cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İnyupikler
Şamanizm
Muska (ya da Amulet): Avlanan erkekler vücutları üzerinde ya da elbiseye takılı olarak tupitkaq ya da aanġuraq denilen ve bir hayvanın kuyruğu ya da burun derisinden veya fildişi oyuncak muska taşırlar.
Doğaüstü ve mitolojik karakterler:
Maniilaq (İnyupikçe Maniiḷaq), Avrupalı sömürgeciler Kuzeybatı Alaska'ya ulaşmadan önce 19. yüzyılda yaşamış efsanevi İnyupik tarihi karakteridir ve İnyupikler arasında "peygamber" olarak da görülür ve gökte yaşayan ve beyaz elbise giyen biri olarak tasvir edilir. Maniilaq, şamanlara karşı çıkmış avcı ve şifacıdır ve Hristiyanlığa geçişte İnyupiklerin izinden gittikleri biridir.
Hristiyanlık
Rus Alaskası döneminde Rusların (Uruusit) bile yerleşemediği Arktik bölgede Kuzey Alaska İnyupikleri, Batılıların kültürüyle, diliyle ve diniyle en geç tanışan Eskimolardır. 1890 yılında Kuzey Alaska'ya Batılılar (Tanŋit) geldiğinde İnyupikler arasında tek bir Hristiyan (Ukpiqtuaq) yoktu. Yirmi yıl gibi kısa bir süre içerisinde dramatik gelişme yaşandı ve misyonerlik faaliyetleriyle eski dinleri şamanizm büyük ölçüde yıkıldı. 1910 yılına gelindiğinde ise Hristiyanlık İnyupikler için de evrensel olmuştu.
Büyük yörelerdeki misyonerlik başlangıç tarihleri:
Wales (Kiŋigin): Protestan olan Congregational misyonu ve okulu 1890 yılında William Thomas Lopp ve Harrison Robertson Thornton tarafından açıldı. 1893 yılında Thornton suikaste uğrayınca, misyon ve okul bir yıl kapalı kaldı. Teller'e ren geyiği istasyonunu yönetmek için dönen Lopp, 1894 yılında tekrar Wales'e gelerek misyonu yeniden açar. Point Hope (Tikiġaq): Anglikan olan Episcopal misyonu 1890 yılında Delaware'den gelen hekim John B. Driggs tarafından açıldı.
Barrow (Utqiaġvik ya da Ukpiaġvik): Protestan olan Presbyterian misyonu 1890 yılında Ohio'dan gelen profesör Leander M. Stevenson tarafından açıldı.
Kotzebue (Qikiqtaġruk): Anglikan olan Friends misyonu 1897 - 1902 yıllarında Covenant misyonerleri olan David Johnson ve Uyaraq tarafından Kotzebue bölgesinde faaliyet gösterdi. 1891 yılında 19 yaşında genç bir öğretmen olarak Unalakleet kasabasına gelen Johnson, Mart 1895'te Wales'te Lopp'un yanında çalıştı. İnyupik kökenli bir genç olan Uyaraq da onun yardımcısı oldu. İkisi birlikte Norton Sound bölgesinde ve Seward yarımadasında, Çukçi Yarımadasından Kotzebue Sound'un kuzeyine kadar olan bölgede faaliyetlerini yürüttüler.
Avcılık ve Toplayıcılık
Bütün Eskimo halkları gibi İnyupikler de avcı ve toplayıcıdır. Geçimlerini balıkçılık ve balina avcılığı gibi ağır işlerde çalışarak sağlarlar. İnyupikler, diğer Eskimo halkları gibi, avdan avcılar dışında ava katılmayan köy halkının da hak aldığı bir sistem geliştirmişlerdir. Avcı ya da avcılarca avlanan her türlü av köyün ortak malıdır. Bu ortaklık sistemi Eskimo coğrafyasının zor ve çetin doğası gereği oluşmuştur.
Köyler genelde akrabalardan oluşur ve avcılık daha çok oğullar ve damatlarca yapılırken, balıkçılık ve bitki ile meyve toplayıcılık kız ve gelinlerce yapılır. Eskimolarda ulu ya da uluuraq adı verilen tutamaklı yarımay biçimli bıçak daha çok kadınlarca kullanılır.
Avlanma mevsimi ilkbahardır. Bu dönemde Kotzebue yöresinde erkekler buz üzerinde fok avcılığı yaparken, kadınlar da kısa bir süre sonra Stenodus leucichthys (sii) balıklarını toplarlar. Daha kuzeyde kıyı avcıları Point Hope (Tikiġaq), Wainwright (Ulġuniq) ve Barrow (Utqiaġvik ya da Ukpiaġvik) yörelerinde balina avcıları (aġviqsiuqtit) Grönland balinası (aġviq) avlarken, iç bölge avcıları da Utukok (? Utuqqaq) ve Colville ırmaklarının (Kuukpik) yukarılarında ren geyiği (tuttu) aramakla meşgul olurlar. Haziran ayından Temmuz'un başına kadar olan dönemde North Slope İnyupikleri fok (natchiq) ve ördek (mitqit) avlama kampları kurarlar. Bunlar burada bir aydan fazla zaman geçiriken, diğerleri Colville Irmağının ağzında ve Kaktovik adasında (Qaaktuġvik) kurulan panayıra giderler. Haziran sonunda ya da daha geç bir zamanda iç bölge İnyupikleri kıyıya inerler. Temmuzda balık kampından dönenler ren geyiği avına giderler. Kadınlar ise daha sonra kısıtlı olan bitkilere yönelirler ve yenebilecek böğürtlensi meyve ve sebzeleri toplamaya başlarlar.
Daha güneyde Kotzebue Sound yöresinde, beyaz balina (sisuaq ya da qiḷalugaq) avı yapılır. Zorlu geçen avdan sonra Sheshalik'te (İnyupikçe Sisualik «beyaz balinalı» < sisuaq «beyaz balina» ) kurulan panayıra katılırlar. İnyupik coğrafyasındaki en büyük ticari oluşumlardan olan bu panayır Sibirya Yupiklerinden kıyı ve iç bölge İnyupiklerine kadar iki bin ya da daha fazla insanın elde ettikleri ürünleri panayırın pazarlarında satmak ya da değiş tokuş etmek için toplanmasına sebep olur.
Daha kuzeyde North Slope yöresinde ise Haziran ayında Colville Irmağı deltasındaki Niġliq'te ikinci büyük panayır kurulur. Burası Antik çağdan beri ticaret merkezidir.
Kıyı İnyupiklerin geleneksel ana geçim kaynağı Grönland balinası avcılığıdır. İnyupiklerin aġviq dediği Grönland balinası (Balaena mysticetus) Alaska'da yalnızca on yerleşim yerinde Uluslararası Balinacılık Kurulu (IWC) tarafından izin verilmektedir. Bu on yerleşimden sekizi, Barrow (Utqiaġvik), Kaktovik (Qaagtuviġmiut), Kivalina (Kivalliñiq), Küçük Diomede Adası, Nuiqsut (Nuiqsat), Point Hope (Tikiġaq), Wainwright (Ulġuniq), Wales (Kiŋigin) İnyupik coğrafyasına aittir. Diğer ikisi ise Sibirya Yupiklerine aittir: (Savoonga) ve (Gambell). Alaska Eskimo Balinacılık Komisyonu (Alaska Eskimo Whaling Commission) çoğunlukla İnyupiklerden oluşur.
