cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roy Sesana
Ka ga gagwe
Ka ngwaga wa 2002, batho ba ntlha kwa Kalahari ba ne ba isa puso ya Botswana kwa kgotlatshekelong go kopela batho ba ba fudusitsweng tshwanelo ya go boela kwa lefelong la tlhokomelo diphologolo. Kgang e e ne ya tsaya lobaka ya bo ya kgatlha batho ba mafatshefatshe. Ka ngwaga wa 2006, kgwedi ya Morule e le malatsi a le lesome le boraro, kgotlatshekelo ya Botswana e ne ya atlhola e supa tumalano le Basarwa ba supa fa go se ka fa molaong go ba ntsha mo lefelong la bone.
Ka kgwedi ya Lwetse ngwaga wa 2005, Sesana o ne a tshwarelwa go dira diphuduego le go leka go tsena kwa CKGR ka dikgoka, mme o ne a bulelwa morago ga malatsi a le mmalwa. O ne a amogela seetsele sa Right Livelihood sa go ikemela ka dinao kgatlhanong le go kobiwa mo lefelong la badimo ba bone le go lwela tshwanelo ya ngwao ya bone.
Onalethata Thekiso
Onalethata Thekiso (o tshotswe ka kgwedi ya Motsheganong a le malatsi a le lesome le bone ka ngwaga wa 1981) ke motshameki wa pele wa kgwele ya dinao ya Botswana. O tlogetse ka ngwaga wa 2016 morago ga go tshamekela ditlhopha tsa Township Rollers ke Mochudi Centre Chiefs mo Botswana Premier League. O iponagaditse makgetho a le masome a mabedi le bone go tshamekela kgwele ya dinao ya bosechaba ya Botswana (Botswana National Football Team).
External Links
Onalethata Thekiso: at National-Football-Teams.com
Metsi mo Aforika
Metsi mo Aforika ke kgang e e botlhokwa e e akareditseng metswedi, go anamisiwa ga one le tiriso e e tshwanetseng ya metswedi mo kontineteng. Aforika o na le boferabongwe mo lekgolong la metswedi ya metsi a phepa le lesome le borataro mo lekgolong la palo ya batho mo lefatsheng ka bophara. Dingwe tsa dinoka tsa Aforika ke noka ya Congo, ya Nile, Zambezi, Niger le ya Victoria e e le yone ya bobedi ka botona mo lefatsheng lotlhe ka bophara. Le fa go ntse jalo kontinente ya Aforika ke yone e e omeletseng go gaisa tse dingwe tsotlhe mo lefatsheng, ka di milione tsa batho ba Aforika ba ba santseng ba sokodisiwa ke tlhaelo ya metsi ngwaga yotlhe.
Ditharabololo tsa dikgwetlho tsa go drisa metsi go fetlha motlakase le tshireletsego ya dijo di paledisiwa ke mathata a dikago tsa metsi, tlhabololo le kitso ya baeteledipele go mekamekana le palo ya batho e e golelang pele mme edile e tlhoka metsi. Se se dirwa gape ke gore Aforika o fetogela kwa go tlhabololeng metse o e dira ditoropo ka bofefo. Tlhabololo e e amanang le metsi ga mmogo le tlhokomelo ga di motlhofo ka ntata ya gore go na le metswedi ya metsi e mentsi e motswedi o le mongwe o kgonang go nna mo mafatsheng a le mantsi (dinoka, makadiba le maje a a ntshang metsi). Masome a supa le botlhano mo lekgolong jwa sub-Saharan Africa bo wela mo mafelong a le masome a matlhano le boraro a dikgampu tse di akaretsang melelwane e le mentsi. Kgwetlho e e ka fetolwa go nna tshono ya ditlhabologo fa go na le kgonagalo ya tirisanommogo mo mafatsheng a motswedi o leng mo go one. Tshekatsheko ya makgamu a a farologaneng ya noka ya Zambezi e le sekai, e supa fa tirisanommogo ya mafatshe a e leng mo go one e ka tsisa koketsego mo go fetlheng motlakase ka masome a mabedi le boraro mo lekgolong ntle le dipeeletso dipe di sele. Melao ya tirisanommogo ya mafatshe e teng, jaaka wa Zambezi River Authority, South African Development Community (SADC) Protocol, Volta River Authority le Nile Basin Commission. Le fa go ntse jalo, maiteko a mangwe a tlhokafala go tlhabolola maikaelelo a sepolotiki le maatla a madi le melao e e ka tsisang phenyo mo go botlhe ba ba amegang.
Metsi a a kwa tlase ga lefatshe
Go na le metswedi e le palo potlana e e ntshang metsi a a phepa mo Aforika, nngwe ya dipatlisiso tse di dirilweng ka ngwaga wa 2007 e supile fa masome a mane mo lekgolong le go feta a batho ba Aforika ba dirisa metsi a a kwa tlase ga lefatshe e le one a a nowang thata, bogolo jang kwa bokone le borwa jwa mafatshe a a Aforika.
Fa dipopego tsa metsi a a kwa tlase ga lefatshe le phetogo ya seemo sa loapi sa kgaolo nngwe di supa go nna teng le go ntshafatsa metsi a a kwa tlase ga lefatshe, boleng le bokete jwa metsi mo isagong go tla laolwa ke tiriso ya lefatshe le taolo ya metsi mo sechabeng.
Dimpompo e santse e le tsone motswedi o o botlhokwa wa metsi a a nowang (39%) mo ditoropong, mme botlhokwa jwa didiba bo golela kwa godimo (24%). Mokgatlho wa WHO (2006) o boletse fa ka ngwaga wa 2004, lesome le borataro mo lekgolong fela la batho ba sub-saharan Africa ba kgona go bona metsi a a nowang a tswa mo dimpompong tse di mo matlong kgotsa mo malwapeng. Le fa go na le metsi mo mafelong a, ga go motlhofo go bona metsi a a babalesegileng go nowa ka go na le botlhabetsi jwa go leswafala ka ntlha ya mabaka a mantsi. Mabaka a tshwana le go tlhoka go tlhokomelwa ga dipompo ka ntlha ya letlhoko la madi, kgotlhelesego le go tlhoka kgopo ya metsi a a leswe nako tse dingwe ka ntata ya tlhaelo ya madi. Fa didiba di agiwa le didiriwa tsa kgopo ya metsi a a leswe di agiwa, nako tse dingwe boleng jwa metsi ga bo tlholwe jaaka go tlhokega, mme gape batho ga ba rutiwe ka go dirisa metsi a.
Metsi a a fa godimo ga lefatshe
Lekgotla la mafatshefatshe la botsogo (World Health Organisation - WHO) le ne la bega ka ngwaga wa 2015 fa batho ba le dimilione di le lekgolo le masome a matlhano le boferabongwe ba a ga metsi a a sa tlhatswiwang a a fa godimo ga lefatshe jaaka makadiba, megobe, dinoka le melapo lefatshe ka bophara. Metswedi ya metsi a a fa godimo ga lefatshe mo Aforika gantsi a a bo a kgotlhelesegile ka ntata ya lookwane, madirelo le leswe la mantlo a boithomelo le tse dingwe. Sekai, Niger Delta e e leng legae la madirelo a lookwane kwa Nigeria, le lookwane lwa dimilione di le pedi lo tlhotlhiwang mo lefelong leo letsatsi le letsatsi, metsi a yone a kgotlhelesegile ka ntata ya go tshologa ga lookwane.
