cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Değişen yıldız
Değişen yıldızların isimlendirilmesi
Bu terminolojik sistem ilk defa 1800'lerin ortalarında Friedrich Argelander tarafından ortaya atılmıştır. Argelander'in bu sıralamaya büyük R ile başlamasının iki nedeni vardı: Küçük harfler ve alfabenin ilk sırasındaki harfler diğer cisimlere ayrılmış; büyük harfler ve alfabenin sonlarındaki harfler kullanılmamıştı. Ayrıca Argelander yıldız değişkenliğinin nadir bir olay olduğunu ve bir takımyıldız içinde 9'dan fazla değişen yıldızın yer alamayacağını düşünüyordu (bugün bunun kesinlikle doğru olmadığını biliyoruz).
Sınıflandırma
İki çeşit değişen yıldız vardır: Bünyesel (intrinsic) ve dıştan değişenler (extrinsic).
Bünyesel değişen yıldızlar
Türlere ait örnekler bu bölüm içerisinde verilmiştir.
Zonklayan değişen yıldızlar
Zonklayan değişenler, yüzey katmanlarında dönemsel genişleme gösteren yıldızlardır. Zonklamalar, radyal (merkezden yayılan) ya da radyal olmayan şekildedir. Radyal atımlı bir yıldızın biçimi küresel kalır, oysaki radyal olmayan atımlar yapan bir yıldız, dönemsel olarak küresellikten sapabilir. Aşağıdaki zonklayan değişken yıldız tipleri, atım dönemleri, kütleleri ve yıldız etrafındaki evrimsel durumları ile atım karakterleri bakımından birbirlerinden ayrılabilir.
Sefeler ve sefe benzeri değişenler
1 ila 70 günlük dönemler halinde ve 0.1 ila 2 kadir parlaklığı arasında zonklarlar. Bu dev yıldızlar maksimum kadirde iken yüksek ışınımda ve F tayf sınıfında, minimum kadirde ise G'den K'ya kadarki tayf konumundadır. Bir Sefe'nin tayf sınıfı harfi ne kadar sonra ise, dönemi de o kadar uzundur. Sefeler, dönem / parlaklık bağlantısına uyarlar ve parlak ve kısa dönemlidirler.
Delta Sefe değişenleri
Parlaklıklarındaki değişim 0,1 ila 2 kadir farkı arasında olur. Bu değişim önce ani bir artış, sonra yavaş bir azalma olarak görülür. Sefelerin uzaklıklarıyla, mutlak parlaklıkları (belirli bir uzaklıktan (10 parsek), ölçülen parlaklık) arasında bir ilişki vardır. Bu nedenle gökadaların ya da küresel kümelerin uzaklıkları ölçülürken, içlerinde bulunan bu yıldızlardan yararlanılır.
Delta Scuti değişenleri
Delta Scuti (δ Scuti) yıldızları, dönemleri 0.3 günden kısa, A veya F tayf türünden, birkaç 0.001 kadirden 0.8 kadire kadar görsel bölge genliklerine sahip zonklayan değişenlerdir. H-R diyagramındaki "karasızlık kuşağı" içinde yer alırlar. δ Scuti'lerin H-R diyagramındaki konumları üstten klasik sefeler, alttan ise zonklayan beyaz cücelerle sınırlı geniş bir alandır. Bu derece geniş bir alanda yıldız çeşitliliği oldukça fazladır ve en genç disk popülasyonlarından yaşlı halo yıldızlarına kadar farklı yıldızlar δ Scuti türü değişenler grubuna girebilmektedir.
SX Phoenicis değişenleri
PopII üyesi zonklayan A2-F5 altcüceleri (Çoğul dönemli).
Beta Cephei değişenleri
Beta Cephei (β Cephei) değişenleri, kısa dönemli ışık ve dikine hız değişimi gösteren, erken B türü dev ve altdevlerden oluşma bir gruptur. 2-7 saat arasında değerlere sahip dönemleri, dönme ve/veya çift sistem hareketleri ile açıklanamayacak derecede kısadır ve tek geçerli açıklama zonklama olmaktadır. Bu grubun, yıldız astrofiziği ve zonklama kuramı açısından ayrıcalıklı bir yeri vardır. Çünkü β Cephei değişenlerinin zonklamalarını doğuracak ve devam ettirecek teoriler yakın tarihe kadar tutarlı bir düzeye erişmemiştir ve kuramcıları hâlen uğraştırmaktadır.
PV Telescopii değişenleri
Helyum üstdevleri, Bp yıldızlarıdır.
Uzun dönemli ve Yarı düzenli değişenler
Dönemleri 30 ile 1000 gün arasında değişen zonklayan kırmızı dev ya da üstdevlerdir. Tayfları genellikle M, R, C ya da N türündendir. Mira ve Yarı Düzenli diye 2 alt sınıfı vardır.
Mira değişenleri
Bu kırmızı dev değişenler 80 ila 1000 gün arası döneme sahiptir ve görünür parlaklıkları 2.5 kadirden fazla değişir.
Yarı düzenli değişenler
Yarı düzenli ya da düzensiz aralıklarla ışık değişikliği dönemleri gösteren dev ya da üst devlerdir. Dönemleri 30 ila 1000 gün arasındadır ve parlaklık değişimleri 2.5 kadirden azdır.
Yavaş düzensiz değişenler
Çoğu kırmızı dev olan bu yıldızlar, zonklayan türdendir. Adından da belli olduğu gibi ışık değişiklikleri genellikle dönemsel olmayıp, bazen de belli belirsiz bir dönemleri vardır.
RV Tauri değişenleri
Karakteristik ışık eğrileri derinden sığa değişen minimumlar gösteren sarı üst devlerdir. Dönemleri, 30 ile 150 gün aralığında iki derin minimum ile tarif edilir. Parlaklık değişimleri 3 kadir kadar olabilir. Bunların bazıları yüzlerceden binlerce güne kadar sürebilen uzun dönem değişkenliği gösterirler. Genellikle tayf sınıfları G ile K arasındadır.
Zonklayan beyaz cüceler
Çapsal olmayan zonklamalar yapan beyaz cücelerdir. Işık değişim dönemleri 30 saniye ile 25 dakika arasında değerlere sahiptir. V bandında ışık değişim genlikleri 0.2 kadir mertebesine kadar ulaşabilmektedir. ZZ Ceti değişenleri gösterdikleri tayf türlerine göre GCVS de 3 alt gruba ayrılmışlardır:
Ön yıldızlar
Anakol öncesi yıldızlar (PMS), yıldızlararası ortamdaki (Yıldızlararası madde - Interstellar Medium – ISM) maddelerden yeni oluşmuş ve merkezlerinde nükleer tepkimeleri başlatacak sıcaklığa henüz erişmemiş yıldızlardır. Dolayısıyla çekimsel büzülme sonucu sıkışan yıldız maddesinin sağladığı enerji ile ışınım yapmaktadırlar.
Herbig Ae/Be yıldızları
Herbig tarafından 1960 yılında genel özellikleri ortaya konan Herbig Ae/Be yıldızlarının, T Tauri yıldızları ile önemli ölçüde benzer yanları vardır. Görsel ve morötesi bölge tayflarında izlenen salma çizgileri, kuvvetli kütle atımlarını işaret eden P Cygni profiline sahip yapılar, kızılötesi ve milimetre-altı dalgaboylarında izlenen ve çevrelerinde önemli ölçüde tozdan oluşma çevresel maddenin varlığına işaret eden şiddetli artık ışınımlar gözlenen ortak özelliklerdir. Ayrıca uzaydaki konumları açısından da T Tauri yıldızları ile benzerlik göstermektedirler ve genel olarak karanlık bulutsu bölgelerinde yer almaktadırlar.
