cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yugoslavya'nın işgali
İşgal, Luftwaffe tarafından başkent Belgrad'a ve Yugoslav Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin üslerine yoğun bir hava saldırısı ve güneybatı Bulgaristan'dan Heer kuvvetlerinin saldırılarıyla başladı. Bu saldırıları Romanya, Macaristan ve Ostmark'tan gelen Alman saldırıları takip etti. İtalyan kuvvetleri 11 Nisan'a kadar, İtalyan Ordusu'nun Ljubljana'ya, Istria ve Lika yoluyla ve Dalmaçya kıyılarında aşağıya doğru hava ve top saldırılarıyla sınırlıydı. Aynı gün, Macar kuvvetleri Bačka ve Baranya'ya girdiler, ancak İtalyanlar gibi pratikte direniş göstermediler. Arnavutluk'taki İtalyan himayesinin kuzey kesimlerine yapılan bir Yugoslav saldırısı ilk başarı ile bir araya geldi, ancak Yugoslav kuvvetlerinin geri kalanının çöküşü nedeniyle önemsizdi.
Pacourina
Pacourina Asteraceae familyasına bağlı bir cinstir.
Tirmit mantarı
Tirmit mantarı (Lactarius volemus), Russulaceae familyasından yenebilen bir mantar türü. Şapkası 5–15 cm kadar büyüklükte, kuru ve et gibidir, hiçbir zaman yapışkan olmaz. Gençken yarım küre şeklinde tümsek olup olgunlaşınca açılır ve derin olmayan huni şekline dönüşür, üst tarafı düzensiz, dalgalı gibi bir hal alır. Kenarı başlangıçta içeri kıvrıktır, daha sonra düzensiz olarak dalgalı olur. Gençken sarımtırak kahverengi olgunlaşınca kırmızımsı kahverengi olan mantarın iki formu vardır. Kırmızı kahverengi tipi iğne yapraklı ağaç ve kayın ormanlarında yosunlar arasında gelişir, ateş sarısı tipi yalnızca kayın ve meşe ormanlarında bulunur.
Lameller, gençken sarımsı beyaz turuncu, olgunlaşınca sarı açık kahverengidir, dokunulduğunda kahverengi olur. Bol miktarda beyaz sıvıya sahiptir. Oldukça sık olup sap üzerinde az olarak aşağı devam eder. Sapı 12 cm kadar uzunlukta ve oldukça kalın, sağlamdır. Mum gibi bir örtüsü vardır. Şapka ile aynı renkte veya birazcık daha açık, şapka tarafındaki birkaç santimetrelik kısımda sarımsı, diğer kısımlarında kırmızımtırak kahverenktedir. Etli kısmı gençken yumuşak, beyaz, olgunlukta sünger gibi, katı ve açık sarıdır, daha sonra yavaş yavaş kahverengi lekelilik kazanır. Spor izi çok açık kırmızımtırak sarıdır.
Temmuz ve Eylül arasında yapraklı ağaç meşçerelerinde bilhassa kayın ormanlarında ve sınırlarında, bazen çam meşçerelerinde gelişir. Badem gibi hoş bir tadı, balık gibi kokusu vardır. Kolay tanınabilen bir mantardır, bol miktarda çıkarılan beyaz sıvısı ile iyi ayırt edilebilir, renk değiştirmez ve balık kokusundadır. Taze mantar kesildiği zaman bol miktarda beyaz sıvısı akar, kuru ve yaşlı örneklerde bu özellik yoktur. Salamura edilmiş balık gibi olan kokusu, mantar yaşlandıkça artar.
Yenilebilen iyi bir mantardır, hatta çiğ olarak bile emniyetle yenebilir. Kızartılırken lamelleri yukarı gelecek şekilde tavaya konulmalıdır. Çorbalar için de iyidir. Bununla beraber, tadı çok acı olan ve şapkasının ortasında konik bir çıkıntı bulunan Lactarius rufus ile karıştırılmamalıdır, bu mantar zehirli değildir fakat yenmesi lezzet bakımından tavsiye edilmez. Bir lezzet denemesi yapmak için küçük bir parça çiğ olarak tadılabilir.
Zoropsis
Zoropsis, Zoropsidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Morengo
Morengo, İtalya'nın Lombardiya bölgesine bağlı Bergamo ilinde bulunan bir komündür. Komünün nüfusu 1 Ocak 2018 tarihi itibarıyla 2.535'tir.
Pallenis
Pallenis Asteraceae familyasına bağlı bir cinstir.
Mantoididae
Mantoididae, Mantodea alttakımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
Hymenopodidae
Hymenopodidae, Mantodea alttakımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
Kesiktaş, Sincan
Kesiktaş, Ankara ilinin Sincan ilçesine bağlı bir mahalledir.
Sambia Yarımadası
Sambia Yarımadası (Rusça: Самбийский полуостров) ya da Kaliningrad Yarımadası (Rusça: Калининградский полуостров), Rusya'nın Kaliningrad Oblastı'nın içinde yer almaktadır. Yarımada, Kuran Lagünü (kuzey-doğu), Vistül Lagünü (güneybatıda), Pregel Nehri (güneyde) ve Deyma Nehri (doğuda) ile sınırlanmıştır. Sambia Yarımadası her tarafı sularla çevrili olduğu için teknik olarak bir adadır. 1945'ten önce Doğu Prusya'nın önemli bir bölümünü oluşturuyordu.
Geçmişi
Sambia başlangıçta seyrek olarak Sambialılar tarafından doldurulmuştu. Alman Töton Şövalyeleri 13. yüzyılda bölgeyi fethetti ve Kutsal Roma İmparatorluğu'ndan yerleşimciler bölgeye gelmeye başladı. Bölgenin kolonileştirilmesiyle Sambialılar yavaş yavaş asimile olmaya başladı. Yarımada, 18. yüzyılın başında nesli tükenmeden önce Eski Prusya dilinin konuşulduğu son bölgeydi.
Prusya Dükalığı, Polonya-İsveç savaşları sırasında Polonya'nın bir vasalı olarak feodal yükümlülüklerini yerine getiremediği için, George William'ın Prusya'daki yönetimi 1635'te askıya alındı ​​ve yerine Polonya kralı Jerzy Ossoliński getirildi. Ancak, Sztumska Wieś Antlaşması uyarınca Dükalık (ve dolayısıyla Sambia yarımadası) Georg William'a geri verildi. 1701 yılında Prusya Krallığını kuran Hohenzollern Hanedanlığı, Sambia'yı 1773'te kendi topraklarına kattı. I. Dünya Savaşı'nın ardından Sambia, Weimar Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu.
II.Dünya Savaşı'ndan sonra, Sovyetler Birliği, Sambia (Almanca: Samland) dahil olmak üzere kuzey Doğu Prusya'yı ilhak ederken, Güneydoğu Prusya Polonya'ya verildi. Sambia, Sovyet Kaliningrad Oblastı'nın bir parçası oldu ve yeni yetkililer bölgede yaşayan Almanları sınır dışı etti.
Sovyetler Birliği, Sambia da dahil olmak üzere Kaliningrad Oblastı'nı Ruslar ve Belaruslularla yavaş yavaş yeniden doldurdu. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasına kadar, bölgenin çoğu kapalı bir askeri alandı.
Amber Sahili
Amber, bölgede iki bin yıldan fazla bir süredir, özellikle Kaliningrad yakınlarındaki sahillerde bulundu. Tarihi kaynaklar, Eski Prusya yerleşimlerinden güneye Karadeniz ve Adriyatik denizlerine giden Amber Yolu olarak bilinen eski ticaret yollarından bahsetmektedir. Prusya Krallığı bölgeyi kontrol altına aldıktan sonra sahillerine gelen ziyaretçilerin buldukları herhangi bir parçayı almaları yasakladı. Amber, 19. yüzyıldan başlayarak, 1945'e kadar Almanlar ve daha sonra Sovyetler tarafından endüstriyel amaçlı çıkarıldı.
