cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tuva Cumhuriyeti
Tuva adı
Güney Sibirya'daki Türk toplulukları içerisindeki "Tuo-ba" (拓跋) veya "Tuo-ba Shi" (拓跋氏) diye bilinen kut almış Türk kağan hanedanı Çin'e egemen olduğunda Çin'e Tabgaç denilmiştir. Tuo-ba Türkleri içinde Hun, Dingling, Kırgız, Jujuan, Wuhuan ve doğu Siyanpileri gibi 31 topluluk bulunuyordu. Tuo-ba’lar (拓跋) Kuzey Wei Hanedanlığı (M.S 386 - 534) nı kurarak Çin’i aşağı yukarı 150 yıl hakimiyeti altında tutmuştur. Dolayısıyla batıdaki kavimler Çin’i "Tabgaç" (Taughast) adıyla anmışlardır. Orhun Yazıtları’nda da görülen "Tabgaç" adı Orta Asya’da Çağatay dönemine kadar kullanılmaya devam etmiştir. Fakat Çinliler (Hanlar) "Qin", "Çin", "Kıtay" , Çin'e egemen olan eski Türkleri ifade eden "Tabgaç, Tawgaç" adını benimsememişlerdir. Çinliler kendileri için eskiden beri "Zhong-guo" (中國), kendileri için de "Xia" (夏), "Han" (漢), "Han-ren" (漢人), "Han-zu" (漢族), "Hua-xia" (華夏) terimlerini kullanmışlardır. Yalnız ilginç olan şudur ki "Tabgaç (Tawgaç)" adı Tang (T’ang) Hanedanlığı (唐朝) için de kullanılmıştır. Demek ki Çin'e hakim olan Türk kağanlar sülalesinin adı asırlar sonra bile kaybolmamıştır. Mesela Singku Seli Tutung "Hsüan-tsang (Xuan-zang)’ın Biyografisi"nde Çince 唐朝 (Táng Cháo: "Tang (T’ang) Hanedanlığı")yı "t(a)vgač" diye tercüme etmektedir:
Göktürk Kağanlığı döneminden çok sonralara kadar Çin adı yerine bu sözcüğü kullanmayı sürdürdüler. Çin kaynaklarının Topa diye zikrettiği Tabgaçların adı, Kâşgarlı Mahmud tarafından "ulu, saygıdeğer" diye açıklanmıştır ki yaşadığı dönemde Türkistan coğrafyasına egemen olan Hakaniye Devleti veya gerçek adıyla Türk Hakanlığı hükümdarlarınca "tafgaç, tamgaç" şeklinde unvan olarak kullanılmaktaydı. Modern köken bilimsel araştırmalarda ise L. Bazin değişik bir yorum getirmiş: Türkçe tab+gaç = (mala, mülke) sahip, malik. Kâşgarlı Mahmud'un Türklüğünü iddia ettiği Tabgaçlar, Çin kaynaklarına göre de Hiung-nulardan bir bölüktür ve Mete'yi eski Toba hükümdarı sayarlar. Kaşgarlı Mahmud, Tabgaçları Türklerden bir bölük olarak kaydeder. Çin kaynaklarından saptanan bazı etnografik ve dilsel bulgular da onların Türklüklerine ilişkin ipuçları vermektedir. Örnek sunmak gerekirse, kurt ve göç efsanelerinin varlığı; mağara, dağ ve orman kültleri (Tengricilik); dillerinde tespit edilen bitegçin (bitikçi, kâtip), kapukçın (kapıcı,hacip?), atlaçın (atlı, süvari), korakçın (koruyucu,muhafız alayı), aşçın (aşçı), törü (yasa, töre), il (devlet) gibi sözcükler mevcuttur. Tabgaç Türklerinin büyük bir bölümünün Çin'in işgaliyle Çinlileştiği ve Türk özelliklerini yitirdikleri belirlenmiştir.
6. yüzyılda kurulan günümüz tarihçilerinin Kök Türk Devleti adını verdikleri Türk Kağanlığı kağanlarından Tapar/Taspar Ḳaġan (572-581) hanedanına Çince Tuvaların atası anlamında Tuobo denilmişir. Kağanın adı Türkçede Tapar ve Sogdça’da T’sp’r (Taspar) şeklinde geçerken unvanı da Sogdçada T’sp’r γ'γ'n ve Çincede Ta/Tuóbō Kěhàn (T’o-bo K’o-han) 佗鉢可汗 şeklindedir. Tarihsel kaynaklarda "Tuba" adına Çin'in Su hanedanının (581-618) kayıtlarında görülmektedir. Bu kayıt kaynaklarına göre Türk kağanının soyundan gelen Tubalar, Kırgız Türklerinin doğusunda ve Baykal Gölünün güneyinbatısında, Uygurların kuzeyinde Yenisey dolaylarında Ötüken taygasında yarı yerleşik olarak yaşamaktadırlar. Çin kayıtlarında türlü yazılış şekli Dubo-Tubalar Sayan dağlarının geniş vadilerinde meskun idiler. Kök Türk Kağanlığından başka ad olarak kullanıldığı bir öbür yer ise Hazar Kağanı'nın adı Tuvan Kağan'dır (825 - 830). "Moğolların Gizli Tarihi" adlı Çince eserde de Tuva Türklerinden "Tuba" diye bahsedilir. Çin Tarihi konusunda uzman olan W. Eberhard Tova (Toba) Devletini kuran 119 topluluğun Türk soyundan gelenler olduğunu belirtir. Günümüzde Tuva (Tıva), Tofa(karagas), Tuba (Altay Türklerinin bir kolu) şekilleriyle karşılaştığımız adlar hep aynı kökene dayanmaktadır. Ünlü Türkbilimci N.F.Katanov da aynı soydan geldiklerini eserlerinde belirtmektedir.
Sonuç olarak Tuva, Tofa, Duha, Toba şekillerinde günümüzde İrkutsk'tan Doğu Türkistan ve Altay'a kadar yaşayan Türk soylu Tuva topluluklarının Hun, Tabgaç ve Göktürk Kağanlığı'nın Tanrı'dan kut almış kutlu hakanlar sülalesinden geldiği anlaşılmaktadır. Günümüzde Ötüken ve dolayına, Ötüken tayga bölgesine en yakın Türk topluluğu dahi Tuva Türkleridir.
Asyanın orta noktası
Bazı bilim insanları tarafından yapılan hesaplamalar neticesi Asya kıtasının doğu-batı uzantısında tam orta noktasının Tuva Cumhuriyetindeki Kızıl şehri olduğu belirtilir.
Çevre yerler ve Sibirya
Tuva Özerk Türk Cumhuriyetinin kuzeyinde, Tomsk, Abakan, Krasnoyarsk şehirleri çevresinde ve bu bölgenin batısındaki Tobol nehrinin kenarına kurulu Tümen, Tobolsk, Tara, Barabinsk kentleri çevresinde, ayrıca bu iki bölgenin arasındaki Baraba bozkırlarında Baraba Türkleri yaşarlar. Kemerova ilinde ise Şor Türkleri yaşamaktadır. Krasnoyarsk bölgesi içinde önceden çok nüfusa sahipken günümüzde çok az kalmış Tuva Türkleri de yaşar. Rusların baskısı sonucu Tuva Cumhuriyetine göç etmek zorunda kalmışlardır. Krasnoyarsk içindeki Tanzıbey taraflarının Tuvaların toprağı olduğu Tuva halkı tarafından hâlâ bilinmektedir.
