cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Birleşmiş Milletler ve Türkiye
İnsani Destek
Türkiye 1980 yılından bu yana BM bünyesinde birçok ülkeye insani yardımlarda bulunmuştur. Son on senede ise bu yardımlar büyük artış göstermiş ve Türkiye artık dünyanın her noktasına insani yardımlarda bulunan bir ülke olmuştur. Türkiye 1 Temmuz 2014 tarihinde en çok insani destek yapan ülkeler arasına girmiştir. 2017 yılında Türkiye 8 milyar $ insani yardım yaparak, dünyanın en fazla insani yardım yapan ülkesi olmuştur. Bunun yanı sıra millî gelirin %0,85'ini yardıma ayıran Türkiye, dünyanın en cömert ülkesi olmuştur.
Birleşmiş Milletler Barış Gücü'ne en çok katkıyı veren ülkelerden birisidir.
Birleşmiş Milletler İstanbul Ofisi
Türkiye son dönemlerde yaptığı katkılar Doğu Avrupa, Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgelerine yakınlığı neticesinde İstanbul BM için önemli bir merkez hâline gelmiştir. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu'nun (UNFPA), Doğu Avrupa ve Orta Asya ofisi İstanbul'a taşınmıştır. Bunun yanı sıra, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) Uluslararası Kalkınmada Özel Sektör Merkezi de İstanbul'dadır. Ayrıca Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Avrupa ve Bağımsız Devletler Topluluğu Bölge ofisi ve Birleşmiş Milletler Cinsiyet Eşitliği ve Birlemiş Milletler Kadının Güçlendirilmesi Birimi'nin (UN WOMEN) Avrupa ve Orta Asya merkezi de İstanbul'dur.
İstanbul'un ayrıca gelecek senelerde Birleşmiş Milletler Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu'nun (IFAD) ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Eşgüdüm Ofisi'nin (UN-DCO) bölge merkezliğini alması bekleniyor.
Birleşmiş Milletler Gebze Ofisi
Türkiye'nin merkezliğini üstlendiği diğer bir konu ise EAGÜ'dir. Bu merkez Gebze'de yer almaktadır.
Birleşmiş Milletler İle Ekonomik İlişkiler
BM üye devletlerinin, BM bütçesine ekonomik gelişmişlik düzeyine bağlı olarak katkı sağlamaktadır. Türkiye'nin 2012 yılında BM bütçesine zorunlu payı %0,617 düzeyindeyken bu sayı sadece bir yılda, yani 2013 yılında %1,328'e yükselmiştir. Bu yükseliş ile birlikte Türkiye Birleşmiş Milletlere en çok yardım eden 16. ülke konumuna yükselmiştir. Türkiye'nin 2021 yılı itibarıyla BM'e katkı payı %1.371'dir.
Birleşmiş Milletler Barış Gücü
Türkiye'nin resmi BM barışı koruma duruşu esas olarak iki belgeyle belirlenir. Bunlardan ilki, BM'nin barış gücü talebine yanıt olarak, Millî Güvenlik Kurulunun hükûmete tavsiyede bulunacağını, cumhurbaşkanının öneriyi parlamentoya göndereceğini ve parlamentonun asker gönderip göndermeme konusundaki nihai kararı vereceğini belirten anayasanın 92. maddesidir. Sonuç olarak, parlamento planı tartışır ve konuşlandırılacak asker miktarının yanı sıra Türkiye'nin operasyona katılımını düzenleyen diğer kuralları belirler. Türk polis memurları ise 657 Sayılı Kanun'un 77. maddesi kapsamında BM ve BM dışı misyonlarda istihdam edilmektedir.
İkinci belge, 15 Mart 2005 tarihinde dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından yayımlanan" Türkiye'nin Barışı Koruma ve Barışı İnşa Harekâtlarına Katkısı Kavramı"dır. Bu belge, Türkiye'nin barışı koruma tercihlerini etkileyecek ilkeleri ortaya koymaktadır. Söz konusu barışı koruma misyonuna uluslararası meşruiyet kazandırılması gerekir ki bu da BM Güvenlik Konseyinin bunu onaylaması gerektiği anlamına gelir. Ayrıca hükûmetin Balkanlar, Orta Asya ve Orta Doğu'daki misyonlarına öncelik verilmesi gerektiğinin de altını çizer. Son olarak, hükûmetin bölgeye Türk askeri göndermenin maliyetlerini ve avantajlarını değerlendirebilmesi için misyon hedefleri açıkça belirtilmelidir.
Kore Savaşı
Türkiye Birleşmiş Milletler Barış Gücü ile birlikte girdiği ilk savaş 1950-1953 Kore Savaşı'dır. Türkiye'nin bu savaşa girme sebebi NATO'ya üye olmak için bir fırsat olarak görmesiydi. Türkiye bu savaşa toplamda 5.090 asker göndererek, Güney Kore'nin bekası için en çok katkıyı sağlayan ülkelerden birisi olmuştur. Türkiye NATO'ya katılmak için girdiği bu savaş sonucunda Güney Kore ile güzel bir bağ kurmuş ve iki ülkenin bu savaş sonunda ilişkilerini geliştirmiştir.
Türkiye, Güney Kore savaşı bittikten sonra toplamda 724 şehit vermiştir ve Güney Kore'den çıktıktan sonra arkasında Güney Kore'nin Busan şehrinde 403 kişilik şehitlik bırakılmıştır. Geri kalan 321 şehit ve 166 kayıp askerin naaşı Kuzey Kore'de kalmıştır. Şehitleri anmak için her sene anma törenleri yapılır.
Bu savaş birçok filme, belgesele ve yazılara konu olmuştur. Ayla filmi bir Türk askerinin, Güney Kore'de Ayla adında bir kıza sahip çıkmasını anlatmaktadır. Kutup Yıldızı ve Şimâl Yıldızı belgeselleri de Kore Savaşı'nı anlatmaktadır. Tümen Komutanı Tümgeneral Tahsin Yazıcı'nın Hatıraları, Alay Komutanı Albay Celal Dora'nın Hatıraları, Kore Harbinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin Muharebeleri, Kore Savaşlarında Mehmetçik, Kore Dağlarında Aslanım Yatar, Sakin Sabahlar Ülkesi, Militarizm ve Anti-komünizmin Kesiştiği Nokta: Kore Savaşı ve Kore Mektupları kitapları yazılmıştır.
Ayrıca Bakınız:
Nasır Muhammedhani
Nasır Muhammedhani (d. 7 Eylül 1957), forvet pozisyonunda görev yapmış İranlı millî futbolcudur.
Kulüp takımları kariyeri
Profesyonel kariyerine 1975 yılında Rah Ahan kulübünde başladı. Daha sonra sırasıyla Persepolis, Qatar Sports ve Persepolis kulüplerinde oynadı.
Millî takım kariyeri
İran millî futbol takımı ile 1984 AFC Asya Kupası'nda dördüncülük elde etti.
Kişisel hayatı
Muhammedhani, karısı Lale Seherhizan'ın 9 Ekim 2002'de dairesinde öldürülmüş olarak bulunmasının ardından İran'da bir kamu davasına karışmıştı. Geçici bir evlilik anlaşması yaptığı metresi Şehla Cahid, Lale'yi öldürmekten suçlu bulundu. Muhammedhani, cinayet işlendiğinde Almanya'daydı, ancak daha sonra, Şii İslam'da ve dolayısıyla İran yasalarında izin verilen bir uygulama olan Jahed ile "mut'a nihaklı olarak evli" olduğu ortaya çıktı. Cahid, temyiz prosedürünün tamamlanmasının ardından 2010 yılında idam edildi. 2008'de, o zamanki İran yargı erki başkanı Mahmud Haşimi Şahrudi, yeni bir soruşturma emri verdi ve ilk mahkumiyetinin (baskı altında yaptığı bir itirafa dayanarak) kabul edilemez olduğuna hükmederek infazına onay vermedi.