King Adası İnyupiklerinin gözde avı Pasifik morsu (aiviq, Odobenus rosmarus divergens) olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınırdı. Bugün ise dıştan motorlu alüminyum teknelerle ve tüfekle yapılmaktadır. 12 yaşlarında genç bir avcının ilk avı mors yavrusu olur ve bunu köyün en yaşlılarından birine hediye eder. Mors, günümüzde de King Adası sakinlerinin en değerli avlarıdır. Yılda yaklaşık 40 mors avlanır. Adada yaşları 30 ilâ 80 olan 30 kadar mors avcısı bulunur.
Avlanacak hayvanların ve toplanacak bitkilerin bulunma mevsimlerinin bilinmesi hayati öneme sahiptir ve bunlar pratik olarak ay (tatqiat) adlarında hatırlanırlar. <div style="clear: both; width: 65%; padding: 0; text-align: left; border: none; margin: auto" class="NavFrame"> İnyupiklerde ay isimleri {| class="toccolours" style="width: 100%; border-top: none;"
Kuzey Alaska'da North Slope Borough ilçesindeki İnyupiklerin kültürel takvimi: Ocak ayında tuzaklama, fok avcılığı, fok derisi tabaklama, Kutup ayısı avı, kayık (qayaq ve umiaq) yapım ve tamiri; Şubat ayında tuzaklama, rengeyiği derilerini kurutma, fok derilerini kurutma ve tabaklama; Mart ayında bazen Kutup ayısı avlama, fok avlama, tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, kadınların fok derisini kayık yapmak için dikmesi, av araç ve gereç tamiri, dişi kutup ayılarının yavrularını inden çıkarması; Nisan ayında tuzaklama mevsiminin sonu, balina mevsimine giriş, içbölgelerde rengeyiği ve gelengi avı; Mayıs aynda balina avına devam, içbölgelerde kaz ve kar kekliği avı, buz üzerinde ördek avı, nehirlerdeki buzun parçalanmaya başlaması, sakallı fokların yavrulaması; Haziran ayında rengeyiğinin yavrulama dönemi, balina avcılığı yapılan yörelerde (Kaktovik, Nuiqsut, Barrow, Point Hope) Nalukataq bayramı, yaz kampı, nehir ve göllerde balıkçılık başlangıcı, fok avcılığı, Kaktovik'te balıkçılık; Temmuz ayında kamp ve avcılığa devam, balıkçılığa devam, rengeyiği avcılığı, Point Hope yöresinde yaban kuşlarının yumurtalarını toplama, sakallı fok ile mors avlama, et kurutma ve fok yağı yapımı, fok derilerinin kayık yapımı için hazırlanması; Ağustos ayında kayıklarla (bazen de kar motosikletleriyle) rengeyiği avlama, sakallı fok ve mors avına devam, sakallı fok derilerini kayıklar ve çizme tabanı için hazırlama, bazıları hâlâ balıkçılık ve avcılık yaz kampında, Piġniq yöresinde ördek avı, kayıkların tahta iskeltinin hazırlanması, Wainwright yöresinde kaz avı, taktaq yapma zamanı, nehirde balıkçılık, böğürtlen ve yaban mersini meyvelerini toplama; Eylül ayında bazen ördek avı, sonbahar Grönland balinası avı başlıyor, sığın avlama, Barrow sahillerine küçük balıkların gelmesi; Ekim ayında sonbahar balina avı, nehir ve göllerde buz balıkçılığı, ayın ilk yarısında rengeyiği avı, kıyı şeridi boyunca morina avcılığı; Kasım ayında kıyı şeridinde Kuutp ayısı avlama, fok avcılığı, bazıları hâlâ balık kampında, Şükran Günü kutlamaları; Aralık ayında tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, fok avlama, Kutup ayısı avlama, Noel kutlamaları, geleneksel Eskimo beceri ve dayanıklılık oyunları, Yeniyıl için evleri ve buzdan kilerleri temizleme.
Kuzey Alaska'da 1959 yılında yapılan bir kayda göre Barrow yöresindeki İnyupiklerin (Taġiuġmiut ve Nunatamiut) geleneksel avcılık ve toplayıcılık takvimi (aktivitenin yoğunluğuna bağlı olarak büyük (b) ya da küçük (k) olarak işaretlenmiştir): Ocak ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k); Şubat ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k); Mart ayında tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k), balina avı için hazırlık; Nisan ayında balina avı (b), ördek avı (k), rengeyiği avı (k); Mayıs ayında balina avı (b), fok (ugruk) avı (k), ördek avı (k), içbölgede balıkçılık (k); Haziran ayında balina avı (k), açık sularda fok avı (b), ördek avı ve balıkçılık (b); Temmuz ayında açık sularda fok avı (b), ikinci yarısında mors avı (b), rengeyiği avı (b); ördek avı ve balıkçılık (b); Ağustos ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (b), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (b); Eylül ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (k), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (k), balina avı (k, b?); Ekim ayında balina avı (b), beluga gibi diğer deniz memelileri avı (k), rengeyiğiavı u (k); kutup ayısı avı (k), ağla fok avı (k); Kasım ayında ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k); Aralık ayında tek başına buz deliklerinde ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k).
Kuzeybatı Alaska'da 1954 yılında yapılan bir kayda göre Buckland Nehri yöresindeki Kaŋiġmiut kabilesinden Malimiut İnyupiklerinin geleneksel avcılık ve toplayıcılık takvimi: Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran: Irmak yukarısında balık avlama; Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs: Irmak aşağısında ren geyiği avlama; Haziran: Escholtz Bay'da beyaz balina avlama; Ağustos: Böğürtlensi meyve toplama; Eylül, Ekim, Kasım, Aralık: Irmak yukarısında balık avlama; Eylül (yarı), Ekim, Kasım, Aralık: Ren geyiği avlama
Kuzeybatı Alaska'da 1998 yılında yapılan bir kayda göre Kobuk Vadisi Milli Parkında yaşayan Kuuvaŋmiut kabilesinden Malimiut İnyupiklerinin avcılık ve toplayıcılık takvimi: ilkbahar (mart sonundan mayıs ortalarına kadar) aylarında parkın doğu kısmında rengeyiği, ayı, su kuşları ve misk sıçanı avcılığı, parkın batı kısmında rengeyiği, ayı ve su kuşları avcılığı; yaz (mayıs ortalarından ağustos sonuna kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama, batı kısmında rengeyiği avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; sonbahar (eylül ve ekim) aylarında doğu kısmında rengeyiği, sığın ve ayı avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı, yenebilir bitki ile böğürtlensi meyve toplama, batı kısmında rengeyiği ve sığın avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; kış (kasımdan marta kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı ile kürk hayvanı avcılığı ve tuzaklama, kar kekliği avcılığı, huş ağacı kabuğunun kesimi, batı kısmında ise rengeyiği avcılığı, kürk hayvanı tuzaklama, kar kekliği avcılığı, tavşan avcılığı.
Dall yaban koyunu (Ovis dalli) (Kuzey Alaska imnaiq, Kuzeybatı Alaska ipnaiq) da çok değerli olmasına karşın, düzenli avlanan en önemli kara hayvanı ren geyiği (Rangifer tarandu) (tuttu) olup, deniz kıyısındaki İnyupikler için balina ve fok nasıl önemliyse, İç bölge İnyupikleri için de ren geyiği o kadar önemlidir. Avlar kadınlar tarafından dağıtılır.
Deniz memelilerinden elde edilen et ve yağlar Küçük Diomede Adasındaki İnyupiklerin ana besinleridir ve bunlar ada dışı Alaska anakarasındaki Eskimolarla yapılan ticarette tilki, vizon, misk sıçanı ve sincap kürkü karşılığı değiş tokuş edilirdi.
