cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abu Dabi Menkul Kıymetler Borsası
Abu Dabi Menkul Kıymetler Borsası, (سوق أبو ظبي للأوراق المالية‎) Abu Dabi'de bulunan Birleşik Arap Emirlikleri'nin borsasıdır. Birleşik Arap Emirlikleri ekonomisi'ne katkısı büyükdür. Borse Dubai, NASDAQ Dubai, Dubai Finansal Piyasası ile beraber büyük borsadır. BAE şirketlerinin hisseleri ile 15 Kasım 2000'de kuruldu. Abu Dhabi, Al Ain, Fujeirah, Sharjah ve Ras Al Khaimah'da ticaret yerleri bulunmaktadır. FEAS üyesidir.
Lenssiz gözlük
Lenssiz gözlük lenssiz gözlüklerdir. Görme düzeltme veya göz korumada hiçbir işlevi olmayan, yalnızca estetik veya moda amaçlar için giyilirler. Çerçeveler genellikle büyük boy ve genelde siyah renklidir. Kontakt lensler ile birlikte takılabilirler. Lenssiz gözlüklerin avantajı, sis veya yansıma olmamasıdır ve uzun kirpiklere ve kirpik uzantılarına dokunacak mercek yoktur. Lenssiz gözlükler ilk kez 1990'larda Japonya'da popüler oldu. Bu eğilim sona ermiştir, ancak son zamanlarda Çin ve Tayvan'da yeniden canlandı. Maison Margiela, lenssiz ve yarı çerçevesiz altın çerçeveler çıkardı.
Özkan Yıldırım
Özkan Yıldırım (d. 10 Nisan 1993, Sulingen, Almanya), Alman-Türk futbolcudur. Hekimoğlu Trabzon forması giymektedir.
Altyapı
Futbola doğduğu şehrin takımı TuS Sulingen'de başladı. 10 yaşında SV Werder Bremen'e transfer oldu. 2008 yılında Bremen'in U-17 takımında forma giymeye başladı. 2010 yılında ise U-19'a yükseldi. 2011'de U-19 takımı ile Almanya Gençler Kupası'nda yarı finale çıktı. Aynı sezon üçüncü ligde oynayan SV Werder Bremen II kadrosuna yükseltilen futbolcu, 29 Ocak 2010'da ilk kez bu takımın formasını giydi. VfR Aalen karşısıdaki maçta teknik direktör Thomas Wolter tarafından 74. dakikada Onur Ayık'ın yerine oyuna dahil edilmişti.
SV Werder Bremen
2011-12 sezonu öncesi, SV Werder Bremen ile 2 yıllık profesyonel sözleşme imzaladı. Ancak Temmuz ayında kaval kemiğinde çatlak ve ardından gelen menisküs nedeniyle 1,5 sene sahalardan uzak kaldı. Aralık 2012'de Bremen'in ikinci takımı ile sahalara dönen futbolcu, kış kampında Bremen kadrosunda yer aldı. 19 Ocak 2013'te Borussia Dortmund karşısında ilk kez kadroya giren futbolcu, 54. dakikada Sebastian Prödl'ın yerine girerek ilk kez Bundesliga'da forma giydi.
Millî takım kariyeri
Yıldırım, Almanya'nın U-15, U-16, U-17 ve U-18 seviyelerinde millî formayı giymiştir.
South Houston, Teksas
South Houston, Amerika Birleşik Devletleri'nin Teksas eyaletinde yer alan ve harris ilçesinde yer alan bir şehirdir. Şehrin nüfusu 26 Kasım 2009 tarihinde 16,983'tür.
2010 Sayımı
15 Mart 2010 tarihinde yapılan bir nüfus sayımına göre şehirde 11,487 kişi, 5,176 ev ve 3,207 aile bulunmaktadır. Şehrin nüfus dağılımı ise 79.0% Beyaz, 11.3% Afrikan Amerikan, 0.3% Yerli Amerikan, 5.2% Asyalı, 0.1% Pasifik Adalı, 1.1%'i ise diğer gruplardandır.
Eve of the War
Eve of the War, Avustralyalı progresif metal grubu Alchemist'in altı parçalı genişletilmiş bir EP'sidir. EP, Shock Records tarafından yan şirketi Thrust aracılığıyla Kasım 1998'de yayınlandı. Başlık parçası, "Eve of the War", İngiliz 1978 albümü Jeff Wayne's Musical Version of The War of the Worlds 'ün Müzikal Versiyonunun açılış parçasının kapak versiyonudur. EP'de iki canlı şarkı var: İlk olarak Lunasphere 'de yayınlanan "Yoni Kunda" (Mayıs 1995) ve Spiritech 'ten "Chinese Whispers" (Haziran 1997) yayınlandı. Diğer parçalar "Yoni Kunda"nın bir remix'i ve Jar of Kingdom 'dan (Ekim 1993) yeniden master edilmiş iki parça. Başlık parçasının bir müzik videosu yayınlandı.
EP şimdi silindi, "Eve of the War" ve "Chinese Whispers"ın canlı versiyonu daha sonra derleme albümleri Embryonics 'e (Kasım 2005) dahil edildi.
Ömer Hacısalihoğlu
Ömer Hacısalihoğlu, (d. 1 Nisan 1977, Pazar) Türk eski futbolcudur.
Kulüp takımları kariyeri
Futbola Altıntepsi Makelspor altyapısında başlayan Ömer, daha sonra 1997 yılında profesyonelliğe geçiş mukavelesi imzalayarak buraya as takıma alındı. Altıntepsi Makelspor için ilk resmî karşılaşmasına 17 Ağustos 1997 tarihinde Tekirdağspor'a karşı oynanan 3. Lig karşılaşmasında çıktı. Burada'da üç sezon düzenli oynadıktan sonra 2000-01 sezonun başında 3. Lig ekiplerinden Küçükköyspor'a transfer oldu. Buradaki ilk sezonunda takımıyla 3. Lig şampiyonluğu yaşayarak 3. Lig'e yükseldi. 2001-02 sezonunda ara transfer dönemie kadar Küçükköyspor için oynadıktan sonra Yıldırım Bosnaspor'ya transfer oldu. Burada iki buçuk sezon görev aldıktan sonra o zamanlar 3. Lig'de mücadele eden Kasımpaşa'a transfer oldu. Bu ekiple araliksiz üç sezon için'de 3. Lig'den Süper Lig'e kadar yükselmeyi başardı. Süper Lig'de takımıyla tutunamayıp 1. Lig'e düşede bir sezon sonra tekrar Süper Lig'e yükselmeyi başardı. 2009-10 sezonunu Kasımpaşa'da başlada'da sezonun üçüncü haftasinda 1. Lig ekiplerinden Konyaspor'a transfer oldu. Konyaspor'la play-Off şampiyonluğu Süper Lig'e yükseldi fakat buna rağmen sezon sonua takımdan ayrılarak yeni sezon için Giresunspor'la anlaştı.
DSpace
DSpace, açık kaynak kodu kullanan kurumsal arşiv sistemi. Başta üniversiteler olmak üzere kurum bünyelerinde üretilen bilgi kaynaklarını depolamakta ve korunaklı şekilde açık erişime sunmaktadır. DSpace Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ve Hewlett-Packard (HP) işbirliği ile ilk olarak Kasım 2002'de kullanıma sunuldu. Temmuz 2007'de Kullanıcılara rehberlik ve destek sağlamak üzere DSpace Vakfı kuruldu. Mayıs 2009'da ise kâr amacı gütmeyen DuraSpace organizasyonu kuruldu.
