cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suriye Selçukluları
Yıkılışı
Atabeg Lülü, Alp Arslan'ın yerine altı yaşındaki kardeşi Sultan-şâh'ı tahta çıkardı. Böylece bir süre için devletin gerçek idarecisi oldu. Ancak kudretli bir melikin yokluğu ve ordusunun sayıca az olması, Halep Melikliği'ni sadece adı geçen şehri savunmak durumunda bırakmıştı. Lülü ise hükümranlığını sürdürebilmek için; Haçlılar, Tuğ-Tegin ve Sultan Muhammed'den destek ve aynı maksatla zaman zaman da Artuklu İlgazî'ye başvuruyordu. Nihâyet 1117'de Lülü bir yolculuk sırasında beraberindeki Türk müfrezesi tarafından öldürüldü. Daha sonra idareyi başka hadımlar ele geçirdi. Sultan-şâh zâten yaşça küçük olduğundan sadece ismen melikti. Halep şehri bu iç karışıklıklar sebebiyle Haçlıların yağma ve istilâsından kurtulamayacak bir durumda idi. Artuklu İlgazî 1117'de Halep'i geçici olarak almıştı. Ertesi yıl sıkıntı içindeki halkın çağrısı ile İlgazî Halep'e tamamen hâkim oldu ve 1118'de Sultan-şâh'ı da hapsetti. Bu suretle Halep Melikliği, dolayısıyla Suriye Selçuklu Devleti, sona ermiş oluyordu.
Şam Melikliği
Tutuş’un ölümünden sonra, oğlu Dukak, Suriye Selçuklularının Şam sehrini eline geçirmis ve burada kurduğu tabi devlete Şam Selçuklu Melikliği adı verilmişti. Tutuş’un emrinde bulunan Emîr Zahiriddin Tuğtegin, Sultan Berkyaruk’un eline esir düşmüş, sonra serbest bırakılmıştı. Tuğtegin, Şam'a gelerek Dukak’ın hizmetine girdi ve ordu kumandanlığına getirildi. Ayrıca, Dukak’ın annesiyle evlendi ve Savtegin’i ortadan kaldırarak, melikliğin idaresini ele aldı. Dukak, Șam’ı ele geçirmek isteyen ağabeyi, Halep Meliki Rıdvan ile yaptığı mücadelede mağlup olunca, onun hakimiyetini kabul etti.
Melik Dukak, bundan sonra Haçlılarla mücadele etti. Fakat Haçlı kumandanı Toulouse Kontu Raymond de Saint-Gilles'la 1102 yılında Trablus önünde yaptığı savaşı kaybetti. Daha sonra Cenâhüddevle, Rahbe’yi zaptetmek için sefer düzenlediyse de, buranın, Melik Dukak tarafından ele geçirildiğini öğrenince, bölgeden ayrıldı. Cenâhüddevle, Dukak’ın 1104 yılında ölümünden sonra, Atabeg Tuğtegin, önce onun bir yaşındaki oğlu II. Tutuş adına hutbe okuttu. Daha sonra Dukak’ın on iki yaşındaki kardeşi Muhiddin Bektaş'ı tahta geçirdi. Fakat, Tuğtegin’den korkan Muhiddin Bektaş, 1104 yılında Şam'dan kaçtı. Böylece, Suriye Selçuklu Devleti'nin Şam Melikliği kolu sona erdi ve yerine Tuğtegin ailesi Şam Atabeyleri olarak Böriler Hânedânı kuruldu.
Kürdistan Özgürlük Partisi (Türkiye)
Kürdistan Özgürlük Partisi (Kürtçe: Partîya Azadîya Kurdistanê, PAK), 11 Aralık 2014 tarihinde kurulan Genel Başkanlığı'nı Mustafa Özçelik'in yaptığı Türkiye'de faaliyet gösteren siyasi partidir.
PAK'ın kuruluş dilekçesine ilk önce ismindeki "Kürdistan" ibaresi nedeniyle İçişleri Bakanlığı tarafından alındı belgesi verilmemesine rağmen, 11 Aralık 2014'te bakanlık bu belgeyi vermiş ve parti kuruluşunu ilan etmiştir. Fakat Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı Mart 2013'te partiye isminde Kürtçe kullandığı ve Kürtlerin devlet olma hakkını savunduğu nedeniyle “değişiklik” uyarısında bulunmuştur. Mart 2015'te ise başsavcılık partiye ismindeki Kürdistan ibaresini kaldırması için uyarı yazısı gönderdi. Şubat 2019'da Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı PAK ve Kürdistan Komünist Partisi (KKP) hakkında Anayasa Mahkemesi'ne kapatma davası açtı.
Optik yalıtıcı
Optik yalıtıcı, veya diğer adıyla optik diyot, ışığın sadece bir tarafa geçmesine izin veren, diğer yöne geçmesini engelleyen bir optik bileşendir. Genel olarak, bir optik salınıcının içinde oluşabilecek, ters yönde ilerleyen istenmeyen ışığı engellemek için kullanılır. Ana bileşeni bir Faraday döndürücüsüdür. Faraday döndürücüsü, bir manyeto-optik etki olan Faraday etkisini kullanarak çalışır.
Teori
Bir Faraday döndürücüsüne uygulanan B manyetik alanı, Faraday etkisinden dolayı ışığın polarizasyonunda bir dönmeye neden olur. Dönme açısı, \beta, şu eşitlikle verilir: Burada, \nu döndürücünün yapıldığı malzemenin Verdet sabiti ve d döndürücünün uzunluğudur. Bir optik yalıtıcıda, bu değerler dönme açısı 45 derece olacak şekilde seçilir.
Polarizasyon-Bağımlı Yalıtıcı
Polarizasyon-bağımlı yalıtıcı, veya diğer adıyla Faraday yalıtıcısı, üç ana parçadan meydana gelir: bir giriş polarizörü (düşey eksenli), bir Faraday döndürücüsü, ve ekseni düşeyle 45 derece açı yapan bir çıkış polarizörü (analizör olarak da adlandırılır).
Yalıtıcı yönünde ilerleyen ışık önce giriş polarizöründen geçerek düşey olarak kutuplanır. Daha sonra Faraday döndürücüsü tarafından 45 derece döndürülür ve çıkış polarizöründen geçer.
Ters yönde ilerleyen ışık ise önce çıkış polarizöründe düşeyle 45 derece açı yapacak şekilde kutuplanır. Daha sonra Faraday döndürücüsü tarafından 45 derece döndürülür. Işığın kutuplanma ekseni yatay hale geldiği için ekseni düşey yönde olan polarizatörden geçemez ve ışık yalıtılmış olur.
Polarizasyon-Bağımsız Yalıtıcı
Bir polarizasyon-bağımsız yalıtıcı üç parçadan oluşur: bir giriş kırıcı kaması (normal polarizasyon ekseni dikey ve anormal polarizasyon ekseni yatay doğrultuda), bir Faraday döndürücüsü, ve bir çıkış kırıcı kaması (normal polarizasyon ekseni 45 derece, anormal polarizasyon ekseni -45 derece açıda).
Kırıcı kamalar, LiNbO3 ve YVO4 gibi nonlineer (doğrusal olmayan) kristallerden yapılır. Bu kristallerin özelliği, birbirine dik olan ve normal ve anormal eksen olarak adlandırılan başlıca iki doğrultuya sahip olması, ve bu doğrultular için kırıcılık indislerinin farklı olmasıdır. Bu sayede böyle bir yüzeye bir açıyla gelen ışın normal ve anormal eksenler yönünde olmak üzere polarizasyon bileşenlerine ayrılır.