Ekşilik böceği
Ekşilik böceği (Carpophilus), kın kanatlılar (Coleoptera) takımının Nitidulidae familyasından böcek cinsidir.
Zararı
Ekşilik böcekleri, yaş ve kuru meyvelerde bahçe ve depo döneminde zarar yapar. Yaş meyvelerde açtıkları yaralara mantar sporları bulaştırarak ekşime, akma ve bozulmaya neden olurlar. Ayrıca aflatoksine neden olan Aspergillus flavus mantarının da taşıyıcısıdırlar. Zararı, incir, kayısı, erik, üzüm, elma, armut, şeftali, Trabzon hurması, portakal, limon, nar, ayva vb. meyvelerin yaş ve kuru dönemlerinde, hububat ve mamullerinde, ceviz, fındık, yer fıstığı, kakao vb. gıda maddelerinde olmaktadır.
Türkiye'deki durumu
Türkiye'de 4 türü bulunur: C. hemipterus, C. mutilatus., C. bipustulatus ve C. obsoletus. Ekşilik böceklerinin erginleri oval, 3-3.5 mm boyunda vücudun genel rengi C. obsoletus 'ta siyah, diğerlerinde (C. hemipterus, C. mutilatus., C. bipustulatus) kahverenklidir.
Türkiye'de depolanmamış kuru meyveler açısından sadece Carpophilus hemipterus türü önem taşımaktadır. Erginler 3-3.5 mm boyundadir. Elitralar (kın kanatlar) üzerinde sarımsı gri renkli bantlar ve noktalar bulunur. Elitralar abdomeni tam olarak örtmüş.Yumurta dar uzun şekilli ve saydam beyaz renklidir. Larva silindirik şekilli, 6–7 mm boydadır. Baş ve son vücut segmenti esmer, diğer renkler beyaz renktedir. Pupa 3–4 mm boyda, parlak beyaz renklidir. Erginler iyi uçarlar ve bu özellikleri ile depolardan bahçelere uçarak olgun meyvelere yumurtalarını bırakırlar. Larva meyve içinde beslenerek gelişir. Uygun koşullarda gelişme süresi 4-5 haftadır. Ergin dişinin 1000 kadar yumurta bırakabildiği tespit edilmiştir. Kışlama dönemi doğada (nemli ortamlarda meyve ve sebze artıkları, yaprak altları, odun kırıntıları arasında veya altında ergin halde) ve depoda meyve içinde ergin veya pupa halde geçer. Mart sonu nisan başında kışlaklardan çıkarak birçok ürünle beslenirler. Ağustos ortasına doğru olgunlaşmakta olan incir meyvelerinin içine yumurta bırakırlar. Larvalar meyveler içinde beslenerek 4-5 haftada gelişirler. Yılda 5-6 döl verir.
Mücadele yöntemleri
Hasattan hemen sonra yere dökülmüş incirler, budamadan sonra da budama artıkları bahçe içinde bırakılmamalıdır.
İlkbahar ve sonbahar sürümleri ihmal edilmemelidir.
İncir bahçeleri içinde veya arasında diğer meyve ağaçları (zeytin hariç) dikilmemeli, varsa yere dökülmüş çürük meyveler toplanıp imha edilmelidir.
Adlandırma
Yaş meyvelerde açtıkları yaralara mantar sporları bulaştırarak ekşime yaptıkları için Ekşilik böceği adı verilmiştir.
Sönke Möhring
Sönke Möhring (d. 12 Ekim 1972), Alman aktördür.
Yaşamı ve iş hayatı
Herne'de büyüdü. Babası bir ordu subayıydı ve annesi öğretmen olarak çalışıyordu. Bir kız ve iki erkek kardeşi vardır. Kardeşi Wotan Wilke Möhring oyuncu olduktan sonra, 2000'li yılların başında Sönke de onu takip ederek oyuncu oldu. Kardeşiyle birlikte Video Kings, Cowgirl veya Goldene Zeiten gibi birkaç filmde rol aldı.
Möhring ulusal ilk çıkışını Stefan Ruzowitzky'nin Anatomie 2 filminde, uluslararası ilk çıkışını ise Quentin Tarantino'nun Soysuzlar Çetesi filminde yaptı.
Emrah Storaro
Emrah Tunçer Fikret ( d. 30 Kasım 2002, Şumnu), Türk kökenli Bulgar şarkıcı. Şarkıcı Toni Storaro'nun oğlu, Fiki'nin de kardeşidir.
Tim Parnell
Reginald Harold Haslam ”Tim” Parnell (d. 25 Haziran 1932; Derby – ö. 5 Nisan 2017 ),İngiliz Formula 1 yarışçısı. Eski otomobil yarışçılarından Reg Parnell'in oğludur. Dört dönem 1959'da F1 GP'ye ve 1959, 1961, 1963 yıllarında Formula 1 yarışlarına katılmıştır.
1961 İtalyan Grand Prix yarışlarında 10. olmuştur. 1970-74 yılları arasında İngiliz Motor Yarışlarınada katılan sporcu 5 Nisan 2017'de 84 yaşında ölmüştür.
Yasin Kocatepe
Yasin Kocatepe (d. 8 Eylül 1991), orta saha pozisyonunda görev yapan Türk futbolcudur.
Profesyonel kariyerine 2011 yılında SC Paderborn 07 kulübünde başladı.
Bumbunga
1980'de Bumbunga, İngiliz kraliyet ailesinin üyelerini tasvir eden külkedisi pulları çıkarmaya başladı (Brackstone'un sevmediği Sarah Ferguson hariç). Daha sonraki sorunlar, kraliyet temasını korurken nükleer karşıtı duyguları ve diğer sosyal nedenleri ele aldı. Posta ücreti kadar değersiz olsalar da, filatelistler ve tuhaf koleksiyoncular arasında popüler oldular. Sonunda her biri 5000 kopyalık on beş seri üretildi.
1987'de, filatelik yatırımların çekiciliğini azaltan Avustralya yatırım yasalarında yapılan değişiklikler, Brackstone'un ticari faaliyetlerini bırakmasına neden oldu ve Bumbunga göreceli olarak unutulmaya başladı. 1999'da Brackstone tutuklandı ve yasadışı ateşli silah bulundurmakla suçlandı. Bumbunga'nın hükümdarı olarak statüsü nedeniyle diplomatik dokunulmazlık iddiası başarısız oldu, ancak Brackstone'a suçlamalar nihayetinde düştü. 2018'de Brackstone, Güney Avustralya'nın Clare kentindeki ikametgâhında röportaj yaptı ve hala eyaletin Valisi olduğunu iddia etti.
Uliodon
Uliodon, Zoropsidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Grylloblattidae
Grylloblattidae, Grylloblattodea takımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
The Collective (şirket)
The Collective, Inc. Amerikalı video oyunu geliştirme şirketidir. Şirket Newport Beach'ta bulunur. Şirket 1997'den beri filmleri, TV şovlarını temel alarak oyunlar üretmiştir.
Tarihçe
The Collective, Inc. 1997'de Virgin Interactive'nin 3 eski çalışanı (Douglas Hare, Gary Priest, and Richar) tarafından kuruldu. Firmanın ilk projesi Men in Black: The Game adındaki Windows oyununu PlayStation platformuna port etmekti. Geliştirici ağırlıklı olarak TV dizilerinin ve filmlerin üzerinde çalışmalar yaptı. Firma, kendilerine ait Slayer adında bir oyun motoru yarattı ve bu oyun motoru ilk olarak Buffy the Vampire Slayer oyununda kullanıldı, sonra tüm oyunlarda kullanıldı. Firma, 2004'te 90 çalışana sahipti.