Metsi, Ditiro le Itsholelo
Aforika e sa tswa go itemogela dingwaga tse di lesome tse di gaisang (2005 - 2015) tsa kgolo ya itsholelo fa e sale morago ga boipuso. Kgolo e l fa go ntse jalo ga e akaretse ebile ga e lekalekanye. Go ya ka World Bank, kgolo ya GDP mo sub-saharan Africa e ne e le mo palong ya 4.5% go tswa kwa go 4.2% ka ngwaga wa 2013, e engwe nokeng ke go beeletsa madi mo dikagong le thobo e e ileng kwa godimo ya temothuo.
Go lepalepana le seemo sa phetogo ya loapi
Go lepalepana le seemo sa phetogo ya loapi ke thulaganyo ya go tlwaela ditlamorago tsa nako eno kgotsa tse di solofetsweng tsa phetogo ya loapi. Mo bathong, tepatepano e ikaelela go fokotsa kgotsa go tila manokonoko, le go batlisisa ditshono; mo ditsatlholegong, batho ba ka tsenelela go thusa phetogo. Ditiro tsa go lepalepana e ka nna tsa kgolo kgotsa tsa phetogo. Botlhokwa jwa go lepalepana bo farologana go ya ka lefelo, go tswa mo goreng borai e ka nna eng mo bathing kgotsa mo tikologong. Ditsela tsa go lepalepana le seemo di ka kgaoganngwa ka mefuta e le mene: dikago le maranyane; madirelo; mekgwa le ngwao; le tsa tlholego.
Go itepatepanya le seemo go botlhokwa thata mo mafatsheng a a tlhabologang ka mafatshe ao a le mo kotsing e bile a babalelwa thata ke phetogo ya loapi. Selekanyo sa go itepatepanya le seemo mo batho se farologana go ya ka dikgaolo le dipalo tsa batho, mme ebile mafatshe a a tlhabologang a mo selekanyong se se kwa tlase sa go ka lepalepana le seemo. Selekanyo se sa go lepalepana se amangwa le go tshedisana le batho mo sechabeng le tlhabolo ya itsholelo.
Fa go akarediwa, selekanyo se se kwa godimo sa tlhabologo se tsamaalana le selekanyo se se kwa godimo sa go itepatepanya le seemo, mme ditlhabologo tse dingwe di tlama batho go dira mekgwa mengwe. Mafelo a a tlhabologileng go gaisa a na le selekanyo se se kwa tlase sa go lepalepana le borai jwa tlholego jo bosha, bo isikeng ba bo bone pele, ga go tshwantshanngwa le tse ba di tlwaetseng. Madi a a ka dirisiwang mo go lekeng go itepatepanya le seemo sa phetogo ya loapi a ka nna di billione tsa di dolara ka ngwaga mo dingwageng tse di lesome tse di tlang.
Tlhaloso
Go lepalepana le seemo sa phetogo ya loapi go ka tlhalosiwa e le:
Phetogo ya loapi e ama dipatlisiso
Babatlisisi ba tsa maranyane fa ba lebelela go itepatepanya le phetogo ya loapi ba simolola ka go sekaseka maduo a a ka nnang teng mo bathong,tikologo le dimela le diphologo fa go nna le phetogo ya loapi. Ditlamorago tse di ama matshelo a a batho, botsogo le boitekanelo, tikologo le ditshedi, itsholelo, matshelo a batho mo sechabeng le dingwao, le dikago. Ditlamorago tse di ka akaretsa phetogo mo thobong ya temothuo, go oketsega ga merwalela le lenyora kgotsa go fetoga mmala ga ditshedi tsa metsi.Ditshekatsheko tsa ditlamorago tse ke kgato e e botlhokwa mo go tlhaloganyeng se se tlhokang go dirwa go itepatepanya le seemo sa gone jaana kgotsa sa isago.
Ka ngwaga wa 2002, seemo sa go thuthafala se kwa go 1.2 degrees celcius mme se mo tseleng ya go oketsega go ya kwa go 2.5 kana 2.9 degrees celcius fa lekgolo la dingwaga le ya go wela. Se se baka mefuta e e farologaneng ya ditlamorago.
Bodiphatsa jwa dibetsa tsa tlholego, boikarabelo le go ipaakanya
E re ka phetogo ya seemo sa loapi e le sengwe sa dilo tse di bakang diphatsa tsa dibetsa tsa tlholego, go itepetepanya le seemo nako tse dingwe go bonwa e le nngwe ya dithulaganyo tse di dirwang mo go fokotseng bodiphatsa jo jwa dibetsa tse. Go fokotsa bodiphatsa jo go tshwanetse go dirwa go lebilwe tlhabologo e e tsweleseng go itsa go feta tse di seng mo bodiphatseng jwa dibetsa tsa tlholego.
Dibetsa gantsi di bakiwa ke bodiphatsa jwa tlholego mme di amangwa le ditiro tsa batho kgotsa go kgotlhela tikologo ga batho. Dibetsa, kwelo tlase ya itsholelo le di bakang borai, le diphatsa tsa lefatshe ka bophara jaaka phetogo ya seemo sa loapi di na le ditlamorago tse di tseneletseng mo kgaolong nngwe le nngwe. Ka phetogo ya loapi e solofetswe go oketsega ka lobaka lo e diregang ka lone le manokonoko a dieemo tse di botlhoko tsa bosa, go itepatepanya go ka akaretsa le mekgwa ya go ipaakanya le ka fa batho ba tsibogang ka teng.
Maikaelelo
Mo bathong, go itepatepanya le seemo ke go leka go thibela manokonoko, go bona ditshono; mo ditsatlholegong, batho ba ka nna le seabe go thusa go tlwaela.
Maikaelelo a tsa molao
Tumalano ya ngwaga wa 2015 ya Paris (Paris Agreement of 2015) e tlhoka gore mafatshe a tseye karolo mo go tshegetseng selekanyo sa go thuthafala mo dingwageng tse di lekgolo kwa go 2 degree celcius, le go dira maiteko a go fokotsa koketsego ya mogote go felela mo go 15 degrees celcius. Le fa go ka emisiwa go dirisiwa ga digase tse di molelo mo nakong e khutshwane, go thuthafala ga lefatshe le ditlamorago tsa gone go tla nna dingwaga tse dintsi ka ntlha ya go tlhoka go fetoga ga loapi, ka jalo go fokotsa carbon le go itepatepanya le seemo go a tlhokafala.
Ka fa tlase ga tumalano e ya Paris, Global Goal on Adaptation le yone e ne ya simolodisiwa. E itebagantse le go ema nokeng maikaelelo a batsaya karolo mo go itepatepanyeng le seemo ga dingwaga tse dintsi le go fa mafatshe a a mo diphatseng thuso ya madi go kgona go itepatepanya le seemo sa go tshegetsa megote ya 1.5 kgotsa 2 degrees celcius. E akaretsa dintlha tse tharo: go fokotsa bodiphatsa jwa phetogo ya seemo sa loapi, go oketsa selekanyo sa go itepatepanya le go gagamatsa boitshoko.
Go fokotsa tse di ka bakang phetogo ya loapi: bodiphatsa
Go nna motlhofo go ka amiwa ke diphatsa tsa phetogo ya loapi go ka fokodiwa ka thuso ya go itepetepanya le seemo ga tikologo. Sekai, merwalela e ka thibelwa fa ditlhare tsa mangrove di ka nna le bokgoni jwa go fokotsa nonofo ya ditsuatsue. Ka jalo, tshireletso ya ditlhare tse tsa mangrove e ka nna tsela ya go lepalepana le seemo. Tshireletsego le pharologanyo ya tse re ikaegileng ka tsone mo matshelong di oketsa go nna boitshoko di bo di fokotsa go nna motlhofo go amiwa ke phetogo. Tse dingwe tse di ka diriwang go fokotsa bodiphatsa jwa go amega di akaretsa go nonotsha tshireletso le go aga dikago tse di ka itshwarelelang kgatlhanong le dikotsi.
