cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Özgüven, Yusufeli
Tarihçe
Gudashevi, erken ve geç orta çağlarda Gürcü devletleri sınırları içinde kalıyordu. Bu devletlerden biri olan Samtshe Atabeyliği'ne bağlıyken, köyü 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlılar ele geçirdi. Hemen sonrasında Nısf-i Livane sancağına bağlanan Gudashevi, 1578 yılından sonra Gürcistan Vilayeti olarak da bilinen Çıldır Eyaleti sınırları içinde kaldı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonucunda bu eyalet küçülünce Gudashevi Trabzon eyaletinin (1867'de vilayet) Lazistan sancağının bir köyü haline geldi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Gudashevi, bu sancağın Livana kazsının bir köyüydü. Köyde 15 hanede 43 kişi yaşıyordu. Bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ettiğinden dolayı, köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda köyde 86 kişinin yaşadığı, hane başına ortalama yaklaşık 5,7 kişi düştüğü ortaya çıkar. Bu tarihte köydeki hayvan varlığı olarak 25 inek ve 10 öküz kaydedilmiştir.
Livana kazsının 93 Harbi'inde Rusların eline geçmesinden sonra Gudashevi Kiskim kazasına bağlandı. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Gudashev" (كوداسخو) olarak kaydedilmiş olan Gudashevi, Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyüydü. 1935 genel nüfusu sayımında adının geçmemesi, Gudashevi'nin bu tarihten bir süre önce Barhal köyünün mahallesi haline getirildiğini göstermektedir. Adı Özgüven olarak değiştirilmiş olan Gudashev'e 1988 yılında, Yusufeli sınırları içinde, yeniden köy statüsü verildi. 1990 gelen nüfus sayımında Özgüven Sarıgöl bucağına bağlıydı ve köyün nüfusu 110 kişiden oluşuyordu.
Köyde Masis Tepesi denilen yerde bir manastır olduğu bilinmektedir. Gudashevi Manastırı büyük bir olasılıkla bir heyelan sonucunda göçük altında kalmıştır.
Coğrafya
Köy; Artvin il merkezine 140 km, Yusufeli ilçe merkezine 35 km uzaklıktadır. Ciro adında 166 m yükseklikten akan Türkiye'nin en yüksek çağlayanı bu köydedir.
Bahri Dede
Dede lakabı ile bilinen Türk şair.
Edirne doğumludur. Yetişkinliğinde Bursa'ya yerleşmiştir. Muradiye dergahında irşadda bulunduğu bilinmektedir. Kanuni Sultan Süleyman Han ile birlikte Zigetvar Kuşatması'na gitmiştir. Aynı yıl 1566 yılında ölmüştür.
Mezarı Bursa, Muradiye'dedir. Aynı bölgede aynı isimle bilinen bir camisi de mevcuttur. Fuzuli ve Hayali'ye ait olduğu zannedilen şu dizelerin asıl sahibi olarak da bilinmektedir:
“Şunlar ki bilmez nefsi olar Mevlâ’yı bilmezler
Cehaletde kalan ervah, ledun ma’nayı bilmezler
Görenler sureti, mahiyet-i eşyayı bilmezler
Agrigento
Agrigento (Sicilyaca: Girgenti, Grekçe: Akragas, Latince: Agrigentum, Arapça: Kerkent), İtalya'nın güneybatısındaki Sicilya Özerk Bölgesi'nde, Agrigento iline bağlı ve Napoli şehrinin merkezinin 20 km kuzeybatısından bulunan bir kent ve bir komün.
Bahri Dede
Garik-i bahr-i vahdet olmıyan, dürr-i yektayı bilmezler
Agrigento
Tarihçe
<!--
2007-08 Football League Cup
2007-08 Football League Cup veya sponsorluk anlaşması gereğince Carling Cup, EFL Cup tarihinin 48. turnuvası olarak 2007-08 sezonunda düzenlenen futbol turnuvası. 92 takımın mücadele ettiği organizasyon, 13 Ağustos 2007'deki birinci tur maçlarıyla başladı ve 24 Şubat 2008'de, Wembley Stadyumu'nda oynanan finalle sona erdi. Finalde karşılaştığı Chelsea'yi, normal süresi 1-1 sonuçlanan maçın uzatma süresinde bulduğu golle 2-1 yenen Tottenham Hotspur, turnuva tarihindeki altıncı finalinde dördüncü şampiyonluğunu elde etti. Bolton Wanderers ise altıncı finalinde ikinci mağlubiyetini almıştı.
Agrigento
Tarihçe
Agrigento was founded on a plateau overlooking the sea, with two nearby rivers, the Hypsas and the Akragas, and a ridge to the north offering a degree of natural fortification. Its establishment took place around 582-580 BC and is attributed to Greek colonists from Gela, who named it Akragas.
2007-08 Football League Cup
İkinci ayak
Chelsea toplamda 3-1'lik skorla kazandı.
Agrigento
Tarihçe
Akragas grew rapidly, becoming one of the richest and most famous of the Greek colonies of Magna Graecia. It came to prominence under the 6th-century tyrants Phalaris ve Theron, and became a democracy after the overthrow of Theron's son Thrasydaeus. Although the city remained neutral in the conflict between Atina ve Syracuse, its democracy was overthrown when the city was sacked by the Carthaginians in 406 BC. Akragas never fully recovered its former status, though it revived to some extent under Timoleon in the latter part of the 4th century.
2007-08 Football League Cup
İkinci ayak
Tottenham Hotspur toplamda 6-2'lik skorla kazandı.
Bahri Dede
Cihan-ara cihan içindedir arayı bilmezler
Agrigento
Tarihçe
After the fall of the Roman Empire, the city passed into the hands of the Ostrogothic Kingdom of Italy and then the Byzantine Empire. During this period the inhabitants of Agrigentum largely abandoned the lower parts of the city and moved to the former acropolis, at the top of the hill. The reasons for this move are unclear but were probably related to the destructive coastal raids of the Saracens, Berbers and other peoples around this time. In 828 AD the Saracens captured the diminished remnant of the city. They pronounced its name as Kerkent in Arabic; it was thus Sicilianized as "Girgenti". It retained this name until 1927, when Benito Mussolini's government reintroduced an Italianized version of the Latin name.
Bahri Dede
Şu mahiler ki derya içredir deryayı bilmezler.”
Agrigento
Tarihçe
Agrigento was captured by the Normans under Count Roger I in 1087, who established a Latin bishopric there. The population declined during much of the medieval period but revived somewhat after the 18th century. In 1860, the inhabitants enthusiastically supported Giuseppe Garibaldi in his conquest of southern Italy (in the course of the Unification of Italy). The city suffered a number of destructive bombing raids during World War II.
