cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azerbaycan tarihi
18. ve 19. yüzyılın Azerbaycan hanlıkları ve İran'ın Rusya tarafından işgali
Ağa Muhammed Şah, son Zend kralının ölümüyle başlayan iç savaştan zaferle çıktı. Onun saltanatı, merkezi olarak yönetilen birleşik bir İran'ın yeniden ortaya çıkmasıyla dikkat çekmektedir. Nadir Şah'ın ölümünden ve Zendlerin yıkılışından sonra, İran'ın Kafkas topraklarının çoğu parçalandı ve çeşitli Kafkas hanlıkları ortaya çıktı. Ağa Muhammed Şah, Safevi kralları ve kendisinden önceki Nadir Şah gibi, bölgeyi İran'daki bölgelerden farklı olarak görmüyordu. Bu nedenle, İran'ı güvence altına aldıktan sonraki ilk amacı, Kafkasya bölgesini İran ile yeniden birleştirmekti. Gürcistan en entegre bölgelerden biri olarak görülüyordu. Ağa Muhammed Şah'ın, Gürcistan'ın İran İmparatorluğu'na yeniden boyun eğdirilmesi ve yeniden bütünleştirilmesi planı, Şiraz, İsfahan ve Tebriz'i yönetimi altına alan aynı sürecin bir parçasıydı. Cambridge İran Tarihi'nde belirttiği gibi, kalıcı ayrılığı akıl almazdı ve Pers veya Gilan'ın ayrılmasına yönelik bir girişime direneceği gibi direnmek zorundaydı. Bu nedenle Ağa Muhammed Şah'ın Kafkasya'da Nadir Şah'ın ölümü ve Zendlerin dağılışından sonra sonra yakın zamanda kaybedilen bölgeleri kontrol altına almak ve yeniden birleştirmek için gerekli olan her şeyi yapması doğaldı: bunun arasında İranlıları gözünde ihanet sayılacak olsa da, Gürcistan'a Nadir Şah tarafından genel vali (velî) olarak atanan Gürcistan velîsi II. İrakli'yi devirmek de bulunuyordu.
Ağa Muhammed Şah daha sonra II. İrakli'den birkaç yıl önce Rusya ile imzalanan antlaşmadan vazgeçmesini istedi. Bu antlaşma resmi olarak İran'a olan herhangi bir bağımlılığı reddediyordu ve Rusların kendilerine tam koruma ve yardım etmesini taahhüt ediyordu. II. İrakli, Ağa Muhammed Şah'a barışın temini ve krallığının güvenliğin sağlanması karşılığında Pers hakimiyetini kabul edeceğini belirtti. İran'ın komşusu ve rakibi olan Osmanlılar, dört yüzyılda ilk kez Kartli ve Kaheti üzerinde Gürcü haklarını tanıdı. İrakli, daha sonra Rus İmparatoriçesi II. Katerina'dan koruyuculuk talep etti ve en az 3.000 Rus askerinin desteğini istedi, ancak hiçbir yanıt alamadı ve Gürcistan İran tehdidini yalnız başına savuşturmak durumunda kaldı. Yine de II. İrakli Han'ın ültimatomunu reddetti. Ağa Muhammed Şah, Aras Nehri'ni geçtikten sonra Kafkasya bölgesini işgal etti ve Gürcistan yolu üzerindeki Erivan Hanlığı, Şirvan, Nahçıvan Hanlığı, Derbent Hanlığı, Talış Hanlığı, Şeki Hanlığı, günümüz Ermenistan, Azerbaycan, Dağıstan ve Iğdır topraklarından oluşan Karabağ Hanlığı topraklarını yeniden ele geçirdi. Büyük bir ordu ile Gürcistan'a ulaştıktan sonra Krtsanisi Muharebesi gerçekleşti, bu savaş Tiflis'in düşmesi ve Gürcistan'ın İran'a katı bir şekilde yeniden boyun eğmesi ile sonuçlandı. Ağa Muhammed Şah Tiflis'teki başarılı seferini tamamladıktan ve Gürcistan üzerindeki kontrolü etkili bir şekilde sağladıktan sonra, 15.000-20.000 Gürcü esirle birlikte İran'a dönerken, tıpkı selefi Nadir Şah'ın altmış yıl önce yaptığı gibi, 1796'da Mugan Ovası'nda resmen Şah olarak taç giydi.
Sahaflar Çarşısı
Tarihi
Çarşının giriş kısmındaki çınar ağacının altını kendisine mesken tutarak çeşitli eserler satan Hüseyin Avni Dede ise meydanın tanınmış simasıdır.
Azerbaycan tarihi
18. ve 19. yüzyılın Azerbaycan hanlıkları ve İran'ın Rusya tarafından işgali
1797 yılında Gürcistan'a karşı ikinci bir sefer hazırlarken Ağa Muhammed Şah Şuşa'da öldürüldü (günümüzde Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bir ili) ve Kral İrakli 1798 yılının başlarında öldü. İran'ın Gürcistan üzerindeki egemenliği uzun sürmedi. 1799'da Ruslar Tiflis'e doğru ilerledi. Ruslar, güneyindeki komşu imparatorluklarına, yani Osmanlı İmparatorluğu'na karşı 17. yüzyılın sonlarından/18. yüzyılın başlarından beri birbirini takip eden İran hanlıklarına karşı olduğu gibi bir işgal politikası takip etmekteydi. Rusya'nın Tiflis'e girişini izleyen sonraki iki yıl karışıklıklar yaşandı. Zayıf ve harap olmuş Gürcistan krallığı, başkentinin yarısı harabeye dönmüş bir şekilde, 1801 yılında Rusya tarafından kolayca işgal edildi. İran yüzyıllardır İran kavramının bir parçasını oluşturan Transkafkasya ve Dağıstan'ın düşmesine izin vermemesi ve şehirlerini terk etmemesi birkaç yıl sonra gerçekleşecek 1804-1813 Rus-İran Savaşı ve 1826-1828 İran-Rus Savaşı'nın nedenlerini oluşturacak, bu savaşların sonucu olarak günümüz Gürcistan, Dağıstan, Ermenistan ve Azerbaycan toprakları 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmaları geri dönülemez zorunlu bir durgunluğa mahkum bırakılacaktı, çünkü bölgede yaşayan toplulukları oluşturan köklü bağlar dışarıdan üstün bir güçle koparılacaktı. Rus-İran Savaşı (1804-1813) Dağıstan ve Güney Kafkasya'da ticaret ve tarım dengelerini alt üst edecek önemli can ve mal kayıplarına yol açtı. Ancak bölge, çoğunlukla İran topraklarında gerçekleşen 1826-1828 Savaşı sırasında Rus işgalinden kurtuldu. Savaşlar sonucunda, İran ve bölge arasında uzun yıllar boyunca oluşan ve kökleşen bağlar 19. yüzyıl içinde Rusya'nın bölgeye olan saldırıları ve siyasi manevraları ile koptu. Profesör Tadeusz Swietochowski'ye göre:
Sahaflar Çarşısı
Etkisi
Ali Emîrî Efendi Dîvânü Lugati't-Türk'ün ele geçen tek nüshasını Sahaflar Çarşısı'nda tesadüfen bularak 30 Lira ve sahafa küçük bir kâr ödemesi yaptıktan sonra satın aldı. Çarşı Türk romancılarının da uğrak noktalarından biriydi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde dersler veren Ahmed Hamdi Tanpınar Huzur romanında Mümtaz karakteri ekseninde burayı mekan unsuru olarak kullandı. Türk bibliyograf Seyfettin Özege (1901-1981) de buradan edindiği kitapları koleksiyonuna ekliyordu.