Yalıtıcı yönünde ilerleyen ışık önce giriş kamasından geçer ve burada normal eksen ve anormal eksen yönünde olmak üzere polarizasyon bileşenlerine ayrılır ve bunlar iki ayrı ışın olarak ilerler. Daha sonra ayrılmış ışınlar Faraday döndürücüsü tarafından 45 derece döndürülür ve çıkış kaması tarafından tekrar birleştirilir.
Hélène Cixous
Hélène Cixous (d. 5 Ocak 1937, Vahran), Fransız akademisyen, felsefeci, romancı, şair, oyun yazarı ve eleştirmendir.
Hayatı
5 Ocak 1937'de Cezayir'in Vahran şehrinde doğdu. Postmodern feminizmin ve postyapısalcı düşüncenin önemli isimlerinden biridir. Luce Irigaray ve Julia Kristeva gibi o da Fransız feminist kuramlarının bir temsilcisi sayılmaktadır. O da diğerleri gibi psikanaliz, edebiyat ve felsefe alanlarında etkilidir ve çalışmalarında postyapısalcı düşünürler ve özellikle de Jacques Derrida etkisi görülür.
Freud, Lacan ve Derrida gibi filozofların etkisinde kalan Cixous, psikanaliz, edebiyat ve felsefeyi bir araya getiren çalışmalar gerçekleştirdi.
Felsefesi
İkili karşıtlıklar hiyerarşisine karşı çıkma konusunda Irigaray ve Kristeva ile aynı yaklaşıma sahiptir; onun için de doğa/kültür, zihin/kalp, biçim/madde, konuşma/yazı türünde ikili yapılar temelde batı düşüncesini yapılandıran ve onun siyasal düzenlemelerini belirleyen sıradüzenlerdir. Cixous bunları, kadın ve erkek arasındaki karşıtlık bağlamında ilişkilendirir. Bu işleyişte sorun her zaman karşıtlıklardan birinin üstün tutulmasıdır. Bununla birlikte diğer terim bastırılmakta ve bu çelişkiye bağlı olarak terimler birbirine kenetlenmektedir. Cixous, bu türden ayrımları diyalektik yapılar olarak değerlendirir ve sistemin yapısını bu yapılar aracılığıyla analiz eder.
Öznelliğin kuruluşu sürecinde bu diyalektik yapıların baskıları söz konusudur. Cixous bunu Hegel'in efendi-köle diyalektiğinden hareketle göstermeye çalışır. Burada öznenin, kendinden ayrı gördüğü bir başkasına gereksinim vardır. Ancak bu öznenin özne olabilmesi, yani kendini bilmesi ve tanıması için zorunlu bir süreçtir ve bu süreçte başkası bir tehdit olarak algılanır. Böylece başkası baskı altına alınması gereken bir öge olarak ele alınır ve baskılanır. Cixous bunu kadın-erkek konusu bağlamında yeniden değerlendirir; kadın'ın ataerkil toplumlarda Başkası olarak değerlendirildiğini söyler. Cinsel farklılık, ancak, başkalığın bastırıldığı bir toplumsal yapıda höşgörülür.
Mitoloji
Cixous, bu tür bir yönelimle kadının toplumsal ve kültürel yapıda nasıl konumlandırıldığının analizine yönelir, bu yapıdaki ikiliklerin üstesinden gelmeyi hedefler ve dişil yazının bu yapıya karşı sahip olduğu yıkıcı dinamikleri araştırma amacını taşır. Temel stratejisi ataerkil toplumsal ve kültürel yapıdaki yerlesik söylemlerin deşifre edilmesi ve bu söylenenlerin doğal kabul edilmelerinin açığa çıkarılmasıdır. Bu yönde Cixous, diğer çağdaşı feminist kuramcılar gibi mitolojik hikâyelerin analizinden önemli ölçüde yararlanır. Ataerkil toplumun kuruluş hikâyelerini bu hikaylerde bulur ve psikanlitik bir okumayla bunları değerlendirir. Örneğin Elektra ona göre, fallusmerkezciliğin liderlerinden biri sayılır. Cixous, fallusun üstünlüğü fikrine kadını mahkûm ettikleri iddiasıyla Freud ve Lacan'ın cinsel fark yaklaşımlarını benimsemez. Buna karşılık çifte cinsiyet olanağından sözeder.
Dişil yazı
Cixous için yazınsal alan sıradüzenli olmayan bir niteliğe sahiptir ve çifte cinsiyetin gösterilmesi bakımından özel bir alandır. bu tür bir yazına örnek olarak James Joyce, Kleist, Hoffmann Edgar Allan Poe, Genet, Shakespeare, Freud gibi yazarların ismini anar Cixous. Bu tür yazarlar, temel, yerleşik kategorilerin altını oyan metinler üretirler. Onlara dayanarak öznellik, metinsellik ve cinsel fark gibi konularda düşünceler geliştirir. Özellikle sabit ve durağan öznelik kavramını kabul edilemez bulan Cixous, bunu aşındırmaya ve bozmaya yönelik yazma biçimlerini önemser.Onun hayran olduğu yazar bu bakımdan Poe'dur.
Daha özel anlamda ise Cixous, hem çift cinsiyetliliği dillendirecek olan, hem de kadının dişil konumu ifade edecek yazı biçiminin üretilmesine yönelir. Bu noktada Cixous, kadının bedeniyle olan ilişkisinin kültürel olarak önceden belirlenmiş olduğu tezinden hareket eder, bu nedenle yazı, kültürel olanı yeniden biçimlendirme potansiyeli taşıdığından kadın için önemlidir fikrini savunur. Yazma edimi, kadının belirleyici edimi olmalıdır, ancak bu dişil bir yazma edimidir. Bu yazı pratiği çoksesli olmasının yanı sıra farklı özneler yaratmaktan da geri durmaz. Ama temelde dişil yazının indirgenebilir bir tanımı söz konusu olamaz Cixous'a göre. Yalnızca şu söylenebilir: Dişil yazı fazlasıyla sese benzer ya da sese yakındır. Yani, konuşma etkinliğine benzemesi, dişil yazının karakteristiğidir. Burada ses ya da konuşma, bilinçdışına yakınlığı noktasında önemsenir.
Cixous, kadının, konuşmada sınırları zorladığını, yazıda ise dönüşmeye olanak sağlayan bir uzam elde ettiğini belirtir. Dişillik ve yazı arasında kurulan buradaki ilişki, dil ve beden arasındaki yakın ilişkiye yönelik ilgiye bağlıdır ve bu ilgi de Cixous'u bilinçdışı sorununa getirir. Bu noktada Cixous, öznel özerklik ile bilinç denetimi türünden yanılsamalara karşı durmaya çalışır.
Cixous'un kendisi de kuramsal çalışmalarının yanı sıra etkileyici, edebi yazınsal metinler de üretmiştir.Bu kurmaca metinler edebiyat alanı genişletmiş niteliktedir. Kendi öne sürdüğü türde çokseslilik, durağansızlık, belirsizlik, çizgisel olmayan zamansallık ögeleri bizzat kendi anlatılarında uygulanmıştır. Ayrıca öznellik, dilin bedenselliği, dişillik, başkası gibi konularda bu metinlerde işlenir. Geliştirdiği kuramsal önermelerine uygun bir kadın yazar da söz konusudur; Clarice Lispector.
