cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naggu Paliens
Grup üyeleri arasında Giacomo Mellandri dışında çeşitli ülkelerden farklı dönemlerde 14 kişi yer almıştır.
Telesphorus
Papa Aziz Telesphorus (d.?, Terranova da Sibari, Calabria, Roma İmparatorluğu (günümüzde İtalya) - ö. 137, Roma Roma İmparatorluğu (günümüzde İtalya)). Seçilen 8. papadır. Hakkında yetersiz ve çelişkili belgeler vardır.
Naggu Paliens
Tarihi
Grup 1992 yılında death metal tarzı bir grup olarak kuruldu. İlk albümleri Missino Spagetti kurucu Mellandri'nin besteleri ile çıkarıldı. Albüm çıkarıldığı ilk günden itibaren 17 milyon satışa ulaşarak tüm zamanların en fazla satan İtalyan albümü olarak tarihe geçti. Albümde yer alan Nie Gie şarkısı Rolling Stones dergisi tarafından 1998 yılında belirlenen geçen yüzyılda Avrupa'da bestelenmiş en iyi 13. parça seçildi. Şsrkının bestecisi ve söz yazarı Jea Nis "aklımda bir süredir olan bir şeydi, ve mutlaka yapmalıyım diyordum. Yazarken melankoliden uzak durmaya çalışmış olsam da hayranlarımız şarkıyı bu şekilde değerlendirdi ve bizi bu şekilde kabul ettiler. Böylece kendimize has bir hayran kitlesi ve taraz belirlemiş olduk" yorumuyla şarkıyı değerlendirdi.
İlk albümü beklenenin üzerinde bir başarı elde eden Nemessis 1993'te yapımcı Fisio Maret liderliğinde yeni albüm çalışmalarına başladı. Albümdeki şarkıların biri dışında tamamını grup üyeleri yazdı ve besteledi. Gruba ait olmayan cover 1971 yılında Amerikalı Allexas grubunun Harmony adlı albümünde yer alan Reasonable Love adlı şarkıydı. Toplam 12 şarkıdan oluşan albüm hayranlarının beklentisini karşılayamadı. Kurucu Mellandri bu başarısızlığı yapımcı Maret'e bağladı. Mallendri "bizden 3 ayda albüm hazırlmamızı bekledi müziktan anlamayan biri ile çalışılırsa sonucu bu olur. Bu bir riskti ve biz bu ısmarlama albüm ile kaybettik" yorumunu yaptı.
Telesphorus
Hayatı ve ölümü
Telesphorus, Yunanistan'ın bir kasabasında doğdu. Doğum ismi de "Telesphorus" idi.
MS 126 da papa olan Papa Telesphorus döneminde, Hristiyanlığa karşı zulümler çok azalmıştı. Buna rağmen, suikast ile öldürüldü. Öldürülmesi nedenleri hakkında yeterli ve resmi belge yoktur. Bazı dini kaynaklara göre, öldürülmemiştir. Ancak, yazar Irenaeus Lyons'a göre öldürülmüştür ve kanıtlar da göstermiştir.
Katolik Kilisesi, onun yortusunu 2 Ocak'ta, Ortodokslar ise 22 Şubat'ta kutlamaktadırlar. Diğer mezhepler ise, bu yortuyu tanımamaktadırlar.
Sinn Féin
Sinn Féin (Türkçe: Biz Kendimiz), 20. yüzyıl İrlanda'sında siyasi hareket ve bu hareketi destekleyenlerin oluşturduğu siyasi partidir. 1905 yılında İrlandalı Arthur Griffith tarafından kurulmuştur. Adı Oldcastle'da basılan yerel bir gazete isminden gelmektedir. Parti IRA'nın siyasi kanadı olarak değerlendirilmektedir. Sinn Féin'in en büyük özelliği İngiliz hükûmetine karşı aşırı bir milliyetçi tavır göstermesine rağmen kendini sol bir parti olarak tanımlamasıdır.
Partinin genel başkanı 10 Şubat 2018'den beri Mary Lou McDonald'dır.
Örgütlenme
Sinn Féin, İrlanda adasının tümünde, 16 yaşından büyüklerin üye olabileceği bir siyasi oluşumdur. Parti, hiyerarşik olarak dallara (cumainn), il yöneticilerine (comhairle ceantair) ve bölgesel yöneticilere (cúigí) ayrılmıştır.
2009 Eurovision Şarkı Yarışması'nda Slovakya
Eurovision'da
14 Mayıs 2009 tarihinde yarı finalde yarışan Slovakya, Kıbrıs Cumhuriyeti'ndan sonra ve Danimarka'dan önce 8. sırada sahneye çıkmıştır. Yarı finalde 18. olmuştur.
Agnostik ateizm
Agnostik ateizm ya da diğer tanımıyla ateist agnostisizm, hem ateizmi ve hem de agnostisizmi içine alan bir felsefi görüştür. Agnostik ateistler, herhangi bir tanrıya ve tanrısallığa inanmadıkları için hem ateist, aynı zamanda kesin olarak herhangi bir tanrının var olup olmadığını bildiklerini iddia etmedikleri için de agnostiktir. Agnostik ateist bir kişi, bir veya daha fazla tanrının var olduğuna inanan ama hakkında mutlak bilgi sahibi olduğunu iddia etmeyen bir agnostik teist kişinin zıddı olabilir.
Örnekler
Bertrand Russell bu konuda göksel çaydanlık örneğini gösterir. Russell, böyle bir çaydanlığın var olmayacağını bilmenin gerçekte mümkün olmadığı halde çoğu insanların böyle bir çaydanlığa inanmadıkları argümanını kullanmıştır. Bu nedenle, çaydanlığa saygılı bir bakış açısına sahip olan birisinin görüşü bu durumda Russell'in deyimiyle agnostik bir "ateapoist", yani çaydanlığa inanmayan bir agnostik olacaktır. Çünkü bu durumda hem göksel bir çaydanlığın varlığına inanmamakta hem de aynı zamanda böyle bir çaydanlığın olup olmadığına dair kesin bir bilgi de iddia etmemektedir.
Ünlü ateist Richard Dawkins ise Tanrı Yanılgısı adlı kitabında benzer bir noktaya değinir: "Bahçenin içinde yaşayan periler hakkında ne kadar agnostik isem ancak o ölçüde agnostiğim".
Yazar Philip Pullman gibi dindar olmayan ve kendilerini hem agnostik hem de ateist olarak tanımlayan kişiler ise kendilerini şöyle ifade etmektedir: "Bu suretle, ateist ve agnostik kelimeleri arasında sıkışıp kalmış bulunmaktayım. Her ne olursa olsun Tanrıya inanmak için herhangi bir kanıtım yok. Fakat bildiğim her şeyi bilmediklerimle karşılaştırdığımda bildiklerimin çok az olduğunu bilmekteyim".
Wes Borland
Wes Borland (7 Şubat 1975, Richmond, Virginia). Asıl adı Wesley Louden Borland'dır. Amerikalı Nu Metal grubu Limp Bizkit'in gitaristi. Grup elemanlarıyla oluşan anlaşmazlıklar sonucu ve diğer projelerine ağırlık vermek istemesi gerekçesiyle 2001'in Ağustos ayında gruptan ayrıldığını açıkladı. Onun yerine ise Limp Bizkit'e Snot'un gitaristi Mike Smith katıldı. Limp Bizkit'in Wes Borland'sız çıkardıkları ilk album olan Results May Vary beklenen başarıya ulaşamadı. Wes Borland ise Black Light Burns adlı Punk, Metal, Nu Metal grubunda gitar çalmaya başladı. Bu sırada Limp Bizkit grubuna kendisini yakın hissetmeye devam ettiğini belirtti ve Limp Bizkit'e geri döndü. Limp Bizkit Wes Borland'ın gruba tekrar katılmasıyla eski havasını yakalamaya başladı ve The Unquestionable Truth (Part 1) adlı 6. stüdyo albumlerini 3 Mayıs 2005 tarihinde yayınladılar. Ayrıca Wes Borland'ın diğer grubu Black Light Burns'de 5 Haziran 2007 yılında Cruel Melody adlı albümlerini yayınladılar. Grup ve Wes Borland bu albumle yine dikkatleri üstüne çekmeyi başardı. Wes Borland bir ara Marilyn Manson'ında gitaristliğini yapmış olsa da 12 Şubat 2009 tarihinde Limp Bizkit'in resmi internet sitesinden gruba döndüğünü açıklamıştır.