Azerbaycan tarihi
18. ve 19. yüzyılın Azerbaycan hanlıkları ve İran'ın Rusya tarafından işgali
Svante Cornell'e göre:
İran Cambridge Tarihi'ne göre:
İran yönetiminden Rus yönetimine geçiş
Rus-İran(Kaçar) Savaşları; (1813) ve Türkmençay (1828) Antlaşması
Audrey L. Altstadt Kafkasya'ya doğru gerçekleştirilen Rus askerî harekâtlarının 1790 yılından beri mevcut olduğunu savunmaktadır, ancak ilk savaş olan Rus-İran Savaşı 1804 (1804-13) yılında gerçekleşmiştir. Rusya tarafından bölgeye görevlendirilen komutan, İranlı tarihçi Muriel Atkin'in "kan dökücü" anlamına geldiğini belirttiği, "kirli eserler bırakan" anlamına gelen  ishpokdor  lakaplı ünlü Pavel Tsitsianov'du. Tsitsianov'un ana yıkımları, şu anda Azerbaycan'daki tarihi Gence şehrinde, kentin adının Elizavetpol olarak değiştirilmesi de dahil olmak üzere gerçekleşti. Tsitsianov, Bakü'deki suikastına kadar 1803 ile 1806 yılları arasında görev yaptı.
Rus yenilgisinin ardından Kaçar Hanedanı, 1813'te Dağıstan, Gürcistan ve Azerbaycan topraklarının çoğunun Rusya'ya teslimini kabul eden Gülistan Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı. Yerel hanlıklar ya kaldırıldı (Bakü ya da Gence'de olduğu gibi) ya da Rus himayesini kabul ettiler. 1813'te Rus-İran Savaşı'nın sona ermesi, Gülistan Antlaşması ile kesinleşti.
1826-28'deki bir başka Rus-İran savaşı, İran ordusu için bir yenilgiyle sonuçlandı. Ruslar, Türkmençay Antlaşması'na göre, İran Kaçarlarının 1828'de kalan son Kafkas topraklarını terk etmesi ile sonuçlanacak, günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti'nin son kısımlarını (Nahçıvan, Lenkeran Hanlığı) ve günümüz Ermenistan'ını (Erivan Hanlığı) içeren topraklarını terk etmeye zorlayacak bir anlaşma dikte ettiler. Türkmençay Antlaşması'nda, hanlıkların yönetimi ve egemenliğindeki bu değişikliklerin yanı sıra, özellikle Rus ürünlerinin geçişi sırasında için vergilerin düşürülmesi ve Rusya'ya Hazar Denizi'nde bir donanma tutma hakkı verecek yasal imtiyazlar tanınması hakkında maddeler vardı. Bu maddeler 1917 yılına kadar Rusya ve İran ilişkilerinin çerçevesini de oluşturmuştur.
Anlaşma, yerel hanların hakimiyeti sona erdiğinden Azerbaycan ve İran arasındaki sınırları oluşturdu. Böylece, günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti nihayetinde 19. yüzyılda Rusya tarafından alınan ve doğrudan bunun sonucu olarak İran'ın ayrılmaz topraklarından kurulacaktı. Yeni Rus kontrolündeki bölgelerde, daha sonra batıda modern Cumhuriyet - Elisavetpol (Gence) ilinin ve doğuda Şamahı ilinin büyük kısmını oluşturan iki il kuruldu. Aras nehrinin kuzeyindeki bölge, aralarında Azerbaycan'ın çağdaş cumhuriyetinin toprakları da dahil, 19. yüzyılda Rusya tarafından işgal edilene kadar İran topraklarıydı. İmparatorluk Rusyası'nın modern Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kapsayan Kafkasya'daki İran topraklarını ilhak etmesinin doğrudan bir sonucu olarak, Azerbaycan halkı günümüzde Azerbaycan ve İran arasında bölündü. Rusya'nın ilhakından sonra, Aras Nehri'nin kuzeyinden İran'ın yeni kurulan sınırlarına doğru birçok Azerbaycanlıyı içeren büyük bir Kafkas Müslüman göçü başladı.
1828 sonrası yönetim
Rus ilhakından 1840'lara kadar Azerbaycan, Çar'ın askeri kuvvetleri tarafından yönetildi. Rusya, bölgenin hanlıklarını, her biri bir ordu subayının başkanlık ettiği yeni eyaletlere dönüştürdü. Yöneticileri, bu bölgeleri yerel ve Rus yasalarının bir birleşimi ile idare ettiler. Ancak, yöneticilerin yerel geleneklere genel olarak aşina olmamaları nedeniyle Rus imparatorluk yasaları yoğun bir şekilde uygulanmaktaydı, bu da yerel halk arasında hoşnutsuzluğa yol açtı Rus yönetimi Hristiyan olmayan Azerbaycanlılara karşı adil davranmıyordu ve dini otoriteler kontrol altında tutuluyordu ve bu Hristiyan olmayan vatandaşlar arasında rahatsızlık meydana getirdi. Azerbaycan Türkleri Rusların Hristiyan olmayanlara yönelik kısıtlamalarından etkilendi. Rus devleti, imparatorlukta İslam hukukunun uygulanmasını kontrol altında tutmak için yoğun çaba gösterdi. Tüm İslami faaliyetleri denetlemek için iki Din Kurulu oluşturuldu. Devlet Sünni yönetim kurulu için bir müftü, Şiiler için bir şeyhülislam atadı. 1857'de Gürcü ve Ermeni dini otoritelerine kendi topluluklarını denetleme konusunda yetki verildi, ancak Müslüman dini eserleri ve kitapları Odessa'daki bir denetleme kurulu tarafından onaylanmak zorunda kaldı. Ayrıca Azerbaycan Türkleri yoğun Rus proselitizasyonuna (din değiştirmeye zorlama) maruz kaldı.
1830'ların sonlarında yöneticiler tarafından askeri yönetimin bir sivil idareyle değiştirilmesine yönelik planlar yapıldı. Yeni hukuk sistemi, Ocak 1841 yılında yürürlüğe girdiğinde, Transkafkasya bir Gürcü-İmereti ili ile Şamahı merkezli bir Hazar oblastı olmak üzere ikiye bölündü. Daha sonra tarihsel sınırları veya etnik kompozisyonu göz ardı eden yeni idari sınırlar çizildi. Azerbaycan'daki askeri yönetimin sona ermesiyle, Rus imparatorluk hukuku tüm cezai ve hukuki konularda egemenlik kazandı. Geleneksel dini mahkemelerin ve kaidelerin yargı yetkisi aile hukukuna indirgendi. Rus devleti, imparatorlukta İslam hukukunun uygulanmasını kontrol altında tutmak için yoğun çaba gösterdi. 1859 yılında felakete yol açan bir depremini bir sonucu olarak, doğu eyaletinin başkenti Şamahı'dan Bakü'ye taşındı ve bu şehir zamanla daha büyük önem kazandı.