Tarihi gelişim
Çin kaynaklarına göre Tuvalar Kırgızlar'ın doğusunda, "Küçük Deniz"in (Muhtemelen Baykal Gölü) güneyinde ve Uygurların kuzeyinde bulunmaktadır. Bugün de Tuvalar buralarda oturmaktadırlar ve buraya da Tannu-Tuva denilmektedir. 1207 yılında Tuva, Cengiz Han devrinde Moğol Devletinin işgaline girmiştir. Moğolların Gizli Tarihi adlı tarihi esere göre Tuba, Tubas şeklinde kuzeybatıda, Hanghaslar ile birlikte söylenmiş bir Türk halkıdır. Cengiz Han'ın oğlu Coçi, Oyrat, Buryat, Barhun, Ursut, Habhanas, Hakas ve Tuba'ları Moğollara bağlamıştır. Moğolların egemenliği devrinde Tuva Türkleri, Türklüklerini sıkı bir şekilde muhafaza etmişlerdir. Moğol ırki ile her anlamda bir kaynaşmayı reddetmişler, hatta işgaller sırasında ormanlarda asırlarca saklanabilmişlerdir. Bazı kaynaklarda bu sebepten orman halkı manasında Uranhay adlandırılması yakıştırılmıştır.
Tuva
Tuva'daki yer adları Eski Türk yazıtlarında geçen çoğu yer adları ile aynıdır. Bunlar arasında Ödügen, Kögmen, Kazırgan, Altay .vb sayılabilir.
Nüfus
Nüfusu 1989 yılında 308.557 iken 2010 yılı istatistiki bilgilere göre de 307,930 olup 20 yıldır nüfusun artmadığını tersine azaldığını söylemek mümkündür. Sebebi iklim şartlarından ziyade politik ve göç olgusudur. 15 küçük bölgeye (kojuun) sahiptir. Ülke, Sibirya'nın güneydoğusundadır. Güneyinde ve güneybatıda Moğolistan bulunmaktadır. Nüfusunun %70.02 Tuvalardan, %20.11'i Ruslardan, %3.7'si diğer milletlerden oluşmuştur. Tuva'da Anti-Rus potansiyel gizli etnik gerilim bulunmaktadır.
1959-2002 yılları arasında Tuva nüfusunun değişimi:
Coğrafya
Cumhuriyet Sibirya'nın uzak güneyindedir. Başkenti Kyzyl, "Asya'nın coğrafik merkezi"'nin yakınındadır. Cumhuriyetin doğusu yüksek ve ormanlık iken batısı ovalık ve daha kurudur.
Nehirler
Tuva cumhuriyetinde 8,000 den fazla nehir vardır. Alanı dünyanın beşinci en uzun nehri olan Yenisei Nehri'nin üst kolunu kapsar. Cumhuriyetin nehirlerinin çoğı Yenisei nehir kollarıdır. Alanda sayısız mineral kaynakları vardır. Başlıca nehirleri şunlardır:
Tuva Yukarı Yenisey Nehri havzasında yer alır. Moğolistan'a komşu olan cumhuriyetin yüzölçümü 170.500 km²'dir. Bölgenin başlıca yüzey şekilleri olan geniş Tuva ve Todja havzalarının sularını Yenisey Nehri'nin iki ana kolu toplar. Aralarında kuzeybatıdaki Batı (Zapadni) Sayanlar'la kuzeydoğudaki Doğu Tuva dağ sıraları bu iki havzayı kuşatır. Tuva Özerk Cumhuriyeti'nde başta başkent "Kızıl" olmak üzere beş kent ve üç kentsel yerleşme vardır. Ülkede 400'e yakın irili ufaklı göl yer alır bunların başlıcaları Azas, Tere-Höl, Çağatay, Süt-Höl, Hindiktiğ-Höl ve Noyan-Höl'dür.
Göller
Tuva'da cumhuriyetinde en büyüğü Todzha gölü, a.k.a. Azas Gölü (100 km²) ve Uvs Gölü (Moğolistan'la paylaşılan and a World Heritage Site) olmak üzere çoğu buzul ve tuz gölü olan sayısız göl vardır.
Dağlar
Cumhuriyetin alanı, Sayan ve Tannu-Ola sıradağları ile çevrili yaklaşık 600 m yükseklikte dağlık bir havzadır. Bölgenin 80%'inden fazlasını dağlar ve tepeler kaplar. Mongun-Tayga ("Gümüş Dağı", 3,970 m) cumhuriyetteki en yüksek noktadır ve adını buzulundan alır. Moğolistan ile Tuva arasındaki Tannu-Ola (Tuva Türkçesi: Tañdı-Uula dağları) güney Sibirya'da yer alan önemli bir dağ sırasıdır. Tuva Cumhuriyetinin güney tarafındadır. Bu dağ yamaçlarında hayvancılık tarih boyunca yaygın haldedir. İnek, at, koyun yetiştiriciliği hayvancılıkta daha öne çıkan çeşittir. Yöre halkının dilinde maljılık (sığır sürücülüğü) diye adlandırılır. Yüzlerce at, koyun, inek sahibi kişiler bulunur.
İklim
İklimi kışları çok katı olup karasal bir iklime sahiptir. Ocak ayı sıcaklık ortalaması -25, -35 C'dir. Temmuz ayı sıcaklık ortalaması 20 C'dir. Vadiler yılda 150 mm.ve 300 mm. arasında yağış alırken dağ yamaçları 400 mm. ve 600 mm. arası yağış almaktadır.
Doğal kaynakları
Tuva'nın başlıca doğal mineral kaynakları kömür, demir cevheri, altın ve kobaltı kapsar. Faunası samur, vaşak, porsuk, gelincik, maral, Sibirya dağ keçisi, misk geyiği, ayıları, kar leoparları, yer sincapları, yarasaları ve kartalları içerir.
Zaman dilimi
Tıva Kızılyar yani Rusçası ile Krasnoyarsk Saati|Krasnoyarsk Zaman Dilimindedir (KRAT/KRAST). UTC'ye göre saat farkı +0700 (KRAT)/+0800 (KRAST).
Yönetim biçimi
Tuvalar, Soyotlar ya da Uryanhaylar olarak da bilinir. Büyük bölümü Rusya'ya bağlı Tuva Cumhuriyeti'nde, küçük bir bölümü ise Moğolistan'da yaşayan ve Moğolcadan etkilenmiş bir Türk dili konuşan halktır. Yenisey Nehrinın kaynak sularının arasında, hem Sibirya taygasının, hem de Orta Asya bozkırlarının özelliklerini taşıyan bir bölgede yaşarlar. Geleneksel uğraşları avcılık ve çobanlıktır; kolektif tarım 1950'lerin başından bu yana önem kazanmıştır. Darı üretimi ve balıkçılık öteden beri önemini korumaktadır. Geleneksel Tuva barınakları step bölgelerine özgü yurt adı verilen keçe çadırlarla, ağaç kabuğundan yapılma, Sibirya'ya özgü huni biçiminde çadırlardan oluşur.
17. yüzyıldan sonra giderek Rus kültürünün etkisinde kalan Tuvaların geleneksel toplumsal örgütlenmeleri boy (aşiret) sistemine dayanır, geleneksel dinleri ise şamanizmdir. Günümüzde Rusya Federasyonu'nda yaklaşık 180 bin, Moğolistan Halk Cumhuriyetinde ise 24 bin kadar Tuva yaşamaktadır.
Bölgeler
Tuva, 1 Ocak 2012 tarihinden beri yeni bir idari yapılanmaya ayrılmıştır. 2 büyük şehir yönetimi, 17 kojuun (ilçe idaresi) ve bunlar da kendi içinde 4 şehir idari yapılanması ve 120 sumon (köy, kırsal yönetim) idari yapılanması olarak bölünmüştür.
