cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hınıs
Tarihçe
Hınıs; Akkoyunlular egemenliğinde, kendilerine tabi Pazuki aşireti beyleri tarafından yönetilmiş, Akkoyunlular’ın yıkılışı akabinde de Bitlis Prensliği himayesine girmiştir. I. İsmail döneminde bölge Safeviler’in egemenliğine girdiğinde Hınıs, Pazuki beyi Çolak Halid Bey’in kontrolüne bırakılmıştır. I. Selim’in 1514 yılındaki İran Seferi sırasında Osmanlı hakimiyetine giren yerleşim, Çolak Halid Bey’in Osmanlılar tarafından idam edilmesiyle İskender ve Halil Selmi adlı kişilerin idaresine geçmiştir. Ancak Osmanlı ordusunun geri dönmesiyle yeniden Safevilerce ele geçirilmiş ve yerleşim bir kez daha Pazuki beylerinin kontrolüne bırakılmıştır. 1534 yılında Veziriazam Pargalı İbrahim Paşa komutasında gerçekleşen Irakeyn Seferi sırasında yerleşim yeniden Osmanlı hakimiyetine katılmıştır. 1537 yılı tahririnde Hınıs, Bitlis sancağının bir nahiyesi konumundadır. 1536-1539 tarihlerine ait tevcihat defterlerinde Hınıs, sancak olarak görülmemektedir. 1542 ve 1548 yıllarında Hınıs sancağı Safevilerce yağma edilmiş ve bunun sonucunda da ağır tahribata uğramıştır. Hınıs, 1556 yılı defterinde sancak olarak görülmektedir. Hınıs sancağı; Hınıs, Varto, Handırıs, Bulanık, Bilican, Suşehri, Göksu, Elmalu ve Malazgird olmak üzere toplam 9 nahiyeden oluşmaktadır.
Bu tarihte sancağa bağlı 742 köy ve 308 mezra bulunmaktadır. Ancak Osmanlı-Safevi mücadelesinin yıkıcı etkileri nedeniyle tahririn yapıldığı tarihte 238 köyde kimse yaşamaktadır. Hınıs merkez nahiyesi bu tarihlerdeki bir kayda göre 107 köyden oluşmakta olup, 43 köyde yerleşim varken geri kalan 64 köy ise boş durumdadır. Yine aynı kayda göre 43 köy; 38’i Müslüman, 5’i ise Eramine (Ermeniler) olarak belirtilmiştir. Buna göre sancak genelinde toplam erkek nüfus; 2.149'u Müslüman, 472'si Ermeni olmak üzere 2.621 kişidir. Aynı kayda göre sancak genelinde Pazuki ve Şikakilerden oluşan iki taife bulunmaktadır. Hınıs sancağı 1559 ve 1565 yılı kayıtlarına göre Erzurum eyaletine bağlıdır. II. Selim döneminde (1566-1574) Hınıs sancağı; Hınıs, Varto, Handırıs, Bulanık, Bilican, Suşehri, Göksu, Elmalu ve Malazgird olmak üzere toplam 9 nahiyeden oluşmaktadır. 1642 tarihli avarız defterinde Hınıs kaza statüsünde olup, Bulanık ve Varto ise kazaya bağlı nahiyelerdir. Bu kayda göre Hınıs kazası; merkez kasaba ve 45 köy, Varto nahiyesi 35 köy ve Bulanık nahiyesi 14 köyden oluşmaktadır.
Aralık 1641 tarihli Ruûs Defteri'nde ve 1645 yılında Hınıs'a gelen Evliye Çelebi'nin kayıtlarında yerleşim yine Erzurum Eyaleti'nin sancaklarından biri olarak görülmektedir. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde, Hınıs; Erzurum eyaletinde sancak beyi tahtıdır. Hınıs Kalesi içinde 1.200 adet Kürt evleri vardır. Camileri, mescitleri, bir hanı, hamamı ve küçük çarşısı vardır. Bütün yapılar baştan başa toprak örtülüdür, asla kiremitli yapı yoktur. Ve halkı tamamen Mahmudi Kürtleridir.
Hınıs, 1682 - 1702 ve 1730-1740 yılları arasındaki kayıtlarda Erzurum Eyaleti’ne bağlı yurtluk-ocaklık statüsünde bir sancak olarak görülmektedir. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında 27 Haziran 1828’de Erzurum’un düşmesinden sonra Ruslarca ele geçirilmiştir. Edirne Antlaşması ile Ruslar ele geçirdikleri çoğu yerle birlikte Hınıs’tan da geri çekilmiştir. Ruslar çekilirken, Hınıs kazasından 468 Ermeni hane Ruslar’ın baskısı ya da yönlendirmesiyle o zamanki Rus İmparatorluğu topraklarına göç etmiştir.
1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı sonrasında Erzurum Vilayetinde 1845 yılında uygulanmaya başlanan merkezileştirme politikası uyarınca Hınıs sancağının yurtluk-ocaklık statüsü kaldırılmış ve yeni vilayet düzeninin tesis edilmesiyle de 1864 ve 1871 yıllarında Erzurum Sancağı’na bağlı bir kaza olmuştur. 1865 yılından itibaren Hınıs’a bazı Çeçen muhacirleri yerleştirilmiştir. 1866 yılı kayıtlarında, Mirliva Abdurrahman Paşa’nın Hınıs’a bağlı köylerdeki dört yüz küsur hanelik Çeçen muhacirleri silahsızlandırarak Erzurum kazalarına yerleştirildiği belirtilmektedir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı döneminde de Hınıs’a Oset ve Çeçen mülteciler yerleştirilmiştir.
1892 yılı salnamesine göre Hınıs kazasında 236 köy olup 4.217 hanede 14.162 erkek 10.996 kadın olmak üzere toplam 25.158 kişi yaşamaktadır.
Vital Cuinet’in seyahatnamesinde, 1892 yılına ait verilerine göre Hınıs kazasında; 16.746 Müslüman, 10.073 Ermeni (9.312’si Gregoryen, 761’i Protestan) ve 148 de diğer milletlerden olmak üzere toplam 26.967 kişi bulunmaktadır. 1897 yılı vilayet salnamesine göre Hınıs kazası genelinde 204 köy bulunmaktadır. Kaza genelinde 18.603 Müslüman, 8.506 Ermeni ve 330 diğer milletlerden olmak üzere 27.349 kişi yaşamaktadır.
Çevre yerleşimlerde olduğu gibi Hınıs’ta 1892’de başlayan ve 1893’de de devam eden kuraklıktan etkilenmiştir. Yaşanan kıtlık nedeniyle Hınıs sancağı halkının çoğu bu tarihlerde Diyarbakır’a göç etmiştir.
Birinci Sason İsyanı sırasında ve akabinde bölgenin genelinde olduğu gibi Hınıs’ta da Ermeni isyan hareketleri görülmeye başlamış olup Müslümanlar ile Ermeniler arasında yer yer silahlı çatışmaya dönen gerginlikler yaşanmıştır. 16 Aralık 1895 tarihinde Müslüman ahaliden bazılarının öldürülmesi üzerine Hınıs İsyanı (Hınıs Vakası) olarak da adlandırılan olaylarda 32 Ermeni ile 6 Müslüman ölmüştür. Hınıs’ın içerisinde yer aldığı Doğu Anadolu Bölgesinde, Ermeniler’ in bağımsızlık hareketini önlemek ve Osmanlı hakimiyetini etkin olarak sağlamak amacıyla 1891 yılında Hamidiye Alayları kurulmuştur. Ancak çeşitli Müslüman milletlerden oluşan bu alaylar zamanla Ermeni hatta Müslüman köylerinde gasp, yağma, tecavüz ve katliam vb. eylemlerde bulunmaya başlamıştır. Batılı ülkelerin 1895 yılındaki verdikleri muhtırada, Doğu Anadolu’da aşiretlerin yaylak ve kışlak sınırlarının ortaya konulması ve konargöçerlerin yerleşik düzene geçirilmesi gibi ıslah talepleri üzerine Hamidiye Alaylarında yeniden düzenlemede bulunulmuştur. Buna göre Hamidiye Alayları 7 livaya ayrılmış ve Hınıs’ta 2. Livanın merkezi olmuştur. Bu livadaki alaylarda da Cemadanlı, Zirikanlı, Cibranlı ve Çiranlı? aşiretleri görev almıştır. 1900 yılında merkez nahiye ile Halilçavuş, Karaçoban,  Söylemez ve Madrak nahiyelerinden meydana gelen Hınıs kazasında; 230 köyde 4.806 hane bulunurken, 17.551'i erkek ve 13.045'i kadın olmak üzere kaza genelinde toplam 30.596 kişi yaşamaktadır.
