarak fıçıdan servis edilebileceği gibi, şişelenmiş olarak da servis edilebilirler. Ortalama alkol oranları %5,00 ile %6,50 arasındadır. Meyveli lambiklerde bu oran %7,00'lere dek çıkabilir.
Servis
Bavyera stili buğday biraları genellikle 50 santilitrelik vazo biçimindeki bardaklarda servis edilir. Belçika’da ise witbier türü biralar sıklıkla 25 santilitrelik bardaklarla içilir. Bunun yanı sıra Hoegaarden, Dentergems, Erdinger gibi pek çok markanın kendi özel bardağı vardır. Berliner Weisse’ler ise schooner denen bardaklarla servis edilir.
Kristallweizen türü filtresiz buğday biralarına Kuzen Bavyera’da yaygın olarak pirinç tanesi eklenir. Bu sayede bardağın üstünde kolayca yok olmayan bir köpük tabakası oluşturulur.
Kokteyller
Bananen-weizen: Almanya’nın kimi bölgelerinde oldukça popülerdir. Buğday birası ile muz nektarının karıştırılmasıyla elde edilir. Alman buğday biralarının yapısındaki esterlerden kaynaklanan doğal muz aroması, muz nektarıyla kolayca uyum sağlar.
Cola-weizen: Bavyera’da kimi pubların menülerinde yer alan bir içecektir. Adından da anlaşılacağı üzere buğday birası ile kolanın karıştırılmasıyla elde edilir.
Russ: Buğday birası ile limonatanın yarı yarıya karıştırılmasıyla elde edilen içecektir. “Russ” terimi Almanca’da “Rus” anlamına gelmektedir.
Türkiye'de buğday birasının gelişim süreci
Türkiye'nin buğday birası geçmişi oldukça yenidir. Türk bira pazarına yerli buğday birası ilk olarak 2006 yılının son günlerinde Anadolu Efes tarafından Gusta markasıyla sunulmuştur. Hefeweizen türü bu ataktan bir süre sonra da Gusta Dark adıyla dunkelweizen piyasaya sürülmüştür. Ne var ki bu iki biranın da ömrü fazla uzun olmamıştır.
2012 yılında Türk Tuborg tarafından Belçika'nın en meşhur beyaz biralarından Hoegaarden ithal edildi. Aynı şirket tarafından 2014'te Bayerische Staatsbrauerei Weihenstephan tarafından üretilen ve dünyanın en ünlü buğday biralarından biri olan Weihenstephaner Hefe Weissbier adlı bira ithal edilmiştir.
Anadolu Efes, Gusta ve Gusta Dark adlı buğday biralarının üretimini durdurduktan birkaç yıl sonra, 2016 yılında piyasa sürdüğü Brewmaster adlı üçlü serisiyle White Ale adı altında witbier üretmeye başlamıştır.
2013 yılında Muğla'da kurulan Atak Biracılık, 2016 yılının ilk aylarında Gara Guzu serisi Weiss Bier markasıyla buğday birası üretimine başlamıştır.
Kaynakça
__İÇİNDEKİLERZORUNLU__
Aydınlanma çemberi
Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ve güneş etrafındaki yörüngesindeki seyahati esnasında bir yarısı güneş ışıklarıyla aydınlanırken, diğer yarısı karanlıkta kalır. Dünyanın dönüşü ve ilerleyişi nedeniyle aydınlanma çemberi de sürekli ilerlemektedir. Aydınlanma çemberi gece ile gündüz arasındaki sınırı oluşturur.
Ekinoks
Dünyanın ekseni, yörüngesi ile açı yaptığı için aydınlanma ekseni sürekli olarak kutuplardan geçmez. Bunun sonucu olarak yıl içerisinde güneş her zaman aynı noktadan doğup aynı noktadan batmaz. Her yıl yaklaşık olarak 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde güneş ışıkları ekvatora tam dik gelir ve aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. Gece ve gündüzün birbirine eşit olduğu bu duruma ekinoks veya gün tün eşitliği denir.
23 Eylül Durumu
Kuzey ve Güney yarım küre, Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a 90°lik Açı ile düşer. Gölge boyu Ekvator’da sıfırdır. Güneş ışınları bu tarihten itibaren Güney Yarım Küre’ye dik düşmeye başlar. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’de geceler, gündüzlerden uzun olmaya başlar. Güney Yarım Küre’de ise tam tersi olur. Bu tarih Kuzey Yarım Küre’de Sonbahar, Güney Yarım Küre’de İlkbahar başlangıcıdır. Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teğet geçer. Bu tarihte Güneş her iki kutup noktasında da görülür. Dünya’da gece ve gündüz birbirine eşit olur. Bu tarih Kuzey Kutup Noktası’nda 6 aylık gecenin, Güney Kutup Noktası’nda ise 6 aylık gündüzün başlangıcıdır.