Eğitim
Tuva Cumhuriyeti'nde eğitim öğretim Rus dili ile yapılmaktadır. Tuva Türkçesinin konuşulma oranı yüksek olsa da bu oran azalabilir. Tuvada millî hareket bir dil ve kültür hareketi olarak başlamıştır. 1989 yılında başkent Kızıl'da bir ortaokulun Tuvaca eğitim veren bir okula dönüştürülmesi için kampanya başlatılmıştır. Kampanyayı gerçekleştirenler 25 Ekim 1989 yılında Tuva Sosyal Merkezi'ni kurmuşlardır. Merkezin önderliğine de 39 yaşındaki dilbilimci Tuva Türk'ü Kadır-ool Biçeldey geçmiş ve Biçeldey aynı yıl Tuva Halk Cephesi'ni kurmuştur. Sonra ad değiştirilerek Demokratik Orak Hareket adını almıştır. Tuva'da demokratikleşmenin önündeki en büyük engelin bürokrasi olduğu vurgulanmıştır. Eski komünist partisine ait uygun binaların kültürel ve diğer faaliyetler için kullanılması talep edilmiştir. Tuva'da 157 ortaokulda (6.600 öğrencisi), 6 teknik okulda (4.000 öğrenci), 1 üniversitede (2900 öğrencisi) bulunmaktadır. Yılda, Tuvaca çok sayıda kitap, 2 dergi, 5 gazete yayınlanır. Her 10 bin kişiye 36 doktor düşmektedir. Sağlık hizmetleri devletin tekelindedir. Ülkedeki tek üniversite, Tıvanıñ Kürüne Üniversitedi (Тываның күрүне университеди) yani Tuva Devlet Üniversitesidir
Kültür ve din
Tuva'da Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği egemenliğinden önce 1928 yılında 4813 lama (din adamı) ve 28 Budist ibadet yeri vardı. Bunlar aşamalı olarak azaltılmış ve son olarak 1950 yılında da son "hüree"(Buda dini ibadet yeri) de yok edilmiştir. Tuvada Sovyet etkisi ile sistemli bir şekilde Şamanların halk arasındaki itibarı zedeletilmiş, aydınlar ve din adamları öldürülmüştür. Baskı ve yasaklar aşırı artmıştır. Türkiye ile yaklaşık olarak aynı sayılan Latin Alfabesi yasaklanmış ve yerine Rusların millî alfabesi olan Kiril alfabesi dikta edilmiştir. Tuva'ya komşu Hakas ve Altay ile Saha Kiril Alfabelerinden ayrı harflerin olmasına en yüksek oranda çalışılmıştır. Rus ve Ukraynalılar Tuvaya yerleştirilmiş, sanayi dalında işler öncelikli olarak Slav kökenlilere verilmiştir. Tuva Türklerinin nüfus oranı % 85'ten böylece % 57'ye kadar düşmüştür. Tuva'nın Sovyetler Birliğine dahil edildiği 1944 yılında Tuva'nın nüfusunun yaklaşık % 85'i Tuva Türkleri idi. 1959 yılında ise Tuva Türklerinin nüfus oranı % 57 olmuştur. Tuvaların yüksek doğum oranının etkisiyle 1989 yılında Tuva Türk nüfusu oranı % 70'e yükselmiştir. Günümüzde bu oran % 90 kadar olmuştur. 1989 yılında Tuva yöneticilerinin çoğunluğu Ruslardan oluşmasına karşılık günümüzde neredeyse hemen hemen hepsi Tuva Türklerinden oluşmaktadır. 1990 yılının yaz ayında Hovu-Aksı şehrinde Tuva Türk gençleri ile Rus sivil güvenlik görevlileri arasında başlayan çatışmalar Tuva'nın başka yerlerine de yayılmıştır. Tuva, Sovyetler Birliği'nin "sıcak noktası" olarak kalmıştır. Rusların baskıcı politikaları daha da artmış Tuva Türklerinin faşistlikle, şovenizmle suçlamaya başlamışlardır. Fakat Rus basınının etkisi ters teperek Tuvaların arasında millî bilincin yükselmesine sebep olmuş ve Tuva'daki Rus kökenli 3000 kişi Tuva'yı terk etmiştir.
2023 itibariyle Tuva nüfusunun neredeyse %84'ü Tibet Budizminin bir yorumu olan Tuva Budizmine inanmaktadır. Tuva Budizminin başı Kambı Lama olarak bilinir. Günümüzde Gelek Natsyk Dorju 9. Kambı Lama olarak görev yapmaktadır. Tuva Türkçesinde Buda'ya Bogda, Budist tapınağına dungan, stupaya suburgan, keşişlere başkı, keşişler dışındaki Budistlere genyen denilmektedir. Rus hükümeti Tuva Budizmi üzerindeki baskıyı Sovyetlerin yıkılışından sonra da devam ettirmektedir. 2008 yılında 14. Dalai Lama Tenzin Gyatso tarafından Hindistan'dan Tuva'ya gönderilen Shivalha Rinpoche, Rus istihbarat teşkilatı FSB'nin Rusya'yı 15 gün içerisinde terk etmesini istemesi üzerine Tuva'dan ayrılmak zorunda kalmıştır. 56 metre yüksekliğindeki Thubten Shedrub Ling Manastırı ve Tsechen Ling Manastırı başkent Kızıl'da bulunur. Çadaana kentinin dışında yer alan tarihi Üstüü Hüree tapınağı 2013 yılında restore edilerek hizmete açılmıştır. Kızıl'ın kuzeyinde 12 metrelik bir Buda heykeli de mevcuttur.
Sülaleler
Tuva Cumhuriyetinde kişilerin hangi sülaleden geldikleri soyadlarına yansımıştır. Bu sülale adlarının çoğunluğu eski Türk hanedanları ve kabilelerinin adlarıdır. Belli başlı sülaleler: Kırgız (Kırgıs), Hertek, Maadı, Oorjak (Oğur-Oğuzlar), Küjit, Toju, Çoodu, Todot, ve diğerleridir. 13. asır elyazma eserlerde Monguş, Tumat, Toju, Tongok ve Salçak (veya Selçuk) geçmektedir.
Din
Tuva Türkleri, inanış olarak Eski Türklerin dini olan Şamanizm diye bilim insanlarının kabul ettiği Gök Tanrı veya Tengricilik inancına mensuptur. Aynı zamanda Budizm de kabul edilmiştir. Çok az sayıda Tuvalı ise Rusya'nın ve başka Hristiyanların yaptığı misyonerlik faaliyetler sonucu Hristiyanlık dinine geçmiştir. Müslüman olan Tuvalı da az da olsa vardır. Kur'an ve önemli İslami kaynak eserler Tuva Türkçesine henüz tercüme edilmemiştir.
Müzik
Tuva kendine has müzik üslubu ile bölgesinde bir önderdir. Gerek Buryat, Moğol ve gerekse Altay, Hakas şarkıcıları Tuva sanatçıları kadar etkili olamamışlardır. Tuva da boğazın derinliğinden söylenen şarkılar dünyaca tanınır. Tuva'nın Gırtlak Sanatçıları epey vardır. Kuvezin Tuva halk topluluğu Huun-Huur-Tu'nun (aslı Hün-Hürtü) kurucu üyelerinden birisidir ve Tuva halk/rock/elektro/post punk grubu Yat-Kha'nın lideridir. Benzersiz, kontra-bass biçimi Tuva kargıraa gırtlak şarkıcılığı, kendi deyimiyle "kanzat kargıraa", ile ünlüdür.
Tuva şarkı sözleri hakkında Tıva Ir Sözleri.
Tuva gençlerinin en çok beğendiği popüler şarkıcı ise İşkin-oğludur. İşkin-oğlu'nun Çaptaşka, May ayı adındak şarkılar herkes tarafından beğeni ile dinlenilmektedir.
Ekonomik yapı
Ren geyiği evcilleştirme Türk toplulukları tarafından başlatılmış ve daha sonra terk edilmiştir. Fakat Samoyedler (Samodi-Halklar) tarafından, kuzeye götürülmeden önce kabul edilmiştir. Altay-Sayan bölgesindeki Eski Çağ kaya oymalarındanki resimlerden Ren geyiklerinin evcilleştirmesi en azından M.S. 1. yüzyıla kadar geriye gittiği izlenimini uyandırır. Bilim insanları (Laufer, Leimbach, Mänchen-Helfen) Tuva tarzı geyik-sürübesiciliği, Avrasya'nın en eski biçimi olabiliceğini söylerler.