19. yüzyıl sonlarından itibaren Ruslar tarafından Hınıs taraflarına da silah ve mühimmat nakledilmiş ve bağımsızlık yanlısı Ermeniler’e satılmış ya da bedava dağıtılmıştır. Hınıs’ın da içerisinde yer aldığı bölgede yaşanan karışıklıkların devam etmesi sonucunda güvenlik gerekçesiyle yerleşim 1904 yılında yeniden sancak merkezi haline getirilmiştir. 1909 yılı ortasına kadar sancak statüsünde kalan yerleşim sonrasında yeniden kaza statüsünde olmaya başlamıştır. Kısa süreli sancak düzeninde Hınıs sancağı; Hınıs, Madrak, Hacı Halil, Söylemez ve Karaçoban nahiyelerinden oluşmaktadır. Hınıs sancak haline getirilmekle birlikte güvenlik sorunu devam etmiştir. Müslümanlar ve Ermeniler tarafından oluşturulan çeteler, karşılıklı olarak köylerde yağma, cinayet, gasp ve saldırı gibi eylemlerde bulunmuşlardır.
1910 yılı Teftiş Raporuna göre; 244 köye sahip Hınıs kazasında 24.326 Müslüman (14.507 erkek, 9.819 kadın) ve 7.456 Ermeni (3.590 erkek,3.866 kadın) olmak üzere toplam 32.382 kişi yaşamaktadır. Müfettiş raporunda Müslüman halkın bir kısmının da Alevi/Şii olduğu belirtilmiştir. Aynı raporda kaza merkezinde Müslümanlar’a ait 1 rüştiye ve 1 ibtidai ile Müslümanlar için 3 köyde birer ibtidai ve Hristiyanlar için de 2 köyde ibtidai bulunduğu belirtilmektedir.
1 Haziran 1915’de yürürlüğe giren Tehcir Kanunu uyarınca Hınıs’taki Ermeniler zorunlu göçe tabi tutulmuştur. Bu göç sırasında birçok Ermeni, kendilerini korumakla görevli askerler ile aşiret güçlerince öldürülmüş, yaralanmış, gasp edilmiştir. Hınıs, 1916 yılında Ruslar tarafından ele geçirilmiştir. Rus İmparatorluğu’nda 1917 yılında yaşanan Ekim Devrimi sonrasında yaşanan süreçte Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla 15 Aralık 1917’de Erzincan Mütarekesi imzalanmış ve anlaşma uyarınca Rus orduları geri çekilmeye başlamıştır. Ruslar çekilirken Hınıs’taki son Ermeni topluluğu da Sovyet Rusya topraklarına gitmiştir. Rus ordularının çekilmesi akabinde, yaşanan otorite boşluğunda Ermeni çeteleri bölgede etkinlik göstermeye başlamıştır. Ermeni çetelerin 1918 yılında Hınıs’taki köylere yaptıkları baskınlarda 870 Müslüman öldürülmüştür. Kâzım Karabekir’in komutasındaki Osmanlı ordusunun ileri harekâtı sonucu Ermeni çeteleri çekilmeye başlamış ve 14 Mart 1918’de Hınıs yeniden Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Bu tarih günümüzde Hınıs’ın kurtuluş günü olarak kutlanmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti döneminde yapılan idari düzenlemede Erzurum merkezli il teşkilatının kuruluşuyla birlikte, Hınıs da yeni kurulan bu ilin ilçesi olmuştur. Şeyh Said İsyanından sonra Osmanlı dönemindeki il statüsünden ilçe statüsüne dönüştürülmüştür. Karaçoban, Tekman, Karayazı ile Varto, Bulanık, Malazgirt, Cumhuriyet döneminde Hınıs’tan ayrılarak Erzurum ve Muş illerine bağlı ilçe haline getirilmiştir.
Hınıs'ın ilk yerleşme yeri, yöre halkı tarafından “Dere Mahallesi” olarak nitelendirilen Hınıs Çayı vadisi ile Hınıs Kalesi (Bahçe Mahallesi) arasındaki kesimdir. Hınıs vadisinde 1734 yılımda Muş Beylerinden Alaeddin Bey tarafından yapılmış Hınıs Ulu Cami/Dere Camii, Hınıs Kalesi ve kalıntıları, eski mesken yıkıntıları bulunmaktadır. Hınıs,
Hınıs'ın manevi yapısını Nakşibendi şeyhi, Şeyh Mahmud Feyzi Efendi oluşturmuştur. Palu’dan, önce Hınıs'ın Parmaksız köyüne, daha sonra Kolhisar mahallesine yerleşen Şeyh Mahmud Feyzi burada tekke ve medrese kurarak irşada ve tebliğe başlamıştır. Hınıs, medrese kültürünün önemli merkezlerinden birisi haline gelmiştir. Doğu illerinde pek çok İslâm âlimi Şeyh Mahmud el-Feyzi’nin temelini attığı bu medreselerde yetişmiştir. Şeyh Mahmud el-Feyzi’nin vefatından sonra medrese ve tekke hizmetlerini yürütme vazifesi ailenin büyüğü olan oğlu Şeyh Said Efendi’ye kalır. Şeyh Said, kendisine bağlı dört yüze yakın medresesi, beş yüze yakın tekkesinin sevk ve iradesini ikamet ettiği Hınıs Kolhisar ve Hınıs Merkez Medreselerinde yürütmüştür. Bu medreselerin en bilinenleri Palu, Dicle, Hınıs, Bingöl ve Muş’taki medreselerdir.
Hınıs'ın yetiştirdiği büyük âlimlerden birisi Şeyh Said’in büyük oğlu Şeyh Ali Rıza Efendi’dir. Şeyh Said İsyanı’nın ikinci lideri olan Şeyh Ali Rıza Efendi Hınıs’ta doğmuş, ilimle meşgul olup, talebe yetiştirip icazetler vermiştir. Şeyh Ali Rıza Efendi, Türkiye Cumhuriyeti tarafından hazırlanan rapor ve yazılarda Kürtlerin siyasi ve dini lideri olarak kabul edilmiştir. Kürtçe ve Zazacanın yanı sıra Arapça, Farsça ve İngilizce dillerini öğrenmiş, hayatı boyunca Türkiye ve Arap âlemini yakinen takip etmiştir.
Hınıs’ın manevi yapısını şekillendiren son şahıs, Şeyh Muhammed Emin’dir. Şeyh Ali Rıza Efendi’nin büyük oğlu olan Şeyh Muhammed Emin 1921 yılında Hınıs’ta doğmuş vefat edinceye kadar talebe yetiştirmiş, halkın arasında irşad faaliyetlerini devam ettirmiştir. Şeyh Muhammed Emin Fırat; Erzurum, Bingöl, Elazığ, Diyarbakır hinterlandında irşad faaliyetinde bulunan ailesinin ve Nakşibendi tarikatına bağlı muhitlerini mistik planda temsil eden son postnişindir. Hınıs Ulu Camii, Hınıs Kalesi, Hınıs Kanyonu, Kocasu Çayı, Hınıs Ovası, Aras Nehri, Murat Nehri gibi önemli tarihi ve doğal değerleri bünyesinde barındırmaktadır. 2016 yıllından itibaren yapılan atılımlarla eğitim, sanat, kültür ve spor alanında gelişen ilçeden Hınıs Kültür Merkezi,Millet Kıraathanesi ve Hınıs Gençlik Merkezi gibi kültür-sanat kurumları ilçede faaliyet göstermektedir. İlçede Atatürk Üniversitesine bağlı bir meslek yüksekokulu, beş lise, on üç ortaokul ve elli iki ilkokul bulunmaktadır. Ayrıca öğrenciler için bir yükseköğrenim kız yurdu, dört lise kız yurdu, dört lise erkek yurdu bulunmaktadır. İlçede biri halk kütüphanesi, diğeri Hınıs Gençlik Merkezi içinde yer alan kütüphane olmak üzere iki kütüphane bulunmaktadır.