Paracelsus
Paracelsus (Phillipus Theophratus Bombastus von Hohenheim; 11 Kasım veya 17 Aralık 1493, Zürih - 24 Eylül 1541, Salzburg), Almanca konuşan İsviçreli doktor ve kimyager. 16. yüzyılın önemli bilim insanlarından ve modern tıbbın kurucularından biri olduğu kabul edilir.
DSpace
DSpace Word, PDF, ppt ve video gibi birçok türü kabul etmektedir. Dublin Core (DC) üst veri standartlarını kullanan sistem aynı zamanda OAI, RSS ve OpenAIRE ile uyumludur. Java ile programlanan DSpace Kasım 2012 itibarıyla 1360'tan fazla kurum tarafından kullanılmaktadır.
Michele Castoro
Daha sonra Giovanni Rotondo, İtalya, Manfredonia-Vieste-S Roma Katolik Başpiskoposluğu'nun başpiskoposu olarak 2009'dan ölümüne kadar görev yapmıştır.
Paracelsus
Doktor olan babasından ilk temel bilgileri aldıktan sonra üniversiteye gitmiş ancak burada edinmiş olduğu bilgiler kendisini tatmin etmediği için çeşitli bilim merkezlerine yolculuklar yaptı.
Paracelsus, günün tedavi şekline, otoritelerin tıbbi kuramlarına karşı çıkmış ve bunun sonucunda, biraz da çılgın tavırlarıyla, bir tür sembole dönüşmüştür. Çılgınlıkları o zamanki geleneksel tıbbın eskidiği ve artık yenilenmesi gerektiği şeklindeki tepkisinin bir göstergesidir. Akademik olan her şeye meydan okumuştur. Zamanında uygulanan tıp uygulamasına hayatı boyunca karşı çıkmış ve mücadele vermiştir. Aklı sürekli çalışan, kuramlar üreten biridir.
Onun, geçmişle olan savaşının en somut şekli, öğrencilerin yaktığı geleneksel ateşte herkesi gözü önünde İbn-i Sina, Hipokrates ve Galen gibi otoritelerin kitaplarını yakmasıdır. Böylece, Orta Çağ'da dogmatik hale gelen Galen, İbn-i Sina gibi, yeni gelişmelerin önündeki engeller olarak gördüğü hekimlerin kimliklerinde, eski tıbba son verdiğini sembolize ediyordu.
Bu hareketiyle büyük bir tepkinin doğmasına sebep olan Paracelsus, hemen hiçbir yerde fazla kalamayıp, kent kent dolaşmıştır. Paracelsus, tıp eğitiminde geleneksel olarak kullanılan Latince yerine derslerini Almanca vermiştir.
Temel tezi: iatrokimya
Aynı şekilde, Paracelsus, yeni cerrahi ile ilgili olarak şöyle demektedir: Cerrahi, insanın kemiklerini ve diğer yapısını bilmek zorundadır; aksi takdirde nasıl teşhis koyabilirsiniz? Sadece dış yapıyı bilmeniz yetmez, aynı zamanda iç yapıyı da bilmek zorundasınız, bütün ven ve arterleri, sinirleri, kasları ve iç organları bilmelisiniz.
Burada Paracelsus, devrindeki organ reparasyon ameliyatları konusundaki çalışmalara karşı çıkmaktadır. Bu tip çalışmalar Ambroise Pare dahil birçok cerrahın ilgisini çekmiştir.
Paracelsus, varlıkların hepsinin ortak bir temeli olduğunu ileri sürdü; bu temel, daha önce ileri sürülen 4 elementin yanı sıra, onun materia prima (ilk maddeler) adını verdiği tuz, cıva ve kükürtten oluşuyordu.
Paracelsus, kimyada kabul edilmiş yasa ve ilkelerin, aslında canlılar için de geçerli olduğunu savundu. Bir canlı, belli bir kimyasal yapıya sahipse, buna bağlı olarak o yapıda oluşacak bozukluklar, doğal ki kimyasal kökenli olacak ve kimyasal ilkelerin açıklama modelleriyle anlaşılabileceklerdir; bu durumda yapının düzeltilebilmesi de, ancak kimyasal maddelerle olanaklı olacaktır: Bu anlayışa iatrokimya denmiştir.
Bu kurama dayanarak, Paracelsus, vücut işlevlerinin, örneğin midenin işleyişinin kimyasal bir süreç oluşturduğunu ileri sürer. Mide sindirim görevini besin maddelerini ısıtıp, ıslatarak veya onları bazı hareketlerle parçalayarak değil; midenin salgıladığı bazı sıvılar vasıtasıyla onu kimyasal bazı değişimlere tabi tutar. Bu yaklaşımı temel alan sonraki yüzyıllarda, bazı bilim insanları, araştırmalarını salgı bezleri üzerinde yoğunlaştırmışlardır.
Farmakolojinin Babası
Paracelsus modern tıbbın yanında, modern farmakolojinin (ilaçbilimi) de kurucusu olarak nitelendirilebilir. Pek çok kimyasal madde üzerinde araştırmalar yapmış ve antimonu bulmuştur ki, daha sonra 17. ve 18. yüzyıllarda antimon, iatrokimya görüşlerini destekleyenler tarafından sıkça ilaç olarak ya da ilaç karışımları içinde kullanılmıştır; bu tip ilaçlara arkana tipi ilaçlar denir. Paracelsus'un bazı terimleri Arapça'dan aldığı söylenir, alkol terimi de buna örnek gösterilir.
Paracelsus sonraki dönemlerde birçok bilim insanını etkilemiştir. Bunlardan Van Helmont özellikle sindirim ve solunum sistemlerini incelemiştir. Silvester gazı dediği karbondioksit gazını Van Helmont'un bulduğu biliniyor.
Bu ikilem fikri daha sonra, Paracelsus ve onu destekleyenlerce yeniden ele alınmış ve bu temel üzerinde asit-baz ikilemi biçimlendirilmiştir.
İatrokimya görüşünün yanında, yine 16. yüzyılda fizik bilimini ve fizik ilkelerini canlı yapının açıklamasında temel alan görüşler gelişmiştir ki, bu görüşlerin temsilcileri arasında Galileo, Descartes ve Steno sayılabilir. Bunların görüşleri de iatrofizik olarak adlandırılmıştır.
Bu okulun temsilcilerinin daha çok tekniğin gelişmesinde etkin olduğu görülmektedir. Örneğin Galileo ve bir grup arkadaşı Academia del Cimento'yu kurmuşlardır; onların çalışmaları sayesinde mercek üzerinde yapılan çalışmalar daha sonraki yıllarda gelişmiş ve mikroskop ve teleskop bilimsel araştırmalar yaparken kullanılmaya başlanmıştır.
Deneysel yöntemin kabulü
İatrokimya ve iatrofizik görüşleri, daha sonra mekanik okulu oluşturacak şekilde birleşmiştir; mekanik okul, canlı ve cansız bütün varlıkların yapı ve işlevlerinin birbirine benzediğini ve dolayısıyla fizik ve kimya olaylarının açıklanmasında kullanılan prensiplerin biyolojide de geçerli olduğunu kabul etmiştir.
Bu görüşten hareket eden bilim insanları, canlı varlıkların da cansız nesneler gibi, laboratuvarda incelenebileceği fikrini savunmaya başlamalarıyla biyolojide deneysel yöntemin yaygın olarak kullanılması söz konusu olmuştur.
Adam Clayton
Adam Clayton (d. 13 Mart, 1960), İrlandalı rock grubu U2'nün bas gitaristidir.
Clayton, grubun New Year's Day ve With or Without You adlı parçalarında çaldığı bas gitarla dikkat çekmektedir. 1996 yapımı Mission: Impossible filminin tema müziğini bestedi. Diğer U2 üyeleriyle birlikte şu ana kadar toplam 22 Grammy Ödülü kazandı.
