cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yahudilik
Kenan etkisi
Esasında bir Kenaan tanrısı olmayan Yehova olarak bilinen tanrıya tapınma, muhtemelen Levant bölgesinin güneyindeki Midyan'da ortaya çıkmış, Levant bölgesine de güneyden bir grup göçebe tarafından getirilmişti (Tevrat geleneğine göre, Mısır'dan gelen köleler). Yabancı tanrı Yehova'nın yerel tanrı El ile birleştiği ve Yehova'nın El'in birçok özelliğini aldığına inanılmaktadır: yaşlı bir tanrı; bilge bir tanrı; hatta yaratıcı bir tanrı. Bu birleşmeye ek kanıt olarak, Tanah'ta Tanrı için "El" kelimesi kullanılır. Özellikle, Rabinik kaynaklarda Tanrı için "El-Şaday" terimi kullanılır. El-Şaday'ın, El'in yeryüzünde oturmasına yapılan bir gönderme ile, "Dağda oturan El" anlamına gelmesi kuvvetle muhtemeldir.
Genellikle, İsraillilerin yeni, yerleşik bir etnik grup olarak konumlarını M.Ö. 12. yüzyılda pekiştirdikleri düşünülürse de, başta Israel Finkelstein olmak üzere bazı arkeologlar İsraillilerin baskı altındaki insanlar tarafından oluşturulmuş bir koalisyon olduğu iddiasını, Yahudi halkının ayrı bir etnik grup olarak ortaya çıkışının M.Ö. dokuzuncu veya sekizinci yüzyıla kadar gerçekleşmediğini savunarak reddetmektedir.
Zaman içinde, Yahudilik Kenaan panteonunun diğer tüm tanrı ve tanrıçaları ile tüm bağlantılarını keserek tek tanrıcı bir din olmuştur. Ancak bunun ne zaman gerçekleştiği de ayrı bir tartışmanın konusudur. Yehova'nın El ile birleşmesinden ve sadece Yehova'ya ibadeti merkez alan resmî ortodoksluğun ortaya çıkışından çok daha sonra İsrailoğullarının Yehova'nın eşi olarak Aşerat'a da tapınması veya hürmet göstermesini savunan argümanlar ortaya konmuştur. Kenaan panteonunda El'in eşi olan Aşera'dan, genellikle bu tanrıçaya tapınmanın veya stylize edilmiş bir ağaç şeklinde olduğuna inanılan kült sembolünün kullanımının kınanması bağlamında Tanah'da kırktan fazla defa bahsedilir. Çok da puta benzemeyen bu sembolün özellikle İsrailoğulları kadınları arasında yaygın bir tapınma aracı olarak kullanılmasına (resmî ortodoksluk tarafından olmasa da halk arasında) hoşgörü gösterildiğine inanılmaktadır.
Kuntillet Ajurd ve Khirbet el-Kom'da bulunan yazıtlarda, "Yehova ve Aşera'sına" atıfta bulunulmaktadır. Yazıtların tanrıça Aşera'ya mı yoksa Aşera kültünün bir sembolü olan "Aşera"ya mı atıfta bulunduğu tartışılmaktadır. Her iki durumda da, Yehova'nın Aşera ile ilişkilendirildiğine şüphe yoktur. Muhtemelen Yehova'nın El'in birçok özelliği ile birlikte, eşini de aldığı algılaması ortaya çıkmıştır.
Antik çağ
Başkenti Kudüs olan Birleşik Monarşi Saul'un hükümdarlığı döneminde kuruldu ve Kral Davud ve Süleyman'ın hükümdarlığında devam etti. Süleyman'ın ardından, ülke İsrail Krallığı (kuzeyde) ve Yehuda Krallığı (güneyde) olmak üzere iki ayrı krallığa ayrıldı. İsrail Krallığı, M.Ö. 8. yüzyılda Asur hükümdarı II. Sargon tarafından fethedildi ve ülkenin başkenti Samarya'dan çok sayıda insan esir edilerek Media ve Habur vadisine götürüldü. Yehuda Krallığı ise, M.Ö. 6. yüzyılda Babil ordusu tarafından fethedilene kadar bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürdü. Bu sırada, Yahudilikte ibadetin merkezinde yer alan Birinci Tapınak da yıkıldı. Yehudalı seçkinlerin Babil'e sürgün edilmesi ile ilk Yahudi diyasporası da oluşmuş oldu. Bu esaret döneminde, Babil'deki Yahudiler, "Babil Talmudu"nu, Yehuda'da kalan Yahudiler ise "Filistin Talmudu"nu kaleme almışlardır. Bunlar, Tora'nın ilk bilinen yazılı halleridir ve Babil Tamudu da günümüzde kullanılan Talmud'dur. Babil'in Persler tarafından fethedilmesinin ardından, Babil Sürgünü olarak da bilinen yetmiş yıllık dönemden sonra Babil'deki Yahudilerin birçoğu memleketine döndü. Yeni İkinci Tapınak inşa edildi ve eski dinî uygulamalara yeniden başlandı.
İkinci Tapınak'ın ilk yıllarında, en yüksek dinî otorite, Büyük Meclis olarak bilinen başını Ezra Kitabı'ndan Ezra'nın çektiği bir konseydi. Büyük Meclis'in diğer başarıları arasında, Tevrat'ın son kitaplarının bu dönemde kaleme alınması ve kanunun kesinleştirilmesidir. Helenistik Yahudilik, M.Ö. 3. yüzyıldan itibaren Ptolomeos dönemi ve sonrası Mısır'da yayılmaya başlamış ve gnostisizm ile Erken Hristiyanlığın yükselişine paralel olarak 3. yüzyıldaki düşüşüne kadar, Roma İmparatorluğu'nun her yerinde kayda değer bir hoşgörülen din (religio licita) hâline gelmiştir.
Milattan sonra 66'da, Roma yönetimine karşı patlak veren Yahudi ayaklanmasından sonra, Romalılar Kudüs'ü neredeyse tümüyle yıktı. İkinci bir ayaklanmanın ardından ise, Yahudilerin Kudüs şehrine girmesi yasaklanırken çoğu Yahudi ibadeti de Roma tarafından yasaklandı. Kudüs'ün yıkılmasının ve Yahudilerin sürülmesinin ardından, Yahudilerin ibadetinin Tapınak etrafında merkezlenmesi sona erdi, kurbanın yerini dua aldı ve ibadet, cemaatin öğretmeni ve önderi olarak hareket eden hahamlar etrafından yeniden şekillendirildi (bkz. Yahudi diyasporası).
Tarihte Yahudilik gruplaşmaları (1700 yılına kadar)
Sadece Tora'yı esas alan Sadukiler gibi, 8. ve 9. yüzyıllarda bazı Yahudiler Mişna'da kayda geçen (ve daha sonra her iki Talmud ile hahamlar tarafından geliştirilen) Sözlü Yasa'nın otoritesini ve vahyolunduğunu reddetmiş, bunun yerine sadece Tanah'ı esas almışlardır. Bu gruplar kısa sürede, rabinik geleneklerden ayrılan kendi sözlü geleneklerini oluşturmuş, sonunda da Karaim mezhebini kurmuşlardır. Günümüzde hâlen az sayıda Karay varlığını sürdürmekte, bunların büyük bölümü de İsrail'de yaşamaktadır. Rabinik Yahudiler ve Karay Yahudileri birbirlerinin Yahudi olduğunu kabul etmekle birlikte, öteki inancın kusurlu olduğunu savunmaktadır.