Pamphalea
Pamphalea Asteraceae familyasına bağlı bir cinstir.
Nlakapamukça
Nlakapamukça (kendilerince Nłeʔkepmxcin; İngilizce Nlaka’pamuctsin, Nlaka'pamux, Ntlakapamux, Ntlakapmuk, Nklapmx, Thompson language, Thompson River Salish, Thompson Salish), günümüzde Kanada'nın Britanya Kolumbiyası eyaletindeki Fraser Canyon, Thompson Canyon, Nicola Country yörelerinde ve eskiden tarihi olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne ait Washington eyaletinde Whatcom ve Chelan ilçelerindeki North Cascades bölgesinde yaşayan Nlakapamuklar tarafından konuşulan Saliş dilleri ailesinin İç Saliş dilleri grubundan bir Kızılderili dilidir. 1977 sayımına göre 3.000 olan etnik nüfustan 2001 sayımına göre anadillerini konuşabailenlerin sayısı 720 kişidir.
Fouesnant
Fouesnant Fransa'nın Bretonya bölgesine bağlı Finistère ilinde bulunan bir komündür. Komünün nüfusu 2008 yılı itibarıyla 9,557'dir.
1976 Avrupa Futbol Şampiyonası elemeleri - 7. Grup
Sonuçlar
(*)NOT: Diğer kaynaklarda seyirci sayısının 30.000 olduğu belirtilmiştir.
Sinanoğlu
Sinanoğlu şu anlamlara gelebilir:
Türkobası, Sincan
Türkobası, Ankara ilinin Sincan ilçesine bağlı bir mahalledir.
Bona (şarkıcı)
Kim Ji-yeon (Hangul: ; d. 19 Ağustos 1995), daha çok bilinen sahne adıyla  Bona, Güney Koreli şarkıcı ve  Cosmic Girls üyesi. Bona oyunculuk çıkışını KBS2 draması Hit the Top, ve başrol olarak bulunduğu  Girls' Generation 1979 dizileri ile yayapmıştır
Şili Sosyalist Cumhuriyeti
Şili Sosyalist Cumhuriyeti (İspanyolca : República Socialista de Chile), 4 Haziran 1932 yılında ilan edilen aynı yılın 13 Eylül ayında yıkılan Sosyalist Cumhuriyet. Kısa ömürlü olan devletin yerine devleti yıkan askerî cunta geçti.
Darbe gerçekleştikten sonra ülkede sosyalist rejim kuruldu. İlk iş olarak Şili'de faaliyet gösteren ulusal ve yabancı sermayeli bankalarda yabancı para cinsinden krediler ve mevduat devlet mülkiyet ilan edildi. Daha sonra 1931 yılında isyan eden ve bundan dolayı tutuklanan Şilili denizciler serbest bırakıldı. Ancak daha sonra ülke ekonomik dar boğazdan kurtulamadı ve hükûmet istifa etmek zorunda kaldı. Böylece sosyalist hükûmet dağıldı.
Önür
Önür şu anlamlara gelebilir:
Wanigan
Wanigan, genellikle bir araç veya kızak üzerine monte edilmiş ve yere indirilmek suretiyle de kullanılabilen ev veya barınaktır. Bu barınaklar; uyumak, yemek pişirmek, yemek yemek, depolama, ilk yardım ve atölye olarak veya başka özel maksatlarla kullanılır. Bunlar özellikle arktik bölgelerinde kullanmaya elverişli şekilde yapılmışlardır.
Jessica May
May, Dert Bende filminde beyazperde ile tanıştı. 2022 yılında Katakulli film serisinde yer aldı.
Hayatı ve kariyeri
5 Aralık 1993 tarihinde Brezilya'nın Paranacity şehrinde öğretmen bir anneden ve çiftçi bir babadan dünyaya gelmiştir. Annesi Maria Aparecida May ve babası Rogerio Drociunas'tır. Rogerio adında bir erkek kardeşi vardır. 15 yaşında çiftliğinden ayrılarak Sao Paulo şehrine yerleşmiş ve modellik yapmaya başlamıştır. Dizi sektörüne Türkiye'de Yeni Gelin ile başlayan May, kariyerine 2020 yılında Maria ile Mustafa ve 2022 yılında Yalnız Kurt dizilerini çekerek devam etmiştir. İstanbul’da düzenlenen Mercedes-Benz Fashion Week defilesinde kampanya yüzü olmuş, 2018 yılında da Paris Hilton ve ünlü Türk modellerle Dosso Dossi Fashion Show defilesinde model olarak yer almıştır.
Kişisel hayatı
30 Haziran 2018'de fotoğrafçı Hüseyin Kara ile Brezilya’da evlendi. 2022 yılında Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan May, Brezilya ve Türkiye çifte vatandaşıdır.
Takeoa
Takeoa, Zoropsidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Paneroa
Paneroa Asteraceae familyasına bağlı bir cinstir.
Çin-Polonya ilişkileri
Çin-Polonya ilişkileri, Çin ile Polonya arasındaki hem tarihî hem de günümüzdeki ilişkileri kapsar. Günümüzde bu ilişkilerin taraflarını Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) ve Polonya Cumhuriyeti devletleri oluşturmaktadır. ÇHC'nin Varşova'da bir büyükelçiliği ve Gdańsk'ta bir başkonsolosluğu, Polonya'nın ise Pekin'de bir büyükelçiliği ve Şanghay, Çengdu, Guangzhou ve Hong Kong şehirlerinde başkonsoloslukları var.
İlk temaslar
Polonyalılar ile Çinliler arasındaki ilk temaslar birkaç yüzyıl öncesine dayanır. 17. yüzyılın ortasında Polonyalı Cizvit misyonerleri Michał Boym ile Jan Mikołaj Smogulecki Çin'e vardılar. Boym, botanik dalındaki öncü kitabı Flora Sinensis ve Çin hakkındaki detaylı haritalarıyla Avrupalıların Çin hakkındaki bilgilerini büyük oranda arttırmıştır. Nabız analizi gibi Çin tıbbî uygulamalarını da Avrupalılara tanıttı. Smogulecki Çin'de matematik öğretti ve Çinlilere logaritmaları tanıttı. Hem Boym hem de Smogulecki'nin Çin İmparatorluk Sarayı ile temasları olmuştur. 17. yüzyıl boyunca III. Jan Sobieski ile İmparator Kangxi sarayları arasında III. Jan Sobieski ile İmparator Kangxi sarayları arasındaki diplomatik yakınlaşmalar de yer aldı.
Modern ilişkiler
1918'de Polonya, uzun bir zaman boyunca bölünmüş hâlde bulunduktan sonra bağımsızlığa kavuştu ve 1919'da Çin ile Polonya birbiriyle diplomatik ilişkiler kurdu, ancak iki ülkenin birbirinden uzak olması nedeniyle bu ülkelerin arasında güçlü bir ilişki ortaya çıkmadı. Bu ilişkileri güçlendirmek ve geliştirmek maksadıyla 1929 yılında Nankin'de iki ülke arasında dostluk, ticaret ve navigasyona ilişkin bir anlaşma imzalandı. Harbin'deki Polonyalı topluluğu varoluşunu kuvvetle sürdürmeye devam etti, ancak 1930'larda çok sayıda Polonyalı Polonya'ya geri dönmeye başladı; geri kalan Polonyalılar ise 1949 yılında Polonya Hükûmeti tarafından memleketlerine iade edildi.