Sav (anlam ayrımı)
Kişiler
Stanko Barać
Stanko Barać (d. 13 Ağustos 1986; Mostar, Bosna-Hersek) Hırvat basketbolcudur. Pivot pozisyonunda görev almaktadır. Aynı zamanda Hırvatistan millî basketbol takımında da forma giymektedir.
Profesyonel kariyeri
Barać kariyerine Bosna-Hersek'in Siroki Brijeg şehrinin takımı Široki Prima pivo. takımında başladı. 2007 NBA draftına Miami Heat tarafından 39. sıradan seçildi ve Indiana Pacers takımı ile takas edildi. Barać Avrupa’ya dönüşünde İspanya'nın TAU Ceramica takımına 5 yıllık sözleşme imzaladı. 2007-2007 sezonu için kulübü onu Ekim ayında bir başka ACB ekipi Pamesa Valenica’ya kiraladı. İzleyen sezonda Barać Baskonia ekibine geri döndü. 6 Temmuz 2011 tarihinde yapılan açıklama ile Barac üç yıllığına TBL ekiplerinden Anadolu Efes ile sözleşme imzaladı. 2014 yılında takımdan ayrıldı. 2015 yılı başında Cedevita Zagreb'e transfer olmuştur.
Halil Bezmen
Türkiye’nin ilk sanayicilerinden olan Halil Ali Bezmen ile kardeşi Nazım Bezmen'in torunu ve Fuad Bezmen'in büyük oğludur. İlkokulu İstanbul'da okuduktan sonra öğrenim sürecine İsviçre'de devam etmiştir. ETH Zürih makine mühendisliği bölümünden mezun olmuş ve Türkiye'ye döndükten sonra, 1929 yılında kurulmuş olan ailesine ait Mensucat Santral isimli şirkette çalışmaya başlamıştır. Yaklaşık olarak on yıl kadar sonra Mensucat Santral şirketine genel müdür olarak atanmıştır. Bu yıllarda Santral Holding şirketi, Türkiye'deki en büyük 10 aile şirketi arasında bulunuyordu. Ancak babası Fuad Bezmen, oğlunu şirketi batırdığı iddiaları ile onu medyada kötüleyen yorumlarda bulunmuştur. Halil Bezmen'in Hayyam Garipoğlu'na 35 milyon dolar karşılığında sattığı Rabak Elektrolitik Bakır ve Mamulleri A.Ş.'de Santral Holding'e aitti. Bezmen, Türkçenin yanı sıra Fransızca, Almanca, İngilizce, İtalyanca ve Latince bilmektedir.
2011 yılında bir gazete ile yaptığı röportajda şöyle demiştir: Yarım milyar dolarlık servetini kaybettiğini beyan eden Bezmen, artık normal bir hayat yaşadığını açıklamıştır. Halil Bezmen'in babası Fuad Bezmen, vefat ettiği 2011 yılına kadar on yıl süreyle kendisiyle küs kalmış ve kendisi ile anlaşamadığını açıklamıştır.
İSKİ davası ve aklanması
Bezmen hakkında 1993 yılında Koruma Tarım isimli şirketle, İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi'ne yüksek fiyatla klor satışı yapması nedeniyle dava açılmıştır. Bezmen’in duruşmada "Evet, devleti kazıkladım" şeklinde ifade verdiği Hürriyet Gazetesi tarafından aktarılmış ancak bu bilgi doğrulanmamış ve Halil Bezmen ve avukatları tarafından da yalanlanmıştır. Ayrıca yine dava esnasında verdiği ifadede, İSKİ'de kimseye rüşvet vermediğini beyan etmiştir. Bezmen'in piyasa fiyatı 2,500 TL olan kloru 13.595 TL'ye sattığı iddia edilmiştir. Bir diğer iddia klorların hiçbir zaman İSKİ’ye teslim edilmedi şeklindedir. Ancak bu iddiaların tümü mahkeme tarafından değerlendirmiş ve Bezmen suçsuz bulunmuştur. İSKİ’nin 1989 ile 1993 yılları arasında yaptığı bu anlaşma nedeniyle toplam 31 milyar Türk Lirası zarara uğradığı yine Hürriyet Gazetesi tarafından iddia edilmiş ancak ispat edilememiştir. Bezmen İSKİ davasından yargılanmış ve bu davadan suçsuz bulunarak 2003 yılında beraat etmiştir. Dönemin Aksiyon dergisine verdiği röportajda Bezmen dava esnasında yurt dışına çıktığını kabul etmiş ve 1994 yılında ilk olarak Kudüs'e gittiğini söylemiştir.
Arayik Gevorgyan
Arayik Gevorgyan (d. 22 Ocak 1973, Artaşat), Ermeni serbest güreşçi. Üç Dünya Şampiyonası ile bir Avrupa Şampiyonası şampiyonluğunun yanı sıra Avrupa Şampiyonası'nda dört gümüş ve bir bronz madalyası bulunmaktadır. 1996, 2000 ve 2004 Yaz Olimpiyatları'nda Ermenistan'ı temsil etmiştir.
Kariyeri
Güreş kariyerine 1984'te, Rasmik Goletyan'ın antrenörlüğünde başladı. Aynı yılın Aralık ayında antrenörlük görevine Stepan Sarkisyan geldi. Sovyetler Birliği'ni temsilen, 1990 Dünya Gençler Şampiyonası ile ilk uluslararası resmî güreş deneyimini yaşadı. 58 kg'da yarıştığı turnuvada 9. sırada yer almıştı. Ertesi yıl Avrupa Gençler Şampiyonası'nda 63 kg, 1992'de ise Avrupa Ümitler Şampiyonası'nda 68 kg kategorisinde altın madalya kazandı. Büyükler kategorisinde ilk uluslararası turnuva deneyimi olan Avrupa Şampiyonası'nda 68 kg'da yarışan Gevorgyan, finalde Ukraynalı rakibi Zaza Zazirov'a yenilerek ikinci oldu. Bu tarihten sonra kategorisini korurken, aynı yıl Dünya Ümitler Güreş Şampiyonası'nda şampiyonluk elde etti.
Avrupa Şampiyonası'nda finale kadar yükselse de Rus Vadim Bogiyev'e kaybetti. Dünya Şampiyonası'na ilk turda veda etti. Avrupa Şampiyonası'nda bu kez bronz madalya alırken; aynı yıl düzenlenen Dünya Şampiyonası'nda altın madalya kazandı. Avrupa Şampiyonası finalinde bir kez daha Vadim Bogiyev'e kaybetti. Atlanta'daki 1996 Yaz Olimpiyatları'nda Ermenistan'ı temsil etti ve kategorisinde 5. sırada yer aldı. 69 kg kategorisinde yarıştığı Avrupa Şampiyonası ile Dünya Şampiyonası'nda altın madalyaların sahibi oldu. Avrupa Şampiyonası'nda 76 kg'da yarıştı ve finalde Alman rakibi Alexander Leipold'a kaybederek gümüş madalyada kaldı. Dünya Şampiyonası'nda 69 kg'a döndü ve kategorisinde şampiyonluk elde etti.
Dünya Şampiyonası'nda 5., Sidney'deki 2000 Yaz Olimpiyatları'nda ise 7. oldu. 2003'te antrenörlüğünü Arayik Bağdadyan yapmaya başladı. 2003 Avrupa Şampiyonası ile birlikte 74 kg'da yarışmaya başladı ve yarışmayı 6.'lıkla tamamladı. Dünya Şampiyonası'nda, kendisi adına şampiyona tarihinin en düşük derecesini elde ederek 19. oldu. Avrupa Şampiyonası'nda 7. sırada yer alan Gevorgyan, Atina'daki 2004 Yaz Olimpiyatları'nda uluslararası alanda son kez yarıştı ve kategorisini 8. sırada tamamladı.