21 Mart Durumu
Güneş ışınları kutup noktalarından teğet geçer. Kuzey ve Güney Yarım Küre, Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a 90°lik açı ile düşer. Gölge boyu Ekvator’da sıfırdır. Güneş ışınları bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’ye dik düşmeye başlar. Bu tarihten itibaren Güney Yarım Küre’de geceler, gündüzlerden uzun olmaya başlar. Kuzey Yarım Küre’de ise tam tersi olur. Bu tarih Güney Yarım Küre’de Sonbahar, Kuzey Yarım Küre’de İlkbahar başlangıcıdır. Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teğet geçer. Bu tarihte Güneş her iki kutup noktasında da görülür. Dünya’da gece ve gündüz süreleri birbirine eşit olur. Bu tarih Güney Kutup Noktası’nda 6 aylık gecenin, Kuzey Kutup Noktası’nda ise 6 aylık gündüzün başlangıcıdır.
Itzhak Stern
Itzhak Stern (25 Ocak 1901 - 1969), Oskar Schindler'in muhasebeciliğini yapmış Yahudi sanayici ve muhasebeciydi. O, Schindler'le beraber Deutsche Emailwarenfabrik emaye malzeme şirketi için muhasebeci olarak Kraków'de çalıştı ve birçok şirketin yönetilmesine yardımcı oldu. Oskar Schindler'in araya girerek soykırımdan kurtardığı yahudilerin isim listesini yazmakla görevliydi.
Raetialılar
Retsiyalılar, antik dönemde Orta Alplerde yaşamış olan bir halk topluluğu.
Tarihi
Batı Avusturya'nın modern yerlileri arasında (bir Raetia bölgesi), Etrüsk uygarlığının etkisi altındaki bölgelerde yüksek görülüş sıklığı olan Y-kromozom Haplogroup G görülme oranı görece yüksektir.
Raetialılardan ilk bahseden (sadece tesadüf olarak) Polybius'tur (Histories xxxiv. 10, iS) ve haklarında Cumhuriyet dönemi sonuna kadar pek bir bilgi yoktur. Biraz şüpheli olsa da özgürlüklerini, bölge M.S. 15 yılında Tiberius ve Drusus tarafından zaptedilene kadar korumuşlardır (karşılaştırma Horace, Odes, iv. 4 and 14).
Raetia başlangıçta bağımsız bir eyalet olarak düzenlendi ancak M.S. 1. yüzyıl sonlarına doğru Vindelicia da bu eyaletin sınırları içine dahil edildi; bu yüzden Tacitus (Germania, 41) Augusta Vindelicorum adlı bölgeden (Augsburg) "Raetia eyaletinin bir Kolonisi" diye bahseder. Tüm eyaletin yönetimi (Vindelicia dahil) ilk olarak bir askeri prefect'e emanetken sonradan bir procurator tarafından yürütülmüştür; eyaletin sınırları içerisinde konuşlu bir Lejyon olmamıştır ve koruması, M.S. 2. yüzyıla kadar yerel birlikler ve militia tarafından sağlanmıştır.
Bjeduğlar
Bjeduğlar (Çerkesçe: Бжъэдыгъухэр, Rusça: Бжедуги, Бзедухи, Бжедуховцы), Rusya'ya bağlı Adıge Cumhuriyeti'nde yaşayan Batı Çerkeslerinden bir Çerkes boyu. Kafkasya'da nüfusları fazla iken, diasporada az sayıda bulunurlar. Adige bayrağında yer alan ve 12 Çerkes kabilesini temsil eden yıldızlardan biri de Bjeduğları ifade eder.
1830 yıllara kadar Kuban Irmağı'nın kuzeyinde bugünkü Krasnodar şehri civarında yaşıyorlardı. Çerkes kabilelerinden biri olan Bjeduğlar, artan Rus ve Kazak baskıları sonucu Kuban Irmağı'nın güneyine, diğer Çerkes kabilelerinin yanına yerleşmek zorunda kalmışlardır. Genelde tarım ve madencilikle uğraşan Bjedugların en ünlü liderleri Prens Pshiuk'tur. Rus-Çerkes savaşları sırasında yaşadıkları bölgelerin düz arazi olması dezavantajı sebebiyle Ruslarla kısmi barış yapmışlardır. Ancak yaptıkları bu barışa rağmen devam eden savaşta diğer Çerkes kabilelerine yiyecek ve savaşçı desteğinde bulunmuşlardır.