Orion değişenleri
Fiziksel anlamda birbirinden pek de farklı olmayan bazı yıldızlar ayrı alt gruplar oluşturmuşlardır. Örneğin RW Aur türü değişenler (GCVS de IS kodlu) ile T Tauri yıldızları olarak adlandırılan (GCVS de INT kodlu) düşük kütleli PMS yıldızları arasında fiziksel açıdan hiçbir fark yoktur. FU Orionis türü değişenler (GCVS de FU kodlu) ise evrimlerinin özel bir safhasında yer alan T Tauri yıldızlarıdır. Bu türden değişenlere bazen genel olarak "Orion Değişenleri" veya "Orion Popülasyonu" da denmektedir. Çünkü Orion yıldız oluşum bölgesinde, bahsedilen tüm türlerden yıldız bulabilmek mümkündür. Bu yıldızların çoğu hâlen oluştukları bulutsuların içinde yer aldıklarından "Bulutsu değişenleri" olarak da adlandırılmışlardır.
FU Orionis değişenleri
FU Orionis türü yıldızlarda görülen patlamalar, çevrelerindeki yığılma disklerinde oluşan kararsızlıklardan kaynaklanmaktadır. Genellikle P Cygni profili gösteren salma çizgilerinin analizi sonucunda, T Tauri yıldızlarının birkaç 100 km/sn mertebesinde yıldız rüzgârlarına sahip oldukları anlaşılmıştır.
Parıltılı yıldızlar
Kromosfer ve koronalarında çok şiddetli süreçlerle oluşan püskürmeler (flare) sonucu ışık değişimi gösteren yıldızlar.
Parlak mavi değişenler (LBV)
Tayfları ve parlaklıklarında öngörülemeyen ve kimi zaman dramatik değişiklikler gösteren büyük kütleli evrimleşmiş yıldızlardır. Bu özel değişkenlik türünü ilk kez gösteren ve Büyük Macellan Bulutu'nun en parlak yıldızlarından biri olan S Doradus'un ardından, S Doradus değişenleri olarak da belirtilmiştir. Olağanüstü derecede nadirdirler, Değişen Yıldızların Genel Kataloğu'nda (GCVS) SDor olarak listelenen sadece 20 cisim vardır ve bunların bir kısmı artık LBV olarak kabul edilmemektedir.
Gama Cassiopeiae değişenleri
Gama Cassiopeiae (γ Cas) değişenleri; üstdev olmayan, hızlı dönen ve emisyon çizgilerine sahip B sınıfı yıldızlardır. Düzensiz dalgalanmaları 1,5 kadirin üzerindedir.
R Coronae Borealis değişenleri
Nadir, parlak, hidrojen fakiri, karbon zengini üst devler olup, zamanlarının çoğunu maksimum parlaklıkta geçiren, bazen de düzensiz aralıklarla 9 kadir kadar sönebilen yıldızlardır. Sonra yavaşça birkaç aydan bir yıla kadar olan dönemde yeniden maksimum parlaklıklarına ulaşırlar. Bu grubun üyelerinin tayf türleri F'den K'ya ve R'ye kadar değişir.
RS Canum Venaticorum değişenleri
Ca II'nin H&K salmasına sahip yakın çiftlerdir.
Kataklizmik veya patlayan değişen yıldızlar
Patlayan değişenler olarak da bilinirler. Adının işaret ettiği gibi ara sıra yüzey tabakalarında ya da derinliklerinde termonükleer etkileşimler sonucu zaman zaman çok güçlü patlamalar görülür.
Süpernovalar
Bu dev yıldızlar ani ve dramatik değişimler gösterir ve bir felaket patlaması sonunda parlaklıkları 20 kadir ya da daha fazla artabilir.
Novalar
Bu yakın çift yıldız sistemleri, birincil yıldızı etrafında madde biriken bir beyaz cüce ve ikincil yıldızı düşük kütleli (güneşimizden biraz daha soğuk) bir ana kol yıldızından oluşur. İkincilden akan maddenin zamanla birikip beyaz cücenin yüzeyinde nükleer patlama yaratarak yanmasıyla sistemin parlaklığı bir ila birkaç yüz gün süresince 7 ila 16 kadir arasında artar. Patlamadan sonra yıldız yıllar içinde yavaş yavaş eski parlaklığına döner. Maksimum parlaklık civarında yıldızın tayfı A ya da F dev yıldızları gibidir.
Cüce novalar
Güneşimizden biraz daha soğuk bir kırmızı cüce, bir beyaz cüce ve onu çevreleyen bir birikim diskinden oluşan, birbirlerine yakın çiftlerdir. Beyaz cücenin dengede olmayan diskten çektiği madde nedeniyle parlaklık 2 ila 6 kadir arasında artabilir. U Geminorum, Z Camelopardalis ve SU Ursae Majoris yıldızları olmak üzere üç alt sınıfları vardır:
Z Andromedae değişenleri
Simbiyotik (ortak yaşayan) yıldızlardır.
Dış etkenli değişen yıldızlar
Yıldızın dışında gerçekleşen fiziksel süreçlerle oluşan değişimlerdir.
Dönel değişen yıldızlar
Işıklarında, yüzeylerindeki koyu ya da parlak beneklerden ya da bölgelerden ("yıldız lekeleri") kaynaklanan ufak değişiklikler gösterirler. Dönel yıldızlar genellikle çiftli sistemlerdir.
Eliptik değişenler
Eliptik değişenler, tutulma göstermeyen çift yıldız sistemleridir. Bileşenlerinden biri veya her ikisi de karşılıklı tedirginlik kuvvetleri etkisi altında, birbirlerini birleştiren doğrultu boyunca uzamış ve "dönel eliptik" şeklini almıştır. Bu şekilde bir geometriye sahip bileşen yıldızlar, bir yörünge dönemi boyunca çift minimum ve çift maksimumlu bir ışık eğrisi vermektedir. İleri ölçüde şekil bozulmasına uğramış bileşenlerin sivri uçlarına yakın bölgelerinde (L1 noktası yönünde) daha güçlü kenar kararması etkisi gösterdikleri izlenmiştir ve bu bölgelerin oluşturduğu minimumlar göreli olarak daha derin olabilmektedir.
Yıldız lekeleri
Yıldız lekeleri, yığılma disklerinde kararsızlık, manyetik kökenli flare aktivitesi veya çift yıldız bileşeni olarak çevresel madde tarafından örtme/örtülme olaylarıdır.
FK Comae Berenices değişenleri
FK Com değişenleri hızlı dönen dev yıldızlardır ve ışık değişimleri, yüzey parlaklık dağılımlarının tekdüze olmamasından kaynaklanmaktadır. Yüzey parlaklık dağılımını tekdüzelikten saptıran temel etki soğuk, güneş benzeri fotosferik lekelerdir. Geç tür hızlı dönen dev yıldızlardır ve bu nedenle ileri düzeyde kromosferik etkinlik de gösterirler. Grubun prototipi FK Com'un hızlı dönmesi göz önüne alınarak, W UMa türü değen çift yıldızların birbirleri içine girmesi sonucu oluştuklarına inanılmaktadır.
BY Draconis değişeni yıldızları
Tayflarında hidrojen salma çizgileri ile karakterize olan, dKe ve dMe tayf türünden geç tür cüce yıldızlardır. Bu yıldızlarda izlenen parklaklık değişimi, tekdüze olmayan yüzey parlaklık dağılımlarından kaynaklanmaktadır. Fotosferlerine oranla daha soğuk olan güneş benzeri leke bölgelerinin, yıldızın yarımkürelerinden birinde daha fazla yer alması halinde, dönme modülasyonu etkisiyle ışık değişimi ortaya çıkmaktadır.
Alfa-2 Canum Venaticorum değişenleri
B8p-A7p türü anakol yıldızlarıdır.
SX Arietis değişenleri
Yüksek sıcaklıklı α2 CVn yıldızlarıdır.