Zaman içinde, Yahudiler farklı etnik gruplara bölünmüşlerdir; diğerlerinin yanı sıra, Aşkenaz Yahudiler (Orta ve Doğu Avrupalı), Sefarad Yahudileri (İspanya, Portekiz ve Kuzey Afrika'dan), Etiyopya'dan Beta Israel ve Arap Yarımadası'nın güney ucundan Yemen Yahudileri. Bu kültürel bir ayrım olup herhangi bir doktrinel anlaşmazlığa dayanmamaktadır, ancak aradaki mesafe uygulama ve dualarda küçük farklılıklara yol açmıştır.
Baskılar
Antisemitizm, Orta Çağ'da ortaya çıkmış, kendini, baskılar, pogromlar, din değiştirmeye zorlama, sürülmeler, sosyal kısıtlamalar ve gettolara kapatma şeklinde göstermiştir.
Bu niteliksel olarak, antik çağlarda Yahudilere yönelik baskılardan farklı olmuştur. Antik çağdaki baskı siyasi sebeplere dayanıyor, Yahudiler başka herhangi bir etnik gruptan farklı bir muameleye tabi tutulmuyorlardı. Kiliselerin yükselişi ile birlikte, Yahudilere yönelik saldırıların daha ziyade özellikle Hristiyanlığın Yahudilere ve Yahudiliğe bakışından kaynaklanan teolojik değerlendirmelerden destek almaya başlamıştır.
Hasidizm
Hasidik Yahudilik, Baal Şem Tov (veya Besht) olarak da tanınan Yisroel ben Eliezer (1700-1760) tarafından kurulmuştur. Kökenleri, Yahudi halkının baskıya uğradığı, Avrupalı Yahudilerin kendi içlerine dönerek Talmud çalışmalarına odaklandığı bir döneme dayanır; çoğu kişi, Yahudi yaşamının birçok ifadesinin gereğinden fazla "akademik" hale geldiğini ve ruhaniyet ile neşe üzerinde hiç durmadığını hissediyordu. Müritleri birçok takipçi çekerek Avrupa'nın her yerinde sayısız Hasidik tarikatlar kurmuşlardır. Hasidik Yahudilik zaman içinde Avrupa'daki birçok Yahudinin yaşam biçimi hâline gelmiş, 1880'li yıllardaki Yahudi göç dalgaları, bu akımı Amerika Birleşik Devletleri'ne de taşımıştır.
Başlarda, Hasidik olan ve olmayan Yahudiler arasında ciddi bir hizipleşme yaşanmıştır. Avrupalı Yahudilerden Hasidik hareketi reddedenleri Mitnagdim ("Karşıtlar/Reddiyeciler") olarak adlandırıyordu. Hasidik Yahudiliğin reddedilmesinin sebepleri arasında, Hasidik ibadetin aşırı yoğun olması, liderlerine geleneklerin dışında yanılmazlık ve mucize yaratma özelliklerini isnat etmesi ve mesihçi bir mezhep hâline gelebileceğine yönelik endişeler vardı. O zamandan bu yana, Hasidler ile rakipleri arasındaki farklılıklar kademeli olarak azalmış, bugün her iki grup da Haredi Yahudiliğin parçası hâline gelmiştir.
Aydınlanma ve Reform Yahudiliği
18. yüzyılın sonlarında, Avrupa Aydınlanma olarak da bilinen bir grup entelektüel, sosyal ve siyasi hareketin etkisi altına girdi. Aydınlanma, Avrupa'da Yahudilerin kendi dışlarındaki laik dünya ile etkileşimlerini yasaklayan kanunların azalmasına da yol açarak Yahudilerin laik eğitim ve deneyime erişimesine imkân vermiştir. Gerek Aydınlanma'ya gerekse bu yeni özgürlüklere tepki olarak özellikle Orta Avrupa'da Haskala veya "Yahudi Aydınlanması" adı verilen buna paralel bir Yahudi hareketi de başlamıştır. Hareket, laik toplum ile entegrasyona ve akıl gibi, dinî olmayan bilgiye ulaşma çabasına önem veriyordu. Haskala'nın destekçileri ile daha geleneksel Yahudi kavramlarının takipçileri arasındaki etki ve tepkiler Yahudilikte bir dizi farklı kolun oluşumu ile sonuçlanmıştır: Haskala destekçileri Reform Yahudiliği ve Liberal Yahudiliği, gelenekselciler Ortodoks Yahudiliği, her iki taraf arasında bir denge noktası arayan Yahudiler ise, Masorti ve Muhafazakâr Yahudiliği kurmuşlardır. Bu süreçte birkaç küçük grup da ortaya çıkmıştır.
Günümüzde Yahudilik
Bu durumu bir kriz olarak algılayan ABD ve Kanada'daki dinî (ve laik) Yahudi hareketleri, Yahudi cemaatindeki karma evlilikler ve asimilasyon oranlarındaki artıştan büyük endişe duymaktadır. Amerikalı Yahudiler daha geç evlendikleri ve daha az sayıda çocuk sahibi oldukları için, ülkedeki Yahudiler arasındaki doğum oranları 2,0'dan 1,7'ye düşmüştür (nüfus ikame oranı 2,1'dir). Karma evlilik oranları ABD'de %40 ile 50 arasında iken, karma evlilik yapan çiftlerin çocuklarından sadece üçte biri Yahudi olarak yetiştirilmektedir. Karma evlilikler ve düşük doğum oranları yüzünden, ABD'deki Yahudi nüfusu 1990 yılında 5,5 milyondan 2001 yılında 5,1 milyona düşmüştür. Bu, Diyaspora'daki Yahudi cemaatindeki genel nüfus eğilimleri açısından da gösterge niteliği taşımakla birlikte, toplam nüfus üzerine odaklanılması, Haredi Yahudilik gibi bazı mezhepler ile cemaatlerdeki büyüme eğilimlerini gizlemektedir. Baal teşuva hareketi, dine "dönen" veya daha dindar hale gelen Yahudilerin oluşturduğu bir harekettir.
Hristiyanlık ve Yahudilik
Tarihçiler ve teologlar bazı Hristiyan gruplar ile Yahudi halkı arasındaki değişen ilişkiyi düzenli olarak gözden geçirmektedir; Hristiyan-Yahudi uzlaşısı başlıklı makale güncel meselelerden birini ele almaktadır.
İslam ve Yahudilik
İslam ve Yahudilik arasında karmaşık bir ilişki bulunmaktadır. Geleneksel olarak, İslam topraklarında zımmi statüsünde yaşayan Yahudilerin dinlerini uygulamalarına ve kendi iç meselelerini yönetmelerine, çeşitli koşullar çerçevesinde izin veriliyordu. Müslümanlara cizye (her özgür yetişkin gayrımüslüm erkekten alınan vergi) ödemek zorundaydılar. İslami yönetim altında, zımmiler düşük bir statüye sahiptiler. Silah taşımalarının ve Müslümanları ilgilendiren davalarda şahitlik etmelerinin yasaklanması gibi çok sayıda sosyal ve yasal engelleri vardı. Ancak bu engellerin büyük bölümü sembolikti. En onur kırıcı olanı ise, Kur'an'a ya da hadislere dayanmayan ancak Orta Çağ başlarında Bağdat'ta ortaya çıkan ve son derece düzensiz bir şekilde uygulanan ayırt edici kıyafet giyme zorunluluğuydu. Yahudiler dinleri yüzünden öldürülme ya da sürülme veya zorla din değiştirmeleri yönünde baskı ile nadiren karşılaşmışlar, çoğunlukla da ikamet ve meslek tercihlerinde serbest olmuşlardır. Nitekim, Emeviler ve Abbasilerin yönetimi altında 712-1066 yılları arası dönem Endülüs Emevi Devleti'ndeki Yahudi kültürünün altın çağı olarak adlandırılır. Yahudilere yönelik katliamların en önemli örneklerinden biri, 12. yüzyıl Endülüs'ünde Muvahhid hanedanının hükümdarları tarafından Yahudilerin öldürülmesi ya da din değiştirmeye zorlanmasıdır. İkamet ettikleri yeri seçme özgürlüklerinin ellerinden alındığı örneklerin başında ise, Yahudilerin 15. yüzyıldan başlayarak, özellikle de 19. yüzyıl başlarından itibaren Fas'ta mellah adı verilen duvarlarla çevirili mahallelerde yaşamaya zorlanmasıdır.