Coğrafi yapısı
İdari yönden bağlı olduğu Erzurum İlinin güneyinde yer almaktadır. İlçe; kuzey ve kuzeybatıda Erzurum, batıda ve güneyde Varto ve Karlıova ilçeleri, güneydoğuda Bulanık, Merkez ve Malazgirt ilçeleri ile, doğuda Karaçoban ve kuzeydoğuda Karayazı ilçeleriyle çevrilidir. Hınıs ilçesi engebeli ve çevresi dağlarla kaplı 1720 rakımlı ova üzerinde kurulmuştur. Bölgenin etrafı yüksek dağlarla çevrili olup, orta kısım ise engebeli ovadır. Hınıs’taki önemli dağlar batıda Bingöl dağları, güneyde Akdoğan (Hamurpet) dağları olup, doğuda Akdağları, kuzeyde Kanca dağları ve Karya Dağı ile çevrilidir. Bu dağlarla bilhassa Bingöl dağları üzerinde yayla ve platolar mevcuttur. Arazi genellikle çıplak bir görüntüye sahiptir. Tarım alanları azdır. İlçede en yüksek rakım Bingöl dağları üzerindeki 3070 m kotundaki Koğ Tepesidir. Ak dağlar 2953 m, Akdoğan Dağı 2879 m, Kulluca Tepesi 2754 m dir. En düşük rakım ise Hınıs ve çevresi; 1650 m civarındadır.
Hınıs, Doğu Anadolu bölgesinde Erzurum-Kars Bölümü, Yukarı Murat-Van, Yukarı Fırat Bölümünün kesiştiği noktadadır.
Hınıs'ın önemli akarsuları Haftrenk çayı, Ambarcı deresi çayı, Kilise deresi çayı, Nacaran çayı, Kolhisar ve Halilçavuş çaylarıdır. Bingöl dağları üzerinde irili ufaklı 100 kadar göl mevcuttur.
İl merkezine uzaklığı 148 km olan ilçenin merkezinin yüzölçümü 1.383,6 km²'dir. Yine yüzölçümü bakımında Erzurum ili içinde 11. sırada yer almaktadır.
İlçenin Güneybatısından Bingöl dağları,Şerafettin yaylaları ve Aras Nehri doğar.Güneyinde Hamurpet Gölü,Kuzeyinde Çakmak dağları,Hınıs Boğazı, Akören Geçidi Doğusunda Hınıs Ovası ve Murat Nehri iner.
İklim
Hınıs ilçesi Erzurum ilinin en soğuk bölümünde bulunduğu için kış mevsimi yılın yarısından daha uzun süreyi içine alır. Bölgede çok sert bir kara iklimi hüküm sürer.
Ekim ayında düşmeye başlayan sıcaklık değerleri özellikle Ocak ayında ortalama olarak -8.3 dereceye kadar düşer. Kar yağışlı olan bu devre şiddetli soğuktur. Etkisini Nisan ayına kadar sürdürür. Buna karşılık çok kısa süren yaz devresi ise oldukça sıcak geçer
Sıcaklık: Hınıs’ın yıllık ortalama sıcaklığı 8,5 derece olarak tespit edilmiştir. En yüksek sıcaklık ortalaması 15 derecedir. En sıcak ay ağustos ayıdır. 30 derece üstündeki tropikal günlerin sayısı 8,5'tur. 25-30 derece arasındaki yaz günlerinin sayısı 55,3′dür. Bu günlerde Temmuz ve Ağustos aylarıdır.
Toprak üstü ortalama sıcaklık 204,4 gün 5 derece, 149,2 gün 10 derecedir. Donlu günlerin ortalaması 156,6′dır. Aralık ve Ocak ayları bütünü ile donlu günlerle geçmektedir. Şiddetli donlu günleri Kasım, Aralık, Ocak, Şubat ve Mart ayları boyunca devam etmektedir. 0 derece ve altındaki en erken donlu günler Ekim ayı sonunda başlamakta ve Mayıs ayı ortalarında sona ermektedir. Son 30 yıllık meteorolojik vasatlara göre Hınıs yıllık ortalama sıcaklığı 4.9 olarak tespit edilmiştir. Bu uzun rasat devresi içinde termometrelerin eylül ayında -3.8 dereceye, ekim ayında -12 dereceye, aralık ayında ise -30 dereceye düştüğü olmuştur.
Basınç: Hınıs’ da en yüksek basınç 587,8 mm., ortalama basınç 607 mm. olup, basıncın düşük olduğu görülmektedir. Yükseklere çıkıldığında havakürenin kalınlığı ve yoğunluğu azalmaktadır
Rüzgâr: Bölge genellikle Sibirya antisiklonu ve Basra siklonu etkisi altındadır. Kış aylarında Sibirya antisiklonu etkisinde bulunmaktadır. Rüzgâr ise SE (Keşişleme), SW (Lodos), S (Kıble) yönlerindedir. İlkbaharda Sibirya antisiklonu etkisini azaltır, kararsız bir rüzgâr ve sıcaklık hüküm sürer. Mayıs ayı sonlarından itibaren kararsız hallerde ortadan kalkarak Asya’dan gelen geçici teşekkül eden termal siklon merkezinin altına girer. Rüzgârlar Güneydoğusu (Poyraz) ve Yıldız yönlerindedir. Sonbaharda Basra termal siklonu etkisi altına girer. Rüzgârlar Keşişleme ve Kıble yönlerinde esmektedir. Ortalama rüzgâr hızı 2,8 m/sn’dir. Bu ortalama değerlerin yanındaki en yüksek rüzgâr hızının 13,7 m/sn ile 27,7 m/sn arasında da değiştiği görülmüştür.
Nem: Nisbi nem ortalaması %61′dir. Kenti etkileyen basınç merkezlerinin sık sık değişmesi, sıcaklığın fazla düşük olması nedeniyle nem aynı seviyede kalabilmektedir.
Su: Kar en erken Ekim ayı sonlarına doğru yağmaktadır. Mayıs ayı ortalarına kadar devam eder. Yıllık toplam yağış 452,8, yağışlı gün sayısı 120,4′dür. En az yağış alan aylar Ağustos-Eylül, en çok yağış alan ay ise Mayıs ayıdır. Kar örtüsünün ortalama kalınlığı 50 cm. olmakla birlikte bu kalınlık şehir dışında 78 cm daha yüksek yerlerde ise 1-1.5 metreye kadar çıkmaktadır Hınıs’ da yılın 79,7 günü açık, 200,8 günü bulutlu, 84,7 günü ise kapalı geçmektedir. Kar yağışlı günleri sayısının 50,1 olduğu Hınıs ilçe merkezi yılın 113,6 günü karla kapalı bulunmaktadır. Yine ilçede 15,9 günün sisli, 7,5 günün dolu, 41,5 günün ise kırağı şeklinde geçtiği belirlenmiştir.
Kültür
İlçe merkezinde 3 bin m² kapalı alana sahip olmak üzere toplamda 10.200 m² alana sahip olan kültür merkezi bulunmaktadır. Yaklaşık 200 koltuk kapasiteli sinema salonu ilçede yapılan kültür ve sanat faaliyetlerine ev sahipliği yapmaktadır. İlçede mevcut kütüphanede bu binanın üst katında 16 bin civarında güncel kitap ve her ay güncellenen birçok dergi ile hizmet vermektedir. Ayrıca yıl içerisinde çeşitli başlıklarda kültür sohbetleri icra edilmektedir.
ESMEK (Erzurum Büyükşehir Belediyesi Sanat ve Meslek Eğitim Kursları), Hınıslılara çok sayıda meslek ve sanat edindirme kursları vermektedir.
Hınıs'ta bulunan bir mamut fosili British Museum'da sergilenmektedir. Bölge yabancı arkeolog ve antropologların ilgisini çekse de Türk makamların ilgisini çekmemiştir.