Waylon Francis
Waylon Francis (d. 20 Eylül 1990), Columbus Crew SC takımında defans pozisyonunda görev yapan Kosta Rikalı millî futbolcudur.
Jamberoo
Jamberoo, Stiphidiidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Ozansu, Bayburt
Ozansu, Bayburt ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün eski adı Tahsini'dir. 1530 yılı Osmanlı tahririnde, "Tahsini" adıyla Bayburd kazasına bağlı bir köy olarak görülmektedir. 1591 yılı tahririnde sadece erkek nüfus kaydedilmiş olup söz konusu kayda göre yerleşimde tamamı Hristiyan 222 nefer (erkek) yaşamaktadır. Bu tarihte köye bağlı Kulavuz adıyla bir de mezra bulunmaktadır. 1642 yılı avarız defterinde "Tahsini" adıyla yer alan köyde 16 Müslüman ve 1 Hristiyan avarız hanesi ile 1 askeri ve 1 dini görevli kaydedilmiştir. Bu tarihte köyde bir zaviye bulunmaktadır.
1835 yılında erkek nüfusun tespitinin yapıldığı nüfus yoklama defterine göre köyde tamamı Müslüman 20 hanede 70 erkek (mufassal deftere göre Müslüman erkek sayısı 72) yaşamaktadır. 17. yüzyılda kayıtlarda yer alan zaviye, bu yüzyılda da faaliyet göstermektedir.
Coğrafya
Köy, Bayburt il merkezine 33 km uzaklıktadır.
FC København
FC Kopenhag veya FC København, Danimarka'nın önde gelen futbol kulüplerinden birisidir. 1992 yılında Kıta Avrupası'nın en eski futbol kulübü Kjøbenhavns Boldklub ile Boldklubben 1903 kulüplerinin futbol takımlarını birleştirmesiyle kurulan ekip maçlarını Kopenhag'daki 38,065 kişilik Parken Stadı'nda oynamaktadır. Kulüp UEFA Şampiyonlar Ligi'nde gruplardan bir üst tura yükselen ilk Danimarka takımıdır. Kulüp 2019-20 sezonunda UEFA Avrupa Ligi son 16 turunda İstanbul Başakşehir FK'ı eleyerek tarihinde ilk kez çeyrek finale yükselmiştir. COVID-19 pandemisi nedeniyle Köln şehrinde oynanan tek maçlık çeyrek finalde ise Manchester United FC 1-0 yenilerek elenmiştir.
Kulübün ezeli rakibi Brøndby IF takımıdır. Bu takımla oynadıkları maçlar Kopenhag Derbisi olarak nitelendirilmektedir.
İzmir'de 1930 Türkiye yerel seçimleri
1930 Türkiye yerel seçimleri'nde İzmir Belediyesi ile 14 ilçenin ve 11 beldenin belediye başkanlarının belirlenmesi için belediye meclis üyelerinin seçimi yapılmıştır. İzmir il merkezinde 1 Ekim 1930 tarihinde başlayan seçimler, 12 Ekim 1930 tarihinde sona ermiştir. SCF'ye yakınlığı ile bilinen Serbest Cumhuriyet Gazetesi, İzmir'deki seçimlere gölge düşürüldüğünü, sandığa gitmeyenlerin yerine bile oy atıldığını ve SCF'nin 10.000 oyunun değiştirildiğini sayfasına taşımıştır.
İzmir Merkez
! align="center" colspan="3" | Adaylık ! align="center" colspan="6" | Sonuçlar ! align="center" colspan="2"| ! align="center" | Parti ! align="center" | Oy sayısı ! align="center" | Oy oranı ! align="center" colspan="3" | Toplam ! align="center" colspan="3" | Geçersiz ya da boş
İlçe ve beldelere göre sonuçlar
İzmir'in bazı seçim bölgelerinden elde edilen sonuçlar şu şekildedir:
Seçimler sonucunda SCF'nin kazandığı seçim bölgeleri: Bademiye (Ödemiş'e bağlı nahiye), Karantine (günümüzdeki Küçükyalı), Kınık, Şirince, Seferihisar, Kuşadası, Menemen, Buca, Bergama ve Urla olarak kayıtlara geçti.
Ancak seçimler sonrasında yapılan itirazlara yönelik incelemeler sonucunda usulsüzlük tespit edilen Menemen, Tire, Bergama, Seferihisar'da seçimlerin iptal edilerek yenilenmesine karar verildi.
Hopa Manastırı
Hopa Manastırı (Gürcüce: ხოფის მონასტერი; okunuşu.: "h'opis monast'eri"), Gürcistan'ın tarihi İç Kartli bölgesinde, Mosabrune köyü yakınlarında 13. yüzyıla ait manastırdır. Kilisesi tek nefli bir yapıdır.
Ischalea
Ischalea, Stiphidiidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Subutay
13. yüzyıl ortalarında hazırlanan Moğolların Gizli Tarihi eserde babası Çarçuday, Cengiz Han babası Yesügey'in dostu olan olarak belirtilmektedir. Bu esere göre Cengiz Han doğduğunda Subutay'ın babası Çarçuday samur derisinden bir kundak hediye ederken, yanında götürdüğü çocuk yaştaki oğlu Çelme'de Cengiz Han'a arkadaş ve hizmetkar olmak üzere yanında bırakıldı. Yesügey'in 1167 senesinde öldürülmesinden sonra düşmanlarının kendisini yakalamak istemesi üzerine Çelme de onunla beraber kaçak olarak yaşadı. Sonraki dönemde Çelme'nin kardeşi olan Subutay'da Cengiz'in saflarına katıldı. 1201 yılında bazı boyların desteğini alan Camuka ile Cengiz Han mücadelesinde ağabeyi Çelme ile birlikte Cengiz Han'ın yanında yer aldı. 1205 yılında Merkitler üzerine yapılan seferi komuta etti. 1219'da Harzemşahlar üzerine yapılan seferde görev aldı. Sonra ise Cengiz Han'ın isteğiyle Jebe ile birlikte Kafkaslar'a 20 bin kişilik bir ordu ile keşif seferi düzenlemiştir. Deşt-i Kıpçak ile İdil-Ural bölgesinde askerî faaliyetlerde bulundu. Ögeday'ın başa geçmesinden sonra Batu Han'ın emrinde Doğu ve Orta Avrupa'nın ele geçirilmesinde rol oynadı. 1241 yılında günümüz Macaristan'ın kuzey doğusundaki Mohi'de Subutay'ın da katıldığı savaşta Moğollar, Macarları ağır bir yenilgiye uğrattı. 1246 yılında tahta geçen Güyük Han tarafından Çin'deki Song hanedanına karşı gönderilen orduyu komuta etti. Seferin tamamlanmasından sonra 1248 yılında Moğolistan'a geri döndü.
Tarihte yetenek,, taktik ve Cengiz Han'a bağlılık açısından Cengiz Han'ın ve Moğol İmparatorluğu'nun en seçkin generallerinden biri sayılır.
Brenner Geçidi
Brenner Geçidi, Alpler'de, 1.370 metre rakımlı bir geçittir.