Kemiosmoz
Kemiosmoz; iyonların, elektrokimyasal gradyanı azaltmak için seçici geçirgen bir zardan geçme hareketidir. Hücresel solunumdaki ATP sentezinin gerçekleşmesini sağlayan enerjinin büyük bir kısmı hidrojenlerin yaptığı bu hareketten karşılanır.
Hidrojen iyonları (protonlar) proton konsantrasyonun yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere doğru difüzyon hareketi yaparlar. Peter Mitchell, protonların zarın tarafları arasında oluşturduğu elektrokimyasal konsantrasyon gradyanından ATP üretiminde yararlanılıyor olabileceğini ileri sürdü. Mitchell, bu teoriyi osmozdan (suyun difüzyonu) yola çıkarak ortaya attığı için bu olay kemiosmoz olarak bilinir.
ATP-sentaz kemiosmoz aracılığıyla ATP sentezleyen enzimdir. ATP-sentaz protonların zardan geçmelerine imkân vererek; protonların sahip oldukları kinetik enerjiyi, ATP fosforilasyonu yapmak için kullanır. Bu mekanizmayla ATP üretimi kloroplast ve mitokondrinin yanı sıra bazı bakteri türlerinde de görülür.
Kemiozmotik Teori
Peter D. Mitchell 1961 yılında kemiozmotik hipotezi ortaya atmıştır. Teorinin temelinde; hücresel solunumla elde edilen ATP'nin büyük bir kısmının; glikoz gibi enerji bakımından zengin moleküllerin yıkılmasıyla elde edilen NADH ve FADH2'nin enerjisiyle mitokondrinin iç zarlarında oluşturulan elektrokimyasal gradyan sayesinde üretildiği fikri yatar. Glikoz gibi moleküller, asetil-KoA gibi enerji bakımından yarı zengin moleküllere dönüştürülmek üzere metabolize edilir. Asetil Co-A'nın mitokondriyel matriksteki oksidasyonu ile NAD ve FAD gibi taşıyıcı moleküllerin indirgenmesi (elektron alması) birlikte gerçekleşir. Taşıyıcı moleküller aldıkları bu elektronları mitokondrinin iç zarındaki ETS elemanlarına ulaştırırlar. ETS elemanları elektronlardan sağladıkları enerji ile protonları zarlar arası boşluğa pompalar ve zarlar arası hidrojen derişimi farkı (elektrokimyasal gradyan) artar. Zarlar arası boşlukta biriken protonlar kristanın iç tarafına doğru geçerken ATP-sentazı kullanırlar. Protonların matrikse doğru geri akarken ATP-sentazı kullanması, ATP-sentaza ADP'ye inorganik fosfat ekleyerek ATP üretmesi yani fosforilasyon yapması için gereken enerjiyi sağlar. Son olarak, bu olayda kullanılan protonlar (hidrojen iyonları) ve elektronlar oksijen tarafından tutulur ve su oluşur.
Kemiosmoz; kloroplastlar, bakteriler ve arkelerde gerçekleşen ATP üretiminde de önemli bir role sahiptir.
Proton-hareket gücü
İyonların zarlar arası hareketi iki faktörün bileşimine bağlıdır: Bu iki gradyan, elektrokimyasal gradyan olarak -bir arada- ifade edilebilir.
Biyolojik zarların çift katlı lipit katmanları iyonlar için -her nasılsa- bir bariyer gibi davranır. Böylece, enerji zarın iki tarafındaki iki gradyanın bileşimi olarak depolanır. Sadece bazı özel zar proteinleri (iyon kanalları gibi) iyonların zarın öbür tarafına geçmesine imkân tanır. Kemiozmotik teoride ATP-sentaz (bir transmembran protein) çok önemli bir role sahiptir. Bu protein; protonların, kendisi (ATP-sentaz) üzerinden yaptıkları doğal akışın enerjisini ATP'nin bağ enerjisine dönüştürür.
Hacıibrahimpınarı, Manyas
Hacıibrahimpınarı Balıkesir ilinin tek Laz mahallesidir. Geçmişte Darıca nahiyesine bağlıydı.
Tarihi
35 hanelidir. Bu mahallede yaşayan Lazlar hakiki Lazlardan olup Lazların Mohti koluna mensupturlar. Buraya ne zaman yerleştikleri husunda kesin bir tarih yoktur.
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşından sonra (93 Harbi) bugünkü Artvin'in Hopa ilçesi ile Borçka arasında bulundukları yerden göç ederek Marmara Bölgesine gelmiş ve Saltanatın gölgesine sığınmışlardır. Birlikte geldikleri grubun büyük bir bölümü Düzce - İnegöl- Adapazarı üçgeninde kendilerine yer bulmuş fakat bu mahallesin mensupları nedenini bilemediğimiz bir sebepten göçe devam edip önce Bandırma'ya, sonra Manyas'a gelmişlerdir.
Ova bölgelerinde (Kızıksa ve Işıklar Köyü) birkaç sene yaşadıktan sonra bu bölgelerin çok sıcak ve bataklık olması ve dolayısıyla çokça sivrisinek barındırmaları yüzünden ve geldikleri yerdeki yaşantılarını devam ettirmek istedikleri için dağlık ve yüksek bölgelere yönelmişlerdir. Bir rivayete göre dağlarda gezerken buldukları eğrelti otu onlar için bugünkü yerin doğru bir yer olduğunu; Çünkü, bu otun sadece havası temiz ve toprağı sağlam olan yerde yetiştiğine inandıklarından bugünkü mahallesin etrafına yerleşirler. Belli bir müddet zaman çadırda devam eden hayat bir Osmanlı paşasının teşviki ile bugünkü yerde kurulmuştur.
Oldukça tepe bir noktada kurulmuş bir köy olup bir Camisi ve bir kahvehanesi vardır. İlkokulu ise sanayileşmenin etkisiyle gerçekleşen göç sebebiyle bir zamanlar 2 öğretmenin vazife aldığı mahallede yeterli öğrencisi olmadığı için kapatılmıştır. Mahallenin en büyük özelliği şehircilik anlayışının nasıl olması gerektiğini çevre köylere göstermesidir. Mesela hiç çıkmaz sokak yoktur. Köy kahvesinde oyun oynanmaz ve mahalledeki düğünlerde kesinlikle alkol kullandırılmaz.
Kemiosmoz
Proton-hareket gücü
Bundan dolayı araştırmacılar -daha önce belirtildiği üzere elektrokimyasal gradyandan elde edilen- proton-hareket gücü (PMF) terimini oluşturdular. Bu terim, zarın tarafları arasındaki proton ve gerilim gradyanının (proton konsantrasyonu ve elektriksel potansiyel farkı) kombinasyonu olarak saklanan potansiyel enerjinin ölçüsü olarak tanımlanabilir. Elektriksel gradyan, zarın iki tarafındaki yük farklılığının bir sonucudur (H+ iyonu yani proton yanında Cl- gibi bir kontriyon olmadan hareket ettiğinde oluşur).