Alaska'daki İnyupik yaşamı dışarıdan görüldüğünün aksine buzlarla sınırlı olmayıp müthiş bir ticari hareketlilik içerisindedir ve bu yüzyıllardır süregelmektedir. Bu hareketlilik yalnızca İnyupikler arasında değil, aynı zamanda İnyupiklerle Yupik grupları ve Atabask dillerini (Koyukonca ile Guçince) konuşan Kızılderililer (Alaska Atabaskları) arasında da olmaktadır.
Kanada'daki İnuvialuitler ile Alaska'daki İnyupikler arasında geçmişte olduğu gibi bugün de ticari ilişkiler sürmektedir. Hatta saha ve avlar için anlaşmalar dahi yapabilmektedirler.
Günümüzde, topraklarındaki petrol ve doğalgaz kaynakları İnyupikler için gelir kaynağı değildir ve işgücünün yarısından fazlası işsizdir. Olanların da çoğu mevsimlik işçilerdir. Bu, Alaska yerlilerinin genelinde görülen bir işsizlik manzarısıdır. ANCSA yasası öncesi (1971) petrol ürünlerine bağımlı olmayan Eskimolar bu tarihten sonra hızla konut ısıtımından kar motosikleti ile motorlu tekne yakıtlarına kadar petrole bağımlı hâle geldiler. Kuzey Alaska İnyupikleri arasında sanayi işçiliği daha çok endüstriyel balina avcılığında görülür. Kayda geçmiş ilk İnyupik sanayii işçisi Poka'dır.
Ulaşım
Avcılık, yolculuk ve taşımacılıkta kullanılan geleneksel İnyupik Eskimo taşıtları ikişer tip kayık sınıfı deniz taşıtı (büyük, geniş ve üstü açık umiaq ile küçük, dar ve üstü kapalı qayaq) ile kızak sınıfı kara taşıtlarından (yanları kaburgalı qilġich ile kaburgasız uniat) oluşur.
Umiaq'lar tahta iskeleti sakallı fok ya da mors derisiyle kaplanan büyük fakat hafif kayıklardır. 10.7 m (35 fit) uzunluğunda olup balina ve mors avında kullanılır. Gövdesi su altındaki balina gibi canlıları ürkütmez. Umiaq içerisinde mürettebat ile birlikte av için gerekli şamandıra, fırlatıcılı zıpkın gibi malzemeler de bulunur. Umiaq'ın kıç tarafına yerleştirilen ve kayığı yönlendiren dümencinin oturduğu koltuğa iktuġaq adı verilir. Umiaq sahibine ve balina avını bu kayıktan yöneten kişiye «umiaq'lı» (< -lik «-li/-lı» ) anlamına umialik denir ve toplumda lider pozisyonundadır. King Adası İnyupiklerinin gözde avı mors olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak qayaq adı verilen üstü kapalı kayıkla zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınırdı.
Büyük kızaklarla gidilemeyen yerlerde ikamġaq adlı küçük kızak kullanılır ve bununla fok ve benzeri av ve eşya taşınır. Nunamiutlar napulgit uniat adı verilen eski stil bükme kızak kullanır.
Kayık tipi deniz taşıtlarını karadan taşımak için kızaklardan yararlanılır. Qayaq taşınan kızağa qayyirautit, Umiaq taşınan kızağa da umiirautit [çoğul] umiiraun [tekil] ya da qamutit adı verilir. Umiaq çekme kızakları fildişinden yapılır, zira fildişi kar ve buz üzerinde çok kaygan olduğu için fazla zahmet çekmeden hızlı ulaşım sağlar.
Geleneksel kızak çekim hayvanı olarak daha çok köpek kullanılırken, sınırlı sayıdaki kimi yörelerde ise rengeyiği kullanılır. Point Hope gibi yörelerde yarı evcil rengeyiklerinin (unirraun) çektiği kızaklarda (unirrat) özel dizginler (qauġutik) kullanılır. Günümüzde ise daha çok kar motosikletleriyle çekilmektedir.
Çekimsiz kızaklar da yaygındır. Kobuk İnyupikleri kar derinliğinin yüksek olduğu ağaçlık alanlarda kullandıkları uniqqat adı verilen toboggan tipinde kızakları Atabask dillerini konuşan Kızılderililerden (Alaska Atabaskları) öğrenmişlerdir. Bu ad (uniqqat) içbölgedeki Nunamiut kabilesinde "avcıları buz üzerinde çeken kızak" olarak kullanılır. Yokuş aşağı kaymak için sisuqhaaġutik adlı kızak kullanılır. Çocukların kaymak için kullandığı kızağa uniaqhaurat adı verilir. Küçük el kızaklarına ise qamugaurat denir.
Kızak kaydırakları (sled runner) olarak kimi bölgelerde balina çene kemiğinden yapılan aglu kullanılır. Metal kaydıraklı kızaklara saviḷgit adı verilir. Kızak tentesine (sled bag) aquġun ya da itqirvik denir. Kızak çapası olarak niksikpak, freni için akititaun kullanılır. Kızak tutamağına kaimġuaġvik, kiamġuaġvik, dikey kaburgalara naparuq ya da kaivḷuun, kiavḷuun, bükük ön kısmına asiġñiq, kaburgalı kızakların yuvarlak olan ön kısmına ise apuġiitkutaq adı verilir.
Şirketleşme
Rus Amerikası döneminde ABD'nin Ruslarla birlikte idare ettiği Alaska'yı 1867 yılında Rus İmparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (Eskimo ve Kızılderililerin) toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA, Alaska Native Claims Settlement Act) gereğince kurulan 13 yerli bölge şirketinden 3 tanesi İnyupiklere aittir ve bu bölge şirketleri de yerli köy şirketlerine ayrılır. Köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir.
Giyecek
Parka olarak çeşit çoktur. Geleneksel parka olarak içi kürklü olan kazak (pullover) tipli atigi denen parkadır ve yakası yele gibi kabarık kürkten yapılır. Atigilerin içi daha çok rengeyiği ya da tavşan postundan imal edilir ve yakası (isiġvik ya da siġvik) da tilki, kurt ya da Kutup porsuğu postundan kabarık yele biçimlidir. Parkalar daha çok başlıklı (nasaq) yapılır. Kanada İnuitlerinin stilinde şapkası uzun parkalara nasaqpalik denir. Başlıklı kürk parka gömleği (atikłuk; İngilizce snowshirt) atigi denen parkanın üstüne giyilir ve günümüzde daha çok kumaştan imal edilir. Avcıların beyaz parka gömleği (qatiġniñ) de atikłuk türüdür ve kar üzerinde kamuflaj olarak kullanıldığı gibi, kilise yaşlılarının da elbisesidir. Kadınların kullandığı atikłuk erkeklerinkinden farklı olarak etekli ve sivri başlıklıdır. Atikluklar parka üstünden giyildiği için parka eskimeden eskirler ve yenileriyle değiştirilirler. Parka stili elbise ya da gömlekler (atikłuuraq), fok derisinden parka (natchiġruaq), yeni doğmuş ren geyiği yavrusunun derisinden yapılan parka (nuġġayuat), ren geyiklerinin kışlık derisinden yapılan ağır kürk parka (qusuŋŋaaġruk), alt kenarı beyaz deriyle kaplı parka (akuqtuaġutilik) da kullanılır. Sırtında bebek taşıma cebi olan amaaġun ya da amaunnaq (Kanada İnuitlerinde amauti) denilen parka çocuklu kadınlarca makbuldür. Nunamiutlar mitiġruat (mitiġiruat ya da mitiġruit) denilen parkayı kuş derisinden, atigiġruaq denilen parkayı ise pufla kazının derisinden yaparlar. Parkalarda astar olarak sugeçirmez balık derisi (qayułuk) bile kullanılır. Parka biçimli yağmurluk (siḷaŋŋaaq) fok bağırsağından yapılır.
