cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gẹlẹdẹ
Gelede kostümü ve başlığı
Gelede festivali kapsamında birçok farklı başlık kullanılmaktadır. En yaygın varyasyonlar şunlardır: Ori Eniyan veya insan kafası. Bu grup içinde üç alt kategori vardır. Saçları taranmış olanlar, başörtüsü veya şapkası olanlar ve küçük yaratıklar veya nesneler taşıyanlar. Bu maske, Gelede performanslarıyla en çok ilişkilendirilen maskedir.
Sonra Iya veya Büyük Ana başı vardır. İgi Efe veya Efe başlığı. Oloju Meji, çift yüzlü maske. Eleru veya üst yapıya sahip kafa. Bu başlık, Ritual Bowl Carrier, meslekler, din, portreler ve hiciv gibi çeşitli konulara sahiptir. Ardından Onidofoyi başlığı veya yılan maskesiyle birbirine bağlanan iki insan kafası gelir. Ori Eye veya kuş başlı maske ve Ori Eranko veya hayvan başlı maske.
Bireyler veya aileler, başlıklarını olabildiğince çekici ve komik hale getirmek için genellikle her şeyi yaparlar. Motiflerin sonsuz çeşitliliği ve kombinasyonları, bir Gelede başlığı tipolojisi oluşturmayı zorlaştırıyor.
Babatunde Lawal şöyle yazar: " Baş (ori) insan vücudu için ne ise, başlık da kostüm için odur. Bu, maskenin içinde olduğu sürece maskelinin kişiliğinin özü ve kimliğinin bir göstergesidir. Başlıkta sık sık görülen komik temsillere rağmen, üst yapının altındaki yüz, sanki hayat olan paradoksu ve hayatı özel bir özenle yaşama ihtiyacını vurguluyormuş gibi sakin kalıyor."
Gelede performansının Kostümleri, toplumun kadın ve annelik bağıyla doğrudan ilişkilidir. Bebek kuşağı, göğüs, kalça, metal halhal, renkli paneller, atkuyruğu ve yelpazeden oluşan Gelede kostümlerinin malzemeleri farklı çağrışımlara sahiptir. Örneğin bebek kuşağı, emziren bir anneyi temsil ederken aynı zamanda kostümün içinde bir destek görevi görür. Gelede festivalinin gündüz temsilleri, Efe kostümü dışında gece temsillerine göre daha ayrıntılı ve renklidir. Bunun nedeni, gece performansları sırasında kostümlerin görülmesinin daha zor olmasıdır, bu nedenle görülmeyecek şekilde gerçekten ayrıntılı kostümlere sahip olmak ters bir etki yaratacaktır.
Buğdayhüyük, Karaköprü
Buğdayhüyük, Şanlıurfa ilinin Karaköprü ilçesine bağlı bir mahalledir.
Hamataliwa
Hamataliwa, Oxyopidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Power Rangers Samurai
Power Rangers Samurai, Power Rangers serisinin Power Rangers Super Samurai sezonuyla 19. ve 20. sezonudur. Yapımcı şirketi Saban Brands olup, yapımcıları Haim Saban ve Toei Company olmaktadır. Dizi ilk gösterimini Nickelodeon (ABD) kanalında 7 Şubat 2011 tarihinde yapmıştır. İlk sezonda 23 ve 2. sezonda 20 bölümle yayınına devam etmektedir. Türkiye'de ise ilk defa 2012 yılında Nickelodeon kanalında yayınlanmış, daha sonra tekrar bölümleriyle 2016 yılında Kidz TV'de yayınlanmaya başlamıştır.
Tatlı Çingenem / Adana Barajında
Tatlı Çingenem/Adana Barajında, Ferdi Tayfur'un üçüncü 45lik plağıdır.
Şarkılar
sıralaması
Kısım A
Kısım B
Söz Ve Müzikler Ferdi Tayfur
Rutospor (bayan voleybol takımı) 1987-88 sezonu
Kulüp sezonu sekizinci olarak tamamlamıştır.
1987-88 Sezonu
Kulüp bu sezon Türkiye Kadınlar Voleybol Ligi'nde mücadele etmiştir.
Sitta solangiae
Sitta solangiae, sıvacı kuşugiller familyasına ait bir kuş türü. Çin, Laos ve Vietnam'da yaşar.
Doğal yaşam alanları subtropikal ya da tropikal nemli ormanlar ve tepeliklerdir. yaşam alanlarının azalması nedeniyle türü tehdit altındadır.
Model (soyut)
Bir soyut model (veya kavramsal model), değişken bir takımın veya aralarındaki niceliksel veya mantıksal ilişkinin bir takımı ve değişken bir takım ile bir şeyi sunan zihinde oluşturulan kavram. Modellerin içindeki bina edilmiş duyumların bilimsel teroilerin önemli parçası ve bunların süreci hakkında idealize edilmiş mantıksal iskeletin içindeki sebepleri olanaklı kılmak için inşa etmesi. Burada idealleştirilen, bazı ayrıntılarda yanlış olduğu bilindirilen (veya tamamlanmamış) açık varsayımları yapabilen model anlamına gelir. Örneğin varsayımlar modeli kolaylaştırırken, aynı zamanda kabul edilebilir eksiksiz çözümlerin üretimine izin veren zeminin üstünde doğrulatılan aşağıda tanımlananlar gibi varsayımlar.
Örnekler
Matematiksel modeller
Temel makale: Matematiksel model
Potansiyel bir alanda bir parçacığın modeli. Bir zamanın bir fonksiyonu gibi uzayda x: R → R3 koordinatları verilen bir fonksiyon tarafından modellenen bir yörüngeyi tarif eden kitlenin noktası olan kitlenin bir noktası m gibi biz bu modelde bir parçacığı düşünürüz. Potansiyel alan V:R3 → R fonksiyonu ve diferansiyel denklemlerin bir çözümü olan yörünge tarafından verilir. Bu modelim, örneğin, gezegen hareketlerinin modeli gibi kullandığımız zaman, kullandığımız modelde olan birçok sebepte kesinlikle yanlış olduğu bilinen bir kitle noktası olan bir parçacığı varsaydığına dikkat edin.
Candace Bushnell
Candace Bushnell (1 Aralık 1959, Connecticut, ABD), Amerikalı yazar.
Sex and the City adlı televizyon dizisinin esin kaynağı olan aynı adlı kitabın yazarıdır.
1 Aralık 1959 Glastonbury, Connecticut`da dünyaya geldi. 1970`lerin sonunda Rice Üniversitesindeki eğitimini yarım bıraktı. New York Observer`da köşe yazmaya başladı.
1994 yılında yine New York Observer`da daha sonra yazacağı kitaba esin kaynaklığı yapacak olan ``Sex and the City`` köşesini yazmaya başladı. Köşesinde, kendisinin ve üç arkadaşının ilişkilerinden bahsetti.
Charlie Puth
Charles Otto 'Charlie' Puth (d. 2 Aralık 1991, New Jersey, ABD), Amerikalı şarkıcıdır. Popülaritesini YouTube'da elde etmiştir. En iyi performansı Hızlı ve Öfkeli 7 film müzikleri arasında yer alan ve 30 Kasım 2013'te hayatını kaybeden aktör Paul Walker'a armağan olarak Wiz Khalifa ile birlikte yazdığı ve seslendirdiği "See You Again" isimli single'ıdır. Single uluslararası bir başarı haline geldi; Avustralya, Avusturya, Belçika, İsveç, Kanada, Almanya, İtalya, Yeni Zelanda, İsviçre, Birleşik Krallık ve ABD'de bir numara oldu; Hollanda, Hong Kong ve Şili'de en iyi 10 arasına girdi. 58. Grammy Ödülleri'nde 3 adaylık aldı. Puth daha sonra 29 Ocak 2016'da Nine Track Mind adlı albümünü yayınladı. Bu albüm aynı zamanda Selena Gomez ile "We Don't Talk Anymore" isimli şarkıyı da içermektedir. Şarkı büyük bir başarı yakalamıştır. Puth'un aynı zamanda "One Call Away", "Marvin Gaye" ve "Attention" gibi büyük başarılar yakalayan şarkıları da vardır.