Çoğu zaman; proton-hareket gücü, bir proton pompası gibi davranan elektron taşıma sisteminin elektron taşıyıcı moleküllerdeki elektronların enerjisini (redoks tepkimelerinin Gibbs serbest enerjisi) kullanarak protonları (hidrojen iyonlarını) zarın öbür tarafına pompalaması ve zarın iki tarafı arasında fark oluşturması sonucu oluşturulur. Mitokondride, elektron taşıma sistemi tarafından serbest bırakılan enerji, protonları mitokondriyel matriksten mitokondrinin zarlar arası boşluğuna taşımak için kullanılır. Protonların mitokondrinin dışına doğru hareketi, içeriye doğru -pozitif yüklü- protonların konstrasyonunun azalmasını, bunun sonucunda zarın iç tarafında zayıf bir negatif yük oluşmasını sağlar. Elektriksel potansiyel gradyanı -170 mV civarlarındadır. Bu gradyanlar - yük farklılığının ve proton konsantrasyonu farklılığının ikisi de zarın iki tarafı arasında genellikle proton-hareket gücü olarak ifade edilen kombine bir elektrokimyasal gradyan oluşturur. Mitokondride, PMF'in neredeyse tamamı elektriksel bileşenden elde edilir ama kloroplastlarda PMF çoğunlukla pH gradyanından elde edilir çünkü H+ protonları Cl- ve diğer anyonların hareketi ile nötralize edilmiştir. Her iki durumda da, ATP-sentazın ATP sentezi yapabilmesi için PMF'in 50kJ/mol civarında olması gerekir.
Denklemler
Proton-hareket gücü Gibbs serbest enerjisinden elde edilir:
ΔG 1 mol Xm+ katyonunun A fazından B'ye transferi sırasında meydana gelen Gibbs serbest enerjisi değişimi, Δψ P ve N (A ve B) fazları arasındaki elektriksek potansiyel farklılığı (mV), [Xm+]A ve [Xm+]B zarın karşılıkları taraflarının katyon konsantrasyonları, F Faraday sabiti, R gaz sabitidir. Gibbs serbest enerjisi değişimi burada sık sık elektrokimyasal iyon gradyanı Δμm+ olarak da ifade edilebilir.
Bu durumda elektrokimyasal proton gradyanı denklemi şu şekilde sadeleştirilebilir:
burada
(P fazında pH - N fazında pH)
Mitchell proton-hareket gücünü (PMF) şöyle tanımladı:
ΔμH+ = 1 kJ·mol Δp = 10.4 mV'a karşılık gelir. 25 °C (298K°)'ye göre denklem düzenlenince şu formu alır:
Buradaki en önemli şey, enerjinin Gibbs serbest enerjisi olarak ifade edilmesidir, elektrokimyasal proton gradyanı ya da proton-hareket gücü (PMF) zarın karşılıklı tarafları arasındaki iki gradyanın kombinasyonudur: Bir sistem ΔG dengesine (Δμm+, Δp) = 0 ulaştığında; bu zarın iki tarafında da konsantrasyonun aynı olduğu anlamına gelmez. Çünkü konsantrasyon farklılığına ek olarak iyonların elektriksel gradyanı da zarın karşı tarafına iyonların doğal akışını etkiler.
Örnek değerler:
ΔGp ATP sentezinin Gibbs serbest enerjisi:
ADP + Pi → ATP
fosforilasyon potansiyeli olarak da bilinir. Yukarıdaki tablodaki H+ / ATP oranı değerleri Δp ve ΔGp'nin mukayesesiyle hesaplanabilir, örnek olarak:
E.coli için H+ / ATP oranını saptamak zordur (≠ olarak işaretlendi).
Gördüğümüz gibi, 1 ATP'nin kimyasal enerjisine dönüştürülecek enerji 3 H+'nın enerjisinin üstündedir.
Mitokondride
Glikozun, oksijen varlığında tam yıkımı hücresel solunum olarak adlandırılır. Bu işlemin son aşamaları mitokondride gerçekleşir. İndirgenmiş NADH ve FADH2 molekülleri krebs döngüsü ve glikolizde üretilir. Bu moleküller elektronları -açığa çıkan enerjiyi mitokondriyel iç zarın tarafları arasında proton gradyanı oluşturmak için kullanan- bir elektron taşıma zincirine taşırlar. Sonradan ATP-sentaz saklı olan bu enerjiyi ATP yapmak için kullanır. Bu işlem; son elektron alıcısı oksijen olduğu ve oksijenin indirgenmesiyle su oluşturulurken açığa çıkan enerjiden ADP fosforilasyonu ile ATP sentezlendiği için, oksidatif fosforilasyon olarak adlandırılır.
Bitkilerde
Fotosentezin ışığa bağımlı tepkimelerinde kemiosmoz ile enerji üretilir. Işık enerjisi (fotonlar) Fotosistem 2'nin anten kompleksi tarafından tutulur ve bir çift elektron daha yüksek enerji seviyesine uyarılır. Bu elektronlar H+ iyonlarının zarın öbür tarafındaki inter-tilakoit boşluğa doğru yayılmasını sağlamak için elektron taşıma zincirinde iletilir. Bu H+ iyonları; ADP fosforilasyonu ile ATP üreten, ATP-sentaz olarak bilinen bir enzim aracılığı ile konsantrasyon gradyanının azaldığı yere doğru taşınırlar. İlk ışık tepkimesinden elektronlar Fotosistem 1'e ulaşırlar, ve sonra daha yüksek bir enerji seviyesine çıkarlar, ardından bir elektron alıcı tarafından tutulur ve NADP+'yı NADPH+H'a indirgerler. Suyun parçalanması (fotoliz olarak bilinir) ile elde edilen elektronlar Fotosistem 2'nin uyarılan elektronlarının yerini alır. 4 elektron kazanmak için 2 su molekülü parçalanmalıdır.
Prokaryotlarda
Bakteri ve arkeler de ATP üretmek için kemiosmozu kullanabilir. Siyanobakteri, yeşil sülfür bakterisi ve mor bakteri fotofosforilasyon adıyla bilinen bir işlem ile enerji üretir. Bu bakteriler fotosentetik elektron taşıma zinciri aracılığıyla bir proton gradyanı oluşturmak için ışık enerjisini kullanırlar. Fotosentetik olmayan bakteriler de -E. coli gibi- ATP-sentaz içerir.
Aslında mitokondri ve kloroplastın, ilkel ökaryotik hücrelerin kemiosmoz ile enerji transferi yapabilen bakteriyi yutmasıyla oluştuğuna inanılır. Bu endosimbiyoz kuramı olarak adlandırılır.
Kemiosmotik fosforilasyon ADP ve inorganik fosfattan ATP üretmenin üçüncü yoludur. Oksidatif fosforilasyonun bir parçasıdır.
Yalnız Adam
Yalnız Adam  ile şunlar kastedilmiş olabilir:
Kapaklı, Eskipazar
Kapaklı, Karabük ilinin Eskipazar ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün adı, 1896 yılı kayıtlarında Kabaklı olarak geçmektedir.
Coğrafya
Köy, Karabük il merkezine 80 km, Eskipazar ilçe merkezine 35 km uzaklıktadır.
Citerna
Citerna İtalya'nın Umbria bölgesine bağlı Perugia ilinde bulunan bir komündür. Komünün nüfusu 1 Ocak 2018 tarihi itibarıyla 3,463'tür.
Doğruluk kontrolü
Doğruluk kontrolü, şüpheli bilgilerin doğruluğunun açık kaynaklar ve sistematik bir metodoloji kullanılarak kanıtlanması ya da çürütülmesidir.
Medyaya ve gazeteciliğe güven, sosyal medyanın yaygınlaşmasından da önce zayıflamaya başlamıştı. Demokratik kurumlara güvenin aşınmasıyla birlikte, vatandaşlar yüzünü haber gibi görünen ve sosyal medya aracılığıyla yayılan şüpheli bilgilere dönmüş;, doğru bilgi arayışına yanıt üretemeyen gazeteciliğin itibarı daha da zedelenmiştir.