Bjeduğ adının kökeni
Bilim insanı N.G. Volkova’nın yazdığına göre, yazılı kaynaklarda Bjeduğ ulusal adı ile ilk kez XVII. yüzyılda karşılaşılıyor. Osmanı/ Türk gezgini Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi'nde (XVII. yüzyıl), Volkova’yı doğrulayacak biçimde, şimdiki Tığemıps (-Rusça- Dagomıs, Soçi’ye 10 km-) dolaylarında “Bjeduğların” yaşadıkları yazılıdır.
“Bjeduğ” etnik adı konusunda çok sayıda değişik yorum var, ancak bilimsel bir görüş birliği sağlanmış değil. Söz gelişi P. S. Palas, “Bjeduğ” sözcüğünü savaşçıların taşıdıkları silâhlara (скипетроносцы) bağlıyor. N. Kamenev, Bjeduğ’u Bje (Bĵe/ бжъэ/ boynuz) ve dığu/ tığu/ hırsız, yani boynuz hırsızı sözcüklerine dayandırıyor, “Bjeduğ” sözcüğünü “рогокрадцы” (boynuz hırsızı) olarak çeviriyor. P. Korolenko da, “Beduğ’u” pşeduxi (пшедухи) diye yazma konusunda Kamenev’den yararlanmış olmalı. Korolenko’ya göre, Bjeduğ sözcüğü iki köke ayrılıyor: pşe/ пше (pşı/ князь/ bey/ prens) ve duh/ дух (hırsız), birlikte anlamı da “pşıtığuaqu/ пщытыгъуак1у” (hırsız bey/ князь-вор) oluyor. İ. Kalmıkov da “Bjeduğ”u iki sözcükten oluşma bir birleşik sözcük olarak görüyor, Bĵe (arı) ve dığu, ikisi birlikte Bĵetığu (arı çalma/ пчелокрад) gibi bir görüşü öne sürüyor. V. Hacemıko’ya göre, “Bjeduğ” sözcüğü Türkçe kökenli beş (5/ пять) ve dağ/ duğ (dağ/ гора) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş olup, beşdağ (пя­тигорцы) anlamına gelir. Avĺe Pşımafe ise, Bjeduğ’un üç sözcükten oluştuğunu belirtiyor: bĵe (бза, xeŝay/ хэшъай/ şimşir), d(ı)/ д(ы) (bağlaç) ve ğ(u)/ гъ(у) ‘yu da bir sonek, bir bağlaç sayıyor (karşılaştırınız: “ŝeve-ğu /шъэо-гъу/ erkek arkadaş, çocukluk arkadaşı, yaşıt”).
Prof. Dr. Ğış Nuh'a göre bütün bu yaklaşımlar içinde en çok tutarlı sayılanı N. Kamanev’in yorumudur. Ama o yorumun da bilimsel bir temeli, yanı yoktur, doğru değildir. Çünkü Bjeduğ’un ilk bölümü olan Bĵe/бжъэ (boynuz, boynuzdan kadeh; Rusça- «рог»), ĥoĥu/ хъохъу (boynuzdan kadehi kaldırıp konuşma), eskiden “bze” (dil)ve “psaĺe / псалъэ” (konuşma) gibi anlamlar içeriyordu, ama etnik adın içindeki dığu/ дыгъу soneki şimdiki K’ah’e/ Qaxe Adığecesinde (кIэхэ адыгабзэ/ Adığey dili) kullanılmıyor. Dığu sözcüğü, tığon (hırsızlık/ воровать) anlamında Kabardey Adığecesinde bulunuyor (Ыпшъэрэ адыгабзэу къэбэртэябзэм хэт). Bjeduğ sözcüğündeki – dığu kök sözcüğü K’ah’e Adığecesinde tığon (çalmak/ воровать) anlamında kullanılıyor olsaydı, o sözcüğün biçimi farklı olurdu. – Dığon yerine tığon denecekti, Kabardeycedeki d/ д söyleyişinin K‘ah’e Adığecesinde t olması gerekirdi, ama olmamış, dil kuralı bozulmuş oluyor. Ancak dil yanlışlık yapmaz, kuralı bozmaz. Böyle olduğunda dığu/ dığon sözcüğünün tığon anlamına geldiğini anlarız. Bundan çıkacak olan anlam, sözcüğe (dığu sözcüğüne) ilişkin olarak söylenen şeylerin hepsinin doğru olamayacağını, dil kurallarına uzak düşeceğini anlarız.