Phatlalatso ya metsi kwa Sierra Leone
Ka molao o mosha wa go anamisa ditirelo go na le go di kgobokanya mo toropong fela wa Local Government Act wa 2004, maikarebelo a go phatlalatsa metsi kwa mafelong a kwa ntle ga toropokgolo a ne a fitisiwa go tswa mo central government go ya khanseleng. Kwa Freetown, kompone ya Guma Valley Water ke yone e tshwereng tiro ya go phatlhalatsa metsi.
Pego ya ngwaga wa 2005 e supa fa tshenyetso sechaba e le kwa godimo thata mo mohameng o. E tswelela ka go supa gore go na le tlhaelo ya go tshephana ga mekgatlho e e ikemetseng ka nosi le kompone ya metsi ya Salwaco ka ba ba ikemetseng (NGO's) bare e a belaetsa.
Kgonagalo ya go bona metsi
Go ya ka dipalo ste di ntshitsweng ke ba JMP ka ngwaga wa 2017, 58% ya batho e kgona go bona metsi fa 15% ba kgona go bona tirelo ya kgopo ya leswe. Le fa go ntse jalo, go akanyetsa palo ya batho ba ba kgonang go bona metsi a babalesegileng go nowa mo lefatsheng le le tlhabologang, ga se tiro e e motlhofo. Ka boleng jwa metsi bo sa tlholwe kgapetsakgapetsa go tlhola seemo sa one, ga gona tshedimosetso e e tshephegang ka pabalesego ya metsi a a nowang. Ditlhotlhomiso tsa matlo tsa lefatshe ka bophara gantsi di botsa dipotso ka mofuta wa motswedi wa metsi o o dirisiwang. Kgokelo ya ntlo, ya lolwapa, pompo e e mo jarateng le e e pompiwang ka lebogo tse di bokgakala jwa khilomithara e le nngwe di supiwa e le metswedi e e tlhabolotsweng. Didiba tse di bulegileng, megobe e e sa sirelediwang, dinoka, macha le makadiba ga di supiwe ele metswedi e e tlhabolotsweng.
Go nna teng ga motswedi o o tokafaditsweng ga go reye gore metsi a nna a le teng ka dinako tsotlhe. Sekai, kwa Freetown dipompo di ne di kgala bontsi jwa nako ka ngwaga wa 2009. Batho ba ne ba gelela metsi ka dikupu le diemere ko ba neng ba kgona go a bona teng mme ba ba kgonang go tsenya ditanka tsa metsi mo malwapeng ba ne ba dira jalo. Le kompone e e timang moleleo e ene e dirisa diteraka tsa yone go rekisa metsi. Go ne go le dintwa tse di kgonang go felela ka loso lwa mongwe gareng ga batho ba ba timang molelo le babereki ba Guma Water Company ba ba phatlalatsang metsi kwa Freetown.
Metswedi ya metsi
Sierra Leone o segofaditswe ka metswedi e mentsi ya metsi go akaretsa dinoka tse supa: Kolente, Kaba, Rokel, Pampana (Jong), Sewa, Moa le Mano. Go na le metswedi e mentsi kwa tlase ga lefatshe, Le fa go ntse jalo, metsi ga a bonwe motlhofo ka paka e e omeletseng: lesome le motso go ya kwa lesome le bosupa jwa diphesente jwa go tshela ga noka go diragala gareng ga dikgwedi tsa Morule le Moranang, mme e tshela bonnye ka Moranang. Sekai sa Freetown. Motswedi wa metsi a diphaepe kwa dikgaolong tsa Freetown, toropokgolo e e nang le batho ba ka nna di milione di le pedi, ke letamo la Guma le kwa Western Area Forest Reserve. Le ntsha dilithara tsa metsi di le 83 million ka letsatsi go tswa kwa botlhaba jwa toropo kwa batho ba bantsi ba ba humilen ba nnang teng. Letamo le lesha la Orugu le tla ntsha 75 milion o mongwe gape wa dilithara ka letsatsi mo tshimologong ya lone, le tsena toropo go tswa kwa botlhaba kwa ba itsholelo e e kwa tlase ba nnang teng. Go ya ka patlisiso ya ba Atkins le Oxfam, letamo le ke lone karabo ya seemo se se ngomolang pelo sa tlhaelo ya metsi kwa Freetown. Ka ngwaga wa 2009, puso ya lefatshe la China e na ya bolela fa e tla adimisa lefatshe la Sierra Leone madi a a kanang ka $28.8 million go aga letamo le.
Ditso
Ditso pele ga ntwa. Ka dingwaga tsa 1980 di santse di simologa, go ne go na le magokanyane a le masome a marataro le bone fela a nosa batho ba le dikete di le masome a mararo go tswa mo palong ya batho ba le di milione di le tharo. Kwa magaeng, kwa 78% ya batho e neng e nna teng, phatlalatso ya metsi e ne ya oketsega go tswa kwa 10% go tsena ka 45% ka dingwaga tsa 1980 ka go tsenngwa ga dipompo tsa letsogo.
Patlisiso e e tlhakanetsweng ke ba WHO le World Bank e na ya gakolola gore go simolodisiwe lenaneo la go busetsa ditshenyegelo le go agiwa ga kompone ya metsi ya lefatshe. Ka jalo molao o ne wa simololwa ka ngwaga wa 1988 o o neng o itsise ka lenaneo la go busetsa ditshenyegelo le go simolodisa kompone ya Sierra Leone Water Company (Salwaco). Ditlhwatlhwa tsa metsi di ne tsa simololwa mo ditoropong di sa itebaganya le badirisi ba metsi mo gae le gore ba dirisa metsi a le kae, e le fela tsa dikompone tsa sechaba, dimithara di ne tsa tsenngwa mme ga simolola mokwalo wa dituelo.
Ntwa ya Selegae (1991 - 2002). Ntwa ya selegae ya Sierra Leone e e simologileng ka ngwaga wa 1991, mme ya tswelela ka 1996 go fitlha ka 1998 mme ya fela ka 2002, e ne ya busetsa lefatshe kwa morago thata. Batho ba feta dikete di le masome a matlhano ba ne ba bolawa, ba le bantsi ba gobadiwa ga di milione tse pedi le botlhano tsa batho ba ne ba nna batshabi mo lefatsheng leo le kwa ntle ga lone.
Morago ga ntwa. Poelo ya kagiso le go abelwa madi ke ba mafatshe a sele go ne ga seka ga letla fela kgodiso ya peeletso mo go phatlalatseng metsi, mme go ne ga simolodisa le dikgogakgogano ka diphetogo tsa mohama o. Sekai, go simolodisiwa ga mokgatlho wa batho ba ba okamelang koketsego ya ditlhwatlhwa go ne ga umakiwa. Go tsaya karolo ga ba ba ikemetseng ka nosi mo phatlalatsong ya metsi kwa Freetown le gone go beilwe pele. Le fa go ntse jalo, go ya ka ngwaga wa 2007, ga gona epe ya dikakanyetso tse e e simolodisitsweng. Ka ngwaga wa 2003, kompone ya Guma Valley Water Company e e isang metsi kwa Freetown e ne ya itemogela tatlhegelo ya US$1.5M. Kompone e ne ya kgobokanya 28% fela wa dituelo go tswa kwa bathong. Koketsego ya ditlhwatlhwa ka ngwaga wa 2005 ga ya ka ya lekana go rarabolola mathata a madi a Guma.