Optik değişen atarcalar
Atarcalar, çok hızlı dönen nötron yıldızlarıdır ve sonderece düzgün aralıklarla atmalar (puls) üretmektedirler. Dönemleri 1.558 msn ile 4.308 sn arasındadır. Atarcalar genellikle elektromanyetik tayfın radyo bölgesinde üretikleri atmalar ile farkına varılırlar. Bu nedenle "Radyo Atarcalar" olarak adlandırılar. Bunların arasından çok az sayıda örnek, görsel bölgede atmalar gösterir. Radyo ve görsel bölge pulsarlarının, x-ışını atarcaları ile karıştırılmaması gerekir. X-ışın atarcaları, adlarından da anlaşılacağı gibi, ışınımlarını (atmalarını) x-ışınları bölgesinde yapan ve çift sistem üyesi olan nötrön yıldızlarıdır.
Algol değişenleri
Algol türü sistemler (EA), örten çift yıldızların ışık eğrisi biçimlerine göre yapılan sınıflamanın bir grubunu teşkil etmektedirler. Tutulmalar dışındaki ışık şiddetleri kabaca sabittir ve izlenen ufak değişimler basıklık ve yansıma etkilerinden kaynaklanmaktadır. Buna bağlı olarak tutulma başlama ve bitiş zamanları, gözlenen ışık eğrileri üzerinden doğrudan hesaplanabilmektedir. Aralarında çok farklı minimum derinlikleri gösteren sistemler bulunmaktadır (0.01 kadirden birkaç kadire kadar). Genelde minimum derinlikleri eşit değildir. Ancak minimum derinlikleri neredeyse birbirine eşit olan Algol türü sistemler de mevcuttur. Bazı örneklerinde ikinci minimum derinliği son derece sığdır (yıldızlardan birinin çok soğuk olması nedeniyle), veya hiç görünmez (yüksek yörünge basıklığından dolayı).
Beta Lyrae değişenleri
GCVS'de EB olarak kodlanan bu alt grup, ışık eğrisi biçimine göre yapılmış sınıflamanın bir ürünüdür. Tutulmalar dışındaki ışık değişiminde kesikli yapılar yoktur ve sürekli bir değişim söz konusudur. Bu koşullar altında tutulma başlangıcı ve bitişini ışık eğrisinden kestirebilmek oldukça zordur. GCVS'deki önerilere göre, EB ve EW türleri arasındaki ayrım, birinci ve ikinci minimum derinlikleri arasındaki farka bakılarak yapılmaktadır. Buna göre EB türü sistemlerin baş minimum derinlikleri, yan minimum derinliklerine göre oldukça fazladır. Yörünge dönemleri genelde 1 günden daha uzundur. Baskın tayf türü B-A arasındadır.
W Ursae Majoris değişenleri
Parlaklığı 7.75m ve 8.48m arasında değişen bir çift yıldızdır.
Gezegen geçişleri
Gezegenleri olan yıldızlar, gezegenleri Dünya ile yıldız arasından geçtiğinde parlaklık değişimleri de gösterebilir. Bu değişimler, yıldız yoldaşlarında görülenlerden çok daha küçüktür ve yalnızca son derece hassas gözlemlerle saptanabilir. Örnekler arasında HD 209458 ve GSC 02652-01324 ile Kepler Görevi tarafından tespit edilen tüm gezegenler ve gezegen adayları sayılabilir. GCVS'de "EP" olarak sınıflandırılır.
Bonecrusher
Bonecrusher Amerikan ordusu tarafından kaçırılır ve onu Starscream kurtarır. Bu uzun süren kaçırma macerasının ardından Bonecrusher tekrar decepticon robotu olarak Megatron'un emrine girer ve en iyi şekilde görevini yapar. Bonecrusher'in en iyi dostu decepticon Brawl'dır.
Transformers (film)'da Optimus Prime tarafından kafası koparak ölmüştür ve transformers'ın filminde de adı geçer.
Enid, Oklahoma
Enid ABD'nin Oklahoma eyaletine bağlı Garfield ilçesinin merkezi olan şehirdir. Şehrin nüfusu 2010 sayımına göre 49.379'dur.
Abdullah Quilliam
İsmini Abdullah Quilliam olarak değiştiren William Henry Quilliam (10 Nisan 1856  – 1932), 19. yüzyılda hristiyanken din değiştirerek müslüman olan, İngiltere'deki ilk İslam merkezinin ve caminin kurucusudur. Daha sonra Henri Marcel Leon veya Haroun Mustapha Leon isimlerini de kullanmıştır.
Geçmişi
William Quilliam; varlıklı Manx ailesinin bir ferdi olarak 1856'da Liverpool'da doğdu. Babası Robert Quilliam, saat imalatçısıydı. William; eğitimini Liverpool Enstitüsü Erkek Lisesi'nde ve Man Adası'ndaki King William's College'da tamamladı. 1878'de hukuk danışmanı olarak işe başladı.
Müslüman olması
Quilliam bir Hristiyan olarak büyümesine rağmen İslam'ı öğrendi ve Müslüman oldu. Müslüman olmasına dair iki farklı tez vardır. İlkine göre 1882 yılında güney Fransa'ya giderek oradan da Cezayir ve Tunus'a geçtikten sonra Müslüman olduğu düşünülmektedir. İkincisine göre ise 1887 yılındaki Fas ziyaretinden sonradır. Liverpool'a döndükten sonra Abdullah Quilliam ismi ile Büyük Britanya'da İslam'ın yayılması için çalışmıştır.
Quilliam 1889 yılında Liverpool'da Liverpool Müslüman Enstitüsü'nü kurdu. Bu enstitü yüzlerce Müslüman'ı toplayan İngiltere'deki ilk camiydi. Ardından Haschem Wilde ve Nasrullah Warren'nin destekleriyle gayrimüslimlere de eğitim veren bir Müslüman koleji açıldı. Kolejde haftalık yapılan Münazara ve Edebiyat Derneğine Müslüman olmayanlar da katıldı.
Aktif yazar ve denemeci olarak, 1893'ten 1908'e kadar haftalık The Crescent (Hilal) adında bir gazete çıkardı. İslam dünyasına birçok ziyarette bulundu ve İslam dünyası liderlerinden madalyalar aldı. İslam dünyasında tanınmasını sağlayan ve 13 dile çevrilen The Faith of Islam (İslam İnancı) isimli kitabı üç baskı yaptı. İngilizce konuşan Müslüman Batı Afrika ülkeleri ile kapsamlı temaslara geçti. Lagos'taki 1984 yılında yapılan Şeyh Bey Camii'nin yapımını kapsayan ve sahil şeridini de içine alan geziye çıktı. II. Abdülhamid tarafından İslam Şeyhi olarak İngiltere'ye atandı. Aynı zamanda İran Şahı tarafından İran konsolos yardımcısı olarak da Liverpool'da görevlendirildi. İslâm Enstitüsü kurması için Afganistan Emiri'nden maddi destek aldı.
1908 yılında İngiltere'den avukat olmak için ayrıldığında Liverpool'daki işleri bıraktı. Oğlu, William Quilliam'ın cami ve İslam merkezi olarak inşa ettiği yapıları kapattı. William Quilliam olmadan Liverpool'da İslam etkisini yitirdi.
1914 Aralığında H.M. Leon adıyla İngiltere'ye döndü. Çoğu vaktini Onchan'da geçirdi. 1932 yılında Brookwood Mezarlığına Kur'an'ın çevirisini yapan Abdullah Yusuf Ali, Muhammad Marmaduke Pickthall yanına gömüldü.
Eser
Müslüman olan Batılılar Qulliam üzerinden İslam'a bakmayı öğrendiler. 1996 yılında kurulan Abdullah Quilliam Topluluğu ile onun düşünce sistemi yaşatılıyor. Brougham Terrace'da bazı mekanları cami, İslam merkezi ya da eğitim merkezi olarak restore etmek için para topluyor. 2008 yılında "yanlış anlaşılan İslam'ı doğru anlatmak" iddiasıyla çalışma başlatıldı.