Yeraltı zenginlikleri yönünden önemli bir ülkedir. Tuvada kömür, demir, cıva, altın, asbest, kobalt, nikel, bakır, çinko, kurşun, taşkömürü, madeni tuz çoktur. 1970 yılında Tuvanın en büyük sanayi kuruluşu olan asbest fabrikası, Akdovurak dolayında açıldı. Tuva'nın ekonomisinde tarım sektörü ağırlıklıdır. Burada 115.000 ton hububat elde edilir. 27.000 ton patates üretilir. Tuvada besicilik yaygındır. Hayvancılık da önemli yer tutar. Tuva'da 1.229.000 küçükbaş hayvan, 201.000 büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Koyun, inek, domuz gibi hayvanlarla birlikte at, deve ve Ren geyiği beslenir. Tuvanın çoğunluğunun ormanlık olması buralarda vahşi kürk hayvanlarının avlanmasına uygundur. Sanayide önemli yeri hammadde çıkarılması faaliyetleri almaktadır. Bununla beraber kereste imalatı, gıda maddeleri üretimi, hafif sanayinin bazı kolları gelişmiştir. Başkent Kızıl şehrinde ağaç, deri ve gıda sanayileri mevcuttur. 433 km'lik şose yolu mevcut olup ana yollar Kızıl-Abakan, Teeli-Kızıl, Kızıl-Erzin arası yollardır. Verimli topraklara rağmen ziraat ise çok az yapılmaktadır. Buğday, arpa üretilir. Demir yolunun Tuva topraklarından politik sebeplerle geçirilmeyişi Tuva halkının ulaşımında sıkıntı ortaya çıkarmaktadır. İpek Yolu Treni veya Türk Dünyası Demiryolu ağı oluşturma kapsamında Tuva-Altay-Kazakistan-Azerbaycan-Türkiye hattında en kısa olacak şekilde bir demiryolunun gerçekleşmesi umudu vardır. Böyle bir proje bütün bölgeyi ekonomik alanda çekici hale getirecektir. El sanatları olarak en çok dikkati çeken yumşak mermer gibi taşlardan yontularak yapılan hayvan heykelcikleridir. Özellikle Baytayga bölgesi taraflarında yaygın bir el sanatı niteliğindedir.
Rusya Federasyonu içindeki durumu
Rusya Federasyonu içinde Rusya'nın adı Rosiya olarak belirlenmiştir. Bu tabirle bir etnik unsur yani Ruslar kastedilmediği vurgulanmak istenmiştir. Her ne kadar içeride fark edilmese de uluslararası sahada Rossiya yerine Rusya denilerek Rusların yaşadığı ülke anlamına gelmektedir. Tuva Anayasasının (21 Ekim 1993 yılındaki anayasa) ilk maddesinde
Politika
Tuva'da devletin başı dört yıllık dönem için seçilen hükûmet başkanıdır. İlk hükûmet başkanı Sherig-ool Oorzhak idi. 2007'de hükûmet başkanı Sholban Kara-ool idi. Tuva'nın yasama organı, Büyük Khural, 162 sandalyeye sahiptir; her milletvekili dört yıllık bir dönem için seçilir. Tuva'nın şimdiki bayrağı – refah için sarı, güç ve cesaret için mavi, saflık – için beyazdır ve 17 eylül 1992'de kabul edilmiştir. Cumhuriyetin Anayasası 23 ekim 1993'te kabul edildi. 3 nisan 2007'de, Rusya başkanı Vladimir Putin önceden güreş şampiyonu olan 40 yaşındaki Sholban Kara-ool'yı Tuva hükûmetinin başkanı olarak atadı. Sholban Kara-ool's candidacy was approved by the Khural on April 9, 2007.
Uluslararası ilişkiler
Tuva ve Türkiye arasındaki devlet düzeyinde ilk ilişkiler 1994 yılının Temmuz ayında gerçekleşmiştir. Dönemin Tuva cumhurbaşkanı Şerig-ool Oorjak Tuva devlet heyetiyle birlikte Türkiye'ye konuk olmuştur.
Antigua ve Barbuda'nın vize politikası
Vizeden muaf ülkelerden birinden gelinmediği sürece Antigua ve Barbuda ziyaretçileri Antigua ve Barbuda'nın diplomatik temsiliciliklerinden veya bazı durumlarda Birleşik Krallık diplomatik temsiliciliklerinden vize almaları gerekmektedir. Normalde vize gerektirdiği halde, bir Cruise gemisi ile gelen ziyaretçiler, sabah Antigua ve Barbuda'ya gelmesi ve aynı akşam dönmesi halinde vize almaları gerekmemektedir.
Vize muafiyeti
Aşağıdaki 99 ülke vatandaşları 1 ay boyunca vizesiz Antigua ve Barbuda'yı ziyaret edebilirler:
Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada sakinleri ve Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Schengen bölgesi ve Birleşik Krallık'ın geçerli vizesine sahip olan vatandaşların vize almalarına gerek yoktur.
Haiti vatandaşlarına verilen diplomatik veya resmi pasaport sahiplerine vize gerekmez.
Kaşkışla, Yozgat
Kaşkışla, Yozgat ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün eski adı 1907 yılı kayıtlarında Kışla olarak geçmektedir.
Coğrafya
Köy, Yozgat il merkezine 50 km uzaklıktadır.
NGC 1110
NGC 1110, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir galaksidir. Gökyüzünde Tay takımyıldızı yönünde bulunur. Sm tipi bir sarmal galaksidir. Amerikan astronom Francis Leavenworth tarafından 1886 yılında 66,04 cm (26 inç) çaplı mercekli tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Doctor Who (10. sezon)
İngiliz bilimkurgu dizisi Doctor Who'nun modern serisinin onuncu sezonu. Çekimleri Haziran 2016'da başlayan sezonun ilk bölümü 15 Nisan 2017 tarihinde başlarken on iki bölümden oluşan sezon, 1 Temmuz 2017 tarihinde sona ermiştir. Sezonun yürütücü yapımcılığını Brian Minchin ile beraber baş yazar Steven Moffat üstlenmiştir. İkisinin bu görevi üstlendiği üçüncü ve son sezon olurken, Moffat'ın baş yazar ve yürütücü yapımcılığı üstlendiği altıncı ve son sezondur. Sezon; 2005 yılında modern serinin başlangıcından itibaren onuncu, klasik seriden itibaren otuz altıncı sezondur.
Temmuz 2015'te BBC Worldwide's Annual Review, onuncu sezonun yapılacağını açıklamıştır. Steven Moffat, bu sezon dört bölüm yazmıştır. Diğer bölümlerin senaristleri geçen sezonlarda da olduğu gibi Frank Cottrell-Boyce, Sarah Dollard, Jamie Mathieson, Peter Harness, Toby Whithouse ve Mark Gatiss olurken modern seride iki yeni senaristlik görevini üstlenen Mike Bartlett ve Rona Munro olmuştur. Munro, daha önce klasik serinin son sezonunun Survival hikâyesini yazmıştır. Sezonun yönetmenleri daha önce dizide çalışan üç kişi ve üç yeni kişiyi kapsamıştır. Sezonun çekimleri 20 Haziran 2016 tarihinde başlamış ve yaklaşık dokuz ay süren çekimler, 7 Nisan 2017 tarihinde sona ermiştir.
Aralık 2016 Noel özel bölümü olan "The Return of Doctor Mysterio" ile başlayan sezon, dışarıdan mavi bir İngiliz polis kulübesine benzeyen TARDIS'le uzay ve zamanda seyahat eden bir Zaman Lordu olan Doktor'un on ikinci yüzünü oynayan Peter Capaldi'nin üçüncü sezonudur. Ocak 2017'de Peter Capaldi, onuncu sezonun ardından rolden istifa edeceğini açıklamıştır. Sezonda ayrıca Doktor'un yeni yol arkadaşı Bill Potts rolünü oynayan Pearl Mackie ve son iki Noel bölümünde görünen ve Nardole rolünü oynayan Matt Lucas yer almıştır.