Melao le ditaolo
Lephata la tsa metsi, ka lekalana la lone la phatlhalatso ya metsi, le tsere boikarabelo jwa go baya melawana ya go phatlalatsa metsi mo pusong. Fa e sale ka ngwaga wa 2007, tona ke Ogunlade Davidson. Ka Lwetse ngwaga wa 2008, puso e ne ya tsenya mo tirisong molao wa lefatshe wa metsi le kgopo leswe (National Water and Sanitation policy).
Sylvia Muzila
Sylvia Muzila o gantsi a bidiwang ka leina la Sylvia Tabitha Muzila o sefane sa fa a tsholwa e leng Nlea, ke mopolotiki wa Motswana, ebile ke mme wa ntlha go nna mmatoropo wa toropo ya Francistown kwa Botswana. O amana le phathi ya sepolotiki ya Botswana Democratic Party (BDP), o ne a tlhophiwa mo maemong a ka ngwaga wa 2014 mme a bereka go fitlhelela ka ngwaga wa 2019. Muzila e ne e le mongwe wa bomme ba ntlha go firwa mo sepodising sa Botswana sa nako eo.
Kgodiso le thuto ya gagwe
Muzila o tsholetswe kwa Dombodema kwa Zimbabwe, a fiwa leina la Sylvia Tabitha Nlea. Mo godimo ga dithutego tsa Masters of Social Science in Development Administration tse a di dirileng kwa University of Birmingham kwa United Kingdom ka ngwaga wa 1989, o na gape le digarata tsa Urban Development.
Pereko
Muzila ke mongwe wa bomme ba ba borobabobedi ba ntlha go tsena mo sepodising sa Botswana kwa Francistown ka ngwaga wa 1971, se a neng a se tlogela ka ngwaga wa 1978. O ne a ya go berekela kwa Selibe Phikwe Town Council mme a fudusediwa kwa Self Help Housing Agency (SHHA). Morago ga dithuto tsa gagwe tsa masters, o ne a bereka e le Housing officer kwa lekgotleng la kabo ditsha (Ministry of Lands and Housing).
Ka ngwaga ya 1996 go tsena ka ya 2008, Muzila o ne a bereka e le District Commissioner kwa Gaborone, a tloga a ya kwa Kweneng, le kwa Bokone botlhaba a tloga a ya go feleletsa kwa Francistown. ka ngwaga wa 2008.
Muzila o tsene mo go tsa sepolotiki ka ngwaga wa 2008. E ne ya re ka ngwaga wa 2014, Muzila a tlhophiwa a sena moganetsi ke ba Botswana Democratic Party go nna mmatoropo wa ntlha wa mosadi kwa Francistown sebaka sa dingwaga tse pedi le sephatlo, morago ga gore makhanselara a mangwe a phathi a ikgogele morago mo go emeleng maemo a. O ne a bowa a tsenngwa mo maemong a ka ngwaga wa 2017 a ntse a sena moganetsi.
Ke ene gape mong wa sekolo se segolwane sa Tabitha Secondary school kwa Francistown.
Botshelo jwa gagwe
Muzila o ne a nyetswe ke Robert Muzila, o neng e le mokhanselara wa Francistown, mme ba tlhalana ka ngwaga wa 2009.
Metswedi
Karolo:Mapolotiki a Botswana
K8 Group
K8 (e gape e itsegeng jaaka setlhopha sa boitlosobodutu sa K8) ke mafaratlhatlha a dikhasino tsa boditšhabatšhaba tsa inthanete le dikhampani tsa go betšha tsa inthanete, tse di nang le badiri ba ba fetang dimilione di le 15. K8 e na le diofisi mo dinageng di ka nna 50 mo lefatsheng; go akaretsa United Kingdom, The Philippines le Vietnam. K8 e itshupa e le ya maemo a a kwa godimo ka go tshegetsa ditlhopha tsa UK premier league, West Bromwich Albion FC le Manchester City, le setlhopha sa kgwele ya dinao sa Jeremane FC Schalke 04.
Athaliah Molokomme
Athaliah Molokomme
Athaliah Molokomme ke mmueledi-kakaretso wa Botswana mme ke mosadi wa ntlha go nna mo maemong ao. Molokomme o ineetse mo go bueleleng ditshwanelo tsa basadi kwa dikhonferenseng, ditherisano, le diseminara go ralala lefatshe. Dr. Athaliah Molokomme e ne ya tlhomiwa go nna Moemedi wa leruri wa Botswana kwa UN kwa Geneva le Moemedi kwa Switzerland ka Motsheganong 2018.
Tlotlo le dikgele
Gareng ga dikgele tse a di amogetseng ke Women's Human Rights Award from Women, Law and Development International ka 1993, le Presidential Order of Meritorious Service for Exceptional Service to Botswana ka 1999.
Metswedi
Karolo:Lefapha la Mmadikolo Karolo:Sealogane sa sekolo sa Yale Law Karolo:Sealogane sa sekolo sa ithutelo ditiro sa Eswatini Karolo:Home ba baatlhodo ba batswana Karolo:Baatlhodo ba Botswana Karolo:Sealogane sa sekolo sa ithutelo ditiro sa Leiden Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Ba ba tshotsweng ka 1959 Karolo:Sealogane sa sekolo sa ithutelo ditiro sa Botswana
Phetogo ya seemo sa loapi mo Aforika
Phetogo ya seemo sa loapi mo Aforika e na le matshosetsi ka jaana Aforika e le nngwe ya di kontinente tse di motlhofo go amiwa ke ditlamorago tsa phetogo ya loapi. Metswedi mengwe e bolela fa Aforika e le yone kontinente e e amegang thata mo lefatsheng. Go amega mo go laolwa ke dilo dingwe di akaretsa go nna bokoa go itepatepanya le diemo, go ikaega ka dimela le diphologolo le go tlhoka go tlhabologa ga tsa temothuo. Borai jwa phetogo ya loapi mo go tsa temothuo, tshireletso ya dijo, metswedi ya metsi le ditirelo tsa tikologo bo ka nna le ditlamorago tse di botlhoko mo matshelong le mo tlhabololong mo Aforika. Ntle le pelaelo epe ba IPCC ka ngwaga wa 2007 ba ne ba bolella fa mafatshe a le mantsi le dikgaolo tse di mo Aforika, go ntsha maduo ga temothuo le tshireletso ya dijo go tla wela tlase ka ntata ya phetogo ya seemo sa loapi le go farologana ga loapi. Go laola bodiphatsa bo go tlhoka gore go tswakanngwe ditsela tsa go emisa le tsa go tlwaela seemo mo taolong ya dijo le ditirelo tsa tikologo le tsamaiso ya temothuo mo Aforika.