Yasuyoshi Nara
Yasuyoshi Nara (d. 12 Aralık 1982), Japon eski futbolcudur.
İstatistikleri
71||25||8||1||0||0||79||26 71||25||8||1||0||0||79||26
Demokrat Parti (Bulgaristan)
Demokrat Parti (Bulgarca: Demokraticheska partia, DP) Bulgaristan'da Aleksander Pramatarski liderliğindeki merkez sağ siyasi partidir. Parti, Avrupa Halk Partisi'nin bir üyesiydi.
Tarihçe
Demokrat Parti, 1896'da Petko Karavelov liderliğindeki Liberal Parti'nin kopmasıyla kuruldu. Parti 1899 seçimlerinde 10 sandalye kazandı. 1901'de 27 sandalya kazandı ve Karavelov, Liberal Halk Partisi ile koalisyon hükûmeti seçimlerinden sonra kısa süre Başbakan olarak görev yaptı. 1902 seçimlerinde yedi sandalye kazandı. 1903 seçimlerinde de takip eden yedi sandalyede kazandıktan sonra 1905'te Genç Demokratların Radikal Demokrat Parti'yi kurmak için ayrıldıklarına rağmen, parti 1908 seçimlerinde ivme kazanarak 203 sandalyenin 166'sını kazandı. Aleksandar Malinov partinin ikinci Başbakanı oldu.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra parti 1946 Anayasa Meclisi seçimlerine girdi, ancak sandalye kazanamadı. Parti iktidardaki Anavatan Cephesinin bir parçası olmadı.
Komünist rejimin çöküşünden sonra parti 1990 yılında yeniden kuruldu ve Demokratik Güçler Birliği İttifakı'na (SDS) katıldı. 1994 seçimlerinde Demokrat Parti SDS'den ayrıldı ve Halk Birliği'ninin kurucu bileşeni oldu.
Sülün kuyruklu jakana
Sülün kuyruklu jakana (Hydrophasianus chirurgus), jasanagiller (Jacanidae) familyasından Asya'da görülen bir kuş türü.
Jakanalar, sığ göllerde yaşayan, büyük ayaklarıyla göl üzerindeki bitki örtüsünde yürüyebilen yağmur kuşlarının bir grubudur. Sülün kuyruklu Jakana, genellikle bitki örtüleri üzerinde yürüse de yüzmeye yeteneklidir. Dişi bir sülün kuyruklu jakana, erkeğinden daha renklidir.
Dağılımı
Sülün kuyruklu jakana, Hindistan'da, Güney Asya'da ve İndonezya'da çoğalır. Yaşadığı bölgelerin çoğunda yerleşiktir, ancak Kuzeyli türler Çinden ve Himalayalar'dan Hindistan Yarımadası'nın iç kesimlerine ve daha güneye göç eder. Ayrıca tehlikeli olarak kabul edilmiş olduğu Tayvan'da de yaşar.
Genel Özellikleri
Sülün kuyruklu jakanalar, farklı üreme tüyleri olan tek jakanalardır. Sülün kuyruklu jakanalar, dikkat çekici kuşlar olup, boyları 31 cm civarındadır ve dişiler erkeklerden daha iridir. Üreme mevsiminde, uzun kuyruk 8 cm daha uzar.
Üreyen yetişkinlerin kanatları, başları ve ön boyunları çoğunlukla diğerlerinden daha siyahtır. Arka boyun ise altın sarısı rengindedir. Bacaklar çok uzundur ve ayakparmakları gridir.
Üremeyen yetişkinlerde ise, uzun bir kuyruk bulunmaz. Kahverengi buyun bantları bulunup boynun yan tarafı altın sarısıdır.
Genç kuşların üst kısımları kahverengidir. Alt kısımlar ise beyazdır ve kahverengi bir göğüs bandı bulunur.
Üreme
Sülün kuyruklu jakanlar, Mart ve Mayıs aylarında yüzen bitkilerin üzerinde çiftleşirler. Güney Asya'da, muson mevsiminde, Nisan-Haziran aylarında ürer. Bir dişi 10 farklı erkekle çiftleşebilir. Bir dişi, yüzen tuvasında 4 siyah çizgili kahverengi yumurta yumurtlar.
Timothy Chandler
Timothy Chandler (d. 29 Mart 1990), Alman asıllı Amerikan millî futbolcudur. Bundesliga'da Eintracht Frankfurt'de forma giymektedir.
1080i
1080i, yüksek çözünürlüklü video modudur. Bu gösterimdeki 1080 sayısı her bir dikey çizgide yer alan piksel sayısını, i harfi ise interlaced veya Türkçe olarak geçmeli taramayı ifade eder. Geçmeli tarama, progressive veya Türkçe olarak ilerlemeli taramanın karşıtıdır. 1080i, yüksek çözünürlüklü TV (High definition mode) video modlarından biridir. Bu mod, genellikle geniş ekran 16:9 ekran büyüklükteki televizyonlarda kullanılmaktadır.
Her yatay çizgideki piksel sayısı 1920, dikey çizgideki piksel sayısı ise 1080'dir. Yaklaşık olarak 2,1 milyon piksel bulunmaktadır. 720p yüksek çözünürlüklü video moduna göre, 1080i modu daha fazla sarsıntılı olmasına karşın, 720p'ye göre daha fazla detaylı bir gösterim sunmaktadır.
Solanum cajanumense
Solanum cajanumense, Solanum cinsine bağlı bir bitki türüdür.
Hit (ilçe)
Hit ilçesi (Arapça: قضاء هيت), Irak'ın Anbar Vilayeti'nin 7 ilçesinden birisidir.
Yönetim merkezi aynı isimli Hit şehridir.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi. Fakülte, üniversitenin kuruluşundan bir yıl sonra 1973/1876 sayılı yasa ile Temel Bilimler Fakültesi adıyla kurulmuştur. 1977 yılında 24 öğrenci, 20 akademik ve idari personel ile Köprüköy’de bulunan Ziraat Okuluna ait baraka ve dersliklerde eğitim-öğretime başlanmıştır. Fakülte şu anki üniversite binasına 1980 yılında taşınmıştır. Fakültedeki bölüm sayısı 9'dur.
Fakültede 4 adet öğrenci bilgisayar laboratuvarı bulunmaktadır.
Notlar
Öğretim dili Türkçe olup isteğe bağlı İngilizce hazırlık programı uygulanan programlara dahildir. Sadece lisans programlarında.
Çaltıcak, Dursunbey
Çaltıcak, Balıkesir ilinin Dursunbey ilçesine bağlı bir mahalledir.
Tarihçe
Mahallenin adının nereden geldiği ve geçmişi hakkında kesin bilgi yoktur.
Coğrafya
Balıkesir il merkezine 127 km, Dursunbey ilçesine 50 km uzaklıktadır.
Sidekicks
Sidekicks(Yan Vuruş) Jonathan Brandis ve Chuck Norris oynadığı 1992 yapımı film.