İnyupik kadın parkaları "kuyruksuz" olurlar. Bu yönüyle Kanada'daki İnuitlerden ayrılırlar. Kanada İnuit kadınlarının giydiği pamiulik (harfiyen: 'kuyruklu') adlı parkadan dolayı İnyupikçede Kanada İnuitlerine Pamiuligaaluk adı da verilmektedir.
Beyazların giyiminden aktarılan ceket (quppiġaaq) İnyupiklerin geleneksel olmayan giyeceğidir.
Pantolon olarak kamikłuuk kullanılır. Parkaların eteğinin uzunluğundan ve de çizmelerin koncunun yüksekliğinden pantolonlar genelde dikkat çekmezler.
Ayakkabı olarak daha çok bot ya da çizme kullanılır. Yerli stilde yapılmış botlar kamik adıyla anılır. Bu ad aynı zamanda İnyupikçede ayakkabının genel adı olarak da kullanılır. Tüysüz fok derisinden yapılan su geçirmez uzun konçlu çizme (qaqłik ya da iqaqłik), fok derisinden yapılan sert tabanlı uzun konçlu çizme (ugruligaak ya da ugrullak), ren geyiği derisinden yapılan içi kürklü su geçirmez uzun konçlu çizme (ulitchuiḷaq), ren geyiğinin yazlık derisinin bacak kısmından yapılan beyaz çizgili uzun konçlu kadın çizmesinin (sivuġaligaak) dip kısmında aquptitak denen rengeyiğinin bir çift ayağından kısa bir bot eklidir. Tabanı ren geyiği kürküyle kaplı bot (tuttuligaak ya da tuttullak) rengeyiğinin bacak derisinin tersyüz edilmesiyle yapılır. Beyazların stiliyle yapılmış botlar (ukiuqsiutik) da kullanılır.
İnyupikler tagluk denen uzun kar ayakkabılarını tundaradaki çalılık alanlarda yumuşuk karda kullanırken, puyyugiak denen kısa kar ayakkabıları daha çok kaba deniz buzu üzerinde yürümek içindir. Eskimolar kar ayakkabılarını yörelerindeki malzemeyi kullanarak yaparlar. Kuzey Alaska İnyupikleri Grönland balinasının balina çubuğu denen çok uzun esnek lifli dişlerini kullanır. Kuzeybatı Alaskadaki Malimiut İnyupikleri ise ise söğüt dallarından yaparlar. Çerçevesi (kasnağı) ladin ya da melez ağacı daha yeşil taze iken bükülerek yapılır ve rengeyiği ya da fokun derisinden kayışlarla örülür. Topuk ve burun kısımları rengeyiğinin sinir ipliğiyle çok sarmalanır.
Eldiven olarak tek parmaklı (aitqan, aatqan ya da aaqqan) ya da beş parmaklı (argaaq) eldivenler kullanılır. Dirseklere kadar uzanan tek parmaklı kolçaklı eldiven (aiqpak) de vardır. Şapka olarak nasautaq kullanılır.
Takı ve beden süslemesi
Takılar içinde en dikkat çekeni "dudak küpesi" adı da verilen labret (tuutaq ya da aŋmaluaq) olup hem erkeklerde hem de kadınlarda görülür. Arkeolojik araştırmalara göre İnyupik bölgesinde bulunan en eski labret 3200 yıllıktır. Kulak küpesi (imigluktuq) ve yüzük (qitiqłiaġun) de kullanılır. Bilezikler (tayaġun ya da tayaq sg tayyat pl) büyük (taliġaq) de olabilir. Yüzük ya da bileziklerde taş ya da benzeri madde (aakupak) bulunabilir.
İnyupiklerde dövme (kakiñiq) diğer Alaska Eskimolarında olduğu gibi yaygın bir uygulamadır. Kabileye göre değişkenlik gösteren dövmeler, bu farklılıklara göre kabilelerin belirlenmesinde bir ayıraç olarak da kullanılır. Dövmeler, umialik denilen balina avcılığı kaptanlarında ağzın köşesinde (iqiġun), kadınlarda çenede (tavluġun ve avalliik), alında (qauġun), yüzde ufacık (tekil tupi, tupik, çoğul tupit) ya da vücudun herhangi uygun bir bölümünde olabilir.
Takı ve dövmeler yaşa ve cinsiyete bağlı olarak da değişkenlik gösterir.
Sanat
Alaska yerli sanatı içinde Yupikler ve İnyupikler, balık derisi, kuş derisi ya da fok bağırsağı gibi oldukça farklı malzemeden yaptıkları çoğu kullanımlık ürünlerle bilinirler. Ürünler arasında ok, yay, zıpkın, şamandıra, deri kazıyıcı, yağ sökücü, kaşık, halat, kemer ve diğer giyim aksesuarları sayılabilir. Bunlar, balık derisi, rengeyiği derisi, kutup ayısı derisi, balina çubuğu ve morsun ya da mamutun (kiligivak, kiḷigvak) fildişinden yapılır. Maskeler törenlerde kullanılmak üzere yapılır ve dekoratif değildir. Avcılar için ufak çocuk biçiminde muska heykelcikler yapılır. Nesneler genellikle kömürle boyanır ve balık yağı ile verniklenir. Ayakkabı ve parkalar kadınlar tarafından yapılır ve bu sanata "deri-dikiş" (skin-sewing) adı verilir.
Eskimo maskeleri (Kiiñaġuq ya da Kigiñaŋŋuaq, King Adası şivesinde kiinauq (< kiiñaq 'surat' + -ġuq), temsil ettikleri ruhlara dönüşüm için en pratik araçtır. Eski şamanların maskelere ihtiyacı yoktu; çünkü onlar kendileri maskede ifade edilen ruha bizzat dönüşebiliyordu. Şamanizmin yıkılmasından sonra maskelerin kullanım yeri öncelikle danslardır ve maskenin temsil ettiği doğaüstü kimliğe bürünme belirgin değildir. Maskeler törenlerde kullanılmak üzere yapılır ve dekoratif değildir. Kivgiq bayramında giyilen maskeler dalgıç kuşu derisinden ya da kuzgun başından oluşur. Dalgıç kuşlarının eti yense de daha çok maske yapımı için avlanılır. Balina avcısı İnyupiklerin maskeli bayramları vardır ve bu bayramlarda maskeler kullanılır. Fakat, 20. yüzyılın başlarında Hristiyan misyonerlerin baskısıyla bu maskele törenler yapılmaz olmuştur. King Adası dansçıları Mors Dansı (Walrus Dance), Kurt Dansı (Wolf Dance, Kutup Ayısı Dansı (Polar Bear Dance) gibi dansları maske kullanarak qargi içinde yapardı.
Nunamiutlarda rengeyiği derisinden ve postundan yapılan maskeler Noel zamanı kutlamaları neşelendirmek amacıyla 1950 lerde Bob Ahgook, Justus Mekiana ve Zaccharias Hugo tarafından yapılmaya başlanmış ve zamanla bir gelenek hâline dönüşmüştür. Bütünüyle deri ilk maskeyi 1951 yılında Bob Ahgook ile Zaccharias Hugo yapmıştır. Ahşap kalıplı deri maskeleri ise 1956 yılında Justus Mekiana yapmış ve bu maske yapımında bir dönüm noktası olmuştur. Deriler demlenmiş çayla kahverengi tonda renge boyanırlar. 1960 ların ortalarında Anaktuvuk Pass köyünde çoğu yetişkin için önemli kazanç kaynağı hâline gelmiştir. Bugün bu gelenek sürdürülmekte ve teşvik edilmektedir.