-->
Nüfus gelişimi
Agrigento'nin belediye sınırları içindeki nüfusu (30.11.2010 itibarıyla) 59.136 kişidir. 19. yüzyıl ve 20. yüzyılda Agrigento'nun nüfusunun gelişmesi şu gösterimde görülebilir:
Kişi
Turistik yerler
Ağrigento'da görülebilecek turistik yerler şunlardır:
Antik Akragas şehri
Bu antik şehir kalıntısı, birçok tarafı arkeolojik olarak kazılmamakla beraber, günümüzde çok büyük bir alan kaplamaktadır. Bu alan içinde en önemli kısım bir sıra tepe zirvesi olmakla beraber, "Valle dei Templi (Tapınaklar Vadisi)" ismi verilen kısımdır. Bu özel bölge antik şehrin güneyinde bulunan bir kutsal bölge olup MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda yapılan 7 "Dorik" stilli sütunlu anıtsal antik Grek-Romalı tapınağı ihtiva eder. Bu bölge 1997'den itibaren UNESCO Dünya Mirasları İtalya listesine alınmıştır. Bu bölgede bulunan en ilgi çekici tapınaklar şunlardır:
Bu harabe antik şehirde bulunan diğer önemli kalıntılar şunlardır:
Yeni Agrigento şehri
Yeni Agrigento şehri eski Akragas şehri kalıntıları dışında bulunmaktadır. "Yeni" şehir olmakla beraber bu şehirde, diğer şehirlerde eski sayılabilecek, birçok Orta Çağ ve Barok mimari tıplı yapılar bulunmaktadır.
Bunlar arasında şu yapılar ilgi çekebilir:
Komşu komünler
Agrigento komünü şu komünlerle sınır komşusudur: Aragona, Cattolica Eraclea, Favara, Joppolo Giancaxio, Montallegro, Naro, Palma di Montechiaro, Porto Empedocle, Raffadali, Realmonte, Sant'Angelo Muxaro, Siculiana
Kardeş şehirler
Agrigento'nin şu kentlerle kardeş şehir bağlantıları bulunmaktadır:
Resimler
Agrigento
Pamukçular, Yusufeli
Pamukçular, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Ohor veya Ohori, orta çağda Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Günümüze kalıntıları ulaşan kale, kule ve kilise o dönemden kalmış olmalıdır.
Ohori, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlı İşhan nahiyesinde yer alıyordu. Bu tarihte köyde 64 hanede 168 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 336 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Ohori, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına bağlı Erkinis nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Ohur" biçiminde yazılmış olan köy, aynı idari konuma sahip olmakla birlikte Artvin vilayetinin yerini Çoruh vilayeti almıştı. Bu tarihte Ohur'un nüfusu 533 kişiden oluşuyordu. Ohor veya Ohur Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Pamukçular olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Pamukçular köyünde 829 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 326 kişi okuma yazma biliyordu.
Pamukçular köyünde, biri köyün 1,7 km kuzeyinde, diğeri Hosuragil diye adlandırılan mahallede olmak üzere yıkık halde iki kilise bulunmaktadır. Öte yandan köyde bir kale ile iki kulenin yıkıntı halindeki varlığı, Pamukçular köyünün eskiden önemli bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Köyde ayrıca Ogeçe mahallesinde, ulaşılması zor bir kayada yer alan mağara, eski yazılı kaynaklardan da bilinmektedir. Ohori Mağarası oldukça büyük bir mağara olup girişinin önünde yüksekçe bir duvar örülmüştür.
Coğrafya
Pamukçular köyü Artvin il merkezine 133 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 37 km uzaklıktadır. Erzurum'un Oltu ilçesi ile sınırdır.
A Monster Like Me
"A Monster Like Me" Norveçli ikili Kjetil Mørland & Debrah Scarlett tarafından seslendirilen şarkı. 2015 Eurovision Şarkı Yarışması'nda Norveç'i temsil etmiştir.
Örnek, Ataşehir
Örnek, İstanbul ilinin Ataşehir ilçesine bağlı bir mahalle. 1950 yılında kurulan ve 28.133 kişi (13.502 Erkek nüfusa, 14.631 kadın nüfusa) nüfusa sahip mahallede; 1 lise, 3 ilköğretim okulu, 5 park ve bahçe ile 4 cami bulunmaktadır ve sağlık hizmeti veren iki aile sağlık merkezi ve on üç eczane yer alıyor..
A Monster Like Me
Melodi Grand Prix 2015
21 Ocak 2015 tarihinde Melodi Grand Prix 2015 basın toplantısında, "A Monster Like Me", Avusturya'nın başkenti Viyana'da gerçekleştirilecek olan 2015 Eurovision Şarkı Yarışması'nda temsil için yarışan on şarkıdan biri olarak ilan edildi. Finalde Altın finale yükselen 4 şarkıcıdan biri oldu. Şarkı, ikinci olan Erlend Bratland'ın seslendirdiği "Thunderstruck" şarkısına 3,496 puan fark atarak 88,869 oy almıştır.
Örnek, Ataşehir
Örnek, Ataşehir'in Kadıköy'e en yakın mahallesidir. Uzun süre Üsküdar ve Ümraniye'ye bağlı kalan mahalle, 6 Mart 2008'de yayınlanan Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde ilçe kurulması ve bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında kanun ile birlikte Ataşehir'e bağlanmıştır. Örnek mahallesinin doğusunda Optimum AVM ve Dumankaya İkon, batısında Göztepe Köprüsü, güneyinde Tamirhane (Bahçeler, Hastane durağı) ve kuzeyinde Fetih mahallesi vardır.
Mehmet Kerim Okanşar
Mehmet Kerim Okanşar (d. 20 Ekim 1961, İstanbul), Türk-Belçikalı piyanist, besteci, orkestra şefi, yazar ve eğitmen.
Uluslararası kariyerini Türkiye'de sürdürmekte olan bir konser piyanisti ve bestecidir. Yayınlanmış ve seslendirilmiş orkestra, koro, oda müziği ve piyano eserleri bulunur.
Türkiye'ye döndükten sonra klasik batı müziği elektronik müziği birleştirerek çalışmalar üreten sanatçı, kendisinin kurduğu LMO-Records adlı plak firmasını yönetmektedir.
Biyografi
1961 yılında İstanbul'da doğdu. İlköğrenimini Paris'te tamamladı. Piyanoya Nimet Karatekin'den özel ders alarak başladı. Ankara Devlet Konservatuvarı'na piyano ve kompozisyon öğrencisi olarak kabul edildi. Piyanoda Nimet Karatekin'in, kompozisyonda Necil Kazım Akses'in öğrencisi oldu. Ankara Devlet Konservatuvarı kitaplığının, o dönemlerde, sahip olduğu son derece zengin kaynaklarıyla ve Ankara Fransız Kültür Derneği'nin gene o dönemlerdeki zengin médiathėque'i yardımıyla, Boulez, Varėse, Messiaen ve Pierre Schaeffer gibi bestecilerin yapıtlarıyla tanıştı.
Ankara Devlet Konservatuvarında bir buçuk yıl kadar eğitim gördükten sonra, diplomat olan babasının tayini dolayısıyla Brüksel'e yerleşti ve eğitimine Brüksel Kraliyet Konservatuvarı'nda devam etti. Franz Liszt'ten gelen bir ekolün takipçisi olan fr:Jean-Claude Vanden Eynden'in öğrencisi oldu. Liszt, Weimar'da eğitim verdiği son yıllarında, Marie Jaell'e ders vermişti. Bayan Jaell piyano tekniğinin bilimsel ve fizyolojik temelleri üzerine düşünmekteydi ve olan ve bu konuyu derinleştirmek için Weimar'a gelmişti. Burada Liszt'ten öğrendiklerini, 1930'lu yıllarda, Paris'te, genç bir İspanyol konser piyanisti olan ve tekniğini yeni ve daha güçlü temeller üzerine oturmak isteyen Eduardo del Pueyo'ya aktardı del Pueyo ise, 1960'lı yıllarda Vanden Eynden'in eğitmeni oldu. Bu nedenle Okonşar'ın piyano tekniği kökünde doğrudan Franz Liszt'e dayanır.