Arsa
Ana kahramanı Barry Gabrewski (Jonathan Brandis), Houston, Texas onun dul babası Jerry Gabrewski (Beau Bridges), birlikte yaşayan bir asthmathic çocuk. sık sık Barry günlük Randy Cellini John Buchanan gibi zorba şahsında - A seven, Barry film düşman 'Norris karşı mücadele, sidekick' Chuck Norris olma konusunda canlı hayalleri vardır. Noreen Chan (Julia Nickson-Soul), onun en sevdiği öğretmeni sık sık rüyalarında sıkıntı içinde küçük hanım çalış. en azından kısmen hayallerini yerine getirmek için, Barry, ancak savaş sanatları dersleri olmak istiyor kibirli dojo sahibi Kelly Stone (Piscopo) tarafından aşağı açıktır. Bunun yerine, Bay Lee (Mako Iwamatsu), hocasının sinsi amcası adlandırılan eski bir Çin adam kanat altına alınmıştır. Bay Lee, Barry bullies gelen böylece kendisini savunmak bazı kung fu öğretmeye karar verir ve onun astım davranır, Barry'nin dayanıklılık artar. Barry sonra ve Bay Lee ve Bayan Chan ile bir turnuva girer sonunda hayallerinin Chuck Norris, onun en ateşli taraftarları birine yardım etmek için Lee tarafından ikna turnuvasında aslında sadece bir misafir değil, bir ekip üyesi olarak katıldığında yerine görür.
Umurlar, Yenice
Umurlar, Çanakkale ilinin Yenice ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köy, 1936 yılından beri aynı adı taşımaktadır.
Coğrafya
Çanakkale il merkezine 117 km, Yenice ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır.
In Search of... (dizi)
In Search of..., 1977'den 1982'ye haftalık olarak yayınlanan ve gizemli olayları işleyen bir televizyon dizisidir. Yaratıcı Alan Landsburg tarafından yapımı gerçekleştirilen bir saatlik üç TV belgeselinin (In Search of Ancient Astronauts, In Search of Ancient Mysteries ve The Outer Space Connection) başarısının ardından oluşturulmuştur. Bu belgesellerin ilki 1973'te, son ikisi 1975'te yayımlanmıştır. Diziyi sunması için üç belgeseli sunan Rod Serling düşünüldü fakat Serling'in ölümüyle Leonard Nimoy, programı sundu.
Abdülkerim Durmaz
Abdülkerim Durmaz (13 Eylül 1960, İstanbul), eski Türk futbolcu, futbol yorumcusu ve teknik direktör.
Kulüp takımları kariyeri
1975 yılında Fatih Karagümrük altyapısında futbola başlamıştır. Antrenörü "Lağım Osman" lâkaplı Osman Odman'dır. Libero mevkiinde oynayan Durmaz, Karagümrük genç ve amatör takımda oynarken şampiyonluk ve kupa kazanmıştır. İlk A Takım maçına 1978 senesinde Tarsus İdman Yurdu'na karşı çıkmıştır. Durmaz, takımıyla 1982-1983 sezonunda 1. Lig'e çıkmayı başardı ve 16 golle gol kralı olmuştur. Gol krallığı sonrasında, 1984-1985 sezonunda Fenerbahçe'ye transfer olmuştur.
Sarı-lacivert forma ile 1984-85 Türkiye Ligi, 1985 Cumhurbaşkanlığı Kupası, 1985 Donanma Kupası ve 1985 ile 1986 Türkiye Spor Yazarları Derneği Kupası şampiyonluklarını yaşamıştır.
Çağdaş libero anlayışına sahip futbolunu Fenerbahçe'de de sürdürürken, sık sık gördüğü sarı kartlar nedeniyle birçok maçta takımdaki yerini alamamıştır. Abdülkerim Durmaz gördüğü sarı kartlar yüzünden birçok maçta cezalı duruma düştüğünden genellikle çok kırmızı kart gören bir oyuncu olarak yanlış bilinirdi. Fenerbahçe'de oynadığı dönemde sadece 1, bütün kariyeri boyunca ise yalnızca 5 kırmızı kart görmüştür. Bu olumsuz algının oluşmasında hırçın mizacı etkili olmuş olabilir.
1988-89 sezonunun hazırlık döneminde Fenerbahçe kadrosunda bulunan ve bazı maçlarda forma da giyen Durmaz, teknik direktör Todor Veselinović'i yeterince etkileyememiştir ve MKE Ankaragücü'ne kiralanmıştır.
1989-90 sezonunda da MKE Ankaragücü'nde kadro dışı kalması üzerine Sakaryaspor ile anlaşmıştır. 1993 yılına kadar Zeytinburnuspor formasını giydikten sonra eski takımı Karagümrük'e transfer olmuştur. Son olarak 1995-96 sezonunda Güngören Belediyespor'da oynadıktan sonra aktif sporculuk hayatını noktalamıştır.
Millî takım kariyeri
Durmaz; 1 kere ümit millî takım, 11 kere de A millî olmak üzere toplam 12 kez millî formayı giymiştir. 7 Eylül 1984 tarihinde Sovyetler Birliği'ne karşı 2-1 kazanılan maçta ilk kez ümit millî, 19 gün sonra, 26 Eylül 1984 tarihinde Polonya müsabakasında A millî formayı giymiştir. 1986 FIFA Dünya Kupası elemelerinde yalnızca dört maçta forma giymiştir.
Wembley'e ayak basan ilk Türk futbolcu
Abdülkerim Durmaz, 16 Ekim 1985'te oynanan 1986 Dünya Şampiyonası Grup Eleme Maçı'nda İngiltere'ye 5-0 mağlup olan Türk millî takımının kadrosunda da yer almıştır. Durmaz, ilk defa Wembley Stadı'nda oynayacak olan Türk millî takımını antrenman için taşıyan otobüs stada yaklaştığında, otobüsten inerek stada koşmaya başlamıştır. Kimsenin ne yaptığını anlamadığı Durmaz, koşarak Wembley Stadı'na ayak basan ilk Türk futbolcu olmuştur.
Kişisel hayatı
Abdülkerim Durmaz, evlidir ve Sena adında bir kızı vardır.
Teknik direktörlük kariyeri
Şair İsmet Özel'in kurduğu ve şu anda fahrî başkanlığını yaptığı İstiklâl Marşı Derneği'nin üyesidir.
2022 yılı itibari ile Beyaz TV'de yayınlanan Derin Futbol ve Beyaz Futbol programları ile Vole uygulamasında spor yorumculuğu yapmaktadır.
Faran Tahir
Faran Haroon Tahir (d. 16 Şubat 1964), Amerikan televizyon dizisinde ve filmlerinde görünen Pakistan asıllı Amerikalı oyuncudur. Tahir, Pakistanlı usta oyuncu Naeem Tahir'in oğludur.
Gençliği
Faran Harun Tahir, 16 Şubat 1964 tarihinde Los Angeles'ta Naeem Tahir ve Yasmeen Tahir'in çocuğu olarak doğdu. Pakistan'da büyüdü ve 1980 Amerika Birleşik Devletleri'ne geri döndü. Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley ve Harvard Üniversitesi'nde tiyatro okudu. Harvard Üniversitesi'ndeki American Repertory Theatre (A.R.T.) İleri Tiyatro Eğitimi Enstitüsü'nden mezuniyet derecesi almadan önce, Berkeley University of California'den mezun olduktan sonra Tiyatro alanında lisans derecesi aldı.
Kişisel yaşamı
Tahir'in iki kardeşi var (1969 ve 1974 doğumlu). Babası, Pakistan Ulusal Sanat Konseyi Genel Sekreteri Naeem Tahir'dir.
Yuki Tazawa
Yuki Tazawa (d. 16 Temmuz 1979), Japon eski futbolcudur.
İstatistikleri
36||13||0||0||0||0||36||13 36||13||0||0||0||0||36||13
Yeşiltepe, Konak
Yeşiltepe, İzmir'in Konak ilçesine bağlı bir mahalledir. İzmir Arkeoloji Müzesi ve İzmir Kız Lisesi bu mahallede konumlanmıştır.
Murteza Fununizade
Murteza Fununizade (d. 23 Ocak 1961), defans pozisyonunda görev yapmış İranlı millî futbolcudur.