Fildişi oymacılığı: King Adası İnyupiklerinin gözde avı Pasifik morsu (aiviq, Odobenus rosmarus divergens) olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınır. Morsun 1 metreye ulaşabilen iki köpek dişi (fildişi) Eskimo coğrafyasındaki en değerli malzemelerin başında gelir ve çok amaçlı olarak kullanılır. Bunlardan en çok bilineni oymacılıktır ve İnyupik mors fildişi oymacılık ürünleri British Museum gibi değişik müzelerde sergilenmektedir. İnyupik fildişi oymacılığı sanatsal olduğu kadar ayrıca geçim sağlayıcı bir uğraştır. Alaska'da Nome Altına Hücumundan sonra en popüler uğraş fildişi oymacılığı 1900 lerden sonra revaçta olmuş ve oymacıların sayısı artmıştır.
Tahta oymacılığı: İnyupik coğrafyasında büyük ağaçlar çok azdır ve tahta oymacılığı için daha çok içbölgedeki Kızılderili topraklarından sel suyuna kapılan kütüklerin sahile vuranları kullanılır. Tahtadan biblolar ya da tören maskeleri (kiiñaġuq ya da kigiñaŋŋuaq) yapılır.
Balina çubuğu (suqqaq, qupitalik, savigaaq) işlemeciliği ve bundan sepet (aguummak, aguummaq) örümü, deri işçiliği ve otlardan sepet yapımı diğer elsanatları arasında yer alır. Balina çubuklu sepet ilk önce turistik amaçlı olarak 1914-1918 yılları arasında üretilmiş olup zamanla farklı stiller geliştirilmiştir. Önceleri erkeklerce yapılan sepetçilik 1970 lerden beri daha çok kadınlarca yapılmaktadır. Point Hope yöresinde sepetlerde tutamak olarak St. Lawrence Adasındaki Sibirya Yupikleri ya da King Adası İnyupiklerinin yaptığı fildişi oyma heykelcikler kullanılır.
İnyupik oyuncak bebekleri (iñuŋŋuaq ya da iñuŋŋuuraq ) daha kaba oyulmuş olup ağızları da küçük ve düzken, Yupik bebeklerinde hilal kaşların aynadaki tersidir. İnyupik bebekleri gerçek insanlar gibi kürklüdür.
İngiliz donanma gemisi HMS Blossom 1826-1827 yıllarında Kotzebue Sound körfezinde demir atmış ve yöredeki araç gereç ve giyecek gibi İnyupik etnografik eserlerini yanlarında Avrupa'dan getirdikleri demir, boncuk ve su ısıtıcıları karşılığında değiş tokuş yapıp toplamış ve Büyük Britanya'ya getirmiştir. Bugün bu eserler üç müzede, İngiltere'de Londra'da British Museum, Oxford'da Pitt Rivers Museum ve İskoçya'da Edinburgh'da National Museums Scotland sergilenmektedir.
Mutfak
Beyazların yiyecekleri (Taniktaq) ile karşılaşmadan önce İnyupikler kendi yiyeceklerini (Iñupiaqtaq) iklim ve coğrafi koşullara göre şekillendirmişlerdi. En temel besin maddesi et (niqipiaq 'gerçek yiyecek' > niqi 'yiyecek' + -piaq 'gerçek') olup, bunu ateşsizliğin çaresizliğiyle değişik yöntemlerle yenebilir kılmışlardır. Ana besin maddesi deniz memelilerinden (balina ve fok, mors) ya da kara memelilerinden (ren geyiği) elde edilir. Kısa süren yaz aylarında böğürtlensi ufak zemin meyveleri C vitamini alımında önemlidir. Eskimo mutfağı büyük ölçüde balık ve deniz memelileri etlerinin bir süre fermente edilmesiyle çiğ olarak tüketilen besinlere dayandığından botulizm Eskimo sağlığında besin kökenli tehlikelerin başında gelir. Alaska'da 1985 yılından beri botulizm vakalarında sürekli bir artış yaşanmaktadır ve ABD'de diğer eyaletlerdeki vakalardan daha fazladır.
Maktak: Çiğ olarak yenen yağlı deri altı katmanıyla birlikte balina derisi. Çiğ olarak yenmesi derideki vitaminlerin alımı için gereklidir, zira İnyupik coğrafyasında meyve (o da kiraz çekirdeği kadar ufak üzümsü meyveler) ender bulunur. Pişirildiğinde Uunaalik adını alır.
Quaq (Diğer Eskimo dillerinde: Doğu Kanada İnuitçesi ᖁᐊᖅ quaq; Kingarmiut İnuitçesi xuaq; Labrador İnuitçesi Kuak; Grönland İnuitçesi quaq): Çiğ olarak dondurulmuş et ya da balık. Quaq, avcıların tipik kahvaltısıdır. Kuuvaŋmiut kabilesinden İnyupiklerde esas olarak rengeyiği etinin dondurulmasıyla yapılır ve çiğ yenir. Barrow yöresinde Grönland balinasından yapılır.
Uiḷaq: Kurutulmuş et.
Mikigaq: Kanda fermente edilmiş balina eti, dil ve maktak'ın miksere çekilmesiyle yapılır.
Igamaaqłuk: Fok yağında kızartılan yarı kurutulmuş et.
Igaapiaq: Haşlama et.
Puiñiq: toz haline getirilen rengeyiği kemiklerinden elde edilen kemik yağı. Yapımı oldukça zahmetlidir ve Nunamiut İnyupiklerinde görülür. Rengeyiğinin yılda iki sefer ilkbahar ve sonbahardaki göçlerinde yapılır. İşlenmiş kemik yağı (kaukkam puiñġa) rengeyiği midesinden yapılan saklama kaplarında muhafaz edilir.
Akutaq: Erimiş ren geyiği yağı ile ince kıyılmış ren geyiği etinden bulamaç gibi hazırlanıp bir tepsiye dökülüp çiğ yenir. Mevsimine göre malzeme değişkenlik gösterebilir ve de eklenebilir. Bunlar içinde en makbulü, böğürtlensi ya da üzümsü meyvelerin de dahil edilmesidir.
İngilizcede Eskimolar söz konusu olduğunda "Eskimo dondurması" (Eskimo ice cream) ya da Kızılderililer söz konusu olduğunda da "Kızılderili dondurması" (Indian ice cream) denen Akutaq, Türkçedeki külahlı "dondurma" kavramıyla uyuşmaz.
Hedysarum alpinum köklerini diyet lifi olarak yerler
Sinema
İnyupik sineması (Qiñiqsitaat) henüz kurulum aşamasındadır.
Sikumi («buz üzerinde»): İnyupikçe seslendirilen kısa metrajlı filmdir. İnyupik film yapımcısı Andrew Okpeaha MacLean tarafından yazılıp yönetilen filmin yıldızı Brad Weyiouanna'dır. 2008 Sundance festivalinde ödül kazanmıştır.
Anatomi ve Sağlık
Alaska Eskimoları Kanada İnuitlerinden daha uzun boylu ve çok simetrik halktır. Erkeklerin boyu yaklaşık 158 cm'dir ve Kanada İnuitlerinden 10 cm daha uzundur. Alaska Eskimo kadınlarının boyu (ortalama 158 cm) Kanada'dakilere göre daha uzun ve ince olup yüz genişliği de oldukça azdır. Büyük boylu Eskimolar genellikle Alaska'nın kuzeyinde görülür. Eskimoların çenesi son derece ağır ve güçlü olmasına rağmen dişleri alışıldık büyüklükte değildir. İnyupiklerin %12'sinde omurgada 24 yerine 25 omur bulunur. Bu yüzden lordoz (lordosis) ve sırt ağrısı sık görülebilir. Torus protuberance lar bütün Alaska Yerlilerinde uzundur ve %50'sinde görülebilir. İnyupiklerde uzun kemikler Beyazlara göre daha az yoğundur. Deri rengi açık kahverengidir. Saçlar siyah, gözler koyu renktedir. Elmacık kemikleri çıkıktır.