Her iki ülkede komünistlerin iktidara gelmesiyle iki yeni devlet arasındaki ilişkiler 5 Ekim 1949 tarihinde kuruldu; 7 Ekim 1949'da ise karşılıklı diplomatik misyonlar kuruldu. Polonya, Sovyet Bloku'na ait olmasından ötürü Çin ile dostane ilişkiler sürdürdü; Kore Savaşı gibi uluslararası sorunlarda da Çin ile işbirliğinde bulundu.
Çin-Sovyet ayrılığı nedeniyle, 1950'ler boyunca iki ülke arasındaki ilişkiler bozuldu. Buna rağmen, Polonya, Çin Cumhuriyeti'nin Birleşmiş Milletler'deki daimi üyeliğinin Çin Halk Cumhuriyeti'ne verilmesini yine destekledi.
Çin'in 1950'lerdeki başbakanı Zhou Enlai, Polonya'ya iki kere devlet ziyaretinde bulundu. Bolesław Bierut, Edward Ochab ve Józef Cyrankiewicz gibi Polonyalı liderler de bu dönemin farklı zamanlarında Çin'e devlet ziyaretleri yaptılar.
2016 yılında Polonya devlet başkanı Andrzej Duda, Çin devlet başkanı ve Çin Komünist Partisi genel sekreteri Şi Cinping ile buluştu; buluşma sırasında Polonyalı şirketlerin Çin'in "Bir Kuşak, Bir Yol" projesinden "çok yararlanacaklarını" ifade etti. Duda ile Şi, Polonya ile Çin'in birbirlerini uzun vadeli stratejik ortaklar olarak gördüklerini ifade eden bir stratejik ortaklık deklarasyonunu imzaladılar.
Ekim 2020'de Polonya Hükûmeti, Çin Hükûmeti'nin Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşayan Uygurlar ve diğer Türk Müslüman azınlıklara uyguladığı sistematik baskılar ve Hong Kong ulusal güvenlik kanunu hakkında birçok ülke tarafından duyulan endişeleri açıkça ifade eden ortak bir bildirinin imzacılarından biriydi.
İkili ilişkiler
1950'lerden 1990'lara kadar iki ülke, hükûmet anlaşmalarına dayalı hesaplar kullanarak ekonomik faaliyetlerde bulundu. 1986 yılında iki komünist devlet arasındaki yıllık ticaret hacmi neredeyse 1 milyar ABD doları değerindeydi.
Çin ile Polonya arasındaki ekonomik ilişkiler çevre koruma, finans, tarım teknolojisi, bakır sanayisi ve kömür madenciliği gibi alanlara odaklanmaktadır, ancak yüksek teknoloji, temiz enerji, işgücü, hizmet ve altyapı gibi yeni alanları kapsamaya da başlamıştır. Buna rağmen, iki ülkenin karşılıklı ticaret hacminin değeri oldukça eşitsiz durumdadır; 2008 yılında Polonya'nın Çin'e ihracatı 1 milyar ABD doları değerindeyken, Çin'ın o yılki Polonya'ya ihracatı 11 milyar ABD dolarıydı.
Ocak 2019'da Huawei çalışanı Wang Weijing, Çin için casusluk yapma suçlamasıyla Polonya'da tutuklandı.
Dipnot
<references group="lower-alpha"/>
Elsa Bolívar
Elsa Bolívar (d. 21 Eylül 1929 –ö. 8 Nisan 2021), Şilili ressam.
Yaşamı
Bolívar, 21 Eylül 1929 tarihinde Santiago, Şili'de doğdu. Şili Üniversitesi'nden mezun oldu. 1951'de başlayıp 2020 yılına kadar sürdürdüğü aktif ressamlık kariyerinde eserleriyle birçok ödülün sahibi oldu.
Ölümü
Bolívar, 8 Nisan 2021 tarihinde doğum yeri Santiago, Şili'de 91 yaşında öldü.
Sütoluk, Posof
Sütoluk, Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Sütoluk köyünün eski adı, Satkepela'dır. Gürcüce bir yer adı olan Satkepela (სატყეპელა), yün çırpmada kullanılan sopanın adıdır. Bu yer adı Türkçeye Satkabel olarak girmiştir. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Satkabel (صاتقابەل) olarak geçer. 93 Harbi'nde Ardahan bölgesini ele geçiren Ruslar ise 1886 yılındaki nüfus tespitinde köyün adını Satkepel (Саткепел) olarak kaydetmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, köyün adını Satkebeli (სატყებელი) olarak yazmış ve bu yer adının Gürcüce olduğunu belirtmiştir.
Satkepela, Gürcistan'ı oluşturan tarihsel bölgelerden biri olan Samtshe'de yer alır. Osmanlılar köyü, birleşik Gürcistan Krallığı'nın ardından bu bölgeye hakim olan Samtshe Atabeyliği'nden 16. yüzyılın ortasında ele geçirdi. Bu yerleşme, üç yüz yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Rusların eline geçti. Rus idaresinde Satkepela, Ardahan sancağının (okrug) Poshov kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kaza içinde Sakire nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. 1886 yılında köyde 48 kişi yaşıyordu. Satkepela'nın nüfusu Rus idaresi sırasında artmış, 1896’da 62 kişiye, 1906’da da 84 kişiye yükselmiştir. Bu tespitlerde nüfusun tamamı "Kürt" olarak kaydedilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli de köyün nüfusunun Kürtlerden oluştuğunu yazmıştır.
Satkepela, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcistan hükûmeti Ardahan ve Artvin bölgelerinden çekildi. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Satkepela köyü Türkiye'ye bırakıldı.
Satkepela, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kars vilayetinin Poshof kazasının Damal nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında "Satkabel" olarak yazılmış olan köy, bu tarihte Cilvana nahiyesine bağlanmıştı ve nüfusu 149 kişiden oluşuyordu. Satkepela / Satkabel "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Sütoluk olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte resmî kayıtlarda "Sütoluk (Satkabel)" biçiminde bir süre daha kullanılmıştır.
Coğrafya
Sütoluk köyü, Ardahan il merkezine 108 km, Posof ilçe merkezine 27 km uzaklıktadır. Köy, Posof'un en yüksekte bulunan köyüdür.
Kuznetsk uyezdi (Tomsk eyaleti)
Kuznetsk uyezdi(Rusça : Кузнецкий уезд / Kuznetskiy uyezd) — 1618—1822 ve 1860—1925 yılları arasında Tomsk valiliğine bağlı Rusça uyezd olarak adlandırılan ilçe şeklinde idari birim. Tom akarsuyu ve Mrassu ile Kondom havzası başlangıçta toplum olarak Şor Türkleri ve Abalar (Hakasların Sagay grubu) adlı Türk topluluklarının yerleşim yeri idi. Hakas Türkleri topluluklarından Biltirler (Beltirler), Sagaylar ile Altay Türklerinin yaşam alanı idi. Merkezi: Kuznetsk (şimdiki Novokuznetsk) Kuruluş tarihi: 1618
Etimoloji
Etimolojide Kuznet (Кузница ), demirci, demir ile uğraşan anlamına gelir. Yöre eski Türk kabilelerinden beri demirciliğin merkez üstü olmuştur. Bu yüzden de 19. yüzyıldan beri Ruslar yöreye hakimiyet sağlamaya başlayınca bu yer için demirci anlamında kuznet adını kullanmaya başladılar. Arma olarak da yörede en çok görülmekte olan Eski Türklerin çok önem verdiği atı kullandılar.