Petrol, yüzyıllar önce bölgede keşfedilmişti ve ihraç ediliyordu, ancak 1870'lerde gerçekleşen Azeri petrol akınları, I.Dünya Savaşı'nın başladığı yıllarda eşi görülmemiş bir refah ve büyümeye yol açtı, ancak aynı zamanda büyük ölçüde Avrupalı kapitalistler ile yerel Müslüman iş gücü arasında zenginlikte büyük farklılıklar meydana geldi. 1870'lerden başlayarak Bakü, bir petrol patlaması sonucu hızlı endüstriyel büyüme çağını yaşadı. Azerbaycan'ın ilk petrol rafinerisi 1859'da Bakü yakınlarında kurulmuş ve bölgenin ilk gaz yağı tesisi 1863 yılında kurulmuştur. 1870'lerde inşa edilen Wells patlamayı ateşledi. Petrol taşıyan topraklar akabinde teklifçilerine açık artırma ile satıldı. Bu sistem yatırımcıların mülkünün güvence altına alınmasını sağladı ve işletmelerinin faaliyetlerine daha fazla yatırım yapılmasını teşvik etti. Petrol arazisi edinecek insanların çoğu seçkin Ruslar ve Ermenilerden oluşmaktaydı, ilk açık artırmada Ruslar ve Ermenilerin 51 parsel satın almasına karşın Azerbaycan Türkleri tarafından sadece 5 parsel satın alınmıştı. 1888'de Bakü'de bulunan 54 petrol çıkarma şirketinin sadece 2 önemli şirketi Azerbaycanlılara aitti. Azerbaycan Türkleri küçük çaplı çıkarma ve rafine işletmesi arasında daha fazla sayıda yer aldı. 162 petrol rafinerisinden 73'ü Azerbaycan'a aitti, ancak bu rafinerilerin 7'si dışında hepsi 15'ten az kişiyle çalışıyordu. Petrol patlaması ve yabancı yatırımı takip eden yıllarda Azerbaycan'da diğer endüstriler de büyüdü. Bankacılık sistemi 1880 yılında petrol endüstrisine tepki veren ilk sistemlerden biriydi ve Bakü'de açılan Devlet Bankası'nın bir şubesi, kuruluşunun ilk yılında piyasaya 438.000 ruble sürdü, 1899'da tüm Bakü bankacılık kurumları tüm faiz taşıyan menkul kıymetlerde 11.4 milyon ruble piyasaya sürmüştü. Gelişen petrol piyasasının bir sonucu olarak ulaştırma ve nakliye endüstrileri de büyüdü. Hazar'daki gemilerin sayısı 1887 ile 1899 arasında dört kat arttı. 1884 yılında tamamlanan Transkafkasya Demiryolu, Hazar sahilindeki Bakü'yü Gence (Elizavetpol) ve Tiflis üzerinden Karadeniz kıyısındaki Batum'a bağladı. Petrol taşımacılığına ek olarak, demir yolu kırsal tarım alanları ve sanayi bölgeleri arasında yeni ilişkiler geliştirmeye hizmet etti. Bölgenin bağlantısı, 1860'larda Gence (Elizavetpol) üzerinden Bakü'yü Tiflis'e bağlayan telgraf hatları ve 1880'lerde Bakü'de faaliyet gösteren bir telefon sistemi ile yeni iletişim altyapısının uygulanmasıyla daha da artırıldı.
Petrol akını, Ermeni petrol patronu Mirzoev ve sondaj uygulamaları tarafından desteklendi, daha sonra petrol barındıran toprakların çoğu açık artırma ile el değiştirdi; bunların çoğu Ruslar ve Ermeniler tarafından satın alındı, onları Avrupalılar, en önemlisi Robert Nobel ve Branobel izledi. 1900'e gelindiğinde, Rus İmparatorluğu, İran ve diğer yerlerden gerçekleşen işçi göçleri nedeniyle Bakü'nün nüfusu 10.000'den yaklaşık 250.000 kişiye yükseldi. Bakü'nün büyümesi ve sömürücü bir ekonominin ilerlemesi, Avrupa ve Osmanlı fikirleri tarafından eğitilen ve etkilenen bir Azeri milliyetçi aydın kesiminin ortaya çıkmasına neden oldu. Hasanbey Zerdabi, Mirza Fatali Ahundov ve daha sonraları, Celil Memmedkuluzade, Mirza Alekber Sabir, Neriman Nerimanov ve diğerleri gibi etkili düşünürler milliyetçi söylemler gerçekleştirdiler ve yoksulluk, cehalet, aşırılık ve reformlar ve eğitim dahil olmak üzere mülksüzleştirilen sınıfların ve özellikle kadınların kurtuluşu için toplantılar düzenlediler. Hacı Zeynalabidin Tağıyev gibi hayırsever milyonerlerin mali desteği de Azeri orta sınıfının yükselişini destekledi.
Rus-Japon savaşındaki felaketin ardından, 1904'te Bakü'de petrol işçilerinin genel greviyle başlayan ekonomik ve siyasi bir kriz başladı. 1905'te sınıfsal ve etnik gerilimler, ilk Rus Devrimi sırasında Müslüman-Ermeni etnik ayaklanmasına neden oldu. Çarlık hükûmetleri, aslında, bölünme ve yönetme politikasında kontrolü sürdürmek için etnik ve dini çekişmelerden faydalandılar.
1906-1914 döneminde Rusya'da sınırlı bir parlamenter sistemin getirildiği ve Azerbaycanlı Müslüman milletvekillerinin Azeri çıkarlarını aktif olarak teşvik ettikleri durum iyileşti. 1911 yılında, Mehmed Emin Resulzade tarafından benimsenen merkez modernizasyonu ideolojisinin solundan esinlenen pan-Türkist ve pan-İslamcı Müsavat Partisi kuruldu. Gizlice kurulan parti, Rusya'daki Çarlık rejiminin devrilmesinden sonra 1917'de hızla büyüdü. Müsavat ideolojisinin en temel bileşenleri laiklik, milliyetçilik ve federalizm ya da daha geniş bir siyasi yapı içinde özerklikti. Ancak, partinin sağ ve sol kanatları, özellikle toprak dağıtımı olmak üzere belirli konularda farklıydı. Partinin lideri sol eğilimli Mehmed Emin Resulzade idi.
Rusya I. Dünya Savaşı'na dahil olduktan sonra, sosyal ve ekonomik gerilimler tekrar yükseldi. 1917 Rus Devrimi, bugünkü Azerbaycan'ı oluşturan bölgenin yerel nüfusu için haklar ve öz-yönetim verilmesine yol açtı, ancak bu özerklik aynı zamanda Azeriler ve Ermeniler arasında etnik çatışmanın yenilenmesine yol açtı.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti
1917'de Rus İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra, önde gelen Ermeni ve Gürcü aydınlarının çabalarıyla Transkafkasya Cumhuriyeti kuruldu. Kısa bir süre sonra cumhuriyet dağıldı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti 28 Mayıs 1918'de önde gelen Azeri Müsavat Partisi tarafından ilan edildi. Önde gelen Müsavat Partisi'nin siyasi nedenlerle kabul ettiği "Azerbaycan" adı, 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulmasından önce, özellikle çağdaş kuzeybatı İran'ın bitişik bölgesini tanımlamak için kullanılıyordu.
Bu İslam Dünyasında kurulan ilk demokratik cumhuriyetti. Ancak Bakü'de, Bolşevikler, Taşnaklar ve Menşevikler koalisyonu Nuri Paşa liderliğindeki bir Türk-İslam ordusuna(Kafkas-İslam Ordusuna) karşı savaştı. "Bakü Komünü" olarak bilinen bu koalisyon yerel halkın silahlandırılmış Taşnak-Ermeni kuvvetleri tarafından katliamlara uğramasına da yol açtı ve koalisyon bu olayları görmezden geldi. Ancak bu koalisyon yıkıldı ve yerini Temmuz 1918'de Merkezi Hazar Diktatörlüğü olarak bilinen İngiliz kontrolündeki bir hükûmet aldı. 15 Eylül 1918'de Ağustos – Eylül aylarındaki savaşlar sonucunda Nuri Paşa'nın önderliğindeki Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve Osmanlı İmparatorluğu'nun ortak kuvvetleri Bakü'ye girdi ve şehri genç Azerbaycan devletinin başkenti ilan etti. Bu olay her zaman Azerbaycan tarihinin en onurlu olaylarından biri olarak kabul edilir.
Azerbaycan laik bir cumhuriyet olarak ilan edildi ve ilk parlamentosu 5 Aralık 1918'de açıldı. İngiliz idaresi başlangıçta Cumhuriyeti tanımıyordu, ancak onunla örtük bir şekilde işbirliği yaptı. 1919 yılının ortalarına gelindiğinde Azerbaycan'daki durum az çok istikrar kazandı ve İngiliz kuvvetleri Ağustos 1919'da bölgeden ayrıldı. Ancak 1920 yılının başlarında Rus İç Savaşı'nda galip gelen Bolşevik güçlerin ilerlemesi, Karabağ üzerinde Ermenistan'la da çatışmaya giren genç cumhuriyet için büyük bir tehdit oluşturmaya başladı.