İnyupikler için bilinen en yıkıcı olay «büyük ölüm» (greath death) olarak nitelenen ve 1910 ile 1930 yılları arasında Avrupalı ve Amerikalı ticari balina avcılarınca getirilen kolera, difteri ve çocuk felci gibi yabancı hastalıklardan bütün köylerin etkilenmesidir.
Bütün Alaska yerlileri gibi İnyupiklerde de en sık görülen sağlık sorunları arasında alkolizm, siroz, Tip 2 diyabet, intihar, kardiyovasküler hastalıklar ve laktoz intoleransı (süt alerjisi, süt ve süt ürünlerini sindirememek ya da bunda güçlük çekmek) sayılabilir.
Alaska'da sağlık sorunları arasında ilk sırayı alkolizm alır. Alaska Yerli komisyonu (Alaska Native Commission) tarafından 1994 yılında yapılan bir uyarıya göre alkol tüketimi Alaska yerlileri arasında böyle devam ederse kalıcı sosyal, kültürel ve duygusal bozunuma uğrayacağı kaçınılmaz sonuçtur. Özellikle alkol kullanımı Alaska'nın soğuk ikliminde ölümcül olabilmektedir ve Northwest Arctic Borough ilçesinin birçok kasabasında (Ambler, Buckland , Deering , Kiana , Kivalina , Noatak ) alkol satışı ve ithalâtı yasaktır. Kotzebue'de ise satışı, ithalâtı ve bulundurulması 2009 yılında serbest bırakıldı. Barrow'da alkolizm çok yaygındır. Alkolizm, İnyupik değerlerinin (Iñupiat Iḷitqusiat) korunmasında sosyal sorundur.
Son kırk yıl içerisinde intihar İnyupikler arasında artan bir sorun olarak karşımıza çıkar. Alaska yerlileri diğer Amerika yerlilerine göre daha fazla intihar oranına sahiptir. Alaska Yerlileri ile Amerika Yerlileri arasında intihar daha çok ergenlik ve sonrası dönemdeki genç yetişkinlerde görülür. Avrupa'da yaygın olan "Eskimolar yaşlılar ile verimsiz insanları öldürürler ya da kendileri intihar ederler" biçimindeki inanış ise tipik bir şehir efsanesidir ve gerçeklikten oldukça uzaktır. İntiharı tetikleyen etkenlerin başında alkolizm gelir. Bütün İnyupik intiharlarının ana faktörleri arasında boşanma (%29,4) ilk sırayı alır. Maniilaq kuruluşu tarafından 1990 ile 1999 yılları arasında yapılan bir araştırmaya göre intihar yöntemi olarak erkeklerde ateşli silahlarla vurulma ve boğulma ön sıradadır. Kadınlar daha çok ilaç alımını tercih ederler.
Tehditler
Inuit Circumpolar Council tarafından sıklıkla dile getirilen küresel ısınma ve buna bağlı iklim değişiklikleri bütün Eskimo halkları gibi İnyupiklerin de geleneksel yaşam tarzlarını tehdit eden en önemli etkendir. Eskimolar iklim değişikliğinden etkilenen halkların başında gelir ve Arktika için iklim değişikliği artık teori değil gerçektir. Buzlanmanın gecikmesi ve olanların da ince olması deniz buzu üzerindeki fok avcılığını olanaksız kılacak kadar zorlaştırabilmektedir.
Süleyman Seyfi Öğün
Süleyman Seyfi Öğün, (d. 14 Şubat 1959, Muğla), Türk siyaset bilimci..
Hayatı
14 Şubat 1959 tarihinde Muğla'da doğdu. Bursa Anadolu Lisesi'nden 1977 yılında mezun olduktan sonra Bursa Uludağ Üniversitesi'nin İktisadi ve İdarî Bilimler Fakültesi'nde 1982 yılında lisans eğitimini tamamladı. 1986 yılında İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde yüksek lisansını tamamladı. 1991 yılında Uludağ Üniversitesi'nde siyâset doktoru, 1993 yılında doçent ve 1998 yılında da profesör oldu. 2010 yılına kadar Uludağ Üniversitesi'nin İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nde kamu yönetimi bölümünde çalıştı ve emekli oldu.
2010-2016 yılları arasında Maltepe Üniversitesi'nin İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nin uluslararası ilişkiler ve Avrupa Birliği bölümünün başkanı sıfatıyla ders verdi. 2020 yılında İstanbul Ticaret Üniversitesi'nin İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi'ne geçti ve siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler bölümünde çalışmaya başladı.
Fikirleri
Tanıl Bora'ya göre liberal-muhafazakâr bir dünya görüşü sahibi olan Öğün, Adalet ve Kalkınma Partisi'ne "serin" bir destek vermektedir. Bora, bu desteği Alev Alatlı gibi yazarların "daha hararetli" destekleriyle karşılaştırır. Öğün'ün AKP'nin derinleşen muhafazakârlığıyla ilgili görüşü, bu muhafazakârlığın "otoriter-faşizan" bir yapıya bürünmesiyle ilgili tartışmaların "kısa vadeli ve fuzulî" olduğu yönündedir. Bunun nedeni, Öğün'e göre AKP tabanındaki yeni orta sınıfların "kapitalist modernliğin nimetlerini ve iktidar kazanımlarını sindirme" sürecinde olması ve Öğün'ün bunun "uzun vadede halihazır muhafazakâr hassasiyetleri bile törpüleyeceğini" düşünmesidir. Öğün, genel sorunun AKP ve karşıtlarının ikisinin de yüzeyselleşmesi olduğunu savunmaktadır. Türkiye'deki kültürel ortamda "sosyalistlerin milliyetçileştiği, batıcıların doğuculaştığı, milliyetçilerin dine evrildiği" tespitinde bulunmuştur.
Muhafazakârlıkla ilgili çalışmalarında, Türkiye'deki muhafazakârlığın demokrasiyi çoğunlukçuluk zannettiğini, bunun indirgemeci bir yaklaşım olduğu görüşünü savunmuş, bununla ilgili "moral demokrasi" kavramını ortaya atmıştır.
Fethi Naci, 1994 yılında Öğün'ün Dergâh dergisinde yazan genç düşünce adamlarından biri olduğunu ifade etmiş, kendisinin görüşlerinden bazılarına katılırken bazılarına karşı çıktığını ifade etmiştir.
Mycoplasma leopharyngis
Mycoplasma leopharyngis, Mycoplasmataceae ailesinin üyesi olan bir bakteri türüdür.
Esir Hayat
Esir Hayat, yönetmenliğini Lütfi Ömer Akad'un üstlendiği 1974 çıkışlı Türk filmidir.
Bentos
Bentos, yaşamlarını bentik bölgede sürdüren canlıların oluşturduğu topluluğa denir. Su dibindeki bitkileri inceleyen fitobentos ile su dibinde yaşamını süren canlıları inceleyen zoobentos olarak iki disipline ayrılır.
Ahmetalan
Tarihçe
Köy, 1772 yılından beri aynı adı taşımaktadır.
Coğrafya
Köy, Tokat il merkezine 15 km uzaklıktadır.