Duhok (spor kulübü)
Duhok SC, (Arapça: نادي دهوك الرياضي‎, Kürtçe: یانه‌یا وه‌رزشی یا دهوکێ) Irak'in Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin Duhok şehrinde kurulan futbol takımıdır.
Kadro
2019 itibarıyla
Mattias Asper
Mattias Asper (d. 20 Mart 1974 Sölvesborg) en son İsveç Ligi takımlarından Mjällby AIF'de forma giymiş İsveçli eski kalecidir. İsveç millî futbol takımının 3 kez formasını giymiş ve 2000 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda İsveç kadrosunda yer almıştır.
Kariyeri
1993-1997 yılları arasında 4 sezon boyunca Mjällby AIF'de forma giydi. Takımın 4 sezon boyunca birinci kalecisi olmayı başardı. 1998 sezonu öncesi AIK takımına transfer oldu. Lee Baxter sonrası takımın ikinci kalecisiydi. Ancak AIK 7 maçta 1 galibiyet alarak sadece 7 puan toplayabildi. 8 Ocak'ta Östers IF karşısında birinci kaleci olarak sahaya çıktı. Asper, sezon sonuna kadar 1. kaleciliği bırakmadı ve AIK, Asper kaledeyken hiç yenilmeyerek, İsveç ligi Allsvenskan şampiyonu oldular. AIK tarihindeki 10. şampiyonluğu kazanırken, Asper de ligin en az gol yiyen kalecisi oldu. 1999'da kariyerinde ilk kez Şampiyonlar Ligi'nde oynayan Asper'li AIK, ön elemelerde 4 maçta gol yemeyerek gruplara kaldı. Asper, FC Barcelona, Arsenal FC ve ACF Fiorentina karşısında forma giyme tecrübesi yaşadı. Aynı sezon ligde ise 797 dakika gol yemeyerek rekor kırdı. Aynı sezon İsveç kupasını da kazandı.
Asper, 2000-01 sezonu öncesi İspanya'nın Real Sociedad takımına transfer oldu. Takımda birinci kaleciliği kazanamayan Asper, bir buçuk yılda 10 maçta forma giydi. 2001-02 sezonunun ikinci yarısında Beşiktaş JK'ye kiralandı. Beşiktaş sezon başında Fevzi Tuncay ve Peter Kjaer ile kalede sorun yaşamıştı. Asper, Thomas Myhre ile takımın iki as kalecisinden biri oldu.
2002'de ülkesine dönen Asper, 3 sezon boyunca Malmö FF'in birinci kalecisi oldu. 2004'te bir kez daha İsveç şampiyonluğu yaşadı. UEFA Şampiyonlar Ligi ve UEFA Kupası maçlarına çıkarak tekrar Avrupa'da forma giydi. Bu maçlardan birinde eski takımı Beşiktaş'a karşı da kalesini korudu. 2006-07 arasında ise Norveç takımlarından Viking'e transfer oldu, ancak pek forma şansı bulamadı. Takım küme düşmekten son maçlarda kurtuldu.
Asper, 2007'de İsveç'e geri döndü ve IF Brommapojkarna forması giydi. Sezon sonu küme düşünce takımdan ayrıldı. Asper, 2008-2015 yılları arası ilk takımı Mjällby'de futbol hayatını sürdürmüş ve bu takımda noktalamıştır. 2009'da bu takımla İsveç ikinci liginde şampiyon olarak birinci lige çıktı. Asper, 15 Eylül 2010'da BK Häcken takımına bir gol kaydetti. Son dakikalarda 2-1 yenik durumdaki takımına beraberlik getiren gol ile İsveç liginde 5 yıldan beri atılan ilk kaleci golü oldu. Bu gol ayrıca Asper'in kariyerindeki ilk gol oldu.
Millî takım kariyeri
Asper, İsveç millî futbol takımında ilk kez 27 Kasım 1999'da Güney Afrika ile oynanan hazırlık maçında Magnus Kihlstedt'in yerine geçti ve millî oldu. 2000 Avrupa Futbol Şampiyonası kadrosunda 22 numarayla 3. kaleci olarak kadroda yer aldı.
2002 FIFA Dünya Kupası için 10 eleme maçının 2'sine Sociedad'da, birine Beşiktaş'ta oynarken çağrılsa da birinci kaleci Magnus Hedman'ın yedeği oldu. İsveç, grup birincisi olarak Dünya Kupası'na doğrudan katılma hakkı kazandı. Ancak Dünya Kupası kadrosunda yer almadı.
Asper, A millî takım seviyesinde 3 kez forma giymiştir.
Turkcell
Turkcell, Türkiye merkezli teknolojik iletişim operatör şirketidir. GSM, 2G, 3G, 4G ve 4.5G operatörüdür. GSM 900, UMTS2100, LTE800, LTE900, LTE1800, LTE2100, LTE2600 teknolojilerini kullanarak hizmet vermektedir.
Tarihçe
Şubat 1994'te Turkcell Türkiye'nin ilk GSM ağı olarak başladı. 2019 yılının 1.çeyreği itibarıyla Türkiye'deki cep telefonu kullanıcılarının yüzde 41,6'na sahiptir. Turkcell'i %31,1 pazar payıyla Vodafone ve %27,3 pazar payıyla Türk Telekom takip etmektedir.
Turkcell 11 Temmuz 2000 yılından itibaren İstanbul Borsasında hisselerini satışa çıkardığından beri New York Borsası'nda listelenen ilk Türk şirketi olmuştur. Ayrıca Galatasaray'ın Arsenal ile oynanan 2000 UEFA Kupası Finalinin Galatasaray adına sponsor oldu. 2011'in Aralık ayında Sonera Holding ve Çukurova Grubu doğrudan ve dolaylı olarak sırasıyla Turkcell'in hisse senedinin yaklaşık %37.1 ve %13.8'ini sahiplendiler. Çukurova Grubu 2005 yılının mart ayında TeliaSonera'ya hissesinin büyük bir kısmını satacakken Alfa Grup'a satış yaptı. O zamandan sonra bu üç firma anlaşıp anlaşamama konusunda tartışıyorlardı. 2009 yılının Ağustos ayında Uluslararası Ticaret Odası Çukurova'nın Turkcell Holding içindeki kalan tüm hisselerini TeliaSonera‘ya dağıtmasının gerektiği durumunda bir hüküm yayınladı ancak gerçekleşmedi. 2016 yılında Çukurova Holding Turkcell'deki dolaylı hisselerini borçlarına istinaden Ziraat Bankası'na 1.6 Milyar Dolar bedele karışılık rehin verdi.
Turkcell uluslararası alanda da GSM hizmetleri sağlamaktadır. Fintur Holding ile birlikte 9.6 milyon aboneye sahip ve Azerbaycan, Kazakistan, Gürcistan ve Moldova'da TeliaSonera ile birlikte 30 Eylül 2007'de aday üyeliği bulunmaktadır. Turkcell çoğunluğu elinde bulunduran Ukrayna firması Astelit ile birlikte de 10.6 milyon aboneye sahiptir.
9 Ocak 2007'de Turkcell Genel Müdürü olarak atanan Süreyya Ciliv, 31 Ocak 2015 tarihinde görevinden ayrıldı. 26 Mart 2015 tarihinde yerine Kaan Terzioğlu'nun getirildiği açıklandı. 16 Mart 2019'da ise Kaan Terzioğlu görevinden istifa etmiştir. Yerine Murat Erkan ilk önce vekaleten ardından 30 Mayıs 2019 tarihinde de asaleten atanmıştır.