Feminist olmayan bir feminizm
Cixous'un girişimi, yazıya siyasal bir stratejiye bağlı olarak yönelme hedefini taşımaktadır. Bunun biyografik bir kaynağı da söz konusudur, zira hem kadın hem de yahudi olarak Cixous çifte dışlanma pratiklerine maruz kalmıştır. Bu anlamda psikanalitik kuramlardan yararlanarak kadına yönelik uygulamayı açık kılmaya çalışan bir tür politik psikanaliz grubuyla (Psychoanalyse et Politique) ilişkili olmuştur. Burada temel amaç patriyarkanın bilinçdışı yapılarıyla mücadele edebilmektir. Daha derinde ve görünmez olan, sürekli bastırılan ve yoksayılan yapılardır bunlar. Asıl olan ve önemli olan bu yapılara karşı sürekli bir dönüştürme çabasında olmaktır. Bu topluluk ya da grup genelde feminist olarak tanımlanan grup ve çevrelerle de iyi geçinmez, aksine bu çevreleri eril iktidar yapılarından pay almak için uğraş veren gruplar olarak değerlendirir.
Tiyatro
Cixous son dönem tiyatro için yazılar yazmıştır. Kuramsal formülasyonları ve arayışları için uygun bir alan sağlamış gibidir tiyatro. Öznellik analizi ya da anlamın bedensel kökleri hakkında tiyatroda elverişli çalışmalar yapabileceğini düşünmüştür.
Ona göre tiyatro hala şiire yakın duran bir etkinliktir. Günümüz yaşamının temsil sorunlarına yönelttiği eleştirileri Cixous tiyatroda somut bir gerçekliğe dönüştürmek ister, çünkü ona göre tiyatro romandan farklı olarak izleyiciyi gövdesel olarak belirli bir zaman dilimi içinde deneyimleme zorunluluğunda bırakır. Bir başka yönden ise tiyatro, tarihte kadının nesneleştirildiği alanlardan biri olarak önem taşır; kadın burada susturulmuş, yok sayılmış, bedenleri teşhir edilmiş varlıklar olarak işlev görmüştür. Cixous bu alanda işlemi altüst etmeyi hedefler.
Kadının patriyarkal sistemin kültürel yapısıyla olan ilişkilerini değerlendirir. Cixous için tiyatro temelde siyasal ve ahlaksal bir rolü olan alandır; Başkası'na açılma ya da açık olma potansiyellerini içerir. Cixous'un temel yönelimine uygundur bu: yani, dişilliğin öznel ve kolektif düzeylerini kurgulamak, homojenleşmeye karşı farklılığı korumak, pek çok değişik toplumsal baskı türlerine karşı direniş göstermek.
Çok uluslu şirket
Çok uluslu şirket, en az iki ülkede üretim ve hizmet sunan şirkettir. Bazı büyük çok uluslu şirketin bütçeleri pek çok küçük ülkeyi geçmektedir. Dünyanın en büyük 100 ekonomisinden 51'i çok uluslu şirketlerdir. Uluslararası ilişkilerde, ekonomik güçleri, geniş finansal kaynakları ve lobi çalışmaları sayesinde güçlü bir etkileri vardır.
Sömürgecilik
Çokuluslu şirketlerin tarihi sömürgecilik tarihi ile başladı. İlk çokuluslu şirketler sömürge "fabrikaları" veya liman şehirleri kurmak için kuruldu. Ana ülke ve sömürgeleri arasındaki ticareti sürdürmenin yanı sıra, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, yerel hükûmet yetkilileri ve Hindistan'daki kendi ordusuyla kendi başına bir yarı-hükûmet haline geldi. İki ana örnek British East India Company ve Dutch East India Company (VOC) idi. Diğerleri arasında Swedish Africa Company (Türkçe: İsveç Afrika Şirketi) ve Hudson's Bay Company yer aldı. Bu ilk şirketler uluslararası ticaret ve keşifle uğraştı ve ticaret yerleri kurdu.
Hollanda hükûmeti VOC'yi 1799'da devraldı. 19. yüzyılda ise diğer hükûmetler, en çok İngiliz Hindistan'ında olmak üzere giderek daha çok özel şirketi devraldı. Dekolonizasyon sürecinde, Avrupalı sömürgeci ayrıcalıklı şirketleri dağıtıldı. Son sömürge şirketi Mozambique Company’de 1972'de dağıldı.
Madencilik
Altın, gümüş, bakır madenciliği ve özellikle petrol ana faaliyetleri eski dönemlerde ve günümüzde de öyledir. İspanya hükûmetinden kükürt ve bakır madenlerinin satın alınmasıyla başlayan 1873'te kurulan Rio Tinto şirketi gibi uluslararası madencilik şirketleri 19. yüzyılda Britanya'da öne çıktı. Halen Londra ve Melbourne Avustralya'da bulunan Rio Tinto, birçok satın alma yaptı ve alüminyum, demir cevheri, bakır, uranyum ve elmas madenciliği için küresel olarak büyüdü.
Güney Afrika'daki Avrupa madenleri 19. yüzyılın sonlarında açılmaya başladı, altın ve dünya pazarı için diğer mineraller, yerel halk için işler ve şirketler için iş ve karlar oluşturdu. Cecil Rhodes (1853–1902), 1890-1896 döneminin Güney Afrika Başbakanı olan birkaç iş adamından biriydi. Madencilik şirketleri arasında British South Africa Company ve De Beers vardı. İkinci şirket, küresel elmas pazarını Güney Afrika'daki üssünden fiilen kontrol ediyordu.
Petrol
"Yedi Kız Kardeş", 1940'ların ortasından 1970'lerin ortalarına kadar küresel petrol endüstrisi hakimi olan yedi çok uluslu şirket için ortak bir terimdi.
1973 Petrol Krizi öncesinde, Yedi Kız Kardeş dünyanın petrol rezervlerinin yaklaşık yüzde 85'ini kontrol ediyordu. 1970'lerde, büyük petrol şirketlerine ait olan büyük rezervlere sahip çoğu ülke rezervlerini kamulaştırdı. O zamandan beri, endüstri hakimiyeti OPEC karteli ve Saudi Aramco, Gazprom (Rusya), China National Petroleum Corporation, National Iranian Oil Company, PDVSA (Venezuela), Petrobras (Brezilya) ve Petronas (Malezya) gibi devlete ait petrol ve gaz şirketlerine geçti. 2012'ye kadar dünyanın bilinen petrol rezervlerinin yalnızca %7'si özel uluslararası şirketlerin dizginlerini serbest bırakan ülkelerdeydi. %65'i, bir ülkede faaliyet gösteren ve BP, Shell, ExxonMobil ve Chevron gibi çok uluslu şirketlere petrol satan devlete ait şirketlerin elindeydi.
Üretim
İsveç'in önde gelen imalat şirketi, makine rulmanlarının lider üreticisi SKF idi. Uluslararası ticaretini genişletmek için 1966'da İngilizce dilini kullanması gerektiğine karar verdi. Üst düzey yetkililer, çoğunlukla İsveçli olmakla birlikte, tüm önemli dahili belgelerde İngilizce öğrenilenlerin tümü, çokuluslu şirketlerin ortak dili olan İngilizceydi.