Alvin Tehau
Alvin Tehau (d. 10 Nisan 1989), Tahiti'li futbolcudur. AS Tefana'da forma giymektedir.
Jucundus
Jucundus Ptilomerinae altfamilyasına bağlı bir cinstir.
José Bento Pessoa Belediye Stadyumu
Estádio Municipal José Bento Pessoa Portekiz'in Figueira da Foz şehrinde çok amaçlı olarak inşa edilen bir stadyum
Çoğunlukla futbol müsabakaları yapıldığı stadyum 10.000 seyirci kapasitelidir.
Andimeşk şehristanı
Andimeşk şehristanı (Farsça: شهرستان اندیمشک), İran'nde Huzistan Eyaleti'nin 24 şehristanından birisidir.
Şehristanın 2006 yılı toplam nüfusu 154.081 kişi ve 33.159 hanedir.,
Yönetim yapısı
Şehristanın yönetim merkezi aynı isimli Andimeşk şehridir. Şehirleri ise yönetim merkezi olan Andimeşk ve Hüseyniye'dir. Şehhristan idari olarak bahş denilen iki alt yönetim bölgesine ayrılmıştır:
Râbıta (tasavvuf)
Râbıta, bir tasavvuf terimi. Tasavvufta belirli tarikatlarda bulunan bir uygulamaya verilen isimdir. Etimolojik açıdan râbıta sözcüğü rabt kökünden türemiştir ve “birleştirmek” ve “bağlamak” anlamlarına gelmektedir. Tasavvufta ise müridin, konsantre olup şeyhini aklında canlandırarak şeyhinden yardım istemesi, şeyhinin yardımı ile Allah'tan feyz alması anlamına gelir.
Tanım
Özellikle Nakşbendi ve Süleyman Hilmi Tunahan cemaatinde önemli bir yere sahip olan râbıtanın genelde benzer olmakla birlikte farklı tanımları vardır. Ünlü mutasavvıflardan Abdülhakîm Arvâsî’nin Râbıta-i Şerîfe isimli, râbıtayı anlatan risalesinin Necip Fazıl Kısakürek tarafından sadeleştirilmiş nüshasında râbıta şöyle tanımlanmaktadır: “Râbıta, İlâhî-Zâtî sıfatlarla tahakkuk etmiş ve müşahede makamına varmış bir kamil ve mükemmele kalp bağlayıp, huzur ve gıyabında o zatın suretini hayâl hazinesinde muhafaza etmekten ibarettir.”
Tarihçe
Râbıtadan bir tasavvuf terimi olarak ilk kez bahseden eser Raşahât Ayn’ul-Hayât’tır. Ali bin Hüseyn el-Vâiz el-Kâşifî el-Beyhaki tarafından Farsça kaleme alınan eserde çeşitli yerlerde râbıta sözcüğü geçmektedir. Râbıtanın tam bir tanımı veya uygulanışına dair herhangi detaylı bir bilgi içermez. Râbıtanın ilk detaylı açıklaması ve tanımı Nakşibendî Silsile-i Sadat’ında da yer alan ünlü mutasavvıf Hâlid-i Bağdâdî tarafından yapılmıştır. Halid Bağdâdî’nin ilgili eseri Muhammed Esad Efendi’ye yazdığı bir mektuptur ve Risaletün fi Tahkıyk’ır-Râbıta olarak adlandırılmıştır. Bu eser salt râbıtaya ilişkin yazılmış ilk eserdir. Bu eserin ardından, büyük oranda bu esere dayanan ve sadece râbıtayı konu alan çeşitli eserler de kaleme alınmıştır, örneğin: er-Rahme’tül-Hâbita fi Tahkıyk’ır-Râbıta, İsbât’ul-Mesâlik fi Râbıta’tıs-Sâlik, Râbıta-ı Şerîf
Özellikleri
Râbıta dinî veya ruhanî bir uygulama olarak çeşitli kurallara sahiptir. Bu kurallardan belki de en önemlisi Allah'ta fânî olmuş (bakınız: Allah'ta fânî olmak) yani en üst seviyeye ulaşmış bir şeyhe râbıta yapılmasıdır. Ölü şeyhlere de râbıta yapılabilir. Râbıtayı bir farz olarak kabul eden mutasavvıflar olsa da genelde tasavvufî çevreler râbıtayı yararlı ve gerekli görmekle birlikte tam olarak bir ibadet veya farz olarak yorumlamazlar.
Uygulama
Rabıta müridin mürşidinin suretini hayalinde canlandırmasıdır. Şazelilik gibi bazı tarikatlarda rabıtanın bulunmayışı uygulamanın tüm tasavvuf yollarında olmadığının bir göstergesidir. Özellikle Nakşibendilikte rabıtanın önemi zikirden bile daha fazladır. Uygulamada bazı çeşitlilikler olsa da genel olarak gözler kapalı şekilde mürşitin göz önüne getirilir ve ondaki ilahi bir nurun müride aktığı hayal edilir. Diğer bazı tarikatlarda imajinasyon, mürşidin suretini canlandırmak şeklinde değil de Allah'ın isimlerinden birini veya zat ismini (Allah) zikrederken harflerinin zihinde canlandırılması şeklinde gerçekleştirilir.
Estonya pasaportu
Fiziksel görünüm
Standart Avrupa Birliği tasarımı ile uygun olarak, Estonya pasaport ön kapağın ortasında Estonya Amblemi vardır. Üzerindeki kelimeler "Euroopa LIIT" (Avrupa Birliği) ve "EESTI" (Estonya)ve "PASS" (Pasaport) kelimesi yazılıdır. Estonya pasaportunun altında standart biyometrik sembolü vardır.
Diller
Pasaportun veri sayfası / bilgi sayfası, İngilizce Estonyaca ve Fransızca olarak basılmıştır.
Hollanda cüce tavşanı
Hollanda cüce tavşanı (İngilizce: Netherland Dwarf) (Oryctolagus cuniculus), minyatür evcil tavşan türüdür. İlk olarak Hollanda'da 1940 yılında yetiştirilmiştir. Boyunları ve kulakları kısadır. Çok farklı renklerde olabilir. Ağırlıkları 800–1000 gr arasında olabilir.
Folke Bernadotte
Kont Folke Bernadotte (af Wisborg) (2 Ocak 1895 - 17 Eylül 1948), İsveçli asker, insan hakları savunucusu ve diplomat. Arap ülkeleri ile İsrail arasında Birleşmiş Milletler adına arabuluculuk yaptığı sırada öldürülmüştür.
20 Mayıs 1948'de BM Güvenlik Konseyi'nce Filistin'de arabuluculuk görevine atanan Bernadotte, Arap ülkeleri ile İsrail'in, 11 Haziran'da yürürlüğe giren BM ateşkes kararını gönülsüzce de olsa kabul etmesini sağladı. Ama Arap mültecilere, artık İsrail Devleti'nin parçası durumuna gelmiş bulunan yurtlarına dönme izni verilmesini önerdiği için kısa bir sürede düşman kazandı. Bir dizi ölüm tehdidinin ardından, Fransız Hava kuvvetleri albaylarından BM gözlemcisi André-Pierre Serot ile birlikte aşırı Yahudi militanlarca öldürüldü.
Jim Halpert
James Duncan "Jim" Halpert (doğum 1 Ekim 1978), The Office dizisinde John Krasinski'nin hayat verdiği karakter. The Office dizisinin İngiliz versiyonundaki Martin Freeman'ın canlandırdığı Tim Canterbury karakterinden esinlenilerek yaratılmıştır. Karaktere bu adının verilmesinde ise yapımcı Greg Daniels'in çocukluk arkadaşının adı etken olmuştur.