Azerbaycan, Ocak 1920'de Versay'daki Paris Barış Konferansı'nda Müttefikler tarafından bağımsız bir ulus olarak fiilen tanındı. Cumhuriyet, Müsavat ve Sosyalist Blok, Bağımsızlar, Liberaller, Sosyal Demokrat Himmet Partisi (veya Endeavor) ve muhafazakâr İttihat (Birlik) Partisi de dahil olmak üzere diğer partilerin koalisyonu tarafından oluşturulan beş kabine tarafından yönetildi. İlk üç kabinedeki başbakan Fetali Han Hoyski idi; son ikisindeki ise Nesib Yusufbeyli idi. Parlamento başkanı Alimerdan Topçubaşov devlet başkanı olarak kabul edildi. Bu sıfatla 1919'daki Versay Paris Barış Konferansı'nda Azerbaycan'ı temsil etti.
Cumhuriyet hükûmetindeki Azerbaycanlı muhaliflerinin yardımıyla Kızıl Ordu 28 Nisan 1920'de Azerbaycan'ı işgal etti. Yeni kurulan Azerbaycan ordusunun büyük bir kısmı, Karabağ'da yeni çıkmış bir Ermeni isyanını bastırmakla meşguldü. Azerbaycanlılar 1918-20 yılları arasında kurdukları kısa ömürlü bağımsızlıklarını hızlı ve kolay bir şekilde teslim etmediler. Rus saldırılarına karşı etkili bir şekilde direnmek için 20.000 kadar insan öldü. Bununla birlikte, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Türk Cumhuriyeti'nin (TSFSR'e kadar devletin adı böyleydi) kurulmasının, Azerbaycan'da, özellikle Bakü'deki sanayi işçileri arasında, Bolşevik ideolojisine belirli bir destek verilmesi gerçeğiyle daha kolay hale getirildiğine dikkat edilmelidir. Aynı gün Neriman Nerimanov yönetiminde bir Sovyet hükûmeti kuruldu. Yıl bitmeden aynı sonuçla Ermenistan ve Mart 1921'de Gürcistan da karşılaştı.
Osmanlı Yıldırım Ordular Grubu'nun Suriye cephesinde İngiliz kuvvetleri karşısında bozguna uğraması üzerine 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalanarak Osmanlı kuvvetleri Azerbaycan'dan çekildi. 28 Nisan 1920 tarihinde Bolşevik Kızıl Ordu birlikleri Azerbaycan'a girdi. Böylece Azerbaycan'ın kısa süren bu ilk bağımsızlığı sona ermiş oldu. 16 Mart 1921'de Ankara hükûmeti ile Moskova'daki Bolşevikler arasında imzalanan Moskova Antlaşması ile de Türkiye, Azerbaycan üzerindeki haklarından feragat etti.
Sovyet Azerbaycanı
Diğer birleşmiş cumhuriyetleri gibi Azerbaycan da 1930'larda Stalin'in tasfiyesinden etkilendi. Bazen "Kızıl Terör" olarak anılan bu dönemde, Hüseyn Cavid, Mikail Müşfik, Ruhulla Ahundov, Ayna Sultanova ve diğerleri gibi dikkate değer Azerbaycanlı şahsiyetleri de dahil olmak üzere binlerce insan öldürüldü. Azerbaycan'daki tasfiyeyi yöneten, Stalin'in emirlerini sorgulamadan takip eden Azerbaycan Komünist Partisi'nin ilk sekreteri Mir Cafer Bağırov'du. Özel hedefi aydınlar sınıfı idi, fakat aynı zamanda muhalefete sempati duyan ya da bir zamanlar Pan-Türkizme doğru yönelen veya İran ya da Türkiye'deki devrimci hareketlerle temasları olan Komünist liderleri de tasfiye etti.
1940'larda Azerbaycan SSR, Nazi Almanyası ile sürdürdüğü savaş sırasında Sovyetler Birliği'nin gaz ve petrol ihtiyacının çoğunu tedarik etti ve bu nedenle stratejik olarak önemli bir bölge oldu. Haziran 1941'de Almanların Sovyetler Birliği'ni işgali Temmuz 1942'de Büyük Kafkasya'ya ulaştı, ancak Almanlar asla Azerbaycan topraklarına geçmedi. Birçok Azerbaycan Türkü Sovyet Ordusu saflarında savaştı (yaklaşık 600-800.000) ve Azeri Tümgeneral Hezi Aslanov'a iki kez Sovyetler Birliği'nin Kahramanı unvanı verildi. II. Dünya Savaşı'nda yaklaşık 400.000 Azeri öldü. Almanlar ayrıca, özellikle Mehmed Emin Resulzade gibi, göçmen siyasi şahsiyetlerinin işbirliğinden istifade etmek için çok çaba sarf etti, ancak bu çabalar sonuçsuz kaldı.
1950'lerden sonra Stalinizasyon ve refah politikaları Azerbaycan'ın çoğu için daha iyi eğitim ve refah koşullarını sağladı. Bu aynı zamanda hızlı kentleşme ve sanayileşme dönemine de denk gelir. Bu değişim döneminde, SSCB'nin tüm halklarını yeni bir yekpare Sovyet ulusu altında birleştirmek için yeni bir sblizheniye dalgası (uzlaşma) politikası oluşturuldu.
Smog
Smog, İngilizce smoke (duman) ve fog (sis) sözcüklerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuş, özellikle büyük şehirlerde havaya karışan çeşitli emisyon gazlar ile oluşmuş hava kirliliğini tanımlarken kullanılan bir kavram, bir birleşik sözcüktür.
İnsan sağlığına zararlı olan smog, belirli zararlı gazların sıcaklık terselmesi gibi sebeplerle bir noktada yoğunlaşması ile meydana gelmektedir.
Azerbaycan tarihi
Sovyet Azerbaycanı
Büyüyen yapısal krize son vermek amacıyla, 1969'da Moskova hükûmeti Haydar Aliyev'i Azerbaycan Komünist Partisi'nin ilk sekreteri olarak atadı. Aliyev geçici olarak ekonomik koşulları iyileştirdi ve azalan petrol endüstrisine alternatif olarak pamuk gibi endüstrileri destekledi. Ayrıca cumhuriyet yönetiminde neredeyse tamamen etnik Azerilerden oluşan iktidar seçkinlerini destekledi ve böylece "uzlaşma" öncesi eğilimlere geri döndü. 1982 yılında Aliyev, bir Azeri tarafından Sovyetler Birliği'nde o zamana kadar elde edilen en yüksek mevki olan Moskova'daki Komünist Parti'nin Politbüro üyesi oldu. 1987, yılında Perestroyka başladığında Aliyev politikalarına karşı çıktığı için Sovyet lideri Mihail Gorbaçov tarafından emekli olmaya zorlandı.
1980'lerin sonları, Gorbaçov döneminde, başta Dağlık Karabağ meselesi olmak üzere Kafkasya'da artan huzursuzluk ile önem kazanır. Şubat 1988'de Ermenistan'ın Azerbaycan SSR'ye bağlı Dağlık Karabağ Özerk Oblastı ile birleşmesi taleplerine odaklanan etnik çatışmanın yenilenmesiyle Mart 1988'de siyasi bir uyanış gerçekleşmeye başladı ve Bakü ve Sumgayıt'da Ermeni nüfusa karşı katliamlar başladı. Rusya askeri yönetimi birçok kez duruma müdahale etmeye çalıştı ancak huzursuzluk büyümeye devam etti.