1547 yılında, bugün harabe halinde bulunan Aziz Maria Kilisesi'nde kopyalanan Hınıs İncili, Ermenilerce önemlidir.
Hınıs’ın kültürel ve tarihi yerlerinden bazıları şunlardır;
- "Aras Nehri "
- "Murat Nehri"
- “Hınıs Kanyonu“
- “Bingöl Dağları Yaylaları“
- “Hamurpet (Akdoğan) Gölü“
- “Kalecik Kalesi“, günümüzde harabe halindedir.
- “Zernak Kalesi ve Kümbeti“, Urartu Krallığı döneminde yapılmıştır. Harabe halindedir.
- “Toprak Kale ve Höyük'ü“, Urartu Krallığı döneminde yapılmıştır. Harabe halindedir.
- “Hınıs Ulu Camii“ (Muş Beylerinden Alaaddin Bey tarafından 1734 yılında yaptırılmıştır. Alaaddin Bey Camii veya Dere Camii olarak da bilinmektedir. Bir medreseyle birlikte 20 dükkân, bir değirmen şeklinde külliye olarak inşa edilmiştir. Günümüzde sadece cami kısmı kalmıştır.)
- “Kolhisar Medresesi“ (Cami ve medrese şeklindedir. 19. yüzyılda Şeyh Mahmud El-Feyzi tarafından kurulmuştur. 20. yüzyılın başlarında oğlu Şeyh Said tarafından genişletilmiştir. Medrese bilindiği kadarıyla 3 kere yıkılmıştır. Şu anki hali 1966 depreminden sonra yaptırılmıştır. Ancak medresenin içindeki iki mihrap yüzyılı geçkin bir tarihe sahiptir. Binlerce öğrenci yetiştirmiş bir merkezdir.)
- “Şehid Şeyh Mahmud El-Feyzi Efendi Hazretleri Türbesi“ (Qube olarak da bilinmektedir); Kolhisar Mahallesi, Pınar köyü ile Derince köyü arasında bulunan yüksek bir dağ üzerinde türbe içerisinde gömülüdür. Türbenin etrafı mezarlık haline getirilmiştir. Civar halkı tarafından devamlı ziyaret edilmektedir.
- Hırt Köyü Şehitliği, Erence köyündedir. İslam peygamberi Muhammed’in sakacısı Seyit Ömer Halil’in mezarıdır. Bu ziyaret 1800’lü yılların sonunda Şeyh Mahmud el-Feyzi tarafından bulunmuştur. Mezarın keşfedildiği sırada ortaya su çıkmıştır. O günden günümüze kadar bu su belli mevsimlerde akmakta, belli mevsimlerde de kurumaktadır.
- “Hınıs Kilisesi Kalıntısı“, Kilise Deresi adlı mevkide yer alır.
- “Kaya Kilise Kalıntısı“, Gülüçimen Mahallesindedir. Kayaya oyma yapılar oluşturmaktadır. Şapel, Bizans hâkimiyeti esnasında yapılmıştır.
- “Surp Sarkis Kilisesi Kalıntısı“, Yolüstü köyü sınırları içerisindedir.
- “Garmurak“, Ermenilerin kutsal kabul ettikleri dikili kayanın bulunduğu yer ve mesire alanıdır. Bahçe mahallesindedir.
Nüfus ve Sosyal Yapı
Hınıs nüfusu 2014 yılına göre 28.607'dir. Bu nüfus, 14.531 erkek ve 14.076 kadından oluşmaktadır. Yüzde olarak ise: %50,80 erkek, %49,20 kadındır.
Ekonomi
Hınıs ekonomisi tarım, hayvancılık ve ticarete dayalıdır. Hınıs ilçesine özgü tarla bitkilerinden olan Hınıs Şeker Fasulyesi, Hınıs’ın doğal kaynak suları, balı ve hayvancılık potansiyeli değerlendirilerek ilçeye ekonomik anlamda bir kalkınma sağlatılabilir. Şehirde kurulan organize sanayi bölgesiyle bölgenin ekonomik gücünü elinde tutmayı hedeflemektedir.
Hınıs Fasulyesi, 555 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname gereği tescilli coğrafi işaret başvurusu kabul edilmiş olup; belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibarıyla kökenin bulunduğu bir yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işaret tescilini almıştır.
Eğitim
İlçede elli iki ilkokul, on üç ortaokul ve beş lise bulunmaktadır. İlçe genelinde beş yüze yakın öğretmen görev yapmaktadır. İlçede bulunan liseler:
İlçede Atatürk Üniversitesi'ne bağlı Hınıs Meslek Yüksekokulu bulunmaktadır. Bu Meslek Yüksekokul'da; Çocuk Gelişimi Programı, Gıda İşletme, Gıda Kalite Kontrol ve Analizi, Laboratuvar Veteriner Sağlık, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları, Sağlık Kurumları İşletmeciliği, Su Ürünleri Bölümleri bulunmaktadır. Ekim 2016'da, Meslek Yüksekokulu'nun yurt ihtiyacını karşılamak üzere KYK’ya bağlı 50 kontenjanlı kız yurdu açılmıştır.
First Lego League Robot Yarışmaları Ligi'nde, devlet okullarını Hınıs Çernezyom Robot Takımı temsil etmektedir. 2016 yılı yarışmalarından bir kupa ve beş madalya kazanarak dönmüştür.
İçişleri Bakanlığının sağladığı destek ile Erzurum Valiliği ile Hınıs Kaymakamlığı koordinesinde etkinlik, inşaat, malzeme ve kurulum giderleri giderleri için yaklaşık 500.000 liralık bütçeyle 2018 yılında Hınıs Gençlik Merkezi açılmıştır. Merkez içinde; 5000 kitaplı Yaşar Kemal Kütüphanesi, İdil Biret Müzik Atölyesi (keman, bağlama, gitar), Şeker Ahmet Paşa Resim Atölyesi (yağlı boya, karakalem), bilişim-yazılım ve robot atölyesi (EV3, Arduino), yabancı dil eğitim sınıfı, Muhsin Ertuğrul Tiyatro Atölyesi, çok amaçlı konferans salonu oluşturulmuştur. Hınıs Gençlik Merkezi Projesi'nde; Erzurum Valiliği adına Erzurum SODES görevlisi İlhami Atasever ve Süheyla Doğrudil, Hınıs Kaymakamı Bülent Ay, Proje Koordinasyon Birimi Koordinatörü Ramazan Volkan Çoban, Hınıs Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Başkanı Rahşan Bingöl katkıda bulunmuştur. Merkezin binası, eski Hınıs Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi binasının Kasım 2017 tarihinde başlanan modernize işlemleriyle bina Mayıs 2018 tarihinde hazır hale getirilmiştir.
Sağlık
İlçe merkezinde bulunan Hınıs Şehit Yavuz Yürekseven Devlet Hastanesi  elli yatak ile yedi ayrı branştaki doktor kadrosu ile hizmet vermektedir. Acil durumlar ve çok özel hastalar için hava ambulansı hizmeti bulunmaktadır. Yine ilçe merkezinde iki adet sağlık ocağı bulunmaktadır. Bu sağlık ocakları da periyodik aşı, tedavi ve kontrolleri takip etmektedir.
Hayvan sağlığı için ise; Hınıs Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 'nün ekipleri ve iki adet özel veteriner polikliniği hizmet vermektedir.
Yerel yönetim
1980 ihtilalinde Hınıs Belediyesinde fen memuru olarak görev yapan Süleyman Sekmen Belediye başkanlığı görevine getirilir. Daha sonraki iki seçim döneminde Belediye başkanlığını tekrar kazanır. 2014 yerel seçimlerinde Hınıs Belediye başkanı olan Hasan Basri Fırat'ın yerine 1 Eylül 2016 tarihinde yürürlüğe giren 674 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca kayyum olarak kaymakam Bülent Ay atandı. 31 Mart 2019 Yerel seçimlerinde Hınıs Belediye Başkanlığını Ak Parti kazandı.
Ulaşım
Hınıs, il Merkezine (Dere yolundan) Erzurum – Muş karayolu üzerinden 140 km, Hınıs – Karayazı – Erzurum karayolu üzerinden 160 km uzaklıktadır. Erzurum - Karlıova- Varto - Hınıs istikametinden 170 km dir.