Prof. Dr. Ğış Nuh'un görüşü, bĵedığu/ бжъэдыгъу (Bjeduğ) etnik adı Vıbıhça bĵedağe/ бжъэдагъэ kaynaklıdır, verilmiş olan anlam da “bzaḉe/ бзакIэ” – “yeni dil/ новый язык”, “bze pseĺaḉ/ бзэ псэлъакI” – “yeni konuşma dili/ новая речь” dir. Vıbıhlar Bjeduğ toplumu ile daha geç bir tarihte tanışmış olmalılar. Vıbıhlar Adığeceyi iyi biliyorlardı, Adığeceyi daha fazla kullanır olmuşlardı. Kendi bildikleri ve alışkın oldukları Adığe konuşma dilinden biraz farklı olduğu için Bjeduğ konuşma biçimini “bzaḉe/ бзакIэ” – “yeni dil/ новый язык” olarak karşılamış olmalılar.
Bjeduğ arması
Bjeduğlu Tl'ap El Hacı Mustafa Mahir Efendi'nin kaleme aldığı Seyahatname"sinde, Kafkasya'da kullanıldığını saptadığı bazı "Hanlık ve Aile Damgaları" açıklanmaktadır.
Araştırmacı söz konusu tanımlama kalıbını, 002 No'lu damga için de benzer şekilde kullanmaktadır. 002 No'lu damga açıklanırken, özellikle herhangi bir prens, aile veya soyun ismi belirtilmeden doğrudan Çerkes ve Bjeduğ Hanları'na işaret edilmekte ve ayrıca "alışılmış" ifadesi ile bu damganın yaygın olarak bilindiği vurgusu yapılmaktadır.
Dolayısıyla, bu damganın bir prensi, aileyi, soyu değil, bir topluluğa ilişkin otoriteyi temsil ettiği değerlendirilmektedir.
"Heraldik (Heraldic) Simgeler" ve bu bağlamda "Armalar" (Çipka/Tamga), çoğunlukla doğa, efsanevi varlıklar, özel olay ve olguların sembolize edilmesinden hareketle oluşurlar.
Bu simgeler, ilk insanların mağara duvarları ve kayalara resmettikleri motifler (Stoneart) ile de ilişkilidir. İlk insanların mağara duvarlarına, kayalara doğayı ve evreni resmettikleri çok sayıda bulgular saptanmış ve bu motifler petroglyphi ve pictographi uzmanlarınca yorumlanmıştır.
Eski uygarlıklar Güneşi, kartal, ejderha, aslan gibi güçlü varlıklar ile özdeşleştirmiş ve sembolize etmişlerdir.
Çerkesler için güneşin anlamı çok güçlüdür. Adığe (Çerkes kelimesinin etnonimi) ismi ve Adığe yaradılış efsanelerinde, asıl kaynak ve orijin güneştir. Tüm kuzey kabilelerinin inanç ve efsanelerinde güneş kaynaklı yapılar mevcuttur.
Ancak özellikle Bjeduğlar, güneşi yaradılış (oluşum) süreçleri ile efsanleştirmişlerdir. Bjeduğların "Samgur (Samgurom) Efsanesi", diğer kültürlerin "Simurg Efsanesi"nde yanarak küllerinden yeniden doğan güçlü varlık aslında ne gerçek bir "Kartal"dır ne de başka bir canlıdır; O, sürekli doğan batan her şeyin başlangıcı yaşamın kaynağı olan güneştir.
Tarihi toprakları
Tarihbilimciler 1469 yılından başlayarak 1515 yılına kadar Bjeduğların bu dört dalının yerlerinden ayrıldığını belirtiyorlar.
Eski Çerkes söylencelerinde anlatıldığına göre, diğer Çerkes boyları Kuzey Kafkasyaya yerleşmeye başladıkları dönemlerde, asırlardan beri Bzıp nehri ile Tuapse nehirleri arasında karadeniz sahilinde oturuyorlardı. Uzun yüzyıllar boyunca bu topraklarda yaşarken çoğaldılar güçlü bir boy oldular, sayıları 60 bine ulaşıyordu. Söylencelerde anlatıldığına göre Bjeduğları ellerinde tutan dört kardeşten türeyen dört beylik Khımış (Çerkesçe: Хъымыщ), Çeçan (Çerkesçe: Чэчан), Beğerseqo (Çerkesçe: Бэгъэрсэкъо) ve Basteqo'lar (Çerkesçe: Бастэкъо) çeşitli sebeplerden ve toprakların yeterli gelmemesinden dolayı aralarında çıkan anlaşmazlıklar ve diğer sebeplerden dolayı dağılmaya başladılar.