Çullar, Acıgöl
Çullar, Nevşehir ilinin Acıgöl ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köy 1928 yılından beri aynı adı taşımaktadır.
Elleguna
Elleguna, Stiphidiidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Çullar, Acıgöl
Coğrafya
Köy; Nevşehir il merkezine 39 km, Acıgöl ilçe merkezine 19 km uzaklıktadır.
SELCAL
Uluslararası havacılık terimi olarak, SELCAL veya SelCal bir hava taşıtı ile temas kurmak isteyen bir yer istasyonunun söz konusu hava taşıtındaki uçuş ekibini uyararak iletişim kurmasını sağlayan bir radyo sistemidir. Kısaltma İngilizce, "selective-calling" den türetilmiştir. SELCAL'in çalışma prensibinde yer tabanlı bir kodlayıcı ve verici ile ses yayını ve uçakta bulunan dekoder ve radyo alıcısı bulunur. SELCAL kullanımı ile uçuş ekibinin uçaktaki radyo komünikasyon sisteminin sesinin kısık olduğu veya dinlenmediği halde dahi gelen iletişim çağrısıdan bilgisi olması sağlanır.
Kullanım
SELCAL kullanan her uçağın bir özel tanımlanmış dört karakterden oluşan SELCAL kodu vardır. Bir SELCAL iletimi başlatmak için, yer istasyonu radyo operatörü uçağın SELCAL kodunu SELCAL kodlayıcıya girer. Kodlayıcı dört harften oluşan kodu her bir harf için tanımlı olan dört ses tonuna çevirir. Yer istasyonundaki verici bu ses tonlarını sıralı olarak uçağın radyo frekansında yayınlar. İlk iki ses tonu aynı anda bir saniye süreyle yayınlanır; sonra 0.2 saniyelik bir aradan sonra; kalan iki ses tonu da bir saniye süre ile yayınlanır.
Bu kod uçaktaki alıcı tarafından alınır. Her radyo alıcısında bir SELCAL kod çözücü (dekoder) bulunur. SELCAL kod çözücü uçağa tanımlanmış SELCAL kodu ile aynı kodda sinyal alınca, uçuş ekibini bir sesle, ışıkla veya ikisi ile birlikte uyarır. Uçuş ekibi radyo alıcısının sesini açarak mesajı alır ve ICAO formatlarını kullanarak mesajın hedeflenen alıcısı olduğunu operatöre bildirir. Eğer sinyali alan ve aynı kodu kullanan birden fazla uçak varsa ayrım çağrı adı ile sağlanır.
Why Worry?
'''Why Worry? ''', başrolde Harold Lloyd ve Jobyna Ralston' ın yer aldığı, yönetmenliğini Fred C. Newmeyer ve Sam Taylor' ın üstlendiği 1923, ABD yapımı bir komedi filmidir.
Konu
Harold Van Pelham (Lloyd), hastalık hastası zengin bir gençtir. Kendisi ile o kadar ilgili ve o kadar bencildir ki güzel hemşiresinin (Jobyna Ralston) kendisine âşık olduğunun farkına bile varmaz.
Van Pelham tatil yapmak ve temiz hava almak için uzak bir adaya gitmeye karar verir ancak orada bir devrim olduğundan ve asilerin onun gideceği şehri ele geçireceğinden habersizdir. Adaya ulaştığında kendisini isyanı bastırmaya gelen Amerikalı bir görevli zannedecekleri için Van Pelham'ın üzerine titrediği sağlığını düşünmesine pek fırsat olmayacaktır.
Elmas
Elmas, bilinen en sert maddelerden biridir ve değerli bir taştır. Karbon elementinin bir modifikasyonu grafit, diğeri ise elmastır.
Elmasın saf karbon olduğu ilk olarak Fransız kimyacı Lavoisier tarafından keşfedilmiştir. Lavoisier, elması yakmış ve yanma gazının sadece karbondioksit olduğunu görünce elmasın karbon olduğu hükmüne varmıştır.
Erken dönem
Süs boncuklarını delmek için kullanılan elmasların süreci MÖ 2. binyıla kadar uzanır. Yemen'de çalışan arkeologlar, MÖ 1200'den MS 1. yüzyıla kadar, MÖ 1000'den 600'e kadar çift elmaslı sondaj yaparken, Hajar ar Rayhani bölgesinde elmas delme kanıtlarına sahip boncuklar kazdılar. Çift elmas matkap tekniği, MÖ 600'den (MÖ 7. yy) önce Batı Hindistan'da mevcuttu. Ayrıca Güney Tayland’dan M.Ö. 400’lere giden çift elmaslı delme tekniğine dair kanıtlar da vardır. 1700'lerde Brezilya'da elmas keşfedilmeden önce, elmasların çıkarıldığı tek yer Hindistan'dı. Hindistan'daki elmaslara yapılan ilk atıflar Sanskritçe metinlerden gelir. Kautilya'nın Arthashastrası Hindistan'daki elmas ticaretinden bahseder. MÖ 4. yy'a tarihlenen Budist eserler, pırlantayı tanınmış ve değerli bir taş olarak tanımlar, ancak elmas kesiminin detaylarından bahsetmez. 3. yüzyılın başlarında yazılan bir başka Hint tarifi, bir elmasın istenen nitelikleri olarak güç, düzenlilik, parlaklık, metalleri çizme yeteneği ve iyi kırılma özelliklerini belirtir. Kalkutta, Orta Hindistan'da elmas için önemli bir ticaret merkeziydi.
Modern dönem
Elmas madenciliğinin modern çağı, 1860'larda Kimberley, Güney Afrika'daki ilk büyük ölçekli elmas madeninin açılmasıyla başladı. Oradaki ilk elmas 1866'da Orange River kıyısında bulundu ve Eureka Diamond olarak tanındı.
1869'da, De Beers kardeşlere ait Vooruitzigt çiftliğinde Colesberg Kopje'nin yamaçlarında daha da büyük elmas bulundu. Bu, ünlü "Yeni Rush"ı ateşledi ve bir ay içinde, iki ila üç bin adam tarafından çılgınca çalıştırılan tepeye 800 maden arazisi ayrıldı. Arazi alçaldıkça tepecik zamanla dünyaca ünlü Kimberley Madeni haline geldi. İngiliz hükûmetinin Orange Free State'e rakip arazi talepleri için tazminat ödenmesine ilişkin anlaşmasını takiben, Griqualand West 1877'de Cape Colony'ye ilhak edildi.
1871'den 1914'e kadar, 50,000 madenci kazma ve küreklerle Büyük Deliği kazdı ve elmas çıkartıldı ve 1873'e kadar Kimberley Yaklaşık 40,000 nüfuslu Güney Afrika'nın en büyük ikinci şehriydi.
Çeşitli küçük madencilik şirketleri, İngiliz işadamları Cecil Rhodes ve Charles Rudd tarafından De Beers Madencilik Şirketi ve ] olarak birleştirildi. Barnato Elmas Madencilik Şirketi Barney Barnato tarafından. 1888'de iki şirket birleşerek De Beers Consolidated Mines'i kurdu ve bu şirket dünya elmas piyasası üzerinde bir tekel kurmaya başladı.
Bugün, yıllık küresel ham elmas üretiminin yaklaşık, olduğu tahmin edilir ve bunun %92'si Hindistan'da, çoğunlukla Surat şehrinde kesilip parlatılır. Dünyadaki ham elmasların yaklaşık %85'i, kesme elmasların %50'si ve endüstriyel elmasların %40'ı dünyanın elmas merkezi olan Belçika'daki Antwerp’te ticareti yapılır. Antwerp şehri aynı zamanda 1929'da ham elmaslara adanmış ilk ve en büyük elmas borsası olması için oluşturulan Antwerpsche Diamantkring'e de ev sahipliği yapar. Antwerp'in elmaslarla ilişkisi, 15. yüzyılın sonlarında, bu şehirde taşları cilalamak ve şekillendirmek için yeni bir tekniğin gelişmesiyle başladı. Antwerp'in elmas kesicileri, yetenekleriyle dünyaca ünlüdür. Elmas Bölgesi'nde 380 atölyede 12,000'den fazla uzman kesici ve polisajcı çalışır, 1,500 firmaya ve 3,500 broker ve tüccara hizmet verir.