Kendi aracınızla gelebileceğiniz gibi diğer şehirlerden düzenlenen otobüs seferleriyle, Erzurum Mahallebaşı Semt Garajından Hınıs minibüsleri veya Hınıs istikamete giden Karaçoban, Varto ve Muş, Bulanık minibüslerini kullanılarak Hınıs'a gelmek mümkündür. Hınıs-Muş arası 90 km dir.
Hınıs'a 150 km uzaklıktaki Erzurum Havaalanı, 116 km uzaklıktaki Muş Havalimanı, 164 km uzaklıktaki Bingöl Havalimanına kadar uçakla gelebilir, buradan da toplu taşıma veya özel araçlarla ulaşabilirsiniz.
Hınıs'lı siyasetçiler
Hınıs Erzurum siyasetinde önemli bir yer almıştır. 1960 Darbesi sonrası oluşturulan Millî Birlik Komitesi başkanı ve Türkiye Cumhuriyeti'nin dördüncü Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel Hınıs’lıdır. Milletvekili seçimlerinde Hınıs’lı birçok kişi milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır; Abdülmelik Fırat, Gıyasettin Karaca (Devlet bakanı), Mehmet Fuat Fırat, Nihat Diler, Sabahattin Aras (Devlet bakanı), Abdulilah Fırat.
Kolluca, Kovancılar
Kolluca, Elazığ ilinin Kovancılar ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün adı, 1928 yılı kayıtlarında Pîrikan olarak geçmektedir.
Coğrafya
Köy, Elazığ il merkezine 87 km, Kovancılar ilçe merkezine 31 km uzaklıktadır.
NGC 2342
NGC 2342, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir galaksidir. Gökyüzünde İkizler takımyıldızı yönünde bulunur. Sc tipi bir sarmal galaksidir. Alman astronom Albert Marth tarafından 1864 yılında 121,92 cm (48 inç) çaplı aynalı tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Rıdvan Baygut
Rıdvan Baygut (d. 3 Mart 1985), Türk tekvandocu. 1.81 m boyunda, 72 kg'dir.
Sakarya Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksek Okulu Spor Yöneticiliği Bölümü mezunudur.
2008 Avrupa Tekvando Şampiyonası'nda erkekler tekvando 72 kg kategorisinde altın madalya kazandı. Ertesi yıl, aynı kategoride, Antalya'da yapılan Türkiye Tekvando Şampiyonası'nda Türkiye Şampiyonu oldu. 2009 Yaz Üniversite Oyunları'na katıldı. 1997 yılından beri Tuzla Belediyesi Spor Kulübü'nde tekvandocudur.
Casa Buonarroti
Casa Buonarroti; İtalya'nın Floransa şehrinde bulunan bir müzedir. Müzenin bulunduğu bina, ünlü sanatçı Michelangelo'ya aittir fakat kendisi burada hiç oturmamıştır. Ölümünden sonra konutun mülkiyeti yeğeni Lionardo Buonarroti'ye geçmiş, sonrasında müzeye çevrilmiştir. Günümüzde müze; Michelangelo'nun erken dönem çalışmalarından ikisi olan Madonna Merdivenleri ve Sentorlar Savaşı heykellerine ev sahipliği yapmaktadır. Ayrıca Buonarroti ailesi ve Michelangelo'ya ait olan çizimler ve mektuplar da müzenin kütüphanesinde sergilenmektedir.
Agualva-Cacém
Agualva-Cacém, Portekiz'in Sintra belediyesinde bir şehirdir. 180.000 kişilik nüfusuyla Lizbon metropolitan bölgesinin üçüncü büyük şehridir. Dört bucağa ayrılmıştır: Agualva, Cacém, Mira-Sintra ve São Marcos.
NGC 2343
NGC 2343, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir açık yıldız kümesidir. Gökyüzünde Tekboynuz takımyıldızı yönünde yaklaşık olarak 3.444 ışık yılı uzaklıkta bulunur. İngiliz astronom William Herschel tarafından 1785 yılında 47,5 cm (18,7 inç) çaplı aynalı tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Kargın, Sandıklı
Kargın, Afyonkarahisar ilinin Sandıklı ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köy, 1919'den beri aynı adı taşımaktadır.
Coğrafya
Afyonkarahisar il merkezine 74 km, Sandıklı ilçe merkezine 13 km uzaklıktadır.
Türkiye'de kayak
Kayıtlara göre eski Türklerde “Çana” olarak bilinen kayak M.Ö. 4000 yıllarında Baykal Gölü çevresinde, karda yürüme aracı olarak kullanılmıştır. Göçlerle İskandinav ülkelerine ulaşan kayak, Avrupa’da 18. yüzyıldan sonra yaygınlaşmaya başlamıştır. Yurdumuzda ilk kez 1914 yılında, Haliç’te bir marangoz atölyesinde yapılan çok sayıda kayak hayvan sırtında Erzurum’a taşınmış ve Kafkas cephesinde kayakçı er yetiştirmek üzere Erzurum’da açılan kurslarda 30 kayakçı yetiştirilmiştir. 1 Ocak 1933 yılında Galatasaray Lisesi'nden bir grup öğretmen ilk kez Uludağ’da kayak yaparak bu sporun Türkiye’de öncülüğünü yapmışlardır. 1933-1934 yılları arasında Bursa, Ankara ve Erzurum Halkevleri ile Muhafız Alayı kayak sporu ile özellikle ilgilenmişlerdir. 1934 yılından sonra karlı bölgelerdeki Halkevleri aracılığıyla kayak sporu yurt düzeyinde yayılmaya başlamıştır. 1939 yılında Dağcılık ve Kış Sporları Federasyonu kurulmuştur. Türkiye Kayak Federasyonu ise aslında 1935 yılında kayak federasyonu olarak değil de, “Dağcılık ve Binicilik Federasyonu” olarak kurulmuştur. Bu 1935'ten 1938 senesine kadar birlikte yürümüştür. Yalnız 1936 senesinde Kış Olimpiyat Oyunları yapılacağı sebebiyle, Olimpiyatlar'ın iki ay öncesinden Federasyonun adı "Dağcılık ve Kış Sporları" olarak değiştirilip Kış Olimpiyatları'na katılım sağlanmıştır. Yurtta dağcılık, kayak ve kış sporlarını yaymak ve yaşatmak amacıyla 1944 yılında Asım Kurt'un kuruculugunda bulunduğu Ankara Dağcılık Kayak ve Kış Sporları İhtisas Kulübü Derneği kurulmuştur. Türkiye'de uluslararası kurallara uygun ilk kayak yarışması yine 1944'te Asım Kurt'un çabalarıyla gerçekleştirilmiştir. Türk kayakçıları 1948 Saint Moritz, 1952 Oslo, 1956 Cortina d'Ampezzo, 1960 Squaw Valley, 1964 Inssbruck Olimpiyatları'na katılmalarına rağmen başarılı olamamışlardır. 1968 Balkan Kayak Şampiyonası'nda Burhan Alankuş 8. liği elde ederek, o güne kadar uluslararası alanda alınmış olan derecelerin en iyisini yapmıştır. 1970 yılında Uludağ'da yapılan Balkan Şampiyonası'nda, Kuzey Disiplini Gençler Kategorisi'nde Sarıkamış Bölgesi'nden Rıdvan Özbek, Balkan Şampiyonu oldu. 1975 yılında yapılan Balkan Kayak Şampiyonası'nda ise Genç ve Büyük Erkekler Kategorilerinde takımlarımız Balkan 3.sü oldular. 1981 Balkan şampiyonası'nda Türk Takımı (Gençler) 4x10 km bayrak yarışında bronz madalya kazandı. Türkiye'de kayağın gelişebilmesi için Kayak Federasyonu tarafından her yıl kayak antrenörlüğü ve öğretmenliği kursları, minikler için kayak kampları açılmaktadır. Türkiye'de kayak sporunun geliştirilebilmesi için kayak yapılan illerde her yıl sömestr tatillerinde Gençlik ve Spor İl Müdürlükleri tarafından 7-15 yaş gruplarını kapsayan kayak kursları düzenlenmektedir. Ayrıca Türkiye'nin gösteri amaçlı en büyük kış sporları organizasyonu "Karadam Kayak Yarışları" 1983 yılından beri Uludağ'da yapılmaktadır.