Unilever
Önde gelen çok uluslu bir üretici, merkezi Londra'da bulunan bir Hızlı tüketim malları şirketi olan Unilever'dir. Ürünleri birçok gıdanın yanı sıra vitaminler, takviyeler, çay, kahve, temizlik maddeleri, su ve hava temizleyicileri, evcil hayvan maması ve kozmetik ürünleri içerir. Unilever, dünyanın en büyük sabun üreticisidir. Unilever'in ürünleri 190 ülkede satılır.
Unilever, 2020'de 51 milyar euro ciro ile 400'den fazla markaya sahiptir. Şirket üç ana bölüme ayrılmıştır: Yiyecekler ve İçecekler; Evde bakım; ve Güzellik ve Kişisel Bakım. Çin, Hindistan, Hollanda, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri'nde araştırma ve geliştirme tesisleri vardıt.
Unilever, 1929'da Hollandalı margarin üreticisi Margarine Unie ile İngiliz sabun üreticisi Lever Brothers'ın birleşmesiyle kuruldu. 1950'den sonra ürünlerini giderek çeşitlendirdi ve operasyonlarını dünya çapında büyüttü. Lipton (1971), Brooke Bond (1984), Chesebrough-Ponds (1987), Best Foods (2000), Ben & Jerry's (2000), Alberto-Culver (2010), Dollar Shave Club (2016) ve Pukka Herbs (2017).
Mevcut durum
Çok uluslu şirket (ÇUŞ) genellikle, çeşitli ülkelerde mal veya hizmet üreten veya satan bir ülkede kurulmuş büyük bir şirkettir. ÇUŞ'ların paylaştığı iki ortak özellik, büyüklükleri ve dünya çapındaki faaliyetlerinin ana şirketler tarafından merkezi olarak kontrol edilmesidir.
Etkili bir şekilde "devletsiz" aktörler oldukları düşünüldüğünde, çokuluslu şirketlerin davranışları üzerindeki ahlaki ve yasal kısıtlamalar sorunu, yirminci yüzyılın sonlarında ortaya çıkan birkaç acil küresel sosyoekonomik sorundan biridir.
Potansiyel olarak, toplumun modern şirketler üzerindeki yönetişim sınırlamalarını analiz etmek için en iyi kavram "vatansız şirketler" kavramıdır. En azından 1991 gibi erken bir tarihte Business Weekte ortaya atılan kavram, 1993'te teorik olarak netleştirildi: vatansız bir şirketi tanımlamaya yönelik ampirik bir strateji, demografik analiz ve ulaşım araştırması arasındaki kesişme noktasında analitik araçlarla birliktedir. Bu kesişim lojistik yönetimi olarak bilinir ve kaynakların hızla artan küresel hareketliliğinin önemini açıklar. Çok uluslu şirketlerin uzun bir analiz tarihinde, dünya çapında kaynak malzeme ihtiyaçlarının gerçeklerini karşılayan ve tek tek ülkeler için ürünler üretip özelleştiren şirketler olan vatansız şirketler çağının yaklaşık çeyrek asırındayız.
İlk çok uluslu ticari kuruluşlardan biri olan East India Company 1601'de kuruldu. Doğu Hindistan Şirketi'nden sonra, 20 Mart 1603'te kurulan ve yaklaşık 200 yıl boyunca dünyanın en büyük şirketi olacak olan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi geldi.
Çok uluslu şirketlerin temel özellikleri şunlardır:
Abraham-Lorentz kuvveti
Kuvvet, nesnenin yük ünün karesinin ivmenin zamana göre değişiminin (sarsım, İngilizce: jerk) çarpımıyla orantılıdır. Kuvvet sarsım yönündedir. Örneğin, sarsımın hız ile zıt yönde olduğu bir siklotronda, radyasyon reaksiyonu, frenleme eylemi sağlayan parçacığın hızı ile zıt yöndedir.
Abraham-Lorentz kuvveti probleminin çözümünün, gelecekten sinyallerin şu anı etkilediği kehanetinde bulunduğu ve dolayısıyla neden-sonuç ilkesinin önsezisine meydan okuduğu düşünülüyordu. Örneğin, bir taneciğin kuvvet uygulanmadan önce hızlandığını öngören Abharam-Lorentz-Dirac denklemini kullanan patolojik çözümler vardır. Bu çözümler ön hızlanma çözümleri olarak da adlandırılır. Bu problemin bir çözümü Yaghjian, Rohrlich ve Medina tarafından tartışılmıştır.
Tanım ve açıklama
Matematiksel olarak Abraham-Lorentz kuvveti uluslararası ölçü biriminde (İngilizce: SI units)
veya Gauss ölçü biriminde (İngilizce’de cgs units)
Burada Frad kuvet, salınım (ivme nin türevi veya yerdeğiştirme nin üçüncü türevi), μ0 manyetik sabit, ε0 elektrik sabiti, c boş alan daki ışık hızı ve q parçacığın elektrik yükü dür.
Bu formülün göreli olmayan hızlar için olduğunu unutmayınız; Dirac sadece göreli uyarlamasını bulmak için, hareket denklemindeki parçacığın kütlesini yeniden normalize etmiştir.
Fiziksel olarak, hızlanan bir yük, bu yükten uzakta momentum taşıyan radyasyonu yayar. (Larmor formülü ne göre). Momentum korunduğundan, yük, yayılan radyasyon yönüne ters yönde itilir. Aşağıda gösterildiği gibi, aslında radyasyon kuvveti için yukarıdaki formül Larmor formülünden elde edilebilir.
Arka plan
Klasik elektrodinamikte problemler genel olarak iki sınıfa ayrılır:
Fiziğin bazı alanlarında; örneğin plazma fiziği ve taşıma katsayılarının (iletkenlik, difüzyon vs.) hesaplanmasında, kaynaklar tarafından oluşturulan alanlar ve kaynakların hareketi istikrarlı bir şekilde çözülür. Fakat bu gibi durumlarda, seçili kaynağın hareketi diğer tüm kaynaklar tarafından oluşturulan alanlara karşılık olarak hesaplanır. Parçacığın (kaynak) hareketinin aynı parçacık tarafından oluşturulan alanların sayesinde hesaplandığı nadirdir. Bunun nedeni iki yönlüdür:
Kendinden oluşumlu alanlar tarafından meydana gelen bu kavramsal problemler, standart lisans metninde vurgulanmaktadır. [Jackson]
Abraham-Lorentz kuvveti kendinden oluşumlu alanların etkilerinin en temel hesaplanışının sonucudur. Hızlanan yüklerin radyasyon yaymasının gözlemlenmesinden ortaya çıkmıştır. Kuantum etkileri nin başlangıcı, kuantum elektrodinamiği ne yol açar. Kuantum elektrodinamiğindeki kendinden oluşumlu alanlar, hesaplamalarda sonlu sayıda renormalizasyon işlemiyle ortadan kaldırılabilen sonsuzluklar üretir. Bu, teorinin, insanların bugüne kadar yaptığı en doğru tahminleri yapabilmesine olanak tanıdı. Bakınız kuantum elektrodinamiği hassasiyet testi. Ancak renormalizasyon işlemi yerçekimi kuvvetine uygulandığında başarısız olur. Bu durumda sonsuzluklar sonsuz sayıdadır, bu da renormalizasyonun başarısızlığına sebep olur. Bu yüzden genel göreliliğin çözülemeyen bir problemi vardır. Sicim kuramı ve kuantum çekim döngüsü radyasyon reaksiyon problemi veya kendinden kuvvet problemi olarak adlandırılan bu problemi çözme girişimindedir.