Babasının Brüksel'deki görevinden alınması üzerine 1977'de Türkiye'ye dönen Mehmet Okonşar, babasının görevine iade edilmesi üzerine Brüksel'e giderek Vanden Eynden ile eğitimine yeniden başladı. 1980'de Brüksel Konservatuvarının "Premier Prix" (lisans dengi) diplomasını aldı. Babasının ölümünden sonra eğitimine aynı kurumda devlet bursu ile devam etti. Jean-Claude Vanden Eynden'in solist piyanist yetiştirme amacı ile kurduğu "Avrupa Yüksek Müzik Eğitim Merkezi"ne seçilen dört yetenekten birisi oldu. 1986'da Yüksek Piyano Diploması'nı birincilik unvanıyla elde etti. Bu yarışma-sınav'da Arnold Schoenberg'in op.42 Piyano Konçertosu'nu seslendirdi.
Bu arada 1983 yılında Lale Okonşar ile evlenerek Brüksel'e yerleştiler.
Pek çok uluslararası piyano yarışmasına katılarak Avrupa ve Amerika'da dereceler alan sanatçı, 1992 yılında Belçika tabiyetini, "çifte Vatandaşlık" statüsüyle aldı. Aynı yıl, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in kendisine sunduğu "Devlet Solist"liği unvanı dolayısıyla, eşi ressam Lale Okonşar ile birlikte Türkiye'ye yerleşti.
Sanatçı, İstanbul ve Ankara'da yaşamını sürdürmekte; konserler, besteler ve yayınlarla meşgul olmaktadır. Kendi CD firması (LMO-Records) ve yayınevini (Inventor-Musicæ) yönetmektedir.
Kariyer
Mehmet Okonşar'ın solistlik kariyeri, 1982 yılında Anvers'te düzenlenen Uluslararası Genç Virtüozlar Yarışmasında aldığı birincilik ile başladı. Bu yarışmanın sonunda Sergey Rahmaninov'un Üçüncü Piyano Konçertosunu seslendiren sanatçı; uluslararası yarışmalara katılmaya devam etti. 1989'da Paris'te "J.S. Bach" yarışmasında ikincilik; 1990'da Roma'da Chopin Derneğinin düzenlediği "Uluslararası Etruria Ödülü" yarışmasında birincilik ve altın plaket; ve 1991'de A.B.D.'nin Utah Eyaletinde, bin yüz piyanistin katıldığı "Gina Bachuer" yarışmasında altıncılık kazandı. Piyano yarışmalarının yanı sıra, Belçika'da Enghien şehrinde, Uluslararası Çağdaş Sanatlar Akademisinin düzenlediği "Büyük Enghien Ödülü" yarışmasında, akustik ve elektro-akustik kompozisyon dallarında Birincilik ve Altın Madalya kazandı.
Okanşar, Joseph Silverstein, Charles Dutoit, Christof Escher gibi şeflerin yönetiminde Utah Senfoni, Anvers Filarmoni, Brüksel Opera Orkestrası ile konserler verdi. Konser verdiği şehirler arasında Londra ("Royal Opera House"), Paris ("Salle Gaveau"), New York, San Francisco, Tokyo, Brüksel, Anvers, Amsterdam ("Concertgebouw"), Rotterdam, Roma, Atina, Calgary, Salt LakeCity, Ljubljana bulunur. Tokyo’da P.T.N.A. ("Piano Teachers National Association") yarışmasında jürilik yapan Okonşar, Hamamatsu'daki Yamaha Merkez fabrikalarında "Müzik ve Teknoloji" konusunda bir konferans verdi.
Arnold Schoenberg'in Piyano Konçertosunun şef Christof Escher yönetiminde İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası eşliğinde İstanbul'da ilk seslendirilişini yaptı (1994). Witold Lutosławski'nin piyano konçertosunu Polonya'da seslendirdi ve konser programlarında sıklıkla Anton Webern, Alban Berg, Igor Stravinsky, Karlheinz Stockhausen, Pierre Boulez ve Luciano Berio gibi bestecilere yer verdi.
Sanatçı 2000 yılında, Merkezi Cambridge'de bulunan, "Who is Who in Music"in yayıncıları olan International Biographical Centre'in hazırladığı, "2000 Outstanding Musicians of the 20th Century" kitabına girmeye değer bulunmuştur.
Repertuvar
Mehmet Okonşar'ın repertuvarı 17. yüzyıl başlarından ("The Fitzwilliam Virginal Book "), Orlando Gibbons, Giles Farnaby ve benzerlerinden başlayarak, 1980'li yıllara, Karlheinz Stockhausen  ve Witold Lutoslawski 'ye kadar uzanır. Repertuvarının dikkat çekici özelliklerinden birkaçı: J.S. Bach'ın en büyük çalgısal eserlerini ("Die Kunst der Fuge ", "Das Wohltemperierte Klavier " ve "Goldberg" çeşitlemelerini ) içermesi ve aynı zamanda Arnold Schoenberg, Alban Berg ve Anton Webern'in tüm piyano eserlerini de kapsamasıdır. Bunların yanı sıra Igor Stravinsky'nin "Petrouchka" süiti ve Karlheinz Stockhausen 'in "Klavierstücke"leri de Okonşar'ın repertuvarı kapsamındadır.
Diskografi
"Özgür Müzik" (Free Music ) ilkesine bağlı olan sanatçı hak sahibi olduğu yayınları (CD ve beste notalarını) sanal ortamda, Genel Kamu Lisansı altında yayınlamaktadır.
Besteci
Mehmet Okonsar 11 yaşında müzik bestelemek başladı, modelleri Arnold Schoenberg ve Pierre Boulez idi. Bu etki günümüzde de sürmektedir.
Edgar Varėse, Pierre Schaeffer , Iannis Xenakis ve Olivier Messiaen  öğrenci Okonşar'ın ile müzikal duyarlılığını oluşturdu.
Okonşar'ın eserleri, başından itibaren, korkusuzca alışılmadık biçimleri keşfetmeye ve az denenmiş topluluklar kullanma yönünde oluştu. Seksenli yıllarda atonal Jazz ve benzeri çağdaş akımlardan etkilenen Okonşar, Cecil Taylor ve Bill Evans 'ın çalışmalarıyla tanıştı. Bu etkileşim, Okonşar'ın müziğinde süregelen genişletilmiş serialism ilkelerini yumuşatmış ve esnetmiştir. Diziselcilik (serialism) dışındaki diğer bir önemli etki ise K. Penderecki, I. Xenakis ve G. Ligeti tarafından gelmiştir.
Altmışlı yıllarda Ligeti, Stockhausen, Xenakis, Pousseur ve diğerleri tarafından yapılan elektronik müzik denemeleri orkestrasyon için tamamen yeni ve modern bir yaklaşım oluşturdu. Bunlardan etkilenen Okonşar, geleneksel orkestra ses kaynaklarını ses "envelopes "ları, "formants "lar ve ses "filtreleri " açılarından ele almaya başlanmıştır.