Brendan Gill
Brendan Gill (4 Ekim 1914 - 27 Aralık 1997), Amerikalı gazeteci. 60 yılı aşkın bir süre boyunca The New Yorker yazarlığı yapmıştır. Gill'in film eleştirileri Film Comment adlı dergide yayımlanmıştır.
Hartford, Connecticut doğumlu Gill 1936'da Yale Üniversitesi'nden mezun olmuştur. Yazar, üniversite öğrenimi sırasında Skull and Bones'un etkin üyeleri arasında yer almıştır.
Ön beyin
Prosensefalon ya da ön beyin, omurgalılarda beynin en önde (rostralde) yer alan kısmıdır. Mezensefalon ve rombensefalon ile birlikte, embriyonik gelişimin erken döneminde beynin 3 ana parçasını oluşturur.
5 vezikül döneminde diensefalon ve telensefalona ayrılır. Diensefalondan pretalamus, talamus, hipotalamus, subtalamus, epitalamus ve pretektum gelişirken telensefalondan beyin korteksi, hemen altındaki beyaz madde ve bazal ganglion gelişir.
Kazım Güçlü
Kazım Güçlü (d.11 Haziran 1970, Bursa), Türk oyuncu, yönetmen ve sanat yönetmeni.
İlk ve orta öğretimini Denizli, Amasya ve Merzifon'da tamamlayan sanatçı, Mersin Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Tiyatro Bölümü'nden 2001 yılında mezun olmuştur. 1990 yılında Bursa Devlet Tiyatrosu'nda oyunculuğa başlayan Kazım Güçlü, halen Çukurova Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Oyunculuk Bölümü’nde "Türkiye’deki Stand-up Uygulamalarına Bir örnek Olarak Cem Yılmaz ve Bu Gösteri Türünün Türk Meddahlık Sanatıyla Karşılaştırmalı Analizi" konulu tez çalışmasını yaptığı yüksek lisansa devam etmekte ve Nilüfer Kent Tiyatrosu’nda tiyatro sanatçısı olarak çalışmaktadır.
1996 yılında sinema Yönetmeni Thomas Balkenhol’ün davetiyle gittiği Almanya'da, tiyatro ve sinema üzerine incelemelerde bulundu. 2003 yılında Mersin E Tipi Kapalı Cezaevi’nde sahneye koyduğu, hükümlü ve tutukluların rol aldığı, Memet Baydur'un "Kamyon" oyunu rejisi, Çukurova Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Tiyatro Anasanat Dalı tarafından Yüksek Lisans Reji Dersi Projesi olarak kabul gördü. Özel ve resmi kuruluşlara güzel konuşma ve diksiyon eğitimleri de veren Kazım Güçlü, iyi düzeyde bağlama, temel düzeyde de piyano, perküsyon ve dumbra (Dumbra, Türk Cumhuriyetleri'nde yaygın olarak çalınan saz tarzında bir enstrüman) çalmaktadır.
Burcu Sallakoğlu
Burcu Sallakoğlu (13 Ağustos 1987), Türk tekvandocu.
Koru, Çınarcık
Koru, Yalova ilinin Çınarcık ilçesine bağlı bir belde.
Tarihçe
Bizans İmparatorluğu döneminde kurulan köye Rumca güzel orman anlamına gelen Kuri adı verilmiştir. 1924 yılına kadar belde nüfusunun tamamını yerleşik Rum nüfusu oluşturmaktayken, 1924 yılında mevcut Rum nüfus ile Yunanistan'ın Selanik ili Drama ilçesinde yaşayan Türk nüfus arasında yapılan mübadele sonucunda belde nüfusunun tamamı Türklerden oluşmuştur. Beldenin adı, Türk nüfusunun yerleşmesi ile Koru adını almıştır. Köyün 18 Haziran 1992 tarih ve 92/40349 sayılı kararname ile Koru ismiyle belediye olması onaylanmıştır. 27 Mart 1994 tarihinde yapılan Mahalli İdareler Genel Seçimi sonucunda ise Koru Belediyesi resmen kurulmuştur.
Coğrafya
Belde, Yalova il merkezine 13 km uzaklıktadır.
Iğdır (il)
Iğdır, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde Erzurum - Kars Bölümü'nde ve Türkiye'nin en doğusunda yer alan bir ildir.
Önemli bir kültür kavşağında bulunan il Ermenistan, Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran ile sınır komşusudur ve Türkiye'nin üç ülkeyle sınırı olan tek ilidir.
Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı'nın yüz ölçümünün üçte biri, il merkezine bağlı Suveren köyü'nün sınırları içindedir.
Coğrafi konumu
Iğdır'ın kuzey ve kuzeydoğu sınırını, Aras Nehri ve bu nehrin oluşturduğu Türkiye-Ermenistan sınırı oluşturmaktadır. Doğusunda Türkiye-Azerbaycan'ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti sınırı ve güneydoğusunda Türkiye-İran sınırı yer almaktadır. Güneyinde Ağrı ili (Doğubayazıt ve Taşlıçay ilçeleri) bulunmaktadır. Bu sınır kabaca doğu-batı doğrultusunda uzanan ve Doğu Torosların doğudaki uzantısı olan Karasu-Aras sıradağlarından oluşmaktadır. Bu dağlar doğuya doğru uzanırken aynı zamanda Yukarı Murat-Van Bölümü ile Erzurum-Kars Bölümü arasında sınır oluşmaktadır. Bu dağların doğuya, Ağrı volkanına kadar devam eden uzantısı üzerinde sırasıyla "Kızılcaziyaret Dağı" (2887 m.), "Durak Dağı" (2811 m.), "Zor Dağı" (3196 m), "Pamuk Dağı" (2639 m.) bulunmakta ve en doğu uçta ise Büyük Ağrı (5137 m.) ve "Küçük Ağrı" (3896 m.) volkanik dağları bulunmaktadır. Durak Dağları üzerinde Balık Gölü (2250 m.) bulunmaktadır. Iğdır'ın batısında Aras Irmağı'na katılan Gaziler Deresi'nin batı bölümü, Kars ili, Kağızman ilçesi ile olan sınırını oluşturur.
Iğdır ili tamamen Aras Nehri'nin havzası içerisinde bulunmaktadır. İl sınırları içerisinde Aras Nehri'ne katılan önemli akarsular batıda Gaziler Çayı, Buruksu Çayı, doğuda ise Aşağı ve Orta Karasu çaylarıdır. Tuzluca çevresinde Bazaltik ve kahverengi topraklar geniş yayılış alanına sahipken, Iğdır Ovası'nda alüvyal topraklar, Doğu Iğdır Ovası ve Dil Ovası'nda tuzlu topraklar hâkimdir.
İklim ve bitki örtüsü
Iğdır'ın iklimi Doğu Anadolu Bölgesi tipi Karasal İklimi'dir. Iğdır ilinin ovalık kesimleri, Doğu Anadolu Bölgesi'nin öteki kesimlerinde görülen şiddetli kara ikliminden fazlaca etkilenmez. Bunun en önemli nedeni çevresinde bulunan Ağrı Dağı gibi yüksek alanlara göre alçakta olmasıdır. Kuytu konumuyla mikroklima oluşturan Iğdır Ovası'nda yer alan Iğdır kentinde yıllık ortalama sıcaklık 11,6 °C'dir. Oysa yalnızca 170 km uzaklıktaki Kars'ta bu ortalama 4,2 °C'dir. Ovada kışlar, Erzurum-Kars yaylasına göre daha yumuşak, yazlar ise daha uzun ve sıcak geçer. Kentte kışın -30 °C'ye kadar düşen ve yazın da 41 °C'yi aşan hava sıcaklıklarına rastlanır. Kuytuluğu yüzünden Türkiye'nin en az yağış alan yörelerimizden biridir. Özellikle yarı kurak iklime sahip olması bitki örtüsü Doğu Anadolu'nun tipik bitkisel örtüsü olan bozkır olmasına yol açmıştır. Orman açısından Türkiye'nin en yoksul bölgelerinden biridir.