Kulüp takımları kariyeri
Profesyonel kariyerine 1980 yılında Shahin kulübünde başladı. Daha sonra sırasıyla Persepolis ve Poora kulüplerinde oynadı.
Rüya
Rüya ya da düş, uykunun genel ve karakteristik özelliklerinden biri olup, uykunun hızlı göz hareketi (REM) adlı evreleriyle yakından ilişkili bulunan, görsel ve işitsel algı ve duygulardır. Rüyaların biyolojik içeriği, işleyişi ve maksatları tümüyle anlaşılmış değildir. Rüyalara “duyusuz algı”nın bir türü veya nesnesiz algı olarak da bakılabilir. Çeşitli inanışlara ve tahminlere de neden olan rüyalar, her zaman için ilginç ve yoruma açık bir konu oluşturmuşlardır. Farklı psikoloji ekollerinin, parapsikologların ve deneysel spiritüalistlerin rüyaları farklı biçimlerde açıklama çabaları olmuştur. Rüyaların işleyişinin açıklanması bilimsel topluluğun genel kabulüne göre varsayımlar düzeyinden öteye pek gidememiş olup, rüyalar hâlen esrarını korumakta olan bir inceleme alanını oluşturmaktadır. Rüyaların bilimsel incelenmesi oneiroloji adını alır.
Etimolojisi
"Rüya" sözcüğü Türkçeye Arapça رؤيا (ruˀyāˀ) kelimesinden geçmiştir ki bu kelime رَأَى (raˀā), yani "görmek" kökünden gelmektedir.
Düş sözcüğüyse Öz Türkçe bir kelime olup Uygurca Maniheist metinlerde tül, Kaşgarlı Mahmud'un Divân-ı Lügati't-Türk'ündeyse tǖş şeklinde ortaya çıkmıştır. "Tǖş" kökü, zaman içerisinde anlam kaymasına uğramış, daha eskiden "durmak" anlamına gelirken anlamı "dinlenmek, öğle uykusu" şeklinde evrilmiş, "rüya" anlamına evrilmesi de oradan olmuştur. "Düşünmek" fiilinin kökü de bu kelimeden gelmektedir.
Tarihçe
Rüyaların gerek tahminlere konu oluşturması bakımından, gerekse ilham kaynağı olması bakımından uzun bir geçmişi vardır. Tarih boyunca insanlar mesaj taşıdıklarına inandıkları rüyalardan anlamlar çıkarmaya çalışmış ve rüyalar aracılığıyla gelecek hakkında tahminlerde bulunmuşlardır. Rüyalar, fizyolojik açıdan uyku sırasındaki nöral süreçlere bir tepki ya da yanıt olarak tanımlanır, psikolojik açıdan bilinçaltının yansımalarıdır, maneviyat açısından ise en azından bazı rüyalar ya gelecek hakkında ya da başka bir konu hakkında (uyarı, yardım vs. amaçlı) haber içeren, ilahî âlemden gelen mesajlar olarak kabul edilmişlerdir. Birçok kültürde ilahî âleme danışmak ya da bir konu hakkında bilgi edinmek üzere istihare yöntemlerine başvurulduğu görülür.
Eski kültürlerde
Eski Yunan mitolojisinde Hypnos'un (uyku) ve Nyx'un (gece) oğlu Morfeus “düş”leri ifade eder; kendisine uçma ve aynı anda her yerde olabilme olanağını sağlayan kanatlarını hızla, fakat sessizce çırparken temsil edilir. Uykudaki insanları bir haşhaş çiçeğiyle okşayarak onların rüya görmesini sağlar. Ölümlülere sırları açıklama üzere gönderilir. Morfeus uykuda ifşa olan “biçim”i ifade eder, çünkü arzu ettiği biçmi alabilen bir varlıktır. Geceleyin bir tür yolcu sayılabilecek uykudaki kişi yeraltı âlemindeki nehirlerden Styx’in veya Mnemosyne nehrinin (hatırlamayı sağlayan) ya da Lethe nehrinin (unutmaya neden olan) sularından içebilir ve Hypnos bıraktığında kişi uyanır. Bir başka eski Yunan geleneğine göre rüya ilahı Oneiros'tur, günümüze diğeri kadar ünlü olarak gelmemişse de, adı, “rüya” anlamına geldiğinden, rüya terminolojisinde (oneiromansi, oneiroloji vs.) sıkça kullanılmıştır.
Eski Yunan kültüründe rüya ile ilgilenmiş ünlü isimlerden biri tıbbın babası olarak anılan İyonyalı hekim Hipokrat’tır (d. M.Ö. 460 - ö. M.Ö. 377). “Uyku hali vasıtasıyla insan vücudundaki hastalıkları önceden bilme” ya da “Hipokrat’ın Sağlık Bilgisi Kitabı” adlı çalışması bazı rüyaların çeşitli hastalıklar ile ilgili olabileceği düşüncesi üzerine kuruludur. Hipokrat’a göre rüyalar kişinin sağlık durumunu önceden haber verici nitelikte olabilmekteydiler. Hipokrat ayrıca “rüya anahtarları” denilen sembolik kalıplarla kodlanmış olduğu düşünülen rüyalardaki verilerin “haberci” değerleriyle ilgili rüya yorumları üzerinde çalışmıştır. Rüyalar hakkındaki bir başka çalışma Aristo’nun “Rüyalar” adlı kitabıdır. Antik çağda rüyaların yorumlanması konusunda en tanınmış isimlerden biri oniromansi uzmanı Efes’li Artemidorus’tur.
Honorius ve Arcadius döneminde (395–423) yaşayıp, eserler vermiş olan Romalı dilbilgisi uzmanı ve neoplatonist filozof Ambrosius Theodosius Macrobius çalışmasında rüyaları şöyle sınıflandırmıştır:
Dinlerde
Rüyalardan bazılarının ilahî kökenli oldukları inanışı çok yaygın bir inanıştır. Orfecilikte ve Pisagor ekolünde insanın semavi âlemle ilişkisinin ancak uyku sırasında gerçekleşebildiği öğretilmekteydi. Ortaçağ’daki Yahudi ve Arap yazarlarının eserlerinde de benzer öğretiler görülmektedir. Haberci (salih) rüyalar konusunu işlemiş İslam bilginlerinden biri İbn-i Haldun’dur (d. 1332 – ö.1406). Oniromansi alanında Babil kültürünün eski Yunan kültürüne kıyasla daha ileri bir düzeyde bulunduğu söylenebilir. Sami dillerini konuşanlar özellikle "peygamberane rüya"yı iyi bilmekteydiler. Ayrıca Musevilik’te rüyalarla ilgili, hatovat chalom denilen geleneksel bir uygulama bulunur. (Hatovat chalom adının sözcük anlamı “hayırlı ya da iyi rüya görme”dir.)
Somnium denilen rüyalar ile visio denilen vizyonlar (rüyet) Eski Ahit’te ve Yeni Ahit’te önemli bir yer işgal ederler. Görme organının yardımı olmaksızın oluşan vizyonlarda, gelen tesirlerin kişinin şuurundaki imajlara bürünerek algı alanında görüntü oluşturması söz konusudur. Yeni Ahit’in sonundaki, Yuhanna'nın Vahyi adıyla bilinen kısım, vizyon tarzında alınan kutsal metinlerin bilinen örneklerinden biridir.
Musevi bilgin Musa ibn Meymun’a (1135-1204) göre, melek vasıtasıyla olsa da olmasa da ve yol ve araçlardan söz edilse de edilmese de, peygamberlere tüm ifşa olunanlar onlara vizyon olarak nakledilmiştir. Ona göre "vahiy" vizyonda içerilmiş haldedir ve peygamber "uyanık şuur hali"ne geçer geçmez mânâsını sezer. Peygamber olmayan bizler ise uyanınca rüyamızı birine anlatır ve onun yorumuna gerek duyarız. Uyku ya da trans denilen hal, cismani duyulardan yalıtılmış olma imkânı sağlamaktadır. İlahi tesirin alınabilmesini İbn Meymun böyle açıklar.