İdari ve nüfus durumu
Kuznetsk okrug / uyezd bazı zamanlarda idari birim olarak değişikliklere uğradı. Kuznetsk (şimdiki Novokuznetsk) yöresnin yüzölçümü 33900 km²dir. Başlıca etnik nüfus dağılımı: Şor Türkleri, Altay Türkleri, Teleüt Türkleri, Hakas Türkleri, Kazak Türkleri, Ruslar, Almanlar, Polanyalılar bulunmaktadır.
COVID-19
Koronavirüs hastalığı 2019 (COVID-19) şiddetli akut solunum sendromu koronavirüsü 2 (SARS-CoV-2)'nin neden olduğu bulaşıcı bir hastalıktır. İlk vaka ile Çin'in Hubei eyaletinin Wuhan şehrinde Kasım 2019 tarihinde karşılaşılmıştır. O zamandan bu yana yayılmaya devam etmiş ve dünya genelinde pandemiye neden olmuştur. Ancak bu pandemi geçtiğimiz yıl birçok ülkede sona ermiştir. 3 Mart 2020 itibarıyla dünya çapında ölüm oranı %3,4 olup, tarihi itibarıyla Dünya'da  onaylanmış vaka,  iyileşen varken virüs nedeniyle  hasta öldü.
COVID-19 semptomları genellikle değişkendir fakat ateş, öksürük, yorgunluk, nefes almakta zorluk, anozmi (koku alma duyusunda kayıp) ve tat alma duyusunda kayıp gibi semptomlar sıkça görülen semptomları arasındadır. Semptomlar virüsle temastan bir ile on dört gün içerisinde görülmektedir. Enfekte olan kişilerden yaklaşık olarak beş kişiden birinde herhangi bir belirti görülmemektedir. Çoğu insanda hafif semptomlar görülmesine karşın bazı insanlarda akut solunum sıkıntısı sendromu (ARDS)'nin görülmesine neden olabilmektedir. ARDS sitokin fırtınalarına, çoklu organ yetmezliğine, sepsise ve tromboza neden olabilmektedir. (Özellikle akciğerler ve kalpte olmak üzere) Organlarda uzun vadeli hasarlar gözlemlenmiştir. Hastalığın akut evresini geçirmiş olmalarına rağmen çeşitli etkileri aylarca yaşamaya devam eden kayda değer sayıda hastanın bulunması endişelere neden olmaktadır. Bu durum ayrıca uzun COVID olarak da bilinmektedir. Bu etkiler arasında şiddetli yorgunluk, hafıza kaybı da dahil olmak üzere bilişsel problemler, düşük derecelerde ateş, kaslarda güçsüzlük ve nefes darlığı bulunmaktadır.
COVID-19'a neden olan virüs çoğunlukla enfekte bir kişinin başka bir kişiyle yakın temasta bulunmasıyla bulaşmaktadır. Virüsü içeren küçük damlacıklar ve aerosoller enfekte kimsenin nefes alması, öksürmesi, hapşırması, şarkı söylemesi veya konuşması durumunda ağız ve burnundan yayılabilir. İnsanlar virüsün ağız, burun veya gözlere gelmesi durumunda enfekte olurlar. Virüs ayrıca kontamine yüzeyler nedeniyle de bulaşabilmektedir, fakat hastalığın bulaşmasının ana yolunun bu olmadığı düşünülmektedir. Hastalığın aktarımının ne şekilde olduğu kesin olarak nadiren tespit edilebilir, ancak enfeksiyon çoğunlukla insanların belli bir süre boyunca birlikte bulunmaları durumunda gerçekleşmektedir. Enfekte kimse semptom göstermeye başlamadan iki gün önce bile başkalarına bu virüsü bulaştırabilir. Ayrıca COVID-19 semptom göstermeyen kimselerden de bulaşabilir. Normal vakalarda on güne kadar, ağır vakalarda ise iki hafta boyunca enfekte kalabilmek mümkündür. Hastalığın teşhisi için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Teşhis için en yaygın kulanılan yöntem nazofaringeal sürüntü yardımıyla uygulanan gerçek-zamanlı polimeraz zincir reaksiyonudur (rRT-PCR).
Önleyici tedbirler arasında fiziksel veya sosyal mesafe, karantina, kapalı alanların havalandırılması, öksürme ve hapşırma durumunda ağız ve burunun kapatılması, ellerin yıkanması ve yıkanmamış ellerin yüzden uzak tutulması yer alır. İletim riskini en aza indirmek için halka açık ortamlarda yüz maskeleri kullanılması tavsiye edilmiştir. Çeşitli aşılar geliştirilmiş ve çeşitli ülkelerce toplu aşılama kampanyaları başlatılmıştır.
Virüsü inhibe eden ilaçların geliştirilmesi için çalışmalar devam etse de, birincil tedavi şu an için semptomatiktir. Kontrol altına alma işlemleri; semptomların tedavisini, destekleyici bakımı, izolasyonu ve deneysel önlemleri içerir.
Belirti ve Bulgular
COVID-19'un semptomları, hafif semptomlardan ağır hastalığa kadar değişkenlik göstermektedir. Yaygın semptomları arasında baş ağrısı, koku ve tat kaybı, burun tıkanıklığı ve burun akıntısı, öksürük, kas ağrısı, boğaz ağrısı, ateş ve nefes alma güçlüğü yer alır. Aynı enfeksiyona sahip kişilerde farklı semptomlar görülebilmektedir ve bu semptomlar zamanla değişiklik gösterebilir. Daha önceden kulak, burun, boğaz rahatsızlığı olmayan kişilerde koku kaybı ile tat kaybının aynı anda görülmesi % 95 özgüllük oranıyla COVID-19 ile ilişkilendirilir.
Çoğu hasta (%81) hafif ile orta şiddette semptomlar gösterirken (hafif derecede zatüreye kadar), bir kısmı (%14) ağır semptomlar göstermekte (nefes darlığı, hipoksi, %50'den fazla akciğer tutulumu gibi), az bir kısmı ise (%5) kritik semptomlar göstermektedir (solunum yetmezliği, şok, çoklu organ disfonksiyonu gibi). Enfekte kişilerden ortalama olarak beşte biri hiçbir semptom göstermemektedir. Asemptomik taşıyıcılar genellikle test olmamaktadır ve hastalığı bulaştırabilirler. Bazı enfekte kişiler daha sonradan semptom göstermeye başlayabilir veya çok hafif semptomlar gösterebilirler, bu kişilerde hastalığı bulaştırabilmektedir.
Çoğu enfeksiyonda olduğu gibi enfekte olunduktan sonra ilk semptompların ortaya çıkması için kuluçka süresi olarak bilinen belirli bir sürenin geçmesi gerekir. Covid-19'un kuluçka süresi ortalama dört ila beş gündür. Çoğu semptomik kişi temastan iki ila yedi gün arasında semptom göstermeye başlar ve neredeyse semptomik hastaların tamamı on iki gün dolmadan bir veya birden fazla semptom gösterir.
Sebebi
COVID-19, şiddetli akut solunum sendromu koronavirüs 2 (SARS-CoV-2) virüs suşu enfeksiyonundan kaynaklanır.
Bulaşma
COVID-19 genellikle, solunum yoluyla bulaşmaktadır; enfekte kimsenin öksürmesi, hapşırması, konuşması veya nefes alması ile bulaşabilir. Enfeksiyona virüs içeren partiküllerin solunulması, virüs içeren solunum damlacıklarının veya aerosollerinin, enfekte olan hasta ile yakın temasta bulunan kişilerin ağız, burun veya gözlerine girmesi neden olur. Bulaşıcı olan ortalama 1000 SARS-CoV-2 viryonunun insandan insana geçebildiği ve enfeksiyona neden olduğu düşünülmektedir.