Orman örtüsü bakımından fakir olmasının nedeni, topraklarının Azonal (Taşınmış) Toprak grubuna girmesidir. Kireç oranı nispeten yüksek olan bu topraklarda alkalik oranı fazladır. Bu yüzden ovada genellikle tuzcul bitkiler görülür.
Bölgede, donlu günler sayısı, Kasım ve Mart aylarında 14 günü aşarken Aralık, Ocak ve Şubat aylarında 24 günün üzerine çıkmaktadır. Bu yüzden don olaylarına kış mevsiminde sıkça rastlandığı görülür. Nisan ve Ekim aylarında ise don olaylarına daha seyrek rastlanır.
Iğdır Rasat İstasyonu'nun 23 yıllık verilerine göre, bölgede yıllık ortalama basınç, 916 minibardır. Bölgede en fazla batı kaynaklı rüzgârlar esmektedir. Bunları, kuzeyden esenler takip etmektedir. Nisan ayından itibaren bölgeyi etkisi altına alan ve yaz mevsimi boyunca sık esmeleri ile dikkat çeken kuzey, doğu, batı ve güney yönlü yağışsız sıcak hava dalgaları mutlak yaz kuraklığına neden olmaktadır.
Iğdır Rasat İstasyonu'nun 16 yıllık ölçüm sonuçlarına göre, bölgede havanın yıllık ortalama bağıl nem değeri %63'ü bulmaktadır. Bağıl nem oranı, yıl içinde en yüksek değerini Aralık ayında (%73), en düşük değerini de Temmuz ayında (%53) ulaşmaktadır. Yıllık toplam 98.8 açık güne sahip bulunan Iğdır'da, bu gibi günlerin yıl içinde en çok görüldüğü ay Ağustos (16.3 gün), en az görüldüğü ay ise Nisan'dır (4 gün). Bölgede açık günler en fazla Haziran ile Ekim arasındaki aylarda görülür. Buna karşılık yılda 65.8 günü bulan kapalı havalar, 10 günün üzerindeki ortalamasıyla en çok Aralık, Ocak ve Şubat aylarında görülmektedir.
Iğdır Ovası, tarih öncesi çağlardan bu yana önemli bir yerleşim merkezi olduğundan, kültürel faaliyetler doğal vejetasyonu önemli ölçüde değiştirmiş ve ovanın geniş bir bölümü tarım alanı haline getirmiştir. Ovanın sulanabilen kısımlarında, genellikle endüstri bitkileri yetiştiriciliği ile meyvecilik faaliyetleri ön plandadır.
Köprüdere
Köprüdere, Elazığ ilinin Kovancılar ilçesine bağlı bir köydür.
Iğdır (il)
Osmanlı İmparatorluğu
Çaldıran Muharebesi sonrası, uygun görülen Kürt aşiretlerinin kimisi, Van'ın kuzeyindeki Ermeni sınır bölgelerine inzibat amacıyla geçirilirken, kimisi güvenilir bulunmayan Türkmen gruplarının bulunduğu bölgelere hakim olmak için batıya hareket ettirildi. Örneğin, 1700'lü yıllarda Gêloîler, Hakkari bölgesindeki Pinyanişî aşiretinden koparak Iğdır yöresine yerleşti.
Köprüdere
Tarihçe
Köyün adı, 1878 ve 1928 yılı kayıtlarında Abrank olarak geçmektedir.
Iğdır (il)
1897 Nüfus Sayımı
Rus İmparatorluğu tarafından 28 Ocak 1897 yılında yapılan nüfus sayımında yaklaşık 3.435,5 km2 yüzölçüme sahip olan Sürmeli Çukuru'nda, 88.844 nüfusun bulunduğu belirtilmektedir. Nüfus dağılımı ise şu şekilde tespit edilmiştir (89.055 kişi üzerinden): %46,5 Tatarlar (daha sonra Azerbaycanlılar olarak anılacaktır), %30.4 Ermeniler, %21.4 Kürtler ve %1.6 Slavlar.
Köprüdere
Coğrafya
Köy, Elazığ il merkezine 76 km, Kovancılar ilçe merkezine 8 km uzaklıktadır.
Iğdır (il)
1908 Nüfus Sayımı
Rus Çarlığı'nda 1908 sayımını gösteren istatistiklerden, Sürmeli Sancağı'nın 243 köyünde 95.915 kişinin yaşadığı anlaşılmaktadır. Bu nüfusun 28.839'u Ermeni olup, Türk nüfus ise 70.000 civarındadır.
Kafkas Takvimi (1917)
Kafkas Takvimi 1917 yayımına göre, 1916'da Surmalu uezd'te 55.364 erkek ve 49.427 kadın olmak üzere, 98.212'si daimi 6.579'u geçici olan 104.791 kişi ikamet etmekteydi. Yayım verileri, Şii Müslümanlar'ın yörenin çoğunluğu olduğunu ve onları sırasıyla Ermeniler, Kürtler ve Yezidiler'in takip ettiğini işaret etmektedir:
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti, 1919'da Sürmeli'de mukim Müslümanları bölgeden çıkarmak için harekete geçer. Kasım 1920'ye kadar Ermeni-Yezidi ve Azeri-Kürt güçleri arasında iç çatışmalar yaşanır. Bu çatışmalar süresince, Kürtler'den Brukî aşireti Van'a; Redkî aşireti Muş'a yerleşirken, Azeri halkının büyük kısmı İran Azerbaycan'ına kaçar.
1916 yılında yani I. Dünya Savaşı'nın başlangıcından iki yıl sonraki zamana gelindiğinde; Rus kayıtlarına göre, bölgenin nüfusu 87.253'e düşmüştür. Bu düşüşün sebebi olarak 1908–1916 yılları arasında Rus işgali nedeniyle Ermeni çeteler ve Türkler arasında yaşanan çatışmalar gösterilmektedir.
1927 Nüfus Sayımı
1927'de Bayazıt (günümüzde Ağrı) iline bağlı olan Iğdır kazası, 1927 Türkiye nüfus sayımına göre 25.209 kişilik bir nüfusa sahipti; tümü Müslüman olan nüfusun ana dili 'u Türkçe iken 'si Kürtçe idi.
Görüldüğü gibi 1927–1935 yılları arasında 10.788 kadar bir nüfus artışı söz konusu olup %3,1 oranında bir artış anlamına gelmektedir. Bu dönemdeki nüfus artışının sebeplerinden en önemlisi, kuşkusuz iki sayım arasındaki sürenin uzun oluşudur. Bunun yanı sıra Ermeni mezaliminden kaçan nüfusun, bölgenin Türk yönetimine geçmesiyle geri dönmesi ve gerçek nüfus artışı da nedenler arasında gösterilmektedir. Iğdır ilinin nüfusu 1940 yılında 49.639'a ulaşmıştır. Tüm ülke genelinde olduğu gibi II. Dünya Savaşı nedeniyle, yetişkin erkek nüfusun silah altında tutulması sonucunda 1940–45 yılları arasında il nüfusu 524 kişi kadar azalarak 49.115 kişiye düşmüştür. Tüm ülke nüfusunda artışa neden olan II. Dünya Savaşı'nın 1945 yılında bitmesiyle genel seferberlik halinin kalkması, nüfus artışını sağlayacak erkek nüfusun terhis edilmesi ve ekonomik şartların düzelmeye başlamasıyla, 1945–50 yılları arasında nüfus 56.882'ye çıkmıştır. Tarımsal açıdan çok elverişli olan Iğdır Ovası'nın bu avantajının değerlendirilmeye başlanması üzerine ilin nüfusu sürekli artmaya devam etti. İlin nüfusu 1960 yılında 85.041 kişiye, 1965 yılında 96.652 kişiye, 1970 yılında 112.256 ve 1975 yılında ise 130.338'e ulaştı. Bu döneme kadar olan yükseliş hareketi 1975–80 yılları arasındaki dönemde azalma eğilimi göstermiş ve bölge nüfusu 127.438 kişiye düşerek 2.900 kişi dolaylarında bir azalma kaydedilmiştir. Bu azalışın temel sebebi 12 Eylül 1980 darbesinden önce tüm ülke genelinde görülen anarşi ve terör olaylarına bağlanabilmektedir. 12 Eylül Darbesi ile beraber bölgede asayişin sağlanmasıyla bölge nüfusu yeniden artış göstermeye başlamış ve 1985 yılında 141.490'a, 1990 yılında ise 142.601'e ulaşmıştır.