Mehmet Okonşar'ın müziği son derece yapısalcıdır (structuralist ) ve analitik yaklaşımı davet eder. Besteciye göre, bir müzikal kompozisyon için olmazsa olmaz kural, derin bir "organik" yapısallıktır. Bu amaçla Okonşar bilgisayar algoritmik ve sembolik programlama dilleri (özellikle LISP ve "Common Music ") kullanmaktadır.
Yazar
Okonşar, Türkçe Fransızca ve İngilizce yazmaktadır.
İngilizce analiz ve teknik makaleleri:
Türk Zeka Vakfı "Oyun" Dergisi Yazıları:
Andante Dergisi Yazıları Mefisto ile Söyleşiler adı altında ve soru-yanıt şeklinde, klasik batı müziğinin Türkiye'ye ithal edilişinden yola çıkarak, günümüzde içinde bulunduğu duruma ve bunun olası nedenlerine kadar yapılan "söyleşiler" dizisi yazıları. Bunlarda "Mefisto", Okonşar'ın pek çok yerde vurgulayarak eleştirdiği popülist yaklaşımı simgelemektedir.
Dış bağlantılar
Mehmet Okonşar resmi WEB sitesi: www.okonsar.com
Mehmet Okonsar, İngilizce Wikipedi
Besteleri: [http://imslp.org/wiki/Category:Okonsar,_Mehmet_K. IMSLP - Petrucci Music Library]
Londra konseri: Turkish Weekly
Who's who rehberi: Turkish culture.org
Bach-Cantatas.org: Biyografi
Anıtkabir
Anıtkabir, Ankara'nın Çankaya ilçesinde yer alan ve Mustafa Kemal Atatürk'ün anıt mezarını içeren komplekstir. Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarımı olan Anıtkabir'in 1944'te başlanan inşası 1953'te tamamlanmıştır. Anıt mezar binası başta olmak üzere çeşitli yapı ve anıtların yanı sıra Barış Parkı olarak adlandırılan ağaçlık alandan oluşur.
Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünün ardından naaşının, Ankara'da bir anıt mezar inşa edilene kadar Ankara Etnografya Müzesi'nde kalacağı açıklandı. Anıt mezarın inşa edileceği yeri belirlemesi amacıyla hükûmet tarafından bir komisyon kuruldu. Hazırlanan rapor doğrultusunda, 17 Ocak 1939'daki Cumhuriyet Halk Partisi meclis grubu toplantısında yapının Rasattepe'ye inşa edilmesine karar verildi. Bu kararın ardından ilgili arazide kamulaştırma çalışmaları başlatılırken yapının tasarımının belirlenmesi amacıyla 1 Mart 1941'de uluslararası bir proje yarışması açıldı. 2 Mart 1942'de sona eren yarışma sonrasında yapılan değerlendirmeler sonucunda, Emin Onat ve Orhan Arda'nın projesinin, birtakım değişikliklerle uygulanmasına karar verildi ve 9 Ekim 1944'te gerçekleştirilen temel atma töreniyle inşaata başlandı. Dört kısım hâlinde gerçekleştirilen inşaat, yaşanan birtakım sorunlar ve aksaklıklar nedeniyle planlanandan geç olarak Ekim 1953'te tamamlanırken, inşaat devam ederken dahi projede değişiklikler yapılmıştı. 10 Kasım 1953'te gerçekleştirilen bir törenle, Atatürk'ün naaşı buraya nakledildi. 1973'ten beri İsmet İnönü'nün kabrinin de yer aldığı Anıtkabir'e 1966'da defnedilen Cemal Gürsel ile 1960-1963 yılları arasında defnedilen on bir kişinin naaşları ise, 1988'de Anıtkabir'den kaldırıldı.
Anıtkabir'deki tüm hizmet ve işlerin sorumluluğu Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığına aittir ve burada gerçekleştirilecek etkinlikler bir kanunla düzenlenir. Türkiye'deki millî bayramlar ile Atatürk'ün ölüm yıl dönümü olan 10 Kasım günlerinde, hükûmet tarafından Anıtkabir'de resmî anma törenleri gerçekleştirilir. Bunların dışında, devlet protokolüne dâhil kişiler ile diğer gerçek ve tüzel kişi temsilcileri tarafından da törenler düzenlenir. Anıtkabir, yabancı hükûmet yetkililerinin Türkiye'ye düzenlediği resmî ziyaretlerde de zaman zaman uğradığı ve resmî törenlerin gerçekleştirildiği bir yerdir.
Arka plan ve anıt mezarın yerinin belirlenmesi
Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de, İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda ölümünün ardından, defin yeri konusunda basında çeşitli tartışmalar başladı. Hükûmetin 13 Kasım tarihli açıklamasında, Atatürk için bir anıt mezar yapılıncaya kadar kendisinin naaşının Ankara Etnografya Müzesi'nde kalacağının kararlaştırıldığı bildirildi. 19 Kasım'da Ankara'ya taşınan cenaze, 21 Kasım'da düzenlenen törenle müzeye konuldu.
Anıt mezarın yerinin belirlenmesi amacıyla kurulan komisyon, yabancı mimarlardan oluşan bir heyetin görüşlerini alarak bir rapor oluşturdu. 24 Aralık'ta Bakanlar Kurulu, raporun incelenmesi için Cumhuriyet Halk Partisi Meclis Grubuna sevkine karar verdi. 3 Ocak 1939'daki meclis grubu toplantısında, raporu incelemekle görevlendirilen 15 kişilik CHP Anıtkabir Parti Grubu Komisyonu kuruldu. Çeşitli yerlerde incelemelerde bulunan komisyon, 17 Ocak'taki toplantısında anıt mezarın inşa edileceği yeri Rasattepe olarak belirledi. İlk etapta, anıt mezarın inşa edileceği arazinin bir bölümü özel şahıslara ait olduğundan Haziran 1939 itibarıyla kamulaştırma çalışmalarına başlandı.
Proje aşaması
Anıtkabir'in inşa edileceği arazinin kamulaştırılmasıyla görevli olan ve Cumhuriyet Halk Partisi milletvekillerinden oluşan komisyon 6 Ekim 1939'da, Anıtkabir'in tasarımının belirlenmesi için uluslararası bir proje yarışmasının düzenlenmesine karar verdi. Komisyonun 18 Şubat 1941 tarihli tebliğiyle, 31 Ekim 1941'de sona erecek bir proje yarışmasının düzenleneceğini açıkladı. Yarışma, değişen maddelerden dolayı şartnamesinin yeniden düzenlenmesi nedeniyle 1 Mart 1941'de başladı. Şartnameye göre en az üç kişiden oluşan jüri, birincilik için hükûmete üç proje önerecek ve hükûmet de bu projelerden birisini seçecekti. Yarışmanın jüri üyelerinin planlanan bitiş tarihi olan Ekim 1941'e kadar belirlenememesinden dolayı 25 Ekim'de yarışma süresi 2 Mart 1942'ye kadar uzatıldı. Yarışma devam ederken Ivar Tengbom, Károly Weichinger ve Paul Bonatz; yarışmanın sona ermesinin ardından ise Arif Hikmet Holtay, Muammer Çavuşoğlu ve Muhlis Sertel, jüri üyesi olarak belirlendi.