Beğerseqo beyi kendisine tabi olanları Kafkas dağlarının Kuzey batısına götürerek Tsetse nehri kıyısına yerleşti fakat burada uzun süre kalmadan Thaç'ağ ormanı taraflarına gittiler. Bjeduğların bu dalının daha sonra Mehoş olarak anılmaya başladığı Çerkes tarihinde yer aldı.
Basteko beyine tabi olanlar ise Kafkas dağlarının Kuzey batı yamaçlarına giderek karadeniz sahiline Natıhuaylerin yakınlarına Çopsın nehri vadisine yerleştiler. Oturdukları bu nehir vadisinden dolayı Bjeduğların bu dalına Çopsın denilmeye başlandı. Çopsınlar Bjeduğ adını muhafaza etmediler, üzerinden ne kadar zaman geçtikten sonra olduğu bilinmemekle birlikte o tarihlerde sayıları 200 000'e ulaşmış olan büyük Çerkes boyu Natıhuye'ler arasına karıştılar, onlarla kaynaştılar.
Khımış ve Çeçan beyleri ise ilk önce Psequps ve Pşışe nehirlerinin doğduğu havzaya yerleştiler. Kemguy Beyi Byazrıqo Boletıqo'nun bu çok hoşuna gitmedi. Bjeduğların son büyük beyi (пщышхо) Hacemıqo Tarhan'ın oğlu bilim adamı Hacemıko Témteç (1848-1907)'in aktardığına göre Khımış ve Çeçan beylerinin yerleştikleri toprakları kendi toprağı sayan Boletıqo beyi 'Üzerine yerleştiğiniz topraklarda yaşamanıza, eğer beyliğimi kabul edip tabiyetime girerseniz müsaade edeceğim' dedi. Bjeduğlar bunu kabul etmeyince üç gün süren bir savaş yapıldı. Bu savaşta Bjeduğlar özgürlüklerini muhafaza edebildiler ve yerleştikleri toprakları korudular. Savaşın ardından Boletıqo beyi ile anlaştılar. Bu olaylar neticesinde Boletıqo beyi Bjeduğlara büyük bir şölen düzenledi.
Y.N. Turanske'nin yazdığına göre 18. yüzyılın sonlarında Bjeduğlar (Khımışey ve Çeçenay)  kırk bin kişi kadardılar. 19. yüzyıl sonlarında Rusya'ya dâhil olduklarında Yekatarinador'a bağlı Psekups okruğuna bağlandılar. O tarihlerdeki sayıları ise 12 bine düşmüştü. O tarihlerde bütün Psekups okrugunda yaşayanların toplam sayısı 16725 kişiydi. Bu sayıya, bölgede yaşayan tüm Bjeduğların yanı sıra Rusya idaresinin aralarına iskân ettiği diğer Adığelerde dâhildi.
19. yüzyılın sonlarında Rus-Kafkas savaşı bitimi ardından bugünkü Tehutemıkuaye rayonu topraklarında 7639 kişi yaşıyordu. Burada Bjeduğların yanı sıra bölgeye iskân edilmiş olan Şapsığ, Natıhuay, Abadzehlerde vardı.
Doğudan Çemguylar, batıdan Şapsığlar, güneyden Abzehler, kuzeyden de Kuban Nehri tarafından sınırlanırlar. Rusların XIX.yy. başlarındaki baskılarına kadar Kuban Nehri'nin kuzeyinde otururlardı. Kuban'ın güneyine göç ettikten sonra Psıkh, Mart (Psıkhomat), Pçah, Psekups, Çebi, Unabat ve Sup vadilerine yerleşmişlerdi.
Bjeduğ sülaleleri
Bjeduğ sülaleleri (лъэкъуацIэ):
Bjeduğ yerleşimleri
Kuban'ın güneyinde, ya da Adığe Cumhuriyeti'nde, Krasnodar kentinin güneydoğusuna düşen bir yörede yaşıyor.