Medyada yanlış bilgi ve dezenformasyonun yayılmasını önlemek amacıyla çeşitli müdahalelere ihtiyaç duyulmuştur. Birçok ülke bu sorunu yasal düzenlemelerle çözmeye çalışmış, fakat bu kısıtlar otoriter liderlerin suiistimaline açık olduğundan insan hakları savunucularında tepki uyandırmıştır. İfade özgürlüğü ve çoksesliliği savunanların önerisi, tepeden inme düzenlemelerdense, kitleleri bilinçlendirmek, eleştirel düşüncenin yayılmasını sağlamak için sivil aktörleri güçlendirmek olmuştur.
Gazetecilik
Doğruluk kontrolünü gerekli kılan koşullar sosyal medyayla birlikte ortaya çıkmadı, uzak geçmişteki örnekleri de bulunmaktadır. 6. yüzyılda yaşamış Bizanslı tarihçi Prokopius, resmî tarih yazımıyla İmparator Justinianous’un dikkatini çekmeyi başardıktan sonra, imparatorun saygınlığını lekelemek için anekdot olarak bilinen şüpheli bilgiler üretmiş ve sırrını ölene kadar saklamıştır. Pietro Aretino 1522’deki papalık seçimlerini manipüle etmek için adaylar hakkında garip soneler yazmıştır. Roma’da Navona Meydanı’nda bulunan Pasquino olarak bilinen heykelin yakınlarında halka bu soneleri söylemeye başlamıştır. “Pasquinade” (taşlama) tabiri, halka mal olmuş kişiler hakkındaki ahlaksız ve çoğunlukla da yanlış haberler için söylenen genel bir kullanıma böyle evirilmiştir.
20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren büyük bir endüstri haline gelen haber endüstrisi ağırlıklı olarak medya dışı ekonomik etkilere açık hâle gelmiştir. Gazetelerin sahiplik yapılarının haberciliği etkilediği bilinmektedir. Bir yandan da değişen ve gelişen haber alma teknolojileri gereği habercilikte hız ön plana çıkmıştır. 90’lı yılların başından itibaren gazetecilik pratikleri dışında yer almaya başlayan doğruluk kontrolü uygulamalarına rastlanmaktadır. 1994’te kurulan Snopes, 2003’te kurulan FactCheck.org ve 2007’de kurulan PolitiFact önde gelen doğruluk kontrolü platformları arasındadır.
Haber medyasının dışında yer alan doğrulama kuruluşlarının kısa tarihine bakıldığında ilk kuşak platformlar (Türkiye’den Yalansavar, Malumatfuruş örneklerinde olduğu gibi) daha gönüllülük esasına dayalı iken, yeni kuşak platformlar tam zamanlı teyitçiler/doğruluk kontrolcülerinden oluşmaktadır.
Türkiye’de Doğruluk Payı ve Teyit.org gibi kuruluşlar Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı’nın (International Fact Checking Network) koyduğu belirli bir metodolojide hareket etmektedirler. Günümüzde artık belli yayın ilkeleri olan, gelir modelini çeşitlendirebilen, tam zamanlı emek verenlerden oluşan teyit/doğruluk kontrolü platformlarının sayıca arttığını görülmektedir.
Dünya üzerindeki bağımsız doğrulama kuruluşları, bir bilginin doğruluğunu teyit edebilmek, iddianın doğru ya da yanlış olduğunu ortaya koyabilmek için, farklı metodolojiler kullanmaktadırlar. Fakat genel anlamıyla doğruluk kontrolünün üç ana aşaması vardır:
Bilgi düzensizliği
Bilgi düzensizliği, internet başta olmak üzere sosyal ortamlarda yer alan bilgi kirliliğini daha iyi açıklamak için tanımlanmış bir kavramdır. 2016 tarihli ABD başkanlık seçimleriyle beraber ‘hakikat ötesi’ veya ‘sahte haber’ gibi kavramların, politikacılar tarafından kullanıldıkça anlamını yitirmesi veya farklı anlamlar kazanması üzerine yeni bir kavram ihtiyacı doğmuştur. Çünkü hem bilgi kirliliğinin daha kapsamlı bir şekilde incelenmesi gerekmiş, hem de yanlış bilginin toplumsal bir sorun haline gelmiştir. Bilgi düzensizliği ilk kez Avrupa Konseyi’nin 2017’de yayınladığı bir makaleyle kavramsallaştırılmıştır.
Bilgi düzensizliği temel olarak üçe ayrılmaktadır: dezenformasyon, mezenformasyon ve malenformasyon. Bazı araştırmacılar dezenformasyon ve mezenformasyon arasındaki farkın vurgulanması gerektiğini düşünmektedir.
Mezenformasyon, dezenformasyon ve malenformasyon
Bilinçli ve kasten üretilen, paylaşılan ya da yaygınlaştırılan yanlış bilgiye dezenformasyon, herhangi bir kasıt olmaksızın (ya da kastın tam olarak anlaşılmadığı durumlarda) paylaşılan yanlış bilgiye ise mezenformasyon ismi verilmektedir.
Bilgi düzensizliğinin üçüncü türü olan malenformasyon ise “motivasyonun” ve “niyetin” de sorgulanması gerektiğini düşünen araştırmacılar tarafından ortaya atılmıştır. Malenformasyon, doğru bilginin zarar verme amacıyla paylaşılmasına verilen isimdir. 2016 ABD başkanlık seçimlerinde Hillary Clinton’ın e-posta yazışmalarının sızdırılması ya da intikam pornosu paylaşmak malenformasyon örneği sayılabilir.
Hatalı ilişkilendirme
Yanlış bilgi türlerinden hatalı ilişkilendirme, bir olayla bağdaştırılan ancak farklı bir olayı gösteren içerikleri tanımlamak için kullanılır. Bu içerikler fotoğraf, video, alıntı gibi çeşitli formatlarda olabilmektedir. Bazen haber ya da olayla ilgili uygun fotoğraf ya da video gibi görsel medya bulunmadığı için, bazen haberi ya da olayı olduğundan daha abartılı göstermek için, bazen de tamamen yanıltma amacıyla kullanılmaktadır. Özellikle haber mecraları durumla ilgili güncel görsel bulunmadığı zaman eski tarihli fotoğraf ve videolar da kullanabilmektedir. Ancak görüntülerin arşiv görüntüsü olduğu belirtilmezse kullanıcılar bu görüntüleri güncel durumla bağdaştırabilmektedir. Bu sebeple bu durum “hatalı ilişkilendirme” olarak tanımlanır. Bu türde fotoğraf da içerik de gerçek olabilir, hatalı olan, ikisinin arasındaki ilişkidir.
Uydurma
Tamamı üretilmiş, hiçbir gerçeklik payı bulunmayan yanlış bilgi türüne “uydurma” denmektedir. İçeriğin tamamı uydurma olduğundan bu türdeki yanlış bilgileri tespit etmek diğerlerine kıyasla daha güçtür. Yapay zeka kullanılarak oluşturulan, birinin gerçekte yapmadığı ya da söylemediği şeyleri yapıyormuş ve söylüyormuş gibi gösteren “deepfake” videolar da bu kategoride yer almaktadır.
Parodi
Eğlence ve dalga geçme amaçlı, haber formatında yazılan veya üretilen içeriklere parodi denmektedir.
Parodi içeriklerin genellikle zarar verme amacı yoktur ancak kullanıcılar tarafından gerçek olduğu düşünülerek yeniden üretilip, paylaşılıp yaygınlaştırılabilmektedir. ABD’de The Onion, Türkiye’de Zaytung gibi internet siteleri, parodi haber sitelerine örnek olarak gösterilebilir. Bu kuruluşlar, sitelerinin bir köşesinde haberlerin gerçek olmadığını belirtse de, bunu fark etmeyen kullanıcılar edindiklerini bilgilerin doğru olduğunu düşünebilmektedir; bu da yanlış bilginin yayılmasına sebep olmaktadır.