Hastane
Hastane ya da '''sayrılarevi, hasta ve yaralılara acil sağlık hizmetlerini ayakta veya yatarak veren tıp merkezi ve sağlık kurumu. Devlet hastaneleri, özel sağlık kuruluşları, vakıf hastaneleri ve üniversite hastaneleri gibi çok çeşitli sağlık kuruluşu işletme türleri vardır. Uzman sağlık bilimi ve yardımcı sağlık personeli ve tıbbi ekipman ile hasta tedavisi sağlar.
Turkcell
Tarihçe
Haziran 2020'de Turkcell'in dolaylı en büyük ortağı konumunda olan Telia Company, %24,02 oranındaki dolaylı hissesini 530 Milyon Dolar'a Türkiye Varlık Fonu'na ve LetterOne'ın kurdugu IMTIS Holdings'e sattı. Çukurova Holding ise %13.76 dolaylı rehinli hissesini 1.61 Milyar Dolar'a Türkiye Varlık Fonu'na sattı. Türkiye Varlık Fonu Ekim 2020'de %26.2 imtiyazlı hisse ile Turkcell'in kontrolünü elde etti. IMTIS Holdings ise 334 Miyon Dolar yatırım ile %24.8 hisse sahibi olarak en büyük azınlık ortak haline geldi. Karmaşık hissedarlık yapısı ve ortaklar arasındaki tüm ihtilaflar çözülmüş oldu. Bu işlem 1,801 milyon dolar bedelle Türkiye'de 2020 yılının en büyük şirket birleşme ve devralma işlemi oldu.
Hastane
Hastanenin Osmanlı zamanındaki adı Darüşşifa olup, sonraki zamanlarda hastane sözcüğü kullanılmaya başlanmıştır.
Ücretli sağlık hizmetleri alınabileceği gibi Sosyal Güvenlik Kurumu gibi kurumların desteği ile de ücretsiz sağlık hizmetleri alınabilir. Eskiden sadece tıbbi tedavi yöntemleri kullanılan bu kuruluşlar, son dönemde alternatif tıp tedavi yöntemlerini de ek olarak sunmaktadır. Birçok hastanelerin tipik olarak, acil sağlık sorunlarını tedavi etmek için bir acil servise sahiptir.
Bir bölge hastanesi, yoğun bakım için birçok yatağı ve uzun süreli bakıma ihtiyacı olan hastalar için ek yatakları ile tipik olarak bölgesindeki en büyük sağlık tesisidir. İhtisas hastaneleri arasında travma merkezi, rehabilitasyon hastanesi, çocuk hastanesi, yaşlılar için (geriatri) hastaneler, ruh ve sinir hastalıkları hastanesi, tıp eğitimi ve tıbbi staj vermek için eğitim hastanesi, doğumevi, klinik, poliklinik, belirli hastalık kategorileri gibi özel tıbbi ihtiyaçlarla ilgilenen hastaneler bulunur.
Turkcell
Tarihçe
Kurulduğu günden bu yana, lisans bedeli de dahil olmak üzere, yurt içerisinde, Turkcell ileriye dönük hedeflerinde 18 milyar Lira yatırım yapmayı hedeflemiştir ve yüz binlerce Türk vatandaşına iş istihdamı sağlamıştır.
Hastane
Hastanelerde sağlık hizmetleri birçok kişi tarafından verilirken, tedavi hizmetleri yalnızca Hipokrat yemini etmiş kişiler tarafından verilir. Bunlar; pratisyen hekim, uzman doktor, operatör doktor, yardımcı doçent, doçent, profesör ve ordinaryüs.
Turkcell
Tarihçe
Turkcell Grubu, yaklaşık 3 milyar TL gelir ile tarihinin en yüksek ‘çeyrek’ gelirine ulaştı.
Hastane
Hastanelerde görevli personeller, profesyonel sağlık hizmetleri verebilecek eğitim ve testlerden geçmektedir. Bu eğitimden geçen bazı personel kademeleri şunlardır; doktor, cerrah, hemşire, ebe ve eczacı. Kamu veya özel sağlık kuruluşlarının tamamı, profesyonel eğitim ve testlerden geçmiş personel yapısını çalıştırmak zorundadır. Yasal mevzuatı gereği eğitimsiz personel çalıştıran sağlık kurum ve kuruluşları için soruşturma başlatılır.
İlk hastaneler
Hastaların bakımıyla uğraşan ilk kurumların tapınaklar olduğu anlaşılmaktadır. Epidauros'taki Asklepios Tapınağı'nda Yunanların şifa veren tanrısından yardım istemeye gelenler için yatacak yerler bulunmuyordu. MÖ 3. yüzyılda o zamanlar Buda inancı hâkim olan Hindistan'da da hastanelerin bulunduğunu gösteren bazı kanıtlar vardır. Eski Yunan'da doktorların özel muayenehanelerini veya dükkânlarını andıran, İatreia denilen ameliyat odaları vardı. İslam dünyasında bimaristan yaygın idi.
Mimari
Modern hastane binaları, tüm sistemin verimliliğini en üst düzeye çıkarırken, sağlık personelinin çabasını ve kontaminasyon olasılığını en aza indirecek şekilde tasarlanmıştır. Modern mimarlık hastanelere de sık uygulanır. Personelin hastane içinde seyahat süresi ve hastaların birimler arası ulaşımı kolaylaştırılır ve minimuma indirilir. Bina ayrıca radyoloji ve ameliyathane gibi ağır bölümleri barındıracak şekilde inşa edilmeli ve tasarımda özel kablolama, tesisat ve atık bertarafı için alan bırakılmalıdır.
Hastane ve teknoloji
Sağlık sektörü yazılım ve donanım dünyasının hemen her ürününün sıklıkla kullanıldığı bir alandır. Bu sektörde birçok teknoloji ürünü hizmet kalitesinde artış, doğru teşhis ve etkin tedavi için kullanılmaktadır.
Dış bağlantılar
T.C. Sağlık Bakanlığı Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü (KHGM )
Turkcell
Tarihçe
28 Kasım 2008 tarihinde yapılan Üçüncü Nesil A Lisansı ihalesini Turkcell, 358 milyon € ile kazandı.
Hastane
Dış bağlantılar
T.C. Sağlık Bakanlığı (Bknz. )
Şermin
Şermin, Tevfik Fikret'in 1914 yılında çocuklar için yazdığı şiirlerden oluşan ve aynı yıl yayımlanmış olan kitabı.
Turkcell
Tarihçe
Şirket Çin merkezli ZTE ve Huawei firmalarının telefonlarını kendi markası altında satışa sunmaktadır. Türkiye'de operatör markasıyla çıkan ilk telefonlardan olan T10 yerini her yıl çıkan yeni cihazlara bırakmıştır. Sırasıyla T10, T11, T20, T21 (Maxiplus 5), T30, T40, T50, T60, T70 ve T80 modelleri Turkcell kullanıcıların karşısına çıkmaktadır. Telefonların büyük bir kısmı ZTE tarafından üretilmektedir.
Şermin
Ünlü şairin son eseri olan kitap, Türk edebiyatının “ilk eğitsel çocuk kitabı” ve çocuk şiiri alanında Türkçedeki ilk örneklerden biri kabul edilir.
Kitapta otuz bir adet şiir yer alır. Şair bu kitaptaki şiirlerde genellikle ahlâklı olmanın, bencillikten kurtulmanın, yoksul ve sakatlara yardım etmenin gereğini aşılamak, çocuklara iş ve sanatı sevdirmek ister. Şermin adlı küçük kıza evde öğretilmesi gerekenler, şiirler yoluyla öğretilmeye çalışılır. Şairin hayal ettiği “yeni çocuk tipi” ortaya çıkarılır. Kitap ismini şairin genç yaşta ölen kız kardeşi Sıdıka Hanım'ın kızı olan yeğeni Şermin'den alır.
Turkcell
Tarihçe
Turkcell 2014 yılının 1. çeyreğinde Türkiye'nin 4G'li ilk telefonu olan yeni amiral gemisi Turkcell T50'yi tanıtmıştır. Aynı zamanda Turkcell T50'nin yanında yeni nesil saat olan Turkcell T-Fit'i tanıtmıştır.
Şermin
Kitaptaki şiirler tamamen sekizli hece ölçüsü ile yazılmıştır. Tevfik Fikret’in aruz ölçüsü yerine hece ölçüsü kullandığı tek eserdir.
Kitabın ortaya çıkmasında şairin eğitimci dostu Mustafa Satı Bey rol oynamıştır. Satı Bey, Şişli'de açtığı çocuk yuvası için Tevfik Fikret’ten şiir yazmasını istemişti. Kitabın ilk şiiri “İthaf” çocuk yuvalarının önemine dikkat çeker ve bu şiir okulun öğrencilerine ithaf edilir. Kitapta yer alan diğer bazı şiirlerin adları şunlardır: "Şermin’in Elifbe’si", “Marangoz”, “Umacı”, “Ezan”, “Papatya”, “Arslan”, “Hediye”, “Muhallebim ve Okulum”, “Keman”, “Rüya”, “Ağustos Böceği ile Karınca”, "Hasbıhal”, “Kırık At”, “Bahar Kalfa” “Siyah Bacı”.
Eser, Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı tarafından ilköğretim için hazırlanmış olan 100 Temel Eser Listesi’nde yer alır.
Turkcell
Kapsama Alanları
Turkcell Aralık 2014 itibarıyla 2G/EDGE teknolojisinde Türkiye nüfusunun %99,81'ini, 3G teknolojisinde ise nüfusun %91,21'ini kapsama alanı altına almıştır. Dünyanın ilk üç taşıyıcılı mobil internet teknolojisini de hizmete sunmuştur. Bu teknoloji ile 3G'de 63,3 Mbps indirme 11,5 Mbps gönderme hızlarına ulaşmak mümkün olmuştur.
Hizmetleri
Turkcell, mobil operatör hizmetlerinin yanı sıra, sabit telefon, sabit internet ve yeniden yayın aktarımı ile televizyon hizmetleri de sunmaktadır.
Muhabbet Kart
K.V.K. ortaklığıyla 1999 yılında faaliyete geçen A-TEL Pazarlama ve Servis Hizmetleri A.Ş., Muhabbet Hat ve Muhabbet Kart'ın satış ve pazarlamasını gerçekleştirmektedir. Muhabbet Hat ve Muhabbet Kart faturasız olup Turkcell'in teknolojik alt yapısından yararlanmasının yanı sıra merkez grup şirketi olan Merkez Dağıtım'ın yaygın bayii ağı ve K.V.K.'nın bilgi birikimi "Muhabbet Hat ve Muhabbet Kart'ı" pazarlamasını önemli kılmaktadır. Muhabbet Hat satışları tüm K.V.K. bayilerinden, Muhabbet Kart satışları ise K.V.K. bayileri ve tüm BBD bayilerinden gerçekleştirilmektedir. Türk pop müziği sanatçısı Mustafa Sandal, Muhabbet Kart reklamlarında yer almıştır.
Turkcell TV+
Turkcell TV+ olarak bilinen bu hizmet; bilgisayar, tablet, telefon ve televizyondan izlenebilen, internet üzerinden yayın yapan dijital TV platformudur. İlk olarak bilgisayar, tablet ve telefon üzerinden hizmet vermeye başlayan servis 2015 yılı itibarıyla IPTV hizmetine dönüştü. Turkcell Superonline'ın fiber internet altyapısı üzerinden Ultra HD olarak hizmet verebilen Turkcell TV+, Türk Telekom'a ait olan Tivibu'dan sonra Türkiye'deki 2. IPTV hizmeti oldu. Servis ilk 6 ayında 100.000'i aşkın kullanıcı sayısına ulaştı.
Yaani ve YaaniMail
Türkiye'nin ilk yerli ve millî mobil tabanlı arama motoru ve e-posta servisi olan Yaani ve YaaniMail de Turkcell tarafından geliştirilmektedir.
Türkiye dışındaki yatırımları
Turkcell'in Ukrayna'da %100 hissesine sahip olduğu Astelit şirketi lifecell markası Şubat 2005'te GSM hizmetleri vermeye başladı. Belarus'ta Turkcell, BeST'in hisselerinin %80'ini Belarus Cumhuriyet Devlet Varlık Komitesi'nden 2008'de satın aldı.
2011 yılından beri Almanya’da Turkcell Europe markasıyla bulunan Turkcell, Deutsche Telekom’un iştiraki ile yaptığı pazarlama işbirliği ile Almanya'daki faaliyetlerine devam etmektedir.
Kuzey Kıbrıs Turkcell
1999 yılında hizmete giren %100 Turkcell iştiraki KKTCell ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Telekomünikasyon Dairesi ile gelir paylaşımı anlaşması çerçevesinde faaliyet göstermektedir.
Türkiye florasındaki viola taksonları listesi
Türkiye'de illere göre dağılımı
Viola L.
Levent Kartop
Levent Kartop (d. 21 Ağustos 1979, Denizli) Türk eski futbolcu ve antrenör.
Kulüp kariyeri
Futbola Denizlispor altyapısında başladı ve 1997 senesinde a takıma yükseldi. Denizlispor için ilk Süper Lig karşılaşmasını 11 Mayıs 1997'de Trabzonspor'a karşı oynadı. O sezon bir karşılaşmada daha forma giydi ve ligin kalan kısmını yedek kulübesinde geçirdi. Oyun tecrübesi edinmesi için kiralık olarak Muğlaspor ve Nevşehirspor'de bir müddet oynadı. 1999-00 sezonunda Denizlispor'a geri döndüğünde takımda hemen kendine yer edindi ve 5 sezon boyu takımın önemli oyncuları arasına girmeyi başardı. Bu dönem içinde özellikle 2002-2003 sezonunda Denizlispor'un Rıza Çalımbay önderliğinde yakaladığı UEFA Kupası'ndaki başarısında önemli katkısı bulunan futbolculardan biri oldu. 2003-2004 sezonunun sonunda takımdan ayrılma kararı aldı ve yeni sezon için Konyaspor ile anlaştı. Burada performansını daha da arttırarak 29 karşılaşmada 9 gol kaydederek bir orta saha oyuncusu için yüksek bir oran yakaladı. Diğer sezonda Konyaspor formasını sezon ilk devresi boyunca giyen Levent, ikinci devre için eski takımı Denizlispor'a transfer oldu. Sezon sonuna dek burada oynayan Levent, yeni sezon için Antalyaspor'a transfer oldu. Daha sonra Kocaelispor ve Altay'da oynadıktan sonra 2010-11 sezonu için Denizlispor'la tekrar anlaşarak eski takımına geri döndü.
2011-12 sezonunun yaz transfer döneminde 1. Lig ekiplerinden Akhisar Belediyespor'a transfer oldu.
Millî takım kariyeri
5 kez Türkiye U-21 millî takımına çağrılan Levent Kartop, 3 kez de Türkiye U-21 millî takımı formasını giydi.
Teknik direktörlük kariyeri
1922 Konyaspor'da Erol Mıngırla yollarının ayrılmasıyla beraber Teknik direktör Levent Kartop ve ekibi sezon sonuna kadar 1922 Konyaspor'u çalıştıracak.
Filistin Sokak
Filistin Caddesi, ya da yaygın adıyla Filistin Sokak, Ankara'nın Çankaya ilçesinde Gaziosmanpaşa semtinde bulunan bir cadde. Cadde Arjantin Caddesi ile Kuleli Sokak arasında bulunur. Cadde, Ankara'nın diğer ünlü caddelerinden Reşit Galip Caddesi ve Nenehatun Caddesi ile kesişir.
Asosyeşın Futbol
Asosyeşın Futbol, 1922'de Süleyman Rıza Kuğu tarafından kaleme alınan kuramsal spor kitabıdır.
İçeriği
Kitap'ta Trabzon'da futbolun gelişim evresinin ilk yılları ve İstanbul kulüpleri anlatılır. Ayrıca futbolun "umumi kavaid"i yani bilinen kuralları da kitapta kendine yer bulur. Kitap teorik bir kitap olma özelliğiyle, Türkiye'de yayımlanan ilk teorik spor kitaplarındandır. Kitap, Trabzonspor'un kurucu kulüpleri İdmangücü ve İdmanocağı kulüplerinin köklerini anlatması bakımından, Trabzon futbol tarihi açısından önem taşımaktadır. Kitabı günümüz alfabesine Gündağ Kayaoğlu çevirmiş; Prof. Dr. Mustafa Duman kitabı inceleyen bir makale yazmıştır.
Multimedya mesaj
MMS, İngilizce Multimedia Messaging Service yani Mobil Çoklu Ortam Mesajlaşma Hizmeti anlamına gelmektedir. Cep telefonu ile fotoğraflı, sesli, animasyonlu ve videolu mesajların yollanmasına olanak tanır.
Türkiye'de Turkcell tarafından MaxiMesaj, Telsim (Vodafone) tarafından Cepİmaj, Aria / Avea (Türk Telekom) tarafından da MMS+ adı altında 16 Temmuz 2002 tarihinden beri sunulmaktadır. 2006 başı itibarıyla, üç operatör de şebeke içi MMS mesajlarına olanak tanınmaktadır.
Multimedya mesaj yani MMS teknolojisi sayesinde metnin içerisine resim, müzik ve video dosyaları eklemek mümkündür. MMS'in SMS (kısa mesaj) teknolojisine göre farkı metinle sınırlı kalmamasıdır. MMS'le dijital kameralardan çekilen veya herhangi bir yolla telefona aktarılan resimler, aynı kalitede gönderilebilmektedir. Bunun yanı sıra MMS mesajlara ses ve video eklenebilmesi de mümkündür. MMS uyumlu olmayan telefonlarda da multimedya mesajlara ulaşmak mümkündür. Kullanıcılar kendilerine gönderilen MMS mesajlarını internet üzerinden görebilmektedir. Bu gibi durumlarda MMS - C devreye girmektedir ve karşı tarafa gönderilen içeriğin internet üzerinden açılmasını sağlayan adres, uyarı SMS'i olarak atılmaktadır.
HMG-KoA redüktaz
HMG-KoA redüktaz (veya 3-hidroksi-3-metil-glutaril-KoA reduktaz) kolesterol ve benzeri moleküllerin sentezlendiği reaksiyon zincirinin ilk adımının enzimidir (EC 1.1.1.88). Statin diye adlandırılan HMG-KoA redüktaz ketleyicileri (inhibitörleri) kan kolesterol seviyelerini düşürerek kalp hastalığı riskini azaltmak için kullanılırlar. Bu ilaç sınıfında bulunlar arasında atorvastatin (ATOR®, ateroz®, LİPİTOR®, TARDEN®)
Önemi
HMG-KoA redüktaz, mevalonat yolunun anahtar bir adımını katalizleyen bir transmembran enzimdir. Mevalonat yolu sterol, isoprenoid ve diğer lipitlerin sentezinin başında yer alır. HMG-KoA redüktazın katalizlediği reaksiyon mevalonat yolunda hız belirleyici olduğu için son yıllarda geliştirilmiş kolesterol düşürücü ilaçların hepsi bu enzimi hedeflerler.
HMG-KoA redüktaz ayrıca gelişimde de önemli bir enzimdir. Etkinliğinin ketlenmesi inhibe olması ve buna bağlı olarak isoprenoidlerin yokluğu sonucunda morfolojik bozukluklar oluşur.
Düzenlenmesi
HMG-KoA Redüktaz, transkripsiyon, translasyon, yıkım ve fosforlanma düzeylerinde düzenlenir.
Transkripsiyonu
Sterol Regulatory Element Binding Protein (SREBP) HMG-KoA redüktaz geninin transkripsiyonunu arttırır. Bu protein, genin 5' tarafında bulunan SRE (sterol regulatory element) adlı DNA dizisine bağlanır. SREBP etkin değilken endoplasmik retikulum veya çekirdek zarına bağlıdır. Kolesterol seviyesi azalınca SREPB proteolize uğrayıp bağlı olduğu zardan kopar, çekirdeğin içine girer, SRE'ye bağlanır ve transkripsiyon hızlanır. Eğer kolesterol seviyesi yükselirse zara bağlı SREBP'nin proteolizi durur, çekirdekte bulunan SREBP de hızla yıkıma uğrar.
Translasyonu
HMG-KoA redüktaz mRNA'sının translasyonu mevalonat türevleri ve kolesterol tarafından ketlenir.
Yıkımı
Yüksek sterol düzeyleri HMG-KoA redüktazın proteolizini kolaylaştırır. SREBP'yi kesen proteaz da sterollara duyarlıdır.
Northrop YF-23
Northrop/McDonnell Douglas YF-23, Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri için tasarlanmış tek kişilik, çift motorlu hayalet avcı uçağı ve teknoloji göstericisidir. Tasarım, Lockheed YF-22 ile birlikte hava kuvvetlerinin Gelişmiş Taktik Avcı yarışmasında üretim sözleşmesi için iki finalistten biri oldu. Black Widow II ve Gray Ghost adlı iki YF-23 prototipi üretildi.
1980'lerde Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri, özellikle Sovyetler Birliği'nin Suhoy Su-27 ve Mikoyan MiG-29'una karşı mevcut avcı uçaklarının yerine geçecek bir tasarım aramaktaydı. Açılan yarışmada birçok şirket tasarımlarını değerlendirmeye sundu. Finalist olarak Northrop ve Lockheed'in önerileri seçildi. Northrop, YF-23'ü geliştirmek için McDonnell Douglas ile ortak çalışırken; Lockheed, Boeing ve General Dynamics birlikte YF-22'yi geliştirdi.
YF-23 rakibine göre radara daha az görünür ve daha hızlı olsa da aynı derecede çevik değildi. Dört yıllık bir geliştirme ve değerlendirme sürecinin ardından, 1991'de YF-22'nin yarışmayı kazandığı ilan edildi ve Lockheed Martin F-22 Raptor olarak üretime girdi. Amerika Birleşik Devletleri Donanması, Gelişmiş Taktik Avcı'nın üretim sürümünü temel alacak bir tasarımı Grumman F-14'lerinin yerini alması için değerlendirmekteydi ancak bu plan daha sonra iptal edildi. İki YF-23 prototipi de 2010 itibarıyla müzelerde sergilenmektedir.
Gelişimi
Amerikan keşif uydularının 1978'de ilk kez Sovyet Suhoy Su-27 ve Mikoyan MiG-29 avcı uçaklarının prototiplerini tespit etti. Her iki Sovyet modelinin de çağdaş Amerikan avcı uçaklarıyla Sovyet uçakları arasındaki manevra kabiliyeti farkını azaltması bekleniyordu. 1981'de Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri (USAF), McDonnell Douglas F-15 Eagle'ın yerini alacak bir Gelişmiş Taktik Avcı'nın (ATF) olası özellikleri hakkında çeşitli havacılık şirketlerinden bilgi istedi. Havacılık ve uzay şirketleri ile görüştükten sonra USAF, ATF'in ana rolünü havadan havaya mücadele olarak belirledi. ATF; kompozit malzemeler, hafif alaşımlar, gelişmiş uçuş kontrol sistemleri, daha güçlü itiş sistemleri ve hayalet teknoloji gibi yeni teknolojilerden faydalanacaktı. Ekim 1985'te USAF, çeşitli uçak üreticilerine yönelik bir teklif talebi yayımladı. Mayıs 1986'da bu talep, iki finalistten alınan prototip hava araçlarının değerlendirmesini içerecek şekilde değiştirildi. Aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri Donanması, Donanma Gelişmiş Taktik Avcı programı altında F-14 Tomcat'in yerine ATF kazananının bir türevini kullanacağını açıkladı. USAF'in 750 uçaklık tedarik planına ek olarak, NATF programı da 546 uçak tedariki içermekteydi.
Temmuz 1986'da Lockheed, Boeing, General Dynamics, McDonnell Douglas, Northrop, Grumman ve Rockwell tarafından teklifler sunuldu. Grumman ve Rockwell bir süre sonra yarışmadan çekildi. Teklif sunumlarını takiben Lockheed, Boeing ve General Dynamics, kendi önerdikleri tasarımlardan hangisi kabul edilirse onu geliştirmek üzere bir ekip oluşturdu. Northrop ve McDonnell Douglas da benzer bir işbirliği anlaşmasına vardılar. Lockheed ve Northrop teklifleri 1 Ekim 1986'da finalistler olarak seçildi. Her iki gruba da prototiplerini üretmeleri ve uçuş testlerini yapmaları için 50 ay süre verildi. İki grup da bu dönemi başarıyla tamamlayarak Lockheed YF-22 ve Northrop YF-23 prototiplerini ürettiler.
YF-23, USAF'in önemli saydığı beka, süperseyir, radara yakalanmama ve bakım kolaylığı gereksinimlerini karşılamak üzere tasarlanmıştı. Süperseyir, artyakıcı kullanılmadan uzun süre sesten hızlı uçuş becerisi gerektirmekteydi. Northrop, modelin radar ve kızılötesi tespite yakalanma olasılığını azaltmak için B-2 Spirit ve F/A-18 Hornet modellerindeki tecrübelerinden faydalandı. USAF başlangıçta uçağın inişte içinde durmasını istemekteydi ve bu istek, uçağın motorlarında ters itme sistemi kullanılmasını gerektirmekteydi. 1987'de USAF'in pist uzunluğu ihtiyacını olarak değiştirmesi ile ters itiş sistemine artık ihtiyaç duyulmamıştır. Bu, uçağın daha küçük motor yuvaları ile yeniden tasarlanmasına olanak sağladı. İnşa edilen prototiplerde motor yuvaları küçültülmedi.
İlk YF-23 (87-0800 seri numaralı), Prototip Hava Aracı 1, 22 Haziran 1990'da hangardan çıktı. PAV-1, 50 dakikalık ilk uçuşunu 27 Ağustos'ta Alfred "Paul" Metz kumandasında gerçekleştirdi. İkinci YF-23 (87-0801 seri numaralı, PAV-2) ilk uçuşunu 26 Ekim'de pilot Jim Sandberg kumandasında yaptı. İlk YF-23 prototipi koyu griye boyanmış ve II. Dünya Savaşı'ndaki Northop uçağı Northrop P-61 Black Widow anısına Black Widow II olarak adlandırılmıştı. Bir süre gövde altında kara dul örümceklerinin kırmızı renkli, kum saatine benzeyen işaretini taşımışsa da, bu işaret Northop yönetimi tarafından sildirildi. İkinci prototip iki gri tonda boyanmış, Spider ve Gray Ghost takma adları verilmişti.
Tasarımı
YF-23; trapez kanatlar, transonik hızlarda aerodinamik sürüklenmeyi azaltmak için önemli olan alan kuralına uygun tasarlanmış profil ve tümüyle hareketli V kuyruğa sahipti. Kokpit, pilotun çevresini daha iyi görmesi amacıyla uçağın burnuna yakın konumlandırılmıştı. Uçakta burun tekeri ve iki ana iniş takımından oluşan üç tekerli iniş takımı düzeni vardı. Bomba bölmesi, burun ve ana iniş takımı arasında gövdenin alt kısmında yer almaktaydı. Kokpitte, ortadan levye ve yandan gaz kolu yer almaktaydı.
Uçak gücünü, omurgasının her iki yanında, radar dalgalarından korumak için her biri S kanal hava alıklı ayrı bir motor naceline sahip, aksiyal kompresörlü iki turbofan motordan almaktaydı. Üretilen iki uçaktan ilkine (PAV-1) Pratt & Whitney YF119, ikincisine (PAV-2) ise General Electric YF120 motorları takılmıştı. Uçak, YF-22'deki gibi itme vektörlemesi nozulları yerine sabit motor nozullarına sahipti. B-2 Spirit'te olduğu gibi YF-23'ün motorlarından çıkan egzoz, ısıyı dağıtmak ve motorları aşağıdan gelecek kızılötesi güdümlü füzelerin tespitinden korumak için ısı azaltan fayanslarla kaplı oluklardan geçmekteydi.
Uçuş kontrol yüzeyleri merkezi bir bilgisayar sistemi tarafından kontrol ediliyordu. Flaplar ve kanatçıkları bir tarafta kaldırmak ve diğer tarafta indirmek yuvarlanma kontrolü sağlıyordu. V-kuyruk kanatçıkları dikeyden 50 derece açılıydı. Burnun yukarı-aşağı hareketi (yunuslama) esas olarak bu V-kuyrukların zıt yönlerde döndürerek, kuyruğun ön kısımlarının birbirine yaklaşması veya uzaklaşması ile sağlanmıştır, Burnun sağa-sola hareketi ise kuyruk kanatçıklarının aynı yönde döndürülmesiyle sağlanmaktaydı. Test pilotu Paul Metz, YF-23'ün eski uçaklara kıyasla üstün yüksek hücum açısı performansına sahip olduğunu belirtti. Aerodinamik frenleme ise her iki tarafta flapların aşağı ve kanatçıkların yukarı yönde aynı anda saptırılması ile sağlanmaktaydı. Yeni tasarıma rağmen maliyetleri düşük tutmak için McDonnell Douglas F-15 Eagle burun tekerleği, McDonnell Douglas F/A-18 Hornet ana iniş takımı parçaları ve McDonnell Douglas F-15 Eagle'ın ön kokpit bileşenleri dahil olmak üzere bir dizi "ticari kullanıma hazır" bileşen YF-23'te yer almıştır.
Değerlendirmesi
Pratt & Whitney motorlara sahip ilk YF-23 18 Eylül 1990'da, Mach 1.43'e süperseyirde ulaştı. General Electric motorlarını kullanan ikinci prototip ise 29 Kasım 1990'da süperseyirde Mach 1.6'ya ulaştı. Buna karşılık rakip uçak YF-22, süperseyirde Mach 1.58 hıza ulaşmıştı. YF-23, artyakıcılar ile en yüksek Mach 1.8 hıza kadar test edildi ve maksimum 25° hücum açısı elde etti. Uçağın maksimum hızı gizli bilgidir ancak kaynaklar yüksek irtifada Mach 2'den daha yüksek bir hız ve Mach 1.6'dan daha yüksek bir süperseyir hızı belirtir. Uçağın silah bölmesi silahların fırlatılması için yapılandırıldı ve silah bölmesi akustiği testleri yapıldı ancak testlerde hiçbir füze ateşlenmedi; rakip Lockheed ise YF-22 prototipinden AIM-9 Sidewinder ve AIM-120 AMRAAM füzelerini başarıyla ateşledi. PAV-1, 30 Kasım 1990'da 10 saatlik bir süre boyunca altı uçuşla hızlı tempolu bir savaş tatbikatı gerçekleştirdi. Uçuş testleri Aralık ayına kadar devam etti. İki YF-23, 50 kez uçarak toplam 65.2 saat uçuş süresine ulaştı. Testler, Northrop'un YF-23 için öngörülen performans değerlerini yakaladığını gösterdi. Rakip modellerden YF-23 daha gizli ve daha hızlı olsa da YF-22 daha çevikti.