Etnik gerilim Komünist Parti'nin ulusal çıkarların savunucusu olarak eksikliklerini ortaya çıkardı ve Glasnost ruhuyla bağımsız yayınlar ve siyasi örgütler ortaya çıkmaya başladı. Bu örgütlerin en göze çarpanı, 1989'un sonbaharında Komünist Partiden iktidarı devralmaya hazır gibi görünen Azerbaycan Halk Cephesi Partisi (PFA) idi. PFA kısa sürede muhafazakâr-İslami bir kanat ile ılımlı bir kanat arasında bir bölünme yaşadı. Süreci Bakü'de Ermeni karşıtı bir şiddet patlaması ve Sovyet birliklerinin müdahalesi izledi.
Muttalibov başkanlığı (1991-1992)
1990-1991 döneminde SSCB'den bağımsızlık mücadelesinde Azerbaycan diğer Sovyet cumhuriyetlerinden daha fazla kurban verdi. Cumhurbaşkanı Ayaz Muttalibov'un 30 Ağustos 1991'de ilan ettiği bağımsızlık hareketini 1991 Sovyet darbe girişimi takip etti. Mutallibov, Zviad Gamsahurdia'nın yanı sıra Tahran'dan bir açıklama yaparak Sovyet darbe girişimini onaylayan tek Sovyet lideri olurken, daha sonra Azerbaycan Komünist Partisi'ni feshetti ve cumhurbaşkanının doğrudan ülke çapında seçimlerle seçilmesi için bir anayasa değişikliği önerdi.
Aralık 1991'de ülke çapında bir referandumda Azerbaycan seçmenleri Yüksek Kurul tarafından kabul edilen Bağımsızlık Bildirgesi'ni onayladı; Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla Azerbaycan ilk olarak Türkiye, İsrail, Romanya ve Pakistan tarafından bağımsız devlet olarak tanındı. ABD 25 Aralık'ta ülkeyi tanıdı.
Bu arada Dağlık Karabağ konusundaki çatışma, uzlaşma müzakerelerine rağmen devam etti. 1992 yılının başlarında Karabağ'ın Ermeni liderliği bağımsız bir cumhuriyet kurduklarını ilan etti. Ermenistan ve Azerbaycan arasında gerçekleştirilen tam kapsamlı bir savaşta Ermeniler, Rus Ordusu'ndan gizli yardım alarak üstünlük elde ettiler. 25 Şubat 1992'de Azerbaycan sivillerinin Hocalı Katliamı'nda katledilmesi sonucunda hükûmetin eylemsizliği üzerinde toplumsal bir ayaklanma başladı ve büyük saldırılar gerçekleştirildi (Azerilerin yerli Ermeni sivilleri öldürdüğü Marağa Katliamı). Mutallibov, Azerbaycan Halk Cephesi Partisi'nin baskısı altında 6 Mart'ta Azerbaycan Millet Meclisi'ne istifasını vermek zorunda kaldı.
Muttalibov'un kontrolünde kalamayacağından korktuğu yeterli bir ordu inşa edememesi, hükûmetinin çöküşüne neden oldu. 6 Mayıs'ta Dağlık Karabağ'ın Azeri nüfuslu şehri Şuşa Ermeni kontrolü altına girdi. 14 Mayıs'ta Azerbaycan Yüksek Konseyi, Hocalı Katliamı hakkındaki davayı araştırdı, Muttalibov'u herhangi bir sorumluluktan kurtardı, istifayı reddetti ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı olarak göreve geri getirdi, ancak ertesi gün, 15 Mayıs'ta Azerbaycan Halk Cephesi liderliğindeki silahlı kuvvetler Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisi ve Azerbaycan Devlet Radyo ve Televizyonu'nun ofislerini kontrol altına alarak Moskova'ya giden Muttalibov'u görevden aldı; Azerbaycan Yüksek Kurulu'nun görevleri, Azerbaycan Halk Cephesi ile eski komünistlerin eşit temsiliyle kurulan Azerbaycan Ulusal Meclisi tarafından feshedildi. İki gün sonra Ermeni kuvvetleri Laçın'ın kontrolünü ele geçirirken, İsa Kamber Azerbaycan Ulusal Meclisi'nin yeni başkanı olarak seçildi ve 17 Haziran 1992'deki ulusal seçimlere kadar Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın geçici görevlerini üstlendi.
Elçibey başkanlığı (1992-1993)
Eski Komünistler 1992 seçimlerinde geçerli bir aday gösteremediler ve Azerbaycan Halk Cephesi (PFA) lideri ve eski muhalif ve siyasi mahkum Ebulfez Elçibey oyların %60'ından fazlasını alarak başkan seçildi. Programında Azerbaycan'ın Bağımsız Devletler Topluluğu üyeliğine muhalefet, Türkiye ile daha yakın ilişkiler ve İran Azerbaycanlıları ile uzun süreli bağlantı arzusu vardı.
Haydar Aliyev başkanlığı (1993-2003)
3 Ekim 1993'te cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı ve Aliyev ezici çoğunlukla kazandı. Mart 1994'e kadar Aliyev, diğer rakipleriyle birlikte tutuklanan Süret Hüseynov da dahil olmak üzere bazı muhalefet üyelerinin baskılarından kurtulabildi. 1995 yılında, eski askeri polis bir darbe planlamakla suçlandı ve tutuklandı. Darbe girişimcileri sağcı Türk milliyetçileriyle bağlantılıydı. Daha sonra 1996'da Resul Guliyev, eski parlamento sözcüsü sürgüne gönderildi. Böylece 1996 yılı sonunda Haydar Aliyev'in Azerbaycan'daki mutlak hükümdar konumu tartışmaya kapatıldı.
Sınırlı reformlar ve Ekim 1994'te batı pazarlarına petrol ihracatının artmasını sağlayacak olan "Yüzyılın Sözleşmesi"nin (Azeri-Çırak-Güneşli dev petrol sahası üzerinde) imzalanması sonucunda ekonomi gelişmeye başladı. Bununla birlikte, Aliyev'in neden olduğu devlet sistemindeki aşırı yolsuzluk ve kayırmacılık, Azerbaycan'ın, özellikle petrol dışı sektörde sürekli gelişmesini engelledi.
Ekim 1998'de Aliyev ikinci dönem başkanlığına tekrar seçildi. Zayıf muhalefet onu seçmen sahtekarlığıyla suçladı, ancak seçimlere karşı gelmesi beklenen uluslararası tepkiler gelmedi. İkinci görev süresi sınırlı reformlar, artan petrol üretimi ve Azerbaycan'da ana yabancı petrol şirketi olarak British Petroleum'un hakimiyeti ile önem kazanır. 1999'un başlarında, Azerbaycan'ı potansiyel olarak büyük bir gaz ihracatçısı yapan dev Şah Deniz doğal gaz sahası keşfedildi. Türkiye ile 2003 yılına kadar bir gaz ihracat anlaşması imzalandı. Uzun zamandır beklenen Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı ve Bakü-Tiflis-Erzurum gaz boru hattı üzerinde çalışmalar 2003 yılında başladı. Petrol boru hattı 2005 yılında, gaz boru hattı 2006 yılında tamamlandı. Azerbaycan da önerilen Nabucco Doğalgaz Boru Hattı'na taraftır. Haydar Aliyev hastalandı ve Nisan 2003'te sahnede yere yığıldı ve kamusal hayata bir daha geri dönemedi. 2003 yazında Amerika Birleşik Devletleri'nde yoğun bakıma alındı ve burada 12 Aralık 2003'te öldü.
İlham Aliyev başkanlığı (2003)
2010 parlamento seçimleri Aliyev'e tamamen sadık bir Parlamento kurulması ile sonuçlandı: Azerbaycan tarihinde ilk kez ana muhalefetteki Azerbaycan Halk Cephesi Partisi veya Müsavat partilerinden tek bir aday seçilmedi. Ekonomist Azerbaycan'ı 2010 Demokrasi İndeksi'nde 167 ülke arasında 135'inci sıraya yerleştirdi otoriter bir rejim olarak tanımladı.