Yarışmaya Türkiye'den 25; Almanya'dan 11; İtalya'dan 9; Avusturya, Çekoslovakya, Fransa ve İsviçre'den ise birer adet olmak üzere toplam 49 proje gönderildi. Çeşitli nedenlerle diskalifiye edilen projelerin ardından değerlendirilmeye alınacak 47 proje, 11 Mart 1942'de jüriye teslim edildi. 21 Mart'ta çalışmalarını tamamlayan jüri, değerlendirmelerini içeren raporu Başbakanlığa sundu. Hükûmete önerilen raporda Johannes Krüger, Arnaldo Foschini ve Emin Onat ile Orhan Arda'ya ait projeler seçilmişti. Üç projenin de direkt uygulanmaya uygun olmadıkları, yeniden incelenmeleri ve birtakım değişikliklere gidilmesi gerekliliğinden bahsediliyordu. Raporda ayrıca; Hamit Kemali Söylemezoğlu, Kemal Ahmet Arû ile Recai Akçay, Mehmet Ali Handan ile Feridun Akozan, Giovanni Muzio, Roland Rohn ve Giuseppe Vaccaro ile Gino Franzi tarafından oluşturulan projelere de mansiyon ödülü verilmesi öneriliyordu. Hazırlanan raporun özeti, 23 Mart'ta tebliğ olarak Başbakanlık tarafından kamuoyu ile paylaşıldı.
Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün başkanlığında 7 Mayıs'ta toplanan Bakanlar Kurulunda, Onat ile Arda'nın projesi yarışmanın birincisi olarak belirlendi. Yarışma jürisi tarafından önerilen diğer iki proje ikinci kabul edilirken beş projeye ise mansiyon ödülü verildi. Başlarda, birinci seçtiği proje dâhil hiçbir projenin uygulanmamasına karar veren hükûmet, 9 Haziran'da yayımladığı bildiriyle bu kararı değiştirerek Onat ile Arda'nın projesinin birtakım düzenlemeler sonrasında uygulanmasının kararlaştırdığı duyurdu. Bu düzenlemeler, proje sahiplerinin de yer alacağı bir heyet tarafından yapılacaktı. 5 Nisan 1943'te Başbakanlık, jürinin eleştirileri doğrultusunda altı ay içerisinde yeni bir proje hazırlamalarını Onat ile Arda'ya tebliğ etti. Mimarların ikinci projeyi sundukları Başbakanlık Anıtkabir Komisyonu, 18 Kasım 1943'te aldığı kararla, mimarların uygun gördükleri düzenlemelerinin ardından projenin uygulanacağını bildirdi. İnşaatın yürütülmesi görevi ise 20 Kasım tarihinde Bayındırlık Bakanlığına verildi. Onat ile Arda'nın bu karar sonrasında yaptıkları değişikliklerle oluşturulan üçüncü proje, 4 Temmuz 1944'te mimarlar ile Bakanlık arasında imzalanan sözleşmeyle birlikte uygulama aşamasına geçildi.
Birinci ve ikinci kısımlar
Anıtkabir inşaatı öncesinde Rasattepe, ağacın bulunmadığı çorak bir araziydi. İnşaatın temeli atılmadan önce, Ağustos 1944'te, bölgenin ağaçlandırmasını sağlamak amacıyla 80.000 liralık su tesisatı çalışmaları yapıldı. Anıtkabir ve çevresinin peyzaj planlamasına 1946'da, Sadri Aran'ın önderliğinde başlandı. Aran'ın hazırladığı plana göre yapılan peyzaj ve ağaçlandırma çalışmaları kapsamında ağaçlandırma, toprak tesviyesi ve fidan dikme çalışmaları gerçekleştirilirken 1953 yılındaki açılış sonrasında da buradaki ağaçlandırma ve peyzaj çalışmalarına düzenli olarak devam edildi.
Bayındırlık Bakanlığı tarafından 4 Eylül 1944'te gerçekleştirilen ve inşaat arazisindeki toprak tesviye çalışmaları ile allenin istinat duvarlarının yapılmasını kapsayan inşaatın birinci kısmının ihalesini, Hayri Kayadelen'e ait Nurhayr Şirketi kazandı. 9 Ekim 1944'te gerçekleştirilen Anıtkabir'in temel atma töreninde başbakan, bakanlar, sivil ve askerî bürokratlar yer almıştı. 12 Ekim'de hükûmet, Anıtkabir inşaatına ödenek tahsisi yapmaya izin isteyen bir yasa tasarısı hazırladı. 1 Kasım'da Başbakanlık tarafından meclise sunulan tasarıya göre 1945-1949 yılları arasındaki dönem için Bayındırlık Bakanlığına, her yıl 2.500.000 lirayı aşmamak kaydıyla 10.000.000 liraya kadar geçici taahhütlere girme yetkisi veriliyordu. 18 Kasım'daki Meclis Bütçe Komisyonunda görüşülen ve kabul edilen yasa tasarısı, 22 Kasım'da ise Meclis Genel Kurulunda kabul edildi ve 4 Aralık 1944 tarihli T.C. Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
İnşaatın kontrol ve mühendislik hizmetini Bayındırlık Bakanlığına bağlı Yapı ve İmar İşleri Başkanlığı yürütürken Orhan Arda'nın Mayıs 1945 sonunda inşaatın kontrolü için görev başına gelmesi ve devamlı olarak inşaat başında kalması kararlaştırıldı. İnşaatın kontrol şefliğine Ekrem Demirtaş getirilse de, Demirtaş'ın 29 Aralık 1945'te görevinden ayrılmasıyla yerine Sabiha Gürayman geçti. İnşaatın ilk kısmı 1945 yılı sonunda tamamlanırken bir tümülüs alanı olan Rasattepe'de, Türk Tarih Kurumu tarafından Temmuz 1945'te gerçekleştirilen kazılarda Frig dönemine ait bazı arkeolojik bulgulara rastlanmıştı.
Anıt mezar binası ile tören meydanını çevreleyen binaların yapılmasını kapsayan inşaatın ikinci kısmı için 18 Ağustos 1945'te gerçekleştirilen ihaleyi kazanan Rar Türk adlı şirket ile Bakanlık arasında 20 Eylül 1945'te bir sözleşme imzalandı. Zemin etüdünün hazırlanması, temel sisteminin değiştirilmesi, betonarme ve statik hesaplarının yapılması ve bu hesap işlemleri ücretlerinin ödenmesi konularından dolayı inşaatın ikinci kısmının başlangıcı gecikirken 1947'nin inşaat mevsiminde temel inşaatına başlandı. Anıtkabir'in inşaatında kullanılacak taş ve mermerler, ülkenin çeşitli yerlerinden getirildi. İnşaat için yeterli bir taş sanayii olmaması nedeniyle ülke genelinde taş ocakları arandı ve tespit edilen ocakların açılmalarının yanı sıra taşların elde edilmesi amacıyla birtakım çalışmalar da gerçekleştirildi.