21. yüzyılda, mükemmel sentetik elmas üretme teknolojisi geliştirildi. En son teknolojilerle üretilen elmaslar, doğal olarak oluşan elmaslarla görsel olarak aynıdır. Geleneksel elmas endüstrisi, yerden çıkarılan elmaslar ile fabrikada yapılan elmaslar arasında ayrım yaratmaya çalışmak için adımlar atmış olsa da, kısmen, her iki kaynaktan elde edilen elmasların aslında görsel olarak aynı olduğu gerçeğini küçümseyerek, mücevher kalitesinde sentetik elmasların gelecekteki geniş bulunabilirliğinin elmas pazarındaki etkisini değerlendirmek için henüz çok erkendir. Sentetikler şu anda mücevher için kullanılan mücevher kalitesinde elmas arzının %2'sini, ancak aşındırıcı uygulamalar için kullanılan endüstriyel kalitede arzın %98'ini temsil etmektedir.
Özellikleri
Değerli elmasların çoğu, dört C'nin her biri için tek değerlere dayalı olarak toptan satış piyasasında işlem görür; örneğin bir pırlantanın, VS2 berraklık, F renk, mükemmel kesim yuvarlak pırlanta olarak derecelendirildiğini bilmek, umulan fiyat aralığını makul şekilde belirlemek için yeterlidir. Bireysel taşlar için gerçek piyasa değeri belirlemek için her bir özelliğin içinden daha ayrıntılı bilgi kullanılır. Bireysel pırlanta satın alan tüketicilere kendileri için "doğru" olan pırlantayı seçmek için genellikle dört C'yi kullanmaları tavsiye edilir. Diğer özellikler de değerli bir pırlantanın değerini ve görünümünü etkiler. Bunlar, floresan'ın varlığı, elmasın kaynağı ve elmasın hangi gemoloji enstitüsünün değerlendirdiği gibi fiziksel özellikleri içerir. Temizlik de pırlantanın güzelliğini önemli ölçüde etkiler. Elmasları derecelendiren ve raporlar veren kar amacı gütmeyen iki büyük gemolojik birlik vardır (birçok derecelendirme raporu için yanlış isim olan "sertifika" terimleriyle gayri resmi olarak anılır); karat ağırlığı ve kesim açıları matematiksel olarak tanımlanırken, netlik ve renk eğitimli insan gözü tarafından değerlendirilir ve bu nedenle yorumda hafif farklılıklara açıktır. Bu kurumlar aşağıda listelenmiştir.
Karat
Elmasın tartılmasında ölçü birimi olarak karat kullanılır (1 karat 200 miligrama eşittir). Bir karat, 200 miligram‘dır (yaklaşık 0,007 onssn avoirdupois olarak tanımlanır). Bir karatın yüzde birine (0.01 karat veya 2 mg) eşit olan "nokta" birimi, genellikle bir karattan küçük elmaslar için kullanılır. Diğer her şey eşit olduğunda, karat ağırlığı arttıkça karat başına fiyat artar, çünkü daha büyük elmaslar hem daha nadirdir hem de değerli taşlar olarak kullanım için daha çok arzu edilir.
Karat İngilizce olup Arapçası Kırat'tır. Kırat keçiboynuzu çekirdeğidir. Bu çekirdeklerin ağırlıkları birbirinin aynı olması sebebiyle 1 gr'dan küçük ağırlıkların ölçüsünde kullanılmaktaydı.
Karat başına fiyat, artan boyutla doğrusal olarak artmaz. Bunun yerine, taşın karat ağırlıkları etrafında keskin sıçramalar vardır çünkü bir referans taşından biraz daha ağır olan elmaslara talep, sadece daha hafif olanlardan çok daha yüksektir. Örneğin, 0.99 karatlık bir pırlantanın karat başına fiyatı, talep farklılıkları nedeniyle karşılaştırılabilir 1.01 karatlık pırlantadan önemli ölçüde daha az olabilir. Haftalıkelmas fiyat listesi, Rapaport Elmas Raporu, New York, Rapaport Group CEO'su Martin Rapaport tarafından farklı elmas kesimleri, berraklıkları ve ağırlıkları için yayınlanır. Günümüzde fiili (İngilizce:de facto) perakende fiyat temel çizgisi olarak kabul edilir. Kuyumcular, elmasları genellikle Rapaport fiyatı üzerinden anlaşmalı indirimlerle takas eder (örneğin, "R -%3"). Mücevher pırlantalarının toptan ticaretinde, karat genellikle satılık çok sayıda pırlantayı belirtmek için kullanılır. Örneğin, bir alıcı, , D–F, VS2-SI1, mükemmel kesimli elmasların siparişi verebilir, bu yaklaşık özelliklerde 200 ( toplam kütlede) elmas satın alma isteğini belirtir. Bu nedenle, elmas fiyatları (özellikle toptancılar ve diğer endüstri profesyonelleri arasında) genellikle taş başına değil karat başına verilir. Toplam karat ağırlığı (t.c.w.) birden fazla değerli taş kullanıldığında, bir mücevher parçasındaki toplam elmas veya diğer değerli taş kütlesini tanımlamak için kullanılan bir ifadedir. Örneğin pırlanta tek taş küpeler genellikle t.c.w. satışa sunulduğunda, her bir pırlantanın değil, her iki küpedeki pırlantaların kütlesini gösterir. T.c.w. pırlanta kolyeler, bilezikler ve diğer benzer mücevher parçaları için de yaygın olarak kullanılmaktadır.
Berraklık
Berraklık, "kapanımlar" (İngilizce:inclusions) denilen elmasın iç kusurlarının bir ölçüsüdür. İnklüzyonlar, yabancı bir materyalin kristalleri veya başka bir elmas kristali veya beyazımsı veya bulanık görünebilen küçük çatlaklar gibi yapısal kusurlar olabilir. Kapanımların sayısı, boyutu, rengi, göreceli konumu, yönü ve görünürlüğü, bir pırlantanın göreceli netliğini etkileyebilir. Amerika Gemoloji Enstitüsü (GIA) ve diğer kuruluşlar, bir elmasa 10x büyütme altında bakıldığında eğitimli bir profesyonel tarafından görülebilen kapanımlara dayanan netliği derecelendirmek için sistemler geliştirmiştir.
Daha yüksek berraklık dereceleri göz önüne alındığında elmaslar giderek daha nadir hale gelir. Çıkarılan tüm pırlantaların sadece %20'si, pırlantanın bir değerli taş olarak kullanılmaya uygun kabul edilmesi için yeterince yüksek bir berraklık derecesine sahiptir; diğer %80'i ise endüstriyel kullanıma ayrılmıştır. Bu ilk %20'nin önemli bir kısmı bir veya daha fazla görünür kapanım içerir. Görünür kaplamaya sahip olmayanlara "göz temizliği" (en:eye-clean) denilir ve çoğu alıcı tarafından tercih edilir, ancak görünür kalıntılar bazen bir mücevher parçasının altına gizlenebilir.
Mücevher kalitesinde pırlantalarda bulunan çoğu kapanım, pırlantanın performansını veya yapısal bütünlüğünü etkilemez. Mücevhere takıldığında, kusuru görünmez hale getirecek şekilde çatal uçlar gibi montaj donanımının arkasına belirli kalıntıları gizlemek de mümkün olabilir. Ancak, büyük bulanıklıklar elmasın ışığı iletme ve dağıtma yeteneğini etkileyebilir. Yüzeye yakın veya kırılan büyük çatlaklar, kırılma olasılığını artırabilir.
