cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tlhaelo ya metsi mo Aforika
Phetogo ya loapi
Go ya ka bokopano jwa Africa Partnership Forum, le ntswa Aforika e le kontinente e kwa tlase mo go tse di bakang phetogo ya loapi, ke yone kontinente e e amiwang thata ke ditlamorago tsa yone phetogo e. Go fetoga ga ka fa dipula di nang ka teng go ama temo go bo go fokotsa tshireletso ya dijo, go bo go kgotlhela tshireletso ya metsi; go fokotsa ditlhapi mo metsing ka ntlha ya mogote o montsi; go bo go fetola ka fa malwetsi a a bakiwang go lomiwa ke ditshidinyana a tsenang ka teng, go ya ko godimo ga metsi a lewatle go ama mafelo a a agetsweng kwa tlase mme a na le dipalo tse di kwa godimo tsa batho. Dieemo tse di ka ama boleng le bontsi jwa metsi a bana ba a tlhokang go ka tshela.
Kgalagadi people
The Bakgalagadi are a pastoralist people, and their traditional economy is based on cattle herding and agriculture. They also practice hunting and gathering. The Bakgalagadi are known for their distinctive culture and traditions, which include their unique language, music, and dance.
Tlhaelo ya metsi mo Aforika
Phetogo ya loapi
Dipatlisiso di akanyetsa fa ka ngwaga wa 20150 pula mo Sub-Saharan Africa e tla wela tlase ka lesome mo lekgolong, mo go tla baka tlhaelo ya metsi e e tseneletseng. Phokotsego e ya lesome mo lekgolong e tla fokotsa kgopo ka lesome le bosupa mo lekgolong mme mafelo a a itemogelang di milimithara di le makgolo a matlhano go ya kwa makgolo a ferabobedi a dipula  a tla bona kwelo tlase ka masome a matlhano go ya kwa go le a mararo mo lekgolong mo kelelong ya metsi mo godimo ga lefatshe. Pego ya Human Development e akanyetsa gape fa mogote o tla ya kwa godimo ka pula e tla bo e fokotsegile ka lesome mo lekgolong mo dikgaolong tse di mo teng ga Aforika. Komelelo le merwalela di supiwa fa ele tsone tse di borai mo tlhaelong ya metsi. Go thuthafala mo e tla bo e le mo go kwa godimo mo dikgaolong tse di sa itemogeleng pula e ntsi kwa Sahara, go bapa le Sahel le mafelo a a mo borwa jwa Aforika.
Kgalagadi people
See more
<references group="" responsive="1">
Tlhaelo ya metsi mo Aforika
Botsogo
Fa ba amilwe ke malwetsi a a metsi, batho ba ba tshelelang mo dikgaolong tsa Aforika ba ba nang le tlhaelo ya metsi ga ba kgone go nna le seabe mo perekong le tlhabololo ya kgaolo ka ba a bo ba sena maatla. Fa godimo ga foo, didirisiwa tsa puso, tsa motho ka bongwe le tsa sechaba di a amega ka madi a bo janong a dirisiwa mo go rekeng melemo e e alafang malwetsi a a anamisiwang ke metsi, a ka bo a dirisiwa mo go tsa dijo le dithutego.
Pilani
Pilani ke toropo e e golang e e ko lefatsheng la Botswana, go bapa le toropo kgolo ya Botswana Gaborone, ko pele ga Mochudi toropo ya pilani e nale batho ba feta makgolo kgolo.
Kgosi mosadi Seboko
Ka ga ene
Kgosi Mosadi Seboko yo a tshotsweng ka ngwaga wa 1950 kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a supa ke kgosikgolo ya morafe wa Balete mo lefatsheng la Botswana.