Taklit
Kişiler, kurumlar ya da gruplar gibi davrananların yaydıkları içeriklere taklit denmektedir. Bir internet sitesi, sosyal medya hesabı, hatta e-posta adresi dahi taklit edilebilir. Hedef genellikle güvenilir, yüksek itibarlı ve tanınmış kaynakları taklit ederek kullanıcıların dikkat eksikliğinden faydalanmak ve yanlış bilgi paylaşmak, yaymaktır. Sosyal medyanın yaygın olduğu ülkelerde taklit yoluyla saniyeler içinde yanlış bilgi yayılabilmektedir.
Manipülasyon
Manipülasyon, TDK'nin tanımıyla ‘seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme’ olarak bilinen manipülasyon, gerçek bir bilginin ya da görüntünün kandırma amacıyla manipüle edilmesidir; videolarda ve fotoğraflarda daha sık karşımıza çıkar. (Understanding Information disorder - First Draft) Doğrudan montajlanan, kesilerek bir araya getirilen, nesnelerin yeri değiştirilen videofotoğraf gibi içerikler bu kategoriye girmektedir.
Komplo teorisi
Komplo teorisi “bir kimse, kuruluş veya ülkeye karşı gizlice, zarar verici tuzak kurulduğu varsayımına dayanan düşüncelerin tümü” olarak tanımlanabilir. Kesin kanıt eksikliğine rağmen komplo teorileri varlığını sürdürmeye eğilimlilerdir. Aşırı şüphecilik, kanıtlara duyarsız olmak ve çelişkili düşünceler, komplo odaklı düşünen kişilerin ortak özelliklerindendir.
Propaganda ve asimetrik propaganda
Bir konuyu veya düşünceyi tanıtma, karşı tarafı bilinçlendirme, kitleleri harekete geçirme, o düşünceyi benimsetme, istenen şekilde davranılmasını sağlama amacıyla üretilen, yazılı, görsel ya da işitsel kanallardan yayılan içerikler bütününe verilen isimdir.
Öte yandan asimetrik propaganda, internetin anonim olma özelliğinden faydalanarak genellikle karşıt görüşe sahip kişileri, kurumları ya da grupları etkilemek, kötülemek ve kitlenin o kişilere, kurumlara ya da gruplara bakışını olumsuz yönde değiştirmek amacıyla yürütülen propagandadır. Özellikle seçim dönemlerinde daha yoğun görülür ; örneğin A partisinden biri B partisindenmiş gibi görünerek B partisini kötü gösterecek, imajını zedeleyecek bilgiler yayarak halkın algısını yönlendirmeye çalışır.
Gerçek addetme
Gerçek addetme, uydurma, tamamen üretilmiş ya da popüler kültürden (film, dizi, oyun gibi) sahnelerin gerçek yaşamdan alınmış gibi gösterilerek paylaşılmasıdır. Örneğin bir bilgisayar oyunundan alınan görüntünün gerçek bir operasyonu gösterdiğinin iddia edilmesi gerçek addetmeye örnektir.
Sahte haber
Yanlış bilgilerin ya da yanlışa sürükleyen bilgilerin haber olarak sunulmasına sahte haber ismi verilmektedir. Burada yanlış içerik haber görünümüne büründürülerek, haber olduğu algısı yaratılmaya çalışılmaktadır. Geleneksel medyada da karşılaşılan sahte haberler sosyal medyanın ve internetin yaygınlaşmasıyla büyük bir artış göstermiştir. Seçim zamanlarında propaganda amacıyla bilinçli bir şekilde kullanılsa da bilinçsizce, bilgi eksikliğinden de kaynaklanabilir ve siyaset dışındaki farklı konularda da olabilir.
Günümüzde pek çok araştırmacı sahte haberin mücadele edilmesi gereken ciddi bir sorun olduğunu savunmaktadır. Haberlerin doğrulanması için çok sayıda insana ihtiyaç duyulduğunu hesaplayan araştırmacılar, bu işi yapabilecek çeşitli programlar geliştirilmesi gerektiğini düşünmekte ve öneriler üzerinde çalışmaktadır.
İnfodemi
Covid-19 salgınıyla popülerleşen infodemi kavramı, kimi doğru kimi yanlış, hızla bir virüs gibi yayılan bilgi yığınını ifade eder. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından tanımlanan bu kavram, İngilizcede bilgi anlamına gelen ‘information’ ile salgın anlamına gelen ‘epidemic’ kelimelerinden oluşmuştur. Bu bilgi yığını, sağlıklı bir bilgi ekosistemini engellediği için resmi kurumlara ve bilim insanlarına güvensizlik, toplumda panik ve korkuya sebep olup krizle baş etmeyi güçleştirme gibi olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir.
Gazete
Temelde tabloid gazetelerin icat edilmesinden bu yana doğruluk kontrolünün yazı işleri akışının ayrılmaz bir parçası olduğu kabul edilmektedir. Ancak bugünkü anlamıyla ayrı bir faaliyet olarak yazılı basında doğrulamadan bahsedebilmek mümkün değildir. Özellikle son 10 yıl içinde bilgi kirliliğinin ve sahte haberlerin yayılmasının sosyal medya aracılığıyla artmasıyla beraber önem kazanan doğruluk kontrolü, geleneksel basında kendine yeni yer bulmaya başlayan bir kavramdır.
Web Siteleri & haber siteleri
Anadolu Ajansı, uluslararası ajanslardan örnek alarak 2019'da kendi doğruluk kontrolü yaptığı içerikler yayınlamaya başlamıştır. Ancak ajansın yalnızca İngilizce sürümünde var olan doğruluk kontrolü paylaşımları 2020 yılından bu yana yapılmamaktadır. Ajans 2021 yılında “fact-checker” pozisyonu açarak Türkiye medyasında dikkat çeken bir adım atmıştır. Eylül 2022'de ise “Teyit Hattı” isimli bir doğruluk kontrolü sitesi kurulmuştur.
TRT'nin uluslararası haber ağı TRT World de Türkiye’de doğrulama kontrolü konusunda adım atan ikinci haber sitesi olmuştur. Ancak bu kontrollerin sürekliliği olmamış ve 2020'den bu yana kontrol yapılmamıştır.
BBC ise bu konuda uluslararası basından bir örnek teşkil etmektedir. ‘Reality Check’ adlı bölümde gündemde olan ve doğruluğu kanıtlanmamış haberler ve bilgiler incelenmektedir.
Twitter
Sosyal medya platformları yanlış bilgiyle mücadele farklı yollar izlemektedirler. Twitter, 2020 ABD başkanlık seçimleri sırasında yaşanan güvenilir bilgi krizine yönelik çözüm üretmek için kullanıcılarını seçim hakkında yanlış veya yanıltıcı bilgi içeren paylaşımlarla ilgili, o paylaşımların kenarına bilgi notu koyarak uyarmayı denemiştir. Ancak eski ABD Başkanı Donald Trump başta olmak üzere Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lijian Zhao gibi isimlerin paylaşımlarının etiketlenmesi sansür tartışmalarına yol açmıştır.
Ocak 2021’de Birdwatch isimli program ile diğer sosyal medya platformlarından farklı bir yol izleyerek topluluk odaklı bir yaklaşım benimseyeceğini duyuran platform yanlış bilgiyle Twitter kullanıcıları aracılığı ile mücadele etmektedir. Şirket Ağustos 2021’de IFCN imzacısı Associated Press ve Reuters ile Birdwatch'ın performansını anlamak için bir ortaklık yürütmeye başladıklarını ve bu iki kurumdan doğruluk kontrolü desteği alacağını açıklamıştır.