Temas süresi arttıkça ve bireyler arasındaki fiziksel mesafe azaldıkça COVID-19'un bulaşma riski artmaktadır. Yakın mesafeler yere düşen daha büyük damlacıkları ve aerosolleri içerebilirken, daha uzun mesafeler yalnızca aerosolleri içerir. Daha büyük damlacıklar da buharlaşarak aerosollere dönüşebilir. Kasım 2020 itibarıyla, büyük damlacıklar ile aeresoller arasındaki önem farkı net değildir, ayrıca virüsün bir odadan uzak bir mesafedeki başka bir odaya hava kanalları gibi yollarla taşınabilme ihtimalinin olup olmadığı da bilinmemektedir. Hava yoluyla bulaşma özellikle; restoranlar, korolar, spor salonları, gece kulüpleri, ofisler ve ibadethaneler gibi yüksek risk içeren kapalı alanların az havalandırılmış ve kalabalık olması durumunda gerçekleşebilmektedir. Ayrıca, sağlık hizmeti ortamlarında da hava yoluyla bulaşma durumu COVID-19 hastalarına aerosol oluşturan tıbbi prosedürler uygulanması sonucunda yaşanabilmektedir.
Sosyal mesafe uygulaması ile kumaş yüz maskeleri, cerrahi maskeler, solunum maskeleri gibi yüz kaplamalarının takılması damlacık iletimini kontrol altına alma yöntemlerindendir. İyi bir hava sirkülasyonu sağlamak ve dışarıdaki havanın kullanımını arttırmak amacıyla, ısıtma ve havalandırma sistemlerinin bakımlarının yaptırılması kapalı alanlarda hastalığın bulaşma riskini azaltabilir.
Bir enfekte kişi tarafından enfekte edilen kişi sayısı genellikle değişkenlik göstermektedir; Eylül 2020 itibarıyla enfekte bir kişinin ortalama olarak 2-3 kişiyi enfekte ettiği tahmin edilmektedir. Gripten daha bulaşıcı ancak kızamıktan daha az bulaşıcıdır. Sıklıkla kümeler halinde bulaşır, enfeksiyonların ini genellikle bir bölge veya belirli bir vakaya kadar sürülebilmektedir. Yayılmasında, bir kişinin birden fazla kişiye hastalığı bulaştırdığı "süper-yayılma olayları"nın etkisi büyüktür.
Viroloji
Şiddetli akut solunum sendromu koronavirüs 2 (SARS-CoV-2), yeni bir şiddetli akut solunum sendromu koronavirüsüdür. İlk olarak Vuhan'daki akut solunum yolu hastalığı vakaları kümesine bağlı zatürre geçiren üç kişiden tespit edildi. Yeni SARS-CoV-2 virüsünün tüm özellikleri doğadaki ilintili koronavirüslerde de görülmektedir.
Vücut dışarısında virüs koruyucu balonunu patlattığı için sabun ile yok edilebilmektedir.
SARS-CoV-2 orijinal SARS-CoV ile yakından bağlantılıdır. Hayvan kökenli olduğu düşünülmektedir (zoonotik). Genetik analizler, koronavirüsün, yarasadan bulaşan iki suşla birlikte Sarbecovirus (B soyu) alt cinsinde Betacoronavirus cinsi ile genetik olarak kümelendiğini ortaya çıkarmıştır. Yarasa korona virüs örnekleriyle %96 genom seviyesinde benzerlik gösterir (BatCov RaTG13). SARS-CoV-2'nin yapısal proteinleri arasında membran glikoproteini (M), zarf proteini (E), nükleokapsid proteini (N) ve başak proteini (S) bulunur. SARS-CoV-2'nin M proteini, yarasa SARS-CoV'nin M proteinine %98,6 benzerdir, pangolin SARS-CoV ile %98,2 homolojiyi korur ve SARS-CoV'nin M proteini ile %90 homolojiye sahiptir; ancak MERS-CoV'nin M proteini ile benzerliği yalnızca %38'dir.
SARS-CoV-2 binlerce farklı varyasyonu vardır.
Tanı
Dünya Sağlık Örgütü, hastalığın tanısı için çeşitli test protokolleri açıklamıştır. Standart test yöntemi, gerçek zamanlı revers transkriptaz polimeraz zincir reaksiyonu (rRT-PCR) olmaktadır. Bu test, kişiden alınacak nazofarengeal sürüntü veya balgam gibi solunum yollarından alınmış örnekler ile gerçekleştirilebilmektedir. Test sonuçları genellikle birkaç saat ile 2 gün arasında değişebilen sürelerde çıkmaktadır. Bilim insanları, hastalığa neden olan virüs soyunu izole etmiş ve genetik sekansını yayımlayarak dünya çapında laboratuvarların enfeksiyonu teşhis etmeleri için PCR testleri geliştirmesine olanak tanımıştır.
PCR testleri, doğruluk oranının (sensitivite) yüksekliği nedeniyle altın standart olsa da, test sonucu almanın yavaş olması (en az 4 ila 6 saat), deneyimli personel ihtiyacı ve lojistik olarak merkezî bir konumda yapılması gereksinimi dolayısıyla, daha çabuk sonuç verecek olan antikor testlerinin (immunoassay) üzerinde çalışılmıştır. Antikor testlerinde nazofarengeal sürüntü veya kan testi yapılması mümkün olabilir. 23 Mart 2020 itibarıyla, SARS-CoV-2'ye karşı üretilen IgM ve IgG antikorlarını tespit edebilen, 15 dakikada sonuç veren testler üretilmiş, Çin'de onaylanmasının yanı sıra Avrupa'da CE işareti almıştır. Bu testlerin doğruluk oranı PCR'a göre daha düşüktür, örneğin testlerden biri için %13'lük bir yanlış negatif (hastalığa sahip olmakla beraber negatif sonuç) oranı verilmektedir. Yüksek duyarlılığa sahip, yani doğruluk oranı çok yüksek olan CRISPR temelli ve PCR'a kıyasla daha hızlı sonuç veren testler üzerinde çalışmalar devam etmektedir.
Vuhan Üniversitesi Zhongnan Hastanesi'nin yayımlamış olduğu yönerge, enfeksiyonların belirlenmesi için klinik özellikler ile epidemiyolojik riskin kullanılmasını önermektedir. Bu yönteme göre, aralarında ateş, zatürre, normal veya düşük beyaz kan hücresi seviyesi ve düşük lenfosit seviyesi bulgularından herhangi ikisine sahip kişiler, Vuhan'a seyahatleri ve hasta kişilerle etkileşimleriyle beraber incelenerek değerlendirilmektedir. Tongji Hastanesi'nin yayımlamış olduğu 26 Şubat tarihli bir araştırmaya göre göğüsün bilgisayarlı tomografi ile çekilmiş resimlerinin değerlendirilmesi (%98), PCR testleri ile karşılaştırıldığında (%71) daha yüksek bir duyarlılık göstermektedir. Yanlış negatif sonuçlarının, PCR testlerinden veya testi gerçekleştiren kişi veya örneklerin hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Yanlış pozitif sonuçları nadir görülmektedir.
Çin'de 1099 hasta üzerinde yürütülmüş bir çalışma, hastaların %56'sında buzlu cam opasitelerinin var olduğunu ortaya koymuş, ancak vakaların %18'inde herhangi bir radyolojik bulguya rastlanmadığı da rapor edilmiştir. Bilateral ve periferal buzlu cam opasiteleri en tipik BT bulgularını oluşturmakta olmalarına rağmen, hastalık için spesifik değillerdir. Buzlu cam opasiteleri çocuk hastalarda da c. %33 oranında görülen bir bulgu olmaktadır. Akciğerlerde bir yoğunluk artışı türü olan konsolidasyon, lineer opasiteler ve ters halo işareti vakalardaki diğer radyolojik bulgulardır. Hastalık başlangıcında lezyonlar sadece bir akciğeri etkilerken, semptomların ortaya çıkmasından 6-12 gün sonrasını kapsayan ilerleyen evrelerde hastaların %88'inde iki akciğerin de etkilendiği gözlemlenmiştir.