Mo dingwageng tse di masome tse di tlang, go thuthafala mo go bakiwang ke phetogo ya loapi go solofetswe mo lefatsheng ka bophara, mme pula e tla oketsega. Gompieno Aforika o thuthafala ka bofefo go gaisa dikontinente tse dingwe mo lefatsheng. Bontlha jo bo tona jwa kontinente bo ka felela bo sa nnege ka ntlha ya lobelo lo phetogo ya seemo sa loapi e lo tabogang, se se ka nna le ditlamorago tse di maswe mo botsogong jwa batho, tshireletso ya dijo le khumanego. Go solofelwa gore ditlamorago mo go neng ga pula di farologane mme ebile sesupo sa phetogo mo lefelong le le lengwe ga e tlhomamisege,le fa mme phetogo e solofetswe. Selekanyo sa mogote mo Aforika se oketsegile ka 1 degrees celcius fa e sale ka 19th century go tsena ka dingwaga tsa ntlha tsa 21st century, mme kwa Sahel selekanyo sa mogote se se kwa tlase kwa phelelong ya paka ya komelelo ke 3 degrees celcius.
Sekai, lefatshe la Kenya le itemogela bokoa jo bo kwa godimo fa go tla mo ditlamoragong tsa phetogo ya seemo sa loapi. Borai jwa phetogo ya loapi bo akaretsa komelelo le merwalela, di patlisiso tse disha di abelela fa go tla nna le dipula tse dintsi mme di sa kgone go bonelwa pele. Fa godimo ga moo, dipelaelo tse dingwe ke gore mogote o tla ya kwa godimo ka 0.5 go ema ka 2 degrees celcius. Mo mafelong a ditoropo a tletseng boidiidi jwa batho kwa Nairobi, Kenya, seemo sa bothibelelo jwa bo maipaafela se ka gakatsa ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa loapi le borai jwa dibetsa tsa tlholego. Seemo sa bothibelelo jwa bo maipaafela se baka go thuthafala ga bosa ka ntlha ya didirisiwa tsa dikago, go tlhoka phefo, le go tlhoka go bona motlakase le ditirelo tse dingwe. Go thibela borai jwa phetogo ya seemo sa loapi mo mafelo a, go ka nna botlhokwa go tlhabolola mathibelelo a jaaka dikago tsa toropo tse di agetsweng go itepatepanya le phetogo ya seemo sa loapi.
Fa go tla mo maitekong a go itepatepanya le seemo, batsayakarolo mo kgaolong ba tsweletse pele. Se se akaretsa go tlhabolola le go tsaya karolo mo mananeong a le mmalwa a go itepetepanya le phetogo ya seemo sa loapi. Sekai. SADC Policy Paper Climate Change, le lenaneo la go itepatepanya le seemo la lephata la metsi. Fa godimo ga foo, go nnile le maiteko a mangwe a go atolosa go itepatepanya le phetogo ya loapi, jaaka Programme on Climate Change Adaptation, Mitigation in eastern and Southern Africa (COMESA-EAC-SADC).
Jaaka lekgotla le laolang mafatshe a le masome matlhano le botlhano, African Union e beile pele dielo di le masome mane le bosupa le ditiro tse di tsamaelanang le tsone mo pegong e e santseng e tla tlhaololwa ya 2014 go emisa le go fokotsa phetogo ya loapi mo kgaolon. Mokwaledimogolo wa United Nations o tlhalositse gape botlhokwa jwa go nna le tirisanommogo le lekgotla la African Union go rarabolola phetogo ya loapi, go lebilwe SustaInable development goals tsa United Nations. United Nations e abelela gore fa go lebilwe koketsego ya dipalo tsa batho mo Aforika, madi a a kana ka $1.3 trillion a tla tlhokega ngwaga le ngwaga go kgona go fitlhelela seelo sa Sustainable Development Goals mo Aforika. International Monetary Fund le yone e abelela fa $50 billion a tlaa tlhokega go duela ditshenyegelo tsa go itepatepanya le phetogo loapi.
Selekanyo sa mogote le phetogo ya seemo sa bosa
Go etswe tlhoko fa mogote wa moalo wa lefatshe o ile kwa godimo mo Aforika fa e sale ka 19th century go fitlhelela ka 21st century ka mogote wa 1 degrees celcius, mme mo gae mogote oo kwa tlase kwa Sahel fa paka e e omeletseng e fela e le 3 degrees celcius. Pula yone go lemogilwe fa e sa ne e le ntsi ebile e sa ne mo karolong yotlhe ka bophara jaaka go solofetswe. Diphetogo tse di etsweng tlhoko mo selekanyong sa mogote le pula di a farologana.
Metswedi ya metsi
Boleng le go nna teng ga metsi go ile kwa tlase mo mafelong a le mantsi mo Aforika, segolo jang ka ntata ya phetogo ya loapi. Metswedi ya metsi e mo kotsing e bile e na le kgonagalo ya go amiwa thata ke phetogo ya seemo sa loapi ka ditlamorago tse dikgolo mo sechabeng. IPCC e akanyetsa fa dimilione tsa batho mo Aforika ba tla tswelela ka go tlhoka metsi ka ntlha ya pharologanyo ya seemo sa loapi le phetogo. (IPCC 2013). Diphetogo tsa ka fa pula e nang ka teng di ama go elela ga metsi mo lefatsheng le go nna teng ga metsi. Phetogo mo go dikologeng ga metsi go ka nna le seabe se segolo mo mekgatsheng ya dinoka mo Aforika. Go tlhabolola go tlhaloganya diphetogo tse di fetileng le ste di santseng di tla mo go nneng teng ga metsi ka ntlha ya phetogo ya loapi,
Tlhotlheletso mo bathong
Phetogo ya seemo sa loapi e tla tswelela ka go ama Aforika ka ntlha ya mabaka a le mantsi. Manokonoko a a setse a kgona go utlwiwa mme a tla tswelela ka go oketsega fa go sa tsewe kgato epe go fokotsa kgaso ya mowa o o borai mo lefatsheng ka bophara. Manokonoko a akaretsa mogote o o kwa godimo, lenyora, go fetoga ga ka fa pula e nang ka teng lego oketsega ga dipharologanyo tsa phetogo ya loapi. Diemo tse di na le seabe mo go fetlheng motlakase le tiriso ya one. Lenyora le le nnileng teng mo malobeng mo mafatsheng a le mantsi a Aforika, mo go amantsweng le phetogo ya loapi, go amile go fetlhiwa ga motlakase le kgolo ya itsholelo mo kontinenteng ka bophara.
Aforika e tla nna nngwe ya dikgaolo tse di amilweng thata ke manokonoko a phetogo ya seemo sa loapi. Mabaka a gore Aforika a bo a tshabelelwa ke go amega a a farologana ebile a akaretsa selekanyo se se kwa tlase sa go itepatepanya le phetogo e. Mafatshe a le mantsi mo Aforika a wela mo mafatsheng a a kwa tlase mo ditlhabologong, mme ka jalo a lebanwe ke dikgwetlho tse di farologaneng fa go tla mo go tsibogeleng manokonoko a phetogo ya loapi.
Phatlalatso ya metsi le kgopo leswe kwa Ghana
Mohama wa phatlalatso metsi a a nowang le kgopo leswe kwa Ghana o itemogela mathata a le mmalwa, a akaretsa phitlhelelo ya kgopo leswe e e sa lekanang, metsi a a kgalang kgapetsakgapetsa, tatlhegelo ya metsi e e kwa godimo, metsi a a tswang ka bonya le kgotlelo. Fa e sale ka ngwaga wa 1994, mohama o o fetotswe ka go simolola lekgotla le le ikemetseng le le laolang phatlhalatso ya metsi, go simolodisa go tsaya karolo ga mohama o o ikemetseg, le go dira gore phatlhalatso e seka ya nna lefelo le lengwe ka go isa tirelo ya teng kwa dikgaolong di le lekgolo masome a mararo le borobabobedi le go oketsa seabe sa setshaba mo taolong ya mafaratlhatlha a metsi kwa magaeng.