Türetilişi
Kendinden kuvvet için en basit türevleniş; periyodik harekette, noktasal yükün radyasyonu için olan Larmor denkleminden bulunur:
Eğer yüklü parçacığın hareketinin periyodik olduğunu varsayarsak, Abraham-Lorentz kuvvetinin parçacık üzerinde yaptığı ortalama iş, Larmor gücünün \tau_1 ve \tau_2 aralığındaki (bir periyot) integralinin negatif işaretlisine eşittir:
Yukarıdaki ifadenin integralini kısımlara bölerek alabiliriz. Eger periyodik hareket olduğunu varsayarsak, parçalı integraldeki sınır terimleri yok olur:
Açık bir şekilde aşağıdaki gibi tanımlayabiliriz:
Periyodik hareket gerektirmeyen daha kesin bir türevleniş Alan Kuramı formülasyonu kullanılarak bulunmuştur. Tamamıyla göreli ifadeler bulunan bir başka alternatif türevleniş de Dirac tarafından bulunmuştur.
Gelecekten sinyaller
Aşağıdaki, klasik bir analizin nasıl şaşırtıcı sonuçlara yol açabileceğinin bir örneklemesidir. Klasik teori nedensellik ilkesine karşı gibi görünebilir ve dolasıyla teorinin hem çökme sinyalleri verdiği hem de genişletilmeye ihtiyacı olduğu düşünülebilir. Bu durumda genişleme kuantum mekaniği ve göreli karşılığı kuantum alan teorisi dir. Rohrlich’in in the introduction concerning "fiziksel bir teorinin geçerli sınırlarına uymanın önemi" ile ilgili girişindeki alıntıya bakınız.
Harici kuvvet (İngilizce: external force ) etkisindeki bir parçacık için,
eşitliğine sahibiz. Burada :
Bu eşitliği bir kez integrallersek:
Bu integral şu andan gelecekteki sonsuzluğa kadar uzar. Bu yüzden kuvvetin gelecek değerleri, parçacığın şu anki ivmesini etkiler. Gelecek değerleri, gelecekteki t_0 dan 4 kat büyük bir hızla azalan
faktörüyle ölçülebilir. Bu yüzden gelecekteki yaklaşık olarak bir t_0 zaman aralığından gelen sinyaller şu andaki ivmeyi etkiler. Bir elektron için bu zaman yaklaşık olarak 10^{-24} saniyedir. Bu süre, bir ışık dalgasının bir elektronun büyüklüğü boyunca yol alması için geçen süreye eşittir.
Abraham–Lorentz–Dirac Kuvveti
Dirac göreli genellemeyi bulmak için 1938’de, denklemdeki Abraham-Lorentz kuvvetiyle hareket eden kütleyi yeniden normalize etti. Bu normalize edilen hareket denklemi Abraham–Lorentz–Dirac hareket denklemi olarak adlandırılır.
Tanım
Dirac tarafından elde edilen bu ifade (−, +, +, +) işaretlerinde,
şeklinde verilir. Liénard'ın eş zamanlı hareket eden çerçeve deki Larmor formülünden elde ettiği
ile, güç aşağıdaki gibidir.
Paradokslar
Göreli olmayan durumla benzer olarak, harici kuvvette değişim bekleyen ve buna göre bir taneciğin bir kuvvetin uygulanmasından önce hızlandığını öngören Abraham-Lorentz-Dirac denklemini kullanan, ön hızlanma çözümleri olarak da adlandırılan patolojik çözümler vardır. Bu problemin bir çözümü Yaghjian, Rohrlich ve Medina tarafından tartışılmıştır.
2009 Akdeniz Oyunları'nda Malta
Malta, 26 Haziran-5 Temmuz tarihleri arasında Pescara'da düzenlenen 2009 Akdeniz Oyunları'na katıldı. Bir gümüş madalya kazanmayı başaran ülke, madalya sıralamasının 20. basamağında yer aldı.
Who You Are
Who You Are şu anlamlara gelebilir:
Taşbaşı Kilisesi
Taşbaşı Kilisesi, Türkiye'nin Ordu kentindeki Taşbaşı mahallesinde bulunan eski bir Rum Ortodoks kilisesi.
1853'te inşa edilen tarihî kilise, 1915 Rum Kırımı'ndan sonra cemaatsiz kalmıştır. 1937-1977 yılları arasında cezaevi olarak da kullanılmış, 1983 yılında Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından ilk kez restore edilmiştir. 2000 yılında kültür merkezine dönüştürülen kilisenin arkeoloji müzesine dönüştürülme çalışmaları sürmektedir.
Doğu-batı istikametinde dikdörtgen tarzda inşa edilen yapının kubbesi hariç tamamı yerli kesme taştan yapılmıştır.
NGC 3583
NGC 3583, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir galaksidir. Gökyüzünde Büyük Ayı takımyıldızı yönünde bulunur. SBb tipi bir çubuklu sarmal galaksidir. İngiliz astronom William Herschel tarafından 1788 yılında 47,5 cm (18,7 inç) çaplı aynalı tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Kızılkeçili, Edremit
Kızılkeçili, Balıkesir'in Edremit ilçesine bağlı bulunan bir mahalledir. Kaz Dağı eteklerinde yer alan köy, Ege Denizi'ne kıyısı olan Akçay Mahallesi'ne 3 kilometre uzaklıktadır.
Karaağıl, Bulanık
Karaağıl, Muş ilinin Bulanık ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köy, 1916'dan beri aynı taşımaktadır. 19 Haziran 1999 tarihinde belediye statüsü alarak beldeye dönüşen kasabanın belediye statüsü, nüfusunun 2000 kişinin altına düşmesi üzerine 2013 yılında sona erdi.
Coğrafya
Köy, Bulanık ilçe merkezine 19 km uzaklıktadır.
Genel göreliliğe giriş
Genel görelilik, 1907 ve 1915 yılları arasında Albert Einstein tarafından geliştirilen bir çekim teorisidir. Genel göreliliğe göre, kitleler arasında gözlenen yerçekimi etkisi uzayzamanın eğrilmesinden kaynaklanır.
20. yüzyılın başında, Newton'un evrensel kütleçekim yasası kitleler arasındaki yerçekimi kuvvetine geçerli bir açıklama olarak iki yüzyıldan uzun süre önce kabul edilmişti. Newton modelinde, yerçekimi büyük nesneler arasındaki bir çekimin sonucudur. Newton'un bu gücün bilinmeyen doğasından rahatsız olmasına rağmen, temel çerçevesi hareketi açıklamada son derece başarılı oldu.
Genel görelilik, modern astrofiziğin önemli bir aracı haline gelmiştir. Bu, ışığın bile kaçamayacağı kadar güçlü çekim etkisine sahip kara deliklerin akımının anlaşılmasına temel sağlar. Bu güçlü çekimden aktif galaktik çekirdekler veya microquasarlar gibi astronomik nesnelerin belirli türleri tarafından yayılan yoğun radyasyonun sorumlu olduğu düşünülmektedir. Genel görelilik aynı zamanda kozmolojinin standart Büyük Patlama modelinin bir parçasıdır.
Genel görelilik sadece yerçekiminin görecelik kuramının olmamasına rağmen, deneysel verilerle tutarlı basit bir teori gibidir.