Kweneng District
<mapframe latitude="-21.993989" longitude="24.631348" zoom="2" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 24.949414,         -23.710645        ]      }    }  ] }
Phane
Phane ke seboko, se se jewang ko lefatsheng la Botswana, Aforika Borwa le Zimbabwe. Seboko se se tsela ka go ja setlhare sa mophane. Ga ntshi se bonala ka kgwedi ya Sedimonthole. Seboko se se jewa ke morafe wa Bakalaka, MaXhosa, Mazulu le merafe e mengwe.
Taung
Taung ke toropo e nnyane kwa profenseng ya Bokone Bophirima. Lefelo le le theeletswe ka Kgosi Tau wa Barolong. Lefoko tau ke lefoko la Setswana le le dirisiwang go raya phologolo e bogale, e e ratang go ja nama.
Katlego Kai Kolanyane-Kesupile
thumb|Kat Kai Koi-Kes Katlego Kai Kolanyane-Kesupile ke seopedi, mokwadi le molwela ditshwanelo tsa batho ba ba ratanang ka bong bo le bongwe go tswa kwa Botswana. O tshotswe ka ngwaga wa 1988 ka Ferikgong, o itsege gape ka leina la Kat Kai Kol-Kes. O itsege ka go bo e ne e le ene motho wa ntlha o o itsegeng mo lefatsheng la Botswana go itshupa fa a fetotse bong. Ke ene gape Motswana wa ntlha go nna leloko la TED fellow.
Botshelo jwa gagwe
Kolanyane-Kesupile o tshotswe ka Firikgong ngwaga wa 1988 kwa toropong ya Francistown. Ke motho wa ntlha mo Botswana go bua phatlalatsa ka go iphetola bong, se o se dirile ka ngwaga wa 2013. Kolanyane-Kesupile o tsene sekolo se se botlana sa Clifton Primary. A ya go tsena sekolo se go nniwang kwa go sone kwa Durban fa a le dingwaga di le lesome le borobabobedi. Kolanyane-Kesupile o amogetse setlankana sa degree in theater go tswa kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa Witwatersrand, mme a dira gape le master's degree mo Human Rights,Culture and Social Justice kwa Goldsmiths, University of London. A nna moithuti wa Chevening ka ngwaga wa 2016.
Kolanyane-Kesupile ke mosimolodisi wa moletlo wa Queer Shorts Showcase, o e leng one moletlo wa ntlha ebile ele one fela wa batho ba ba ratanang ka bong bo le bongwe mo Botswana. O nnile mokwadi wa dipampiri tsa dikgang di akaretsa Peolwane Magazine, The Kalahari Review, The Washington Blade le AfroPUNK.com. Kolanyane-Kesupile ke leloko la setlhopha sa mmino sa Chasing Jakyb. O kwalela setlhopha se dipina ka puo ya Sekgowa le ya Setswana. Setlhopha se se ntshitse alebamo ya Bongo Country ka ngwaga wa 2015.
Kolanyane-Kesupile o ne a atswiwa ka seetsele sa tlotla mo setlhopheng sa badiragatsi ka ngwaga wa 2013/2014. O ne a nna motho wa bobedi o o gaisitseng mo dietseleng tsa Queen's Young Leaders ka ngwaga wa 2015. A neelwa tlotla ya go nna TED Global Fellow ka ngwaga wa 2017, e le ene Motswana wa ntlha go fiwa tlotla e. Ka ngwaga wa 2018, o ne a tlhagelela mo setlhopheng sa bomme ba le lekgolo sa OkayAfrica.
Goitsemang J. Khutsafalo
KA GA ENE
Goitsemang J. Khutsafalo ke Monana wa motswana wa mogwebi wa tsa tlhabololo banana le matshelo a batho. Goitsemang o tsholetswe a bo a godisediwa ko motseng wa Mahalapye mo kgaolong ya legare mo lefatsheng la Botswana. O tsene sekolo se sebotlana go ya ko go se segolwane gone mo Mahalapye a godisiwa ke motsasi yo o nosi (mme mmaagwe).