Kompone ya mafatshefatshe e ntse e okametse mafaratlhatlha a metsi kwa ditoropong fa e sale ka ngwaga wa 2006 ka konteraka ya dingwaga tse tlhano e e fedileng morago ga go kgona maikaelelo mangwe fela. Phetogo e e ikaelala go oketsa kgonagalo ya go busa madi a ditatlhegelo le go ntshafatsa kompone ya Ghana Water Company Limited(GWCL). Bothata bo bongwe bo bo tlhagogileng ka ntlha ya diphetogo ke dikompone tse dintsi tse di dirang tiro e le nngwe. Molao wa National Water Policy (NWP) o o simolotsweng ka ngwaga wa 2008, o ikaelela go simolola molao o o tseneletseng wa mohama o o.
Kgonagalo ya go bona metsi
Dikago tsa phatlhalatso ya metsi le kgopo leswe ga di a lekana, bogolo jang kwa magaeng. Go na le dipharologano tse dintsi gareng ga ditshedimosetso go tswa mo metsweding e e farologaneng, bontlha bongwe jwa se se dirwa ke ditlhaloso tse di farologaneng tse di dirisiwang ke dikompone tse di ntshang ditshemosetso tse. Go ya ka Joint Monitoring Program for Water Supply and Sanitation ya UNICEF le WHO, kgonagalo ya go bona metsi le kgopo leswe e eme jaana: Go ya ka pego ya MDG ya United Nations ya ngwaga wa 2015, mokgele wa go fokotsa palo ya batho ba ba sa kgoneng go bona metsi a a nowang aa babalesegileng ka sephatlo, o kgonne go fitlhelelwa kwa Ghana. Bongwe mo borarong jwa mafaratlhatlha a a isang metsi kwa bathong ga a bereke, fa a mangwe a bereka ka fa tlase ga seelo se a se diritsweng. Fa godimo ga foo, phatlhalatso ya metsi a a dirisiwang mo gae e gaisana le palo e e golelang kwa godimo ya batho ba ba tlhokang metsi ka go gola ga madirelo le mehama ya temothuo.
88% ya palo ya batho ba ba nnang kwa ditoropong kwa Ghana ba kgona go bona metsi a a nowang a motheo. Go na le tlhoka tekatekanyo fa gare ga kgonagalo ya go bona metsi a a babalesegileng go nowa kwa ditoropong le kwa magaeng. Go ya ka Ghana Multiple Indicator Cluster Survey ya 2011, kgonagalo ya go bona metsi a a babalesegileng go nowa kwa ditoropong e kwa godimo ga ya banni ba magae ka 91% ko magaeng ke 69%. Ka jalo go ikaega ka metswedi ya metsi e e sa babalesegang go kwa godimo kwa magaeng.
Dikgaolo tse tharo kwa borwa jwa Ghana ga di kgone go bona metsi a a babalesegileng go nowa fa di tshwantshwangwa le lefatshe la Ghana ka bophara, ngwaga a le mongwe mo go ba le lesome o a tlhokafala pele ga a nna dingwaga di le tlhano ka ntlha ya malwetsi a a amanngwang le metsi. Kwa kgaolong ya konokono ya bokone kwa Ghana, 32% ya banni ba le 2.5 million ba tlhaela go bona metswedi e e tokafaditsweng ya metsi mme gantsi ba patelesega go dirisa metsi a a kgotlelesegileng. Mo go tsa kgopo ya leswe, 14% fela ya palo ya batho botlhe ba Ghana ba dirisa magokaganyane a a tokafaditsweng a kgopo leswe fa e sale ngwaga wa 2010.
Tafole e e supa metswedi e e tokafaditsweng le e e sa tokafadiwang kwa Ghana fa e sale Millennium Development Goals e tla bokhutlong, go ya ka WHO le UNICEF. Ka ngwaga wa 2015 o ya bokhutlong, metswedi ya metsi e e tokafaditsweng e ne e akaretsa dipompo mo malwapeng, didiba, melatswana le didiba tse di sireleditsweng le dipompo tsa morafe.
Tswelediso ya phatlalatso ya metsi
Go ya ka kakanyetso nngwe, kotara ya banni ba Ghana e amogela metsi a a tswang a sa kgale. 30% e kgona go bona metsi dioura di le lesome le bobedi, ga tlhano ka beke. 35% o monwge o bona metsi malatsi a le mabedi beke nngwe le nngwe. 10% o o setseng ba ba nnang kwa ntle ga toropokgolo ga ba na metsi a a tswang mo pompong gotlhelele. Go ya ka motswedi o mongwe, seemo se maswe le go gaisa: Ka Tlhakole ngwaga wa 2008, merafe e e nnang kwa Accra-Tema metropolis ba ne ba bona metsi gangwe ka beke, kgotsa gangwe mo bekeng tse pedi kgotsa gangwe ka kgwedi.
Tswelediso ya phatlalatso ya metsi kwa magaeng le kwa bokone jwa Ghana e ya tlhaela. Beng gae ba patelesega go ikgela metsi kwa metswedi e efarologaneng go ya ka lefelo le ba nnang mo go lone:
Boleng jwa metsi a a nowang
Go tlhoka metsi a a phepa a a babalesegileng go nowa le kgopo leswe ke seemo sa botsogo sese tshwenyang kwa Ghana, se baka 70% ya malwetsi kwa Ghana. Tiriso e e anameng ya metsi a a mo dikgetsaneng ka ntlha ya tlhaelo ya metsi e baka kgotlhelesego ya lefatshe ka dipolaseteke, tse di kgotlhelang metsi, di bo di baka loso la diruiwa. Madirelo a meepo ya digouta a kgotlhetse 60% ya metsi kwa Ghana.
Palesa Molefe
Ka ga ene
Palesa Molefe ke mmalobopo, modiragatsi, mmadikgwebo, mokwadi gape ke modiri wa tsa bopelotlhomogi yo o tlhamileng kompone ye eseng ya go dira Madi ya Botswana United Artists.
Loeto lwa gagwe lwa MmaBotswana
Ene yare ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome a mararo ngwaga wa 2021 Palesa Molefe a rwesiwa korone ya mmabontlenyane wa Botswana morago ga go iteisanya borathana le bangwe ka ene ba ba neng ba le mo kgaisanong yeo ya go nna MmaBotswana. Go simolola ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi ale lesome le borataro Palesa o ile a ya go emela lefatshe la Botswana kwa mmabontleng wa lefatshe ka bophara wa masome a supa.
Mmaserame Hannah David
Ka ga ene
Mmaserame Hannah David ke morati le morotloetsi wa puo ya Setswana. Mmaserame o tlholega kwa Molepolole mme o nyetswe kwa Serowe.
Tsa pereko
O diretse kwa Palamenteng ya Botswana ale Moranodi-mogolo (2002-2004), morago a ya  go direla kwa Botswana Open University  (2005-2020)e e neng e bidiwa BOCODOL go ema ka 8 Morule 2017, fa e fetoga go bidiwa BOU.
Go fetoga ga seemo sa loapi mo Botswana
Phêtogô ya seêmô sa loapi mo Botswana ke ka fa seêmo sa loapi se fetogang ka teng mo lefatsheng la Botswana le tsibogelo seêmô, tshireletso ga mmôgô le metlhale ye e kgethilweng ke lefatshe. Go solofetswe gore e tla dira gore komelelo e nne maatla le go feta le gore go nne le komelelo e ntsi thata ka gonne dipaka tsa dipula di khutshwafetse e bile malatsi a pula a fokotsegile. Ka ntlha ya go fetofetoga ga tlelaemete le maemo a bosa, ka dinako tse dingwe naga eno e ka nna ya nna le dipula tse di maatla tse di senyang.. thumb|Tlelaemete ya Botswana Mafelo a a kgaoganeng
Karolo:Botswana Karolo:Phetogo ya seemo sa loapi go ya ka lefatshe. Karolo:Phêtogo ya sêêmô sa loapi mo Aferika.
Botswana Power Corporation
Botswana Power Corporation (BPC) ke kompone ya ga goromente e e dirang motlakase, phetiso le kanamiso ya one mo Botswana. E tlhamilwe ka ngwaga wa 1970, mo bo gompienong ke yone e e fepang lefatshe ka motlakase. BPC e emetse lefatshe la Boyswana mo lekgotlaneng la South African Power Pool. Morupule Power Station (coal-fired) kwa Palapye ke yone e fepang beng gae ka motlakase o fetlhilweng mono ka selekanyo sa 80%, ka jalo lefatshe le ikaegile thata mo go rekeng  motlakse mo mafatsheng a mabapi. Selekanyetso sa one se akanyediwa go nna bo 132MW. Kgalo e leng yone ya mantota mo go fepeng ka motlakase ebong, Aferika Borwa e na le dikgwetlho tsa kgaogo ya motlakase. Leano la go oketsa selekanyo sa motlakase kwa Morupule ka diunitsi di le nne tse di sha tsa 150MW le santse le le mo tseleng le go kgobokanya dithuso tsa madi go tswa mo makalaneng a a farologaneng.
Ditso
Botswana Power Corporation e tlhamilwe ka ngwaga wa 1970 morago ga gore palamente ya Botswana e fetise molao wa Botswana Power Corporation Act. BPC e na fetlha motlakase wa selekanyo sa 1,052 GWh ka ngwaga wa 2007, fa se se neng se batliwa se ne sa akanyediwa ko go bo 2,648 GWh.
Selekanyo
Palo yotlhe ya motlakase o o fetlhilweng mono gae ke BPC;
Ditiro Leero
Ditiro Leero yo a tsholetsweng mo motsaneng wa Selokolela mo kgaolong ya morafe wa BaNgwaketse Mme gape ele mongwaketse ke mogaka wa mmino wa setso mo lefatsheng la Botswana. Pele o ne a le leloko la setlhopha sa mmino wa setso se se itsegeng thata sa Matsieng gape ele mongwe wa batlhami ba sone se e rileng yare moragonyana ka ngwaga wa 2008 a kgaogana le sone mme a simolola go diragatsa a le nosi.
Loeto lwa Mmino
Ditiro yo o itsegeng gape ka "Dt" o simolotse go rata mmino wa setso a sale mmotlana a diragatsa mo setlhopheng sa borankana sa sekolo. Morago ga go kgaogana le setlhopha sa Matsieng o ile a simolola go diragatsa a nosi Mme a golola rekoto e bidiwa Molemo wa Kgang ye mo go yone go neng go na le Pina e bidiwa Kgosi-Lepenyola ye a neng a e lebagantse le modiri ka ene wa pele.
Kelly Champane
KA GA ENE
Ngaka Kelly Champane ke mme wa motswana yo o nang le bo pelokgale jwa go bona batho ba bangwe ba tsweletse ka go arogana le bone kitso ka tsa botsogo.
Tlhaelo ya metsi mo Aforika
Diponelopele di supa fa tlhaelo ya metsi mo kgaolong ya Aforika e tlaabo e goletse pele ka ngwaga wa 2025, go fopholeditswe gore bobedi mo borarong jwa dipalopalo tsa batho mo lefatsheng ka bophara di tla itemogela tlhaelo ya metsi a a phepha e bile a babalesegile. Tlhaelo e ya metsi e bakiwa ke kgolo e e bofefo ya dipalo tsa batho, tlhaelo ya madi le lefatshe go itepatepanya le palo ya batho e e tlhokang metsi, le phetogo ya seemo sa bosa le loapi. Tlhaelo ya metsi ke letlhoko la metsi a phepa go itepatepanya le patlo e e kwa godimo ya metsi. Le ntswa kgaolo e e kwa borwa ja sekaka sa Sahara e na le motswedi o montsi wa metsi a pula, e bonwa ka dipaka dingwe mme ebile e sa ne lefelo lotlhe, se se baka merwalela le komelelo gangwe le gape. Fa godimo ga foo, dikgang tsa kgolo ya itsholelo le lehuma fa di kopanngwa le kgolo ya bofefo ya palo ya batho le go fuduga ga batho go ya kwa ditoropong go bakile gore kgaolo ya borwa jwa Sahara e nne yone e e humanegileng e bile e sa tlhabologa go gaisa dikgaolo tsotlhe.
Pego ya ngwaga wa 2012 e e neng e kwalwa ke ba Food and Agriculture Organization of the United Nations, e supa fa go golela pele ga tlhaelo ya metsi e le nngwe ya sekgoreletsi se se kwa pele mo tlhabologong. Se ke ka ntata ya gore mekgatsha ya dinoka e le mentsi e itemogela tlhaelo ya metsi ka patlo ya metsi ya temothuo le makalana a mangwe e tsweletse ka go golela pele. Tlhaelo ya metsi mo Aforika e amile tsa botsogo (segolo jang bomme le bana) go tsena ka tsa thuto, go ntsha maduo mo go tsa temothuo, tlhabololo le kgonagalo ya dikgogakgogano tse dingwe ka metsi.
Go baakanya kgang ya tlhaelo ya metsi mo Aforika, lekgotla la United Nations Economic Commission for Africa le gatelela botlhokwa jwa go beeletsa madi mo tlhabololong ya metswedi e e nang le kgonagalo ya go ntsha metsi mo Aforika. Se se ka tlhabolola tshireletso ya dijo le metsi le go sireletsa kgolo ya itsholelo ka go laola komelelo, merwalela le sekaka.
Ditso
Kgaolo ya borwa jwa sekaka sa Sahara ya sub-saharan Africa, e na le palo e ntsi ya mafatshe a a tlhaelelwang ke metsi go fetisa mafelo otlhe mo lefatsheng, mo palong e e akanyediwang ya di milione di le makgolo a ferabobedi ya batho ba ba nnang mo Aforika, makgolo a le mararo a nna mo tikologong e e senang metsi. Go ya ka dipatlisiso tse di boletsweng kwa bokopanong jwa ngwaga wa 2012 jwa tlhaelo ya metsi mo Aforika: mathata le dikgwetlho "Water Scarcity in Africa: Issues and Challenges", go akanyediwa fa ka ngwaga wa 2030, batho ba le dimilione di le masome a supa le botlhano go ya kwa go ba le makgolo a mabedi le botlhano jwa di milione mo Aforika ba tla bo ba nna mo dikgaolong tse di tlhaelang metsi mo go ka bakang phudugo ya batho ba ka nna di milione di le masome a mabedi le bone go ema ka ba le di milione di le makgolo a supa, ka jaana mafelo a o a tla bo a sa tlhole a nnega.