İslam bilgini İbn-i Haldun’a (1332-1406) göre esas olarak iki tür rüya vardır. Bunlardan biri ilahî varlığın kuşku götürmez vahyi olan "salih rüya"lardır; derhal uyanmayı zorunlu kılarlar ve kişide öylesine derin bir iz bırakırlar ki, kolay kolay unutulamazlar. Diğer gruptakiler ise hatırlanması için çaba harcanılan ve yorumlanmak ihtiyacındaki olağan rüyalardır. Eski Ahit’teki Yusuf’un rüyası (Tekvin, Bap-41’de) bu tip rüyalara bir örnek oluşturur. İbn-i Haldun’a göre aracı melekler vasıtasıyla aktarılanların yorum gerektirmesine karşılık, doğrudan doğruya gelen "salih rüya"lar yorum gerektirmeyecek derecede açık olurlar. Muhyiddin İbn Arabi’ye göre de, veliler bilgilerini, peygambere vahyi getiren meleğin aldığı kaynaktan alırlar. İlham, söz veya yazı (İng. inspirational writing) tarzında dışarı yansıdığında vahiy (İng. revelation) adını alır.
Hristiyanlık’ta kutsal kitapları "haberci rüya" örnekleriyle zengin olmasına karşılık, 6. yy. sonlarından itibaren rüyalara temkinle yaklaşıldığı ve Batı’da okültistler ve gizli tarikatlerin engizisyondan gizli olarak yürüttükleri çalışmalar hariç tutulursa, 12. yy.’a kadar rüyalar üzerinde pek fazla bir çalışma yapılmadığı görülür. Bu tutumun kökeninde başında Papa Gregory I’in (540–604) bulunduğu papalığın rüyaların bir kısmını şeytani olarak değerlendirmesi bulunmaktadır. Gregory I, 590 yılında rüyaları üç gruba ayırmıştır: Yiyecek ve açlıktan kaynaklananlar, şeytan ya da cin (İng. demon) kökenli olanlar ve ilahî kökenli olanlar.
İslam’da
Kuran’da rüya hakkında çok fazla bilgi verilmez, rüyaya Kur'an'da özellikle Yusuf Suresi’nde yer verilir. Rüya sözcüğü Saffat ve Fetih surelerinde de kullanılır.
İslam peygamberi Muhammed'in rüya hakkında şu hadisleri rivayet edilir:
İslam peygamberi Muhammed'in ve sahabelerinin gördükleri birçok rüyanın (prekognitif rüya) gerçekleştiği bilinmektedir. Tasavvufi menkıbelerin çoğu rüyalara dayanır. Mürşidler rüya yoluyla ölen insanların ahiret durumları hakkında da bilgi verebilirlerdi. Allah insanların Levh-i Mahfuz'daki durumlarına muttali olan bir melek grubunu rüya işiyle vazifelendirmiştir. Vazifeli melekler Levh-i Mahfuz'dan aldıklarını birtakım olay ve hallere sokarak ilgili insanların rüyalarında kalbine yerleştirirler. Böylece bu rüya o kimse için bir müjde, bir uyarı ya da bir eleştiri şeklinde haber taşır.
İbn Haldun'un Mukaddime'de belirttiği gibi, tasavvufta genel olarak rüyalar üç grupta ele alınır: El Gazali rüyanın mahiyetini mükaşefe ilminin inceliklerinden biri olarak kabul eder ve her önüne gelene anlatılmasını doğru bulmaz. (Kişi kendi çözmelidir veya mürşidine anlatabilir). Ölümle malum olan hususlardan bazıları rüyayla da malum olabilir. İslam peygamberi Muhammed gördüğü rüyaları anlatır ve sahabenin gördüğü rüyaları da yorumlardı.
Rüyanın nörofizyolojisi
Rüyalar konusunda rüya nörofizyolojisi psikoloji varsayımlarından birçok bakımdan ayrılır: Rüya nörofizyolojisi öncelikle rüya etkinliğinin biyokimyasal, biyolojik ve anatomik düzeyde tanımlayıcı ve işlevsel incelenmesini amaçlar. Rüya nörofizyolojisinin tanınmış öncülerinden biri Alfred Maury'dir. (1817-1892) Onun zamanına dek uyku fenomeniyle örtülü durumdaki rüyanın maddi yapısına hiçbir yaklaşımda bulunulmamıştı. Rüyaların sürekli ve periyodik olarak özel zamanlarda meydana geldiğini ve uyanmadan önceki iç ve dış uyaranlarla oluştuğuna ilişkin ilk varsayımı o ortaya atmıştır. Bununla birlikte rüya nörofizyolojisinin gerçek anlamdaki başlangıcı 1950’li yıllarda olmuştur.
1953 sonrası araştırmaları ve oneiroloji
Rüyaların bilimsel incelenmesi anlamındaki oneiroloji terimi yazılı kaynaklarda ilk kez 1653 yılında kullanıldı. Bu inceleme alanı özellikle Nathaniel Kleitman ve Eugene Aserinsky’nin 1950’lerde REM evrelerini keşfetmeleriyle hız kazandı. Ardından 1959’da Michel Jouvet REM evrelerinde elektroansefalograma kaydedilen dalgaların uyanık halde olunduğunda kaydedilen dalgalara benzediğine dikkat çekti ve bu özel evrelere "paradoksal uyku" adını verdi. Kleitman ve William C. Dement EEG (elektroansefalograf) vasıtasıyla ölçülen “beynin elektriksel etkinliği”nin söz konusu olduğu özel uyku halinin, gözyuvarı hareketleri gibi bazı bakımlardan uyanıklık haline benzediğini ortaya koydular. Bu özel uyku hali ya da uykunun bu evresi günümüzde REM uykusu adıyla bilinir. Dement ve Kleitman’ın deneyleri de rüyalar ile REM evresi arasında çok sıkı bir ilişki olduğunu gösterdi. Keith Hearne ve LaBerge’in birbirlerinden ayrı olarak sürdürdükleri çalışmaların eşzamanlı olarak lüsid rüyayı doğrular yönde sonuç vermesi ise rüya türleri üzerine sonraki deney ve ilerlemelere olanak sağladı. W. Dement REM evresinde uyandırılan deneklerin % 80’inin rüyalarını hatırlamalarına karşın, uykunun "derin uyku" evresinde uyandırılan deneklerin sadece % 7’sinin rüyalarını hatırladıklarını saptadı.
Rüya görmenin mutabık kalınmış hiçbir biyolojik tanımı yoktur. Bununla birlikte gözlemler rüyaların hızlı göz hareketinin oluşmasıyla yakından ilgili olduğunu ortaya koymakta ve EEG (elektroansefalograf) aygıtı da bu sıradaki beyin etkinliğinin çoğunlukla, uyanık olunduğu zamankine eş olduğunu göstermektedir. Hızlı göz hareketlerinin olmadığı sırada deneyimlenen “hatırlanmayan rüyalar” nispeten daha olağandır. Ortalama olarak insan, ömrünün yaklaşık 6 yılını rüya görmekle geçirmektedir. (Her gecenin iki saati rüya görüldüğü kabul edilerek yapılan hesaplamaya göre) Aktif uyku ya da paradoksal uyku da denen REM evresinde beyin dalgaları gayet aktiftir (EEG'de beta etkinlik gözlemlenir), kas gerginliği iyice azalır, felce yakın bir kas güçsüzlüğü görülür; bu güçsüzlük yalnızca gözlerde, solunumdan sorumlu kaslarda ve kan dolaşımında görülmez.