Elmaslar, büyük toplumlar tarafından kusursuzdan kusurluya kadar değişen bir ölçekte derecelendirilir.
Elmasın optik özellikleri ona güzellik ve kıymetli ziynet eşyası özelliğini vermektedir. Işığı kırma indisi çok yüksektir (2,417). Yani içeri kabul ettiği ışın yansıttığı ışına göre fazladır. Keza ışını dağıtma (yani beyaz ışını renklere ayırma) kabiliyeti de oldukça yüksektir. Radyasyonları tutma özelliklerine göre iki tiptedirler.
Birinci tip, görünen ışını; ikinci tip ise, morötesi ve kızılötesi ışınları emenlerdir. İkinci tip elmaslar tabii halde mavi renklidirler.
Elmasın En belirgin özelliklerinden birisi sertliğidir. Mineralojide kullanılan mohs sertlik göstergesinde en yüksek sayıyla (10) gösterilir. Bu, diğer bütün mineralleri çizebilmesi demektir. Sertliğinden dolayı endüstriyel aletlerde kullanılması büyük önem kazanmıştır. Keza dayanıklılığından ve ışığı çok iyi kırmasından dolayı kıymetli bir ziynet eşyasıdır. Elmas mineralinin her cihetteki sertliği aynı değildir. Fakat X ışını ve Gama ışınları ile en sert yönüne doğru yönlendirilerek, aletlerde kesici olarak kullanılması sağlanır. Endüstriyel kullanım amaçlı yapay elmas üretilir, fakat elmasın yapay ya da doğal olduğu kolayca anlaşılır ve yapay olanının ziynet eşyası olarak bir değeri yoktur.
Elmas, ametalik özellikler gösterir. Erime noktası 3547 °C’dir. Yoğunluğu yaklaşık 3,5 gr/cm³tür. Havada 850 °C’de yanar. Havasız ortamda 1500 °C’de grafite dönüşür. Oda sıcaklığında hiçbir madde etki etmez. Florla 750 °C’de, karbon tetra florür (CF4) bileşiğini meydana getirir. Diğer halojenlerle birleşmez. Elmas izometrik bir sistemde kristallenir. Her karbon atomu kendisini çevreleyen dört karbon atomuyla düzgün dörtyüzlü meydana getirecek şekilde bağlanmıştır. Daha doğrusu iki tane kare tabanlı piramidin taban tabana gelmiş şekli görünümündedir. 12 yüzlü ve kübik kristal yapıları da vardır. Kristallerin rengi beyaz, kahverengi, siyah veya renksiz olabilir. Mineralin içinde yabancı atom mevcudiyeti de söz konusu olabilir. Fakat her 10.000 karbon atomu başına ancak bir tane yabancı atom bulunur. Hatta güzel tabiî elmasta 100.000 atom başına ancak 1 tane yabancı atom bulunur.
Elmas, mükemmel bir elektrik izolatörüdür. Keza ısı iletkenliği en yüksek olan maddedir. Bu özelliğinden dolayı zarar görmeden kesilebilir.
Shohei Moriyasu
Shohei Moriyasu (d. 17 Ağustos 1991), Japon futbolcudur. Profesyonel kariyerine 2014 yılında Kamatamare Sanuki kulübünde başladı.
Elmas
Berraklık
Elmasın 57 fasetli özel kesilmiş haline pırlanta denir. Pırlanta üzerinde 57 faset bulunur. Faset, ışığı yansıtan açılı yüzeylere verilen isimdir. Önemli özelliklerinden biri de her şeyi kesebilmesidir. Bir diğer özelliği ise fazla kırılgan olmamasıdır. Elmasın içine girebilen tek şey ışıktır.
Bölümleri
Pırlanta üç bölümden oluşur. Taç, kemer ve külah.
Kemerin üstünde bulunan bölüme "Taç" denir. Taç bölümünde 33 adet faset bulunur. Taç bölümünde bulunan fasetlerin sayısı fazla olduğu için, bu bölümde daha fazla yansıma ve parlaklık gözlemlenir. Bundan dolayı taç bölümü, pırlantanın geneline göre daha beyaz görünür.
"Kemer" bölümü doğal, cilalı ya da fasetli olabilir. Kemer kalınlığı pırlantanın parlaklığını etkiler. Kalın kemerli bir pırlanta daha mat görünür, ince kemerli pırlanta ise mıhlamaya karşı dayanıksızdır. Kemer, pırlantayı sağlam tutan önemli bir bölümdür. Kemer olmasaydı, pırlanta üretimde kullanılamayacaktı.
Kemerin altında bulunan bölüme "külah" denir. Külah bölümünde 24 faset bulunur. Külah bölümü pırlantaya giren ışığın dışarı yansımasını sağlar. Külah ne kadar doğru açıyla kesilmiş ise, pırlantaya giren ışık yansıyarak yine taçtan çıkar. Böylece pırlantada optimum parlaklık sağlanmış olur. Kimi zaman külah ucuna da faset atılabilir. Bu faset ile pırlantanın en hassas kısmı olan külah ucunda oluşabilecek hasarlar önlenmiş olur. Dünyanın en sert madeni olsa da, pırlanta belirli yönlerden gelen darbelere karşı dayanıksızdır ve çabucak kırılabilir.
Çap, pırlantanın kemerinin bir uçtan diğer uca kadar olan ölçüsüdür.
Derinlik, pırlantanın tabladan külah ucuna kadar olan yüksekliğidir.
Biçimleri
Pırlanta'nın birçok kesim biçimi vardır. Yuvarlak, prenses, markiz, baget, oval, asshcer, cushion, damla ve kalp en yaygın kesim biçimleridir.
Bulunuşu
Elmas orijinal olarak yalnız Kimberlit Bacaları'nda bulunur. Diğer tip elmas oluşumları, muhtemelen Kimberlit'ten aşınmayla veya tortuların başkalaşım geçirmelerinden meydana gelmiştir. Kimberlit kayasında bazen elmas bulunmayabilir. Bulunma nisbeti ancak ortalama kırk milyonda birdir. Kimberlit, yüksek nispette magnezyum ve demir bulunduran volkanik kaya kalıntısıdır. Bu kayalarda birçok başka mineral de bulunur. Kalsit, olivin, ilmenit, mika vb.. Kimberlit yer kabuğunun derin tabakalarında kanallar şeklinde bulunur. Elmasın bazı yer kabuğu hareketleriyle yukarıya çıktığı kabul edilmektedir. Kısmen de bazı bölgelerde nehir kumlarına karışmıştır. Elmasın en çok bulunduğu yerler olarak, Avustralya, Güney Afrika (Kimberley’de), Güney Amerika, Endonezya ve Hindistan sayılabilir.
Üretimi
Elmasın kazanılması, diğer minerallerin işlenmesi gibidir. Yalnız kristaller o kadar bol değildir. Çok dağınık olup, tespitleri bile güçtür. Yeryüzüne yakın cevherler olduğu gibi, 300 metre derinlerde olan cevherler de vardır. Cevher kayaları, borular daldırılarak kırılır. Çıkarılan balçıklı, kumlu cevher iki ameliyeden geçirilir. Cevher önce yoğun bir sıvıda yüzdürülür. Çok ağır olan mineraller dibe çöker. Daha sonra kumlu-çamurlu karışım bir nevi elekte aşağı-yukarı titreşim verilerek, elmasın dibe çöktürülmesi sağlanır.