18 Aralık tarihli Bayındırlık Bakanlığı kararı doğrultusunda, Anıtkabir'in inşa edileceği arazinin deprem ve zemin mekaniği yönlerinden etütlerine yönelik Yapı İşleri Başkanlığı tarafından 23 Ocak 1945'te açılan ihaleyi Hamdi Peynircioğlu kazandı. Ertesi gün başlayan çalışmalar sonrasında hazırlanan rapor 20 Mayıs 1945'te, toprak ve yeraltı sularının kimyasal özelliklerinin yer aldığı analiz raporu ise 1 Aralık 1945'te teslim edildi. Raporda yer alan temel sisteminin değiştirilmesi gerektiği yönündeki görüşe dayanarak Bayındırlık Bakanlığı, yapının temelinde bu yönde bir değişiklik yapılmasını talep etti. Rapor sonrasında projede yapılmak istenen değişiklikler, Onat ve Arda ile bakanlık arasında hukuki bir sürecin yaşanmasına yol açtı. Temel değişikliği kararı üzerine mimarlar tarafından bu yönde yeni bir proje oluşturuldu. Bu değişiklik ardından Rar Türk'ün, ihtiyaç duyulandan daha fazla malzeme satın aldıklarından dolayı zarar ettiklerini belirterek fiyat farkı talep etmesi üzerine ve sonrasında yaşanan bürokratik sorunlar nedeniyle inşaat, Mayıs 1948'e kadar durdu.
14 Mayıs 1950'deki seçimler sonrasında iktidara gelen Demokrat Parti hükûmeti, yapılacak birtakım değişikliklerle hem inşaatın daha hızlı sonuçlandırılması hem de birtakım tasarruflar yapılması amacıyla bir komisyon kurdu. Bu bağlamda, projede yapılması hedeflenen değişikliklerin yer aldığı komisyon raporu, 29 Kasım 1950'deki Bakanlar Kurulu toplantısında kabul edildi.
Üçüncü ve dördüncü kısımlar
İkinci kısım inşaatın devam ettiği sırada, üçüncü kısım inşaatı için açılan ve 11 Eylül 1950'de sonuçlanan ihaleyi Amaç Ticaret kazandı. İnşaatın bu kısmı; Anıtkabir'e çıkan yollar, Aslanlı Yol ve tören alanının taş kaplama işleri, anıt mezar binasının üst döşemesinin taş kaplaması, merdiven basamaklarının yapılması, lahit taşının yerine konması ve tesisat işlerinin yapılmasını kapsıyordu. 6 Haziran 1951'de gerçekleştirilen inşaatın dördüncü ve son kısmının ihalesini ise Muzaffer Budak'ın şirketi kazandı. İnşaatın bu kısmı; Şeref Holü'nün döşemesi, tonozların alt döşemeleri, Şeref Holü çevresi taş profilleri ile saçak süslemeleri ve mermer işlerinin yapılmasından oluşuyordu. Bu kısımlarda kullanılan malzemeler; Kayseri, Hasandere, Hatay, Afyonkarahisar, Çanakkale, Adana, Haymana, Polatlı ve Gavur Dağları'ndan temin edildi.
Anıtkabir'de yer alacak kabartma, heykel, yazı ve müze kısmında yer alacak eşyaların belirlenmesi ile ilgili kurulan komisyon, 31 Ağustos 1951 tarihli toplantısında, bu içeriğin Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı'ndan ve Atatürk Devrimleri ile ilgili hayatı ve hareketleri düşünülerek seçilmesine karar verildi. Yazılar ile heykel ve kabartmaların belirlenmesi için iki ayrı alt komisyon oluşturuldu. 1 Eylül 1951'deki toplantıda, Anıtkabir'deki kuleler, yazılar, heykeller ve kabartmaların hangi özellikleri taşıması gerektiği belirlendi. Yazıların metinlerini belirlemekle görevli alt komisyonun ise 7 Ocak 1952'deki toplantısında hazırladığı raporda, kompleksteki metinlerde yalnızca Atatürk'ün sözlerinin yer almasına karar verildiği ifade edilmişti.
Konusu belirlenmiş olan 19 heykel ve kabartma için, yalnızca Türk sanatçıların katılımına açık yapılan yarışma, 19 Ocak 1952'de sona erdi. 26 Ocak 1952'de açıklanan sonuçlara göre girişte bulunan kadın ve erkek heykel grupları ile alledeki aslan heykellerini Hüseyin Anka Özkan'ın; anıt mezara çıkan merdivenlerin sağında bulunan Sakarya Meydan Muharebesi konulu kabartmayı İlhan Koman'ın, solunda bulunan Başkomutanlık Meydan Muharebesi konulu kabartma ile İstiklâl, Mehmetçik ve Hürriyet kulelerindeki kabartmaları Zühtü Müridoğlu'nun; hitabet kürsüsü ve bayrak direğinin altındaki kabartmayı Kenan Yontunç'un; İnkılap, Barış, Müdafaa-ı Hukuk ve Misak-ı Millî kulelerindeki kabartmaları Nusret Suman'ın yapmasına karar verilirken 23 Nisan Kulesi kabartması için birinciliğe layık eser bulunamadığından ikinci olan Hakkı Atamulu'nun eseri uygulandı. Cumhuriyet ve Zafer kuleleri için ise "konuyu başarı ile temsil eden" bir eser bulunamadığından bu kulelere kabartma yapılmasından vazgeçildi. 1 Eylül 1951'deki toplantıda lahdin bulunduğu Şeref Holü'nün yan duvarlarına yapılması gereken kabartmaların yapımı ise, konuyu başarı ile temsil eden eser bulunamadığı gerekçesiyle iptal edildi. Heykel ve kabartmaların uygulanması için 26 Ağustos 1952'de açılan uluslararası ihaleyi, İtalya merkezli MARMI kazanırken birkaç kabartmayı yapacak olan Nusret Suman da şirketin taşeronu oldu. Kompleksteki sözlerin yazımı için 17 Temmuz 1953'te gerçekleştirilen uluslararası ihaleyi ise Emin Barın kazandı.
Proje mimarları, Anıtkabir'de kullanılacak mozaik motiflerinin belirlenmesi için Nezih Eldem'i görevlendirdi. Şeref Holü'nün orta bölümünde yer alan mozaikler dışındaki Anıtkabir'deki mozaik süslemelerin tamamının tasarımını Eldem yaptı. Şeref Holü'nün tavanında yer alacak mozaik motifler için ise Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndeki 15. ve 16. yüzyıl Türk halı ve kilimlerinden alınmış on bir motifin birleştirilmesi ile bir kompozisyon oluşturuldu. Türkiye'de mozaik süsleme uygulamasının o dönemde yapılamaması nedeniyle İtalya'da üretilen ve parça parça Ankara'ya gönderilen mozaiklerin montajı 22 Temmuz 1952'de başladı ve uygulama çalışmaları 10 Kasım 1953'e kadar sürdü. Anıt mezar kısmını çevreleyen kolonlar, yardımcı binalarının önünde bulunan revaklar ve kulelerin tavanlarındaki fresk tekniğindeki süslemeler için 27 Mart 1953'te açılan ihaleyi Tarık Levendoğlu kazandı. 11 Nisan 1953'te imzalanan sözleşmenin şartnameye göre fresk motifleri idare tarafından verilecekti. 30 Nisan 1953'te başlanan fresk çalışmaları, 10 Kasım 1953'te tamamlandı. 11 Eylül 1954'te, anıt mezar binasının kuru fresk işleri ve demir merdivenler işi için ihale başlatıldı.
Anıtkabir'in inşasının 26 Ekim 1953'te tamamlandığı duyuruldu. İnşaat sonunda projenin toplam maliyeti yaklaşık 20 milyon lirayı bulmuş ve proje için ayrılan 24 milyon liralık bütçeden yaklaşık 4 milyon lira tasarruf edilmişti. 10 Kasım 1953 sabahında Etnografya Müzesi'nden alınan Atatürk'ün naaşının yer aldığı tabut, gerçekleştirilen tören eşliğinde Anıtkabir'e getirilerek anıt mezar binasındaki mezar odasına defnedildi. İnşası tamamlandığında Anıtkabir'in toplam arazisi 670.000 m2yi kapsarken 1964 ve 1982'de yapılan kamulaştırmalar sonrasında Anıtkabir'in yayıldığı alan günümüzdeki sınırlarına ulaştı.