Aliyev yönetimine karşı 2011 yılında tekrarlanan protestolar, demokratik reformlar ve hükûmetin devrilmesi için gerçekleştirildi. Aliyev, Bakü'deki isyan girişimlerini bastırmak için güç kullanmak ve taviz vermeyi reddetmek için bir güvenlik darbesi emri vererek cevap verdi. Mart 2011'de protestoların başlamasından sonra 400'den fazla Azerbaycanlı tutuklandı. Müsavat Partisi'nden İsa Kamber dahil olmak üzere muhalefet liderleri gösterileri sürdürme konusunda söz verdiler ancak polis gösteriler başlar başlamaz gösterileri durdurmak için güç kullandılar.
24 Ekim 2011 tarihinde Azerbaycan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne daimi olmayan üye olarak seçildi. Görev süresi 1 Ocak 2012'de başladı.
Kronoloji
Günümüz Azerbaycan topraklarının tamamında ya da bir kısmında hüküm sürmüş, krallık, beylik, hanedanlık ya da özerk cumhuriyetler kronolojik olarak listelenmiştir.
BM&F Bovespa
BM&FBOVESPA (Portekizce açık ismi: Bolsa de Valores, Mercadorias & Futuros de São Paulo), Brezilya'nın São Paulo şehrinde bulunan bir borsadır. Temmuz 2011 itibarı ile hisselerinin toplam piyasa değeri 1.49 trilyon Amerikan dolarıdır, bu da onu dünyadaki en büyük borsalardan biri yapmaktadır. Aslen 23 Ağustos 1890'da "Bolsa de Valores de São Paulo" (Bovespa) olarak kurulan borsa, 8 Mayıs 2008 tarihinde Brezilya Ticaret ve Vadeli İşlemler Borsası ile birleşerek BM&FBOVESPA'yı oluşturdu. 11 Aralık 2009 itibarı ile borsada 386 şirket vardır.
Akira Kume
Akira Kume (久米 明), Japon aktör ve seslendirme sanatçısı.
Yaşamı
Kume 8 Şubat 1924'te Tokyo'da doğdu. 1947'de başlayıp 2020'de ölümüne kadar sürdürdüğü kariyerinde birçok yapımda rol almasının yanında usta bir seslendirme sanatçısıydı. Evli olup Daisaku Kume adında besteci bir oğlu vardır.
Ölümü
Japon seslendirme sanatçısı ve oyuncu Akira Kume 23 Nisan 2020'de doğum yeri Tokyo, Japonya'da kalp yetmezliği sonucu 96 yaşında ölmüştür.
Edward Albee
Edward Franklin Albee (d. 12 Mart 1928 - ö. 16 Eylül 2016, New York), Amerikalı yazar. Kim Korkar Hain Kurttan? (Who's Afraid of Virginia Woolf?) adlı oyunuyla tanınan yazar modernitenin ve savaş sonrası Amerikan kültürünü eleştiren oyunlarıyla dönemin farklı seslerinden biri olmayı başarmıştır.
1946 - 1947 arasında Hartford’taki Trinity College’ta öğrenim gördü. Bir süre roman ve şiir yazan Albee, daha sonra oyun yazarı olmaya karar verdi. Başta tek perdelik oyunlar yazdı. En önemli eseri üç perdelik ilk oyunu Who’s Afraid of Virginia Woolf’u 1962’de tamamladı. 1966’da sinemaya da uyarlanan bu oyun, Türkiye’de çeşitli kereler sahnelendi ve 1993’te Kabalcı Yayınevi tarafından Kim Korkar Virginia Woolf’tan adıyla yayınlandı. Albee oyun yazarlığının yanı sıra ABD’de çeşitli okullarda dersler de verdi. Seascape (1975, Deniz Manzarası), A Delicate Balance (Kıl payı, 1966) ve Three Tall Women (1991, Üç Boylu Kadın) adlı oyunlarıyla üç kez Pulitzer Ödülü kazandı. Albee’nin ilk dönem oyunları absürt tiyatronun önemli örnekleri arasında yer almıştır. 16 Eylül 2016'da ölmüştür.
Kalp masajı
CPR yöntemleri uygulayan kişinin niteliklerine göre ikiye ayrılır: Yöntemde, kurtarıcı veya kurtarıcılar, elleriyle hastanın kalbi, ağızlarıyla da akciğeri görevini görürler. Yöntem A, B, C ve D baş harfleri ile kısaltılmış bir algoritma ile uygulanır.
Yöntem
İki kişi tarafından CPR yapılıyorsa masaj-solunum oranı yine 30/2'dir. Ayrıca kişiler ağızdan ağza solunum desteği verme konusunda zorunlu değildirler. Entübe kişilerde kompresyon 100-120/dk arasında ve ventilasyon 8-10/dk şeklinde, 2 dk'lık değişimlerle aralıksız sürdürülür. CPR sırasında göğüs kafesinin kırılması olağan bir durumdur. Pratik CPR eğitimi almış kişilerin bu yöntemi uygulaması avantajdır. Birçok üniversite hastanesinde halka CPR kursu verilmektedir. CPR sırasında kaburga kemikleri kırılabilir, göğüs kafesi zarar görebilir.
CPR uygulaması terminal dönemdeki kanser, diyabet; kalp, akciğer, böbrek yetmezliği gibi kronik hastalığı olanlara ve ölümü üzerinden 30 dakikadan fazla zaman geçmiş kişilere yapılmamalıdır.
Her şeyden önce hastanın hava yolunun açılması gerekir. Bunun için baş, geriye yatırılıp çene yukarı kaldırılır (baş-çene pozisyonu). Bak-Dinle-Hisset yöntemi ile hastanın nefes alıp almadığı kontrol edilir. İlk yardımı yapan kişi yanağını hastanın ağzına ve burnuna yaklaştırarak nefesini hissetmeye çalışır, aynı zamanda da hastanın göğsü inip kalkıyor mu diye gözleriyle kontrol eder. Hasta nefes almıyorsa, ağız içi kontrol edilerek hava yolunun tıkanmasının sebebi araştırılır. Sorunun ağız içi ve boğazda olduğuna kanaat getirilirse (yabancı cisim veya dil) gözle görülünceye kadar bakılır ve alınabilecek durumdaysa çıkartılır, kesinlikle kör dalış yapılmaz (kör dalış sonucu hastanın durumu kötüleşebilir), tıkanma sebebi dil ise parmak yanağın iç duvarına temas edecek şekilde ağız içine sokulur kanca şeklinde bükülerek dil çekilir. İşlemler yapılırken zaman çok önemlidir. Temel yaşam desteğine geçiş süresi 2 dakikayı geçmemelidir.
Odile Caradec
Odile Caradec (d. 15 Şubat 1925, Brest – ö. 22 Eylül 2021, Poitiers), Fransız şair, belgesel film yapımcısı ve çellist.
Yaşamı
Caradec, 15 Şubat 1925'te Brest, Fransa'da doğdu. Finistère'deki Camaret'te yetişti. Quimper'deki bir manastır okulunda abitur eğitimi gördü. II. Dünya Savaşı'nın ardından Almanya'ya giderek Freiburg ve Offenburg'da yaşadıktan sonra döndüğü Poitiers, Fransa'da yaşamını sürdürdü. Şair Saint-Pol-Roux ile ortak edebi çalışmalar yaptı. Belgesel film yapımcısı olarak bir süre çalıştıktan sonra çellist olarak oda müziği ile ilgilendi. Şiirlerinde mizahi, sıra dışı, somut, şehvetli ve kaprisli içerikleri konu aldığı şiir kitapları yayınladı. Eserlerinden bazıları tercüme edilerek yurt dışında basıldı. Caradec, 22 Eylül 2021'de Poitiers, Fransa'da 96 yaşında yaşa bağlı nedenlerden vefat etti. .
Abdülkadir Mesduva
Abdülkadir Mesduva (d. 19 Mart 1957, Vahran) Cezayirli bürokrattır.
Cezayir'deki Ulusal İdare Okulu'nun Diplomasi Bölümü'nden 1981 yılında mezun olmuştur. 1983 yılından itibaren Dışişleri Bakanlığı'nda kariyerine başlamış, çeşitli görevlerin ardından Nijerya Büyükelçisi olmuştur. 2004-2005 yıllarında Uluslararası Teknik, Bilimsel, Kültürel, İnsani ve Sosyal İşler Müdürü, 2005-2008 yıllarında da Protokol Genel Müdürü olarak görev yapmıştır. 2008-2014 yıllarında Sırbistan ve Karadağ Büyükelçisi olarak görev üstlenmiştir. 2015-2016 yıllarında Libya Büyükelçisi, 2017 yılında Dışişleri Bakanı'nın danışmanı olmuştur. Eylül 2017'den itibaren Cezayir'in Fransa Büyükelçisi ve UNESCO Daimi Temsilcisidir.
Diktiyozom
Diktiyozom (Fransızca: Dictyosome), golgi aygıtının meydana getirdiği yeni ay biçimindeki tanecik.
Her diktiyozom boya tutar bir dış bölge ile boya tutmaz bir iç bölgeden meydana gelir. Diktiyozomlar lipit, holoprotein ve nükleoproteinlerden oluşur. Diktiyozomlu golgi aygıtı tekhücreli hayvanlarda, ilkel bitkilerde, omurgasızların doku hücrelerinde ve genellikle eşey hücresinde bulunur. Elektron mikroskobuyla bakıldığında, her diktiyozomunun üst üste yığılı 5-10 tane yassı kesecikten oluştuğu görülür. Bunlar çoğu zaman kubbe biçiminde, bazen de iç içe girmiş şekilde bulunur. Her kesecik açık renkte dar bir aralıkla birbirinden ayrılan iki çeperden oluşur ve osmik asitle boyanabilen kabarcıklı kenarlarından parçalanmaya elverişlidir.
Sosyal bilimkurgu
Bilimkurgunun bir alt türü olan Sosyal Bilimkurgunun (SBK) ana teması antropolojidir. İleri veya geri zamanda teknoloji, savaş ve romantizm gibi kavramlardan daha çok toplumsal bilim (sosyoloji) üzerine yoğunlaşır, bireyi, iktidarı ve yaşamı sorgular. Ursula Le Guin sosyal bilimkurguyu “mekanik veya fiziksel teknolojik gelişimden öte, bilimin insan ilişkileri üzerine etkilerini, sosyal evrimleşmeyi, değişimi kapsayan vesveseli bir kurgu” olarak tanımlamaktadır.
Sosyal bilimkurgu, katı bilimkurguyla birlikte en eski iki alt türden biridir. Katı bilimkurgu, bilimkurgunun kelime anlamına sadık kalmaya çalışır ve olabildiğince bilimsel kurgular üretmeye çalışır. Katı bilimkurgu, referanslarını pozitif bilimlerden alır. Sosyal bilimkurguysa sosyal bilimlerden, tarihten ve gündelik hayattan alır. Örneğin, Jules Verne bir katı bilimkurgu yazarı olarak eserlerini kaleme almadan önce dönemin bilimsel bilgisi dahilinde araştırmalar yapardı. H.G. Wells ise bilim yönünden çok, yarattığı dünyaların sosyolojik boyutuyla ilgilenirdi.
Camacolaimidae
Camacolaimidae, Araeolaimida takımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
Theridion nigriceps
Theridion nigriceps, Theridion cinsine bağlı bir örümcek türüdür.
Nyasaland
Nyasaland, Afrika kıtasının güney kesiminde Büyük Britanya protektorası olarak 1907 ile 1964 yılları arasında Birleşik Krallık denetimindeki koloni bölgesi.
Bölge ilk olarak 1889 yılında Birleşik Krallık tarafından himaye bölgesi olarak denetim altına alınmıştır. 1893 yılında Britanya Orta Afrika Protektorası adı ile anılmaya başlayan bölge, 1907 yılında isim ve yönetim şeklinde değişime uğramıştır. Söz konusu tarihte Britanya sömürge sisteminin bir parçası haline getirilen bölgenin adı da Nyasaland olarak değiştirilmiştir.
1953 yılında komşu bölgeler Kuzey Rodezya ve Güney Rodezya ile birlikte birleştirilerek Rodezya ve Nyasaland Federasyonu oluşturulmuştur. 1963 yılına kadar bu yapının içerisinde yer alan Nyasaland bir yıl sonra bağımsızlığını elde etmiştir.
Federasyon içerisinde yaşayan ve çoğunlukta olan siyahilerin beyaz azınlığa karşı başlattığı mücadele neticesinde Britanya Kuzey Rodezya'nın haricinde Nyasaland'ın da bağımsızlığını kabul etmiştir.
6 Temmuz 1964 tarihinde ülke Hastings Kamuzu Banda yönetiminde Birleşik Krallık'tan Malavi adı ile bağımsızlığını elde etmiş ve Nyasaland'ın varlığına son verilmiştir.
Acará
Acará, Brezilya'nın Pará eyaletinde bulunan bir belediyedir. Belediyenin alanı 4343.772 km², 2007 yılı nüfusu 47815 kişi, yoğunluğu 11.01 kişi/km²'dir.
Reşeba
Reşeba, Kürt sinemacı Hüseyin Hassan Ali'nin yönettiği ve Mehmet Aktaş'la birlikte senaryosunu yazdığı 2016 Almanya-Irak-Katar-Suriye ortak yapımı olan sinema filmidir. Başrollerini Rekiş Şahbaz ve Dimen Zandi'nin paylaştığı filmde, IŞİD'in Sincar'ı ele geçirmesi ve ardından gelen katliam sürecinde yaşam mücadelesi veren bir Yezîdî çifti konu almaktadır.
Film, 90. Akademi Ödülleri'nde Irak'ın Yabancı Dilde En İyi Film Ödülü'ne aday adayı olarak seçildi.
Bastianiidae
Bastianiidae, Araeolaimida takımına bağlı bir hayvan familyasıdır.
FK Arsenal Tivat
FK Arsenal Tivat, Karadağ 'da bulunan bir futbol takımıdır.
Kulüp Karadağ'ın Tivat şehrinde 1914 yılında kurulmuştur.Karadağ'ın en üst ligi olan 1. CFL'de mücadele etmektedir.
Sugababes
Sugababes, Londra, Birleşik Krallık merkezli BRIT Ödülü kazanmış bir pop müzik grubudur. Grubun üyeleri Keisha Buchanan, Siobhan Donaghy ve Mutya Buena'dır.
Grup, Buchanan ve Mutya Buena'nın, bir partide Siobhán Donaghy ile tanıştığı 1998 yılında kuruldu. Donaghy'nin ayrılmasından ve gelen ilk başarıdan sonra, 2001 yılında Range'nin gelmesiyle, listelerde bir numaraya çıkan tekli "Freak like Me" ve sonrasında gelen albüm Angels with Dirty Faces (2002) ile büyük ticari başarısını gerçekleştirdi. Grup, 2005 yılında Buena'nın yerini Berrabah'ın almasıyla ikinci bir üye değişikliği yaşadı. Listelerdeki başarıları her zaman devam etti ve bugüne kadar altısı İngiltere listelerinde bir numaraya ulaşan yirmi iki tekli ve dünya çapında en iyi kırk listelerine giren yedi albüm çıkardılar.
Türk Coğrafya Kurumu
Türk Coğrafya Kurumu (kısaca TCK), Türkiye’de coğrafyanın ve diğer yer ve beşer ilimlerinin gelişimine ve ilerleyişine çalışmak, Türkiye’nin bilimsel metotlarla coğrafyasını incelemek, dünya coğrafya hareket ve ilerleyişlerini takip etmek amacıyla Birinci Türk Coğrafya Kongresi'nde kurulması önerilmiş ve 12 Mart 1942 tarihinde kamu yararına kurulmuş bir dernektir.
Sugababes
Yirmi iki teklilerinin on altısı en iyi on listelerinde başarı gösteren ve altı milyondan fazla albüm satışı yapan üçlü, İngiltere'nin 21. yüzyıldaki en başarılı kadın sanatçısı olarak adlandırılmaktadır. Sugababes, "About You Now"ın piyasa çıkmasıyla (2007), önceden "Push the Button" 2005 ile yakaladıkları, tekli, albüm ve internetten indirme listelerinde aynı anda birinci olma başarısını ikinci kez gerçekleştiren tek kadın sanatçı olma konumuna ulaştı. İngiltere'de en az beş albümleri için platin ödülü kazandılar. İngiltere, İrlanda, Avusturya, Danimarka, Çekya, Estonya, Filipinler, Gürcistan, Hırvatistan, Japonya, Macaristan, Kuzey Makedonya, Polonya, Slovenya ve Yeni Zelanda'da bir numaraya yükselen teklileriyle Avrupa ve Asya'da da başarı kazandılar.
One Touch
Grup, sekiz yaşından beri arkadaş olan Keisha Buchanan ve Mutya Buena, 1998 yılında on üç yaşındalarken bir partide Siobhán Donaghy ile ve menajer Ron Tom ile tanıştıklarında kuruldu. Buena ve Donaghy ayrı olarak Tom ile çalışıyorlardı ve Sugababes'in ilk albümü olacak One Touch için şarkı kayıtları yaparlarken, grubun üçüncü bir üyeyle daha iyi çalışabileceği önerildi. Buena, Buchanan'ı izlemesi için davet etti ve eğer şarkı söyleyebiliyorsa gruba katılması istendi.
Türk Coğrafya Kurumu
Türk Coğrafya Dergisi
1943 yılında yayın hayatına başlayan hakemli bir dergidir. 2009 yılı itibarıyla e-dergi olarak yayınlanmaya başlamıştır. 2020 yılında Covid-19 için özel iki sayı çıkarmıştır.
Sugababes
One Touch
Grubun ismi, Buchanan'ın okuldaki lakabı Sugar babyden gelmektedir, fakat albümün kaydı sırasında bu üçlü, resmî olarak The Sugababies olarak bilinmekteydi. Grup üyeleri on dört yaşına geldiğinde, London Records onlarla bir plak anlaşması yapma teklifinde bulundu ve isimlerini daha olgun olan Sugababes ile değiştirdiler.
İlk teklileri olan "Overload", İngiltere listesinde ilk ona girdi ve "En İyi Şarkı" dalında BRIT Ödülü için aday gösterildi ve sırasıyla Almanya ve Yeni Zelanda'da üçüncü ve ikinci sıralara yükseldi. Grup, One Touch albümündeki şarkıların çoğunu All Saints yapımcısı Cameron McVey'in yardımıyla beraber yazdı. One Touch, İngiltere'deki en iyi kırk hit arasına üç şarkı daha soktu; "New Year", "Run for Cover" ve "Soul Sound". Japonya'daki bir tanıtım turnesinde, Siobhán Donaghy bir moda kariyeri yapmak istediğini belirterek gruptan ayrıldı; fakat daha sonra, Sugababes üyeleri arasındaki sürtüşme raporlarıyla birlikte sonuç olarak klinik depresyon teşhisi kondu.
Atomic Kitten'ın kurucu üyelerinden birisi olan Heidi Range'nin Donaghy'nin yerini alacağı 2001 yılında açıklandı. Albüm, İngiltere albüm listesinde yirmi altıncı sıraya ve Almanya'da yedinci sıraya kadar yükselebildi. One Touch 'ın satışları London Records'un beklentilerini karşılamadı ve grupla ilişkilerini 2001 yılında kestiler.
Angels with Dirty Faces
Yeni üye Range ile bir ikinci albüm çalışmalarına zaten başlamış olan üçlü yeni bir plak şirketi aradı ve sonunda Island Records ile anlaştı. Yeni şirketten çıkan ilk teklileri "Freak like Me", Gary Numan'ın "Are Friends Electric?" ile Adina Howard'ın "Freak like Me" parçasının bir harmanlamasıydı ve yapımcısı Richard X olan bu şarkıyla grup, İngiltere listesine ilk kez bir numaradan giriş yaptı. Kent temelli yapımcılık ekibi Xenomania tarafından yapımı üstlenilen bir sonraki teklileri "Round Round" da İngiltere listesine birinci sıradan giriş yaptı ve Hollanda, İrlanda ve Yeni Zelanda'da iki numaraya kadar yükseldi.
Bu teklilerin arkasından Sugababes'in ikinci albümü Angels with Dirty Faces, İngiltere albüm listesine iki numaradan giriş yaptı ve Avrupa'da bir milyon kopya satarak ve sonunda İngiltere'de üçlü platin alarak Avrupa üzerinde büyük bir başarı yakaladı. "Stronger" adında bir ballad olan albümün üçüncü teklisi, kendi ülkelerinde art arda üçüncü kez en iyi on listesinde boy göstermelerini sağlamıştır. Şarkı, İngiltere'de "Angels with Dirty Faces" ile birlikte çift A yüzü olan bir tekli olarak piyasaya çıktı ve albümün adını taşıyan şarkı 2002 yılındaki Powerpuff Girls filmi için tema ezgisi olarak seçildi. Dördüncü tekli olan Sting-örneklemesi "Shape", 2003'ün başında Hollanda ve İrlanda'da ilk ona girmeyi başardı. Bu teklinin içinde, "En İyi İngiliz Dans Sanatçısı" ödülünü kazandıkları 2003 BRIT Ödülleri'nde icra ettikleri "Freak like Me"nin canlı versiyonu yer aldı. Kazanılan başarı sonrasında, Jacqueline Wilson'un aynı isimli kitabından esinlenerek oluşturulan ITV'deki gençlik drama programı Girls in Love'ın tema müziği olan "Party in the Club" isimli yeni şarkılarını kaydettiler.
Three
Grubun üçüncü albümü olan Three, 2003'ün sonlarında piyasaya çıktı ve BRIT Ödülleri'nde En İyi Albüm adayı olarak gösterilmelerini sağlayarak İngiltere albüm listesinde üç numaraya yükseldi. Bu albümün öncesinde, Xenomania'nın yapımcılığını üstlendiği ve grubun İngiltere'de bir numaraya ulaşan üçüncü teklisi ve Danimarka'daki ilk liste başı şarkıları olan "Hole in the Head" teklisi geldi. Hollanda, İrlanda ve Norveç'te de iki numaraya kadar yükseldi ve Amerika Billboard listesi'ne giren ilk teklileri oldu ve Billboard Hot 100'de doksan altıncı sırayı almasının yanı sıra Dance Club Songs listesinin zirvesine oturdu.
Diane Warren'in kaleme aldığı ikinci teklileri olan "Too Lost in You", Love Actually (2003) filminin müziklerinde yer aldı ve Almanya, Hollanda, Norveç ve İngiltere'de en iyi onun içine girdi. Albümün üçüncü teklisi "In the Middle", 2004 yılında piyasaya çıktı ve "En İyi Şarkı" dalında gruba başka bir BRIT Ödülü adaylığı kazandırdı ve sonrasında gelen ballad "Caught in a Moment" gibi İngiltere listesinde sekiz numaraya yükseldi.