Ayrı bir sistemle hem kesilmiş, hem de parlatılmış hale getirilebilen yegane mineral, elmastır. Birçok elmas kristali kendiliğinden pırlanta olacak şekildedir. Fakat bir kısmı da kesilmek zorundadır. Kesilmesi dikkat ve titizlik ister. Elmasların kıymeti dört faktörle ilgilidir: Kesilme, renk, büyüklük (karat) ve berraklıktır. Çatlak olup olmaması da çok önemlidir. Çünkü, çatlaklık, ışık girişini zorlaştırmaktadır. Sarı ve kahverengi elmaslar pek istenmez. Pembe, menekşe rengi ve yeşil elmaslar çok makbuldur. Kesilme şekli belki de en mühim faktördür ve parça büyüklüğü ile kıymeti artar. De Beers, dünyanın en büyük üreticisi İngiliz bir firmadır.
Değer biçimi
Değer biçimi genelde yüzüklerdeki elmas ve pırlantalar için tamamen bir ön değerdir. Gerçekte o değere tekabül etmezler. Azlık hissi ile satışı kızıştırma tekniğidir. Pırlanta ve elmasların sertifikalı değer biçilmesi durumunda çoğunluk geri satarken bu fiyatları satıcı firmanın veremediği görülmektedir. Yani yatırım aracı olarak çok tehlikeli bir üründür. Bu noktada yeterli bilinçlendirme dünya çapında yapılmamaktadır.
Sertifikaları
Dünyaca itibar ve ün sahibi olan pırlanta sertifikaları:
Ürünün çıkartılması
Özellikle Sierra Leone başta olmak üzere Afrika ülkelerinde ve geri kalmış birkaç ülkede ülkenin fakir insanları çok zor sağlık şartlarında çalıştırılarak çıkartılmaktadır. Daha da kötüsü bu ülkelerde iç savaş hüküm sürmektedir, bu iç savaşların büyük elmas şirketleri tarafından desteklendiği bilinmektedir. Bu ülkelerde zor şartlarda çalışmayı veya asker olup savaşmayı kabul etmeyenlerin elleri kesilmekte olup, bu ülkelerde nüfusa göre sakat olma oranı bir hayli yüksektir. Son yıllarda bu yaşanan insanlık dramına karşı elmas için yeni bir sınıflandırma tanımı ortaya çıkmıştır. Bu sınıflandırmaya göre 2 çeşit elmas vardır, bunlar savaş (conflict) ve savaş-dışı (conflict-free) elmaslardır. Savaş (conflict) elmasları adından da anlaşılabileceği gibi elmas şirketlerinin desteğiyle ülkede iç savaş çıkartılarak ve ülkenin insanları çok zor sağlık koşullarında zorla çalıştırılarak elde edilmektedir. Savaş-dışı (Conflict-free) adı verilen elmaslar ise çıkarılırken çalıştırılan insanlar sağlıklı koşullarda ve ücretli olarak çalıştırılmakta, aynı zamanda ülkede herhangi bir çatışma veya iç savaşa neden olunmamaktadır.
Kullanılışı
Elmas ziynet eşyası olarak ve yüzük taşı olarak çok yaygın bir şekilde kullanılır. Elmasın güzelliği eskilerin de çok dikkatini çekmiş ve hatta hastalık ve zehirlenmeyi önlediği sanılmıştır. Elmasın esas kıymeti kesme tekniğinin gelişmesinden sonra (17. yüzyılın sonlarına doğru) başlamıştır. Elmasın kesilmesi yine elmasla yapılmaktadır. Ziynet eşyalarından başka endüstriyel aletlerde de elmas kıymetini devam ettirmektedir. Endüstride kullanılan miktarı % 75-80 kadardır. Fakat kıymet olarak % 25-30 civarındadır. Endüstride cam kesici, taş yontucu, delici ve perdahlayıcı aletlerde kullanılır
Sanayi elması
Rengi ve biçimi açısından kıymetli taş olarak kabul edilemeyen ve sanâyide çeşitli maksatlarla kullanılan elmaslardır. Başlıca üç çeşit tabiî sanâyi elması vardır. Bunlar, ballas, bort ve karbonado isimlerini alır. Ballas, çok sert ve tok bir elmas çeşididir. Bort çeşidi, umûmiyetle bozuk renkli veya biçimsiz elmasları ihtivâ eder. Küçük olanları elmas matkap takımlarında kullanılır. Siyah renkli karbonado ise, torna tezgâhlarında, cam kesme âletlerinde, pikap iğnelerinde vb. kullanılır.
Sentetik elmas
Elmasın karbon olduğu anlaşılınca, kömürün, grafitin elmas a dönüştürülebileceği düşünülerek, bu hususta birçok çalışmalar yapıldı. Nitekim bugün, grafitin elmasa dönüştürülmesi mümkündür. Termodinamik hesaplamalar grafitin elmasa dönüştürülmesi için en az 10.000 atmosfer basınç gerektiğini göstermiştir. Bununla beraber ilk defa H.Tracy Hall tarafından 1955 yılında 100.000 atmosfer basınç altında 2500 °C sıcaklıkta ve krom katalizör kullanılarak sentetik elmas elde edilmiştir. Ancak parçalar genellikle küçük ve siyah renkli olup, nâdiren mücevher evsafında olabilmektedir. 1962’de yapılan bir çalışmada 200.000 atmosfer basınç ve 5000 °C sıcaklıkta katalizörsüz olarak grafit elmasa dönüştürülmüştür.
Sentetik elmasın üretimi için gerekli olan yüksek sıcaklık ve basınç şartları patlayıcılardan faydalanılarak elde edilir. Sentetik elmas üreticilerinden Du Pont Company bu tekniği uygular.
Acta Diurna
Acta Diurna (lat: günlük faaliyetler, bazen Günlük Kamu Kayıtları olarak da çevirilir), Roma 'nın günlük resmi haberlerinin kaydedildiği belgelere verilen isim. Taş ya da metal üzerine kazınır ve Roma Forumu gibi kamusal alanlardaki mesaj tahtalarında yayınlanırdı. Bu kayıtlar bazen basitçe Acta ya da Diurna, bazen de Acta Popidi ya da Acta Publica olarak da adlandırılırdı.
Acta kayıtlarının ilk şekline MÖ 131 yılında, Roma Cumhuriyeti döneminde rastlanır. Başlangıçta içerik olarak yasal tartışmaların sonuçlarını ve mahkeme kararlarını içerirdi. Sonradan içerikleri resmi haberler, duyurular ve önemli doğumlar, evlilikler ve ölümleri de kapsayacak şekilde genişletildi. Asıldıktan birkaç gün sonra mesajlar panolardan indirilir ve arşivlenirdi (nedense günümüze hiçbir sağlam kopyası ulaşmamıştır).
Acta olarak adlandırılan bu kayıtların bazı diğer formları ise yasal, kentsel ve askeri haberleri içerirdi. Acta senatus, MÖ 59 yılında Konsül Julius Caesar tarafından halka açılana kadar gizli tutulmuştu. Ancak Sezar'ın ardından gelen yöneticiler tarafından sık sık sansürlenmiştir.
İmparatorluk koltuğunun Konstantinapol'e taşınması üzerine, Acta Diurna kayıtlarının yayımlanmasına son verildi.
Acta Diurna, ilk günlük gazete ya da Resmi gazete olarak mütalaa edilir.
Büyük Patlama
Büyük patlama (İngilizce: Big Bang), evrenin en eski 13,8 milyar yıl önce tekillik noktası denilen bir noktadan itibaren genişlediğini varsayan evrenin evrimi kuramı ve geniş şekilde kabul gören kozmolojik modeldir. İlk kez 1920'li yıllarda Rus kozmolog ve matematikçi Alexander Friedmann ve Belçikalı fizikçi papaz Georges Lemaître tarafından ortaya atılan bu teori, çeşitli kanıtlarla desteklendiğinden bilim insanları arasında, özellikle fizikçiler arasında geniş ölçüde kabul görmüştür.