Genel göreliliğin özellikleri
Eylül 1905'te, Albert Einstein elektrodinamik ile Newton'un hareket kanunlarını uzlaştıran özel görelik teorisini yayınladı. Özel görelilik uzay ve zamana yeni kavramlar önererek tüm fizik için yeni bir çerçeve tanıttı. Kabul edilen bazı teoriler bu çerçeve ile tutarsız oldu; Newton'un kütleçekim teorisi önemli bir örnek oldu.
Einstein dahil birçok fizikçi, Newton'un yerçekimi yasasını ve özel göreliliği bağdaştıracak bir teori aradı. Sadece Einstein'ın teorisi deney ve gözlemlerle tutarlı olduğunu kanıtladı. Teorinin temel fikirlerini anlamak için, Einstein'ın 1907 ve 1915 yılları arasındaki düşüncelerini takip etmek öğreticidir, onun basit düşünce deneyinde yerçekimi geometri teorisiyle serbest düşmede olan bir gözlemci vardır.
Yerçekimi ve ivme
Yerçekiminin çoğu etkisi serbest düşmede kaybolur ama etkiler hızlandırılmış bir referans çerçevesinde üretilebilen yerçekimi ile aynı görülebilir. Bir gözlemci, kapalı bir ortamda aşağıdakileri doğru söyleyemeyebilir.
Diğer taraftan, hızlandırılmış bir referans çerçevesinde gözlenen herhangi bir etkiye ve ayrıca güce karşılık gelen bir çekim alanına dikkat edilmelidir. Bu prensip, Einstein'a 1907 yılında yerçekiminin birçok yeni etkisini tahmin etmesine izin verdi, bir sonraki bölümde bu açıklanmıştır.
Hızlandırılmış bir referans çerçevesindeki bir gözlemci, kendisi ve etrafındaki nesnelerin yaşadığı hızlanma için fizikçilerin hayali güçler dediği kendisi ve etrafındaki nesnelerin yaşadığı hızlanmanın hesabını bilmesi gerekmektedir. Örneğin, hızlanan otomobilin sürücüsünün koltuğa iten kuvvetten daha önce söz edilmişti. Başka bir örnek ise, eğer kollarınızı açarak bir top gibi dönmeye çalışırsanız, kollarınızın yukarı ve aşağı doğru çekildiğini hissettiğiniz kuvvettir. Einstein'ın ana görüşü sabit oldu. Hayali kuvvetlerin görünür büyüklüğünün her zaman etkilediği nesnenin kütlesi ile orantılı olduğu görülmektedir. Örneğin, sürücü koltuğu, otomobil ile sürücüyü aynı oranda hızlandırmak için yeterli bir kuvvet uygular. Benzer şekilde, Einstein yerçekimi alanındaki bir nesnenin kütlesi ile orantılı bir yerçekimi kuvveti hissetmeniz gerektiğini ileri sürmüştür. Bu Newton'un yerçekimi kanunlarını somutlaştırmıştır.
Fiziksel sonuçları
1907 yılında, Einstein hala sekiz yıl uzakta olan genel görelilik teorisini tamamladı.
İlk yeni etki, ışığın yer çekimi frekans kaymasıdır. Hızlanan bir roket gemide iki gözlemci düşünün. Böyle bir gemide, "yukarı" ve aşağı doğru doğal bir kavram vardır. Gemi yukarı yönünde hızlanıyor ve serbest nesneler ters yönde hızlanıp aşağı doğru düşer. Gözlemcilerden birinin diğerinden daha yukarıda olduğunu varsayalım. Alttaki gözlemcinin, yukarıdakine bir ışık sinyali gönderdiğini varsaydığımızda, ivme kırmızı ışığın kaymasına neden olur, bu özel görelilik ile hesaplanabilir. İkinci gözlemci ışık için birinciden daha düşük bir frekans ölçer. Tersine, ışık yüksek gözlemciden düşük gözlemciye gönderilirse maviye kayar, yani, ışık daha yüksek frekansa doğru kayar.
Einstein bu tür frekans kaymalarına bir çekim alanı göstermesi gerektiğini savunmuştur. Bu işlem soldaki şekilde gösterilmiştir. Bu yerçekimi ivmesine karşı yukarı doğru çalışır gibi yavaş yavaş kırmızıya kaymış bir ışık dalgasıdır. Bu etki aşağıda tarif edildiği gibi deneysel olarak teyit edilmiştir.
Benzer şekilde, Einstein bir çekim alanında ışığın yerçekimi sapmasını tahmin etmiştir. Işık aşağı saptırılır. Nicelik bakımından onun sonuçları iki faktör tarafından kapalıydı; doğru türetme sadece denklik prensibini değil genel görelilik teorisinin daha komple formülasyonu gerekir.
Gelgit etkileri
Yerçekimi ve atalet etkileri arasındaki eşdeğerlik tam bir teori teşkil etmez. Dünya'nın yüzeyindeki kendi yere yakın çekimini açıklamaya gelince, bilim referans çerçevemizin serbest düşme olmadığını belirterek, hayali güçler beklendiği gibi uygun bir açıklama sağlar. Fakat Dünya'nın bir tarafındaki serbest düşme referans çerçevesi, Dünya'nın karşı tarafındaki insanların neden ters yönde bir çekimsel deneyim yaşadığını izah edemez.
Dünya'ya doğru yan yana düşen iki nesne, aynı etkini daha basit belirtisini içerir. Serbest düşme bir referans çerçevesi içindeki bu nesneler havada ağırlıksız dolanıyor gibi görülür. Bu nesneler tam olarak aynı doğrultuda düşmezler, ancak yerçekimi uzayda tek bir noktaya yani Dünya'nın merkezine doğrudur. Sonuç olarak, her vücudun diğer tarafa doğru bir hareket bileşeni vardır. Serbest düşmedeki asansör gibi küçük bir ortamda, bu bağıl ivme çok küçüktür, ama Dünya'nın öbür tarafındaki hava dalışçıları için çok büyüktür. Bu kuvvetlerdeki farklılıklar da Dünya okyanuslarındaki gelgitlerden sorumludur. Böylece gelgit etkisi bu olgu için kullanılır. Eylemsizlik ve yerçekimi arasındaki denklik gelgit etkilerini ve çekik alanındaki değişimleri açıklayamaz. Bunun için, Dünya gibi büyük kütleli maddelerin etrafındaki eylemsizlik ortamını etkilemesi gibi bir yolla açıklanan bir teoriye ihtiyaç vardır.
Geometriden kaynaklanan ivme
Daha derin bir benzetme, eğrilik denilen yüzey özelliklerin bir özelliği ve gelgit kuvvetleri ile ilgilidir. Yerçekimi alanları için, gelgit kuvvetlerinin varlığı veya yokluğu yerçekimi etkisinin serbest düşme referans çerçevesi seçilerek yok edilebilir olup olmadığı belirlenir. Benzer şekilde, eğimin varlığı ya da yokluğu yüzeyin bir düzleme dik olup olmadığıyla belirlenir. 1912 yazında, Einstein bu benzerliklerden esinlenerek yerçekimi için geometrik bir formülasyon için araştırma yaptı.