Adıge Cumhuriyeti'nde 26 adet Bjeduğ köyü vardır. Toplam 48 Çerkes köyü bulunan cumhuriyetin köylerinin %54'ü Bjeduğ köyüdür. Adıge Cumhuriyeti'ndeki Bjeduğ köylerinin isimleri aşağıdaki tabloda listelenmiştir.
Bjeduğ Yislamey
İslamey Dansı, Adığelerin en beğenilen dinamik ve ritmik danslarındandır. İslamey Dansı'nın farklı versiyonları olmakla birlikte, en yaygın ve beğenilen versiyon Bjeduğ Kabilesi'ne adanmış olan Bjeduğ İslamey versiyonudur.
İslamey Dansı, kartal ile serçenin (veya güvercinin) gökyüzünde yaptıkları karşılıklı hareketleri sembolize etmektedir. İslamey Dansı'nın asalet ve zarafeti, dinamik ve ritmik yapıda sergilenen özelliği, Bjeduğların karakteri ile de örtüşmektedir.
Müzik
Bjeduğ Zefak'u
Diasporadaki Bjeduğlar
Türkiye Çerkesleri içinde yer alan Türkiye'deki Bjeduğ köyleri:
Alâeddin Camii (Konya)
Alâeddin Camii, Konya'da Alâeddin Tepesi adlı höyüğün üstünde Anadolu Selçuklu Devleti devrinde şehrin ulu camisi olarak inşa ettirilmiş yapıdır.
II. Kılıçarslan’ın caminin avlusunda inşa ettirdiği kümbet Selçuklu hanedanının büyük kısmının mezarı olmuştur. I. İzzeddin Keykavus’un yapımını başlattığı ikinci kümbet ise tamamlanamadan kalmıştır.
Yeri
Anadolu Selçuklu Devleti’nin eski başkenti Konya’da bulunan yapı, iç kalede kasrın ortasında Taht Mahallesinde inşa edilmişti. Günümüz Konya'sında, şehir merkezinde sondaj ve arkeolojik kazıların dahi yapıldığı bir höyük üzerinde, Alâeddin Tepesi’nde yer almaktadır.
Mimari özellikleri
Doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen bir plana sahiptir. Kitabelerden birisinde cami mimarının Dımaşk.lı Mehmed b. Havlan, mütevellisinin Atabeg Ayaz olduğu belirtilmiştir.
Biri doğu cephesinde, diğerleri kuzey cephede dört kapısı vardır. Günümüzde doğu cephesindeki kapı kullanılır.
İki farklı dönemde inşa edilen yapıda üç farklı iç mekan düzenlemesi görülür. I. Mesud döneminde başlayıp, II. Kılıçaslan’ın saltanat döneminde tamamlanan mekan, kubbe ile örtülüdür. Batıda ve doğudaki bölümlerin yapım ise I. İzzeddin Keykavus döneminde başlanmış, I. Alâeddin Keykubad döneminde tamamlanmıştır. Bu bölümlerdeki düz toprak dam örtüyü taşıyan tuğla kemerler farklı dönemlere ait, çeşitli sütun ve sütun başlıkları ile taşınmaktadır.
Abanoz ağacından minberi Türk sanatının çok değerli bir eseridir. Minberin usta kitabesinden 1155 yılında Ahlatlı usta Hacı Mengüm Berti tarafından yapıldığı anlaşılmaktadır.
Maksûre kubbesinde ve mihrapta kalan parçalardan Alâeddin Camii’nde çini süsleme bulunduğu anlaşılmaktadır. Mihrapta kullanılan renkler. Anadolu Selçuklu çinilerinde kullanılan patlıcan moru, firuze ve siyahtır. Çini malzeme üzerinde usta olarak Kerimüddin Erdişah adı yer alır.
Caminin minaresi Osmanlı döneminde yapılmıştır ve avluda bulunur.
Alâeddin Camii, II. Abdülhamid tarafından yaptırılan tamir ve bazı değişikliklerden sonra, 1914-1918, 1920-1923 ve 1940-1945 savaş yıllarında askerî işlere tahsis edilerek kapatılmıştır. 1958'den itibaren duvarlarında çok tehlikeli çatlakların belirmesi üzerine tekrar kapatılarak tamirine başlanmıştır.
Selçuklu Sultanı mezarları
Yapının avlusundaki iki türbeden tamamlanmış olanı II. Kılıçarslan ait; iki katlı, ongen prizma gövdeye sahip özgün bir eserdir. Çininin içinde günümüzde sekiz sanduka vardır. Sandukalardan birinin II. Kılıçarslan’a ait olduğu bilinir. Diğer sandukalarda yatanların kim olduğu kesin olarak bilinmez. İ. Konyalı, sandukaların II. Rükneddin Süleyman Şah (ö.1204), III. Kılıçarslan (ö. 1205), I. Gıyaseddin Keyhüsrev (ö. 1211), I. Alâeddin Keykubad (ö. 1237), II. Gıyaseddin Keyhüsrev (ö. 1246), IV. Kılıçarslan (ö. 1266) ve III. Gıyaseddin Keyhüsrev'e (ö. 1284) ait olduğunu öne sürmüştür. Bunlara I. Kılıcarslan'ın oğlu Şehinşah ile III. Kılıcarslan, II. İzzeddin Keykavus ile III. Gıyaseddin Keyhüsrev'in de eklenebileceği de iddia edilir.
Avludaki ikinci türbe, inşaatı yarım kalmış sekizgen planlı yapıdır. İçinde sanduka bulunmaz. Selçuklu sultanlarından biri için yapıldığı kesin olmakla beraber kimin için inşa edildiği bilinmemektedir.
Süleyman Çelebi (âlim)
Hayatı
Orhan Gazi döneminde doğmuştur. Hayatı hakkında fazla bilgi bulunmaz. Kimi kaynaklara göre Osmanlı Sultanı I. Murat'ın vezîrlerinden Ahmed Paşa'nın oğlu, Şeyh Mahmûd Efendi'nin torunudur. Dedesi Mahmûd Bey, Şeyh Edebali'nin torunudur ve 1338'de Süleymân Paşa önderliğinde Rumeli'ye sal ile geçenlerdendir. Süleyman Çelebi'nin 1346-1351 yılları arasında bir tarihte doğduğu, ölüm tarihinin ise 1422 olduğu sanılıyor.
Gençliğinde Bursa'da iyi bir eğitim aldığı sanılmaktadır. O devirde, Çelebi unvanı ilim adamlarına ve Mevlevî tarikatı büyüklerine verilmekteydi. Ancak Mevlevî olduğuna dair kanıt bir yoktur. Bilgili tavırlarıyla padişah Yıldırım Bayezid’in dikkatini çekmiş ve yapımı 1399’da tamamlanan Ulu Cami’ye imam olarak atanmıştır. Ünlü eseri Vesiletü'n Necat'ı getirildiği bu görev esnasında yaşadığı bir olaydan etkilenerek kaleme aldığı bilinmektedir.
Söylenceye göre Süleyman Çelebi, Muhammed'in diğer peygamberlerden pek farkı olmadığını söyleyen bir İranlı vaize içerleyerek onun diğer peygamberlerden üstün olduğunu dile getirmek için mevlîdini kaleme aldı. Süleyman Çelebi, Osmanlı Devleti'nin zayıf bir evresi olan ve Anadolu topraklarında her türlü kargaşalığın hüküm sürdüğü Fetret Devri'nde batınî görüşler ile ehl-i sünnet arasındaki çekişmede ehl-i sünnetin tarafında yer almıştı. Bu sebeple mevlidin yazılmasının bir amacının da ehl-i sünnet taraftarlarına destek vermek olduğu ifade edilir. Eserini, 1409 yılında (tahminen 60 yaşında iken) tamamladı. Eserini yazarken, referans aldığı eserlerin, Âşık Paşa’nın “Garibnâme” si, Erzurumlu Darîr’in “Siyerü’n Nebî”'si, Eb’ul Hasan Bekrî’nin “Siyer”'i ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî’nin “Füsûs”'u olduğu tespit edilmiştir. Mevlid, bilinen tek eseridir.
Selanik'teki Yahudilerin tarihi
Selanik, Yahudi kültürü denilince akla gelen ilk şehirlerden biri olarak bilinir.
Kent, Yahudi cemaati açısından altın çağını Osmanlı egemenliği döneminde yaşadı. 1492’den önce kentte az sayıda Yahudi nüfusu mevcuttu. Selanik’in kesin olarak Osmanlı Devleti’nin yönetimine geçmesi ile sonlanan Selanik Kuşatması sırasında kent Yahudileri nin büyük bölümü şehri terk etmişlerdi. Kalan Yahudi toplulukları da İstanbul’un Osmanlılar tarafından fethinden sonra bir yeni başkente sürgün edildiğinden 1478 tarihli bir sayıma göre o tarihte şehirde yaşayan Yahudi kalmamıştı.
31 Mart 1492’de İspanya Kralı Ferdinand ve Kraliçe İsabel tarafından kaleme alınan Elhamra Fermanı ile İspanya’dan kovulan Yahudiler ile 1496-1497 yıllarında Portekiz’den çıkarılanlar, diğer Avrupa ülkelerine ya da Osmanlı İmparatorluğu’na göç etmişler; zaman içinde diğer Avrupa ülkelerinde de artan baskı ve alınan engizisyon kararlarının etkisiyle, Osmanlı ülkesine göç eden Yahudi nüfus hızla artmıştır. 16. ve 17. yüzyılda Almanya, Ukrayna, Polonya gibi bölgelerden kopup gelen Aşkenaz kökenli Yahudi cemaatleri de oldu.
Selanik Yahudileri bankerlik, tefecilik, zeytinyağı ve sabun imalatı, demircilik, bakırcılık, mermercilik, tenekecilik, kuyumculuk, iplikçilik, kunduracılık, terzilik, parfümcülük gibi işlerde sivrildiler; ancak temel uğraş, dokumacılıktı. Yahudiler Selanik’e yerleştikten bir süre sonra başta Vardar nehri ve kolları üzerinde olmak üzere, kente yakın mahallerde “batan” adı verilen çuha değirmenleri inşa etmişlerdi. Avrupa’da yaygınlaşmaya başlayan yeni bir teknik donanıma sahip olan bu değirmenlerde yünlüler hava şartlarına daha dayanaklı hale getirilirdi. Osmanlı Devleti’nin desteğini arkasına alan Sefarad Yahudileri, Selanik’te, yeni bir dokumacılık merkezi inşa ettiler. Osmanlı limanları ve İtalya coğrafyasındaki krallıklar ile yaptıkları ticaret sayesinde zenginleştiler. En büyük müşterlerin ordunun ihtiyacı olan çuha dokumaları Selanik’teki çuha üreticilerinden alan Osmanlı Devleti idi.
1648’de İzmir’de mesihliğini ilan eden Sabetay Sevi’nin ölümünden sonra takipçilerinin Selanik’te yaşayan eşi Ayşe etrafında toplanması sonucu 300 kadar zengin Yahudi aile 1686’da İslam’a geçti ve Sabetaycı topluluk oluştu.
18. ve 19. Yüzyıllarda Avrupa Yahudileri arasında ortaya çıkan Haskala adlı toplumsal dönüşüm, Selanik Yahudilerini de etkiledi. Selanik’te Allatini ailesi, İstanbul’da Kamondo aileleri ile birlikte Osmanlı İmparatorluğunun her yerinde Alliance Israélite Universelle adlı cemiyetin okullarını kurdu. Yahudi cemaatlerinin çocukları, Fransızca ve Türkçe öğrenerek dış dünyaya açıldılar.
1913'te kentin Yunanların eline geçmesinden sonra Selanik Yahudileri, Türklerle işbirliği yapmakla ve hain olmakla itham edilerek Yunan ordusunun ve yerli Rumların baskısına maruz kaldılar. Bu baskıların yoğun bir biçimde dünya basınında yer alması sonucu Venizelos hükûmeti Yahudilere yönelik eylemlere karşı bir dizi tedbir almıştır. 1912-1919 döneminde, Yunanistan hükûmeti Yahudilere karşı yumuşak bir politika sürdürdü. I. Dünya Savaşı sırasında Selanik’te yaşanan en önemli gelişme, 1917 Selanik Yangını idi. Yahudi ve Müslüman mahallerini yok eden bu yangında Yahudi cemaati birçok hatırasını yitirdi.
Şehirdeki Sabatay cemaati, - kağıt üstünde Müslüman göründükleri için - 1923’teki nüfus mübadelesi sonucu Türkiye’ye göç etmek zorunda kaldı. Şehirden göçen Müslümanların yerine Selanik’e Türkiye’den gelen Rumların ticaret ve el sanatlarında faaliyet göstermesi karşısında Yahudiler gerilemeye başladı. Son olarak Pireli deniz nakliyatçılarının hükûmet tarafından Selanik'e yerleştirilmeleriyle, Yahudiler, 400 yıldır kesintisiz ellerinde bulundurdukları Selanik limanı işletmeciliğini kaybettiler. Selanik Yahudileri ve Batı Trakya Türkleri’ni ayrı seçim bölgelerine konması, bu azınlıkların meclise temsilci yollayıp siyasi güç kazanmalarının önüne geçti.