Tlhaelo ya metsi ke letlhoko la metsi a a phepha go mekamekana le palo ya batho ba ba dirisang metsi. Go na le mefuta e le mebedi ya tlhaelo ya metsi: tlhaelo ya metsi ka bo one le tlhaelo ya metsi e e amanang le itsholelo. Tlhaelo ya metsi ke fa go sena metsi a a lekaneng batho ba ba a dirisang go akaretsa a a tlhokafalang gore dimela, diphologolo le tikologo di nne sentle. Mafelo a a omeletseng jaaka legare le bophirima jwa Asia le borwa jwa Aforika, gantsi a lebanwa ke tlhaelo ya metsi. Tlhaelo ya metsi e e itebagantseng le itsholelo yone ke ka lebaka la go tlhoka go beeletsa madi mo didirisiweng kgotsa maanyane go epa metsi mo melapong, maje a a ntshang metsi le metswedi e mengwe ya metsi, kgotsa tlhaelo ya batho ba ba dirisang metsi. Bophara jwa kgaolo ya borwa jwa Sahara e itemogela tlhaelo ya metsi e e amanang le itsholelo.
Go na le metsi a a phepa mo lefatsheng ka bophara a a lekaneng e bilwe go akanyediwa fa a ka lekana batho ba ba a tlhokang, Ka jalo, tlhaelo ya metsi e bakiwa ke pharologanyo gareng ga gore batho ba tlhoka metsi ba le ko kae le gore leng le gore metsi one a ko kae ebile a nna teng leng. Sengwe sa dilo tse di bakang kgolo ya batho ba ba tlhokang metsi ke kgolo ya palo ya batho mo lefatsheng, go tlhabolola seemo sa botshelo, go fetola methale ya ka fa go jewang ka teng (sekai, go ja se diphologolong di se ntshang) le go atolosa temo e e nosediwang. Phetogo ya bosa (go akaretsa merwalela le komelelo), go epiwa ga ditlhare, kgotlhelo ya metsi le go dirisa metsi botlhaswa go ka baka tlhaelo ya metsi. Tlhaelo ga e tshwane ka ntata ya go nna teng ga pula ka tlholego, mme go farologanngwa thata ke melao ya tsa itsholelo, maano le ditsela tsa go laola tiriso ga beteledipele.
Pharologano go ya ka dikgaolo
Dikgaolo tsa bokone jwa Africa le ya Sub-Sahara di itemogela go gatela pele mo seelong sa tlhabololo sa Millennium Development Goal ka lobelo lo lo farologaneng. Fa masome a ferabongwe le bobedi mo lekgolong jwa Aforika bo na le  metsi a phepa, Sub-Sahara yone ke masome a le marataro fela mo lekgolong a a nang le metsi a babalesegileng go nowa - se se tlogela masome a mane mo lekgolo a batho ba le di milione di le makgolo a supa masome a ferabobedi le boraro mo kgaolong e o ba ba senang metsi.
Dingwe tsa dipharologano mo go nneng teng ga metsi a a babalesegileng go nowa di bakiwa ke seemo se se maswe sa bosa sa Aforika. Le ntswa kgaolo ya Sub-Saraha e na le metsi a mantsi, a bonwa ka dipaka dingwe e bile ga a anama le lefatshe, se se baka merwalela le dikomelelo. Fa godimo ga foo, tlhabologo ya itsholelo le lehuma, ga mmogo le kgolo ya palo ya batho le phudugo go ya kwa ditoropong, go bakile gore kgaolo ya borwa jwa Sahara e nne yone e e humanegileng e bile e sa tlhabologa go gaisa dikgaolo tsotlhe. Ka jalo kgwetlho e ya lehuma e kgoreletsa ditoropo di le dintsi mo kgaolong go ka ntsha metsi a a babalesegileng go nowa le kgopo ya metsi a a leswe, le go hema kwelo tlase ya boleng jwa metsi le fa go nna le ditshono tsa go rarabolola mathata a a metsi. Koketsego ya palo ya batho le yone e baka go oketsega ga mafelo a go nniwang mo go one a a tshabelelwang ke merwalela e bile a le borai.
Pego ya mo bosheng ya SDG goal 6 e umakile dintlha di le mmalwa ka seemo sa metsi mo kgaolong ya Sub-Sahara di akaretsa go sa nneng phepa le ka go amang seemo sa dikotla bogolo jang mo baneng ka ntata ya koketsego ya malwetsi a a tshelanwang. Gape, bongwe mo borarong jwa batho ba ba nnang mo kgaolong ya Sub-Sahara ba mo kotsing ya tlala ka ntlha ya go tlhoka dijo. Kgaolo e gape e tlhaela metsi a a babalesegileng go nowa ka di peresente di le masome a supa le borataro jwa lekgolo fa 6% ya kgaolo ya Europa le Bokone jwa Amerika bo sa akarediwe.
Tlhaelo ya metsi le itsholelo
Tlhaelo ya metsi ke tlholego mme gape go dirwa ke motho. Ka jalo go botlhokwa go kgaoganya ka mefuta e le mebedi: Tlhaelo ka ntata ya itsholelo, le tlhaelo ka tlholego. Tlhaelo ya itsholelo ke ka go bo go bona motswedi o o ikanyegang e bile o babalesegile wa metsi go o ja nako e bile go tura. Tlhaelo ya metsi ka tlholego yone ke fa go sena metsi a alekaneng mo kgaolong nngwe.
Samantha Mogwe
Ka ga Samantha
Samantha Mogwe yo batsadi ba gagwe eleng Rre wa lotso lwa Zambia le Mme wa lotso Botswana ke seopedi sa mmino [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Rhythm_and_blues#:~:text=Rhythm%20and%20blues%2C%20frequently%20abbreviated,American%20communities%20in%20the%201940s. Rnb]. Mo go goleng ga gagwe o ne a lemoga boleng jwa bodiragatsi le mmino go tswa a sale mmotlana mme a rata go ntsha melaetsa le dipolelo ka mmino le poko.
Kgalagadi people
The Bakgalagadi are a Bantu ethnic group native to Botswana. They are a section of the Batswana people, who are also of Sotho-Tswana origin. The name "Bakgalagadi" means "people of the Kalahari", and the group is thought to have migrated into Botswana from the Transvaal region of South Africa in the 17th century.
Tlhaelo ya metsi mo Aforika
Tlhaelo ya metsi le itsholelo
Ngwe ya tse di akareditsweng mo karolong ya tlhaelo ya metsi ke kgang ya go dirisiwa botlhaswa kgotsa go tlhoka go tlhokomela tiriso ya metsi. Se se ama go fokotsega ga makadiba a magolo mo Aforika, a akaretsa la Nakivale, Nakuru le lekadiba la Lake Chad, le le gonyetseng ka lesome mo lekgolong la botona jwa lone jwa pele. Ka tsa melao, tlhotlheletso ya tiriso e e fetileng selekanyo ke dingwe tsa tse di tsisang tshenyo, bogolo jang fa go lebilwe go epa metsi mo lefatsheng. Mo metsing a a mo lefatsheng, fa pompo e setse e tsentswe, molao wa mafatshe ka bontsi ke go e ntsha fela fa ba lebile gore motlakase o lopa bokae le go fokotsa tlhwatlhwa ya motlakase mo go tsa temothuo, selo se se senya tsela ya go babalela didirisiwa tsa go nna jalo. Fagodimo ga foo, mafatshe a le mantsi mo Aforika a isitse tlhwatlhwa ya metsi kwa tlase ga seelo, ka jalo ba sa rotloetse go dirisa metsi sentle.
Kgalagadi people
The Bakgalagadi are divided into several sub-groups, including the Bashaga, Bangologa, Baphaleng, Bakgwatheng, Bakhena, and Balala. They are primarily concentrated in the central regions of the Kalahari Desert, in the Gantsi and Kgalagadi Districts.