Rüyaların çoğu yalnızca 5 ile 20 dakika arasında bir süre sürer. Normal bir gece uykusunda 60-90 dakikada bir başlamak üzere uykusu boyunca 4-5 kez REM dönemi yaşanır; REM evrelerinden her biri ortalama 20-25 dakika sürer. (İlk REM evresi çok kısadır, ancak birkaç dakika sürer, fakat gece ilerledikçe sonraki REM evreleri 30 dakikanın üzerine çıkabilir.) Çalışmalar insan gibi çeşitli kuş ve memeli türlerinin de uykuda REM deneyimi geçirdiklerini ortaya koymuştur. Örneğin M. Jouvet kediler üzerindeki deneylerde de benzer sonuçlar saptamıştır. Fransız nörobiyolog Jouvet'ye göre rüya ne uykunun bir parçası ne de uyanıklığın bir parçası olarak ele alınabilir, bu uykudan da uyanıklıktan da farklı olan üçüncü bir bilinç halidir. Rüya görmesi engellenen bireylerde öğrenmenin zorlaştığı ve çeşitli depresif ve psikotik tepkilerin ortaya çıktığı deneysel olarak gözlemlenmiştir.
Her ne kadar rüyalarla ilgili çeşitli varsayımlar ortaya atılmışsa da, rüyaların tümüyle beyinle ilgili bir fonksiyon olup olmadığı, kökenlerinin beynin neresi olduğu, tek bir kökenlerinin mi olduğu, yoksa beynin çeşitli kısımlarının mı söz konusu olduğu ve zihin ya da bedenle ilgili ne gibi amaçlara yönelik oldukları bilinmemektedir.
Varsayımlar
Rüyaların işleyişine ve nedenlerine ilişkin çok sayıda varsayım bulunmaktadır. Bu varsayımlardan bazıları, özetle, şunlardır: olaylarla ilgili olabileceğini ileri sürer.
Metapsişikçilere göre, neden ve kaynakları bakımından rüya türleri
Spiritüalistler tarafından yapılan bir tanıma göre rüyalar, "insanın uyku halindeyken gerek bilinçaltından kaynaklanan, gerekse çeşitli kaynaklardan aldığı tesirlerin imajlara bürünmesiyle oluşan algıları"dır. Rüya laboratuvarlarında sürdürülen psikolojik ve psişik araştırma ve gözlemler rüyaların neden ve kaynaklarının çeşitlilik gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Rüyalar, metapsişik araştırmacılarca neden ve kaynakları bakımından şu şekilde sınıflandırılır:
Yaratıcı rüya
Bir sanat eserinin, bir icadın yapılmasını ya da yeni bir kavramın doğmasını sağlayıcı ilham veren rüyalara yaratıcı rüya adı verilir. Birçok sanatkar, eserlerini gördükleri yaratıcı rüyaları yaşamlarında uygulamak suretiyle meydana getirmişlerdir. Yaratıcı rüyalar genellikle kendiliğinden meydana gelen rüyalar olmakla birlikte, böyle bir rüya görebilmek için elverişli koşulları hazırlayıcı, yani “istihareye yatma” denilen yönteme benzer tahrik edici yöntemlerin kullanıldığına da rastlanmaktadır. Bu yöntemlerden biri Don Fabun tarafından tarif edilmiştir.
Yaratıcı rüyalara tarihten şu örnekler verilebilir:
Lüsid rüya
Kısaca “bilinçli rüya” olarak ifade edilebilecek lüsid rüya kişinin rüya gördüğü sırada, rüya gördüğünün farkında olması haline ve rüya gördüğünün bilincinde olduğu bu tür rüyalara verilen addır. Terimdeki “berrak” anlamına gelen lüsid sıfatı “bilinçli” (Fr. conscient) sözcüğüyle eşanlamlı olarak ilk kez 1867’de Fransız onirolog Léon d'Hervey de Saint-Denys tarafından “Rüyalar ve Rüyaları Yönetme Araçları” adlı eserinde kullanılmıştır. Terim daha sonra Oxford Psikofizik Enstitüsü’nden Celia Green tarafından kullanılmasıyla yaygınlık kazanmıştır. Lüsid rüyada kişi gördüklerinin ve yaşadıklarının bir rüya olduğunun farkına varmakla birlikte rüya akıp gitmeye devam eder.
Nasıl diğer rüya türleri sırasında yaşananlar, o anda rüya değil de gerçekmiş gibi algılanıyor ve yaşanıyorsa, lüsid rüyada yaşanılanlar da gerçek olarak algılanır. Lüsid rüya bilimsel olarak araştırılmış ve gerçekliği doğrulanmıştır.
Lüsid rüyalar REM evresi sırasında meydana gelirler. Kendiliğinden meydana gelebildikleri gibi, bunun eğitimini almış kişilerin iradi olarak lüsid rüya görebildikleri veya rüyalarını lüsid rüyaya dönüştürebildikleri bilinmektedir. “Lüsid rüya sanatı”nda ustalaşmış olanlar ayrıca lüsid rüyaya hakim olup rüyayı yönlendirebilmektedirler. Bu yönlendirme yalnızca kendi davranışları üzerinde değil, rüyanın içeriği ve seyri üzerinde de olabilmektedir. Malezya’da yaşayan ve Avustralya Aborjinleri’ne benzeyen Senoi yerlilerinin, bu tekniği geleneksel olarak kullanan « lüsid rüya ustaları” oldukları keşfedilmiştir. Senoi kültüründe üstat, öğrencisine gördüğü psikofizyolojik kaynaklı rüyayı yönlendirebilmesi için imajinasyonu denetleme tekniğini öğretir. Bu tekniği uygulayabilen öğrenci, örneğin rüyasında vahşi bir hayvan tarafından kovalanmaktaysa, rüyasında bilinçli hale geçer ve imajinasyonunu denetlemesi sayesinde rüyanın kalan kısmında bu kez kendisi o vahşi hayvanı kovalayabilir. Lüsid rüyayı görenler ve yönlendirebilenlere oneironot adı verilmektedir.
Rüyada biliçlenebilme yeteneğinden ilk olarak 8. yy.’a ait Budist metinlerde söz edilmektedir. Batı’da lüsid rüya 1970’li yılların sonlarından itibaren "uyku laboratuvarları"nda incelenmeye başlanmıştır. Lüsid rüyanın ilk tanımı 1968’de Celia Green tarafından yapılmıştır. Daha sonra Paul Tholey lüsid rüyayı şu niteliklerle tanımlamıştır: Lüsid rüya sırasında kişi, rüya gördüğünü bilir, beş duyuyla algılamaya hemen hemen eş bir algılamaya, özgür iradeye, akla sahiptir, uyandığında hepsini hatırlayabilir, rüyasını rüya gördüğü sırada da yorumlayabilir.
Lüsid rüyanın varlığı rüya haline girilmesindan itibaren deneğin iradi olarak yaptığı göz hareketleriyle anlaşılmaktadır. William Dement ve H. P. Roffwarg tarafından yapılan şu keşif lüsid rüyaların varlığının saptanmasında önemli bir adım olmuştur: Yaptıkları deneylerde deneğin REM uykusu sırasında kaydedilen hızlı göz hareketlerinin yönleri rüyadaki olaylar sırasında bakılması gereken yönlerle çakışmaktaydı. Daha sonra lüsid rüyanın varlığı konusunda ilk kanıt 1975’te İngiltere’deki Hull Üniversitesi’nden Keith Hearne tarafından ortaya koyuldu. Deneği Alan Worsley gözlerini uykudan önce aralarında kararlaştırmış oldukları karmaşık göz hareketleri kodu tarzında oynatarak lüsid rüya durumuna geçtiğini işaret etmekteydi ve EEG kayıtları bu işaretlerin REM evresi sırasında yapılmış olduğunu gösteriyordu. Bununla birlikte bilimsel basında konuya ilişkin ilk makale bundan ancak birkaç yıl sonra Stanford Üniversitesi’nden Stephen LaBerge tarafından yayımlandı.