Ekip
Bu sezon, Peter Capaldi'nin On İkinci Doktor rolünü oynadığı üçüncü ve son sezondur. 2017 Noel özel bölümünden sonra ayrılacaktır. Jenna Coleman'ın ayrılışından sonra da Pearl Mackie, Doktor'un yeni yol arkadaşı Bill Potts rolünü oynamaya başlamıştır. Yeni yol arkadaşı açıklanırken medyaya sızmasının önlenmesi için yapım ekibi "Ten Woman" sözcüklerinin anagramı olarak "Mean Town" sözcüklerini kullanmıştır. Bu sözcük, Bill'in onuncu sezondaki yol arkadaşı olduğuna göndermedir ve Radio Times'ın rol yönetmeni Andy Pryor tarafından açıklanmıştır. Mackie, onuncu sezonun birinci bölümünde ilk kez görünürken; homoseksüel bir yol arkadaşını oynayan ilk oyuncu olmuştur. 2015 Noel özel bölümü "The Husbands of River Song" ve 2016 Noel özel bölümü "The Return of Doctor Mysterio" bölümlerinde görünen Matt Lucas, Nardole rolüyle geri dönerek ilk bölümden beri düzenli bir role sahip olmuştur. Ancak ehr bölümde görünmemiştir.
Haziran 2016'da Stephanie Hyam'ın onuncu sezonda yer alacağı açıklanmıştır. Temmuz 2016'da, ikinci bölümde Goodthing rolüyle Mina Anwar, Steadfast rolüyle Ralf Little ve Praiseworthy rolüyle Kaizer Akhtar'ın bulunacağı söylenmiştir. 16 Ağustos 2016 tarihinde, Agatha Christie's Poirot adlı dizinin başrollerinden biri olan David Suchet'ın "ev sahibi" rolüyle "Knock Knock" bölümünde oynayacağı açıklanmıştır. Tate Pitchie-Cooper ise ev sahibinin çocukluğunu oynamıştır. Doctor Who yan dizisi Class oyuncularından Fady Elsayed, sezonun bir bölümünde konuk oyuncu olarak yer alacağı söylenmiştir.
Ekim 2016'da Justin Chatwin'in 2016 Noel özel bölümü "The Return of Doctor Mysterio"da süper kahraman rolünde oynayacağı söylenmiştir. Bölümde Charity Wakefield, Adetomiwa Edun, Aleksandar Jovanovic ve Logan Hoffman da yer almıştır. 16 Kasım 2016 tarihinde BBC, beşinci bölümün Kieran Bew, Peter Caulfield, Mimi Ndiweni ve Katie Brayben ile "Tasker" rolünü oynayan Justin Salinger'dan oluşan oyuncu kadrorusunu açıklamıştır. Ayrıca onuncu bölümde de Rebecca Benson, Daniel Kerr, Juwon Adedokun, Brian Vernel, Ben Hunter, Aaron Phagura, Sam Adewunmi ve Billy Matthews'un yer alacağını açıklamıştır.
14 Ekim 2016 tarihinde Michelle Gomez'in Hanım rolüyle döneceği açıklanmıştır. 30 Ocak 2017 tarihinde Capaldi, onuncu sezonunun son sezonu olacağını söylemiştir. 6 Nisan 2017 tarihinde BBC, Hanım rolünü oynayan Gomez ile beraber John Simm'in Usta rolüyle geri döndüğünü açıklamıştır. David Bradley'nin 2017 Noel özel bölümünde Birinci Doktor tolünde oynayacağı açıklanmıştır. Buna ek olarak "Twice Upon a Time" bölümünde Mark Gatiss'in I. Dünya Savaşı'nda bir kaptanı oynayacağı ve Mackie'nin Bill Potts rolüyle geri döneceği açıklandı. Ayrıca Jodie Whittaker'ın On Üçüncü Doktor rolüyle ilk kez görüneceği açıklandı.
Senaryo ve gelişmeler
Ocak 2016'da, bu sezonun Steven Moffat'ın yürütücü yapımcı olarak son sezonu olduğu ve 2018 yılında yerine Chris Chibnall'ın geçeceği açıklandı.
Mayıs 2016'da Steven Moffat, Doctor Who Magazine'in 500. sayısında birinci, onuncu, on birinci ve on ikinci bölümleri yazdığını açıkladı. Ayrıca, sezonun çoğunluğunun tekli bölümlerden oluştuğunu ve Bill'i tanımak için iki parçalı bölümlerin de olabileceğini söyledi. 2017 Noel özel bölümününü de Moffat'ın yazdığı ve bu bölümün sezonun sonunda yayınlanacağı açıklandı.
Sezonun birinci bölümünü Lawrence Gough yöneteceği ve Sekizinci sezondaki "In the Forest of the Night" bölümünü yazan Frank Cottrell-Boyce'un ikinci bölümü yazacağı açıklandı. Ayrıca dokuzuncu sezonda "Face the Raven" bölümünü yazan Sarah Dollard'ın geri döneceği ve Mike Bartlett'ın bir bölüm yazacağı söylendi. Matt Lucas Twitter'dan, daha önce "Mummy on the Orient Express", "Flatline" and "The Girl Who Died" bölümlerini yazanan Jamie Mathieson'ın bu sezon bir bölüm yazacağını açıkladı. Dokuzuncu sezonda "The Zygon Invasion"/"The Zygon Inversion" bölümlerini yöneten Daniel Nettheim'ın bu sezon bir bölüm yöneteceği açıklandı.
6 Haziran 2016 tarihinde Mark Gatiss, onuncu sezon için bir bölüm yazacağını söyledi. Daha sonra, Moffat'ın yazacağı söylenen 10. bölümde değişikliğe gidilerek onu Gatiss'in yazacağı söylendi. Gatiss, 2015'te dokuzuncu sezonda yayınlanan "Sleep No More" bölümünün devamının olabileceğini söylemişti. Ancak, bu bölümün onuncu sezonda olmayacağı açıklandı. Bunun yerine, İkinci ve Üçüncü Doktor dönemlerinde, günümüzde de 2013 yılındaki "Cold War" bölümünde görünen Buz Savaşçılarının döneceği söylendi.
Ekim 2016'da Moffat, 1963-1989 yılları arasındaki klasik seriden bir senaristin bu sezon için bir bölüm yazacağını söyledi. Sonraki ay, bu senaristin 26. sezondaki Survival hikâyesini yazan Rona Munro olduğu ortaya çıktı. Munro'nun "The Eaters of Light" adlı dokuzuncu bölümü yazacağı açıklandı. BBC, Toby Whithouse'un sekizinci bölümü yöneteceğini açıkladı.
Mart 2017'de Siberlerin Mondaslı olan ilk versiyonlarının sezonun son iki bölümünde döneceği söylendi.
Çekimler
Sezonun çekimleri 20 Haziran 2016 tarihinde başladı. Frank Cottrell-Boyce tarafından yazılan 2. bölümün çekimleri Valensiya, İspanya'da yapıldı. 1. bloğun çekimleri 28 Temmuz 2016'da sona erdi. 18 Temmuz 2016'da ikinci bloğun okumaları başladı. Çekimleri ise 1 Ağustos 2016 tarihinde, Sarah Dollard'ın yazdığı üçüncü bölümle başladı. 2016 Noel özel bölümünün yapımı 5 Eylül 2016 tarihinde başladı ve 30 Eylül 2016 tarihinde sona erdi. Beşinci bloğun çekimleri 23 Kasım 2016 tarihinde başladı. Tatil dolayısıyla Aralık'ta çekimlere ara verildi. Çekimlere 3 Ocak 2017 tarihinde devam edildi. Kısa bir süre sonra altıncı bloğun çekimlerine başlandı. 6 Mart 2017'de BBC, sezonun son iki bölümünde Rachel Talalay'ın yönetmenlik yapacağını duyurdu. Böylelikle Talalay, üst üste üç sezonun finalinde yönetmen oldu.
Sezonun çekimleri 7 Nisan 2017 tarihinde sona erdi. 2017 Noel özel bölümün yapımı 12 Haziran 2017 tarihinde başladı ve 10 Temmuz 2017 tarihinde bitti.
Doctor Whonun onuncu sezonunun çekimleri başladıktan sonra yan dizi Classın çekimleri Nisan'da başladı ve Eylül 2016'ya kadar sürdü. Class dizisinin çekimlerinde de bulunan Peter Capaldi, yan dizinin açılış bölümünde yer aldı.