Sonraki yıllardaki değişiklikler
12 Eylül Darbesi sonrasında, Millî Güvenlik Konseyinin 10 Kasım 1981'de yürürlüğe koyduğu kanunla birlikte Anıtkabir'de Atatürk'ün yanı sıra yalnızca İnönü'nün mezarının kalması yasalaştı. Kanun hazırlandığı sırada İnönü'nün naaşının da Devlet Mezarlığı'na nakli planlansa da fikri alınan İnönü ailesinin, naaşın Anıtkabir'de kalması yönündeki fikirlerini iletmesinin ardından kanun da bu fikre uygun olarak çıkarılmıştı. Anıtkabir'e 27 Mayıs 1960 ve 21 Mayıs 1963'ten sonra defnedilen on bir kişinin mezarı 24 Ağustos 1988'de açılarak naaşları Cebeci Askerî Şehitliği'ne, Gürsel'in ise mezarı 27 Ağustos 1988'de açıldı ve naaşı, 30 Ağustos 1988'de Devlet Mezarlığı'na defnedildi.
1977'de, Şeref Holü'ndeki pencerelere cam takıldı. Atatürk'ün doğumunun 100. yıl dönümüne denk gelen 1981 yılında, Türkiye'nin 67 ilinin yanı sıra Kıbrıs'tan getirilen topraklar, pirinç vazolara konularak Atatürk'ün naaşının etrafına yerleştirildi. İl sayısı arttıkça buradaki toprak dolu vazo sayısı da artış gösterdi ve Azerbaycan'dan gelen toprakla birlikte zaman içerisinde bu sayı 83'e ulaştı. Aynı yıl, Şeref Holü'nün iç kısmında, kapının sağındaki duvara Atatürk'ün 29 Ekim 1938 tarihli Türk ordusuna son mesajının, solundaki duvara ise İnönü'nün Atatürk'ün ölümü üzerine yayımladığı 21 Kasım 1938 tarihli Türk milletine yönelik taziye mesajının metni eklendi.
Mimari tarzı
Anıtkabir'in genel mimarisi, 1940-1950 yılları arasındaki İkinci Ulusal Mimarlık Akımı döneminin özelliklerini taşır. Kompleksin mimarisinde İslam ve Osmanlı mimarileri bilinçli olarak tercih edilmemiştir. Anadolu'nun antik köklerine atıfta bulunan projende mimarlar, Halikarnas Mozolesi'ni örnek almıştır. Her iki yapının kompozisyonu da temelde, dikdörtgenler prizması şeklindeki ana kütlenin etrafını dıştan çevreleyen kolonlardan oluşur. Bu klasik üslubun Anıtkabir'de de tekrar edildiğini belirten Doğan Kuban, "Anadolu'ya sahip çıkma isteği nedeniyle Halikarnas Mozolesi'nin örnek alındığı"nı ifade eder. Amerikalı mimarlık tarihi araştırmacısı Christopher Wilson ise, anıt mezar kısmının çatısının projeden kaldırılmasıyla birlikte bu yapının "akropolis'in tepesinde yer alan bir Helen tapınağını andıran, sade ve soyut, kolonlu bir ana bina" hâline geldiğini yazar. Aslanlı Yol'da yer alan aslan heykelleri ise, Anadolu'da hüküm sürmüş Hititlerin kullandığı sembollerdendir.
Yapının iç mimarisindeki kolon ve kirişli döşeme sisteminin kemer, kubbe (daha sonra yapılan değişikliklerle kaldırıldı) ve tonozlu bir sistemle değiştirilmesiyle iç mimaride Osmanlı mimarisi kaynaklı öğeler kullanılmış oldu. Bunun yanı sıra revaklar, tören meydanı ve Şeref Holü'nün zemin döşemelerindeki ya da yapıların tavanlarındaki kilim motifli renkli taş süslemeleri de Selçuklu ve Osmanlı mimarilerindeki süslemelerin özelliklerini taşır. Atatürk'ün sekizgen planlı mezar odası, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki türbe mimarisi doğrultusundadır. Anıtkabir'deki bu farklı mimari tarzların karma bir şekilde kullanılmasını Onat, şu sözlerle ifade etmiştir:
"Osmanlı devri şereflerle dolu bir devir olmakla beraber, itiraf etmek gerekir ki skolastik ruhun hüküm sürdüğü kapalı bir âlemden ibaretti. Gerçekte ise tarihimiz, bir zamanlar Ziya Gökalp'in 'ümmet devri' dediği bir içe kapanmış medeniyetten ibaret değildi. Akdeniz milletlerinden bir çoğu gibi, tarihimiz binlerce yıl önceye gidiyor. Sümerler'den ve Hititler'den başlıyor ve Orta Asya'dan Avrupa içlerine kadar birçok kavimlerin hayatlarına karışıyor. Akdeniz medeniyetinin klasik geleneğinin en büyük köklerinden birini teşkil ediyordu. Atatürk, bize bu zengin ve verimli tarih zevkini aşılarken, ufuklarımızı genişletti. Bizi Ortaçağdan kurtarmak için yapılmış hamlelerden en büyüğünü yaptı. Gerçek geçmişimizin Ortaçağ değil, dünya klasiklerinin ortak kaynaklarında olduğunu gösterdi ... Bunun içindir ki biz, Türk milletinin skolastikten uyanma, Ortaçağ'dan kurtulma yolunda yaptığı devrimin Büyük Önder için kurmak istediğimiz anıtın, onun getirdiği yeni ruhu ifade etmesini istedik ... İşte bunun içindir ki, garblılaşma yolunda en büyük hamlelerimizi yapan Ata'nın Anıt-Kabrini, bir sultan veya Veli türbesi ruhundan tamamen ayrı, yedi bin senelik bir medeniyetin rasyonel çizgilerine dayanan klasik bir ruh içinde kurmak istedik."
Anıtkabir'i "Türkiye'nin en çok Nazi etkisi olan yapısı" olarak tanımlayan Şevki Vanlı, totaliter bir kimlik taşıdığını belirttiği yapıyı "Roma kökenli, Nazi yorumlu" olarak değerlendirir. Doğan Kuban da 1950 yılında projede yapılan değişiklikler sonucunda yapının "Hitler tarzı bir yapıya" dönüştüğünü ifade eder. Wilson ise Anıtkabir'deki heykel ve kabartmaların sosyalist gerçekçiliğe benzediğini belirtir.
Konumu ve yerleşim planı
Anıtkabir; Aslanlı Yol, tören alanı ve anıt mezar binasından oluşan Anıt Bloku ile çeşitli bitkilerden oluşan Barış Parkı olmak üzere iki ana kısma ayrılır. 750.000 m2lik toplam yüzölçümünün 120.000 m2sini Anıt Bloku, 630.000 m2sini Barış Parkı oluşturur. Anadolu Meydanı yönündeki merdivenle erişilen giriş kısmının devamında, kuzeybatı-güneydoğu doğrultusundaki tören alanına kadar uzanan Aslanlı Yol olarak adlandırılan alle yer alır. Aslanlı Yol'un başında, dikdörtgen planlı Hürriyet ve İstiklâl kuleleri ve bu kulelerin önlerinde sırasıyla erkek ve kadın heykel grupları konumlanır. Her iki tarafında gül ve ardıçların yer aldığı Aslanlı Yol'un yine her iki yanında on ikişer adet aslan heykeli bulunur. Dikdörtgen planlı tören alanına üç basamakla erişilen yolun sonunda, sağ ve sol taraflarda sırasıyla Mehmetçik ve Müdafaa-i Hukuk kuleleri vardır.
Üç yanı revaklarla çevrili tören alanının her bir köşesinde dikdörtgen planlı kuleler yer alır. Aslanlı Yol doğrultusunda, tören alanının girişinin tam karşısında Anıtkabir'in çıkışı bulunur. Çıkıştaki merdivenlerin ortasında Türk bayrağının dalgalandığı bir bayrak direği yer alırken çıkışın her iki yanında 23 Nisan ile Misak-ı Millî kuleleri vardır. Tören alanının köşelerinde yer alan Zafer, Barış, İnkılâp ve Cumhuriyet kuleleriyle toplam kule sayısı 10'a ulaşır. Alanı çevreleyen revaklarda Anıtkabir Komutanlığı, sanat galerisi ve kitaplık, müze ve müze müdürlüğü yer alır. Tören alanından, kolonatlarla çevrelenmiş anıt mezar kısmına ulaşılan merdivenin ortasında hitabet kürsüsü, her iki yanındaki duvarda ise birer kabartma bulunur. Şeref Holü olarak adlandırılan bölümde Atatürk'ün sembolik lahdi bulunurken bu kısmın altında Atatürk'ün naaşının yer aldığı mezar odası vardır. Anıt mezarın tam karşısında, tören alanını çevreleyen revaklarının bulunduğu kısmın ortasında ise İnönü'nün lahdi yer alır.
Dış mimarisi
Dikdörtgen planlı anıt mezar binasının zemin ölçüleri 72 × 52 m, yüksekliği 17 m'dir. Betonarme bir yapı olup simetrik ve düzenli bir temel üzerine inşa edilen yapının temelden itibaren yüksekliği 22,8 m'dir. 18 m genişliğindeki Şeref Holü'nde, doğu-batı doğrultusunda uzanan 1000 mm derinliğinde ve 500 mm genişliğinde 27 kiriş yer alır. Kirişler, aralarında 5,5 m'lik mesafe bulunan kolon çiftleriyle desteklenir. Yapı, ön ve arka cephelerinde sekizer, yan cephelerinde ise on dörder olmak üzere 14,4 m yüksekliğindeki, 800 × 800 m ölçülerine sahip kare kesitli toplam 44 kolondan meydana gelen bir kolonatla çevrilmiştir.
Dış duvarların çatıyla birleştiği yerde, saçakların altındaki kısımda yapıyı, Türk oyma sanatından oluşan mukarnas etkili bir korniş çevrelerken ön cephe dışındaki cephelerde, yağmur suyunun boşaltılması için çörtenler yer alır. Yapının kaplandığı sarı travertenler Eskipazar'dan, kolonların üzerindeki lento, korniş ve çörtenlerde kullanılan bej travertenler ise Kayseri'deki taş ocaklarından getirilmiştir. Kolonatın bulunduğu alanın beyaz mermer zemininde, kolonlar arasındaki boşluklara denk gelecek şekilde kırmızı mermer şeritlerin çevrelediği beyaz dörtgen alanlar vardır. Kolonatın tavanında ise; kısa kenarlarda yedişer, uzun kenarlarda on üçer adet olmak üzere toplam 40 adet fresk bulunur. Kasetler içindeki fresklerde açık gri, kiremit ve sarı renkleri kullanılmıştır. Ön ve arka cephelerde, ortadaki iki kolon arasındaki aralık diğerlerine göre daha geniş tutularak anıt mezarın basık kemerli beyaz mermer söveli ana girişi ve aynı eksendeki Atatürk'ün lahdi vurgulanır. Tören meydanına bakan cephesinin sol tarafındaki "Gençliğe Hitabe" ile sağ tarafındaki "Onuncu Yıl Nutku", taş kabartma üzerine altın varakla yazılmıştır.
Anıt mezar kısmına, 8 m yüksekliğindeki 42 basamaklı merdivenle çıkılır. Merdivenlerin ortasında hitabet kürsüsünün yer alır. Beyaz mermerden yapılan kürsünün tören meydanına bakan cephesi sarmal şeklindeki oymalarla süslüdür ve ortasında Atatürk'ün "Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir" sözü yine oyma tekniğiyle yazılmıştır.
Anıt mezara çıkan merdivenlerin sağında Sakarya Meydan Muharebesi, solunda ise Başkomutanlık Meydan Muharebesi konulu birer kabartma yer alır. Her iki kabartmada da Eskipazar'dan getirilen sarı travertenler kullanılmıştır. Sakarya Meydan Muharebesi konulu kabartmanın en sağında, "muharebenin ilk dönemindeki saldırılara karşı gerçekleştirilen savunma mücadelesi sırasında evlerini terk ederek vatanlarını savunmak için yola çıkanları" temsilen genç bir erkek ve iki at ile birer erkek ve kadın figürleri bulunur. Genç erkek, arkasına, geldiği yöne dönerek sol elini yumruk yaparak yukarıya kaldırıyordur. Bu grubun önünde, muharebe öncesini temsil eden çamura batmış bir kağnı, çabalayan atlar, tekerleği döndürmeye çalışan bir erkek ve iki kadın ile ayakta bir erkek ve diz çökmüş vaziyette ona, kınından sıyrılmış bir kılıç sunan bir kadın vardır. Bu grubun solunda yer alan yere oturmuş iki kadın ve bir çocuk figürü, istila altında olan ve Türk ordusunu bekleyen halkı simgeler. Halkın yukarısında, uçar vaziyette ve Atatürk'e çelenk sunarak tasvir edilen bir zafer meleği figürü bulunur. Kompozisyonun en solunda ise "Vatan Ana"yı temsil eden yere oturur hâldeki kadın, muharebeyi kazanan Türk ordusunu temsil eden diz çökmüş hâldeki genç erkek ve zaferi temsil eden meşe figürü yer alır. Christopher Wilson, bu kabartmaları Arnaldo Foschini'nin projesindekilere benzetir.
Başkomutan Meydan Muharebesi konulu kabartmanın en solunda yer alan birer köylü kadın, erkek çocuk ve attan oluşan grup, milletçe muharebeye hazırlık dönemini simgeler. Sağındaki bölümde yer alan Atatürk bir elini ileri uzatarak Türk ordusuna hedefi gösterir. Öndeki melek bu emri, borusu ile uzaklara ulaştırır. Bu bölümde iki de at figürü yer alır. Bundan sonraki bölümde, Atatürk'ün emri doğrultusunda taarruza geçen Türk ordusunun fedakârlıklarını ve kahramanlıklarını temsil eden, vurulup düşen bir erin elindeki bayrağı kavrayan bir erkek ile siperde ellerinde kalkan ve kılıçlı bir asker figürü yer alır. Önde ise elinde Türk bayrağı ile Türk ordusunu çağıran zafer meleği bulunur.