Geometrinin noktalar, çizgiler, üçgenler gibi temel objeleri geleneksel üç boyutlu uzayda ya da iki boyutlu yüzeylerde tanımlanır. 1907 yılında, Eistein'ın İsviçre Federal Politeknik'deki eski matematik profesörü olan Hermann Minkowski, Einstein'ın görelilik kuramının özel bir geometrik formülasyonunu tanıttı. Burada geometri sadece uzayı değil aynı zamanda zamanı da içerir. Bu yeni geometrinin temel varlığı dört boyutlu uzay zamanıdır. Hareket eden cisimlerin yörüngeleri uzay eğrileridir. Yön değiştirmeden sabit hızla hareket eden cisimlerin yörüngeleri düz çizgilere karşılık gelir. Yüzeyler için, bir uçağın geometrisinin genellemesi olan kavisli yüzey 19. yüzyılın başlarında Carl Friedrich Gauss tarafından tarif edilmiştir. Bu açıklama 1850'li yıllarda Bernhard Riemanb tarafından yüksek boyutlu uzaylarda bir matematik formülü ile genelleştirilmiş ve tanıtılmıştır. Riemann geometrisinin yardımı sayesinde, Einstein yerçekiminin geometrik tanımı için bir formül keşfetti. Burada Minskowski'nin uzay zamanı, uzay eğrisi ile yer değiştirdi. Kavisli yüzeylerin de sıradan düzlem yüzeyler gibi bir genellemesi vardır. Gömme Diyagramları, eğitim bağlamında kavisli uzay zamanı göstermek için kullanılır.
O bu geometrik benzerlik geçerliliğini fark ettikten sonra, teorideki eksik taşı bulmak Einstein'ın üç yılını aldı: cisimlerin uzay zaman eğriliğini nasıl etkilediğini anlatan denklemlerdir. Bu denklemler şu anda Einstein denklemleri olarak biliniyor. Einstein, 1915 yılı sonlarında Prusya Bilimler Akademisi'ne çeşitli toplantılarla kendi yerçekimi teorisini sundu.
Geometri ve yerçekimi
John Wheeler, Einstein'ın geometrik teorisini şu şekilde özetlemiştir: uzay zamanı maddelerin nasıl hareket ettiğini söyler, maddeler uzay zamanın nasıl eğrildiğini söyler. Bunun ne demek olduğu aşağıda üç bölümde ele alınmıştır. Bu bölümler, deney parçacıklarının hareketlerini keşfetmek, maddelerin hangi özelliklerinin yerçekimi için bir kaynak olduğunu incelemek ve son olarak da bu madde özelliklerinin uzay zaman eğrileri ile ilgili olan Einstein denklemlerini tanıtmaktır.
Yerçekimi alanını inceleme
Yerçekimi varlığında uzay zaman Öklid olmayan ya da eğridir. Ve eğrilen uzay zamanda düz dünya çizgileri olmayabilir. Bunun yerine test parçacıkları geozedik denilen mümkün olduğunca düz anlamına gelen çizgilerde hareket ederler. Onlar eğriliği dikkate alarak başlangıç ve bitiş noktası arasındaki en kısa yolu takip ederler.
Basit bir benzetme şudur: jeodezide dünya büyüklüğünü ve şeklini ölçme bilimi, yeryüzü üzerindeki iki nokta arası en kısa yoldur. Yaklaşık olarak büyük bir dairenin bir bölümü olan bir yoldur. Örnek olarak bir boylam ya da ekvator çizgisini verebiliriz. Bu yollar kesinlikle düz değildir çünkü bu yollar Dünya'nın yüzeyinin eğriliğini takip etmelidir. Ancak onlar olabildiğince düzlerdir.
Jeodezilerin özellikleri düz çizgiler arasında farklılık göstermektedir. Örneğin, bir düzlemde paralel çizgiler asla kesişmez ama bu dünyanın yüzeyindeki jeodeziler için aynı değildir. Örneğin boylam çizgileri ekvatora paralel, ancak kutuplarda kesişir. Benzer şekilde, dünya çizgilerinde serbest düşmede olan test parçacıkları, uzay zamanda en düz olan çizgilerdir. Ama yine de onlar ve düz çizgiler arasında önemli farklar vardır. Özel görelilikte, paralel jeodezikler paralel kalır. Gelgit etkileri olan bir çekim alanında bir genel durum olmayacaktır. Örneğin başta birbirine dayanan iki cisim Dünya'nın çekim alanına düşerse, onlar Dünya'nın merkezine düşerken birbirlerine göre de hareket edeceklerdir.
Gezegenler ve diğer astronomik nesnelerle karşılaştırıldığında, günlük hayatımızdaki insan, araba, ev hatta dağlar gibi nesneler daha küçük kütleye sahiptir. Bu tür nesneler söz konusu olduğunda, deney parçacıklarının davranışlarını yöneten yasalar ne olduğunu anlatmak için yeterlidir. Özellikle kendi jeolozik yolundaki bir parçacığı saptırmak amacıyla, bir dış kuvvet uygulaması gerekir. Bir sandalyede oturan bir kişi Dünya'nın merkezine serbest düşmek için bir jeodezik yolu takip etmelidir. Ama sandalye insanın düşmesini engelleyen bir dış kuvvet uygulamaktadır. Bu şekilde genel görelilik yerçekiminin dünya yüzeyinde sadece aşağı çekme değil yukarı itme olarak da olduğu günlük deneyimleri anlatıyor. Bu kuvvetler dünya yüzeyinde duran tüm cisimlerin takip edecekleri jeodezikleri saptırırlar.
Kendi yerçekimi etkisi göz ardı edilemeyen maddeler için, kuralların uzay zamanının maddenin nasıl hareket edeceğini söylemesinin doğru olmasına rağmen, bu hareket kuralları test parçacıklarınkinden daha karmaşıktır.
Yerçekimi kaynakları
Newton'un yerçekimi açıklamasında, yerçekimi kuvveti maddeden kaynaklanır. Daha kesin bir ifadeyle, bu maddelerin belirli bir özelliği olan kütleden kaynaklanır. Einstein teorisi ve yerçekimi ile ilgili teorilerde, uzayın her noktasında eğrilik mevcuttur. Burada da, kitle maddenin yerçekimi etkisini belirlemede önemi bir özelliktir. Ama yerçekimi görelik teorisinde, kütle yerçekiminin tek kaynağı olamaz. Görecelik kütle ile enerjiyi ve enerji ile momentumu bağlar.
Kütle ile enerji arasındaki eşitlik, E = mc ile ifade edilir. Özel göreliliğin en ünlü sonucudur. Görelilikte, kütle ve enerji fiziksel özelliği açıklayan iki ayrı yoldur. Eğer bir fiziksel sistem enerjiye sahipse, kütleye de sahiptir ya da tam tersi de mümkündür. Özellikle, kendi sıcaklığında ya da çekirdek ve moleküller gibi bağlama enerjili sistemler gibi enerji ile ilişkili nesnelerin tüm özellikleri, bu nesnenin kütlesine katkıda bulunur ve dolayısıyla yerçekimi kaynağı olarak bilinir.
Özel görelilikte, enerji ile momentum yakın bir bağlantıdadır. Bu teoride, uzay ve zaman gibi daha kapsamlı bir varlık olan uzay zaman ile farklı yönleri vardır. Enerji ve momentum sadece farklı birleşimlerdir, dört boyutlu niceliğe fizikçiler dört-momentum derler. Sonuç olarak, eğer enerji bir yerçekimi kaynağı ise momentumda bir kaynaktır. Aynı şey enerji ve momentum ile doğrudan bağlantılı i basınç ve gerginlik için de geçerlidir. Birlikte ele alındığında, genel görelilikte kütle, enerji, momentum, basınç ve gerginlik birer yerçekimi kaynağıdır. Onlar maddelerin uzay zamanda nasıl eğrildiğini söylerler. Teorinin matematiksel formulasyonunda, bu özelliklerin hepsi vardır ama daha genel fiziksel özelliğe enerji-momentum tensörü denir. .