Çekim blokları aşağıdaki gibi düzenlenmiştir:
Tanıtım
Nisan 2016'da çekilen bir ön sahne, 23 Nisan 2016 tarihinde bir tanıtım klibinin parçası olarak gösterildi. Tanıtım klibinde Doktor ve yeni yol arkadaşı Bill, Daleklerle yüzleşirken göründü. Ancak Moffat, sahnenin bu sezon için olmayabileceğini belirtti. Capaldi, Mackie ve Moffat sezon tanıtımı için Ekim 2016'da New York Comic Con'da yer aldı.
Sezonun ilk treyleri, 2016 Noel özel bölümü olan "The Return of Doctor Mysterio"nun sonunda yayınlandı. İkinci treyler 25 Şubat 2017 tarihinde gösterildi. 13 Mart 2017 tarihinde BBC, ilk bölümün adını açıklarken Capaldi, Mackie ve Lucas'ın da yeni tanıtım görüntülerini paylaştı. Sezonun tam treyleri aynı gün BBC One'da 2016-17 FA Cup çeyrek final maçının devre arasında yayınlandı. Ayrıca ilk bölümle alakalı fotoğraflar da gösterildi.
Dizinin lansmanına doğru beş treyler çevrimiçi olarak yayınlandı. 31 Mart 2017 tarihinde BBC America, Doctor Who ve Class dizilerinin treylerini yayınladı. Aynı gün, Mackie ile olan bir röportaj BBC News'te yayınlanırken ilk bölümün klibi de gösterildi. 3 Nisan 2017 tarihinde sezonun ilk bölümüyle ilgili başka bir treyler yayınlandı. 9 Nisan 2017 tarihinde Capaldi, Mackie, Moffat ve Minchin; BFI & Radio Times TV Festivali'nde bir panelde yer aldı.
DVD ve Blu-ray sürümü
Onuncu sezonun ilk altı bölümünün DVD ve Blu-Ray sürümü, 29 Mayıs 2017 tarihinde 2. bölgede, 31 Mayıs 2017 tarihinde 4. bölgede ve 6 Haziran 2017 tarihinde 1. bölgede çıkmıştır.
Onuncu sezonun son altı bölümünün DVD ve Blu-Ray sürümünün, 17 Temmuz 2017 tarihinde 2. bölgede, 1 Ağustos 2017 tarihinde 1. bölgede ve 16 Ağustos 2017 tarihinde 4. bölgede çıkması planlanmaktadır. İki settede "Inside Look" adı altında Doctor Who Extra'ya benzeyen bölümlerde, sahne görüntüleri, ekiptekilerin röportajları yer almaktadır.
Bölümlerin tamamının bulunduğu DVD seti, 7 Kasım 2017 tarihinde 1. bölgede, 13 Kasım 2017 tarihinde 2. bölgede çıkarken, 29 Kasım 2017 tarihinde 4. bölgede çıkmıştır.
CentraleSupélec
CentraleSupélec, geçmişi 2015'e uzanan, Fransa'nin Gif-sur-Yvette şehrinde bulunan Teknik Üniversitesi ismidir (Paris-Saclay Üniversitesi), École centrale Paris ve École Supérieure d'Électricité füzyon.
Organizasyon
CentraleSupélec yedi okullara ayrılmıştır:
MEKO
MEKO (Mehrzweck-fregatten Konzept), Blohm + Voss firmasının tasarladığı savaş gemisi ailesi.
Kazanç, Gevaş
Kazanç, Van ilinin Gevaş ilçesine bağlı bir mahalledir.
Coğrafya
Van il merkezine 65 km, Gevaş ilçesine 25 km uzaklıktadır.
Hamdi Dicle
Hamdi Dicle (d. 1932, Avcılar, İstanbul) Türk ressam, sanat eğitimcisi.
Hayatı ve Çalışmaları
1949 yılında Kepirtepe Köy Enstitüsü’nden öğretmen olarak mezun oldu. Üç yıl öğretmenlik yaptıktan sonra yetenek sınavına girdiği Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Resim-İş Bölümü’nü 1953 yılında kazanarak resim eğitimi görmeye başladı. 1955 yılında resim öğretmeni olarak ara verdiği meslek yaşamına yeniden başladı. Değişik öğretmen okullarında görev yaptıktan sonra İstanbul Kabataş Lisesi’nde resim öğretmenliği ve müdür yardımcılığı görevlerinde bulundu. 1960'lı yıllarda atandığı ve emekli olacağı 1971 yılına kadar İstanbul Çapa İlköğretmen Okulu’nda Resim-İş semineri öğretmenliği ve müdür yardımcılığı görevini sürdürdü. Bu süre zarfında günümüz ünlü resim sanatçılarının da yer aldığı binlerce öğrencisi oldu. Bildiğimiz kadarı ile dünün bu öğrencileri, bugünün resim sanatçıları ve sanat eğitimcilerini şöyle sıralamak mümkün: Cuma Ocaklı, Fevzi Karakoç, Habip Aydoğdu, Yusuf Demirtaş, Muhteber Demirtaş, Lütfü Cülcüloğlu, Mehmet Akbaba, Nilgün İrmikçi, Sefer Öztürk, Mahmut Akbulut, Eşref Baş, Mehmet Kapçak ve saymakla bitmeyen nice sanatçı ile sanat eğitimcisi...
Sanat eleştirmeni Kaya Özsezgin, öğrencisi Fevzi Karakoç’un yaşam öyküsünde Hamdi Dicle ile ilgi şunları söylemektedir: ''… Bu sınavı kazanır Karakoç. İstanbul Öğretmen Okulu Resim Semineri’ne kaydını yaptırır. Seminerde resim öğretmeni Hamdi Dicle’dir. Olağan lise derslerinin yanında, yoğun resim çalışmaları yaptırılmaktadır seminerde. Hamdi Dicle, öğrencilerini İstanbul’da açılan sergilere götürmekte, ayrıca Güzel Sanatlar Akademisi ve Tatbiki Güzel Sanatlar’daki atölye çalışmalarını izlemelerini sağlamaktadır.''
Paris ve Cenevre’de sergiler açan Hamdi Dicle İstanbul, Ankara ve Antalya’da otuzdan fazla sergiler açtı. Devlet Resim ve Heykel Sergileri ile çok sayıda karma sergilere katıldı.
Renk, doku, çizgi, benek ve lekeleri vazgeçilmez plastik öge olarak resimlerinde cesaret ve yılların sanat eğitimciliğinden aldığı birikim sayesinde ustalıkla kullanan sanatçı, Antalya Çağdaş Eğitim ve Kültür Vakfı'nın da üyesi olarak, doğduğu yer olan İstanbul’a tercih ettiği Antalya’daki atölyesinde resim çalışmalarına devam etmektedir.
Caro, Michigan
Caro, Amerika Birleşik Devletleri'nin Michigan eyaletinde yer alan ve Tuscola ilçesinde yer alan bir şehirdir. Şehrin nüfusu 29 Kasım 2009 tarihinde 4.229'dur.
Çapraz çift düğüm
Çapraz çift düğüm Camadan düğümünün karşı köşelerden başlayıp, çıktığı yerde girenin ters tarafından çıkan benzeri bir düğümdür. Kesinlikle güvenilmez, eğlence ya da kandırma amaçlı kullanılır.
Düğümün atılışı Hırsız düğümü gibi doğal olmayan, niyet gerektiren planlı bir tutuşla başlar
Sıkıştırılmış düğüm uçlardan tutulup çekildiğinde kolaca geriye doğru hareket eder, uçlar kolayca uzar, bedenler kısalır.
Sıkıştırılmış düğümde ip bedenleri bir yöne bükülüp çekildiğinde düğüm biraz direnir, bükmeden çekildiğinde kolayca boşalır, ters yöne bükülüp çekildiğinde ise neredeyse çekmeye gerek kalmadan kendiliğinden boşalır. Eğlencelerde bu farkın sihirli sözler, ya da şahsi özellikler yüzünden olduğu telkin edilerek gösterilir. Kendisi denemek isteyene ayni sonucu alamasın diye ayni aileden başka bir düğüm verilir, ya da düğümü kendisinin atması istenir.