Beden-dışı deneyim
Astral seyahat terimi Okültizm’de ve Teozofi'de kullanılan bir terim olup, kişinin uyku gibi ruh ile beden bağlarının gevşediği hallerde esîrî beden ya da astral beden (Spiritüalizm’de duble) denilen süptil maddelerden oluşan bedeniyle fiziksel bedeni dışında, bilinci yerinde olarak (bilinç bu ikinci bedene geçmiş durumdadır), başka mekanlarda dolaşmak üzere yaptığı yolculuğu ve bu bedeniyle geçirdiği deneyimleri ifade eder. Parapsikoloji'de bu deneyim, kısa adı OBE ya da OOBE (out-of-body experience) olan "beden-dışı deneyim" terimiyle,metapsişik'te ise "şuur projeksiyonu" terimiyle ifade edilir.
İrâdi olarak gerçekleştirilebilmesi ve deneyim sırasında bilinçli olunması sebebiyle diğer “beden-dışı deneyimler” arasında özel bir yeri vardır. Parapsikoloji laboratuvarlarında yapılan deneylerde kişinin deneyim sırasında 5 duyu organı ile algılanabilecek bilgilerden daha fazlasına ulaşabildiği gözlemlenmiştir.
Bu deneyimle ilgili olarak şu iddialar ortaya atılmıştır:
Beden-dışı deneyim terimi okültizmdeki astral seyahat ya da astral projeksiyon terimine pek sıcak bakmayan Robert Monroe tarafından 1971’de söz konusu terime alternatif olarak ortaya atılmıştır. Bu fenomen hakkında hâlen bilim insanları pek fazla şey bilmemektedir. Her on kişiden biri bu deneyimi yaşadığını ileri sürmektedir. Beden-dışı deneyimin genellikle REM uykusu ile “uyku felci”nin başlaması arasındaki sınırda meydana geldiği saptanmıştır.
Rüya yorumu
Rüya yorumu rüyaların anlamlarının saptanmasıdır. Bu çalışma psikanalizde ve çeşitli mistik ve ezoterik ekollerde aynı anlamı taşımaz veya aynı şekilde yapılmazlar. Eski Mısır ve eski Yunan gibi birçok eski kültürde rüya görme doğaüstü bir iletişim veya ilahî bir müdahale olarak kabul edilmiş olduğundan, rüyaların içerdiklerine inanılan mesajlar birtakım yöntemler kullanılarak çözülmeye çalışılmıştır. Eski Yunanlar inşa ettikleri Asklepion denilen tapınak veya sağlık sitelerinde rüyaların yorumlanmasını da içeren çeşitli psikolojik çalışmalarda bulunmuşlardır. Bazı kızılderili kabilelerinde olgunlaşma ayinlerinde kişi bir rehber rüya görene dek oruç tutmak ve dua etmek zorunda bırakılırdı. Günümüzde de çeşitli psikoloji ekolleri rüyaların anlamlarına ilişkin çeşitli varsayımlar ortaya atmışlardır. Rüya yorumu 19. yy.’ın sonlarından itibaren psikoanalizin bir parçası olmuştur. Konuya ilişkin yeni ufuklar açan bir çalışma Sigmund Freud tarafından hazırlanan “Rüyaların Yorumu” adlı kitaptır.
Okültizmde rüya yorumu: Oniromansi
Okültizmin dallarından biri olan oniromansi ya da oneiromansi, konusu rüyalar olan kahinlik sanatı ya da “rüyalar yoluyla geleceği ve gizli olanı öğrenme sanatı” olarak tanımlanır. Oniromansi ya da oneiromansi terimi eski Yunanca’daki “düş” ve “kahinlik” anlamına gelen oneiroi sözcüğünden türetilmiştir. Bu disiplin özellikle eski Mısır’da önem verilen bir konumdaydı. Bir eski Mısır bilgelik kitabına göre, ilahlar rüyaları insanlara mesajlar gönderebilmeleri için yaratmışlardı. Eski Mısır’da rahiplerin bir işi de rüya yorumlamaktı. Rüya yorumları konusunun işlendiği görülen eski metinlerden biri Asurbanipal Ninova’sının büyük kütüphanesine aittir. Bu eser sonradan Arapça’ya çevrilmiştir. Oniromansi alanında Babil kültürünün eski Yunan kültürüne kıyasla daha ileri bir düzeyde bulunduğu söylenebilir. Çin’de rüyalarla ilgili önemli bir kitap, prekognitif rüyaların derlenmesi olup “Yeşim taşı Kutusunun Anıları” adıyla bilinir.
Oniromansi eski Yunan ve Roma din ve edebiyatında hayli yaygındır. Rüyalar, özel bir anlam taşıyan ya da kehanete ilişkin alametler (omen) olarak da değerlendirilmekteydi. Orfecilikte ve Pisagor ekolünde insanın semavi âlemle ilişkisinin ancak uyku sırasında gerçekleşebildiği öğretilmekteydi. Çeşitli çalışmalarda Aristo ve Platon’un rüyalar üzerine tartıştıklarına rastlanır. Hipokrat'ın da rüya yorumu üzerinde çalışmış olduğu bilinmektedir.
Grekoromen dünyasından elimize ulaşan tek rüya yorumu kitabı, II. yy.’da annesi Lidya’lı olan Efes’li Artemidorus tarafından yazılmış, beş ciltten oluşan Oneirocritica’dır. Artemidorus, kitabında kendisinden önceki pek çok yazarın kitabına atıfta bulunmuşsa da, bu kitaplar günümüze ulaşmamıştır. Artemidorus’un sisteminde öncelikle rüyalardan geleceğe ilişkin olanları diğerlerinden ayırt edilir ve rüyaların teorematik ya da alegorik olduğu, yani "göstermek istediğine benzediği" kabul edilirdi (sembolizm ilkesi).
Papalığın 590’da rüyaları ilahî ve şeytani olarak ayırt etmesinden sonra, oniromansi yasaklanmış ve Batı'da rüya ile ilgili etkinlikler okültistlerin ve bazı ezoterik ekollerin gizli ve sınırlı çalışmalarından ibaret kalmıştır.
Psikanaliz’de rüya yorumu, Freud ve Jung
19. yy.'ın sonlarında ve ve 20. yy.’ın başlarında Sigmund Freud ve Carl Jung rüyaları bilinç ve bilinçdışının etkileşimleri olarak ele almışlardır. Onlara göre rüyalarda baskın güç bilinçdışıydı ve kendi zihinsel etkinliğini hakim kılıyordu.
Rüya yorumu psikanalizde kısaca rüyaların açık içeriğindeki sembollerden hareketle hastanın bilinçdışı arzu, dürtü ve çatışmalarını açığa çıkaran bir teknik olarak tanımlanır. Freud, rüyaların bireyin derin gereksinim ve arzularını ve bunların doyumunu ifade ettiğini varsayar. Freud’a göre rüya yorumu bilinçdışına açılan ana kapıdır, rüya da rüya gören kimseye bilinçdışına bakmasını ve rüyasını kendi başına (otoanaliz) veya bir psikanalistin gözetiminde yorumlamasını sağlayan bir pencere oluşturmaktadır.