Candace Bushnell
Sex and the City dizindeki Carrie Bradshaw karakterinin yazarın kendisi olduğu düşünülmektedir.
Bırak Şu Gurbeti / Sevdalılar Beni Anlar
Bırak Şu Gurbeti / Sevdalılar Beni Anlar, Ferdi Tayfur'un Eylül 1975 yılında Elenor Plak'tan çıkan 45'lik plağıdır. Ferdi Tayfur bu plakla Altın Plak Ödülü kazanmıştır.
Şarkılar
sıralaması
Kısım A
Söz Ve Müzikler: Ferdi Tayfur
NGC 5978
NGC 5978, Yeni Genel Katalog'da yer alan bir galaksidir. Gökyüzünde Aslan takımyıldızı yönünde bulunur. Sa tipi bir sarmal galaksidir. Amerikan astronom Francis Leavenworth tarafından 1885 yılında 66,04 cm (26 inç) çaplı mercekli tip bir teleskopla keşfedilmiştir.
Acı Kiraz
Konusu
Hikâyesi Kuzey Makedonya'nın Manastır şehrinde geçen filmde, lösemi olan oğlunu kurtarmak isteyen bir baba ve birçok karakter işlenmektedir.
Su kılavuzu
Su kılavuzu (Rallus aquaticus), yelvegiller (Rallidae) familyasından bir kuş türü.
Üreme habitatı, Avrupa ve Asya'nın bataklık ve sazlıklarıdır. Bataklık ya da sazlık ortamlarda, kuru bir yerde yuva yaparlar. Üreme döneminde dişi yuvaya bir düzine kadar yumurta bırakabilir. Erişkinler, 23–26 cm büyüklüğünde olur. Çoğunlukla üst kısımları kahverengi, alt kısımları mavi-gri tüylerle kaplıdır. Uzun ayak parmakları, kısa bir kuyruğu ve ince kırmızımsı uzun bir (3-4.5 santimetre) gagası vardır. Bacaklar, sarımsıdır. Çamur veya sığ suda buldukları sucul bitkiler, böcek, küçük balıklar, salyangoz ve başka küçük canlılarla beslenirler.
Hamadruas
Hamadruas, Oxyopidae familyasına bağlı bir örümcek cinsidir.
Bayramşah, Demirci
Bayramşah, Manisa ilinin Demirci ilçesine bağlı bir mahalledir.
Coğrafya
Manisa iline 180 km, Demirci ilçesine 28 km uzaklıktadır.
Nüfus
2011.20
Sitta oenochlamys
Sitta oenochlamys, sıvacı kuşugiller familyasına ait bir kuş türü. Filipinler'de endemiktir.
Doğal yaşam alanları ılıman ormanlar, subtropikal ya da tropikal nemli ormanlar ve tepeliklerdir.
Akşam Güneşi / Çiçekler Açsın
Şarkılar
Kısım A
Şaki
Şaki köyü Ermenistan'ın Syunik Bölgesi'nde bulunmaktadır. 1831'de köyün nüfusu 48 kişi, 1897'de 1191, 1926'da 792, 1939'da 1159, 1959'da 1385, 1970'te 1704, 1979'da 1698, 1989'da 1449, 2001'de 1390, 2004'te ise 1598 kişi idi. Ermenistan Ulusal İstatistik Teşkilatının 2011'de gerçekleştirdiği nüfus sayımına göre, köyün nüfusu 1611 kişiydi, bu itibarıyla köyün nüfusu 2004 yılınkine göre artmıştır.
Şaki ilk kez 5. yüzyıl Ermeni tarihçilerinin eserlerinde belirtilmektedir. 1829'da İran'dan Şaki'ye 25 hane göç ederek yerleşmiş. Köyün civarında, bir manastırın kalıntıları, bir haçkar, bir şapel, eski bir mezarlık ve Şamah adlı bir kale bulunmaktadır.
Köyun yakınında, aynı adlı şelalenin yakınında, 1937'de inşa edilmiş bir HES bulunmaktadır.
Köy Syunik bölge merkezi olan Kapan'dan 103 km kuzey batısında bulunmakta ve deniz seviyesinden 1710m yüksekliktedir.
Köyün halkı, sığır yetiştiriciliği, tahıl ekimi, yem bitkileri ve meyve yetiştiriciliği ile uğraşmaktadır. Köyde ayrıca kaliteli bazalt madenleri mevcuttur.
James Kyson Lee
James Kyson Lee, (d. 13 Kasım 1975; Seul, Güney Kore) NBC dizisi Heroes'da canlandırdığı Ando Masahashi karakteri ile bilinmektedir.
Seul doğumlu sanatçı 10 yaşında ailesi ile New York şehrine gelmiştir. Daha sonra burada müzik ve dans eğitimi almıştır. 2001 yılı onun için bir dönüm noktası olmuş ve 1800 dolara sattığı arabasının parası ile Los Angeles'a gelmiştir. Burada öncelikle jaz ve tiyatro alanında çalışmış sonra da bazı dizilerde ufak roller almıştır. Son olarak Heroes ile çıkış yaptığı kariyerini dört yeni filmde daha rol alarak pekiştirmeye çalışmaktadır. Bunlardan özellikle Treat Williams ve Daniel Baldwin'le oynadığı Big Deal'in ses getireceği umulmaktadır.
Dibek
= Dibek Tabiat Koruma Parkı =
Genel Bilgiler
Dibek, Antalya'nın Kumluca ilçesi sınırları içerisinde yer alan tabiat koruma alanı.
Zengin bitki örtüsü ve nadir türler ile dikkat çekmektedir. Koruma altında olan alan, yaklaşık 5601 Dekar bir alana sahiptir. Anıt ağaç özelliği taşıyan sedir meşçeresi bu alanda bulunur.
Coğrafya
Dibek Tabiat Koruma Parkı, Türkiye'nin batı bölgesinde yer alır. Bölge, Akdeniz iklimi ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş bölgesi olduğu için, yıl boyunca değişen ve çeşitlilik gösteren hava koşullarına sahiptir.
Biyolojik Çeşitlilik
Dibek Tabiat Koruma Parkı, biyolojik çeşitliliği ve endemik türleri ile bilinir. Park, bir dizi farklı habitatı barındırır ve birçok kuş, memeli, sürüngen ve amfibiyen türüne ev sahipliği yapar. Ayrıca, parkta çeşitli bitki türlerine rastlanır.
Koruma Çabaları
Dibek Tabiat Koruma Parkı, çevresel etkiler ve habitat kaybı tehdidi altında olan önemli bir doğal alanı korumaktadır. Bu nedenle Türkiye'deki yetkililer ve çeşitli çevre örgütleri, bu değerli alanı korumak için çeşitli projeler ve girişimler yürütmektedirler.
Ziyaret Bilgileri
Dibek Tabiat Koruma Parkı, doğa severler ve bilim meraklıları için harika bir destinasyondur. Parkın etkileyici manzaralarının yanı sıra, ziyaretçiler aynı zamanda çeşitli doğa yürüyüşleri ve kuş gözlemi gibi aktivitelerin tadını çıkarabilirler. Parka giriş ve kullanım saatleri, mevsime ve hava koşullarına bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Kaynakça
https://bolge6.tarimorman.gov.tr/Menu/32/Tabiati-Koruma-Alanlari
Yasemin Alkaya
Yasemin Alkaya (d. 1964, İstanbul), Türk tiyatro ve sinema sanatçısı.
Ankara Konservatuvarında bale eğitimi alan sanatçı, İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Tiyatro bölümünden mezun oldu. Birçok oyunda rol aldı. "Oyuncular Tiyatro Grubu" adı altında bir topluluk oluşturan Alkaya, yapımcılık, senaryo ve yönetmenlik üzerine de çalışmalarda bulundu. Fotomodellik yaptı. 2005 yılında Sezen Aksu'nun klibinde oynadı. Hâlen 5.Kat isimli bir restoran sahibi olan sanatçı; aynı isimde bir de filme imza atmıştır.
Kartal Gölü
Kartal Gölü, Muğla ili sınırları içerisinde bulunan tabiatı koruma alanıdır.
Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Yaban Hayvanı Koruma Genel Müdürlüğü tarafından koruma alanı olarak ilan edilen bu bölge, Türkiye'nin en eski karaçam ormanlarından birine ev sahipliği yapmaktadır.
Kartal Gölü ve çevresi, bitki florası açısından oldukça zengin bir bölgedir ve "Anıt Orman" olarak adlandırılan karaçam ormanı özellikle dikkat çekicidir. Ayrıca, alpin bitki örtüsü hakim olduğu bu alanda çayır ve mera bitkileri de sıklıkla görülmektedir. Koruma amaçlı olarak ayrılan 1309 hektarlık bölge, günümüz insanlarının ve gelecek nesillerin faydalanması için önemli bir alan olarak kabul edilmektedir.
Edward James Roye
Edward James Roye (d. 3 Şubat 1815 - ö. 11 Şubat 1872), Liberyalı tüccar ve siyasetçi. Roye, Afrika ülkesi Liberya'da 1870 ile 1871 yılları arasında devlet başkanlığı makamında bulunmuştur.
Amerika'da dünyaya gelen Roye, 1846 yılında Liberya'ya göç etmiş ve burada tüccar olarak faaliyetlerde bulunmuştur. 1849 yılında siyaset ile ilgilenmeye başlayan Roye, 1870 yılında yaşanan bütçe krizi sonrasında 3 Ocak 1870 tarihi itibarıyla devlet başkanlığı makamına gelmiştir.
Görevde iki yılı dolduramadan 26 Ekim 1871 tarihinde görevden alınan Roye, makamı ikinci başkan James Skivring Smith bırakmak durumunda kalmıştır.
Başkanlık makamından ayrıldıktan sonra devlet borç senetlerinde yaşanan usulsüzlükler nedeniyle mahkemeye çıkarılan Roye, bu süreçten kaçarak kurtulmuştur. Roye'nin resmî olarak ölümü ile ilgili bilgi bulunmasa da, kendisinin bu kaçış sürecinde Monrovia limanında bulunan İngiliz bandıralı bir gemiye ulaşmak isterken boğulduğu ifade edilmektedir. Bunun dışında kaçış sırasında aldığı yaraların sonucunda öldüğü yönünde de ifadeler bulunmaktadır.
Monrovia'da bulunan başkanlık konağında yer alan devlet başkanlığı portrelerinde Roye'nin ölüm tarihi 11 Şubat 1872 olarak ifade edilmektedir.
Damga (roman)
Damga, Reşat Nuri Güntekin tarafından 1924 yılında yazılmış kısa romanlardan biridir. Türk edebiyatının sevilen eserlerinden biridir. Ağırlıklı olarak Osmanlı'nın son yıllarını anlatan bir romandır. İkinci Meşrutiyet'in ilanından hemen sonraki yaşamı anlatır. Güntekin, çocukluk anılarının dile getirildiği eski İstanbul günlerini anlatmaktadır.
Genel yorumlar
Romanın ana kahramanı "İffet" adlı bir adamdır. Vedia'ya duyulan büyük aşkın, sonunda boş bir kuruntu nedeniyle umutsuzluğa dönüşmesi hüzünlü şekilde ifade etmektedir. Özlenen bir evliliğin gerçekleşmemesi, büyük bir düş kırıklığına yol açar.
Konu
İffet hep ağabeyi Muzaffer'den farklı olmak istemiştir. Bunu gören Mahmut Efendi İffet'i hep Muzaffer'den ayrı sever. İffet, Kamiyap Kalfa sayesinde haftada iki gün Paşa babasından habersiz mahalle okuluna gider, oradaki çocuklarla arkadaşlık eder. Yazları ise, Karamürsel'deki Damlacık Çiftliğinde yaşayan Hatice halasının yanında geçirir. Burada geçirdiği iki ay onun için çok farklıdır. Özellikle halasının anlattığı hayaletli değirmen öyküsünden çok etkilenir. Bu hikâyede; ''birbirini çok seven Fatma ve İsmail, İsmail'in askere gitmesi nedeniyle ayrılırlar. Fatma, İsmail'i iki yıl bekler ama çevresindekilerin baskısıyla Gaffar Ağa'yla evlendirilir. Aradan zaman geçtikten sonra İsmail Yemen'den geri döner ve Fatma'nın evlendiğini öğrenir. Yalnız ikisi de hala birbirlerini çok sevmektedirler. Bu nedenle geceleri gizli gizli değirmende buluşurlar. Bir gün basılmak üzereyken İsmail, Fatma'nın namusunu kurtarmak için değirmenden kendisini soğuk sulara atar ve cesedi bile bulunamaz.''
Kısa bir zaman sonra Meşrutiyet ilan edilir ve İffet'in babası Halis Paşa görevden alınarak Midilli'ye sürgün edilir. İffet'te babasıyla iki buçuk yıl Midilli'de yaşar. Babasının ölümü üzerine İstanbul'a dönerek bir evde paralı öğretmen olarak çalışır. Evin hanımı Vedia Hanım ile arasında duygusal bir yakınlaşma doğar. Geceleri gizlice sahilde buluşurlar. İffet her gece kayıkhane harabesinde Vedia'yı bekler. İffet Vedia'ya Damlacık'taki su değirmeninin masalını anlatır. Bir köy delikanlısının sevdiğini ele vermemek için yaptığı fedakarlığın aynısını bir gün kendisinin de yapabileceğini söyler. Bir gün yine gizlice buluşurlarken basılırlar ve İffet aynen masaldaki gibi, sevdiği kadının namusunu kurtarmak için hırsız damgası yiyerek, altı ay hapse mahkûm edilir.
Bir Mayıs günü, Vasif Efendi ile hapisten çıkar. İffet, dışarıda kendini iyi hissetmemektedir. Ne yapacağını şaşırır. Birkaç gün yakınlarının yanında kaldıktan sonra bir oda kiralar. Hapisten çıktıktan sonra Celal, İffet için sadece bir arkadaş değil, bir baba gibi olmuştur. İffet'in Hatice Halası kadar çok sevdiği bir Fahriye Yengesi vardır. Bir gün Muzaffer'den yengesinin durumunun iyi olmadığını haber alır ve zorunlu olarak Fahriye Yengesini görmeye gider. Fahriye Yenge onu çok iyi karşılar ve bir istekte bulunur: 400 bin lirasını bankaya yatırmalıdır. İffet çok şaşırır. Çünkü, kendi ağabeyinin bile kendisine güveni kalmamıştır. İffet sürekli olarak kendi yediği damlayı düşündüğünden bu görevi kabul etmez. Psikolojisi hep böyledir. Celal, İffet'e bir iş bulur. Görüşmek için giden İffet ilk iş görüşmesinde büyük bir ümitsizliğe kapılır. Kendisinden istenen gümrükten ,eşya çıkarmasıydı. ”Yarın gelirim “diye mağazadan ayrılır.Ama bu olayın tesiri günlerce üstünden atamaz, namuslu bir iş bulmaktaki ümidi giderek azalır.
Yaz bitiyordu ve İffet hala iş bulamaz. Elinde ne varsa satar, bazı geceler aç yatardı. Ev kirasını ödemek için en son babasının yadigarı olan altın saati bile satar. En sonunda Celal, İffet'e Hukuk-u Milliye gazetesinde iş bulur. İffet bundan çok mutlu olarak yorulmadan çalışmaya başlar. Çevresindekiler artık rahatsız olmaz çok kısa zaman sonra gazete bütün İffet ve arkadaşları Telgraf gazetesinde çalışmaya başlar.Fakat kısa zaman sonra Telgraf gazetesinden de ayrılır, yine aç ve açıktadır. Celal geçinemeyip Konya'ya gider. İffet ayda bir Muzaffer abisinin gönderdiği parayla ev kirasını öder.
Bir gün sokakta yürürken Celal'e rastlar. Celal Konya'da avukatlık görevinden ayrılarak ticarete atılmıştır. İffet'e de kendi yanında bir iş verir. İffet’in işi şehirler arası yolculuklarda mal taşımaktır. İffet yeni yüzler, yeni insanlar tanıdıkça hayata bağlılığı artmakta, yaptığı işten memnun kalmaktadır. Yolda gördüğü insanlara yardım eder ve onların ihtiyaçlarını karşılar. Yine kötü hava şartlarında İzmir'den İstanbul'a doğru hareket eder. Tren Afyon'da hareket edemez duruma gelir. Dışarı çıkar ve kendisinden hasta annesi için yardım isteyen Rana'ya yardım eder. Rana, masum ve çocuksu bir kızdır. İffet Rana'dan çok hoşlanır, yalnız yediği damga yüzünden Rana’dan uzaklaşır.
İffet uzun süre sonra Hocası Mahmut Efendi'yi görmeye gider. Mahmut Efendi'nin eşi ölmüş kendisine gelini bakar. Mahmut Efendi ile uzun uzun konuşurlar,eski hatıraları anarlar. Gece Mahmut Efendi'den ayrıldıktan sonra sokakta kavga eden bir kadın ve erkekle karşılaşır. Adam kadını hırsızlıkla suçlar ve polise götürmekle tehdit eder. İffet, bu kadını görünce Rana aklına gelir ve bu kadının masum olduğunu, kendisi gibi damga yediğini düşünerek onu kendi himayesi altına almayı düşünür. Adama para vererek kızı kurtarır. Yalnız kadın hiç düşündüğü gibi çıkmaz. Bir geceyi beraber geçirdikten sonra kadın ayrılır ve İffet'in duyguları yine incinir.
Bir gün İffet Beyoğlu'nda gezerken Vedia ile karşılaşır. Hiçbir şey olmamış gibi iki çift karşılıklı konuşurlar. İffet tekrar Vedia’ya karşı duygular hisseder. Yalnız Vedia tekrar İffet'le olmak istemez.
Sümerler
Sümerler(Sümerce: 𒅴𒄀 eme-gi veya 𒅴𒂠 eme-g̃ir), yaklaşık olarak MÖ 4000-2000 yılları arasında Irak'ın güneyinde (Güney Mezopotamya) yerleşik hayata geçmiş olup, medeniyetin beşiği olarak bilinen coğrafi bölgede yaşamış bir uygarlıktır. MÖ 6.ncı ve 5.nci milenyumda Kalkolitik ve Erken Tunç Çağı dönemi arasında ortaya çıkmış olup Dünyanın bilinen en eski uygarlıklarından birisi olarak kabul edilmektedir.
Sümerler, "Bereketli Hilal" olarak adlandırılan Mezopotamya bölgesinde ortaya çıkan sayısız medeniyetin temelini atmıştır. Ayrıca yazı ve astronomi de tarihte ilk kez Mezopotamya'da, Sümerlerde ortaya çıkmıştır. Genel düşünce, Sümerlerin, çağdaşı olan halklarla yakın bir etkileşim ve benzerliklerinin olduğu yönündedir.
Mezopotamya'da yaşayan birçok farklı kavimden ilk öne çıkan ve daha sonraki medeni oluşumların temelini atan Sümerlerdir. Gerek yazı, dil, tıp, astronomi, matematik; gerekse de din, fal, büyü, mitoloji gibi alanlarda ilk öne çıkan ve bilinen toplum Sümerlerdir. "Yaratılış" ve "Tufan"a, "Emeş ve Enten"e ilk kez Sümerlerde rastlanır. Yılbaşı ağacı süsleme, evlilik yüzüğü, nazar boncuğu da ilk olarak Sümerlerde görülmüştür. Sümer döneminde 21'i küçük olan yaklaşık 35 büyük şehir ve kasaba vardı. Bunlar arasında Kiş, Nippur, Zabalam, Umma, Lagaş, Eridu, Uruk ve Ur sayılabilir.
İsim
"Sümer" (Sümerce: 𒅴𒄀 eme-gi veya 𒅴𒂠 eme-g̃ir, Akadca: 𒋗𒈨𒊒 šumeru) terimi, Güney Mezopotamya'nın Semitik olmayan eski sakinleri olan "Sümerler" tarafından konuşulan dile, onların halefleri olan Doğu Semitik dilli Akadlar tarafından verilen isimdir. Sümerlerin ülkesi, çivi yazısındaki yazıtlarda "Soylu Lordların Ülkesi" anlamına gelen "k-en-gi(-r)" ifadesi de yer almaktadır.
Sümerlerin kökeni bilinmemektedir, ancak Sümer halkı kendilerini "Siyah Başlı Olanlar" veya "Siyah Başlı İnsanlar" (𒊕 𒈪, sag̃-gíg, lit. 'baş' + 'siyah' veya 𒊕 𒈪 𒂵, sag̃-gíg-ga fonetik olarak /saŋ ɡi ɡa/, lit. Örneğin, Sümer kralı Şulgi kendisini "dört mahallenin kralı, kara kafalı insanların papazı" olarak tanımlamıştır. Akadlar da Sümerlere "kara kafalı insanlar" ya da Sami Akad dilinde ṣalmat-qaqqadi diyorlardı.
Akadca Šumer kelimesi lehçedeki coğrafi adı temsil edebilir, ancak Akadca šumerû terimine yol açan fonolojik gelişim belirsizdir. Güney Mezopotamya'ya atıfta bulunan İbranice שִׁנְעָר Šinʿar, Mısırca Sngr ve Hititçe Šanhar(a), Sümer'in batı varyantları olabilir.
Kökeni
Çoğu tarihçi, Sümer'in ilk olarak M.Ö. 5500 - 3300 yılları arasında, Sami olmayan ve Hint-Avrupa kökenli olmayan eklemeli bir dil olan Sümer dilini konuşan Batı Asyalı bir halk tarafından kalıcı olarak yerleşildiğini öne sürmektedir (kanıt olarak şehirlerin, nehirlerin, temel mesleklerin vb. isimlerine işaret edilmektedir). Bazıları ise Sümerlerin Yeşil Sahra'dan Orta Doğu'ya göç eden ve tarımın Orta Doğu'da yayılmasından sorumlu olan Kuzey Afrikalı bir halk olduğunu öne sürmüştür. Ancak, ilk çiftçilerin Bereketli Hilal'den geldiğini güçlü bir şekilde gösteren kanıtlarla birlikte, bu öneri genellikle göz ardı edilmektedir. Özel olarak Sümerleri tartışmasa da, Lazaridis ve diğerleri 2016 yılında Natufian ve Çanak Çömlek Öncesi Neolitik kültür taşıyıcılarının genomlarını test ettikten sonra, Orta Doğu'nun bazı Yahudi öncesi kültürleri, özellikle de Natufianlar için kısmi bir Kuzey Afrika kökeni önermişlerdir.
Alternatif olarak, dört eski Mezopotamya iskelet DNA örneğinin yakın zamanda (2013) yapılan genetik analizi, muhtemelen eski İndus-Mezopotamya ilişkilerinin bir sonucu olarak, Sümerlerin İndus Vadisi Uygarlığı ile bir ilişkisine işaret etmektedir. Bazı verilere göre, Sümerler Hurriler ve Urartularla ilişkilendirilmekte ve Kafkasya onların anavatanı olarak kabul edilmektedir.Sümerlerden önce bölgede yaşamış olan tarih öncesi halk "Proto-Fıratlılar" veya "Obeydliler", ve Kuzey Mezopotamya'daki Samarra kültürü'nden evrimleştiği teorisi vardır. Ubeydilerin, Sümerler tarafından hiç bahsedilmemesine rağmen, günümüz akademisyenleri tarafından Sümer'deki ilk uygarlaştırıcı güç olduğu varsayılmaktadır. Bataklıkları tarım için kurutmuşlar, ticareti geliştirmişler ve dokumacılık, dericilik, metal işçiliği, duvarcılık ve çömlekçilik gibi endüstriler kurmuşlardır. Bazı akademisyenler Proto-Fırat dili ya da tek bir alt katman dili fikrine karşı çıkmaktadır; Sümer dilinin başlangıçta bataklıkta ve Doğu Arabistan kıyı bölgesinde yaşayan ve Arap kültürünün bir parçası olan avcı ve balıkçı halkların dili olabileceğini düşünmektedirler. Güvenilir tarihi kayıtlar çok daha sonra başlar; Sümer'de Enmebaragesi (Erken Hanedanlık I) öncesine tarihlenen hiçbir kayıt yoktur. Juris Zarins, Sümerlerin Buzul Çağı'nın sonunda sular altında kalmadan önce Doğu Arabistan kıyılarında, bugünkü Basra Körfezi bölgesinde yaşadıklarına inanmaktadır.
Sümer uygarlığı Uruk döneminde (MÖ 4. binyıl) şekillenmiş, Jemdet Nasr ve Erken Hanedan dönemlerine kadar devam etmiştir. Sümerler giderek kontrolü kuzeybatıdan gelen Sami devletlerine kaptırmıştır. Sümer, MÖ 2270 civarında Akad İmparatorluğu'nun Sami dilli kralları tarafından fethedildi (kısa kronoloji), ancak Sümerce kutsal bir dil olarak devam etti. Yaklaşık MÖ 2100-2000 yıllarında Ur'un Üçüncü Hanedanlığı döneminde yaklaşık bir yüzyıl boyunca yerel Sümer egemenliği yeniden ortaya çıkmış, ancak Akad dili de bir süre daha kullanılmaya devam etmiştir.
Şehir devletleri
MÖ 4000 yılları başlarında Sümer sınırları kanallar veya sınır taşları ile belirlenmiş bir düzine şehir devletine bölünmüştü. Bütün şehirlerin merkezinde şehre ait özel bir sahip tanrı veya tanrıçaya adanmış olan ve bir rahip yöneticinin (ensi) veya kralın (lugal) idaresindeki tapınak bulunurdu.
Sümer şehri
Sümer şehri, Mezopotamya'nın güney ucunda, Dicle ve Fırat nehirleri arasında, sonradan Babil olmuş, günümüzde de Irak'ın Bağdat şehrinden Basra Körfezi'ne kadar olan bölgede idi.
Sümer şehri, Sümerlerden önce yaşamış ve Sümerce konuşmayan ve Sami olmayan bir halk tarafından, MÖ 4000-2350 yılları arasında kurulmuştur. Bu halka günümüzde Proto-Fıratlılar ya da Ubaidliler denmektedir. Ubaid ismi Al-Ubaid şehrindeki kazı alanından gelir. Ubaidliler Sümer şehrinde kurulmuş ilk medeniyettir. Bataklıkları tarım için kurutmuşlar, ticaret, dokumacılık, dericilik, demircilik, taş oymacılığı ve çanak-çömlekçilik gibi işlerle uğraşmışlardır. Ubaidlilerin bölgeye yerleşmesinden sonra çeşitli Sami halklar da aynı bölgeye yerleşmiş, kültürlerini Ubaidlilerinki ile karıştırarak Sümerler öncesi yüksek bir medeniyet kurmuşlardır.
Tarihçe
Çoğu tarihçiye göre, Sümerler MÖ 5500 ve 4000 yılları arasında bölgeye kalıcı olarak yerleşmiş Batı Asya halkıdır. Samuel Noah Kramer, "Tarih Sümer'de Başlar" kitabında; İran'dan gelen göçebeler ve Samilerin karışımı olan bir köy kültürü ile Sümer tarihinin başladığını yazıyor. Bu iki halkın ve kültürlerinin karışması zamanla Güney Mezopotamya'daki ilk şehir devletini oluşturuyor. Zamanla bölgeye hakim olmak için mücadele eden şehir devletlerine dönüşüyorlar. Genelde Samilerin üstün çıktığı bu mücadelelerde, Mezopotamyalılar diğer bölgelere genişlemeye başlıyorlar ve yakın doğuda ilk imparatorluğu kuruyorlar. Bu imparatorluk zamanla Elam olarak da bilinen bölge dahil olmak üzere, İran'ın batı düzlüklerine kadar yayılıyor. Bu Mezopotamya imparatorluğu, Hazar Denizi ya da Kafkaslardan geldiği tahmin edilen, ilkel ve göçebe Sümerler ile karşılaşıyor. Mezopotamya ile ilkel kabileler arasında tampon görevi yapan Sümerliler ne pahasına olursa olsun direniyorlar. İlk karşılaşmalarda kendilerinden teknolojik ve kültürel anlamda gelişmiş olan Mezopotamyalılar üstün geliyor. Zamanla esir ya da paralı asker olarak Mezopotamya kültürünü yakından tanıyan Sümerler, kendilerine gerekli olan askeri teknolojiyi öğreniyor ve kendi kültürlerine uyguluyorlar. Zamanla gerilemeye başlayan Mezopotamya devletine üstün gelmeyi ve önce batı İran topraklarını sonra Kuzey Mezopotamya'yı almayı başarıyorlar. Fethettikleri bu bölgede ilk Sümer devletini kuruyorlar.
Bu dönemde her kent genellikle surlarla çevriliydi. Her kentin kendi tanrısı vardı ve her kentte en az bir tapınak bulunurdu. Sümerlerde tarihin belki de ilk kral listeleri ile karşılaşılır. Fakat bu listeler genellikle tarihsel gerçeklerin ötesinde mitolojik unsurlara da sahiptirler. Örneğin kral listesine göre Tufan'dan önce Sümerlerin yaşadığı bölgede efsanevi sekiz yönetici (ve dolayısıyla kent) mevcuttu. Kral listesine göre Tufan'dan sonraki ilk Sümer hanedanları Kiş, Uruk ve Ur'dur. Ünlü Gılgamış destanının kahramanı Gılgamış kral listesine göre Uruk Hanedanı'nın krallarındandır.
Lagaş'ta iktidara gelen Ur-Nanşe yaptırdığı inşaatlarla öne çıkmıştır. Urukagina da ilk yazılı reformları sayesinde tanınmıştır. Erken dönemlerde Sümerlerin ana tanrısı An'dır, fakat sonraki dönemlerde bu tanrı yerine Enlil Sümerlerin baş tanrısı konumuna yükselir. Enlil'in Nippur'da Ekur adında bir tapınağı vardır. Bu nedenle Nippur Sümerlerin dini başkenti kabul edilir, burada tapınak yaptırmak veya bu tip inşaatlarda çalışmak, hizmetli olmak önemli sayılırdı.
Sümerlerin sonu
Bazı araştırmalarda Sümerlilerin zayıflaması Sümer topraklarındaki tuzlanma ve buna bağlı tarımsal üretimin düşmesi gibi ekolojik nedenlere bağlanır.
Sümer bölgesinde Gılgamış destanı gibi anlatımlara konu olan büyük bir sel meydana gelmiş ve bu Tufan'dan sonra bazı şehir devletleri diğerleri üzerinde hakimiyet kurmuşlardır. Şehirleri birleştiren kralların ilki, MÖ 2800 yıllarında Kiş kralı olan Etana dır. Kiş, Erech, Ur ve Lagaş şehirleri diğerlerine hâkim olabilmek için asırlar süren mücadelelere giriştiler. Bu durum Sümerleri harici düşmanlara karşı zayıf bıraktı. Önce Elamlılar (MÖ y. 2530-2450) ve sonra Kral Sargon yönetimindeki (MÖ 2334-2279) Akadlılar Sümerlere saldırdılar. Sargon hanedanı yaklaşık 1 asır iktidarda kaldı ve şehir devletlerini birleştirdi. Sargon hanedanının yönetim modeli tüm Orta Doğu medeniyetlerini etkilemiştir.
Akadlar tarafından çökertilmesi sonrasında Sümerler bir daha eski haline gelemedi. MÖ 2000'li yıllarda bağımsız kimliklerini kaybettiler. Ardından gelen Akad ve Babil uygarlıkları çoğunlukla Sümerlerin izlerini taşıdılar. Kendilerine özgü dilleri ve çivi yazıları uzun süre yaşadı. Sümer inanışları ve mitolojisi İbranilerin Babil sürgünü yoluyla Yahudi, Hristiyan ve İslam inanışlarını etkilediği gibi Fenike-Yunan-Roma bağlantısıyla da günümüze dek ulaşmıştır.
Sümer Kralları
Sümer ve yabancı devletlerde hükümdarlık yapan Sümer kralları bulunur.
Sosyal hayat ve Aile
Erken Sümer döneminde, ilkel piktogramlar şunu göstermektedir
Sümer müziği ile ilgili önemli kanıtlar vardır. En iyi bilinen örnekleri arasında Ur Lirleri bulunan Lirler ve flütler çalınmıştır.
Devlet kentlerden oluşmuştu ve her kent surlarla çevrili idi. Kent içinde yüksek bir tepeye yapılan tapınak bulunurdu ki bu sosyal yaşamın merkezini oluşturmaktaydı.
Sümer kültürü erkek egemen ve tabakalıydı. İşbölümü derinleşmişti; 1. sınıfı din adamları ve askerler 2. sınıfı halk 3. sınıfı ise kölelerin oluşturduğu bir toplumsal hiyerarşi vardı. Sürekli savaşlar sonucunda halktan her insan kolayca köle edinebiliyordu. MÖ 3000-2500 yıllarında yüksek ruhbanlardan oluşan egemen sınıflar, dinsel yapıya sahip kent devletlerinin yöneticileri olarak ortaya çıktılar. Bu kral-rahipler dinsel ve siyasal işleri yürütürlerdi. Bir kentin baş rahibi, aynı zamanda o kentin başkanıydı.
Ur III dönemine tarihlenen ve şimdiye kadar keşfedilen en eski kodifikasyon olan Ur-Nammu Kanunları, geç Sümer hukukundaki toplumsal yapıya dair bir fikir vermektedir. Lu-gal ("büyük adam" ya da kral) altında, toplumun tüm üyeleri iki temel tabakadan birine aitti: "lu" ya da özgür kişi ve köle (erkek arad; kadın geme). Bir lunun oğlu evlenene kadar dumu-nita olarak adlandırılırdı. Bir kadın (munus) kız evlat (dumu-mi) olmaktan çıkıp eş (dam) olur, ardından kocası ölürse dul (numasu) kalır ve aynı kabileden başka bir erkekle yeniden evlenebilirdi.
Evlilikler genellikle gelin ve damadın ebeveynleri tarafından ayarlanırdı; nişanlar genellikle kil tabletlere kaydedilen sözleşmelerin onaylanmasıyla tamamlanırdı. Bu evlilikler, damat gelinin babasına bir gelin hediyesi teslim eder etmez yasal hale gelmiştir. Bir Sümer atasözü ideal ve mutlu evliliği, karısının kendisine sekiz oğul doğurmuş olmasıyla övünen ve hâlâ seks yapmaya hevesli olan bir kocanın ağzından anlatır.
Sümerler genellikle evlilik öncesi cinsel ilişkiden kaçınırlardı. Sümer ya da Akad dillerinde 'bekâret' kelimesinin doğrudan bir karşılığı yoktu. Bunun yerine, kavramı açıklayıcı bir şekilde tanımlamışlardır. Örneğin, Sümerce'de a/é-nu-gi4-a olarak ifade edilir ve 'bekareti bozulmamış' anlamına gelirken, Akadca'da la naqbat olarak ifade edilir ve 'hiç penis tanımamış' anlamına gelir. Akad tıp metinlerinde šišitu terimi kullanılır, ancak bunun özellikle kızlık zarına işaret edip etmediği belirsizdir. İlginç bir şekilde, o dönemde kızlık zarının sağlamlığı, Yakın Doğu'daki daha sonraki kültürlere kıyasla bir kadının bekaretini belirlemede çok daha az önemliydi. Bunun yerine, bekaret değerlendirmeleri çoğunlukla kadının kendi anlattıklarına dayanıyordu.
En eski kayıtlardan itibaren, Sümerlerin sekse karşı çok rahat tutumları vardı ve cinsel etik bir cinsel eylemin ahlak dışı sayılıp sayılmadığına göre değil, kişiyi ritüel olarak kirli kılıp kılmadığına göre belirlenirdi. Sümerler yaygın olarak mastürbasyonun hem erkekler hem de kadınlar için cinsel gücü artırdığına inanıyordu, ve hem tek başlarına hem de partnerleriyle karşılıklı mastürbasyon sık sık yapıyorlardı. Sümerler anal seks'i de tabu olarak görmüyorlardı. "Entu" rahibelerinin çocuk doğurması yasaktı ve doğum kontrol yöntemi olarak sıklıkla anal seks yapıyorlardı.
Fuhuş vardı ancak kutsal fuhuş olup olmadığı net değildir.
Hukuk
Tarihte ilk yazılı hukuk kuralları Sümerler tarafından oluşturulmuştur. Bu özellikleri ile Sümerlere dünyadaki ilk Hukuk devleti denebilir. Otoritenin korunmak istenmesi hukuk kurallarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Lagaş Kralı Urukagina ihtilal ile başa gelmiş bir askerdir. Her kanun bir prolog (önsöz), maddeler ve epilog (sonsöz, sonuç) olmak üzere 3'e ayrılır. Urukagina kanunları bu özellikleri barındırmadığı için reform olarak geçer. İlk detaylı ve yukarıda saydığımız özellikleri belirten kanun metni Ur-Nammu kanunlarıdır. önsöz, 22 madde ve sonsözden oluşur.
Dil ve yazı
İlk yazıyı MÖ 3200 yıllarında Sümerler buldu. İlk yazıları şekiller üzerine kurulu yani her varlık ve olay için bir şekil kullandılar. Çivi yazısı işaretleri geçmişteki bir resim yazısına dayanır. Bir kavramı ifade eden işaretlere ideogram adı verilir. Sümerce bilim dünyasındaki genelgeçer görüşe göre yaşayan herhangi bir dille bağlantısı olmayan izole bir dildir. Aralarında Türkçenin de bulunduğu farklı dil aileleriyle ilişki kurmaya yönelik amatör ve profesyonel çalışmalar yürütülmüş olsa da bu çalışmalar genel olarak kabul görmemiştir.
Sümer dili, bilinen hiçbir dil ailesine ait olmadığı için dilbilimde genellikle izole bir dil olarak kabul edilir; buna karşın Akadca, Afroasiatik dillerin Semitik koluna aittir. Sümerceyi diğer dil ailelerine bağlamak için birçok başarısız girişim olmuştur. Sondan eklemeli bir dildir; başka bir deyişle, morfemlerin ("anlam birimleri") kelimeleri oluşturmak için bir araya getirildiği analitik dillerin aksine, morfemler cümleleri oluşturmak için tamamen bir araya getirilir. Bazı yazarlar, coğrafi özellikler ve çeşitli zanaat ve tarımsal faaliyetler için Proto-Fıratça veya Proto Tigreanca olarak adlandırılan bir alt tabaka veya adstratum dilinin kanıtı olabileceğini öne sürmüşlerdir, ancak bu başkaları tarafından tartışılmaktadır.
Bugün Sümer metinlerini anlamak sorunlu olabilir. En zor olanı, çoğu durumda dilin gramer yapısını tam olarak vermeyen ve bilgili kâtipler için bir "aide-mémoire" olarak kullanılmış gibi görünen en eski metinlerdir.
Akadca, MÖ 3. ve 2. binyılın başlarında bir yerde konuşma dili olarak yavaş yavaş Sümercenin yerini aldı, ancak Sümerce MS 1. yüzyıla kadar Babil ve Asur'da kutsal, törensel, edebi ve bilimsel bir dil olarak kullanılmaya devam etmiştir.
Edebiyat
Sümerlerin en önemli edebiyat eserleri; Gılgamış Destanı, Yaratılış Destanı ve Tufan Hikâyesi'dir. Sümerler kendi ülkelerine Kengir, konuştukları dile Emegir ve kendilerine Sag-giga derlerdi.
Sümer dini
Çok tanrılı inanca sahip Sümerlerin tapınaklarına Ziggurat denirdi. Zigguratlar yedi katlı olup toplam üç ana bölümden oluşur. İlk katlar erzak deposu, orta katlar okul ve tapınak, son katlar ise rasathane olarak kullanılmıştır. Yazının icadı serüveni bu tapınaklara dayanır. Mezopotamya'da evler ve tapınaklar, taş az olduğundan kerpiç ve tuğladan yapılmıştır. Hem bu özelliğinden hem de sık sık istilalara uğradığından bu yapılar günümüze kadar ulaşmamıştır.
Sümerlerde hissedilen her nesnenin bir Tanrısı vardı ve insan görünümündeydiler, fakat insanüstü güçleri olan ölümsüz varlıklardı. Tanrılar, insanlara ne istediklerini bildirmez. Ancak insanlar onlara, kendilerinden istenileni sorarak öğrenebilirdi.
Yaratılış mitosu
Sümer inanışına göre başlangıçta gök ile yer birdi. Daha sonra gök ile yer, tanrılar tarafından ayrılmıştır. Sümer inanışında evrenin kökeni şu şekilde açıklanır:
Bu konu aşağıdaki "Gılgamış, Enkidu ve Ölüler Diyarı" adlı Sümer şiirinin giriş bölümünde şöyle anlatılmaktadır:
Şiirden anlaşıldığı üzere başlangıçta bütün olan gök ve yer birbirlerinden ayrıldı ve böylece insanın yaratılışı buyruldu. Ardından gök tanrısı Anu göğün, yer tanrısı Enlil de yerin hâkimi oldular.
İnsanın yaratılışı
Sümer mitolojisinde insanın tanrılara hizmet etmesi için yaratıldığı anlatılır. Hava tanrısı Enlil tanrılara hizmet etmeleri maksadıyla Enki'nin tavsiyesiyle tahıl tanrıçası Aşnan ile sığır tanrı Lahar'ı yaratmıştır. Ancak bu iki tanrı bir gün öyle bir kavgaya tutuşmuşlar ki tüm işleri yapmaz olmuşlar. Kendilerine hizmet edilmeyen tanrılar, yeryüzündeki işleri yapmaktan yorulmuşlar ve bu konuyu Enki'ye götürüp şikayette bulunmuşlar. Uyuduğu için olan bitenden haberi olmayan Enki, tanrıça Nammu ve doğum tanrısı Ninmah'a insanı yaratması emrini vermiştir. Ninmah ve Nammu "derin suların üzerindeki" "balçığı" kararak şekil bakımından tanrılara benzeyen; ancak onların ölümsüzlük yeteneklerine sahip olmayan insanı yaratmışlar. İnsanın yaratılışı şerefine verilen şölende bütün tanrılar içerek sarhoş olmuşlar. Sarhoşluğun tesiriyle Ninmah'ın yarattığı altı insanın hepsi kusurlu olmuş. Ardından Enki'nin yarattığı insan da akli ve fiziksel bakımdan kusurlu olmuş. Hatasını düzeltmesi için Ninmah'tan yardım isteyen Enlil'i tanrı Ninmah yaptığı hatadan dolayı lanetlemiş.
Sümerlerde insanın yaratılışına dair diğer bir hikâye günümüz Adem inancına da kaynaklık ettiği düşünülen Adapa efsanesidir. Yasak meyve, cennet ve sonsuz yaşamdan kovulma, medeniyet bilgilerine veya sanatlarına sahip olma gibi Adem'e atfedilen diğer sıfat ve fiillere benzer niteliklere sahiptir.
Sümer Mitolojisinin günümüze etkileri
Arif Tekin'e göre, Sümer mitolojisine ait birçok unsur İbranilerin babil sürgünü gibi değişik yollar ve etkileşimlerle günümüze kadar değişimler geçirerek gelmiş, kutsal kitaplara konu olmuştur. Bunların başlıcaları yaratılış ve tufan efsanelerinde karşımıza çıkar. Başlıca temalar: Gök ve yer bitişik iken sonradan ayrılması, her şeyin sudan veya su üzerinde yaratılması, insanın balçıktan ve tanrıya (tanrılara) benzer şekilde yaratılması, erkeğe ait Ti (Sümercede yaşam özü ve kaburga anlamlarına gelmektedir) kullanılarak kadının yaratılması, ilk insanların bin (veya binlerce) yıl yaşaması, insanın Gökteki bilgiye ulaşmak için çabalaması ve bunun tanrıları sinirlendirmesi, tufan, gemi yapımı ve her canlıdan bir çiftin gemiye alınması vb.
Orhan Hançerlioğlu'nun ifadeleri; "Sümer Tanrısı Marduk’un büyük önemi, üç büyük tektanrıcı dine kaynaklık etmiş olmasıdır. Tevrat’la İncil’deki hikâyelerin çoğu Sümer efsaneleridir. Nuh ve Tufan hikâyesinin aslı olan bu Sümer efsanesi, Tevrat’la İncil’den dört bin yıl öncedir. Gene aynı bölgede, MÖ XX. yüzyılda yaşamış olan Kral Hamurabi kanunları, Tevrat kurallarına kaynaklık etmişlerdir. Samuel Reinach, Orpheus adlı kitabında şöyle demektedir: Hamurabi kanunları için ileri sürülmesi gelenek haline gelen tarihten yedi yüzyıl önce yapılmıştır. Eğer Musevi kanunlarının Musa’ya Tanrı tarafından yazdırıldığı doğruysa, Tanrı, Hamurabi’nin yapıtını aşırmış demektir."
(Ayrıca bakn; Utnapiştim, Ziusudra)
Bilim
Sümerler bölgeye yerleştiklerinde, çanak-çömlek yapmayı ve madenleri işlemeyi biliyorlardı. Aşağı Mezopotamya'da Dicle ve Fırat nehirleri kıyısında Uruk, Lagaş, Eridu, Ur, Kiş gibi kent devletleri kurdular. Gelişmiş bir yapı tekniği kullanıyorlardı. Yerleştikleri kesimlerde muazzam bir sulama sistemi kurup, kanallar, barajlar ve bentlerle hem seli önleyip bataklıkları kuruttular hem de düzenli sulamaya dayalı bir tarım geliştirdiler. Tekerleği de icat eden bu toplum tarlaları öküzlerin çektiği sabanlarla sürüyorlardı.
60 rakamına dayanan seksajismal sayı sistemini kullanan Sümerlerin "sos" dedikleri bu 60'lık birim bütün zaman ve mekân hesaplarında kullanılmaktaydı ve onları bir uyum içerisinde birbirine bağlıyordu. Ayı 30, yılı 360 gün olarak hesapladılar. Gece ve gündüzü on ikişer saate böldüler. Bir yılı 12 ay olarak hesapladılar. Ay ve Güneş tutulmasını hesapladılar. Aritmetik ve geometrinin temellerini attılar. Çarpma ve bölme cetvellerini buldular. Daireyi 360 dereceye böldüler.
Matematik
4000 M.Ö.'de Sümerler karmaşık bir metroloji sistemi geliştirdi. Bu gelişmiş metroloji, aritmetik, geometri ve cebirin yaratılmasıyla sonuçlandı. Sümerler matematik ve geometrinin temellerini attılar. (Dört işlemi bulmuşlar, dairenin alanını hesaplamışlar, çarpma ve bölme cetvelleri hazırlamışlardır.)
MÖ 2600'den itibaren Sümerler kil tabletlere çarpım tabloları yazdılar, geometri alıştırmaları ve bölme problemleriyle uğraştılar. Babil rakamları'nın en eski izleri de bu döneme aittir.
Yaklaşık MÖ 2700–2300 döneminde abaküs'ün ilki ve Altmışlık sayı sistemi'nin ardışık büyüklük sıralarını sınırlayan ardışık sütun tablosu görüldü. Sümerler, basamak değeri sayı sistemini ilk kullananlardı. Sümerlerin astronomik hesaplamalarda bir tür sürgülü cetvel kullanmış olabileceğine dair anekdotsal kanıtlar da var. Bir üçgenin alanını ve bir küpün hacmini ilk bulan onlardı.
Sanat
Sümerler büyük sanatçılardı. Sümer eserleri, lapis lazuli, mermer ve diorit gibi diğer ülkelerden ithal edilen ince yarı değerli taşlar ve dövülmüş altın gibi değerli metallerin tasarıma dahil edilmesiyle büyük ayrıntı ve süsleme gösterir. Taş nadir bulunduğu için heykeltıraşlığa ayrılmıştır. Sümer'de en yaygın malzeme kildi, sonuç olarak birçok Sümer nesnesi kilden yapılmıştır. Altın, gümüş, bakır ve bronz gibi metallerin yanı sıra deniz kabukları ve değerli taşlar en iyi heykeller ve kakmalar için kullanılmıştır. Silindir mühürler için lapis lazuli, kaymaktaşı ve serpantin gibi daha değerli taşlar da dahil olmak üzere her türden küçük taşlar kullanılmıştır.
En ünlü başyapıtlardan bazıları, dünyanın günümüze ulaşan en eski telli çalgıları olarak kabul edilen Ur Lirleridir. Bunlar Leonard Woolley tarafından Ur Kraliyet Mezarlığı'nda 1922-1934 yılları arasında yapılan kazılarda keşfedilmiştir.
Tarım ve avcılık
Sümerler belki de MÖ 5000-4500 gibi erken bir tarihte tarımsal bir yaşam tarzını benimsemişlerdir. Bölge, organize sulama, büyük ölçekli yoğun toprak işleme, saban tarımının kullanıldığı tek ürün yetiştirme ve bürokratik kontrol altında tarımsal uzmanlaşmış işgücü kullanımı gibi bir dizi temel tarım tekniği sergilemiştir. Tapınak hesaplarının bu organizasyonla yönetilmesi gerekliliği yazının gelişmesine yol açmıştır (MÖ 3500 civarı) Erken Sümer Uruk döneminde, ilkel piktogramlar koyun, keçi, sığır ve domuzun evcilleştirildiğini göstermektedir. Başlıca yük hayvanları olarak öküzleri, başlıca taşıma hayvanları olarak eşekleri ya da atları kullanmışlardır ve "yünlü giysilerin yanı sıra kilimler de hayvanların yünlerinden ya da kıllarından yapılırdı... Evin yan tarafında ağaçlar ve diğer bitkilerle ekili kapalı bir bahçe vardı; tarlalarda buğday ve muhtemelen diğer tahıllar ekiliyordu ve sulama amacıyla şaduf kullanılıyordu. Bitkiler saksılarda ya da vazolarda da yetiştiriliyordu. "Sümerler bilinen ilk bira içen toplumlardan biriydi. Tahıllar bol miktarda bulunuyordu ve erken dönem biralarının ana maddesini oluşturuyordu. Buğday, arpa ve karışık tahıl biralarından oluşan çok çeşitli biralar üretmişlerdir. Bira yapımı Sümerler için çok önemliydi. Gılgamış Destanı'nda Enkidu'nun Gılgamış halkının yiyecekleri ve birasıyla tanıştırıldığı zaman bu konuya değinilmiştir: "Ülkenin geleneği olduğu gibi birayı iç... Birayı içti -yedi testi! ve genişledi ve sevinçle şarkı söyledi!" Sümerler, Mısır'da kullanılanlara benzer sulama teknikleri uygulamışlardır. Amerikalı antropolog Robert McCormick Adams, sulamanın gelişmesinin kentleşmeyle ilişkili olduğunu ve nüfusun %89'unun kentlerde yaşadığını söylüyor.
Arpa, nohut, mercimek, buğday, hurma, soğan, sarımsak, marul, pırasa ve hardal yetiştiriyorlardı. Sümerler çok sayıda balık avlıyor, kümes hayvanı ve ceylan avlıyorlardı.
"Sümer Çiftçi Almanağı "ndan bilindiği üzere, sel mevsiminden sonra ve Bahar ekinoksu ile Akitu veya Yeni Yıl Festivali'nden sonra, çiftçiler kanalları kullanarak tarlalarını sular ve ardından suyu tahliye ederlerdi. Daha sonra öküzlere toprağı ezdirip yabani otları öldürtürlermiş. Daha sonra tarlaları kazmalarla sürüklerlerdi. Kuruduktan sonra, tohum ekmeden önce toprağı üç kez sürüyor, tırmıklıyor, ve bir çapa ile toz haline getiriyorlardı. Ne yazık ki, yüksek buharlaşma oranı tarlaların tuzluluğunda kademeli bir artışa neden olmuştur. Ur III dönemine gelindiğinde çiftçiler ana ürün olarak buğdaydan tuza daha dayanıklı olan arpaya geçmişlerdi.
Sümerler ilkbaharda bir orakçı, bir bağlayıcı ve bir demet taşıyıcıdan oluşan üç kişilik ekipler halinde hasat yaparlardı. Çiftçiler, tahıl başlarını saplarından ayırmak için öküzlerin çektiği harman arabalarını kullanır ve ardından tahılı ayırmak için harman kızaklarını kullanırlardı. Daha sonra tahıl/saman karışımını harmanlarlardı.
Astronomi ve burçlar
Sümerler astronomide de gelişmişlerdir. Burçları ilk Sümerler bulmuştur ve günümüze değin gelmiştir.
Artıklı ve doğru bir takvim kullanmışlar, bir ayı 30, bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır. Ayrıca Güneş saatini icat etmişlerdir. Dünyada ilk kez ay yılı hesabına dayanan takvimi Sümerler bulmuşlardır.
Türk edebiyatında Sümerler
Cevat Şakir Kabaağaçlı, eserlerinde Sümerlerin Mezopotamya bölgesine Orta Asya'dan göç ettiklerini belirtir. Sümer medeniyeti ile Orta Asyalılar arasındaki benzerlikler ortaya atılarak bu tez ispatlanmaya çalışılmıştır. Orta Asya ve Sümer kültüründe dağların doruklarının kutsal sayılması ve dağların doruklarında yaşayan çeşitli tanrılara inanılması gibi benzerlikler iki bölge arasında köken birliği ya da kültür etkileşimi olduğunun kanıtı olarak öne sürülmüştür. Muazzez İlmiye Çığ gibi bazı Sümerologlar, Sümerlilerin bir Türk halkı olduğunu ileri sürmüşlerdir.
Türküz Türkü Çağırırız
Türküz Türkü Çağırırız, Mazhar Alanson ve Fuat Güner'in "Mazhar ve Fuat" adı altında MFÖ kurulmadan önce 1973'te yayınladığı plaktır. Albüm Aşık Veysel, Yunus Emre gibi halk ozanlarından şarkıları, türküleri barındırmaktadır. Albümde iki şarkıda kadın vokalleri Alanson'un eşi Hale Alanson yapmıştır. Hem rock, folk hem de Anadolu öğeleri taşıyan bu albümdeki "Adımız Miskindir Bizim" ve "Güllerin İçinden" daha sonraki MFÖ albümlerinde, "Nerde Hani" şarkısı ise "Bu Ne Biçim Hikaye Böyle" adıyla yeniden yayınlanmıştır.
Künye
Vokal: Mazhar Alanson, Fuat Güner, Hale Alanson