Camadan ailesi düğümleri en güvenilirden sırayla en az güvenilire :
Works
Works, Pink Floyd'un eski plak şirketi olan Capitol Records'un The Final Cut ile yarışması için çıkardığı bir toplama albümüdür. Albümün en dikkat çeken şarkısı sadece 1970'te çıkan Picnic - A Breath of Fresh Air adlı toplama albümde bulunan bir Pink Floyd şarkısı olan "Embryo"dur. Ayrıca toplamadaki "Brain Damage" ve "Eclipse" şarkıları The Dark Side Of The Moon albümünden daha farklı bir mix'le bulunmaktadır.
NGC 1111
NGC 1111, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir galaksidir. Gökyüzünde Sunak takımyıldızı yönünde bulunur. S tipi bir sarmal galaksidir. Alman astronom Albert Marth tarafından 1863 yılında 121,92 cm (48 inç) çaplı aynalı tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Bosna-Hersek İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı
Bosna-Hersek İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı, yaygın olarak BiH tarafından onun kısaltması OSA-OBA olarak tanınan BiH İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı, Bosna-Hersek birincil istihbarat kuruluşudur. Bu 2004 yılının Mart ayında Halkın Bosnalı Temsilciler Meclisi ve Evi tarafından 2004 yılında kuruldu.
Diğer devlet kuruluşlar ile ilişkisi
Devlet İstihbarat Hizmetleri ve diğer devlet organları ile ilişkisinin Kurumsal Görevi:
Devlet İstihbarat Servisi Başbakan yetkisindedir. Onun Başkanı atanmıştır ve Başbakanın tavsiyesi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından ilişiği kesilir.
OSA bu kapsamda etkinlik gösteren ve (ABD Dışişleri Bakanlığı, 2004) "genellikle etkili sivil kontrolü altında" olarak belirlenmiştir ve kurum hala ülke içinde çeşitli suistimaller ile ilişkili olarak, iç politikada önemli bir rol oynamaya devam etmektedir. Arnavutluk hükûmeti istihbarat ve güvenlik hizmetleri de dahil olmak üzere ulusal kurumlar kurmak ya da yenilik yapmaya çalışan ABD ve Avrupa ülkelerinden destek almıştır.
Zümrüt (kelebek)
Çiçekli çayırlıklar fundalıklar, orman açıklıkları ve sazlıklarda yaşar. Mayıs-Temmuz ayları arasında görülür. Kanat açıklığı 2–3 cm'dir. Kanatlarının altı yeşil, üstü kahverengi renktedir. Kozasını ağaç dibi, yaprak altı veya taş altına yapar.
Bizans hukuku
Bizans hukuku artan Hristiyan etkisi ile özünde Roma hukukunun devamıdır. Çoğu kaynak Roma hukuk geleneği olarak Bizans hukuku'nu 6. yüzyılda I. Justinianus hükümdarlığı ile başlatıp 15. yüzyılda İstanbul'un Fethi ile bitiriler.
Avrupa Rönesansı boyunca ve sonrası Batı hukuk uygulamalarını ciddi ölçüde Justinianus Kanunları (Corpus Iuris Civilis) ve klasik zamanların Roma hukuku etkilemiş olmasına rağmen Bizans hukukunun yine de Orta Çağ ve sonrası Batı geleneklerine önemli bir etkisi vardır.
Etkileri ve kaynakları
Bizans, başlıca siyasi, kültürel ve sosyal kurumlarını Roma'dan devralmıştır. Benzer şekilde, Roma hukuku, Bizans hukuk sisteminin temelini oluşturmaktadır. Yüzyıllar boyunca, sırasıyla II. Theodosius ve I. Justinianus tarafından yürütülen Roma yasalarının iki büyük kodifikasyonu, Bizans mevzuatının temel taşlarıydı. Elbette, yıllar boyunca bu Roma kanunları mevcut koşullara göre ayarlandı ve daha sonra Yunanca yazılmış yeni kanunlar ile değiştirildi. Bununla birlikte, Roma hukukunun etkisi sürdü ve Corpus Iuris Civilis'e dayanan Basilika gibi kodifikasyonlar da aşikardır. 11. yüzyılda, Mihail Psellos Roma yasal mirası ("Ἰταλῶν σοφία") hakkında bilgi sahibi olduğu için gurur duymaktadır.
Geç Roma hukuk geleneğine göre, Bizans'taki ana yasa kaynağı (fons legum) imparatorların yasalaştırması olarak kaldı. İmparatorlar Roma hukukunun bazı önemli kodifikasyonlarını başlattılar fakat imparatorlar ayrıca kendi "yeni kanunları" Novel ("Novellae", "Νεαραὶ") da çıkardılar. Bizans'ın erken dönemlerinde (geç Roma) imparatorların yasama ilgileri yoğunlaştı ve o zamanlar yasalar kamu, özel, ekonomik ve sosyal yaşamın ana yönlerini düzenliyordu. Örneğin I. Konstantin önce boşanmayı düzenledi ve I. Theodosius inanç ileri ile ilgilendi Havarilerin Amentüsü'nün özel bir versiyonu yürürlüğe koydu. Diocletianus'dan I. Theodosius'a kadar, yani yaklaşık 100 yıl, 2,000'den fazla kanun çıkarıldı. Sadece Justinianus yaklaşık 600 kanun çıkardı. Yavaş yavaş yasama isteği azaldı fakat VI. Leon'un çıkardığı kanunlar gibi sonraki imparatorların bazı kanunları hala özellikle önemlidir. Gelenek, ikincil bir hukuk kaynağı olarak sınırlı bir rol oynamaya devam etti, ancak yazılı mevzuatın önceliği vardı.
Erken Bizans dönemi
Roma tarihinin Bizans döneminin başladığı tarih için kesin bir tarih yoktur. 4,5 ve 6. yüzyıllar boyunca, imparatorluk bölündü ve bir kereden fazla idari olarak birleştirildi. Bu dönem boyunca, Konstantinopolis kuruldu ve Doğu idari olarak kendi kimliğini kazandı; bu nedenle sıklıkla erken Bizans dönemi olarak adlandırılır. Buna rağmen, bu dönemdeki yasal gelişmeler tipik olarak Bizans hukukunun değil ama Roma hukukunun bir parçası olarak kabul edilir, çünkü kısmen bu dönemde yasal belgeler Latince yazılmıştır. Bu gelişmeler, yine de, Bizans hukukunun oluşumunda kilit adımlar olmuştur.
Codex Theodosianus
438 yılında, İmparator Theodosius, I. Konstantin döneminden zamanına kadar tüm yürürlükte olan kanunları içeren 16 ciltlik Codex Theodosianus'u yayınladı.
Corpus Iuris Civilis
527 yılında tahta çıkışından kısa bir süre sonra I. Justinianus, var olan Roma kanunlarını toplamak ve düzenlemek için bir komisyon atadı. Hukukçuların çalışmalarından kalıcı değer taşıyan konuları seçip, yeniden yazıp, düzenleyip 50 kitapta toplayan, hukukçu Tribonianus başkanlığında ikinci komisyon 530 yılında görevlendirildi. Bu komisyon 533 yılında Digesta'yı oluşturdu.
Her ne kadar Roma'da uygulanan hukuk bir tür içtihat hukuku olarak gelişse de, bu Orta Çağ ya da modern dünya tarafından bilinen "Roma Yasası" değildi. Şimdi Roma hukuku, imparatorun ya da Roma halkının yasama otoritesi tarafından gerçek hukuk kurallarına getirilen soyut adalet ilkelerine dayandığını iddia edilir. Bu fikirler, imparator Justinianus'ın Roma hukukunun büyük kodifikasyonu ile Orta Çağ'a aktarılmıştır. Corpus Iuris Civilis, Latince olarak üç parçada yayımlanmıştır: Institutiones, Digesta (Pandectae) ve Code (Codex). Bu külliyat Latince yazılan son büyük hukuk dokümanıdır.