Teorinin temel fikri, hâlen genişlemeye devam eden evrenin geçmişteki belirli bir zamanda sıcak ve yoğun bir noktadan yani tekillik noktasından itibaren genişlemiş olduğudur. Georges Lemaître’in önceleri “ilk atom hipotezi” olarak adlandırdığı bu varsayım günümüzde “büyük patlama teorisi” adıyla yerleşmiş durumdadır. Modelin iskeleti Einstein'ın genel görelilik kuramına dayanmakta olup, ilk Big Bang modeli Alexander Friedmann tarafından hazırlanmıştır. Model daha sonra George Gamow ve çalışma arkadaşları tarafından savunulmuş ve ilk nükleosentez olayı eklenmek suretiyle geliştirilerek sunulmuştur.
1929’da Edwin Hubble'ın uzak galaksilerdeki (galaksilerin ışığındaki) nispi kırmızıya kaymayı keşfinden sonra, bu gözlemi, çok uzak galaksilerin ve galaksi kümelerinin konumumuza oranla bir "görünür hız"a sahip olduklarını ortaya koyan bir kanıt olarak ele alındı. Bunlardan en yüksek "görünür hız"la hareket edenler en uzak olanlarıdır. Galaksi kümeleri arasındaki uzaklık gitgide artmakta olduğuna göre, bunların hepsinin geçmişte bir arada olmaları gerekmektedir. Big Bang modeline göre, evren genişlemeden önceki bu ilk durumundayken aşırı derecede yoğun ve sıcak bir hâlde bulunuyordu. Bu ilk hâle benzer koşullarda üretilen "parçacık hızlandırıcı"larla yapılan deney sonuçları teoriyi doğrulamaktadır. Fakat bu hızlandırıcılar, şimdiye dek yalnızca laboratuvar ortamındaki yüksek enerji sistemlerinde denenebilmiştir. Evrenin genişlemesi olgusu bir yana bırakılırsa, Big Bang teorisinin, ilk genişleme anına ilişkin bir bulgu olmaksızın bu ilk hâle herhangi bir kesin açıklama getirmesi mümkün değildir. Kozmozdaki hafif elementlerin günümüzde gözlemlediğimiz bolluğu, Big Bang teorisince kabul edilen ilk nükleosentez sonuçlarına uygun olarak, evrenin ilk hızlı genişleme ve soğuma dakikalarındaki nükleer süreçlerde hafif elementlerin oluşmuş olduğu tahminleriyle örtüşmektedir (Hidrojen ve helyumun evrendeki oranı, yapılan teorik hesaplamalara göre Big Bang'den arda kalması gereken hidrojen ve helyum oranıyla uyuşmaktadır. Evrenin bir başlangıcı olmasaydı, evrendeki hidrojenin tümüyle yanarak helyuma dönüşmüş olması gerekirdi.). Bu ilk dakikalarda, soğuyan evren bazı çekirdeklerin oluşmasına imkân sağlamış olmalıydı (Belirli miktarlarda hidrojen, helyum ve lityum oluşmuştu.).
Big Bang terimi ilk kez İngiliz fizikçi Fred Hoyle tarafından 1949’da, “Eşyanın Tabiatı” adlı bir radyo (BBC) programındaki konuşması sırasında kullanılmıştır. Hoyle, hafif elementlerin bazı ağır elementleri nasıl meydana getirebilecekleri konusunda katkıları olmuş bir bilim insanıdır.
Bilim insanlarının çoğu, evrenin başlangıcında, bir Big Bang olayının cereyan etmiş olduğuna ancak 1964/1965’te, evrenin sıcak ve yoğun döneminin kanıtı olarak kabul edilen “kozmik mikrodalga arka plan ışıması"nın ya da Georges Lemaître’in kullandığı terimlerle «Big Bang’ın soluk ışıklı yankısı»nın keşfinden sonra ikna oldular.
Giriş
Big Bang modeli temelde iki kabule dayanır: Albert Einstein'in genel görelilik kuramı ve kozmolojik prensip. Genel görelilik kuramı tüm cisimlerin çekimsel etkileşimini hatasız olarak açıklar. Albert Einstein tarafından 1915’te genel göreliliğin keşfi, evrenin aşamalı evrimi genel görelilikle tanımlandığından, evreni bir fiziksel sistem gibi bütünlüğü içinde tanımlamayı mümkün kılan modern kozmolojinin başlangıcı sayılır.
Einstein aynı zamanda, uzayı bütünlüğü içinde tanımlamada, genel görelilikten doğan bir çözümü (“Einstein evreni”) önermesiyle genel göreliliği bu yolda kullanan ilk kişi olmuştur. Bu model o dönemde Einstein’in gözüpek girişimiyle yeni bir kavramın doğmasını sağlamıştı: Kozmolojik prensip. Kozmolojik prensibe göre, insanoğlu evrende ayrıcalıklı bir konuma sahip değildir, evren homojen ve izotroptur. Yani insanın baktığı yer ve yön neresi olursa olsun evren uzay (mekân) bakımından homojendir; daha açık bir deyişle, evrenin genel görünümü gözlemcinin konumuna ve baktığı yöne bağlı değildir. Bu, o dönem için çok cüretkar bir hipotez sayılırdı; çünkü henüz, sonradan “Büyük Tartışma” adı verilen, Samanyolu dışında cisimler olup olmadığı tartışmasının sürdüğü o dönemde hiçbir inandırıcı gözlem, Samanyolu dışındaki cisimlerin varlığını doğrulama imkânını sağlayamıyordu. "Kozmolojik prensip" evrenin makro özelliklerini açıklamakla birlikte, evrenin sınırı olmadığını, bu nedenle Big Bang'in boşlukta belirli bir noktada değil, aynı anda tüm boşluk boyunca gerçekleştiğini ima eder. Makro ölçekte evren homojen ve izotroptur. Bu iki kabul, evrenin Planck zamanından sonraki tarihini hesaplamayı mümkün kılmıştır. Bilim insanları hâlen "Planck zamanı"ndan önce gerçekleşen çok önemli olayları saptamaya çalışmaktadır.
Einstein 1915 yılında ortaya attığı genel görelilik kuramıyla yaptığı hesaplamalarda evrenin durağan olamayacağı sonucunu çıkarmıştı. Fakat o dönemlerde genel kabul, evrenin statik olduğu yönündeydi; bu yüzden Einstein vardığı sonucu düzeltmek üzere denklemlerine “ kozmolojik sabite ” etkenini ekledi. Böylece, Einstein kozmolojik prensibe üstü kapalı biçimde, günümüzde doğrulanma derecesi açıkça azalmış görünen bir başka hipotez ekledi; bu, evrenin statik olduğu, yani zamanla evrim geçirmediği hipoteziydi. Bu da kendisini, denklemlerine “ kozmolojik sabit ” terimini eklemek suretiyle ilk çözümünü değiştirme yoluna götürdü. Fakat gelecekteki gelişmeler, yanılmış olduğunu ortaya koyacaktı. Örneğin 1920’lerde Edwin Hubble günümüzde galaksi dediğimiz bazı “nebülöz”lerin galaksimiz dışında olduklarını, ayrıca onların galaksimizden uzaklaştıklarını ve uzaklaşma hızlarının galaksimize uzaklıklarıyla orantılı olduğunu (Hubble Yasası ya da Hubble Sabiti) keşfetti. Bu keşiften beri Einstein’ın “statik evren hipotezi”ni doğrulayacak hiçbir veriye rastlanmamıştır.
Zaten Hubble’ın bu keşfinden daha önce Willem de Sitter, Georges Lemaître ve Alexandre Friedmann gibi birçok fizikçi bir “evren genişlemesi”ni tanımlayan başka “genel görelilik” çözümleri bulmuş bulunuyorlardı. Onların ortaya koymuş oldukları modeller evrenin genişlemesi keşfedilir keşfedilmez derhâl kabul edildiler. Böylece milyarlaca yıldır genişleme hâlinde olan bir evren tanımlanmıştı.