Freud'a göre rüyalardaki sembollerden bazıları evrenseldir, herkeste aynıdır. Örneğin silah, sopa, bıçak, gibi delici, yırtıcı, uzun, sivri uçlu vb. şeyler psikanalizdeki klasik rüya yorumunda penisi temsil ederler; sepet, kutu gibi şeyler de vajinayı temsil ederler. Su ise doğumun veya anne karnına geri dönmenin, cinsel ilişkinin bir sembolü olarak kabul edilir.
Freud’çu psikanalizde sembolik sistem, özellikle oidipus kompleksiyle yapılanmış bireysel geçmişteki çarpıtma (eğretileme) kurallarının uygulanmasından ve bilinçdışının düzenlenmesinden hareketle işler. Carl Gustav Jung’un “kolektif bilinçdışı” denilen "evrensel bilinç" ya da "ortak hafıza" varsayımına göreyse, bireysel semboller "kolektif bilinçdışı"nın varlığını gösterirler, kolektif bilinçdışı yoluyla evrensel olur ve bu yolla arketipler haline gelebilirler.
Freud’un her şeyi doğumla başlatmasına ve rüyaları bireysel bilinçdışına dayandırmasına karşılık çağdaş psikiyatrinin kurucularından olan ve psikiyatrinin yanı sıra fizik ve efsanelerle de ilgilenen Jung doğuştan evrimle getirilen, tüm insanların katıldığı ortak bir bilinçdışı kavramını ortaya atmıştır. Buna günümüzde filogenetik psişe (İng. phylogenetic psyche) ya da varoluşun temelini de kapsamak üzere ontogenetik psişe (İng. ontogenetic psyche) adı verilir. Klasik mantıkla düşünmeye alışmış zihinleri sarsan bu yeni kavramda biraz teoloji de söz konusu olmaktadır. Bu iki düşünce adamının çatışması genetik mühendisliğine ve psikobiyolojiye de yansımıştır.
Jung’un yeni getirdiği bu kavrama göre, kolektif bilinçdışı, insan topluluklarının davranışlarının ortaya çıkmasında belirleyici rolleri olan, tarih boyunca kuşaktan kuşağa aktarılagelen genetik özellikleri, arzu ve duyguları, etki-tepki mekanizmaları ile davranış örneklerinin biriktiği varsayılan soyut bir alandır. Bir başka deyişle, kolektif bilinçdışı soyaçekimle atalardan gelen, insanlar üzerinde içgüdüye benzer şekilde belirli etkileri olan, ataların deneyimlerini içeren bir tür ortak hafıza ya da evrensel bir bilinçtir. Herkeste mevcut olan bu ortak bilinçte "ilkel ve derin temel imajlar" ya da "içgüdüsel davranış modelleri"ne arketipler (arşetip) adı verilir. Arketipler insan beyni ve bilincinin hayvanlık düzeyindeki dönemden bugüne dek biçimlenmiş kavrayış kalıplarıdır. Arketiplerden beslenen insanlık hâlen hayvanlık düzeyindeki düşünme biçimlerinin etkisi altındadır. Bunlar bilinçli olunduğu sırada imaj ve içgüdü biçimleri olarak belirebilir (ortak imajlar, doğa güçleri karşısında ortak tepkiler vs.). Nevroz, uyku veya değişik şuur halleri denilen bilinçsizlik hallerinde ise bu kolektif bilince biraz daha dalmış olunduğundan arketipik imajlar daha iyi bir şekilde ortaya çıkmaya başlarlar. İşte, Jung’a göre, rüyalarda ve mitolojilerde rastlanılan bazı ortak semboller bu kolektif bilinçdışından kaynaklanmaktadır.
Fakat rüya sembollerinin çoğu genellikle evrensel anlam taşımazlar, bireysel anlam taşırlar; yani rüyayı gören kişinin kendi iç dünyasındaki değerlere göre düzenlenmişlerdir. Her insanın aynı sembole verdiği anlam ve değer aynı değildir. Örneğin arslan, bir insan için korku verici, tehlikeli bir hayvandır, bir diğer insan için güçlülüğün, kudretin sembolüdür. Arslan, iki ayrı kişiden birinin rüyasında tehlikeyle ilgili, diğerinde ise kudretle ilgili olabilir. Bir başka deyişle, korkunun sembolü bir kimsenin iç dünyasında akrep olarak, bir diğer kimseninkinde yılan olarak, bir diğer kimseninkinde ise arslan olarak bulunabilir. Yani korku ile ilgili bir dışavurumda biri rüyasında akrebi, bir diğeri arslanı, bir diğeri yılanı görebilir. Dolayısıyla kişinin bireysel “semboller dili”ne uygun olarak oluşan ve bireye özgü olan rüyaların anlaşılması, ancak kişinin kendi bireysel çözümlemesiyle olanaklıdır ve standart rüya tabirleri kitaplarından yola çıkılarak bir rüyayı yorumlamak mümkün değildir. Çünkü rüyalardaki semboller, rüyayı gören kimsenin duygularına, düşüncelerine, bilgilerine, değer yargılarına, korkularına, kısaca iç dünyasına göre biçimlenirler.
Metapsişik görüşle rüya yorumu
Metapsişikçiler doğrudan doğruya rüya yorumunu konu almamakla birlikte rüyaların işleyiş mekanizmasını kendilerince, daha doğrusu kendi araştırmalarının sonuçlarına göre açıklarlar ve rüyaların farklı nedenlerden kaynaklanabilecekleri göz önünde tutarak tüm rüyaların tek nedene indirgenmesine karşı çıkarlar.
Sembolizmin amaçlı rüyalarda ya da diğer adıyla haberci rüyalarda ve vizyonlardaki varlığının nedeni metapsişikçilerce kısaca şöyle açıklanır: İnsanın imajinasyon yeteneği sembolleştirici bir role sahiptir. Ruhsal âlemde “mânâlar” halinde bulunan “tesirler” fiziksel âlemde belirirlerken ister istemez madde âleminin özelliği olan imajlara bürünmek zorunda kalırlar ki, bürünecekleri imajları da “tesir”i alan insanın şuuraltı dağarcığından edinirler. Bir vizyonun, bir haberci rüyanın alınmasında, tesir ne kadar yüksek bir varlıktan gelirse gelsin, alıcı kişinin kapasitesi, şuuraltı imajları, şuuraltı dağarcığı ve hatta sözcük dağarcığı -tesirin özgün halini kaybetme derecesi ve kısıtlanması bakımından- çok önemli bir rol oynar. Orijinal kaynağından “mânâ” olarak inmeye başlayan ruhsal tesir onu alan insanın zihninde imaj olarak ve ağzında söz olarak belirene kadar geçirdiği bir sürü dönüşüm sırasında ister istemez özgün halini yitirmek, kabalaşmak zorundadır.
Metapsişikçiler şuuraltının bu değiştirici ya da dönüştürücü etkisine “renkli cam etkisi” adını verirler. Nasıl beyaz ışık, renkli bir camdan geçerken hem camın rengini alıyor, hem de bir miktar kırılmaya uğruyorsa, insanın aldığı metapsişik enformasyon ya da tesir de şuuraltı katmanından geçerken benzer şekilde, özelleşir, bükülür, kabalaşır, dönüşür, o ortamdaki malzeme neyse ona bürünür ve özgün halini az çok yitirerek dışarı (zihne) yansır. Yani, bir kaynaktan gelen, örneğin haberci bir rüya tarzında alınan tesirler, insan zihninde yer ederken, ister istemez o insanın şuuraltı dağarcığındaki imajlara dönüşürler ve bu dönüşüm sırasında birtakım sembollere bürünürler. Bu, doğal ve zorunlu bir süreçtir. Metapsişikçiler sezgi kanalıyla alınmış metinlerdeki sembolik betimlemelerin nedenlerinden birinin de yine bu olgu olduğunu belirtirler.