Instagram
Instagram 2019’dan beri doğrulama faaliyeti için üçüncü taraf doğrulama platformları ile işbirliği içindedir.
Bir içerik, doğrulama platformları tarafından yanlış olarak değerlendirildiğinde, Instagram bu içeriği keşfet ve etiket akışlarından kaldırarak ve hikâyelerdeki öne çıkışını azaltarak yayılmasını önlemeye çalışmaktadır. Aynı zamanda kullanıcılara içeriğin yanlış ya da yanıltıcı bilgi içerdiğini belirten uyarı etiketler göstermektedir.
Facebook
Facebook yanlış bilgiyle mücadele sorunuyla mücadele için IFCN imzacısı üçüncü taraf bağımsız doğrulama platformlarıyla birlikte çalışmaktadır. Bu platformlar birincil kaynaklarla görüşme, fotoğraf ve video içeriklerin doğruluğunun kontrol edilmesi, çeşitli verilerin incelenmesi gibi adımları Facebook adına gerçekleştirmektedirler. Doğrulama platformları bir içeriği yanlış olarak değerlendirdiğinde Facebook bu içeriği tamamen kaldırmak yerine etkileşimini, görünürlüğünü önemli ölçüde azaltmaktadır. Böylece yanlış bilginin yayılımı azaltılmayı hedeflemektedir. Aynı zamanda paylaşımın yanlış bilgi içerdiğini belirten bir etiket sayesinde paylaşmaya çalışan kişileri bilgilendirmektedir. Doğrulama platformları Facebook üzerinde içeriği, hesapları ya da sayfaları kaldırmamaktadır. Facebook Türkiye’de Teyit ve Doğruluk Payı ile çalışmaktadır.
TikTok
Kısa video platformu TikTok, 2020’den bu yana dünya çapında yerel doğrulama platformlarıyla yanlış bilgiyle mücadele konusunda işbirliği yapmaktadır. Türkiye’de Teyit ile çalışan TikTok, uygulamasında sunduğu “Gerçekleri bil” özelliği ile doğrulama kuruluşları tarafından doğrulanamamış videoları paylaşmama konusunda kullanıcılarını uyarmaktadır. Doğrulanamayan içerikler yanıltıcı bilgilerin yayılmasını sınırlamak amacıyla kullanıcılara ‘Sizin İçin’ akışında önerilmemektedir. İçeriğin yanlış olduğunu tespit etmesi halinde video platformdan kaldırılmaktadır.
Vikipedi
Herkesin katkıda bulunabildiği çevrimiçi ansiklopedi Vikipedi, doğruluk kontrolünü izlediği politika ve yönergeleriyle sürdürmektedir. Bu mekanizma doğrulanabilirlik, kaynak gösterme ve tarafsız bakış açısı gibi ilkelerle sağlanabilmektedir. Ayrıca kullanıcılar, onlara şüpheli gelen içerikleri bu ilkeler doğrultusunda düzeltip milyonlarca kişinin ziyaret ettiği Vikipedi’de yanlış bilginin yayılımını engelleyebilmektedir. Türkiye’deki doğrulama platformlarıyla yürüttüğü işbirlikleriyle ise Vikipedi’deki doğru bilgi kültürünün yaygınlaşmasını amaçlamaktadır.
Huanggang
Huanggang, Çin'in Hubei eyaletinde bulunan bir il düzeyi şehirdir. Şehir, Yangtze Nehri'nin kuzey kıyısında yer almakta olup batıda eyalet başkenti Wuhan ve Ezhou, kuzeybatıda Xiaogan ve güneybatıda Huangshi il düzeyi şehirleri ile doğuda Anhui, güneyde Jiangxi ve kuzeyde Henan eyaletleri komşudur. Yüzölçümü 17.453 km² olan şehrin nüfusu 2010 yılı itibarıyla 6.162.069'dur.
Doğruluk kontrolü
Teyit etme, bilgi doğrulama, doğruluk kontrolü
Doğruluk kontrolü kendi içinde “iddia kontrolü” ile “belge/görsel doğrulama” olarak kabaca iki ana dala ayrılır. İddia/bilgi kontrolü, daha çok siyasilerin, kamuoyundaki önemli kişilerin söylediklerinin doğru olup olmadığının kontrol edilmesidir. Belge/görsel doğrulama ise özellikle sosyal medyada çok paylaşılan gönderilerde bulunan imajların, bilgilerin doğruluğunun kontrol edilmesidir.
Huanggang
İdari bölümler
Huanggang şehri bir semt, iki ilçe düzeyi şehir ile yedi ilçeye ayrılmaktadır.
Doğruluk kontrolü
Teyit etme, bilgi doğrulama, doğruluk kontrolü
Doğruluk kontrolcüleri bir iddiayı yahut haberi kontrol ederken belli başlı noktalara dikkat etmektedirler. İddianın yer aldığı kaynağı ve içeriğin ilk önce nerede ve nasıl paylaşıldığına ulaşmaya çalışmaktadır. Bir haber ya da görsel eski tarihli ya da bağlamından koparılarak başka bir olayı gösteriyor olabilir; bu gibi durumları tespit edebilmek için de ilk paylaşıma ulaşabilmek her zaman mümkün olmamaktadır. Doğrulama bir süreç olduğu için bu yolda ilerlerken çeşitli dijital araç ve yöntemlerden yaralanmaktadırlar.
İlgili haber görselini tersine görsel arama özelliği bulunan arama motorlarında aratmak ve fotoğrafın EXIF bilgisini kontrol etmek gibi doğru kaynağa ve güvenilir bilgiye götürecek önemli adımlar yer almaktadır. Video hileleri, manipüle edilmiş veri ve dijital manipülasyon gibi çeşitli sahte teknikler vardır. Doğruluk kontrolü bu içeriklerdeki değişikliği tespit etmek için de InVid, Youtube DataViewer, ImgOps, FotoForensics gibi araçları kullanmaktadır. Bu yüzden doğrulama sürecinden kullandığımız araçlar kadar üretilen, yayılan ve etkileşim alan içeriğin hangi özellikleri taşıdığı da önemlidir.
Bireysel olarak şüpheli bilgiyi tespit etme yöntemleri
Günlük hayatta internet kullanıcıları, çeşitli mecralarda çeşitli bilgilere maruz kalmaktadır. Bu bilgiler her zaman doğru olmamaktadır. Bireylerin şüpheli bilgileri tespit edebilmesi için uygulanabilecek bazı adımlar mevcuttur. Öncelikle bir bilgiye yönelik farklı kaynakları değerlendirmek en iyi başlangıç olacaktır.
Ardından bilgileri sakin ve sindirerek okumak, bilgileri yanlış anlamanın önüne geçecektir. Sosyal medyadaki haber akışınızdaki bilgi ve haberlerden her zaman şüphe duymak ve okuduklarınızın kaynağını sorgulamak da doğrulamak için yapabileceğiniz ilk adımlardan biridir. Okuduğunuz haberin kaynağının güvenilir olup olmadığını sorgulamak için çeşitli yollar mevcuttur. Bir haber bağlamından koparılıp paylaşılıyor olabilir. Bu yanılgıya düşmemek için haberin ilk paylaşıldığı tarihi kontrol etmek ve haberin aslına ulaşmaya çalışmak bir diğer doğrulama yöntemidir. Sosyal medyada görülen bir paylaşıma konu olayın birden fazla boyutu olabileceğini, her konuya dair gazeteciler ve konunun uzmanları kadar ayrıntılı ve derinlikli bilgiye sahip olamayacağımızı göz önünde bulundurularak şüphe duyduğumuz haberleri teyit sitelerinde aratmak da bir başka doğrulama yöntemidir.