Hizbullah ve Hamas gibi Arap-İslami hareketlerin propragandasında, İran'nin çeşitli kurumları tarafından yapılan çeşitli açıklamalarda ve Refah Partisi'ne yakın gazete ve diğer yayınlarda standart antisemitik temalar yaygın olarak kullanılmaktadır.
Yahudiliği içine alan sinkretik hareketler
Yahudilikten unsurları diğer dinlerinkilerle birleştiren bazı örgütlenmeler de bulunmaktadır. Bunların en tanınmışı, çoğunlukla Yahudi olmayanların yanı sıra bazı etnik Yahudilerin de üyeleri arasında bulunduğu, Yahudileri Hristiyanlığa çekmek amacıyla başlatılan, Mesihçi Yahudilik adlı Hristiyan hareketidir. Mesihçi Yahudilik, tarihi olarak neredeyse tamamen İsa'nın ikinci defa gelmesi için Yahudilerin İsa'yı mesih olarak kabul etmesi gerektiği inancını savunan Hristiyan Evanjelist örgütler tarafından maddi olarak desteklenmiştir. Bu gruplar, tipik olarak Hristiyan teolojisini ve Kristoloji'yi Yahudi dinî uygulamalarından oluşan ince bir cila ile bir araya getirirler. Bu gruplar arasından en tartışmalı olanı, ABD'nin büyük şehirlerinde sayısız misyonerlik kampanyaları ile etnik Yahudileri aktif şekilde Hristiyanlığa çekmeye çalışan, "İsa için Yahudiler"dir (Jews for Jesus).
Sinkretizmin diğer örnekleri arasında, Mesihçi Yahudilik gibi, pagan veya Vika inançlarını Yahudiliğin bazı uygulamaları ile bir araya getiren gevşek örgütlenmiş az sayıda Yahudinin oluşturduğu Judeo-Paganlar da vardır. Bir diğer gevşek örgütlü grup olan Yahudi Budistler ise, inançlarında Asya ruhaniliğine de yer verirler; bazı Yenilenmeci Yahudiler ise rahatça ve açık bir şekilde Budizm, Sufizm, Kızılderili dini ve diğer dinlerden de unsurları almaktadır.
Yahudilikteki mistik Kabbala uygulaması, Kabbala Merkezi'nin temsil ettiği bir hareket doğurmuştur. Merkezde, çeşitli dinlerden öğretmenler görev almaktadır.
Babil Sürgünü öncesi Yahudilik'te iyi, kötü, ölen bütün insanlar "Şeol" adı verilen bir yere gidecekler, orada üzüntülü bir şekilde varlıklarını sürdürecekler, ruhları da mezarda kalacaktır. Yahudilik'te ahiret inancı konusunda, daha sonraki dönemlerde birtakım gelişmeler olmuş, yeniden dirilme, yargılanma, sonsuz yaşam, cennet, cehennem gibi inançlar ortaya çıkmıştır. Yahudilik'teki cennet (Gan Eden), cehennem (Geinam), hüküm günü vb. ilgili emirleri Talmud açıklamıştır. Yahudilerin, Müslümanlık ve Hristiyanlık'ta olduğu gibi belli başlı iman esaslarına kavuşmaları filozof Rabbi Moşe ben Maymon (Maymonides, 1135-1204)'le mümkün olabilmiştir. O'nun meydana getirdiği ve günümüze ulaşan 13 Maddelik İnanç Esasları şudur:
Yahudiler ibadetlerini sinagoglarda (Bet Kneset) yaparlar. Sinagoglarda rulo hâlinde el yazması Tevrat tomarlarının konulduğu, Ehal HaKodeş adı verilen, Doğu'ya (Mizrah) yönelik kutsal bir bölme vardır. Sinagoglarda Yedi Kollu Şamdan (Menora) da bulunur. Bundan ayrı olarak Kral Davud'un mührü kabul edilen iki üçgenden meydana gelmiş Magen David denilen altı köşeli bir yıldız da vardır.
Yahudiler sinagoglarda Tevrat'tan bazı parçaları sesli bir şeklide okurken bazı bölümler ise sessiz okunur. Tevrat rulolarının kılıfından çıkarılarak hazan tarafından okunması, ibadetin en önemli anıdır. Yahudilikte sinagog dışında evlerde de ibadet edilebilir ancak cemaat ile ibadet daha makbul sayılır.
Musevi evlerinin giriş kapılarının ve tuvalet banyo hariç her kapısının sağ pervazında "Mezuza" denilen, rulo hâline getirilmiş Tevrat'tan cümlelerinin yazılı olduğu kutucuklar çakılıdır. Eve giriş çıkışta Yahudiler bu kutucuğa dokunarak parmaklarını öperler. İbadet, Doğu yönüne yönelerek yapılır. Başa Kipa, adı verilen takke takılır. Erkekler her sabah sırtlarına beyaz renkte ve mavi çizgileri olan dua şalı Tallit giyerler. Kadınların ibadete katılma mecburiyeti yoktur, ancak başları örtülü olarak ibadete katılabilirler.
Yahudi dininde ibadet esasını ilâhiler oluşturur. İbadet sırasında okunan bazı kalıplaşmış dua ve ilâhiler vardır. Dua, dindar Yahudinin yaşamında önemli bir yer işgal eder. Yahudilikte ibadet günlük ve haftalık olmak üzere ikiye ayrılır. Günlük ibadet sabah, öğle ve akşam yapılır. Haftalık ibadet ise Cumartesi (Şabat) günü havra (sinagog)'da yapılır.
Yahudiler sabah ayininde bir dua şalı (Tallit) kuşanırlar. Bayram ve Cumartesi günleri dışında sabah ayininde, sol pazu (Solaklar sağ pazuya) ile alına içinde Tora'dan bölümlerin bulunduğu küçük kutucukların takılı olduğu birer dua kayışı Tefilin bağlanır. Dualar ayakta, oturarak vücudu sallayarak ve bazen öne hafifçe eğilerek okunur. Toplu dualar 13 yaşına girmiş en az 10 erkeğin (Minyan) iştirakiyle yapılır. Cumartesi ibadeti, cuma akşamı güneşin batmasıyla başlar, cumartesi akşamı güneşin batışından sonra sona erer. Bu ibadet sinagogda yapılır. Bu maksatla cumartesi günü ateş yakmak, çalışmak, taşıt kullanmak vb. yasaktır.
Yahudilikte Tanrı'nın adını telaffuz etmek günah sayıldığından YHWH ismi yerine Elohim, Şaday, Adonay gibi isimler kullanılır hatta bunların da yerine Haşem yani "İsim" kullanılır. Yehova, Yahudilerin millî ve hâkim tanrısıdır. İnsan da O'nun kulu durumundadır. İnançlarına göre Yehova sadece İsrâiloğulları'na şefaat eden, kıskanç bir Tanrı'dır. İsrâiloğulları yabancı bir ülkede de O'nun tarafından korunacaktır. O, İbrahim, İshak ve Yakub'un Tanrısı'dır.
Askeran Çarpışması
Askeran Çarpışması (22 - 23 Şubat 1988), Karabağ Savaşı'nın başlamasıyla sonuçlanan Ermeni-Azeri çarpışmasının başlangıç noktalarından biridir.
Karabağ Millî Konseyi'nin Dağlık Karabağ'ın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne verilmesi için talepte bulunduktan iki gün sonra, 22 Şubat 1988'de Azeri kalabalığı Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yerel merkezlerini kuşatıp Hankendi'nde Azerilerin öldürüldüğüne dair söylenti ile ilgili bilgiyi istemiştir. Parti, öyle bir olayın meydana gelmediğini bildirdiği halde kalabalık buna inanmayı reddetmiştir. Söylenenlerden memnun kalmayan binlerce kişi Dağlık Karabağ'a doğru yürümeye başlamıştır. Yetkililer isyancıları durdurmak için yaklaşık 1000 polisi seferber etmişlerdir. Çarpışma sonucu, Dağlık Karabağ'ın Askeran bölgesinde iki Azeri ölmüş ve 50 Ermeni köylü ve belirsiz sayıda Azeriler ve polisler yaralanmışlardır.
Azerbaycan Radyosunda, Başsavcı Yardımcısı Katusev, Ağdam bölgesinin iki sakinin cinayete kurban gittiğini açıklamış ve iki müslüman soyadını vermiştir. Tamara Dragadze'ye göre, bu haberler çatışmanın ciddiyetini göstermek ve duyguları sakinleştirmek için açıklanmıştır. .
Çatışmalar ve Azerilerin Ermenistan'dan sınır dışı edilmesine dair haberler, 27 Şubat 1988 tarihli Sumgayıt Katliamı'na yol açmıştır.
VASI
VASI, iniş için yaklaşma esnasında pilotlara emniyetli süzülüş hattını muhafaza etmelerinde yardımcı olan ışıklı, görsel bir sistem. İngilizce Visual Approach Slope Indicator (Görerek Yaklaşma Eğim Göstergesi) kavramının akronimidir. Genellikle kırmızı ve beyaz renkli lambalardan meydana gelir. Bazı türlerinde beyaz, yeşil ve kırmızı olmak üzere 3 bar (set) ışık bulunur. Pist orta hattının 10° sağında ve 10° solunda olmak üzere 20° koni aralığında pist başından yaklaşık 4 deniz mili mesafeye kadar manialardan emniyetli ayrım sağlayacak şekilde süzülüş bilgisi verir. Hem gece hem de gündüz kullanılan VASI gündüzleri yaklaşık 3-5 nm'den, geceleri yaklaşık 20 nm'den seçilebilir.
Çalışma prensibi
Her bir sette kırmızı ve beyaz renkli lambalar bulunur. Pilot süzülüş hattından yükseldikçe beyaz lambaları daha fazla, alçaldıkça kırmızı lambaları daha fazla görmeye başlar. Tüm ışıklar kırmızıya döndüğünde çok alçak, beyaza döndüğünde çok yüksek yaklaşmaktadır. Beyaz ve kırmızı arasındaki geçiş esnasında kırmızının çeşitli açık tonları görülür.
Her bir setteki lamba sayısı 1, 2 veya 3 adettir. VASI ışıkları bazı pistlerde tek (sol) tarafta, bazı pistlerde pistin her iki yanında bulunur. Genellikle 3°lik bir süzülüş açısı verecek şekilde ayarlanırlar. Ancak bazı meydanlarda manialardan emniyetli ayrım sağlamak için daha yüksek açılı şekilde kullanılır. Özellikle 3,5°den fazla açılı meydanlarda yüksek performanslı uçakların iniş mesafesi artacağı için, pilotların daha dikkatli olmaları gerekir.
3 barlı VASI
Kokpit ile iniş takımı arasındaki mesafe büyük olan Boening 747 gibi bazı uçaklar için kimi meydanlarda ikişer yerine üçer barlı (setli) VASI ışıkları kullanılır. Üçlü VASI'leri kullanan normal ve küçük uçakların alt iki barı, büyük uçakların üst iki barı kullanması (referans alması) gerekir.
Ilija Petković
1974 FIFA Dünya Kupası için Yugoslavya kadrosuna alınan Petković, 24 Nisan 1968'de Fransa ile oynanan ve 5-1'lik galibiyetle sonuçlanan maçta ilk kez millî takım formasını giydi ve ilk maçında 2 gol kaydetti. 1974 FIFA Dünya Kupası sonrası millî takıma veda eden Petković, toplamda 43 kez millî olup 6 da gol kaydetti.
Sırbistan-Karadağ millî futbol takımının başındayken 2006 FIFA Dünya Kupası'na katıldı.
27 June 2020'de, devam eden ülser sorunu ve COVID-19 enfeksiyonu nedeniyle Belgrad'da öldü.
2008-09 Süper Lig
2008-09 Süper Lig, Süper Lig'in 51. sezonudur. 2007-08 sezonunda 1. Lig'de şampiyon olan Kocaelispor ile 2. olan Antalyaspor ve 4. olan Eskişehirspor (playoff maçları sonucu) ligin yeni takımları oldu. Sezon sonunda 71 puan toplayan Beşiktaş, 13. Süper Lig şampiyonluğunu kazandı. Beşiktaş ile lig ikincisi Sivasspor UEFA Şampiyonlar Ligi'ne katılmaya hak kazandı. Sezonu sırasıyla 3., 4. ve 5. olarak bitiren Trabzonspor, Fenerbahçe ile Galatasaray UEFA Avrupa Ligi'ne katılmaya hak kazandı.
Sezonu son üç sırada bitiren Konyaspor, Kocaelispor ve önceki sezon Gençlerbirliği OFTAŞ adıyla mücadele edip bu sezon adını değiştiren Hacettepe 1. Lig'e düştüler.
Stadyumlar
¹ ''Onarım sonrası kapasite
Fair Play Ligi
Turkcell Fair Play Ligi'nde, Süper Lig'de mücadele eden takımlar aldıkları sarı kart, kırmızı kart, saha kapatma, seyircisiz oynama ve hak mahrumiyeti cezaları karşılığında belirli ceza puanları alır ve en az puan alan takımın üst sıraya yerleşeceği değerlendirmenin sonuçları her hafta oynanan maçlar sonrasında güncellenir. Süper Lig'de mücadele eden ve sezon boyunca en az ceza puanı alarak Turkcell Fair Play Ligi ödülünü kazanan en centilmen takım 500 bin dolar, en centilmen ikinci takım 300 bin dolar, en centilmen üçüncü takım ise 200 bin dolar ile ödüllendirilecektir. En centilmen takım, ayrıca bir sonraki sezonun maçlarına Fair Play logolu formalarla çıkacak.
Son Güncelleme: 14 Haziran 2009 - Kaynak: tff.org
Carlos Arroyo
Carlos Alberto Arroyo Bermudez (d. 30 Temmuz 1979; Fajardo, Porto Riko), Porto Riko'lu, oyun kurucu mevkiinde görev yapan eski basketbolcu ve şarkıcı. Porto Riko millî basketbol takımının da önemli oyuncularından biri olarak görev almıştır.
İlk yılları
30 Temmuz 1979'da Porto Riko'nun Fajardo şehrinde dünyaya gelen Carlos Alberto Arroyo Bermudez basketbola da bu şehrin takımı Cangrejerso de Santurce forması giyen oyuncu 1998-2003 arasında Jose Ortiz ile birlikte takımını beş kez Porto Riko basketbol ligi şampiyonluğa taşıdı. Aynı dönemde Florida International University'de eğitim gören Arroyo, Golden Panthers takımı ile kolej kariyerine başladı. Okul tarihinin ilk 100 maçında 1600 sayı barajını yakalayan (16,0 sayı, 4,6 asist) ikinci ismi olan Arroyo freshman sezonunda Northern Illinoisas maçında ise 13 asist, sophomore sezonunda 17,7 sayı ve birçok kez sayı-asist double double maçları çıkardı. Junior sezonunda North Texas karşısında 39 sayıyla kariyer rekorunu kıran Arroyo, senior sezonunu 21,2 sayı ortalaması ile tamamladı.
NBA kariyeri
2001-02 sezonuna Toronto Raptors ile başlayan ve böylelikle NBA organizasyonuna adım atan Arroyo, Ocak ayında takımdan ayrılıp İspanya'nın yolunu tuttu. Yaklaşık iki ay Tau Ceramica forması giyen Porto Rikolu bir zamanlar Allen Iverson'ın da formasını giydiği Denver Nuggets ile anlaşıp sezonu tamamladı. 2002-05 arasını Utah Jazz formasıyla geçiren oyun kurucu, kulübün efsane isimleri John Stockton ve Marc Jackson ile çalışma imkânı buldu. 2003-04 sezonu Stockton'ın basketbolu bırakması ve Malone'un takımdan ayrılmasıyla ayağına gelen fırsatı iyi değerlendiren Arroyo 71 maça ilk beş başlayıp 12,6 sayı, 5,0 asist ortalamaları yakaladı. Beklentilerin çok azaldığı Utah Jazz'ı 42 galibiyete taşıyan en önemli isimlerden biri olan Arroyo, 14 Kasım 2003'te oynanan Minnesota maçında 30 sayı kaydedip kariyer rekorunu kırdı ve NBA'de bir maçta en çok sayı üreten Porto Riko'lu oyuncu oldu. 2005 yılında Detroit Pistons takımına transfer olan oyuncu istediği süreleri alamadı. Takımıyla NBA Final serisi de oynayan Arroyo, San Antonio Spurs'a kaybetti ve şampiyonluk yüzüğü takamadı. 2005-06 sezonunun ortasında ise Orlando Magic'e takas edilen Carlos Arroyo 17 maçta 10,8 sayı, 2,9 asist ortalamasını yakaladı. Burada üç sezon geçiren Porto Riko'lu basketbolcu 28 Kasım 2007'de Seattle önünde 14 asist ile kariyer rekorunu kırdı.
Miami Heat
Ekim 2009'da tekrar ABD'ye dönen Arroyo Miami Heat ile iki sezon geçirdi. 4,27 asist/top kaybı oranıyla Chris Paul'ün ardından ikinci sırada yer alan Arroyo, Jason Kidd, Deron Williams, Rajon Rondo, Steve Nash gibi isimleri geride bırakmayı başardı. 6 Aralık 2010'da Milwaukee Bucks önünde ilk beş başlayan Arroyo 6/6 saha içi isabetiyle 18 sayı üretti.
Boston Celtics
Mart 2011'de Kevin Garnett, Ray Allen ve Paul Pierce gibi basketçilerinde formasını giydiği Boston Celtics'e geçti. 9 Mart 2011'de Los Angeles Clippers maçında ilk kez Celtics formasını giyen Porto Riko'lu oyuncu oyunda kaldığı 15 dakika içerisinde 4 sayı, 3 rebound, 2 asist ve 1 top çalma ile oynadı. Maçın ardından ise Boston Celtics koçu Doc Rivers yaptığı açıklamada Caelos Arroyo'nun performansını Muhteşem! olarak değerlendirdi. Ayrıca takımın demirbaş oyuncularından Kevin Garnett ve Paul Pierce'da Carlos Arroyo'nun takımlarına büyük fayda sağlayacağını söyledi. Arroyo forma giymeye başlasa da Delonte West'in iyileşmesinin ardından takımın 3.guard'ı konumuna düştü ve forma şansı bulmakta zorlandı. New York Knicks ile oynanan play-off serilerinde ise boyunun kısa olması nedeniyle tercih edilmeyen Arroyo final maçlarında şans bulamadı ve Celtics elendi.
Beşiktaş
Deron Williams'ın sona eren lokavt sebebiyle Beşiktaş'tan ayrılmasından sonra Aralık 2011'de Carlos Arroyo siyah beyazlı ekiple anlaşıp Türkiye kariyerindeki ilk adımı attı. Şubat ayında Konya'da gerçekleşen Türkiye Kupası yarı final maçında Galatasaray'a karşı 24 sayı, 4 ribaund, 6 asist ile oynadı ve bu performansıyla takımını zafere taşıdı. Normal sezonda oynadığı 15 maçta 14,0 sayı ort. yakalayan Arroyo play-off ilk maçında Fenerbahçe Ülker önünde 20 sayı kaydederken aynı zamanda maçı kazandıran şutu sokan oyuncuydu. Play-off yarı final serisinin son maçında da Galatasaray'a karşı mücadele eden Arroyo 23 sayı, 4 ribaund, 6 asist ile bir unutulmaz performans daha sergileyip takımını finale taşıdı. Final serisinde 16 sayı, 4,8 asist ort. kadar çıkan Arroyo, Ergin Ataman yönetiminde ve takım kaptanı David Hawkins liderliğinde Beşiktaş'ı şampiyonluğa taşıyan en önemli isimlerden biri oldu. FIBA Eurochallenge Kupası'nın kazanılmasında da pay sahibi olan Arroyo 9 maçta 10,7 sayı, 3,6 asist ort. ile oynadı.
Cangrejeros de Santurce
Galatasaray macerasından sonra ülkesinin takımlarından Cangrejeros de Santurce'a dönmüştür. Sezonu burada tamamlamıştır.
Barcelona
24 Temmuz 2015'te Euroleague takımlarından Barcelona ile 2 yıllığına anlaşmıştır.
Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu
Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu (Azerice: Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı), Azerbaycan'ın başkenti Bakü'deki başlıca opera binasıdır. Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu, Azərbaycan'ın ulusal opera ve bale tiyatrosudur.
Tarih
Azerbaycan'da, Rus İmparatorluğu'nun ve Dünya'nın ilk petrol sanayiinin doğmasında ve gelişmesinde önemli rol oynamış Azeri iş adamı ve hayırsever Hacı Zeynelabidin Tağıyev'in girişimiyle, Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosuna evsahipliği yapan Art Nouveau tarzındaki bina 1910-1911 yılları arasında mimar-mühendis Nikolay Bayev tarafından inşa edilmiştir. 18 Ekim 1918 yılında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti bu binayı satın alarak, devlet yapısı altında bir ulusal opera ve bale tiyatrosunun yaratılmasında karar aldı ve Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosunun kurulmasının adımlarını atmış oldu. Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu, 1920 yılında resmen kuruldu ve aynı yıl kapılarını halka açıp opera ve bale eserlerinin gösterimine başladı. 1928 yılında opera ve bale tiyatrosuna, modern Azerbaycan edebiyatı'nın seçkin temsilcilerinden biri olan Azeri yazar Mirza Fetali Ahundov'un onuruna, adı verildi. 1959 yılında opera ve bale tiyatrosuna "Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu" adı verildi.
Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu, Azerbaycan klasik müzik ve operasının kurucusu olarak kabul edilen ünlü Azeri besteci Üzeyir Hacıbeyov'un oynatılan opera eserleri sayesinde, hem Azerbaycan ve hem Sovyetler Birliği çapında üne kavuştu. Sonraki yıllarda Zülfügar Hacıbeyli, Müslüm Magomayev, Efrasiyab Bedelbeyli, Fikret Amirov, Kara Karayev, Cevdet Hacıyev, Cihan Cihangirov, Sultan Hacıbeyov, Arif Melikov, Eşref Abbasov ve diğer Azeri bestekârları da Azerbaycan opera ve bale sanatına katkıda bulundu. Adı geçen bestekârların, özellikle de Üzeyir Hacıbeyov'un eserleri şimdi de Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nun repertuvarında geniş yer tutuyor. Ayrıca, Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nda, adı geçen bazı Azeri bestekârların eserlerinin galaları da yapıldı.
Çeşitli dönemlerde Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu'nun sahnesinde Fyodor Şalyapin, Leonid Sobinov, Valeri Barsov, Irina Arkhipova, Yelena Obraztsova, Mariya Bieşu, Maya Plisetskaya, Vyaçeslav Gordeyev, Placido Domingo, Zurab Sotkilava, Vladislav Pyavko, Montserrat Caballe, Anastasiya Voloçkova, Svetlana Zaharova gibi birçok dünyaca ünlü opera ve bale sanatçısı gösteri yapmış ve günümüzde de dünyaca ünlü yeni nesil opera ve bale sanatçısı da gösteri yapmaktadır.
Martin Erdmann
Martin Erdmann (d. 25 Ocak 1955, Münster, Kuzey Ren-Vestfalya), Alman diplomat.
Yaşamı
Erdmann, 1982 yılında Almanya Federal Dışişleri Bakanlığında göreve başladı ve 1984’te konsolosluk ve ihtisas memurluğu devlet sınavını başarıyla tamamladı. Dışişleri Bakanlığı nezdinde Devlet Bakanı Alois Mertes’in özel danışmanı oldu. 1985-1987 yılları arasında Almanya’nın Helsinki Büyükelçiliği'nde 2. Kâtip olarak görev yaptı.
1987’den 1990’a kadar Brüksel'de Almanya'nın NATO Daimi Temsilciliği'nde Başkâtip olarak çalıştı. 1990 yılında Bonn Federal Dışişleri Bakanlığı'na dönerek Basın Dairesi'nde görev aldı. Erdmann, 1993'te Dışişleri Bakanlığı sözcü vekilliğine atandı. Federal Dışişleri Bakanı Klaus Kinkel, Erdmann’ı 1995’te Dışişleri Bakanlığı sözcülüğüne getirdi. Erdmann, 1998 sonbaharında hükûmet değişimi sonrasında Dışişleri Bakanlığına atanan Joschka Fischer’in yanında bu görevi 1999 yaz dönemine kadar sürdürdü. Almanya’nın NATO Daimi Temsilciliği'nde elçi olarak görevine hazırlık amacıyla Ağustos 1999-Şubat 2000 arasında Roma’da NATO’nun Savunma Koleji'nde 95. Üst Düzey Yöneticiler kursuna katıldı. Erdmann, 2005 yazında Brüksel NATO merkezinde NATO Genel Sekreteri Jaap de Hoop Scheffer tarafından NATO Siyasi İşler Genel Sekreter Yardımcısı (Assistant Secretary General for Political Affairs) olarak atandı. Bu unvan diğer ülke dışişleri bakanlıklarında “Siyasi Direktör”e tekabül eder.
2010 yılının başında kısa süreliğine Berlin Federal Dışişleri Bakanlığı'na geri döndü. Erdmann, Federal Hükûmet tarafından Mart 2010’da NATO Daimi Temsilcisi olarak göreve atadı. Ekim 2014 başından Temmuz 2015 sonuna kadar Kuzey Atlantik Konseyi'nin en kıdemli üyesi olarak görev yaptı. Erdmann, Ağustos 2015’te Alman Büyükelçisi olarak Ankara’da göreve başlamıştır. Temmuz 2020'ye kadar Almanya'nın Türkiye Büyükelçisi olarak görev yapan Martin Erdmann görev süresi sona erdikten sonra burada emekli oldu.
Diplomatik hizmetten ayrıldıktan sonra, Erdoğan döneminde insan hakları, basın özgürlüğü ve yargı alanındaki gelişmeleri "rahatsız edici" olarak nitelendirdi, ancak Türk toplumunu "tamamen demokratik" olarak nitelendirdi. Martin Erdmann evli ve üç çocuk babasıdır. Büyükelçi Erdmann birçok yabancı ülke hizmet madalyası ve liyakat nişanı sahibidir.
İtalya millî futbol takımı
İtalya millî futbol takımı, İtalya'yı ulusal seviyede temsil eden futbol takımıdır. Futbolda dünyanın en iyi millî takımları içerisinde yer alır. Azzurri (Türkçe: Gök Mavililer) lakaplı İtalya millî futbol takımı sonuncusu 2006 yılında olmak üzere 4 kez FIFA Dünya Kupası'nı kazanma başarısını göstermiştir. Dünya Kupası'nı 5 kez kazanan Brezilya'dan sonra bu kupayı en çok kazanan 2. takımdır.
İtalyan Futbol Takımının Tarihi
2006'daki dünya şampiyonluğunun ardından İtalya, katıldığı 2008 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda aynı başarıyı tekrarlayamayarak çeyrek finalde elendi. Yine de İtalya, turnuvadaki diğer bütün maçlarında 90 dakikanın sonunda sahadan galibiyetle ayrılarak şampiyon olan İspanya'ya, ancak penaltı atışları ile boyun eğdi. 2008 Avrupa Futbol Şampiyonası'nın ardından Roberto Donadoni'nin yerine İtalya millî takımının başına 2006'daki şampiyonluğun mimarı Marcello Lippi yeniden getirildi. Lippi yönetimindeki İtalya, 10 maçta 7 galibiyet ve 3 galibiyet alarak, 2010 FIFA Dünya Kupası'na katılma hakkını elde etti. Ancak, 2009 FIFA Konfederasyonlar Kupası'na ilk turda alınan 1 galibiyet ve 2 yenilgi sonrası erken veda eden İtalya, Dünya Kupası'nda da 2 beraberlikle 1 mağlubiyet alarak ilk turda elendi. 2012 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda çeyrek finalde İngiltere'yi, yarı finalde ise Almanya'yı eleyen İtalya, finalde İspanya'ya 4-0 kaybetti. 2013 FIFA Konfederasyonlar Kupası yarı finalinde tekrar İspanya ile karşılaşan İtalya, golsüz tamamlanan maçı penaltılarda 7-6 kaybederek üçüncülük maçı oynamak zorunda kaldı ve turnuvayı Uruguay'ın önünde 3. sırada tamamladı. 2014 FIFA Dünya Kupası elemelerinden mağlubiyet yüzü görmeden çıkan İtalya, 2014 FIFA Dünya Kupası grup maçlarında İngiltere galibiyetinin ardından gelen 1-0'lık Kosta Rika yenilgisiyle büyük şok yaşadı. Son grup maçında ise Uruguay'a kaybedip kupadan elendi. Turnuva sonrası Prandelli'nin yerine geçen Antonio Conte yönetimindeki İtalya, 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası son 16 turunda önceki şampiyon İspanya'yı 2-0 yenerek Almanya ile eşleşti. Ancak çeyrek finalde Almanya'ya 1-1 tamamlanıp penaltılara giden maçta 6-5 kaybederek elendi.
FIFA sıralamasında 17. sırada yer aldığı için ikinci torbadan 2018 FIFA Dünya Kupası elemeleri gruplarına giren İtalya, Conte'nin ayrılmasının ardından takımın başına geçen Gian Piero Ventura'nın yönetiminde İspanya'nın ardından grubu 2. sırada tamamladı. Baraj maçları kapsamında ilk maçta 1-0 yenildiği İsveç ile kendi sahasında golsüz berabere kalan İtalya, 1958 FIFA Dünya Kupası'dan bu yana ilk kez Dünya Kupası finallerine gidemedi. Bu maçın ardından takımın tecrübeli isimlerinden Giorgio Chiellini, Andrea Barzagli, Daniele De Rossi ve kaptan Gianluigi Buffon millî takımı bıraktıklarını açıkladı. Bu başarısızlık üzerine Kasım 2017'de teknik direktör Gian Piero Ventura'nın görevine son verilirken Futbol Federasyonu Başkanı Carlo Tavecchio görevinden istifa etti. Şubat 2018'de takımın başına geçici olarak Luigi Di Biagio getirilince önceki kararlarına rağmen Buffon ve Chiellini İtalya'nın hazırlık maçları kadrolarına çağrıldı. Nisan 2018'de İtalya, FIFA sıralamasında 6 basamak birden düşerek tarihinin en kötü derecesi olan 20.'liğe geriledi. Mayıs 2018'de Roberto Mancini'nin takımın başına geçerken 2018 FIFA Dünya Kupası'nın oynanmasının ardından İtalya FIFA sıralamasında 21.'liğe kadar geriledi. Ancak, Mancini yönetiminde 2020 Avrupa Futbol Şampiyonası elemelerinde oynadığı 10 maçın tamamını kazanarak turnuvaya katılma hakkı elde eden İtalya, ülke tarihine geçerek ilk kez Avrupa Şampiyonası elemelerinde üst üste 10 galibiyet aldı.
Dünya futboluna Roberto Baggio, Dino Zoff, Paolo Rossi, Franco Baresi, Gianluca Vialli, Alessandro Del Piero gibi birçok yıldız kazandırmışlardır.
İtalya millî takımı formasını en çok 163 kezle Gianluigi Buffon giymiştir. Millî takım için en fazla golü ise Luigi Riva (35) kaydetmiştir.
Yayın
İtalya'nın eleme maçları ve hazırlık maçları 2014 Aralık ayına kadar RAI tarafından yayınlanmaktadır.
Şok (dolaşım)
Şok, kalbin aorta attığı kanın akut olarak azalmasına bağlı bir hipoperfüzyon sendromdur. Şok olgusunda yaşamsal dokulara ve organlara yeterli kan gidemez. Dolaşan kanın azalması, dokuların oksijen ve enerji kaynaklarının kesilmesi, metabolizma artıklarının temizlenememesi anlamına gelir (generalize iskemi tablosu). Başlangıç belirtiler hipotansiyon, bilinç kaybı, ağızda kuruluk, deride solukluk, terleme, nabızda artma/azalma, laktik asidoz, parmak uçlarında ve dudaklarda siyanozdur.
Şok Nedenleri
Ortaya çıkış hızı etkene ve gücüne göre değişir. Şok tablosunun gelişmesinde 2 temel öge vardır;
İtalya millî futbol takımı
Turnuva tarihi
Şampiyon  İkincilik   Üçüncülük   Dördüncülük    Yükseldi   Aynı ligde kaldı   Düştü   Finaller ev sahibi
Şok (dolaşım)
Şok Nedenleri
(1) Akut kalp yetmezliği: Kalbin pompalama gücünün azalması şok nedenidir. Akut kalp yetmezliğine bağlı şoklara “kardiyojen şok” adı verilir. Başlıca nedenler;
İtalya millî futbol takımı
Takım Kadrosu
Aşağıdaki oyuncular UEFA Euro 2020 elemelerinde, 5 Eylül 2019 tarihinde Ermenistan ile ve 8 Eylül 2019 tarihlerinde Finlandiya ile oynadı.
Şok (dolaşım)
Şok Patofizyolojisi
Yukarıdaki nedenlerle tetiklenen şok sürecinin başlangıçtaki amacı organizmanın önemli sistemlerini koruyarak yaşama tutunabilme çabasıdır. Üstesinden gelebileceği olgularda başarılı olur. Olguların bir bölümünde ise önemli sistemleri korumaya çalışırken organizmanın tümüne zarar verebilir. Süreç uzadıkça ölüme dek gidebilen şok tablosunda çeşitli evreler vardır. Bu evreler arasındaki geçiş süreleri etkene ve hastaya göre farklılıklar gösterebilir. Diyare nedenli hipovolemilerde her evreyi aşama aşama izlerken önemli bir arter kanamasına bağlı hipovolemi olgularında hasta çok kısa sürede kaybedilebilir.
Başlangıç evresi (erken kompanzasyon evresi; reversibl evre)
Kan basıncının düşmesi (hipotansiyon), erken kompanzasyon evresinin ilk ve önemli bulgusudur (şok süreci hipotansiyon ile başlar). Hipotansiyonu gidermeye çalışan organizmada hipofiz, böbreküstü bezleri (adrenal; sürrenal) ve böbrekler şok tablosunun yerleşmesini önlemek amacıyla kan basıncı yükseltmeye çalışırlar. Organlarda önemli zararlar oluşmaz. Kan basıncını yükseltme (kompanzasyon) çabası başarılı olamazsa tablo giderek kötüleşir, irrevesibl döneme girerse ölümle sonuçlanır. Şok sürecinde hipotansiyonun belirmesiyle birlikte vasküler kompanzasyon sistemi çalışır ve damarlarda bir dizi tepki izlenir. Hipotansiyon nedeniyle beliren sistemik hipoksi beyindeki vazomotor merkezleri uyarır ve arteriollerde vazokonstriksiyona başlar. Vazokonstriksiyonun amacı periferik kanı önemli organlara saklamak, kalbin ve beynin perfüzyonunu kompanze etmektir. Vasküler kompanzasyonu sağlamak için 3 sistem devreye girer: (a) Sempatik sinir sistemi, (b) Vazokonstriktör hormonlar, (c) Yerel vazoregülasyon.
(a) Sempatik sinir sistemi
(b) Vazokonstriktör hormonlar
Vazokonstriksiyonun 3 sonucu vardır: (i) Periferik direnç artar, kan basıncı yükseltilerek kalp ve beyin gibi yaşamsal organların kan debisi korunmaya çalışılır; (ii) Arteriol kontraksiyonu sonucu kapillerlerin hidrostatik basıncı düşer, dokulara sıvı çıkışı azalır (ağız ve deri kurur). Renal arterlerin vazokonstriksiyonu nedeniyle idrar azalır (oligüri); (iii) Vazokonstriksiyon uzayınca oksijen perfüzyonu azalır. Anaerobik metabolizma etkinleşir, laktik asid üretimi başlar (2.evreye geçiş).
c) Yerel vazoregülasyon (kalp koroner arterlerinde ve beyin arterlerinde vazodilatasyon): Korku, kan görme, vb nedenlerle ortaya çıkan şok tablolarının büyük bölümü önemli bir tıbbi girişim gerektirmeksizin kendiliğinden düzelebilir. Bu durumdaki hastalar ansızın bilicini yitirir ve olduğu yere yığılır. Bu eylem yer çekiminin etkisini azaltarak beyin ve kalp için gerekli olan kanın sağlanabilmesi amacını güder. Hasta kendisine gelene dek kesinlikle yatar durumda tutulmalıdır.
Önemli sıvı kaybına bağlı hipovolemilerde, akut kalp yetmezliğinde ve benzeri etyolojik faktörlerin saptandığı olgularda gereken tıbbi girişimler uygulanmadığında tablo kısa sürede dekompanzasyon evresine yönelir.
Dokularda perfüzyon bozulması evresi (geç dönem kompanzasyon evresi)
Şok sürecinin istenmeyen ve ölümle sonlanabilen son evresiyle ilgili bulguların başlangıç aşamasıdır; başlıca nedenleri:
Vazokonstriksiyonun ve hipoksinin uzun sürmesi doku zararlarının belirmesine neden olur. Perfüzyon bozulur. Dokulara gelen oksijen ve enerji kaynakları azalır, metabolizma artıkları birikir. Reversibl evredir ancak kısır döngülerin tümünü kırarak hastayı yaşama döndürebilecek tıbbi girişimlerin uygulanması için son şanstır. Bu evrede endotel zararları belirginleşir. Endotel hücreleri hipoksiye oldukça duyarlıdır. Hipoksi ile birlikte endotel hücrelerinin bağlantıları çözülmeye başlar ve damar geçirgenliği artar. Kan sıvısının damar dışına kaçması 3 önemli sonuca yol açar;
Peşpeşe gelen bu 3 aksaklık nedeniyle dokuların perfüzyonu azalır. Çoklu organ yetmezliği sendromu (Multipl Organ Disfonksiyonu Sendromu; MODS)’nun ilk bulguları belirir.
Geç dönem kompanzasyon evresi bulguları:
İrrevesibl dönem (dekompanzasyon evresi)
İlk iki evre geri döndürülemez ve uzarsa kompanzasyon mekanizması çökmeye başlar. Şok sürecinin istenmeyen ve ölümle sonlanma olasılığı yüksek olan evresidir. Düşük kan basıncı ve perfüzyonun bozulması nedeniyle dokularda etkin bir hipoksi yerleşir. Damarlar genişler (vazodilatasyon), kan hacmi giderek azalır, hipotansiyon güçlenir. Çoklu organ yetmezliği sendromu bulguları yoğunlaşır ve ölümle sonlanır. Dekompanzasyon (irreversibl) evresinin sonuçları:
Bu evredeki başlıca bulguların ayrıntıları: Arteriol Genişlemesi (vazodilatasyon): vazodilatasyonun 2 nedeni vardır;
(2) Hipoksi böbreklerde VEM (vasoexcitator mate­rial) yapımını azaltır ve durdurur. Bunun yerine VDM (vasodepresor material) yapımı artar. Bu madde arteriolleri adre­naline refrakter kıldığı için arterioller genişler ve kan özellikle visseral organlarda birikir. VDM normal koşullarda karaciğer, dalak ve iskelet kasla­rında yapılır. Karaciğerde inaktive edilir. Hipoksi uzadığında karaciğer görevini yapamaz VDM inaktivasyonu durur ve bu maddenin kandaki düzeyi giderek yükselir.
Akut kalp yetmezliğine bağlı şok tabloları
Kardiyojen şok: Kalbin pompalama gücünü yitirmesi sonucudur. Özellikle geniş myokard infarktlarında ortaya çıkar. Sistol gücünü akut olarak yitiren kalbin aortaya pompaladığı kan hızla azalır. Çok kısa bir sürede irreversibl evreye giren hastanın reanimasyonu çok zorlaşır.
Obstrüktif şok: Kalbe gelen kan debisindeki düşüş benzer sonucu oluşturur. Pulmoner embolizm ve kalp tamponadı olgularında ventriküllere gelen kan azalır, böylece aortaya atılan kan yetersiz olur. Bu tür olgular “obstrüktif şok” olarak nitelenir.
Basınç yüklenmesi: Sistemik hipertansiyon, obstrüksiyonlar (aort darlığı, asimetrik septal hipertrofi)
Kasılma gücünde azalma: Toksik maddeler (alkol, kobalt, doxorubicin); infeksiyonlar (virüs, bakteri, parazit)
Dolma güçlüğü: Mitral stenozu
Perikard patolojisi: Konstriktif perikardit, tamponad, amiloidoz
Primer sağ kalp yetmezliği: Sağ ventrikül myokard infarktı
Cor pulmonale: Pulmoner embolizm, hipoksi nedenli vazokonstriksiyon, KOAH
Efektif kan sıvısı niceliğinin azalmasına (hipovolemi) bağlı şok tabloları
Hemorajik şok: Önemli kanamalarda yitirilen kan kaybı sonucu kalbin aortaya attığı kan hacmi giderek düşer (hipovolemi). Hipotansiyonla birlikte hasta şoka girer. Akut olarak %33’ünün kaybı öldürücüdür. Gerekli önlemler alınmaz ve eksilen sıvı yerine konmazsa kan basıncı gi­derek düşer. Hasta irreversibl evreye girerse süreç ölümle sonuçlanır.
Travmatik şok: Ağrı çok önemli bir şok nedenidir. Ayrıca, travma sonrası gelişen kan ve plazma kaybı, zarara uğrayan dokuların otolizi sonucun­da ortaya çıkan toksik maddeler ve santral sinir sisteminin etkilenmesi şok için önemli faktörlerdir. Ameliyat travmalarında bunlara anestezi maddelerinin etkileri de katılır. Travmalara hipovolemi eşlik edebilir. Örneğin basit ve kapalı bir kemik kırığında yaklaşık 1/2 litre kan dokulara çıkarken, daha ağır nitelikteki açık kırıklarda yaklaşık 3 litre kan kaybedilebilir.
Yanık şoku: Yanıklardaki şok plazma kaybı (hipovolemi), ağrı ve toksik maddeler nedeniyle gelişir. Kapiller damarlardaki permeabilite artışı plazma kaybının önemli nedenlerinden biridir. Şok tablosunun oluşmasında yanık yüzeyinin genişliği en önemli etkendir. Küçük çocuklarda vücut yüzeyinin %10’unun, erişkin­lerde %15’inin yanması tehlikelidir. Olaya infeksiyon ve kusma eklenirse durum ağırlaşır.
Anafilaktik şok: Tip I aşırıduyarlık reaksiyonlarında izlenen yaygın vazodilatasyon ve damar geçirgenliğinin aşırı artmasıyla karakterize şok türüdür. Glottis ödemi nedeniyle beliren asfiksi ölümle sonlanabilir. Bu konuyla ilgili ayrıntılar Aşırıduyarlık Reaksiyonları başlığı altında incelenir.
Nörojen şok (primer şok): Primer (nörojen) şok gelip geçicidir ve birden ortaya çıkar. Uzarsa organlardaki anoksi nedeniyle sekonder şok tablosu gelişebilir. Ağrı, kan görme, korku, testis ve epigastriuma vurma, rektal dilatas­yon, karotis sinüsleri üzerine basınç, anestezi, santral sinir sistemi (kafa ve medulla spinalis) travması başlıca nedenleridir. Nörojenik vazodilatasyonda özellikle splanknik bölgedeki da­marlar genişler ve kanın burada göllenmesine neden olur. Dolaşımdaki efektif kan niceliği azalır, kalbe gelen kan azalır (hipovolemi). Kan basıncı hızla düşer. Kalbin aortaya attığı kan azalır. Hasta bayılarak yere düşer, böylece yer çekiminin etkisi azaltılır ve kalbe dönen kan miktarı artar. Örnekler: dişhekiminin koltuğuna oturan bir hasta ya da kan gören bir kişi korku nedeniyle nörojen (primer) şoka girebilir.