Einstein denklemleri
Einstein denklemleri, genel göreliliğin merkezinde bulunmaktadır. Bunlar matematik dilini kullanarak, uzay geometrisi ve maddenin özellikleri arasındaki ilişkinin kesin bir formülasyonunu sağlamaktadır. Daha somut olarak, Riemannsal geometri kavramları kullanılarak formüle edilir. Bu geometrik kavramlarda uzay, metrik adı verilen bir kavram ile ifade edilmektedir. Metrik, temel geometrik kavramlar olan mesafe ve eğilmiş uzaydaki açıyı hesaplamak için kullanılan gerekli bilgileri kodlar.
Dünyanın yüzeyi küresel yüzeye basit bir örnek sağlar. Yüzeyde herhangi bir noktanın konumu iki koordinat ile tarif edilebilir; coğrafi enlem ve boylam. Aksine Kartezyen koordinat sisteminde düzlem, koordinat farklılıkları yüzeydekilerle aynı mesafede değildir. Sağdaki şemada gösterildiği gibi: ekvatorda olan biri, 30 derece batıya(mor çizgi) hareket ediyorsa kabaca bu mesafe 3.300 kilometredir. Öte yandan, 55 derecelik bir enlemdeki kişi, 30 derece batıya (mavi çizgi) hareket ederse, mesafe yaklaşık 1.900 kilometre oluyor. Bu nedenle koordinatlar küresel bir yüzey geometrisini ya da daha karmaşık bir boşluk ya da uzay geometrisini açıklamak için geçerli bilgi vermemektedir. Bu bilgiyi mesafe farklılıklarıyla kodlanmış bir metriktir. Geometriyle ilgili diğer tüm kavramlar bu metrikle hesaplanabilir.
Metrik fonksiyon ve onun noktadan noktaya değişim oranı Riemann eğrilik tensörü denilen bir geometrik kavram ile tanımlanır. Bu tensör uzay ya da uzay zamanının her noktada nasıl eğrildiğini tam olarak açıklamaktadır. Genel görelilikte, metrik ve Riemenn eğim tensörü, uzay zamanının her noktasında tanımlanır. Daha önce de belirtildiği gibi uzay zamanın madde içeriğini başka bir kavramı tanımlar, enerji-momentum tensörü T ve bu prensip uzay zaman maddenin nasıl hareket ettiğini söyler ve madde uzay zamanın nasıl eğrildiğini söyler bu özelliklerin diğeriyle bağlantılı olması gerektiğini açıklıyor.Einstein, Rieman eğilim tensörünü ve G ile tanımlanan diğer geometrik kavram metrisi kullanarak bu ilişkiyi formalize etmiştir. Şu anda bu Einstein tensörü olarak adlandırılmaktadır. Einstein denklemi;
G yerçekimi sabiti ve c ışık hızıdır. Bu denklem çoğunlukla Einstein denklemleri olarak ifade edilir. G ve T kavramlarının her biri birçok uzay zaman koordinat fonksiyonları ile belirlenir ve bu denklemler her fonksiyonun bileşenlerine eşitlenir. Bu denklemin bir çözümü, uzay geometrisini açıklar. Örneğin, Schwarzchild çözümü yıldız ya da karadelik gibi dönmeyen kütle etrafındaki geometriyi açıklar. Kerr çözümü ise dönen karadeliği açıklar.
Baki Erdoğan
Baki Erdoğan (1964; İmranlı, Sivas - 22 Ağustos 1993, Aydın), DHKP-C üyesi olduğu iddia edilen işkence kurbanıdır. DHKP-C'nin Ege ve Akdeniz sorumlusu olduğu gerekçesiyle 22 Ağustos 1993 yılında Aydın'da gözaltına alındı ve gözaltında hayatını kaybetti. Sanık polisler İbrahim Türedi, Ayhan Erdal, Abdurrahman Çetinkaya, Cahit Sandıkçı, Ali Kumal ve Necmettin Aydın Kaya, Aydın 1. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından, "işkence ile ölüme sebebiyet vermek" suçundan beş yıl altı ay yirmişer gün ağır hapis cezasına çarptırıldılar.
Genel göreliliğe giriş
Deneyler
Bu testlerde sadece peritelionun Merkür’ü ilerletmesi ile 1916 yılında Einstein’ın son genel görelilik yayınında biliniyordu. Onun diğer tahinlerinin sonraki deneysel doğrulamaları, özellikle 1919 da güneş tarafından ışığın sapmasının ilk kez ölçüldü, Einstein’ı uluslararası yıldızlığa ulaştırdı. BU üç deney, Newton’un teorisi üzerine genel göreliliği benimseyen teoriden oluşmuştu ve tesadüfen genel göreliliğe bir dizi alternatif oluşturdu.
Genel göreliliğin başka testleri, Shapiro etkisi veya yerçekimi zaman gecikmesinin hassa ölçümlerini görmektedir. Bir dizi test uzaydaki seyahat eden groslcop davranışlarının etkileri üzerine odaklanıyor. Bu etkilerin, Jeodezik tahmini, Lunar Lazer değişim deneyi ile test edilmiştir. Dönen kitlelere bağlı olan bir diğerine ise çerçeve sürükleme denir. Jeodezik ve çerçeve sürükleme etkisi, 2004 yılında başlatılan Yerçekimi Kanıt B uydusu ile yapılan deneylerde test edilmiştir.
Kozmik standartlara göre, güneş sistemi boyunca yerçekimi zayıftır. Yerçekimi güçlü olduğunda Einstein’ın öngörüleri ve Newton teorileri arasındaki farklar en belirgin olduğundan, fizikçiler uzun ve nispeten güçlü yerçekimi olanları le bir ortamda çeşitli etkilerini test etmişlerdir. Bu ikili pulsarların hassas gözlemleri sayesinde mümkün olmuştur. Böyle bir yıldız sisteminde, iki yüksek kompakt nötron yıldızı birbirlerinin yörüngesindedirler. Bunlardan en az biri pulsardır.
Gözlemlerden biri, Küresel Konumlandırma Sistemi gibi yani uydu nagivasyon sistemleri, konumlandırma ve zaman tutma gibi hassas konularda kullanılan gayet kullanışlı pratik uygulamalar ile ilgilidir. Böyle sistemler atomik saatlerin iki takımına güvenir; saatler Dünya’nın yörüngesindeki uydulardır ve saatlerin referansları Dünya’nın yüzeyindedir. Genel görelilik, bu iki saat takımının farklı hareketlerinden ve farklı pozisyonlarından dolayı farklı oranlarda olduğunu tahmin eder. Sistemin doğruluğunu sağlamak amacıyla, uydu ya relavistik faktör ile yavaşlatılır ya da aynı faktör değerlendirme algoritmasının bir parçası yapılır. Buna karşılık, sistemin doğruluğu göreli tahminlerin geçerliliği ile test edilmiştir.
Denklik prensibinin çeşitli versiyonlarını kanıtlayan birçok test vardır. Şimdiye kadar, genel görelilik tüm gözlemsel testleri geçmiştir.
Astrofiziksel uygulamalar
Genel göreliliğe dayalı modeller astrofizik için önemli bir rol oynar, bu modellerin başarısı teorinin geçerliliğini daha fazla kanıtlamaktadır.