Dünyanın en yaygın hukuk sistemi olan medeni hukuk Corpus’a dayanmaktadır (örneğin, Avrupa'nın çoğu, Güney Amerika ve Afrika yanında Güney Afrika, İskoçya, Québec ve Louisiana karışık yargı sistemleri).
Orta Bizans dönemi
I. Justinianus hükümdarlığının ardından, kısmen Arap fetihlerinin İmparatorluğu daha da zayıflatacak şekilde ilerlemesiyle İmparatorluk hızlı bir düşüş dönemine girdi. Batı'nın yıkılmasından bu yana azalmış olan Latince bilgisi eski hukuki metinlerin çoğunu neredeyse erişilemez hale getirdi. Bu gelişmeler, İmparatorluk'ta hukuki standartların dramatik bir şekilde zayıflamasına ve hukuki bilgi standartlarında önemli bir düşüşe neden olmuştur. Yasal uygulama çok daha pragmatik oldu ve İmparatorluk'ta Latince bilgisinin azalmasıyla birlikte Justinianus'un "Corpus Juris Civilis"'in doğrudan kullanımı, özetler, yorumlar ve Yunanca yazılmış yeni derlemeler lehine terk edildi.
Ekloga
Justinianus yasalarının yayınlanmasını izleyen yıllarda meydana gelen imparatorluğun iç yaşamındaki değişiklikler, zamanın gereklilikleri için mevzuatın gözden geçirilmesi ihtiyacını doğurdu. İlk İsaurialı imparator III. Leon'un reformları çerçevesinde, mevcut kanunlar üzerinde sağlanan değişiklikler devreye girdi. 726'da, oğlu Konstantinos ile kendi ismini taşıyan "Ekloga" adlı hem medeni hem de ceza hukukuna atıfta bulunan ve “Daha insancıl bir versiyona doğru bir düzeltme (Justinianus mevzuatının düzeltilmesi)” başlığında kanunu yayınladı. Düzenleme komitesinin üyeleri bilinmemekle birlikte, birincil görevi, bir yandan, zamanın getirdiği değişiklikler çerçevesinde düzeltmeler yapmak, diğer yandan da adaleti doğru bir şekilde dağıtabilmeleri için hakimlere yardım edecek özlü bir yasal el kitabı sağlamaktı.
"Ekloga" mevzuatının getirdiği düzeltmeler Hristiyan ruhundan ve aynı zamanda ortak hukukdan etkilendi, evlilik kurumu korundu ve destekledi, eşlerin ve yasal çocukların hakları artırıldı ve yasa önünde tüm vatandaşların eşitliği getirdi. Leon, "Ekloga" üzerinden hakimlere hitap etti ve onları “ne fakirleri hor görmemeye, ne de haksız olanları kontrolsüz bırakmamaya” davet etti. Ayrıca, hakimlerin görevlerini yerine getirirken rüşveti engelleme, ödemelerini yerel ve imparatorluk hazinesi tarafından ödenebilir hale getirmeye çabaladı. "Ekloga", Makedon Hanedanı imparatorlarının günlerine kadar yasamada kullanılan temel adalet dağıtım el kitabını oluştururken, daha sonraları Rus Ortodoks Kilisesi'nin dinî hukukunu etkiledi. Eskiden araştırmacılar, "Çiftçilerin kanunlarını", "Deniz kanunlarını" ve "Askeri kanunlarını" III. Leon'a atfederlerdi. Ancak bu görüşler artık geçerli değildir.
Çiftçilerin kanunları
Diğer kentsel ekonomik faaliyetlerin de geliştiği birkaç şehir ve özellikle Konstantinopolis'a istisna olmak üzere Bizans toplumu, tarımın kalbinde yer aldı. Orta Bizans Dönemi'nde (7. yüzyıl-12. yüzyılın sonu) Bizans köylerinin iç yaşamını özellikle karakterize eden şekilde yansıtan yasa ile ilgili önemli bir kaynak da, Lex Rustica veya Çiftçi Yasası olarak da bilinen Nomos Georgikos'tur. Çiftçi Yasası, önemi nedeniyle, araştırmacıların ilgisini çok erken bir aşamada çekti. Bizans'ın iç tarihi ile ilgili en çok tartışılan metinlerden biridir. Çiftçi Yasası'nın kurulduğu sırada İmparatorluğa Slavların akın etmesinin yol açtığı büyük etkiler nedeniyle, Slav geleneklerinde, neden hem onu ​​geliştirdikleri açısından hem de içeriği Çiftçilerin Yasasının önemli bir etkisi olduğunu ileri sürülmüştür.
Bu, özel bir koleksiyon olup, sürekli olarak zenginleştirilmiş ve Bizans kırsal "topluluğu" çerçevesinde kırsal mülkiyetle ilgili belirli davalara atıfta bulunmaktadır. "Kanun" hükümlerine göre, köylüler "topluluklar" içinde örgütlenmiş ve "topluluk" sorumlu olduğu toplam verginin ödenmesinden beraber olarak sorumludur; borçlu üyelere karşılık gelen meblağı da ödemekle yükümlüdürler. Yazı kronolojisi konusunda, metnin kendine özgü bir tarihi bulunmadığından, 6. yüzyılın ikinci yarısı ile 14. yüzyılın ortaları arasına yerleştirilir. Çok erken bir tarihte, büyük önem taşıyan yasal bir el kitabı olarak kabul edildi ve Slav ülkeleri, özellikle Sırbistan, Bulgaristan ve Rusya'nın yasalarını büyük ölçüde etkiledi.
Deniz kanunları
"Çiftçi Yasası"'na benzer şekilde, tarih sorunları, eşit karakterli bir kanun sunar, "Rhodian Deniz Yasası" (Nomos Rhodion Nautikos). Muhtemelen 600 ile 800 yılları arasında yazılmış olup, deniz hukuku düzenlemelerinin üç kısma ayrılmış bir koleksiyonudur. Birinci bölüm, Roma imparatorlarının "Deniz Kanunu" onaylanmasına atıfta bulunmaktadır. İkincisi, mürettebatın deniz kazancına ve gemide geçerli olan yönetmeliklere katılımı, üçüncü ve en büyük ise deniz hukukuna atıfta bulunur, örneğin hırsızlık veya yük veya gemi hasarında sorumluluk dağılımı. "Deniz Kanunu", VI. Leo'nun Bazilika'sının 53. Kitabına tamamlayıcısı olarak dahil edildi.
Kilise hukuku
Laik yasal kurumlarının modeline uygun olarak, kilise konseylerinin kanunları, dini konularda ve din adamlarının davranışlarının yanı sıra söz konusu konularda laik olanın davranışlarını düzenledi. Kanunları ile tanınan "Trullo" veya "Beşinci-Altıncı Konsey", II. Justinianos yıllarında (691-692) toplanmış ve yalnızca münhasıran disiplin konuları yer almıştır. Synod'un amacı, önceki Beşinci (553) ve Altıncı Ekümenik Konseyler yasadaki boşlukları kapatmaktı.
Bu koleksiyon dört parçaya bölünmüştür: a) İlk altı Ekümenik konsilin doktrinal kararlarının yanında Kilise Babalarının öğretilerini onaylayan kilise kanunları. b) Görevli rahipler sınıfının yükümlülüklerine atıfta bulunan kilise kanunları. c) Keşişlere atıfta bulunan kilise kanunları. d) Din dışı işlere atıfta bulunan kilise kanunları. Bu kanunların etkisi gelecekte devam etti ve 12. yüzyılın üç büyük hukukçusu olan Balsamon, Zonaras ve Aristenos tarafından geniş bir şekilde açıklandı.
Edisyonlar
Yunancada artık mevcut olmayan başka Eski Kilise Nizamları da vardır. Daha sonra, aşağıdakiler dahil, daha bilimsel koleksiyonlar ortaya çıktı: