cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
III. Vahtang
Ölümü
1308 yılında ölür. Öldükten sonra Moğolların, III. Vahtang’ın oğulları olan Demetre veya Giorgi’nin tahta çıkması yerine VIII. Davit ile temasa geçmesi ve Davit’in fiilen iktidarda olduğu dönemden sonra Davit’in oğlu VI. Giorgi’nin tahta çıkmasını onaylamaları İlhanlıların bölgedeki gücünün gerilemeye başladığının göstergesidir. Tahta 1314 yılında geçecek olan V. Giorgi ülkesinden Moğolları kovacak ve ülkesindeki birliği yeniden sağlayacaktır.
Silindir mühür
Bir silindir mühür resim öykülü silindir oymadır. Antik çağlarda iki boyutlu yüzey üzerinde yuvarlanarak kullanılırdı.Özellikle yaş kil üzerinde. İlk görünmesi Yakın Doğu'da Uruk dönemi zamanında,sonraki versiyonları rakam ve işaretlerle anlatma sistemi ile kullanımında Mezopotamya'da hiyeroliflerde.
Mühürün kendisi sert taştan, camdan veya sersmiklerden, Mısır fayansları gibi şeylerden yapıldı. Hematit, obsidian, sabun taşı (soapstone), ametist, akik silindir mühür yapmak için kullanıldı. Fakat lapis lazuli güzel bir mavi taş olması nedeniyle özellikle popülerdi.
Kullanımı
Silindir mühür baskısı çeşitli yüzeyler üzerine yapıldı:
Silindir mühürler
Aşağıdaki referans, Garbini, Silindir mührü kategorilerini kapsar.
Silindir mühür kategorileri:
Arpadere, Hamamözü
Arpadere, Amasya ilinin Hamamözü ilçesine bağlı bir köydür.
Coğrafya
Köy, Amasya il merkezine 105 km, Hamamözü ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır.
Lala
Lala, Osmanlı İmparatorluğu zamanında sadrazamlar hakkında Atabey karşılığı olarak kullanılan bir tâbir olduğu gibi, şehzâdelerin mürebbilerine de bu ad verilirdi. Saraya alınan acemilerin terbiyesine memur edilenlere de denir. Eskiden büyük memurlarla zenginler de çocuklarının terbiyesine bakmak üzere "lâla" istihdam ederlerdi. Lâla, görünüşte hizmetkâr vaziyetde idiyse de, terbiyesi kendisine havale olunan çocuğa karşı âmir yerinde bulunur; esasen yaşlı ve kâmil insanlardan seçildikleri için çocuklar da kendisine bir mürebbi, bir hoca gibi tâzim ve hürmet ederlerdi.
Muallimler
Sultanlara dinî ve dünyevî ilimleri genellikle şehzadeliklerinde veren kişilerdir. Muallimler listesi "Sicill-i Osmani" adlı bibyoğrafiler kitabında şöyle verilmeşitir.
Bu sultandan sonra II. Mahmut'a kadar gelen sultanların lala ve hocaları hakkında belge yoktur.
Tarlacık, Afşin
Berçenek, Kahramanmaraş ilinin Afşin ilçesine bağlı bir mahalle ve köydür. Eski adı Tarlacık'dır. Ayrıca Türk halk müziğine bir çok katkısı olan Aşık Mahzuni Şerif 'in memleketidir.
Coğrafya
Kahramanmaraş iline 172 km, Afşin ilçesine 22 km, Elbistan ilçesine 37 km uzaklıktadır.
Star Haber
Star Haber, 1990 yılından beri sunulan Ana Haber. Türkiye'nin ilk özel televizyon kanalı olan Star TV'nin haber programıdır. Çeşitleri Ana Haber (hafta içi her akşam), Hafta Sonu Haberleri (hafta sonu her akşam), Yaz Haberleri (yaz mevsiminde hafta sonu), Gün Ortası Haberleri (her gün her öğlen), Bugün (yaz mevsimi hariç her sabah), Gece Haber (her gece geç saatte) ve Spor'dur (Ana Haber & Hafta Sonu Haberlerinden hemen sonra). Bir dönem Teleon, Star 2 ve Star Max kanallarında da yayınlanmıştır. Günümüzde Nazlı Çelik ana haber sunuculuğunu yapmaktadır. Sunucular döneme göre sık sık değişmektedir.
Redakai: Conquer the Kairu
Redakai: Conquer the Kairu, Fransa-Kanada ortak yapımı bir çizgi film. Yapımcı şirketleri Marathon Media ve Spin Master şirketleridir. İlk gösterimini Kanada'nın YTV kanalında 9 Temmuz 2011 tarihinde yapmıştır. Fransa'da ise Gulli ve Canal J kanallarında 22 Ekim 2011 tarihinde yayın yapmıştır. Türkiye'de ise ilk kez TNT kanalında yayın yapmıştır.
Konu
Ky, Maya ve Boomer ile dövüş sanatlarıyla uğraşır. Oluşturdukları takım Stax takımıdır. Liderleri Ky'dır. Asıl amaçları gizemli enerji kaynaklarını bulmak ve günün birinde bir Kairu savaşçısı olup Redakai'a (Büyük Kairu Ustaları Topluluğu'na) katılmaktır. Ky ve arkadaşları, Redakai tarafından Kairu enerjilerini bulmakla görevlendirilmişlerdir. Kairu enerjisini Lokar'ın görevlendirdiği E-Teens den önce toplamak zorundadırlar. Bu E-Teens'ler 3 takımdan oluşur. Bunlar; Kairu enerjisini x okuyucularına çekerek canavarlara dönüşebilirler. Birde, Muki vardır. Lokar, Muki' nin gezegenini yok ettiği için Muki Stax takımıyla beraber yaşar. Aslında Muki' de takımın bir üyesidir ancak onlarla göreve gitmez. Sadece bir keresinde deneme için gitmiştir. Takıma yemek yapar ancak takım onun yemeklerini pek beğenmez.
Dramalı Mahmut Paşa
Dramalı Mahmut Paşa, kısaca Dramalı diye de bilinir, Yunanlar Dramalis diye yazar (c. 1780 Drama - 26 Ekim 1822 Gördüş, bugünkü Korinth).
Osmanlı Devleti'nin Drama, Larisa kentleri ile Mora valisidir. Yunan Bağımsızlık Savaşı'nda Yunan isyanını bastırmakla görevlendirilmiş Osmanlı Paşasıdır.
Hayatı ve yükselişi
Kavalalılar Hanedanı'na mensup olan Dramalı Mahmut, 1770'li yıllarda Drama şehrinde doğmuştur. Sultan III. Selim cülûsunun Silahtar Ağası (1779-1783) Halil Mehmet Bey ile Sultan III. Ahmed'in kızı Zeynep Sultan'ın oğludur.
Mısır Hidivi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın yeğeni olarak Sultan III. Selim döneminde Topkapı Sarayı'nda eğitim görmüş ve 1820 yılında Osmanlı Devleti'nin Drama ve Larisa kentlerinin valisi konumuna ulaşmıştır. Valisi olduğu kentlerde ordularını hazırlayarak Hurşit Paşa ile beraber, Tepedelenli Ali Paşa İsyanı'nı bastırmakla görevlendirilmiştir. Hurşit Paşa'nın gözden düşüp intihar etmesinden sonra II. Mahmud tarafından Mora valiliğine getirilerek Mora'da çıkan Yunan İsyanını bastırmakla görevlendirildi.
Yunan İsyanı
Osmanlı askerleri arasında çıkan salgın hastalıklar, Yunan isyancılar tarafından Osmanlı ordusu yararlanmasın diye yakılmış olan ekili topraklar ve zehirlenmiş sulara karşın Rumeli'den kendisine yardım gelmeyişi, Sultan'ın gözünde yükselmesinden çekinen diğer Osmanlı paşalarının kendisine bilerek yardım etmeyişi, Dramalı Mahmut Paşa'nın Mora'da zafere çok yaklaşmışken yenilmesinde en önemli faktörlerdir. Mora'da kuzeni Kavalalı İbrahim Paşa ile beraber yer aldığı savaşta Dramalı Mahmut Paşa'nın kırk iki bin askerinden sadece altı bini hayatta kalabilmiştir.
Adına Drama'da yapılan Mahmut Paşa Medresesi, 1858 yılında onarım görmüştür. Dramalı Mahmut Paşa'nın evi, Balkan Savaşı'ndan itibaren Drama'da Yunan hükûmet binası olarak hâlâ korunmaktadır. Mahmut Paşa'nın oğlu olan Tahir Bey (daha sonra paşa), Plevne Müdafaası'na katılmıştır. 20. yüzyıl başında Dramalı Mahmut Paşa'nın soyundan gelenler, I. Balkan Savaşı sonrasında Yunanistan'ı terk etmiş, daha sonra Türkiye ve Yunanistan arasında yapılan mübadele ile İstanbul, Samsun ve İzmir gibi Türkiye'nin çeşitli yerlerine dağılmıştır.
Mycena interrupta
Mycena interrupta, bir mantar türüdür. Avustralya, Yeni Zelanda, Yeni Kaledonya ve Şili'de rastlanabilen bu mantar türü, böylece Gondvana kıtasının sınırlarına uygun bir bölgede dağılım gösterir. Avustralya'nın Victoria, Tazmanya, Yeni Güney Galler ve Güney Avustralya bölgelerinde ve Queensland Lamington Ulusal Parkı ile sınırlıdır.
Özellikler
Mycena interrupta 0.6 ila 2 cm arasında değişen parlak mavi renkte bir şapkaya sahiptir. Şapkalar genellikle yapışkan ve özellikle nemli havalarda sümüksü görünür. Sap uzunluğu tipik olarak 1 ila 2 cm uzunluğunda ve 0,1-0,2 cm kalınlığında değişir.
Habitat ve dağılımı
Mycena interrupta, kayın ve okaliptüs ağaçlarının yoğunlukla görüldüğü yağmur ormanlarında görülür.
Opel GT
Opel GT, Opel'in 1968 yılında piyasaya çıkardığı, önden motorlu arkadan çekişli iki koltuklu bir spor otomobil modeli. Otuz dört yıl aranın ardından 2007'de yenilenerek 250 hp gücündeki 2.0 Turbo ECOTEC motora kavuştu.
İlk nesil Opel GT (1968-1973), 1965'te Paris ve Frankfurt Otomobil Fuarı'nda tanıtıldı. Güncel araçta Opel Kadet B modelinin mekanik parçaları kullanılırken, üst kaporta aksamında ise Fransız Brissonneau and Lotz'un parçaları kullanılmıştır. GT'nin tasarımı, Eylül 1967'de satışa sunulan 1968 Chevrolet Corvette'ye benzetildi.
Opel'in ürettiği ikinci nesil GT (2007-2009), Wilmington, Delaware ABD'de üretilen Saturn Sky / Pontiac Solstice modellerinin iki kişilik bir cabrio versiyonu olarak pazarlandı.
Opel, 2016 Cenevre Otomobil Fuarı'nda hafif, turboşarjlı, arkadan çekişli ve iki koltuklu GT Concept isimli modelini tanıttı.
GT (1968-1973)
Opel GT, 6,000 rpm'de 67 hp (SAE) güç üreten bir 1.1 lt OHV düz-4 motora sahipti. Ancak, isteğe bağlı olarak çoğu müşteri 5200 ila 5400 rpm'de 102 hp (SAE) güç üreten 1.9 L CIH motorlu versiyonunu tercih etti.
1968 modellerinin bazıları biraz daha yüksek sıkıştırma oranına sahip "H" kodlu silindir kapağı ile geldi. 1971'de emisyon düzenlemeleri nedeniyle Opel, ABD'de kullanılan 1.9 L motorun sıkıştırma oranını düşürdü ve çıkış gücü 83 hp'ye (SAE) düştü. Sadece Avrupa'da satılan 1900 motorlu GT'nin daha ucuz bir versiyonu olan GT/J modeli de mevcuttu. Standart şanzıman manuel dört vitesliydi. 1.9 litrelik motorlu versiyonunda üç vitesli bir otomatik şanzıman mevcuttu. Opel GT'nin bu modeli 1968'den 1973'e kadar üretildi.
Opel GT geleneksel önden motorlu, arkadan çekiş düzenine sahiptir. Ağırlık dağılımını iyileştirmek için motor şasinin gerisine monte edilmiştir. Arkada hareketli bir aks ve helezon yaylar kullanılmıştır. Güç destekli fren sistemi öndeki diskleri, arkadaki kampana sistemini kullanır. Direksiyon güç desteksizdir.
Opel GT'nin sıra dışı bir özelliği ise ön farlarının açılıp kapanmasıydı. Vites kolu yanındaki orta konsol boyunca büyük bir manivela vasıtasıyla manuel olarak çalışmaktadır. Çoğu açılır farın aksine, ikisi de aynı yönde (arabanın içinden saat yönünün tersine) uzunlamasına bir eksen etrafında dönerler. GT sahipleri ile ilgili, farları açmak için kullandıkları manivelanın ağır olması sebebiyle sağ kollarının bu sayede kas yapmış olduğu şakası yapılmaktaydı.
GT bagaj konusunda oldukça kısıtlı bir alana sahipti. Bagaj olarak ana kapılardan erişilebilen arka raf bulunuyordu. Arka rafın arkasında yedek lastik ve krikoyu gizleyen bir katlanır panel bulunmaktaydı. GT'nin iç mekanı dış tasarımına göre oldukça geniştir. Baş ve bacak mesafesi 6 feet (1,83 m) boyundaki bir kişi için oldukça yeterlidir.
1968'den 1973'e kadar toplam 103.463 otomobil satıldı. Koleksiyoncular için toplanabilir GT'ler muhtemelen 1968'de elle montaj yapılan ilk birkaç yüz otomobil ve 1968-1970 arasında üretilen ve 1.1 litrelik motora sahip olan 3,573 adet otomobildir. Daha sonraki otomobillerin 10,760'ı, neredeyse tüm krom parçalarından yoksun ve daha az standart özellik sunan daha ucuz modeldi (GT/J). Bazı pazarlarda, kilitli diferansiyel, ön ve arka sallanma önleyici çubuklar, ısıtmalı arka cam ve motor bölmesi ışığı gibi öğeler standart olmasına rağmen, çoğu model bu özelliklerden yoksundu.
GT, Kuzey Amerika'da Buick bayilerinde satıldı. GT'nin üretiminin sona ermesinin nedenleri, otomobilin Datson 240Z gibi geleceğe yönelik spor modelleri ile rekabet gücünü koruyacak şekilde yeniden tasarlanmaya ihtiyaç duyulması ve Brissonneau and Lotz ile gövde geliştirme sözleşmesinin sona ermesiydi. Bu dönem için alışılmadık bir şekilde, Birleşik Krallık'ta satılan GT'ye Vauxhall'ın eşdeğer bir modeli yoktu.
Opel GT ayrıca İtalyan gövde geliştirici Sergio Coggiola tarafından, kağıt katlama okulunun açısal tasarımı olan Opel Sylvia GT'yi oluşturmak için kullanıldı.
Medyadaki uygulamalar
Automotive dergisi Road & Track, Haziran 1969 sayısında GT'yi incelemiştir. Bu incelemede GT 0–96 km/s hıza 10.8 saniyede ulaşmış ve son sürate ise 182 km/s ile ulaşmıştır. Road & Track ayrıca otomobilin 165x13 ölçülerindeki lastiklerinin çok küçük olmasına karşın oldukça rahat ve güçlü bir sürüş imkânı verdiğini belirtmiştir.
Altın bir 1969 Opel GT, komedi TV dizisi Get Smart'in son sezonunda Agent 86 Maxwell Smart'ın arabasıydı. Maxwell Smart birkaç bölümde bir GT sürdü ve araç açılış jeneriklerinde belirgin bir şekilde yer aldı. 2008 film uyarlaması Get Smart'ta, Bernie Kopell (orijinal Get Smart serisinde Siegfried'i canlandıran), bir cameo görünümde GT'yi sürdü. Maxwell Smart'ın 1. ve 2. sezonlarında (Sunbeam Tiger) ve 3. ve 4. sezonlarında (VW Karmann Ghia) otomobilleri GT'ydi.
20 Ocak 2016'da Criminal Minds dizisinde Dr. Tara Lewis (Aisha Tyler'ın canlandırdığı) beyaz bir GT kullanmaktaydı.
Silaj
Silaj, sığır, koyun ve keçi gibi gevişgetiren memeli hayvanların yem ihtiyacını karşılayan ve silolarda saklanan yüksek nem içeren fermente edilmiş yemlerdir. Suca zengin yemlerin oksijensiz ortamda bırakılarak süt asiti bakterilerinin etkisi ile fermantasyona uğratılması sonucu elde edilen yemdir ve kısaca yeşil yemlerin turşulaştırılmasıdır. Yeşil otun olmadığı kış aylarında yeşil, sulu ve ekonomik olarak verilebilecek tek kaba yemdir. Daha çok mısır, sorgum darısı ve diğer tahılların yeşil kısmından yapılır. Silaj yapmak için birim alandan en fazla yeşil kitle verebilen bitkilerden olduğu için özellikle mısır kullanılır ve bu mısırlara silajlık mısır adı verilir.
Mısır silajı
En kaliteli silaj mısırdan yapılır. Silaj yapılarak değerlendirildiğinde bu bitkinin bütün toprak üstü aksamlarından yararlanılmış olur. Mısır çeşitleri içinde dane ve sap verimi yüksek herhangi biri silajlık olarak yetiştirilebilir. Mısır silajında Ekilen çeşidin hasat zamanında koçan bağlamış olması verim ve kalite bakımından çok önemlidir. Çünkü yapılan birçok çalışmada görülmüştürki mısırda yeşil aksam  veriminin %50 si ve beslenme değerinin %70 i koçanlardan elde edilmektedir. Koçanın içermiş olduğu karbonhidrat miktarı fermantasyonun istenilen düzeyde olmasını sağlar aksi halde kalitesi düşük silo yemi elde edilmekte ve silo yeminden beklenen fayda sağlanamamaktadır. Eğer mısır erken biçilirse siloda sızıntı kayıpları yükselir siloda bol oksijen kalır. Oksijenli fermantasyon uzun süre devam eder. Mısır silajının kalitesini çeşit, hasat zamanı, koçan oranı, parça boyutu, silonun şekli, doldurma süresi, sıkıştırma derecesi gibi özellikler belirlemektedir. Bunların birinde meydana gelebilecek olumsuzluk ürünün kalitesini düşürecektir.
Tarihçe
Yemleri silolanarak saklanmaları kurutarak saklanmalarına kıyasla çok eski tarihlere dayanmaktadır.Eski Mısırlıların suca zengin bazı yemleri hava ile ilişkisi kesilmiş kaplarda sakladıkları,Jules Caesars'ında sefer öncesi geçiş yollarında çukurlar açtırarak içerisini yeşil yemle dolturtup,bunların üzerinide balçıkla kapattığı bildirilmektedir.İlk yeşil yem silolarının M.S 700'lü yıllarda İtalyan köylüleri tarafından yapıldığı zannedilmektedir.Avrupa ülkelerinde XVIII. yüzyıl başlarında silo yemi yapımının gelişmeye başladığı görülmüştür.
Silajı Yapılan Bitkiler
Her türlü yeşil bitkiden silaj yapılabilir. Neticede silaj yapımı turşulaşmadır; Ancak işin ekonomisi göz önüne alındığında mısır silajı başı çekmektedir.Bunun yanında çeşitli bölgelerimizde arpa,yulaf gibi hasıl ürünlerinin de silajı ekonomik olarak yapılmaya başlanmıştır.
Apollo Projesi
Apollo Projesi, NASA tarafından gerçekleştirilen insanlı Ay yolculuğu projesi. Gemini Projesi'nden sonraki proje olmakla birlikte Uzay Yarışı ve Soğuk Savaş, Apollo Projesi aşamasına gelinmesinde etkili olmuştur. Proje, Apollo uzay araçları ve Saturn V ile 1961 ile 1975 yılları arasına uygulandı. Apollo Projesi, adını Yunan tanrısı Apollon’dan almıştır.
Apollo uzay gemileri 3 kişilik bir kabin, bir füze ve özitmeli bir kapsülden oluşuyordu. Füze, fırlatma ve manevra amaçlı; kapsül, uzay gemisi ile Ay yüzeyi arasındaki ilişkiyi sağlayabilme amaçlıydı. (Önce uzay gemisi fırlatılarak Ay yörüngesine yerleştirilir, sonra 3 astronottan ikisi kapsüle geçerek Ay yüzeyine bu kapsülün geri itmeli fren sistemi sayesinde Ay'a iner. Görevleri bitince de yörüngede bekleyen uzay gemisine geri dönerler.) NASA, Ay'a insanlı gemi göndermeden önce insansız Orbiter, Ranger ve Surveyor araçlarını gönderdi. Bunlar yardımı ile Ay'ın yüzeyinde Apollo'nun inişi için uygun yer arandı.
Ay yüzeyine inmeden önce Apollo Projesi'nde görev alanların insan yaşamına gelecek zararı en aza indirgemek amacıyla planladığı bir dizi uçuş sırasında 4 ayrı plan düşünülmüştü:
Doğrudan Yükseliş: Bu plana göre uzay gemisi doğrudan Ay’a fırlatılacaktı ve tüm uzay aracının yapacağı tek iş Ay’a önce inip sonra kalkmak olacaktı. Bu işlem için dönemin en güçlü roketi Nova roketinden daha güçlü bir rokete gereksinim vardı.
Dünya Yörüngesinde Buluşma: Bu plan; biri uzay gemisini, öteki de yakıtı barındıran iki Saturn V roketinin fırlatma işlemini gerektiriyordu. Uzay gemisi Dünya yörüngesine yerleşecek ve yeterli yakıtla doldurularak Ay’a gidip gelecekti. Yeniden tüm uzay aracı Ay yüzeyine oturacaktı.
Ay Yüzeyinde Buluşma: Bu plan ise, biri itici yakıtı taşıyan ve Ay’a iniş yapacak olan insansız araç ile onu bir süre sonra izleyecek olan insanlı iki uzay gemisinden oluşuyordu. İtici yakıt, insanlı araç Dünya’ya dönmeden insansız araçtan insanlı araca aktarılacaktı.
Ay Yörüngesinde Buluşma: Bu plan seçilen plan olmuştur. Plana göre uzay aracı Komuta Modülü, Hizmet Modülü ve Ay Örümceği'nden oluşuyordu. Komuta Modülü ve Hizmet Modülü üç astronotun 5 günlük Ay yolculuğu için gerekli yaşamsal sistemleri ve araç atmosfere geri dönerken gerekecek olan ısı kalkanını barındırıyordu. Ay Örümceği, ana parçadan Ay yörüngesinde ayrılacak ve iki astronotu Ay yüzeyine iniş için taşıyacaktı. En sonda da Komuta Modülü ile Hizmet Modülü dönecekti. Atmosfere girerken Hizmet Modülü de terk edilecek ve böylelikle Dünya'ya geri dönen tek parça Komuta Modülü olacaktı.
Tüm planları birbiriyle karşılaştırdığımızda Ay Yörüngesinde Buluşma planı uzay aracının yalnızca ufak bir bölümünün Ay’a inişi nedeniyle geri dönüş yolculuğu için fırlatılması gereken kütleyi en aza indiriyordu. Geri fırlatılacak kütle, iniş motoru ve iniş vitesinin de Ay yüzeyinde bırakılmasıyla daha da aza indirgenmiştir.
Projenin uygulanışı boyunca elde edilen birçok başarıya karşın 2 büyük başarısızlık yaşandı. İlki Apollo 1’in fırlatılış provası sırasında 3 astronotun(Gus Grissom, Edward Higgins White ve Roger Chaffee) ölümü, ikincisi ise Apollo 13’ün patlama geçirmesiydi. Bu felaket proje mühendislerinin, uçuş denetçilerinin ve ekip üyelerinin çabaları sayesinde astronotlara bir şey olmadan atlatıldı.
İlk önemli adım 21 Aralık 1968'de fırlatılan Apollo 8'in Ay'ın yörüngesine oturtulması ve Ay çevresinde 10 kez dönmesiyle atıldı. 3 Mart 1969'da Apollo 9 ile Ay'a inmede kullanılacak Ay Örümceği denendi. Apollo'nun ana gövdesinden bir tünelle Ay Örümceği'ne geçilerek ilk kez araç dışına çıkmadan bir araçtan diğerine aktarma yapıldı.
Apollo Projesi'nin en büyük başarısını Apollo 11 gerçekleştirdi. 16 Temmuz 1969'da Cape Kennedy uzay üssünden fırlatılan Apollo 11'in içindeki astronotlardan Neil Armstrong ve Edwin Aldrin 20 Temmuz'da Eagle adlı Ay Örümceği'ne geçtiler ve 21 Temmuz'da sabahın erken saatlerinde Ay'a ayak bastılar. 14 Kasım 1969'da fırlatılan Apollo 12 ile 19 Kasım'da Ay'a 2. kez insan indirme başarısı sağlandı. Apollo 13 Ay yolundayken bir patlama geçirdi ve aracın büyük bölümü parçalandı. Astronotlar güçlükle Dünya'ya geri dönebildiler ve böylece bir felaket atlatılmış oldu. Apollo 15 astronotları uzay aracı ile birlikte götürülen Ay Taşıtı ile Ay yüzeyinde dolaşarak geniş ölçüde örnek topladılar. Apollo 16, yaklaşık 100 kg ağırlığında bir Ay taşı getirdi. Apollo 17 ise 1972 yılının aralığında son Ay seferini gerçekleştirdi.
Sami Gökmen
Sami Gökmen (d. 24 Mart 1935, Fethiye), Türk siyasetçi. Cumhuriyet Halk Partisi 16. dönem Muğla milletvekili olarak görev yapan Sami Gökmen, daha önce TRT'de program yazarı ve yöneticisi olarak çalıştı.
Eğitimi
İlkokulu kendi köyünde tamamladı. Bundan sonraki öğrenim yılları çok zor koşullar içinde geçti. Sınavla Antalya Aksu Köy Enstitüsüne girdi. Kişiliğini ve kimliğini oluşturan her şeyi Köy Enstitülerinin o özgün kurumlarında kazandı. Beş ay kadar Mardin ili Nusaybin ilçesi Dala köyünde ilkokul öğretmeni ve müdürü olarak çalıştı. Yükseköğrenime devam etmek için öğretmenlikten ayrıldı.
İstanbul Eğitim Enstitüsü, (bugünkü Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü) bitirdi. Aynı fakültede Türkiye Millî Talebe Federasyonu öğrenci birliği başkanı görevlerinde bulundu. Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve İdari Bilimler Fakültesini bitirdi. Hacettepe Üniversitesi’nden Bilim Uzmanlığı (Yüksek Lisans) diploması ve Ankara Üniversitesinden Bilim Doktorası diploması aldı.
2002 FIFA Dünya Kupası elemeleri - AFC birinci tur
2002 FIFA Dünya Kupası AFC elemelerinin birinci turunda 40 Asya Futbol Konfederasyonu üyesi takım mücadele etti. Dörder takımdan oluşan ve her bir takımın, grubundaki diğer takımlarla ikişer maç yaptığı mücadelelerde; gruplarını ilk sırada tamamlayan takımlar ikinci tura yükselmeye hak kazandı. Maçlar başlamadan önce Myanmar, elemelere katılmayacağını belirterek turnuvadan çekilme kararı aldı. Bu sebepten ikinci grupta üç takım mücadele ederken, her takım sadece iki maç yaptı.
Sami Gökmen
Siyaset hayatı
Sami Gökmen Cumhuriyet Halk Partisi’nden 16. dönem Muğla milletvekili seçilerek 1977 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi. CHP grubu içinde basının “sol kanat” olarak adlandırdığı dinamik grubun içinde yer aldı. Türk siyasal yaşamının önemli isimleri Kemal Anadol, Süleyman Genç ve Ertuğrul Günay ile aynı grupta ülke sorunlarının gündeme getirilmesi ve çözümü konusunda Parlamentoda çok önemli yasa tasarılarının çıkarılmasında önemli etkinlikleri oldu. Bu dönem CHP’nin 23 ay iktidar olmasının da avantajıyla Muğla İlinin her yönden en yoğun devlet hizmet ve yatırımlarını aldığı yıllar oldu. Sami Gökmen’in bu aktif politik yaşamı yüzünden 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nde Cumhuriyet Halk Partisi’nden hapse alınan 34 Milletvekilinden biri oldu.
2002 FIFA Dünya Kupası elemeleri - AFC birinci tur
2. grup
<div id="İran v Guam">
Sami Gökmen
İş hayatı
1960-1964 yılları arasında lise edebiyat öğretmenliği ve müdürlüğü görevlerinde bulundu. Niğde'de bu görevleri yaptığı yıllarda resim öğretmeni Yüksel Taylak ile evlendi. Yedek subaylığını önce Tuzla Piyade Okulunda okudu, buradan piyade teğmen rütbesiyle ayrılarak Amasya 6. Tugayda inzibat askerliğini bitirdi. 1967-1977 yılları arasında, TRT’de yayın yaşamını sürdüren Ocakbaşı–Tarla Dönüşü program dizilerinde radyo program yazarı ve yöneticisi olarak çalıştı. 1977-1980 yılları arasındaki Muğla milletvekili görevinden sonra, turizm iş kolunda ticaret yapmaya başladı. Fethiye yöresinde planlı ve örgütlü bir turizm hareketinin gelişmesine öncülük etti. Turizm işletmeciliği ve yöneticiliği yaptı.
Özel yaşamı
Yüksel Taylak'la evlidir. Bilgehan ve Pelin adlı iki çocuğu vardır. Oğlu Bilgehan, Jennifer Eaton adlı Amerikalı yazar ile evlidir.
2002 FIFA Dünya Kupası elemeleri - AFC birinci tur
4. grup
<div id="Singapur v Kırgızistan">
Sami Gökmen
Yapıtları
Gazete ve dergilerde yayımlanmış yazıları, bilimsel tezleri, Cumhuriyet ve Keskin Dönemeçler adlı basılmış kitapları vardır.
2002 FIFA Dünya Kupası elemeleri - AFC birinci tur
4. grup
<div id="Bahreyn v Kırgızistan">
<div id="Kırgızistan v Kuveyt">
<div id="Kırgızistan v Bahreyn">
<div id="Kuveyt v Kırgızistan">
5. grup
<div id="Lübnan v Pakistan">
<div id="Lübnan v Sri Lanka">
<div id="Lübnan v Tayland">
<div id="Pakistan v Lübnan">
<div id="Sri Lanka v Lübnan">
<div id="Tayland v Lübnan">
6. grup
''N.B. group originally scheduled to play 6 matches in Kathmandu, Mart 25-29, 2001. After Nepal withdrew from organising the matches, the AFC assigned the group to Almaty, Kazakhstan. Following an protest by Iraq, it was decided to first play 6 matches in either Amman or Baghdad (later fixed at Baghdad) and the remaining 6 in Almaty.''
7. grup
<div id="Türkmenistan v Ürdün">
<div id="Özbekistan v Tayvan">
<div id="Tayvan v Ürdün">
<div id="Özbekistan v Türkmenistan">
<div id="Tayvan v Türkmenistan">
<div id="Özbekistan v Ürdün">
<div id="Ürdün v Tayvan">
<div id="Türkmenistan v Özbekistan">
<div id="Tayvan v Özbekistan">
<div id="Ürdün v Türkmenistan">
<div id="Türkmenistan v Tayvan">
<div id="Ürdün v Özbekistan">
9. grup
<div id="Maldivler v Kamboçya">
<div id="Kamboçya v Maldivler">
<div id="Endonezya v Kamboçya">
<div id="Çin v Maldivler">
<div id="Maldivler v Çin">
<div id="Kamboçya v Endonezya">
<div id="Çin v Endonezya">
<div id="Çin v Kamboçya">
<div id="Endonezya v Çin">
10. grup
<div id="Vietnam v Bangladeş">
<div id="Suudi Arabistan v Moğolistan">
<div id="Moğolistan v Vietnam">
<div id="Bangladeş v Suudi Arabistan">
<div id="Moğolistan v Bangladeş">
<div id="Moğolistan v Suudi Arabistan">
<div id="Bangladeş v Vietnam">
<div id="Suudi Arabistan v Bangladeş">
<div id="Bangladeş v Moğolistan">
Süperiletkenlik
Süperiletkenlik, süperiletken adı verilen maddelerin karakteristik bir kritik sıcaklığın (Tc) altında derecelere soğutulmasıyla ortaya çıkan, maddenin elektriksel direncinin sıfır olması ve manyetik değişim alanlarının ortadan kalkması şeklinde görülen bir fenomendir. 8 Nisan 1911 tarihinde Hollandalı fizikçi Heike Kamerlingh Onnes tarafından keşfedilmiştir. Ferromanyetizma ve atomik spektrumlar gibi, süperiletkenlik kuantum mekaniğine girer. Karakteristik özelliklerini Meissner efektinden alır; süperiletken, süperiletkenlik durumuna geçerken bütün manyetik alan çizgilerini içeriden dışarıya atar. Meissner efektinin görülmesi de süperiletkenliğin klasik fizik tarafından mükemmel iletkenlik olarak tasvir edilmesini olanaksız hale getirir.
Sıcaklığı düşürülen metal bir iletken sıcaklık düşüşüyle orantılı olarak elektriksel direncini kaybetmeye başlar. Bakır ve gümüş gibi sıradan iletkenlerde bu özellik saf olmama ve başka bozukluklar sebebiyle sınırlıdır, mutlak sıfıra yakınken bile bir miktar direnç gösterirler. Süperiletkenlerde ise, maddenin sıcaklığı kritik sıcaklığının altına indiğinde direnci sıfır olur. Süperiletken telden yapılmış bir halkadan geçen elektrik akımı, güç kaynağına ihtiyaç duymadan sürekli akıma devam edebilir.
1986’da bazı cuprate (anyon bakır kompleksleri taşıyan bileşikler) ve perovskite (kalsiyum titanyum oksit bileşiğiyle aynı kristal yapıya sahip herhangi bir bileşik) seramiklerinin 90 Kelvin’den (-183 oC) yukarıda bir kritik sıcaklığa sahip olduğu keşfedildi. Teorik olarak, bilinen süperiletkenler (BCS teorisiyle bulunabilen süperiletkenler) için bu kadar yüksek bir değişim ısısı imkânsız olduğu için bunlara yüksek ısı süperiletkenleri denildi. Kolayca bulunabilen bir soğutucu olan sıvı azot 77 K’de kaynar, bu yüzden bu sıcaklığın üzerinde gerçekleşen süperiletkenlikler daha düşük ısılarda pratik olmayan deneyleri kolaylaştırır.
Sınıflandırma
Süperiletkenliğin sınıflandırılmasında kullanılan en yaygın kriterler:
Manyetik Alana Tepkiye Göre
Bir süperiletken 1. Tip, yani bir adet kritik alana sahip olabilir; ya da 2. Tip, yani iki adet kritik alana sahip olabilir.
İşleyiş Teorisine Göre
BCS teorisiyle açıklanabiliyorsa bilinen bir süperiletken, açıklanamıyorsa bilinmeyen (alışık olunmayan) bir süperiletkendir.
Kritik Sıcaklığa Göre
Eğer bir süperiletken kritik sıcaklığına erişmek için sıvı azotla soğutulabiliyorsa yüksek ısılı, daha etkili soğutma yöntemlerine ihtiyaç duyuyorsa düşük ısılı bir süperiletkendir.
Maddesine Göre
Süperiletken maddelerin arasında kimyasal elementler (ör: cıva veya kurşun),  alaşımlar, seramikler (ör: magnezyum diborit), demir bazlı süperiletkenler ve organik süperiletkenler vardır.
Süperiletkenlerin Genel Özellikleri
Isı kapasitesi, kritik sıcaklık, kritik alan ve süperiletkenliğin yok edildiği kritik akım yoğunluğu gibi özellikler sayesinde çoğu süperiletkenin fiziksel özellikleri farklılık gösterir.
Ancak yine de hepsinde ortak olarak bulunan bazı özellikler mevcuttur. Örneğin manyetik alanın bulunmadığı veya kritik bir noktayı aşmadığı hafif elektrik akımlarda hepsi sıfır direnç gösterir. Bu “evrensel” özelliklerin bulunması süperiletkenliğin termodinamik bir evre olduğunu ve mikroskobik detaylardan bağımsız olan belirleyici özelliklerinin bulunduğunu gösterir.
Elektrik Akımına Sıfır Direnç
Bir maddenin direnci R = V/I  kuralıyla bulunur. Eğer voltaj sıfırsa, direnç de sıfırdır.
Normal bir iletkende bir elektrik akımı, iyonik bir örgü içerisinde hareket eden elektron yığını olarak düşünülebilir. Elektronlar örgüdeki iyonlarda sürekli çarpışma halindedir ve her çarpışmayla elektrik akımının taşıdığı enerjinin bir kısmı örgü tarafından emilir ve ısıya dönüştürülür, ki bu da iyon örgüdeki titreşimsel kinetik enerjiyi oluşturur. Sonuç olarak, akımın taşıdığı enerji sürekli dağılmaktadır. Bu dağılım elektriksel direnç ve Joule ısınmasını oluşturur.
Bu durum bir süperiletkende farklıdır. Bilinen bir süperiletkende, elektron yığını ayrı elektronlara dağılamaz. Bunun yerine, Cooper eşleri adı verilen eşler halinde bulunurlar. Bu eşlenmenin sebebi elektronlar arasında fonon alışverişi sonucunda oluşan çekim kuvvetidir. Kuantum mekaniği sebebiyle, bu Cooper eşlerinin enerji spektrumunda bir enerji boşluğu bulunur, yani yığını uyarılmış hale getirmek için ihtiyaç duyulan enerji değişimi minimumdur. Eğer bu enerji değişimi örgünün termal enerjisinden daha büyükse, kT formülünden hareketle (k, Boltzmann sabiti; T, sıcaklık) elektron yığını örgü tarafından parçalanmayacaktır. Cooper eşleri yığını bu sebepten dolayı bir süperakışkandır, elektron kaybı olmadan hareket edebilir.
Süperiletkenliğe Geçiş
Süperiletken maddelerde karakteristik özellikler maddenin sıcaklığının kritik sıcaklığın altına inmesiyle görülmeye başlar. Bu kritik sıcaklığın değeri maddeden maddeye değişir. Bilinen süperiletkenlerin kritik sıcaklıkları genelde 20 Kelvin ile 1 Kelvin arasında değişir. Örneğin katı cıvanın kritik sıcaklığı 4,2 Kelvin’dir. 2009’daki bir ölçüme göre, bilinen bir süperiletken için en yüksek kritik sıcaklık, 39 Kelvin ile magnezyum diborit’e aittir ancak bu maddenin bazı egzotik özellikleri onun bilinen bir süperiletken olarak sınıflandırılması konusunda şüphe uyandırmaktadır. Cuprate süperiletkenlerin kritik sıcaklıkları çok daha yüksektir, örneğin YBa2Cu3O7 ‘nin kritik sıcaklığı 92 Kelvin’dir; cıva bazlı cuprate maddelerin kritik sıcaklığı da 130 Kelvin’i geçebilir. Bu yüksek kritik sıcaklıklar için henüz bir açıklama yoktur. Foton alışverişiyle meydana gelen elektron eşleşmeleri bilinen süperiletkenlerdeki süperiletkenliği açıklayabilmektedir ancak yeni keşfedilen ve yüksek kritik sıcaklığı olan süperiletkenlikleri açıklayamamaktadır.
Benzer olarak, kritik sıcaklığın altında sabit bir sıcaklıkta dışarıdan uygulanan ve kritik manyetik alandan daha güçlü olan bir manyetik alanda süperiletkenler, süperiletkenliği bırakmaktadır. Bunun sebebi süperiletkenlik halinin Gibbs serbest enerjisinin, manyetik alanla birlikte ikinci dereceden artması iken normal halin serbest enerjisinin manyetik alandan zar zor bağımsız olmasıdır. Eğer bir madde, manyetik bir alan olmadan süperiletkenlik gösterirse süperiletkenlik halinin serbest enerjisi, normal halin serbest enerjisinden daha az demektir. Manyetik alan için sonlu bir değerde (bu değer sıfır manyetik alanda serbest enerjilerin farkının kareköküne orantılı olmalıdır) iki serbest enerji birbirine eşit olacaktır ve normal hale geçiş gözlenecektir. Genel olarak, daha yüksek bir sıcaklık ve daha güçlü bir manyetik alan, süperiletkenlikte bulunan elektronların daha az olması ve harici manyetik alan ile akımların London nüfuz derinliğinin daha fazla olmasına sebep olacaktır. Nüfuz derinliği hal değişiminde mutlak hale gelir.
Süperiletkenliğin başlangıcı, çeşitli fiziksel özelliklerde ani değişimlerle birlikte gelir ki bu, hal değişiminin karakteristik bir özelliğidir. Örneğin elektronik ısı kapasitesi, normal (süperiletken olmayan) bir sistemdeki sıcaklıkla orantılıdır. Süperiletkenliğe geçişte kesikli bir sıçrama gösterir ve sonrasında doğrusal olmayı bırakır. Düşük sıcaklıklarda e−α/T  şeklinde ifade edilir (α, bir sabit). Bu üstel davranış, enerji boşluğunun varlığına kanıttır.
Süperiletkenliğe geçişin hal değişimleri arasındaki türü uzun süren bir tartışma konusuydu. Deneyler, hal değişiminin ikinci tür (gizli ısı olmayan) olduğunu gösterdi. Ancak bir manyetik alanın varlığında gizli ısı vardır çünkü süperiletkenlik hali, kritik sıcaklığın altında normal halden daha düşük bir entropiye sahiptir. Deneylerle gösterilmiştir ki bunun sonucunda, manyetik alanın gücü kritik alandan büyük olduğunda gerçekleşen hal değişimi süperiletken maddenin sıcaklığında düşüşe sebep olur.
1970’li yıllarda yapılan ölçümler süperiletkenliğe geçişin, elektromanyetik alanda sebep olduğu uzun menzilli dalgalanmalar yüzünden eser miktarda birinci tür bir hal değişimi olabileceğini gösteriyordu. 1980’lerde, süperiletkenin vorteks çizgilerinin büyük rol oynadığı Bozukluk Alanı Teorisi’nin yardımıyla 2. Tip süperiletkenliğe ikinci tür hal değişimi, 1. Tip süperiletkenliğe ise birinci tür hal değişiminin (gizli ısının var olduğu değişimler) sebep olduğu ve bu iki durumun bir trikritik nokta (bir maddenin üç halinin bir arada bulunması) ile birbirinden ayrıldığı teorize edildi. Bu sonuçlar Monte Carlo bilgisayar simüslasyonlarıyla da desteklendi.
Meissner Efekti
Bir süperiletken zayıf bir harici manyetik alana koyulduğunda ve hal değiştirme ısısının altında bir sıcaklığa soğutulduğunda manyetik alanın etkisi ortadan kalkar. Meissner efekti manyetik alanın tamamen yok olmasının yerine, süperiletkene çok az nüfuz etmesini sağlar ve maddenin içerisinde üstel bozunmayla sıfırlanır. Bu nüfuz süperiletkene olan etkinin parametresidir, λ ile gösterilir ve adı da London nüfuz derinliğidir. Meissner efekti, süperiletkenlik için tanımlayıcı bir karakteristik özelliktir. Süperiletkenlerin çoğunda London nüfuz derinliği 100 nm’dir.
Meissner efekti çoğu zaman mükemmel bir elektrik iletkeninde görülecek diyamanyetizm ile karıştırılmaktadır. Lenz’in kanununa göre, bir iletkene değişken bir manyetik alan uygulandığında, iletkende bu alana zıt etki oluşturacak bir manyetik alanın oluşmasına sebep olan bir elektrik akımı meydana gelir. Mükemmel bir iletkende, oluşacak akım rastgele bir büyüklükte olabilir ve bu akımın oluşturduğu manyetik alan, harici manyetik alanın etkisi tamamen yok eder.
Meissner efekti bundan farklıdır: süperiletkenliğe geçişte oluşan spontane bir defetme olarak tanımlanabilir. Diyelim ki içinde sabit bir manyetik alan taşıyan, normal halinde bir madde var. Bu maddenin sıcaklığı kritik sıcaklığının altına indiğinde, dahili manyetik alanda bir yok oluş gözlenir, ki bu Lenz’in kanununa göre beklenmedik bir olaydır.
formülüyle (H, manyetik alan; λ, London nüfuz derinliği) bir süperiletkendeki elektromanyetik serbest enerjinin minimuma indirildiği görülür. London denklemi olarak bilinen bu denklem, yüzeydeki değeri ne olursa olsun bir süperiletkende bulunan manyetik alanın üstel bozunmaya uğrayacağını öngörür. Manyetik alanı çok az veya hiç bulundurmayan süperiletkenler, Meissner durumundadır. Meissner durumu, uygulanan manyetik alan çok fazla olduğunda ortadan kalkar. Süperiletkenler bu parçalanmanın nasıl olduğuna göre ikiye ayrılırlar. 1. Tip süperiletkenlerde, uygulanan alanın kuvveti kritik değeri geçtiği zaman süperiletkenlik aniden yok olur. Maddenin geometrisine bağlı olarak, manyetik alan bulunduran normal kısımlar ile manyetik alan bulundurmayan süperiletken kısımlardan oluşan karışık bir düzene girebilir. 2. Tip süperiletkenlerde manyetik alanın gücünün kritik değeri aşmasıyla, elektrik akımı çok kuvvetli olmadıkça akıma direnç göstermeyen ve artış gösteren bir manyetik akımın maddeye nüfuz ettiği (vorteks durumu) bir durum oluşur. İkinci bir kritik noktanın aşılmasıyla ise süperiletkenlik yok olur. Vorteks durumu, elektronik süperakışkandaki vorteksler sebebiyle meydana gelir. Duruma göre bu vortekslere fluxon adı verilir çünkü bu vortekslerin taşıdığı akım kuantumlaşmıştır. Birçok saf element süperiletkenleri 1. Tiptir, saf olmayan ve bileşik olan maddelerin neredeyse tamamı da 2. Tiptir.
London Döngüsü
Dönen bir süperiletken, dönüş ekseniyle hizalanmış bir manyetik alan oluşturur. Bu efekt, bir NASA görevi olan Gravity Probe B’de kullanılmıştır. Bu deney dönen dört süperiletken topacın manyetik alanlarını hesaplayarak dönüş eksenini bulmak için yapılmıştır. Bu etki, deney için hayati önemdeydi çünkü başka hiçbir özelliği bulunmayan bir kürenin dönüş eksenini hesaplamak için kullanılabilecek sayılı yöntemlerden bir tanesiydi.
Süperiletkenliğin Tarihi
Süperiletkenlik 8 Nisan 1911 tarihinde, dondurucu soğuklarda katı cıvanın direnci üzerine çalışan Heike Kamerlingh Onnes tarafından bulunmuştur. Onnes, 4,2 Kelvin’de direncin aniden yok olduğunu gördü. Tarih boyunca farklı maddelerin süperiletkenlikleri keşfedildi.
Süperiletkenliğin işleyişini bulmak için birçok deneme yapıldı. 1933’te Meissner ve Ochsenfeld’in süperiletkenlerin manyetik alanları yok etmesini bulmasıyla önemli bir adım atılmış oldu. 1935’te Fritz ve Heinz London, Meissner efektinin süperiletken akım tarafından taşınan elektromanyetik serbest enerjinin minimuma indirilmesiyle görüldüğünü açıkladı.
London Teorisi
Süperiletkenlik üzerine ilk fenomenolojik teori, London kardeşler tarafından ortaya konulan London teorisidir. Denklemlerinin en büyük başarısı, Meissner efektini açıklayabilmesidir.
London denklemleri;
Geleneksel Teoriler (1950'ler)
Bu teoriler arasında Ginzburg-Landau teorisi ve BCS teorisi gösterilebilir.
Ginzburg-Landau teorisi, Landau’nun ikinci tür hal değişimleri teorisini Schrödinger’inkine benzeyen bir dalga denklemiyle birleştirdi ve süperiletkenlerin makroskobik özelliklerini açıklamada büyük rol oynadı. Abrikosov, Ginzburg-Landau teorisinin sonradan 1. Tip ve 2. Tip olarak adlandırılacak iki çeşidi belirttiğini kanıtladı. Abrikosov ve Ginzburg 2003 Nobel Ödülü’nü kazandı. Ginzburg-Landau teorisinin dört boyutlu versiyonu olan Coleman-Weinberg modeli de kuantum alanı teorisi ve kozmolojiye katkı sağladı.
1950’de Maxwell ve Reynolds süperiletkenin kritik sıcaklığının, bileşen elementinin izotopik kütlesine bağlı olduğunu kanıtladı. Bu önemli keşif elektron-fonon etkileşimini süperiletkenliğe sebep olan mikroskobik mekanizma olarak gösterdi.
Süperiletkenliğin tamamlanmış mikroskobik teorisi 1957’de Bardeen, Cooper ve Schrieffer tarafından öne sürüldü. BCS teorisi, süperiletken akımının, süperakışkan Cooper eşlerinden oluştuğunu gösterdi. Teorinin sahipleri 1972 Nobel Ödülü’nü aldı.
1958’de Bogulyubov’un, BCS dalga fonksiyonunun, Hamiltonian elektroniğinin benzer bir dönüşümüyle açıklanabildiğini göstermesiyle BCS teorisi sağlamlaştı.
Süperakışkanlığı anlamanın temelinde BCS teorisinin perspektifinden bakmak vardır.
Ek Tarihçe
1954’te kriyotronun icadıyla süperiletkenlerin pratik bir biçimde uygulanması sağlandı. Kritik manyetik alan değerleri farklı olan iki süperiletken birleştirilerek birkaç bilgisayar parçası geliştirilmiş oldu.
Süperiletkenliği keşfinden hemen sonra Onnes, süperiletkenlerle bir mıknatıs yapmak istedi ancak manyetik alanların, kullandığı maddelerdeki süperiletkenliği yok ettiğini gördü. Bu düşünceyi 1955’te Yntema gerçekleştirdi. 1961’de Kunzler, Buehler, Hsu ve Wernick 4,2 Kelvin ve 8.8 Tesla’da üç kısmı niyobyum, bir kısmı kalaydan oluşan bir bileşiğin 100,000 amper/m2 elektrik akımını kaldırabileceğini keşfetti. Sonrasında ise niyobyum-kalay ve niyobyum-titanyum bileşiklerinin sırasıyla 20 ve 10 Tesla büyüklüklerinde manyetik alan oluşturabileceği keşfedildi ve bu bileşikler süpermıknatıslarda kullanılmaya başlandı. Günümüzde de MR sistemlerinde bu bileşikler kullanılmaktadır.
1962’de Josephson’ın teorisine göre bir süperakım, ince bir yalıtkan katmanıyla ayrılan iki süperiletken arasında akabilirdi. Josephson etkisi, süperiletken kuantum müdahale aygıtlarında kullanılmaktadır. Aynı zamanda manyetik akım kuantumunu hesaplamak için kullanılmaktadır. Josephson’a 1973’te Nobel Fizik Ödülü verilmiştir.
2008’de, süperiletkenliğe sebep olan mekanizmanın, süperyalıtkanlığa da sebep olabileceği ileri sürülmüştür.
Yüksek Isılı Süperiletkenler
1986’ya kadar fizikçiler BCS teorisinin, 30 Kelvin’den yukarıda süperiletkenliğe olanak vermediğine inandılar. O yıl Bednorz ve Müller lantan bazlı bir cuprate perovskite maddede süperiletkenliği keşfettiler. Bu maddenin hal değiştirme sıcaklığı 35 Kelvin’di. İkisi 1987 Nobel Ödülü’nü aldılar. Sonrasında ise lantanı itriyumla değiştirmenin, kritik sıcaklığı 92 Kelvin’e yükselttiği keşfedildi.
Bu sıçrayış, soğutucu olarak sıvı helyum yerine sıvı azotun kullanılmasını sağlar. Sıvı azotu bulmak, sıvı helyum bulmaya göre çok daha kolaydır.
1933’ten beri en yüksek ısılı süperiletken; cıva, baryum, kalsiyum, bakır ve oksijen içeren seramik bir metaldir. Kritik sıcaklığı 133 – 138 Kelvin arasında olarak düşünülmektedir ancak 138 Kelvin’in doğruluğu henüz deneysel onay almamıştır.
Şubat 2008’de demir bazlı süperiletkenler bulunmuştur. 2015’te de hidrojen sülfürün 203 Kelvin’den aşağıda süperiletkenlik gösterdiği keşfedildi ancak bu durum yalnızca yüksek basınçta gerçekleşiyordu.
Kullanım Alanları
Süperiletken mıknatıslar, bilinen en güçlü elektromıknatıslardandır. MR makinelerinde, kütle spektrometrelerinde, parçacık hızlandırıcılarındaki ışın yöneten mıknatıslarda ve bazı tokamaklarda kullanılmaktadırlar. Ayrıca manyetik ayrım için de kullanılabilirler.
1950’ler ve 1960’larda süperiletkenler kriyotron anahtarlı deneysel dijital bilgisayar yapımında kullanıldı. Daha yakın zamanda ise hızlı tekil akım kuantumu teknolojisini baz alarak dijital çevrimler yapmak için kullanılmıştır.
Yüksek ısılı süperiletkenlerdeki boyut ve maliyet avantajı birkaç pazarlama alanında kullanılmaya başlanmıştır. Örneğin bir rüzgâr türbininin süperiletken maddelerle yapılması daha ucuzdur.
İleride gelebilecek kullanım alanları arasında elektrik gücü iletimi, güç depolama aygıtları, elektrik motorlar, manyetik yükseltim araçları ve süperiletken manyetik dondurma yer almaktadır. Ancak süperiletkenlik hareket eden manyetik alanlara duyarlıdır, bu yüzden hareket eden manyetizmalı teknolojilerin geliştirilmesi, sabit manyetizmalı teknolojilere göre daha uzun sürecektir. Günümüzdeki elektrik kablolarına kıyasla, süperiletken kablolar daha verimlidir ve daha az yer kaplar.
Süperiletkenlikte Nobel Ödülleri
Heike Kamerlingh Onnes (1913)
Bardeen, Cooper, Schrieffer (1972)
Esaki, Giaever, Josephson (1973)
Bednorz, Müller (1987)
Abrikosov, Ginzburg, Leggett (2003)
Kosterlitz, Haldane, Thouless (2016)
Cooper çifti
Cooper çiftleri negatif elektrik yüklü elektron atom örgüsün içinden geçerken pozitif yüklü iyonlarla elektromanyetik etkileşime geçerse Cooper çifti oluşup atom örgüsünün şekli bozulur. Cooper çiftleri süperiletkendeki akımın taşıyıcılarıdır fonon alışverişi ile bağlı kalırlar. Fonon kristal titreşim kuantumudur. Parçalayıcısı düzen parametresiyken adını Leon Neil Cooper'dan alır.
Öncelikle, Cooper çiftlerini oluşturan elektronlar tek bir atoma bağlı değildir. Bunlar, aynen metallerdeki gibi malzeme içinde serbestçe dolaşan elektronlardan oluşuyor. Bazı atomların (metal atomları) en dış kabuklarındaki elektronlar atomlara diğerlerinden çok daha zayıf bağlanmıştır. Atomları bir araya koyarak malzemeyi oluşturduğunuzda, bu elektronlar bir atomdan diğerine rahatça geçerek, malzeme içinde serbestçe dolaşmaya başlarlar. Küçük bazı farklar dışında bu hareket parçacıkların boş uzaydaki hareketine oldukça benziyor. Biz bu tip malzemelere “metal” diyoruz. Süperiletkenlikte metallerde, bu serbest elektronların birbirleriyle “bir şekilde” etkileşerek Cooper çiftleri oluşturmasıyla oluşuyor. Etkileşme BCS tipi dediğimiz süperiletkenlerde, atomların titreşmesi aracılığıyla gerçekleşiyor. Yani, bir elektron çevresindeki atomların titreşmesine neden oluyor, bu titreşimler uzağa yayılıyor ve başka bir elektronun hareketini etkiliyor. Fakat elektronların etkileşmesi için bu tek bir olası mekanizma değil. Özellikle seramik süperiletkenlerde başka etkileşme mekanizmalarının olduğu düşünülüyor.
BCS kuramı
Bir metalde atom örgüsünü oluşturan atomların birlikte hareket ettiği biliniyordu. Bu yapı belli enerji ve frekanslarda titreşiyordu. Titreşimin artması fonona bağlıydı frekans ise atom kütlesine bağlıydı. Cıva için kritik sıcaklığın cıva izotopuna göre değişiyordu bu da süperiletkenliği fononla ilgisi olduğunu kanıtlıyordu. Negatif atom örgüsünün içinden pozitif yüklü iyonlarla elektromanyetik etkileşim yapmasının sonucu elektronları birlikte hareket ettirmeye çalışıyordu ve bu çiftlere Cooper çifti denildi. Süperiletkenliği anlamaya yönelik geniş çapta kabul edilmiş ilk teori 1957 yılında John Bardeen, Leon Cooper ve John Schrieffer adındaki Amerikalı fizikçilerden geldi ve onlara 1972'de Nobel ödülünü kazandırdı. Bu teori BCS teorisi olarak bilinmekte olup, adı bilimadamlarının soyisimlerinin başharflerinden derlenmiştir.