Özellikleri
Jim Halpert, 1 Ekim 1978 tarihinde doğmuştur. Larissa adında bir kız kardeşe sahiptir ve Jim'in iş yerini acil durum çağrıları için olan listesinde yer verdiğine göre Jim'e yakın bir bölgede oturmaktadır. Ayrıca Jim, Pete ve Tom adında iki yaramaz erkek kardeşe sahiptir. Jim'in en sevdiği yiyecekler listesinde kabuksuz yengeç ilk sırada yer almaktadır. Lise yıllarında basketbol oynayan karakter, farklı bölümlerde Philadelphia Phillies, Philadelphia Eagles ve Philadelphia 76ers taraftarı olduğunu söylemiştir. Düğününde babasının kilt giymesi sebebiyle İskoç asıllı olması muhtemeldir. AOL Instant Messenger'da ekran numarasının JIM9334 olduğu da bir bölümde görülmüştür.
Jim Halpert karakteri, "Mafia" bölümü dışındaki bütün The Office bölümlerinde yer almıştır. Bu istisna bölümde dahi sadece sesiyle dahi olsa bölümde yer almıştır. "The Banker" adlı bölüm ise Jim'e ait geri dönüşler ve önceki bölümlerden görüntülerle karaktere özgü bir bölümdür.
Karakter
Jim Halpert, ofiste çalışan satış temsilcilerinden birisidir. Ofisteki üstü olan Michael Scott ve aynı masayı paylaştığı Dwight Schrute'a yönelik şakalar hazırlamaktan ve onlarla uğraşarak vakit geçirmekten hoşlanmaktadir. Ayrıca gelecekte eşi olacak olan Pam Beesly ile de sohbet ederek ofiste yapmakta olduğu şakaları birlikte izlemekte ve sık sık muhabbet etmektedirler. İlk sezonda Pam, Roy Anderson adlı görevliyle nişanlıyken ona içten içe ilgi duyan Jim, zamanla aşkına karşılık bulmuştur.
Mycoplasma lipofaciens
Mycoplasma lipofaciens, Mycoplasmataceae ailesinin üyesi olan bir bakteri türüdür.
M. lipofaciens, ördek ve kazlardan yalıtılmıştır.
Pleciobates
Pleciobates Ptilomerinae altfamilyasına bağlı bir cinstir.
Walton Goggins
Walton Sanders Goggins, Jr. (d. 10 Kasım 1971), Amerikalı oyuncudur. The Shield dizisinde Shane Vendrell, ve Justified dizisinde de Boyd Crowder karakteriyle bilinmektedir. Bunun dışında Zincirsiz, Ustura Dönüyor, Lincoln, The Apostle, Chrystal, That Evening Sun, Miracle at St. Anna, American Ultra ve Predators filmlerinde rol aldı. 2001 yılında çevirilen The Accountant adlı filmde En İyi Kısa Film Akademi Ödülü dalında Akademi Ödülünü kazandı.
Gençliği
Goggins, Birmingham, Alabama'da, Janet Long ve Walton Sanders Goggins, Sr'ın oğlu olarak doğdu. Lithia Springs, Georgia'da büyüdü ve on dokuz yaşındayken Los Angeles'a taşındı.
Özel hayatı
Goggins, 1967 doğumlu Kanadalı Leanne Kaun ile evlendi. Kaliforniya'da, köpek yürüyüşü işine sahiptiler; 12 Kasım 2004'te karısı intihar etti.
Goggins, film yapımcısı Nadia Conners ile Ağustos 2011'de evlendi. Oğulları Augustus Şubat 2011'de doğdu.
Goggins, fotoğraflarının bir kısmını sabbatikal olarak çektiği ve Hindistan'ı dolaştığı sırada oluşturduğu bir blogda sergilemektedir. Çevreden insani işe kadar çeşitli kâr amacı gütmeyen kuruluşlarda aktiftir ve düzenli olarak Global Green USA etkinliklerine katılır. Ayrıca Goggins, alkollü içecekler üreten bir şirket olan Mulholland Distilling'in ortağıdır.
Portimão Belediye Stadyumu
Portimão Belediye Stadyumu, Portekiz'in Portimão belediyesinde 1937 tarihinde çok amaçlı olarak inşa edilen bir stadyum
Stadyumda çoğunlukla futbol müsabakaları yapılmaktadır. Portimonense SC takımının maçlarını yaptığı stadyum 6.000 seyirci kapasitelidir.
Şeref Taşlıova
Şeref Taşlıova (10 Nisan 1938, Çıldır, Ardahan - 20 Eylül 2014, Ankara) Türk halk ozanı, Devlet Sanatçısı.
10 Nisan 1938’de Ardahan'ın Çıldır ilçesi Gülyüzü köyünde doğdu. Küçük yaşlarda babası öldü. Yaklaşık 10 yaşında şiir yazmaya başladı. İlkokuldan sonra bir süre öğretmen okuluna devam etti. Bu yıllarda da bağlama çalmayı öğrendi. Kuzeydoğu Anadolu aşıklık geleneğinin önemli isimlerinden olan Aşık Şenlik’in oğlu Aşık Kasım’a çıraklık yaparak kendini geliştirdi ve yöredeki aşıklarla tanışma fırsatı buldu.
Hiromasa Tokioka
İstatistikleri
8||0||3||0||5||0||16||0 8||0||3||0||5||0||16||0
Şeref Taşlıova
1966 yılından itibaren Kars Radyosu bünyesinde 10 yıl süreyle aşıklara ilişkin programlar hazırladı ve sundu. Ayrıca Türkiye ve Türkiye dışında birçok radyo ve televizyon programına katıldı. Bazı radyo programlarına danışmanlık yaptı.
Konya Aşıklar Bayramına başından beri katıldı. Katıldığı yarışma ve festivallerde değişik dallarda birçok ödül aldı. 15’i altın olmak üzere 130’un üzerinde madalya, 60’ın üzerinde plaket, 180 kadar takdirname aldı.
Çeşitli dergilerde folklor yazıları yazdı. 1971 yılından itibaren Amerika’dan Japonya’ya, Avrupa’dan Orta Asya ülkelerine dek birçok ülkede programlar yaptı.UNESCO’nun düzenlediği Dünya Sanat Dizisi adlı etkinlikte Türkiye’yi temsil etti.
1000’den fazla şiiri bulunan Taşlıova, Azeri, Fars ve Anadolu kültürüyle yoğrulmuş bilgi birikimiyle önemli bir kaynak ve değerlerden biridir.
1991’de Müzik-San Vakfı tarafından, 1996 yılında ise Türkiye Yazarlar Birliği tarafından yılın sanatçısı seçildi. 2000 yılında Türksav tarafından «Türk Dünyasına Hizmet Ödülü» verildi.
Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliğinin (MESAM) kurucu üyesi ve Teknik Bilim Kurulu Başkanı olan Taşlıova’nın birçok dergi, gazete ve araştırmada aktarılan şiirlerinin bir bölümü HAGEM tarafından »Gönül Bahçesi« (1990) adıyla yayımlandı. Ayrıca Fikret Türkmen ve Nail Tan tarafından hazırlanan «Aşık Şeref Taşlıova’nın Tasnif Ettiği Hikâyeler (»2004) adlı bir kitap yayımlandı.
UNESCO tarafından, âşıklık geleneği temsilcisi olarak 2008 Yılı Yaşayan İnsan Hazinesi seçildi. Bu unvan, 14 Ocak 2010 tarihinde İstanbul'da Lütfi Kırdar Kongre Merkezi'nde yapılan törenle ilan edildi.