Big Bang ve karşısındaki durağan hâl teorisi
Evrenin genişlediğinin keşfi, evrenin statik olmadığını ortaya koymakla birlikte, "maddenin sakınımı yasası"nı göz önünde bulunduran ve bulundurmayan birçok farklı görüşün ortaya atılmasına imkân vermişti. Bu görüşlerden başlangıçta maddenin yaratılışının söz konusu olduğunu varsayan görüş, ilk zamanlar en popüler olanıydı. Bu başarıdaki sebeplerden biri, “durağan hâl (sabit durum) teorisi” denilen bu modelde evrenin sonsuz kabul edilmesiydi. Fred Hoyle tarafından ortaya atılan "durağan hâl teorisi"ne göre evrenin yaşı ile bir gök cisminin yaşı arasında bir çelişki olamazdı.
Buna karşılık Big Bang hipotezinde evrenin, genişleme oranından yola çıkılarak hesaplanabilecek belirli bir yaşı vardı. 1940'lı yıllarda evrenin genişleme oranı hakkındaki tahminler bir hayli abartılıydı, bu da evrenin yaşı hakkındaki tahminlerin gerçeğin bir hayli altında olarak yapılmasına neden olmuştu. Öyle ki, Dünya’nın yaşını belirleyen farklı tarihlendirme yöntemlerinin bildirdiği değerlere göre Dünya evrenden daha yaşlı kalıyordu. Bu, önceleri, Big Bang tipi modellerin çeşitli gözlemler karşısında içine düştüğü güçlüklerden yalnızca biriydi. Fakat bu tür güçlükler evrenin genişleme oranının kesin biçimde belirlenmesiyle tarihe karıştılar.
Gözlemsel kanıtlar
Bu iki gözlem, 20. yy.’ın ikinci yarısının başlarında gerçekleşti ve Big Bang’i kozmolojide, kesin biçimde, gözlemlenebilir evreni tanımlayan model olarak yerleştirdi. Bu modelin kozmolojik gözlemlerle hemen hemen mükemmel biçimde örtüşmesinin yanı sıra, modeli doğrulayan başka kanıtlar da ortaya koyulmaya başlandı: Galaktik kümelerin gözlemi ve "kozmik arka plan soğuması"nın ölçülmesi (birkaç milyar yıl öncesiyle günümüzdeki ısı farkının ölçülebilmesi).
Kozmik arka plan
Genişleme, doğal olarak bize evrenin geçmişte daha yoğun olduğunu bildirmektedir. Evrenin geçmişte daha sıcak olması olasılığından ilk kez 1934’te Georges Lemaître’in söz etmiş olduğu görülüyor; fakat bunun gerçek anlamda araştırılmasına ancak 1940'lı yıllardan itibaren başlanmıştır. Uzak astrofiziksel cisimlerin ışımasındaki kırmızıya kaymaya benzer bir tarzda, evrenin genişleme olayıyla enerji kaybeden bir ışımayla dolu olması gerektiği konusundaki ilk düşünceler George Gamow’dan gelmiştir.
Gamow aslında, ilksel evrendeki güçlü yoğunlukların, atomlar arasında bir termik dengenin kurulmasına ve ardından bu atomlarca bırakılan bir ışımanın varlığına imkân sağlamış olması gerektiğini anlamıştı. Gamow, 1940'lı yıllarda Lemaitre'in hesaplamalarını geliştirdi ve Big Bang'e bağlı olarak bir tez ortaya attı. Big Bang'den arta kalan, belirli oranda bir ışımanın var olması gerekiyordu. Ayrıca bu ışıma evrenin her yanında eşit olmalıydı. Bu ışımanın evrenin yoğunluğu oranında bir yoğunlukta olması ve dolayısıyla, bu ışımanın, yoğunluğu artık son derece azalmış olsa da hâlen mevcut olması gerekiyordu. Gamow, Ralph Alpher ve Robert C. Herman’la birlikte, evrenin yaşından, maddenin yoğunluğundan ve helyumun salınmasından yola çıkılarak bu ışımanın günümüzdeki ısısının hesaplanabileceğini anlayan ilk kişi oldu.
Bu ışımaya günümüzde « fosil ışıma » diyenler de bulunmakla birlikte, genellikle, “ kozmik mikrodalga arka plan (ya da kozmolojik mikrodalga artalan) ışıması” denir. Bu ışıma, Gamow’un öngörülerine uygun olarak, düşük ısıdaki bir "karanlık cisim" ışımasına (2,7 °K) denktir. Biraz rastlantı sonucu olan bu keşfi Arno Allan Penzias ve Robert Woodrow Wilson’a borçluyuz: 1960’larda New Jersey'deki Bell Laboratuvarı’ndan Arno Penzias ve Robert Woodrow Wilson, Samanyolu’nun dış kısımlarından gelen belirsiz radyo dalgalarını ölçmeye çalışıyorlardı. Fakat bunun yerine gökyüzünün her tarafından gelen bir radyasyon saptadılar. Bu ışıma ya da ışınımın bütün yönlerdeki parlaklığı aynı idi ve yaklaşık 3 °K sıcaklığında bir ortamdan geldiği anlaşılıyordu. 1978’de bu buluşları için Nobel Fizik Ödülü sahibi olan Penzias ve Wilson ilginçtir ki, ileride, Fred Hoyle gibi, Big Bang teorisine muhâlif olan bilim insanları safına katılacaklardı.
Bir "kara cisim" ışımasının varlığı Big Bang modeli çerçevesinde kolayca açıklanabilmektedir: Geçmişte evren sıcaktı ve yoğun bir ışımaya maruz kalıyordu. Geçmişin çok yüksek yoğunluktaki bu evreninde madde ve ışıma arasında çok çeşitli etkileşimler olmaktaydı. Bunun sonucunda ışıma termalize olmuştur, yani elektromanyetik tayfı bir "kara cisim"in elektromanyetik tayfıdır. Buna karşılık "durağan hâl teorisi"nde böyle bir ışımanın varlığı hemen hemen doğrulanamaz durumdadır (Az sayıdaki bazı savunucuları aksini belirtmekteyse de…)
Düşük ısıdaki ve az enerjetik bir ışımaya denk olmakla birlikte, kozmik arka plan, yani kozmik mikrodalga arka plan ışıması hiç de evrenin en büyük elektromanyetik enerji biçimi olarak görünmüyor: Enerjinin yaklaşık %96’sı söz konusu ışımadaki fotonlar biçiminde mevcutken, kalan %4’ü "görünür tayf"taki yıldızların ışınımından ve galaksilerdeki soğuk gazdan kaynaklanmaktadır (kızılötesi hâlde). Bu diğer iki kaynak kuşkusuz daha enerjetik, fakat daha az sayıda fotonlar yaymaktadır. "Durağan hâl teorisi"nde "kozmik arka plan"ın varlığı mikroskobik demir parçacıklarının bırakılmasıyla oluştuğu varsayılan yıldızsal ışımanın termalizasyonunun bir sonucu olduğu varsayılır. Fakat bu model, gözlemsel verilerle çelişki hâlindedir. (Ayrıca bu takdirde "kozmik arka plan" bir karanlık cisim olarak da açıklanamaz.)
İlk nükleosentez
Güçlü nükleer kuvvetin keşfinden ve bunun yıldızların enerji kaynağı olduğunun anlaşılmasından itibaren evrende çeşitli kimyasal elementlerin salınmasını açıklama meselesi ortaya çıktı. 1950'li yıllar civarında bu salınma -birbiriyle rekabet hâlindeki iki farklı görüşün önerdiği- iki farklı süreçle açıklanmaya çalışılıyordu: