cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ağaçayırı Muharebesi
Osmanlı ordusu ile Memlûk ordusu, 16 Ağustos 1488 tarihinde, Adana yakınlarında bulunan Ağaçayırı mevkiinde muharebeye giriştiler. Muharebeden Memlûk ordusu zaferle ayrıldı.
Çukurova'yı Osmanlılardan temizlemeye çalışan Özbek Bey 7 aylık kuşatma neticesinde Adana'ya girdi. Bu savaşa katılan Osmanlı paşaları, bozgundaki mesuliyetleri nedeni ile azledildiler.
Özlem Çakar
Hayatı
8 Ekim 1968, Ankara' da doğdu. Bilkent Üniversitesi Tiyatro bölümü mezunudur. Sinema filmleri ve dizi filmlerde oynamaya 1998 yılında Mercan Kolye adlı tv filmiyle başladı. Özlem Çakar, yer aldığı başlıca projeler 4N1K 2 ve Dünya Hali adlı sinema filmlerinde, Prangalı Yarim, Aykut Enişte, Sefirin Kızı, Yargı dizilerinde rol aldı.
Nihat Öztürk
Nihat Öztürk, (d. 1 Mart 1973, İstanbul) Adalet ve Kalkınma Partisi'nden 26'ıncı dönem Muğla milletvekilidir.
Melis Sezer
Melis Sezer (2 Haziran 1993, İzmir), Türk millî tenisçi. Enka Spor Kulübü oyuncusudur.
Nihat Öztürk
Hayatı
Nihat Öztürk, 1 Mart 1973 tarihinde İstanbul'un Beykoz ilçesinde doğdu. Uludağ Üniversitesi'nin İktisadî ve İdarî Bilimler Fakültesi'nin iktisat bölümünden mezun oldu. 2011 ile 2015 yılları arasında AKP'nin Muğla il başkanı olarak görev yaptı.
Özel Hayatı
Nihat Öztürk, evlidir ve bir çocuk babasıdır.
Melis Sezer
Melis Sezer, 2010 yılında Avustralya Açık Grand Slam Gençler Turnuvası'na ana tablodan katılmaya hak kazanan ilk Türk tenisçi oldu.
Planlı Bakım Sistemi (Denizcilik)
Planlı bakım sistemi, gemilerin, açık deniz platformlarının ve diğer deniz araçlarının, güvenli ve uzun ömürlü işletilmesi amacı ile oluşturulmuş, uluslararası güvenli yönetim kodu (ISM) dahilinde yürütlen kayıt, takip ve görüntüleme sistemidir.
Inim-Akabeş
Inim-Akabeş Sümer Kral Listesi'ndeki Guti Hanedanının yedinci kralı. Elulumeş'dan sonra yaklaşık beş yıl hüküm sürüp ardından yerini Igeşauş'a bırakmıtşır
Dunayivtsi
Dunayivtsi, Ukrayna'nın Hmelnitski Oblastı'nda bulunan ve Dunayivtsi rayonunun merkezi olan şehirdir. Yüzölçümü 1.91 km² olan şehrin nüfusu 2012 yılı itibarı ile 16,223'tür.
III. Muhammed (Memlûk sultanı)
Nasır Muhammed (tam adı Melik Nasır Muhammed bin Kayıtbay, Arap harfleriyle:ملك الناصر محمد بن قايتباي,) d.1470 - ö.1498) Sultan Kayıtbay'ın oğlu olup Sultan Kayıtbay'dan sonraki 1496 - 1498 döneminde Memluk Devleti sultanı olmuştur. Burci hanedanından gelen Nasır Muhammed 26 yaşında 1496 tarihinde tahta geçmiştir. Cem Sultan'ın kızı ile evlenmiştir. Nasır Muhammed özellikle devlet gelirlerini anlamsız harcamalara sarfetmekle ün yapmıştır. Ateşli silahlara çok ilgisi bulunmakla beraber Memluklu ordusu bu silahları kullanmamakta direnmiştir. Devlet gelirlerini heba etmesi dolayısıyla 1498'de defterdar görevi yapmakta olan Emir Adil Tumanbey tarafından tahttan indirilmiş; tutuklanmış; hapiste öldürülmüş ve cesedi bir köşeye bırakılmıştır. Dayısı olan Zahir Kansu Memluklu Sultanı olmuştur.
Mark Brown
Mark Brown, Cooklu siyasetçi. Brown, Polinezya ada öbeği içerisinde, Büyük Okyanus'un güneyinde yer alan, kendi kendine yöneten, bağımsız bir ülke olan ancak Yeni Zelanda ile ilişkili devlet statüsünde olan Okyanusya ada ülkesi Cook Adaları'nda 1 Ekim 2020 tarihinden bu yana başbakanlık makamında bulunmaktadır.
2010 yılında bu yana görevi yürüten başbakan Henry Puna'nın haziran ayında Pasifik Adaları Forumu genel sekreterliğine adaylığını koyabilmek adına görevinden istifa edeceğini açıklamasının ardından, 1 Ekim 2020 tarihinde yemin ederek başbakanlık görevini üstlenmiştir.
Brown 14 Haziran 2018 tarihinden başbakan olarak yemin ettiği tarihe kadar Puna kabinesinde başbakan yardımcısı olarak görev almaktaydı.
Semantik hafıza
Semantik bellek ya da anlamsal bellek anlamlar, anlayışlar ve diğer kavram tabanlı bilginin işlendiği uzun süreli bellek bölümüdür. Dünya hakkında genel bilgiyi ve gerçek bilgilerin bilinçli hatıralarını içerir. Genel kültür, kurallar, kavramlar, genellemeler bu bellektedir. Semantik bellek ve epizodik bellek birlikte belleğin iki önemli bölümünden biri olan bildirimsel belleği (açık bellek) oluştururlar. Epizodik bellek (olaysal bellek); uzay-zaman, aksiyonlar ve aktörlerden oluşur. Uzay-yer ve zaman bağlı olayları kapsar. Örneğin, geçmişteki tatil anılarını bu bellek saklar. Semantik bellek ise; öğrenilmiş sözcük bilgilerini saklar. Örneğin yapılan tatilin ayrıntılarını epizodik bellek saklarken tatilin yapıldığı yerin ismiyle ilgili bilgileri semantik bellek saklar. Semantik bellek kullanımı ile anlamsız kelime ve cümlelere anlam verebilir. Geçmişte öğrenilen şeyler hakkında bilgiler kullanılarak yeni kavramlar hakkında bilgi edinilebilir. Bildirimsel belleğin muadili olarak, prosedürel bellek ya da örtük bellek kullanılır.
Rasun Anterselva
Rasun Anterselva, İtalya'nın Güney Tirol ilinde bulunan bir komündür. Komünün nüfusu 31 Aralık 2010 tarihi itibarıyla 2.878'dir.
Küçükçetmi, Ayvacık
Küçükçetmi, Çanakkale ilinin Ayvacık ilçesine bağlı bir köydür.
Coğrafya
Köy, Çanakkale il merkezine 98 km, Ayvacık ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır.
2014 FIBA Basketbol Dünya Kupası
2014 FIBA Basketbol Dünya Kupası, 30 Ağustos - 14 Eylül 2014 tarihleri arasında İspanya'da gerçekleştirilen FIBA Basketbol Dünya Kupasıdır.
Ev Sahibi Seçimi
Turnuvaya ev sahipliği yapmak için Suudi Arabistan, Katar, Rusya, Çin, İtalya, Fransa, İspanya, Yunanistan ve Danimarka ev sahipliği başvurusunda bulunmuş; ancak FIBA tarafından sadece İspanya, İtalya ve Çin listeye alınmıştır. 23 Mayıs 2009 tarihinde yapılan oylamada Çin ilk turda elenirken; İspanya 11 oyla turnuvayı düzenleme hakkını elde etmiştir.
Şehirler
Şampiyona İspanya'nın Madrid, Barakaldo, Granada, Barselona, Las Palmas de Gran Canaria ve Sevilla şehirlerinde düzenlendi.
Elemeler
[[Dosya:2014 FIBA Basketball World Cup qualification status.png|küçükresim|400px|
]] 2014 Dünya Basketbol Şampiyonası'na 24 takım katılacaktır.Bu takımlar, 2012 Olimpiyatları'nın Şampiyonu,FIBA tarafından yapılan elemeleri geçen ülkeler ve FIBA tarafından davetiye(wild card) ile turnuvaya davet edilen ülkelerdir.
Katılan Takımlar
21 Ekim 2013 tarihinde yirmi takım elemeleri geçerek turnuvaya katılmayı hak kazandı.FIBA 1 Şubat 2014 tarihinde Barselona'da açıkladığı karar ile 4 ülkeye davetiye vermiştir.
Kuralar
Kuralar 3 Şubat 2014'te Palau de la Música Catalana, Barselona'da çekildi. Kuralar çekilirken dünya sıralaması ve coğrafi şartlarda göz önünde tutuldu.
Oyuncu istatistikleri
{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"
Asist
{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"
Takım istatistikleri
{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"
Ribaund
{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"
Hwang Sun-hee
Hwang Sun-hee (d. 15 Ağustos 1986) Güney Koreli oyuncu.Yardımcı rol olarak bulunduğu Sign, City Hunter ve Wild Romance dizileri ile tanınmıştır. İlk başrol olarak bulunduğu dizi Love, My Love dizisidir.
2014 FIBA Basketbol Dünya Kupası
Top çalma
{| class=" multicol" role="presentation" style="border-collapse: collapse; padding: 0; border: 0; background:transparent; width:100%;"
Akman
Akman şu anlamlara gelebilir:
Patrick du Val
Patrick du Val (26 Mart 1903 - 22 Ocak 1987) cebirsel geometri, diferansiyel geometri ve genel görelilik üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan İngiliz bir matematikçi. Bir cebirsel yüzeyin Du Val tekilliği kavramı onun adını almıştır.
Erken dönem yaşamı
Du Val, Cheshire, Cheadle Hulme'de doğdu. Bir marangozun oğluydu, ancak ailesinin evliliği dağıldı. Çocukken, özellikle astım olmak üzere sağlığı bozuktu ve çoğunlukla annesi tarafından eğitildi. Mektupla öğretim kursu ile aldığı Londra Üniversitesi Harici Programından 1926 yılında birinci sınıf onur derecesi aldı. Oldukça dikkat çekici olan, evde okurken matematiksel makaleler yayınlamaya başlamasıdır. Bunların hepsi doğası gereği matematiksel olarak uygulandı ve Philosophical Magazine tarafından yayınlandı: Geometrical note on de Sitter's world, De Sitter'in dünyası üzerine geometrik not (1924), The relations between antisymmetric tensors and tensor-densities, Antisimetrik tensörler ve tensör yoğunlukları arasındaki ilişkiler (1924), On discriminations between past and future, Geçmiş ve gelecek arasındaki ayrımlar üzerine (1925) ve The derivation of energy from action, Eylemden enerji türetilmesi (1927).
Yetenekli bir dilbilimciydi, örneğin Peer Gynt okuyabilmek için kendine Norveççe öğretiyordu. Ayrıca tarihe büyük bir ilgisi vardı ama matematiğe olan sevgisi onu kariyer olarak sürdürmesine neden oldu. İlk yayınları uygulamalı matematiğe yöneldiğini gösteriyor.
Annesi Cambridge yakınlarındaki bir köye taşındı ve Lowndean Astronomi ve Geometri Profesörü Henry Baker ile tanıştı. Baker, ilgisini Cebirsel geometriye çevirdi ve 1927'de Cambridge'deki Trinity College'a girdi.
Geometri araştırmaları
1930'da Baker'ın gözetiminde Belirli Çokgenlerin Simetri Grupları Tarafından Temsil Edilebilen Kendiliğinden Dönüşüm Gruplarına Sahip Cebirsel Geometrinin Belirli Konfigürasyonları Üzerine (On Certain Configurations of Algebraic Geometry Having Groups of Self-Transformations Representable by Symmetry Groups of Certain Polygons) başlıklı bir tez ile doktora derecesini aldı. Bir araştırma öğrencisiyken, akademi üyesi araştırma öğrencisi Hodge da dahil olmak üzere, Coxeter ve Semple gibi birçok ünlü geometrici ile özel bir arkadaşlık kurdu. 1930'da dört yıllığına Trinity üyesi seçildi. Bu süre zarfında Roma'yı ziyaret ederek ve Federigo Enriques'le çalışarak yoğun bir şekilde seyahat etti, ardından 1934'te James W. Alexander, Luther P. Eisenhart, Solomon Lefschetz, Oswald Veblen, Joseph Wedderburn ve Hermann Weyl'in derslerine katıldığı Princeton Üniversitesi'nde çalıştı.
Du Val, 1936'da Manchester Matematik Bölümü'nde asistanlık dersi aldı ve burada beş yıl kaldı. Daha sonra, İstanbul Üniversitesi'ne saf matematik profesörü olarak gitmek üzere British Council tarafından finanse edildi. Orada Türkçe öğrendi ve hatta o dilde koordinat geometrisi üzerine bir kitap yazdı.
Amerika Birleşik Devletleri'nde Georgia Üniversitesi'nde büyüdükten sonra İngiltere'ye döndü, önce Bristol'da, ardından 1954'te University College London'da görev aldı ve 1970'te emekli olana kadar orada kaldı. Semple ile birlikte Londra'da geçirdiği süre boyunca Londra Geometri Semineri'ni yönetti.
Du Val'ın üç çocuğu vardı.
İleriki yaşamı
Du Val, emekli olduktan sonra İstanbul'a döndü. Üç yıl boyunca eskisi gibi aynı görevi sürdürdü ve ardından tarihi tersine çeviriyormuş gibi Cambridge'de emekli oldu.
İlginç bir karakter olarak hatırlanıyor. Örneğin, Manchester'da savaş sırasında, bir itfaiye görevlisi olarak görevlerini yerine getirirken, parapetlerde yürüyen pelerinli bir şahsiyet olarak hatırlandı. Ayrıca, gösterişli renkli yıldız şeklinde yirmi yüzlü (icosahedra) ile dolu büyük bir ip çantayı taşıyarak seyahat eden halkı şaşırtmasıyla da biliniyordu.
Gündüzü, Bulanık
Gündüzü, Muş ilinin Bulanık ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün eski adı 1928 yılı kayıtlarında Molla Mustafa olarak geçmektedir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Malazgirt'e bağlı olan köy, 22 Haziran 1933'te Bulanık'a bağlandı.
Coğrafya
Köy, Muş il merkezine 127 km, Bulanık ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır.
Erovnuli Liga
Erovnuli Liga ya da eski adıyla Umaglesi Liga Gürcistan futbol liglerinin en üst seviyesidir. 1990 yılında kurulmuştur. UEFA ligleri sıralamasında 38. sıradadır.
Sovyet dönemi (1927-1989)
Gürcistan SSC
Vasco da Gama Köprüsü
Vasco da Gama Köprüsü (Portekizce: Ponte Vasco da Gama) Portekiz'in başkenti Lizbon'da bulunan Tejo Nehri'nin üzerinden geçen bir köprüdür. Viyadükler ve destek yollarla birlikte toplam uzunluğu 17,2 km'dir ve bu uzunlukla Avrupa'nın en uzun köprüleri arasındadır. bu uzunluğunun 0,829 km'si ana köprü, 11,5 kilometresi destek viyadükler ve 4,6 km'si bağlantı yollarıdır.
Tejo Nehri'nin üzerindeki diğer büyük köprü olan 25 Nisan Köprüsü'nün yükünü hafifletmek için planlanmıştır. 1998 yılında Portekizli kâşif Vasco da Gama'nın Hindistan'a deniz yoluyla gitmesinin 500. yılı anısına düzenlenen Expo 98 fuarı öncesi 29 Mart 1998 tarihinde açılmıştır.
Airbus A340
Dünya ticari jet pazarının %55'ten fazlasını elinde tutan Alman, Fransız, İngiliz, İspanyol ortak yapımı olan Airbus firmasının ürettiği, 1991 yılından beri uçmakta olan 4 motorlu, çift koridorlu yolcu uçağı Airbus A340'ın 4 değişik modeli vardır: A340-200, A340-300, A340-500, A340-600. A350'den bir önce üretilmiş olan Airbus modeli. 2 motorlu A330 ile benzer dizayna sahiptir. Airbus A380'den sonra Boeing 747'nin en büyük rakibidir. Değişkenlerine göre 261-380 arası yolcu taşıyabilir, 6.700-9.000 Deniz mili mesafe kat edebilir.
Airbus 10 Kasım 2011 tarihinde, A340 modelinin üretimini, yeni siparişler alınmadığından dolayı son verildiğini duyurmuştur.
Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi
Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (HKUST), 1991 yılında Hong Kong'da kurulan uluslararası bir araştırma üniversitesidir. HKUST, mühendislik, işletme ve yönetim, beşeri bilimler ve sosyal bilimler alanında programlar sunan dört ana akademik okuldan oluşuyor. 2017 yılında, QS sıralamalarında en iyi üçüncü üniversitesi seçilen HKUST; dünyadaki 1000 üniversite arasından 30'uncu sırada yer almıştır. Çeşitlendirilmiş ve uluslararası bir öğrenim ortamını oluşturmaya hevesli olan HKUST, şu anda beş kıtada 70'ten fazla ülkeyi kapsayan 14.000'den fazla öğrenciye ev sahipliği yapmaktadır. Mühendislik Okulu, 2016 yılında yayınlanan QS Rankings tarafından dünyanın en iyi 500 mühendislik ve teknoloji üniversitesi arasında 28. sırada yer almıştır. HKUST, Çin'de 2 numaralı sırada yer almaktadır. Kellogg-HKUST Executive MBA (EMBA) programı, geçtiğimiz on bir yılda sekiz kez Financial Times EMBA küresel sıralamalarında rakiplerini geride bırakmıştır. 2011 yılında, Mühendislik fakültesi, Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi tarafından verilen bilim ve teknolojinin en prestijli ödüllerinden olan beş Devlet Bilim ve Teknoloji Ödülü'nü aldı.
Dış bağlantılar
Hong Kong Bilim ve Teknoloji Universitesi websitesi
Yin Yang Yo! bölümleri listesi
Bu sayfada Yin Yang Yo! 'nun bölüm listesi bulunmaktadır.
2023 TBMM Başkanlığı seçimi
2023 TBMM Başkanlığı seçimi, 28. dönem birinci devre Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanını belirlemek için 1., 2. ve 3. turları 7 Haziran 2023'te yapılmış seçimlerdir.
Seçim yöntemi
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkan adayları, Meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandığı günden itibaren beş gün içinde, Başkanlık Divanına bildirilir, Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tam sayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye tam sayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Başkan seçilmiş olur. Başkan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, beş gün içinde tamamlanır.
Eurovision Şarkı Yarışması'nda Portekiz
Portekiz, Eurovision Şarkı Yarışması'na ilk kez 1964 yılında, Rádio e Televisão de Portugal (RTP) isimli kamusal yayın kuruluşunun Avrupa Yayın Birliği'nin aktif bir üyesi olmasının ardından katılmıştır. Devlet kanalı, ülkenin yarışmaya ilk katılımından beri, ülkenin şarkı ve temsilcisini belirlemek üzere Festival da Canção isimli ulusal finali düzenlemektedir.
Portekiz, yarışmaya 1964 yılından beri elli defa katılmış ve 2017 (Salvador Sobral tarafından seslendirilen "Amar pelos dois" ile) yılında olmak üzere bir kez galip olmuş ve bir kez de ev sahibi olmuştur. Portekiz; 1964, 1974 ve 1997 yarışmasında (1964 ve 1997 yıllarında hiç puan alamadan) sonuncu olmuştur.
1970, 2000, 2002, 2013 ve 2016 yıllarında olmak üzere beş defa yarışmadan uzak kalmıştır.
Festival da Canção
Festival da Canção (Türkçe: Şarkı Festivali) ya da bazen kullanılan ismi ile Festival RTP da Canção, Portekiz'in Eurovision Şarkı Yarışması için ön seçim işlemi. İlk katıldığı 1964 yılından beri Portekiz'in temsilci ve şarkısı bu program ile belirlenmektedir.
Bazı yıllar Portekiz Eurovision Şarkı Yarışması'na katılmadığından ön eleme de yapılmamıştır. Bu yıllar: 1970, 2000, 2002, 2013 ve 2016.
Yarışmacılar
Renklerin anlamları
Heinkel HD 39
Heinkel HD 39, 1920'lerde Berlin gazetesi B.Z.'yi dağıtmak için Almanya'da geliştirilen özel amaçlı taşıma uçağıydı. Aşamalı kanatlara sahip tek bölmeli, çift kanatlı uçaktı.
Eurovision Şarkı Yarışması'nda Portekiz
Marcel Bezençon Ödülleri
Basın Ödülü
Akşit
Akşit şu anlamlara gelebilir:
The Krotons
The Krotons, Büyük Britanya bilimkurgu dizisi Doctor Who'nun klasik serisinin altıncı sezonunun dördüncü öyküsü. Dört bölümden oluşan öykünün ilk bölümü 28 Aralık 1968, son bölümü 18 Ocak 1969 tarihinde yayınlanmıştır.
Konu
Doktor, Jamie ve Zoe yol arkadaşları, adsız bir gezegende Gondlar ve Krotonlarla tanışır.
Kaynar, Pınarbaşı
Kaynar, Kayseri ilinin Pınarbaşı ilçesine bağlı bir mahalledir.
Bilinmeyen Bir Tanrıya
Temel temalar
Roman, inançla ne kastedildiğini ve farklı insanları nasıl etkilediğini incelemektedir. Aynı zamanda Cennetin Doğusu kitabında olduğu gibi ortak bir tema olan ve daha sonraki romanlarında da ortaya çıkan, çiftçi ile toprak arasındaki bağlantıyı inceler.
Kaynar, Pınarbaşı
Coğrafya
Kayseri il merkezine 105 km, Pınarbaşı ilçesine 27 km uzaklıktadır.
Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri
Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri veya Arapların Gözünden Haçlı Seferleri (Fransızcası: Les croisades vues par les Arabes) Lübnan asıllı yazar Amin Maalouf'un Fransızca olarak 1983 yılında Paris’te yayımlanmış eseridir. Türkçede ilk olarak 1997’de Mehmet Ali Kılıçbay çevirisiyle yayımlanmıştır. Yapı Kredi Yayınları'ndan 2006'da yayınlanan nüshanın çevirisi ise Ali Berktay'a aittir.
Bir tarih denemesi olan kitapta 1096-1291 yılları arasında gerçekleşen Haçlı Seferleri o çağın Arap tarihçilerinin ve vakanüvislerinin tanıklıklarına dayanarak anlatılmaktadır.
Yazar, farklı bir düşünce tarzıyla, o devirde ve öncesinde bilimsel, siyasal, ekonomik konulardaki Doğu üstünlüğünün, savaşı Arapların kazanmasına rağmen Haçlı Seferleri'nin etkisiyle nasıl Batı'ya geçtiğini ve buna neden olan etkenleri okuyuculara sunmaktadır. Ona göre bu saldırıların en kötü etkisi Arapların kendi içine kapanmasıdır. İstilacı açısından, fethedilen halkın dilini öğrenmek bir beceri iken; yenilenler için fatihin dilini öğrenmek bir uzlaşma, hatta bir ihanettir. Böylece çok sayıda Frenk Arapça öğrenirken, ülke halkı, birkaç Hristiyanın dışında Batılıların dili karşında kayıtsız kalmıştır. Haçlı Seferleri, Batı Avrupa için ekonomik ve kültürel gelişmenin önünü açarken, Doğu’da Müslüman topraklarda engellenemez bir gerileme dönemi başlatmıştır.
Mark Rothko
Marth Rotko (Markus Yakovlevich Rothkowitz) (25 Eylül 1903 - 25Şubat 1970), Letonya Yahudisi asıllı ABD'li ressam.
Soyut dışavurumculuğun dallarından biri olan ve "Renk alanı resmi" ya da "Geç resimsel soyutlama" adıyla da bilinen anlayışın önemli temsilcilerinden birisidir. Büyük tuvaller üzerine çalışmış ve tek renkli bir zemin üzerine canlı renklerle birkaç dairesel köşeli dikdörtgen kuşaklarla boyadığı resimleri sayesinde dünya çapında tanınmıştır.
Hayatı
1903 yılında Daugavpils'da doğdu. Asıl adı Markus Yakovlevich Rothkowitz idi. Yahudi bir eczacı olan edebiyat ve sanat aşığı babası, Avrupa'yı sarsan savaşlardan uzaklaşmak için 1910 yılında ABD'ye göç edip 1913 yılında ailesini de yanına getirdi.
1914'te babasını kaybeden sanatçı 1921'de Oregon eyaletinin Portland şehrindeki Lincoln Lisesi'ni bitirdi ve Yale Üniversitesi'nde sanat eğitimi almak için burs kazandı. Ne var ki Yahudi karşıtı eğilimler nedeniyle bursu yenilenmeyince buradaki eğitimi altı ay sonra bırakmak zorunda kaldı. Geçimini kuryelik ve garsonluk gibi işlerle kazandı. 1924 yılında New York'ta bir sanat akademisinde ve Parsons Tasarım Okulu'nda eğitim aldı. Ancak kendisini hep bir otodidakt olarak nitelendirdi. Parsons Tasarım Okulu'nda ders veren, soyut dışavurumcu sanata ilgi duyan Arshile Gorky onu en çok etkileyen ressamlardan biri oldu. Sanatçı, o yıllarda Yahudi Merkezi'nde çocuklara ders vererek geçimini sağladı.
1964 yılında Teksas'ın Houston şehrinde bir şapelde insanların meditasyon yapacağı bir yer tasarlama işini aldı. Roth Şapeli olarak tanınan bu şapel için siyah ve koyu renklerle resmettiği 14 tablo yaptı ancak ağır bir depresyona girdiği için şapelin açılışına tanık olamadı. 1970 yılında geride not bırakmadan intihar ederek yaşamına son verdi.
Brocard çemberi
Brocard çemberi (ya da yedi nokta çemberi), geometride, bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi ile simedyanı arasındaki doğru parçasını çap kabul eden çember. Brocard noktaları bu çemberin içinde yer alır. Brocard çemberi, adını Fransız matematikçi Henri Brocard'tan almıştır.
Akdoğmuş, Siirt
Akdoğmuş, Siirt ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Köyün adı, 1928 yılı kayıtlarında Kürtçede "şeyh köyü" anlamına gelen Gundişeyh olarak geçmektedir.
Fince
Fince, Finlerin ana dilinin oluşturan bir Ural dili. Finlandiya'nın iki resmî dilinden birisi ve nüfusunun %92'sinin anadili (diğer resmî dil İsveççe) olan Fince, İsveç'in kuzeydoğusunda konuşulan Meänkieli ve Norveç'in kuzeydoğusunda konuşulan Kvence lehçelerini kapsamaktadır. Fince aynı zamanda İsveç'te ulusal azınlık dilidir. İsveç'te hem Fince hem de Meänkieli konuşulmaktadır. Kven ve Meänkieli'nin durumu ise tartışmalıdır. Dünya genelinde ana dili Fince olan 5,5 milyon insan yaşar. Ural dilleri içinde Macarca'dan sonra en çok konuşulan dildir. Finlandiya’da 1863 yılında resmi dil olarak kabul edilmiştir.
Fin alfabesi (aakkoset) a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z, å, ä, ö, olmak üzere 29 harften oluşmaktadır. Fince -j harfi Türkçedeki -y harfi gibi, -y harfi Türkçedeki –ü harfi gibi okunur ve –ä harfi ise a ve e arasında bir sestir. Tıpkı İngilizcedeki -man, -cat sözcüklerindeki –a’nın okunuşuna benzer. Fince de Türkçe gibi yazıldığı şekilde okunur.
Fince, Ural dil ailesinin bir üyesidir ve tipolojik (tür bilimsel) olarak hem eklemeli hem bükümlü diller arasında kabul edilir. Fakat çoğunlukla eklemeli bir dil olarak kabul edilmektedir. Bükümlü bir özellik de göstermesinin sebebi yüzyıllar içerisinde Hint-Avrupa kökenli (İsveççe, Rusça, Almanca) dillerden etkilenmiş olmasıdır. Fince, cümledeki rollerine bağlı olarak isimleri, sıfatları, zamirleri, sayıları ve fiilleri büker ve değiştirir. Cümleler normalde özne-fiil-nesne sırasıyla oluşturulur ancak çekim ve bükümün yoğun kullanımı kelime sıralamasının farklı şekillerde yapılmasına izin verir. Kelimeler İsveç alfabesinden türetilen Latin kökenli Fin alfabesiyle yazılır. Kelimeler okunduğu gibi yazılır ve yazıldığı gibi okunur. Her harf bir fonemi (sesbirim) temsil eder yani her harfe karşılık bir ses vardır. Uzun ünlüler ve çift ünsüzler birbirinden ayırt edilebilir. Dilin fonetiği birçok çift ünlü içerir ancak ünlü uyumu çift ünlülerin çeşitliliğini sınırlandırır.
Sınıflandırma
Fince, Ural dil ailesinin Fin dilleri kolunun bir üyesidir. Fin dilleri kolu ayrıca Estoncayı ve Baltık Denizi çevresinde konuşulan birkaç azınlık dilini de ihtiva eder. Fincenin diğer Ural dilleriyle (Macarca gibi) birçok bakımdan ortak yönleri vardır. Bunlar:
Ortak Biçim Bilgisi (Morfoloji)
Fince ve diğer Ural dillerinin coğrafi kökeniyle ilgili çeşitli teoriler vardır. En yaygın görüş, Ural Dağları bölgesi etrafındaki kutupaltı orman kuşağında ve / veya orta Volga'nın kıvrımında bir yerde Proto Uralcanın ortaya çıkmış olduğudur. Ural dillerinin Proto Uralca'dan geldiğine dair en güçlü kanıt, ses benzerliklerinde belirli bir düzene sahip ortak kelime dağarcığının yanı sıra Ural dillerinin yapı ve dilbilgisinde birçok benzerliğe sahip olmalarıdır.
Coğrafi dağılım
Fince, çoğunluğu Finlandiya'da yaşayan yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Ayrıca İsveç, Norveç, Rusya, Estonya, Brezilya, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri'nde dikkate değer seviyede Fince konuşan azınlıklar bulunmaktadır. Finlandiya nüfusunun büyük çoğunluğunun yaklaşık % 90,37'sinin anadili (birinci dili) Fincedir. Nüfusun geri kalanı İsveççe (% 5,42), Sami dili (Kuzey, İnari, Skolt lehçeleri) ve diğer dilleri konuşmaktadır. Buna ek olarak Fince, Estonya'da yaklaşık 167,000 kişi tarafından ikinci dil olarak konuşulmaktadır. Norveç'in bazı bölgelerinde ve İsveç'in kuzeyinde konuşulan, Fincenin bir lehçesi olan 'Kven' bazılarınca ayrı bir dil olarak kabul edilmektedir.
Resmi durum
Fince, Finlandiya'nın iki resmi dilinden (diğeri İsveççe) birisidir ve 1995'ten bu yana Avrupa Birliği'nin de resmi dillerinden bir tanesidir. Fince, milliyetçi Fennoman hareketi ile birlikte Finlandiya Büyük Dükalığı yönetimi döneminde önem kazanmaya başlamış ve 1863'te Finlandiya Millet Meclisi tarafından resmi dil olarak kabul edilmiştir. Aynı zamanda Fince, İsveç'te hâlâ resmi azınlık dili konumundadır. Nordik Dil Anlaşması'nın hükümleri gereğince, Nordik ülkelerin (Danimarka, Finlandiya, İsveç, İzlanda, Norveç) Fince konuşan vatandaşları diğer Nordik ülkelerin resmi kuruluşlarıyla iletişim kurarken herhangi bir sözlü veya yazılı çeviri ücreti ödemeden doğrudan kendi anadillerini kullanma imkanına sahiptir. Bununla birlikte İsveç'te Fincenin gelecekteki durumu ile ilgili endişeler dile getirilmektedir. Örneğin, 2017 yılında İsveç hükûmeti hakkında hazırlanan raporlar, özellikle ülkede yerleşik hâlde yaşayan % 7 civarındaki Finler'e yönelik mevcut azınlık dil politikalarına uyulmadığını göstermektedir.
Tarih Öncesi ( Dip Tarih )
Fin dilleri, Sámi dili milattan önce 1500 - 1000 civarında Proto-Fin dilinden ayrıldıktan sonra Proto-Fin dilinden gelişmiştir. Günümüzdeki kuramlar milattan sonra ilk bin yıl boyunca üç veya daha fazla varsayımsal Proto-Fin lehçesinin ortaya çıkıp geliştiğini varsayar.
Orta Çağ
13. yüzyılın başlarına ait 292 numaralı Huş Ağacı Kabuğu Belgesi herhangi bir Fin kökenli dilde yazılmış bilinen en eski belgedir. Fincenin bilinen ilk yazılı örneği ise milattan sonra 1450 yılına tarihlenen Almanca bir gezi günlüğünde bulunmuştur. Günlüğe eski Fince ile "Mÿnna tachton gernast spuho sommen gelen Emÿna daÿda" yazılmıştır. Günümüz Fincesi ile bu ifade " Minä tahdon kernaasti puhua suomen kielen, ~mutta~ en minä taida ( Fince konuşmak istiyorum ~ama~ yapamıyorum) " şeklindedir. Gezi günlüğünde yazan sözler adı bilinmeyen Fin bir rahibe aittir. Günlükteki 'gelen (dil) ' kelimesi belirtme durumunda (ismin -i hâli) yanlış şekilde kullanılmıştır ve 'mutta (ama)' bağlacının eksikliği günümüzde bile Finceyi yabancı bir dil olarak öğrenip konuşanların yaptığı tipik bir hatadır. Unutmamak gerekir ki o dönemde Finlandiya'daki rahiplerin çoğunluğu İsveççe konuşuyordu.
Orta Çağ boyunca Finlandiya'nın İsveç'in hakimiyeti altında olduğu dönemde Fince sadece bir konuşma diliydi. O sıralarda uluslararası ticaret dili Orta Aşağı Almanca, yönetim dili İsveççe ve dini törenlerin dili Latince'ydi. Bu, Finlerin ana dillerini sadece günlük yaşamlarında kullanabildiği anlamına geliyordu. Fince, İsveççeden daha düşük görülmekteydi ve Finler toplumda ikinci sınıf vatandaş olarak görüldükleri için hiçbir resmi durumda kendi dillerini kullanamıyorlardı. Papaz yetiştirme okullarında İsveççe eğitim vererek, kilisede İsveççe konuşarak, İsveççe konuşan hizmetli ve hizmetçilerin Fince konuşulan bölgelere göç ettirilmesini sağlayarak, Fince konuşulmasını azaltma çabaları bile vardı.
Yazı Sistemi
Fince için ilk kapsamlı yazı sistemi 16. yüzyılda Fin bir rahip olan Mikael Agricola tarafından oluşturulmuştur. Agricola, yazı sistemini oluştururken İsveç, Alman ve Latin yazı sistemlerini temel almıştır. Onun asıl amacı Kitab-ı Mukaddes'i tercüme etmekti ancak öncelikle standart Fincenin bugün hâlâ dayandığı yazımla ilgili kuralları belirlemesi gerekiyordu.
Agricola'nın yazı dili Fincenin batı lehçelerini esas alıyordu ve hedefi her sesin bir harfe karşılık gelecek şekilde ifade edilmesiydi. Fakat o bu uğraşısında birçok sorunla karşı karşıya kaldı ve istikrar elde etmede başarısız oldu. Bu nedenle duruma bağlı olarak aynı sesler için farklı işaretler kullandı. Örneğin O, 'ð' sesini ifade etmek için 'dh' veya 'd' harfini, 'θ' sesini ifade etmek için de 'tz' veya 'z' harfini kullandı. Ayrıca Agricola, 'ɣ' sesini ifade etmek için 'gh' veya 'g' harfini, /h/ sesini ifade etmek için de 'ch', 'c' veya 'h' harfini kullandı. Mesela, modern yazım sisteminde 'tehtiin' olarak yazılan kelimeyi 'techtin' şeklinde yazdı.
Daha sonraları diğerleri Agricola'nın çalışmasını gözden geçirerek daha fonemik (tek sesi tek harfle ifade eden) bir sistem için çaba sarf ettiler. Bu sırada Fince bazı seslerini kaybetti. ð ve θ sesleri standart dilden kayboldu ve sadece Batı Finlandiya'daki küçük bir kırsal bölgede yaşamaya devam ettiler. Kaybolmaları Fincenin lehçelerine belirgin nitelikler kazandırdığı için bu seslerin izleri, başka yerlerde hâlâ bulunmaktadır. Örnek vermek gerekirse, doğu ve bazı batı lehçelerinde 'θ' sesi 'ht' veya 'tt'ye dönüşmüştür. Bununla birlikte standart dilde kaybolmuş seslerin etkisi şu şekildedir: ð, d'ye dönüşmüştür. θ, ts'ye dönüşmüştür. ɣ, v'ye dönüşmüştür.
Modern Fince noktalama işaretleri, İsveççe ile birlikte, çoğu alfabetik sistem kesme işareti kullandığı hâlde sözcüğün kökünü ve bazı durumlarda son ekini ayırmak için iki nokta üst üste işaretini kullanır (mesela kısaltmalardan sonra). Dilbilgisinde hata yapmamak için ekler önemlidir ve genellikle uygulanmaktadır. Mesela, EU:ssa (Avrupa Birliği'nde) örneğinde olduğu gibi.
Çağdaşlaşma
19. yüzyılda Johan Vilhelm Snellman ve diğerleri Fincenin statüsünün iyileştirilmesi gerektiğini vurgulamaya başladılar. Mikael Agricola'nın yaşadığı zamandan beri, yazılı Fince neredeyse yalnızca dini amaçlarla kullanılmıştı. Fakat Snellman'ın, Fincenin tam teşekküllü ulusal bir dil olarak kullanılması hakkındaki milliyetçi düşünceleri önemli ölçüde destek topladı. Dilin durumunu iyileştirmek ve dili çağdaşlaştırmak için ortak çaba sarf edildi. Sonuç olarak 19. yüzyılın sonunda Fince, İsveççenin yanında yönetim, edebiyat, bilim ve sanat dili hâline geldi. 1853'te Daniel Europaeus ilk İsveççe - Fince sözlüğü yayımladı ve ardından 1866 - 1880 yılları arasında Elias Lönnrot ilk Fince - İsveççe sözlüğü derledi. Aynı dönemde Antero Warelius etnografik araştırmalar yaptı ve diğer konuların yanı sıra Fin lehçelerinin coğrafi dağılımını belgeledi.
Fincenin durumunun iyileştirilmesine dair en önemli katkılar Elias Lönnrot tarafından yapıldı. Fincenin çağdaş kelime dağarcığının oluşması ve gelişmesi üzerindeki etkisi özellikle önemliydi. Kalevala'yı derlemesine ek olarak, batı ve doğu lehçeleri savunucuları arasında gerçekleşen standart Fincenin geliştirilmesiyle ilgili anlaşmazlıklarda arabuluculuk yaptı ve Agricola tarafından tercih edilen batı lehçelerinin öncü konumunu devam ettirirken, orijinal olarak Doğu Finlandiya'daki lehçelerde bulunan kelimelerin standart dile girmesini sağladı ve böylece dil önemli ölçüde zenginleşti. Akabinde 1870 yılında Aleksis Kivi tarafından ' Seitsëman Veljestä (Yedi Kardeş)' ismiyle ilk Fince roman yayımlandı.
Dilsel Çeşitlilik
Fincenin ülke genelinde kullanılan iki ana şekli vardır. Birisi 'standart dil (yleiskieli) ', diğeri ise 'konuşma dili (puhekieli)'dir. Standart dil, siyasi konuşmalar ve haber programları gibi resmi durumlarda kullanılır. Standart dilin yazılı formu, yani 'kitap dili' (kirjakieli) ise neredeyse tüm yazılı metinlerde kullanılır. Halk tarafından yazılmış popüler düzyazılarda dahi kullanılır. Konuşma dili ise yaygın televizyon ve radyo programlarında ve iş yerlerinde kullanılan Fincenin ana şeklidir hatta günlük kişisel iletişimde bir lehçeye tercih edilebilir.
Standartlaştırma (Ölçünleştirme)
Standart Fincenin kuralları, Finlandiya Dilleri Araştırma Enstitüsü Dil Kurumu tarafından belirlenir ve bu dil resmi iletişimde kullanılan dildir. 201.000 madde başına sahip olan Çağdaş Fince Sözlüğü (Nykysuomen Sanakirja 1951 - 1961), resmi dili tanımlayan kuralcı bir sözlüktür. Bu sözlüğe, yabancı kökenli kelimeleri içeren ek bir cilt (Nykysuomen Sivistyssanakirja - Çağdaş Fince Eğitim Sözlüğü -, 30.000 madde başına sahip) 1991 yılında yayımlanmıştır. Sözlüğün güncellenmiş hâli yani Dil Kurumu Sözlüğü (Kielitoimiston Sanakirja) 2004 yılında elektronik ortamda yayımlanmış ve 2006 yılında ciltler hâlinde basılmıştır. Yine 2004 yılında betimlemeli bir dilbilgisi kitabı (Iso Suomen Kielioppi - Büyük Fince Dilbilgisi -, 1.600 sayfa) yayımlanmıştır. Ayrıca 1992 - 2000 yılları arasında yayımlanan Suomen Sanojen Alkuperä (Fince Kelimelerin Kökeni) adlı bir etimolojik sözlük de bulunmaktadır. Ek olarak Nykysuomen Käsikirja (Çağdaş Fince El Kitabı) isimli bir kılavuz ve Kielikello (Geveze) adında bir süreli yayım da bulunmaktadır. Standart Fince resmi metinlerde (ders kitapları vb.) kullanılır ve okullarda öğretilen dil de bu dildir. Standart dilin konuşulan şekli, siyasi konuşmalarda, haber yayınlarında, mahkemelerde ve diğer resmi durumlarda kullanılır. Neredeyse tüm yayımcılık faaliyetlerinde ve basılı çalışmalarda standart Fince kullanılır.
Konuşma Dili
Konuşma dili, Fince’nin daha önceki formlarından kendiliğinden gelişmiştir ve ana kültürel ve siyasal merkezlerden yayılmıştır. Bununla birlikte standart dil, her zaman edebiyat için bilinçli olarak oluşturulmuş bir araç olmuştur. Standart dil, çoğunlukla zamanın geçmesiyle konuşma diline ait çeşitlilikten yok olan dilbilgisel kalıpları muhafaza eder ve esas uygulama alanı yazı dilinde olduğu için, konuşmada kullanıldığında kullanımı kolay olmayan karmaşık sözdizimsel kalıplara sahiptir. Konuşma dili, standart dile göre önemli ölçüde daha hızlı gelişir aynı zamanda dilbilgisel ve sesbilimsel sadeleştirmeler en yaygın zamirleri ve sonekleri etkiler, bu da sık fakat az miktarda farklılığa sebep olur. Bazı çok kullanılan fiillerin özümseme yoluyla düzensiz hâle getirilmesi gibi küçük ses değişmeleri standart dilin dışında bırakılır. Mesela, tule (gelmek) fiilinin ‘tuu’ hâline gelmesi gibi. Ancak, 'tule' gibi daha uzun biçimler, konuşma dilinde başka biçimlerde de kullanılabilir.
Edebi dil, çoğunlukla kelimelerin söyleniş biçimi üzerinde kayda değer bir etkiye sahiptir. Çünkü Fin halkının neredeyse hepsi okuma - yazma bilir ve çoğunluğu kitap okumaya düşkündür. Aslında kitap diliyle (puhuvat kirjakieltä) konuşan insanlara hâlâ rastlamak mümkündür. Kitap diliyle konuşan kişiler bunu bilgiçlik taslama, abartma, dili doğru kullanma, aşağılama ve laf dokundurma amacıyla yapıyor olabilirler. Türkçe konuşurken Arapça veya Farsça kökenli kelimeleri yoğun bir şekilde kullanmak gibi. Örneğin, ‘Bu fevkaladenin fevkinde bir hadise’ cümlesi ile ‘Bu olağanüstü bir olay’ cümlesi arasındaki fark gibi düşünülebilir. Daha yaygın olanı, bilindik edebi yapıların yazılı Finceden alıntı yapılarak konuşma diline girmesidir. Radyo veya televizyonda kitap diline benzeyen kibar bir konuşma duymak oldukça yaygındır ve bu dile sürekli maruz kalmak, bu tür yapıların günlük dilde dahi benimsenmesine yol açar. Konuşma dili yazım hususunda standart dile uyar.
Ölçü
Fincenin (diğer bazı Ural dillerinde de ortak olan) karakteristik özellikleri ünlü uyumuna ve eklemeli bir yapıya sahip olmasıdır. Eklemeli yapısı (sondan eklemeli) nedeniyle, kelimeler oldukça uzun olabilir. Ana vurgu her zaman ilk hecededir ve bu vurgu ortalama hızda bir konuşmada vurgulu ünlü harf yaklaşık 100 milisaniye (0.1 saniye) uzatılarak elde edilir. Vurgu ünlü harfin niteliğinde ölçülebilir bir değişikliğe neden olmaz. Bununla birlikte vurgu güçlü değildir ve kelimeler eşit miktarda vurgulu görünür. Bazı durumlarda vurgu o kadar zayıftır ki ses en yüksek seviyede olmasa sesin perdesi ve sesletim kuvveti gibi göstergeler ilk hecede yer almasa dahi ana dili Fince olanlar vurgunun ilk hecede olduğunu fark edebilirler.
Yeni Sözcük Türetme
Yeni sözcükler, etkin bir şekilde dil planlama kurumu ve medya tarafından üretilir. Üretilen yeni sözcükler büyük ölçüde benimsenir. Üretilen yeni kelimeler halkın büyük çoğunluğu tarafından benimsendiğinde kompuutteri (bilgisayar) veya kalkulaattori (hesap makinesi) gibi eski kelimeleri kullanan kişiler eski kafalı veya köylü izlenimi uyandırır.
Biçim Bilgisi (Morfoloji)
Fince, günlük konuşmada kullanılan kelime biçimlerinin değiştirilmesini gerektiren birkaç morfofonolojik sürece sahiptir. En önemli süreçler ise ünlü uyumu ve ünsüz yumuşamasıyla ilgili olanlardır.
Ünlü uyumu sözcüğün içeriğine bakılarak gerçekleştirilen eklemeyle ilgili ve dolaylı bir özelliktir. Kelimenin ünlü uyumuna uyup uymadığına yapısına bakılarak karar verilir. Ünlü uyumu kuralı kelimenin ilk hecesindeki harfe göre belirlenir ve kelimeye gelecek son ekler bu harfe göre şekillendirilir. Bundan dolayı bir kişi kelimenin herhangi bir parçasını duyarsa ilk hecenin ne olduğunu çıkarabilir. Örneğin tuote (ürün) kökünden tuotteeseensa (ürününe) kelimesini oluşturabilir. Bu örnekte son sesli harf, kalın ünlü bir harf olan 'a' olur çünkü ilk hece kalın ünlü harfler olan 'uo'yu içerir. Bu özellikle dikkat çekicidir çünkü 'a' ve 'ä' harfleri birbirindem farklıdır vr anlam ayırt edici seslerdir. Birbirinin yerine kullanılamazlar ve sesteş değillerdir.
Ünsüz yumuşaması kalıtsal sözcük dağarcığındaki k, p ve t harflerinde gerçekleşen kısmen üretken olan bir yumuşama işlemidir. Kelimenin yalın ve güçlü kökünün zayıf hâle getirilmesiyle elde edilir veya tam tersi. Örneğin tarkka (kesin) kelimesinin yumuşamaya uğramış hâli tarkan (kesin olan)'dır. Yine kelimenin yalın olmayan durumdaki hâli de "tarka-"dır. Yumuşama işlemi gerçekleştirilirken ekler kelimenin yalın olmayan hâli (oblik kök) üzerine eklenir. Daha eski olan başka bir yumuşama biçimi de vardır. Bu durum son eklerdeki t ve k ünsüzlerinin düşmesine neden olur. Bununla birlikte eğer kelime ismin -i hâlinde (belirtme durumu-partitif hâl) ise bu ünsüz düşmesi çok yaygındır. Bu durumun gerçekleşmesi için kelimenin kökünün ikinci hecesinde tek ünlü bulunmalıdır. Örneğin tarkka+ta → tarkkaa.
Dil Bilgisi
Fince, fiillere, isimlere, sıfatlara ve sayılara düzenli ekler bitiştirerek yeni cümleler oluşturma kuralını yaygın biçimde kullanan çekimli bir dildir. Bununla birlikte Fince gövdeleyici bir dil değildir ancak çekim eki almamış yan cümleler mastarlarla kurulabilir. Örneğin juode-ssa-ni (ben içtiğimde) ifadesinde harfi harfine juode (içmek), ssa (de), ni (benim) anlamına gelmektedir. Bu örnekte juode (içmek) eylemi mastar hâlindedir.
Cümle içerisindeki sözcük sıralamasında önce ismin yalın hâli ardından belirtme hâli gelir. Bunun yanında nesneler cümlede iki hâlde bulunabilir: ismin belirtme hâli ve parçacıl hâl. Bu iki hâl arasında farklılık bulunmaktadır ve bu farklılık eylemin bitip bitmediği ile ilgilidir. Belirtme hâli yapılmak istenen eylemin tamamlandığını ifade eder. Örneğin Ammuin hirven (Geyiği vurdum -geyik öldü) cümlesindeki gibi. Parçacıl hâli ise eylemin tamamlanmadığını ifade eder. Örneğin Ammuin hirveä (Geyiğe ateş ettim -geyik hâlâ yaşıyor) cümlesindeki gibi. Bu durum sıklıkla fillerin bitmişliği ile karıştırılır. Ancak Fincede var olan bitmişlikle ilgili tek unsur, bitmişlik anlamı bildiren bazı fillerin bulunmasıdır. Geçişlilik ise, geçişli ve geçişsiz iki farklı türde eylemin bulunmasıyla ayırt edilir. Mesela ratkaista (bir şeyi çözmek-geçişli), ratketa (kendi kendine çözülmek-geçişsiz) fillerinde olduğu gibi. Fincede tekrarlılık ve geçicilik bildiren çeşitli fiiller de bulunmaktadır.
Fiiller her kişi zamiri için ayrı bir şahıs eki alır. Bu son ekler standart Fincede hiç kullanılmayan bu kişi zamirlerinden dil bilgisel olarak daha önemlidir. Mastarlar çekimsiz bir hâlde değildir ve –ta veya –da ekine sahiptir. Çekimsiz hâle en yakın olan üçüncü tekil şahıs bildirme kipidir. Örneğin juoda (içmek) fiilinde –da eki mastar ekidir. Bu fiilin üçüncü tekil şahıs bildirme kipindeki hâli jou’dur (iç). Dört tane kişi zamiri vardır. Bunlar birinci minä –me (ben-biz), ikinci sinä-te (sen-siz), üçüncü hän-he (o-onlar)’dir. Edilgen yapı (bazen öznesiz veya belirsiz olarak da adlandırılır) “dördüncü bir kişi” olarak kabul edilebilir. Şimdiki zaman, geçmiş zaman, bitmiş geçmiş zaman ve çok önce bitmiş zaman olarak adlandırılan dört tane zaman vardır. Bitmişlik durumu ve bağlamdan dolayı gelecek zamana ihtiyaç yoktur. Örneğin, Luen kirjan (Kitabı okuyacağım) ifadesi kitap okuma işinin gelecekte yapılacağını, Luen kirjaa (Kitabı okuyorum) ifadesi kitap okuma işinin şu an yapıldığını ifade eder. Burada işin şimdi mi yapıldığını yoksa gelecekte mi yapılacağını belirten şey kirja (kitap) kelimesinin aldığı eklerdir.
İsimlere yukarıda adı geçen belirtme hâli, parçacıl hâl, tamlayan hâli, sekiz farklı bulunma hâli ve birkaç diğer hâlin ekleri getirilebilir. Hâl eki sadece ana isme eklenmez aynı zamanda sıfatlara da eklenebilir. Mesela sure+ssa talo+ssa (büyük evde) harfi harfine ise büyük+de ev+de gibi. Sahiplik hâli iyelik ekleriyle gösterilir. Ayriyeten iyelik zamirleri bulunmamaktadır. Zamirler de isimler gibi ek alırlar.
Ödünçleme
Yüzyıllar boyunca Fince, çoğu komşu Hint-Avrupa dillerinden olmak üzere çok çeşitli dillerden birçok sözcük ödünç almıştır. Fincenin farklı dil bilgisel, ses bilimsel ve ses dizimsel yapısı sayesinde Hint-Avrupa dillerinden alınmış yabancı sözcükler dilin yapısına uygun hâle getirilerek benimsenmiştir. Fincenin kelime dağarcığında Kök-Uralca kökenli yaklaşık sadece 300 temel sözcük kökü olduğu tahmin edilmektedir.
Genel olarak Ural dillerine giren ilk yabancı sözcüklerin çok erken dönemdeki Hint-Avrupa dillerinden geldiği görülmektedir. Daha sonra dile bağlı olarak Hint-İran, Türk, Baltık, Cermen ve Slav dilleri de önemli kaynaklar olmuştur. Fince de dahil olmak üzere Fin dilleri özellikle Baltık ve Cermen dillerinden çokça ödünç sözcük almıştır. Daha az bir ölçüde de Hint-İran ve Slav dillerinden ödünç kelime alınmıştır. Ayrıca Fince ve diğer Fin dillerinde, öteki Ural dillerinde olmayan ancak bilinen herhangi bir dilde tanınabilir bir etimolojisi de bulunmayan çok temel bir grup sözcük bulunmaktadır. Genellikle bu sözcükler, Kök-Fin dilinin Avrupa'ya gelmesinden önce Finoskandiya'da (kuzey-batı Avrupa'da İskandinavya, Finlandiya ve kuzeydoğu Rusya'ya bitişik bölgeyi kapsayan yer) konuşulan Eski-Avrupa dilinin son kalıntısı olarak kabul edilir. Bu gruba dahil olan sözcükler örneğin jänis (yabani tavşan), musta (siyah), mäki (tepe), saari (ada), suo (bataklık) ve niemi (burun - coğrafi) gibi sözcüklerdir.
Ayrıca Päijänne ve Imatra gibi bazı yer isimleri de muhtemelen Kök-Fin dili döneminden önceki bir dönemden kalmadır.
Genellikle ödünç alınan sözcüklere verilen örnekler kuningas (kral") ve ruhtinas (prens) sözcükleridir. Bu sözcükler Cermence *kuningaz (kral) ve * druhtinaz (asilzade) sözcüklerinden Finceye geçmiştir. Bunlar dilde ses bilimsel korumaya kayda değer bir örnek oluştururlar. Çünkü iki kelime de dilin yapısına uyarlanmış hâldedir. Başka bir örnek ise äiti (anne) sözcüğüdür ki bu sözcük Gotça "aiþei" sözcüğünden alınmıştır. Bu durum ilginçtir çünkü yakın akrabalık ifade eden bir sözcüğün başka bir dilden alınması oldukça nadir gerçekleşir. Anne anlamına gelen ve kökeni Fince olan emo sözcüğü ise nadiren bazı metinlerde kullanılır. Baltık ve Cermen dillerinden (morsian "gelin", armas "sevgili", huora "fahişe") ödünç alınan yakın akrabalık ifade eden sözcükler de vardır. Eski İran dilinden alınmış ödünç sözcükler ise vasara (çekiç) ve orja (köle) sözcükleridir. Vasara, Avesta dilindeki "vadžra" sözcüğünden, orja ise "arya" sözcüğünden alınmıştır.
Daha yakın zamanlarda, İsveççe üretken bir ödünç sözcük alma kaynağı olmuştur ve İsveççe özellikle yönetimle ilgili sözcüklerde Avrupa dillerindeki kelimeleri temsil eden bir temsilci görevi görmüştür. Yani Avrupa dillerindeki yönetimle ilgili kelimeler genellikle İsveççe kökenlidir. Günümüz Finlandiyası 12. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar İsveç'in bir parçasıydı ve 1809'da Rusya'ya devredilerek özerk bir Büyük Düklük hâline getirildi. İsveççe bundan sonra bile resmi dil olarak kalmıştır ve üst sınıfın dili olarak kullanılmaya devam etmiştir. Bu dönemde Fince resmi dil olarak kabul edilmiş ve İsveççe ile yasal anlamda eşit bir statü kazanmıştır. Özerklik döneminde Rusça ise halkın veya hükûmetin dili olarak kendisine bir yer bulamamıştır. Bununla birlikte Rusça'dan (özellikle eski Helsinki argosuna) birkaç sözcük alınmıştır fakat bu İsveççe ile aynı oranda olmamıştır. Tüm bu durumlarda, ödünç kelime alma kısmen coğrafi yakınlığın bir sonucu olmuştur.
Özellikle yönetim ve çağdaş kültürle ilgili sözcükler İsveççeden Finceye girmiştir. Üstelik bu sözcükler bazen İsveççenin eski biçimini de yansıtmaktadır. Örneğin eski İsveççe lag sözcüğü Fincede laki (yasa) hâline gelmiştir. Aynı şekilde eski İsveççe län sözcüğü Fincede lääni (il) hâline, bisp sözcüğü piispa (papaz) hâline, jordpäron sözcüğü peruna (patates) hâline gelmiştir. İsveççeden alınmış diğer birçok sözcük ise günlük konuşma dilinde veya lehçelerde eş anlamlı sözcükler olarak yaşamaya devam etmektedir. Örneğin İsveççe flicka kelimesi Fincede likka'ya (kız) dönüşmüştür ve tyttö (kız) sözcüğüyle eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.
Rusça'dan alınan ödünç sözcükler ise eski veya çok eskidir bundan dolayı yabancı kökenli olduğunu fark etmek zordur. Bu sözcükler günlük hayatta kullanılan kavramlar ile ilgilidir. Örneğin papu (fasulye), sini (mavi) ve pappi (rahip) gibi sözcükler. Özellikle raamattu (kutsal kitap) gibi birkaç dini sözcük Rusça'dan ödünç alınmıştır ki bu durum İsveç egemenliği döneminden önceki dil temasını da göstermektedir. Bunun esas olarak 9. yüzyıldan itibaren Novgorod ile yapılan ticaret ve 13. yüzyılda doğuda yapılan Rus Ortodoks misyonerlik faaliyetleri sonucunda gerçekleştiği düşünülmektedir.