Kodlandırılması
2019'un sonlarına doğru, DSÖ ICD-10 hastalık kodlarını oluşturdu. U07.1 kodu SARS-CoV-2 enfeksiyon nedeniyle gerçekleşmiş labratuvarlarca onaylanmış ölümleri, U07.2 ise SARS-CoV-2 enfeksiyonu kaynaklı labratuvarlar tarafından onaylanmamış ölümleri temsil etmektedir.
Patoloji
Otopsiler sırasında bulunmuş patolojik bilgiler şunlardır:
Önlenmesi
Enfeksiyon olasılığını azaltmaya yönelik önleyici tedbirler arasında evde kalmak, halka açık yerlerde maske takmak, kalabalık yerlerden kaçınmak, insanlardan uzak durmak, kapalı alanları havalandırmak, elleri sık sık sabun ve suyla birlikte en az 20 saniye boyunca yıkamak, solunum sistemi hijyenine dikkat etmek; yıkanmamış ellerle yüz bölgesine dokunmaktan kaçınmak yer alır. Covid-19 tanısı konmuş kişilerin veya bu hastalığı geçirdiğinden şüphelenen kimselerin tıbbi yardım almak dışında evden ayrılmamaları, başka birisiyle aynı ortamda bulunuyorlarsa öksürme ve hapşırma durumlarında ağızlarını kapatmaları, kişisel ev eşyalarını paylaşmamaları ve bol bol ellerini yıkamaları önerilmektedir.
Koruyucu önlemler, aşı veya daha iyi tedavi yöntemleri geliştirilene kadar hastanelerdeki yükün azaltılması amacıyla uygulanmaktadır.
Aşı
COVID‑19 aşısı, COVID-19 hastalığına karşı kazanılmış bağışıklık sağlamayı amaçlayan bir biyoteknoloji ürünüdür. 231 aşı adayı hâlâ geliştirme aşamasındadır ve hiçbir adayın güvenliğini ve etkinliğini  kanıtlamak için klinik denemeleri henüz tamamlanmamıştır. Ağustos ayında en az 24 aşı adayı açıklandı veya klinik deneylere tabi tutuldu, altısı başlangıç aşaması olan aşama III'te ve 18'i aşama I-II'dedir.
Ağustos 2020'de, Gam-COVID-Vac adlı bir Rus aşısı Rusya'da tescil edildi. Uluslararası bilim çevreleri, Gam-COVID-Vac aşısına dair klinik testlerin yayımlanmamış olmasından ötürü aşının Rusya'da tescillenmesine tepki gösterdi. Aşının güvenilirliğine, efektif dozuna veya COVID-19 enfeksiyonlarına karşı işe yarar olup olmadığına dair herhangi bir kanıt bulunmamaktadır. Aşının 2020'de Faz III araştırmalarının başlanacağı duyurulmuştur, ancak I. ve II. fazların sonuçları akran değerlendirmesi yapılarak yayımlanmamıştır.
Daha önce SARS ve MERS hastalıklarına karşı bir aşı geliştirme girişimleri sayesinde koronavirüslerin yapısı ve işlevi hakkında önemli bilgiler sağlanmıştır. Ancak önceki tüm koronavirüs aşı adayları erken aşamadaki klinik denemelerde başarısız oldu ve hiçbiri ruhsatlandırma aşamasına gelmedi.
Nisan ayında, bir aşının acil kullanım protokolleri kapsamında 12 aydan daha kısa bir süre içinde veya 2021'in başlarında mevcut olabileceği belirtilmiştir. DSÖ, aşama II – III klinik denemelerine ulaşan birkaç aşı adayının eş zamanlı değerlendirilmesi için uluslararası bir "Dayanışma denemesi"nin konuşlandırıldığını da duyurdu.
Sosyal Mesafe
Sosyal mesafe (ayrıca fiziki mesafe olarak da bilinir) bireyler arasındaki mesafeyi arttırarak hastalığın yayılmasını yavaşlatma amacı güden enfeksiyon kontrol hareketleridir. Karantina; yolculuklara kısıtlamalar getirilmesi; okulların, iş yerlerinin, stadyumların, tiyatroların veya alışveriş merkezlerinin kapatılması sosyal mesafe yöntemleri arasındadır. Bireyler evde kalarak, seyahatlerini sınırlandırarak, kalabalık alanlardan kaçınarak, temassız şekilde selamlaşarak ve fiziksel olarak başka insanlardan uzak durarak sosyal mesafe yöntemlerini uygulayabilirler. Birçok hükûmet şu anda salgından etkilenen bölgelerde sosyal mesafeyi zorunlu kılmakta veya tavsiye etmektedir. Bazı bölgelerde sosyal mesafeye uyulmaması salgının daha da yayılmasına neden olmuştur. İlk tavsiyeler, aile üyeleri dışındaki diğer kişiler ile aradaki iki metrelik mesafenin korunmasını içeriyordu.
Yaşlılar, diyabet hastaları, kalp hastalığı ve solunum hastalığı bulunanlar, hipertansiyon hastaları ve zayıf bağışıklık sistemi olanlar, hastalığı şiddetli geçirmekle ve komplikasyon riskinin artmasıyla karşı karşıyadırlar. Bu nedenle toplum içine çıkmamaları ve mümkün olduğunca evlerinde kalmaları önerilmektedir.
İzolasyon
COVID-19 Pozitif kişilerin veya hastalığı geçirmekte olduğundan şüphelenen kişilerin sosyal izolasyonda bulunması önerilmektedir. Sağlık kuruluşları izolasyonun nasıl doğru bir şekilde yapılacağını açıklamışlardır.
Birçoğu hükûmet halkın tamamına sosyal izolasyonu önermiş ya da zorunlu hale getirmiştir. En katı karantina kuralları yüksek risk grubundakiler için uygulanmaktadır. Covid-19 hastası biriyle temasta bulunmuş olan veya hastalığın yaygın olduğu bölgelerden gelmiş olan kişilerin 14 gün boyunca karantina uygulamaları önerilmektedir.
Yüz maskeleri ve solunum hijyeni
DSÖ hastalığın bulaşma riskinin fazla olduğu ve sosyal mesafeyi korumanın zor olduğu bölgelerde yüz maskesi kullanımını öneriyor. Bu öneri asemptomatik veya presemptomatik kimselerden kaynaklanan yayılmaları önlemeyi ve sosyal mesafe uygulamasını tamamlamayı amaçlıyor. Maskeler konuşma, nefes alma ve öksürme sırasında ortaya çıkan eksprituar damlacıkların taşınma mesafesini sınırlandırmaktadır. Ayrıca virüs içeren parçacıkları solunan havadan filtreleyerek kullanıcının enfekte olma olasılığını azaltır. Birçok ülkede maske kullanımı teşvik edilmektedir ya da zorunlu hale getirilmiştir.
Özellikle hastaların ve hastaların bakımını üstlenmiş kişilerin yüz maskesi kullanması şiddetle tavsiye edilmektedir ABD Hastalık kontrol ve korunma merkezleri maskenin bulunmadığı durumlarda öksürürken veya hapşırırken peçete ile ağızın ve burnun örtülmesini eğer peçete de bulunmuyorsa dirseğin iç kısmı ile ağız ve burunun kapatılmasını öneriyor. Öksürük veya hapşırıktan sonra el temizliğine dikkat edilmesi de öneriler arasında bulunmaktadır. Doğrudan hastalarla ilgilenen sağlık çalışanlarının N95 veya eşdeğeri maskeler kullanması önerilmektedir.
El yıkama ve hijyen
DSÖ, özellikle de tuvaletten çıktıktan sonra veya yemekten önce ellerin en az 20 saniye boyunca sabun ve su ile yıkanmasını, ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri ise su ve sabuna erişim olmaması durumunda en az %60 alkol oranına sahip el dezenfektanlarının kullanılmasını öneriyor. Ayrıca DSÖ ticari el dezenfektanlarının bulunmadığı bölgelerde etanol veya izopropanol kullanılabileceğini bildirmektedir.
Yüzey Temizliği
Corona virüsler yüzeylerde birkaç saat veya birkaç gün yaşayabilmektedir. Sıcak iklimlerde ve güneş ışığının doğrudan vurduğu yüzeylerde koronavirüslerin yaşam süresi daha kısadır.
Yüzeyler çeşitli solüsyonlarla (%62-71 etanol, %50-100 izopropanol, %0,1 sodyum hipoklorit, %0,5 hidrojen peroksit ve %0,2-7,5 povidon-iyot içeren solusyonlar dahil olmak üzere) dekontamine edilebilir (paslanmaz çelik yüzeyler dezenfektena maruz kalmalarından sonra bir dakika içinde gerçekleşir). Benzalkonyum klorür ve klorheksidin glukonat gibi diğer solüsyonlar daha az etkilidir. Ultraviyole mikrop öldürücü ışınlama da kullanılabilir. ABD Hastalık kontrol ve korunma merkezleri ofisler veya bakım evleri gibi tesislerde COVID-19 vakası bulunması durumunda vaka tarafından kullanılmış ofisler, banyolar gibi ortak kullanım alanlarının; tabletler, dokunmatik ekranlar, klavyeler, uzaktan kumandalar ve ATM makineleri gibi ortak kullanılan ekipmanların dezenfekte edilmesini önermektedir.
Havalandırma ve hava filtrasyonu
DSÖ ortak kullanılan alanlarda havalandırma ve hava filtrasyonu kullanılarak aerosollerin temizlenmesine yardımcı olunmasını önermektedir.
Sağlıklı beslenme ve sağlıklı yaşam tarzı
Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu, COVID-19'un bağışıklık sisteminin korunmasını her zamankinden daha önemli hale getirdiğini söylüyor. Bu nedenle sağlıklı beslenmeyi, fiziksel olarak aktif olmayı, psikolojik stresi yönetimini ve yeterince uyumayı tavsiye etmekteler. Koyu tenli insanların D Vitamini eksikliği çekme riski daha yüksektir. Bu da bağışıklık sistemini olumsuz yönde etkileyebilir.
Tedavi
Bilim insanları aşının üretilip insanlara 2021 yılı içerisinde verileceğini düşünmektedir. Tedavi bulmak için yapılan araştırmalar devam etmektedir.
İlaçlar
Hastalığı iyileştirecek ilaçlar bulunması için Bill & Melinda Gates Vakfı, İngiliz sağlık araştırma kurumu Wellcome ve ödeme sistemi şirketi olan Mastercard ortak bir girişim kurdu. Bill & Melinda Gates Vakfı CEO'su Mark Suzman bu girişimi, COVID-19 tedavilerini tanımlama, değerlendirme, geliştirme ve ölçeklendirmek amacıyla teknolojileri üretmek amacıyla kurulduklarını duyurdu.
Antiviral ilaçlar
Mart 2020 itibarıyla remdesivirin etkinliğine dair belirsiz kanıtlar bulunmaktadır. Remdesivir, SARS-CoV-2'yi in vitro inhibe etmektedir. ABD, Çin ve İtalya'da faz 3 klinik araştırmalar gerçekleştirilmektedir.
Sıtma tedavisinde kullanılan klorokin Şubat 2020'de Çin'de tedavi için araştırılmış, öncül sonuçlar maddeyi etkin göstermiştir. Klorokin ve hidroksiklorokin, ikinci madde daha güçlü ve güvenli olacak şekilde SARS-CoV-2'yi in vitro inhibe etmektedir. Bir çalışmadan öncül sonuçlar, klorokinin COVID-2019 ile ilişkili pnömoni tedavisinde "akciğer filmi bulgularını iyileştirdiğini, negatif testleri teşvik ettiğini ve hastalık süresini kısalttığını" belirtmiştir. Ancak araştırmanın daha çok incelenmesi gerektiği düşünülmektedir.
Bir kohort çalışmasında, hidroksiklorokinin yüksek düzeyde bir koruyucu etkisinin olduğunu destekleyen bir sonuca varılamamıştır. Ayrıca birkaç randomize kontrollü çalışma, hidroksiklorokinin tedavi için kullanımının bir klinik faydası olmadığını göstermiştir.
Azitromisin, hidroksiklorokin ile kombinasyon halinde potansiyel bir tedavi olarak incelenmiştir. Bir klinik çalışma, SARS-CoV-2'ye sahip olduğu PCR testleri ile doğrulanmış olan 36 deneği değerlendirmiştir. Deneklerden 20'si ilaçlardan birini veya her ikisini, geri kalan 16'sı ise plasebo ilaçları almıştır. Altı gün sonra virolojik açıdan iyileşmenin (PCR testlerine göre virüsün negatif çıkması), hem azitromisin hem de hidroksiklorokin ile tedavi edilmiş vakaların %100'ünde, sadece hidroksiklorokin almış hastaların %57,1'inde, kontrol grubunun ise %12,5'inde görüldüğü rapor edilmiştir. Başka bir çalışmada ise hidroksiklorokinin azitromisin ile kombinasyonunun ciddi yan etkilere sebep olduğu belirtilmiştir.
Teicoplanin, SARS-CoV-2'yi ve akrabası olduğu MERS koronavirüslerini inhibe etmekte olup, COVID-19 tedavisi için potansiyel bir ilaç olarak düşünülmektedir.
2020 yılında New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanmış bir randomize kontrollü çalışma, kombine lopinavir/ritonavir tedavisinin COVID19'a karşı etkili olmadığını belirlemiş, bu ilaç kombinasyonlarının, tek başına standart hastane bakımı ile kıyaslandığında hastanede kalma süresinde kısalmaya veya daha iyi sonuçlara yol açmadığını açıklamıştır.
Şubat 2020'de Favipiravir, COVID-19 hastalığının deneysel tedavisi için incelenmektedir. 80 kişilik küçük bir araştırmanın sonuçlarına göre favipiravir, lopinavir/ritonavir kombinesine göre COVID-19 tedavisi için daha etkilidir. 17 Mart 2020 tarihli Çinli yetkililer tarafından yapılmış bir açıklamaya göre ilacın Vuhan ve Shenzhen'de meydana gelmiş vakaların tedavisinde etkili olduğu açıklanmıştır.
Kamostat, transmembran proteaz, serin 2 (TMPRSS2) enziminin bir inhibitörüdür. HeLa hücrelerinde TMPRSS2'nin inhibe edilmesi, SARS-CoV ve insan koronavirüsü NL63 enfeksiyonlarının kısmen bloke edilmesine yol açmaktadır. Bir in vitro çalışma, Camostat'ın Calu-3 akciğer hücrelerinin COVID-19'dan sorumlu virüs SARS-CoV-2 tarafından enfekte edilmesini önemli ölçüde azalttığını göstermektedir.