İlin genel nüfusu ise 2000 sayımlarına göre 168,634'tür. Türkiye İstatistik Kurumu'na göre 2007 nüfusu 181,866'dır. İl merkezi son yıllarda Tuzluca ilçesinden küçük bir göç almıştır. İldeki nüfus artış hızı ise %4,22'dir. Nüfusun yaklaşık %25'i tarım, %23'ü hayvancılık, % 33'ü ticaret ve sanayi ve %19'u da diğer sektörlerde çalışmaktadır.
Şehrin en büyük nüfus yapısını Azeriler ve Kürtler oluşturur. Günlük konuşmada genellikle Azerice ve Kürtçe kullanılmaktadır.
Güncel Nüfus Değerleri(TÜİK 6 Şubat 2023 verileri ) Iğdır ili nüfusu: 203,594 'dur. Bu nüfusun %66,02'si şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). İlin yüzölçümü 3.664 km2'dir. İlde km2'ye 56 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 116’dır.)
İlde yıllık nüfus % 0,21 oranında artmıştır. Nüfusu en çok artan ilçe: Merkez ilçe (% 1,74). Nüfusu en çok azalan ilçe: Aralık (-%4,89)
Yönetim
Iğdır Valisi, 1975-Üsküdar doğumlu Hüseyin Engin Sarıibrahim’dir. 09.06.2020/274 sayılı kararla İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürü iken atanmıştır.
2019 Türkiye yerel seçimleri sonunda Iğdır Belediye Başkanlığını kazanan Yaşar Akkuş (HDP), 15 Mayıs 2020 tarihinde görevden alınmış, yerine Iğdır Valisi Hüseyin Engin Sarıibrahim kayyum olarak atanmıştır.
2019 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Iğdır İl Genel Meclisi üye sayısı, 3 AK PARTİ, 6 HDP ve 2 MHP olmak üzere 11’dir.
2018 Genel seçimleri sonucu, Iğdır'ı temsilen TBMM'e HDP'den 1 milletvekili (Habip Eksik), MHP'den 1 milletvekili (Yaşar Karadağ) seçilmiştir.
Tarım
Eskiden kervan yolları üzerinde önemli bir durak olan Iğdır ilinde, ekonomi büyük ölçüde tarıma dayalıdır. Aras Nehri'nin suladığı ova, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki en önemli bitkisel üretim alanlarından biridir. Iğdır, bahçeden bahçeye geçiş yapan evleri ile ünlüdür. Bu bahçelerde kayısı ve elma ağaçları vardır.
tarım için elverişli olup şeker pancarı, pamuk, karpuz, domates gibi çeşitli meyve ve sebzeler yetiştirilmektedir. İlin en büyük tarım işletmesi olan Kazım Karabekir Tarım İşletmesi Dil Ovası kısmındadır. Bölgede ilk kez Urartular döneminde tarım başlamıştır. Geçmişte ovada yetiştirilen dut ağacının sayısının giderek azalması ipek böceği yetiştiriciliğini zamanla ortadan kaldırmıştır. Ovada önemini kaybeden bir diğer ürün olan çeltik ise 1970'li yıllara kadar yetiştirilmiş ama sıtma olaylarının artmasından dolayı terk edilmiştir. Iğdır Ovası'nda çeşitli bitkilerin yetiştirilmesine yönelik denemelere işgal yılları sırasında Ruslar tarafından başlanmıştır. Ovada şeker pancarı üretimi, Erzurum Şeker Fabrikası'nın 1956'da kurulmasından sonra başlamıştır. Ancak ovada üretilen şeker pancarının şeker oranı düşüktür. Bunun nedenleri; toprakların yoğun olarak kullanılması sonucu potasyum eksikliğinin artması, pancar yapraklarının Ağustos ayında kuruyup yeniden yaprak vermesi, pancar ekiminin seyrek olarak yapılması, söküm dönemindeki olumsuz hava koşulları, pancar yapraklarının söküm öncesinde otlatılması ve söküme yakın bilinçsizce su verilmesidir. Ekonomik değeri yüksek olan bitkilerin ekilmesinin yanı sıra hayvancılığın geliştirilmesi çalışmaları da işgal yıllarına rastlar. Hayvan soylarının iyileştirilmesi ve mandıraların kuruluşu yine aynı dönemde gerçekleşmiştir. I. Dünya Savaşı'nın ardından Rus işgalinin kalkmasıyla pazarla bağlantısı kesilen yörenin ekonomik yaşamı 1950'lere dek süren durgunluğa girdi. 1950 yılından sonra Aras Nehri'nin sulamada kullanılmasıyla ürünlerde büyük çeşitlilik sağlandı.
Yıllık yağış tutarının azlığına, yağış rejiminin düzensizliği ve buharlaşma miktarının fazlalığı da eklenirse ovadaki tarımda sulamanın ne derece önemli bir paya sahip olduğunu görülür. Sulamanın daha kapsamlı yapılabilmesi için Iğdır Ovası, Batı Iğdır Ovası ve Doğu Iğdır Ovası olmak üzere iki bölüme ayrıldı ve böylece sulama projeleri başlatılmış oldu.
İlde tarihin eski devirlerinden beri pamuk tarımı yapılmaktadır. Bunu mümkün kılan temel faktör, bölge ikliminin çevresine göre bir mikroiklim bölgesi yaratmasıdır. Pamuk yetiştirilmesi için gereken sıcaklık 20 °C'dir. Ancak bu sıcaklık, Iğdır Ovası'nın yıllık sıcaklık ortalamasından biraz düşük de olsa yaz aylarındaki yüksek sıcaklık ortalamaları pamuk için elverişli bir ortam yaratmaktadır. Cumhuriyet döneminde ovada pamuk ekim alanları giderek genişleyerek; 1935'te 650 hektarı, 1940'ta 700 hektarı, 1950'de ise 4,500 hektarı bulduktan sonra inişli çıkışlı bir grafik izlemiştir. 1960'ta 1,800 hektar, 1970'te 6,800 hektar, 1980'de 3,410 hektar, 1992'de 3,438 hektar ve 1997'de 970 hektar olarak gerçekleşmiştir. Ancak özellikle 2000'li yıllardan sonra pamuk yetiştirilmesi neredeyse sona ermiştir. Çünkü; az olsa da değişen iklim koşulları ürünün kalitesini düşürmüş ve zaten az olan çiftçi gelirini iyice azaltmıştır. Bu nedenle çiftçiler pamuk yerine şeker pancarı, meyve ve sebze yetiştirmeye başlamıştır. Ayrıca son yıllarda şeker pancarında görülen rekolte kaybından dolayı devlet desteği ile Ziraat Bankası, çiftçilere şeker pancarı yerine ayçiçeği ekmesi için kredi vermeye başlamıştır. Ovadaki toplam meyve bahçesi arazisinin 1,525 hektarı(%74) kayısı, 332 hektarı(%16.1) elma, 128 hektarı(%6.2) şeftali, 35 hektarı(%1.7) armut, 10 hektarı (%0.5) diğer meyveler ve 31 hektarı(%1.5) bağ tarımı arazilerinden oluşmaktadır. Yörede elma üretimi, sulamalı tarım yapma imkânlarının mevcut olduğu Batı Iğdır Ovası'nda yoğunluk kazanmıştır. Ovada şeftali yetiştirme faaliyetleri giderek artmaktadır. Nitekim, 1978'de 26,000 kadar olan şeftali ağacı sayısı, 1997'de 41,850'ye yükselmiştir. Ovada kayısı, şeftali ve elma dışındaki meyveler daha çok yöre halkının temel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olduğundan bölge ekonomisinde pek önemli bir yer tutmaz. Ovada birçok sebzenin yetiştirilmesine karşılık dağlık yörede sadece patates tarımı yapılmaktadır. İlde mevcut olan 77,900 hektar dolayındaki tarım arazisinin yaklaşık 3,000 hektarı sebze üretimine ayrılmıştır.