Kedia
Kedia ke motse yo o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse yo o ikagile mo sekgele sa dikilometara di le lesome le botlhano (15 km) mo borwa-botlhaba jwa motse mogolo Mopipi. Go na le sekolo se se botlana. Batho ba ne ba le makgolo a supa, masome a robongwe le metso e le meraro (793) go ya ka palo batho 2001.
Goitsemang J. Khutsafalo
LOETO LWA YSA KGWEBO
Goitsemang ke motlhami wa kompone ye e seng ya go dira madi ya ALBRIMO ye itenagantseng le thusa bana ba dikolo tse di kgolwane go fitlhelela ditoro tsa bone tsa go pasa.
Finland
Finland, ke naga e e leng kwa borwa jwa Europe. Toropo kgolo ya Finland ke Helsinki.
Climate and Development Knowledge Network
Tiro ya lekgotla la Climate and Development Knowledge Network (CDKN) ke go tokafatsa boleng jwa matshelo a batho ba ba kobodikhutshwane ebile ba le mo diphatseng tsa go amiwa ke phetogo ya seemo sa loapi. CKDN e dira se ka go kopanya patlisiso, ditirelo tsa bogakolodi le kitso ka go ema nokeng dithulaganyo tse di dirwang di bo di laolwa mo gae. Le bereka ka kgolagano le batsaya ditshwetso mo makalaneng a puso, a a ikemetseng ka nosi le a e seng a puso mo lefatsheng, mo kgaolong le lefatshe ka bophara.
CKDN e eteletswe pele ke lekgotla la SouthSouthNorth kwa Aforika Borwa, ba berekisana le Fundacion Latinoamericano kwa Ecuador, ICLEA kwa borwa jwa Asia kwa lefatsheng la India, le Overseas Development Institute kwa UK.
CKDN e bereka mo Aforika ka bophara, Asia le Latin America le Carribbean, e itebagantse le mafatshe a ferabongwe a go leng botlhokwa go bereka le one, e bong: Kenya, Ethiopia, Bangladesh, Nepal, India, Columbia, Peru le Ecuador.
Seemo sa loapi mo isagong ya Aforika
CKDN e bereka ebile i ikgolagantse le lekgotlana la Knowledge Exchange Unit la Future Climate for Africa. Future Climate for Africa (FCFA) e ikaelela go dira maranyane a masha a seemo sa loapi a a itebagantseng le Aforika le go netefatsa gore maranyane a a na le seabe mo tlhabologong ya batho mo kgaolong ya Aforika ka bophara. Maikaelelo a FCFA ke go fokotsa tshenyo le tlhakatlhakano e e bakiwang ke phetogo ya loapi le go sireletsa itsholelo le go fedisa lehuma mo nakong e telele. Ka tsela e, FCFA e ikaelela go aga dikago tse di kgonang go emelela diphetogo tsa loapi tsa seAforika, le go dira mananeo a selegae, a toropo le dipeeletso.
Dithuto tsa phetogo ya loapi tsa borwa jwa Aforika
CKDN e eme nokeng dikolo tsa ithutelo ditiro tse dikgolwane di le supa go tswa mo mafatsheng a le matlhano a a mo borwa jwa Aforika, ka thulaganyo e e eteletsweng pele ke University of Cape Town, go dira dithuto tsa di masters tsa phetogo ya loapi le tlhabologo e e kgonang go itsetsepela, ba direla Southern African Regional Universities Association (SARUA).
Go nonotsha bokgoni jwa tlhabololo e e lepalepanang le seemo sa loapi kwa Rwanda
CKDN e nnile le seabe mo go nonotsheng bokgoni kwa Rwanda ka tiriso ya madi a tikologo le phetogo ya loapi (FONERWA) le e leng lone letlole la phetogo ya loapi le legolo la mofuta o o mo Aforika. Go nonotsha bokgoni mo lefatsheng le mo kgaolong ka go anamisa, go simolola le go diragatsa mananeo a a atlegileng a phetogo ya loapi. tiro e tla thusa go tshegetsa lenaneo la Rwanda la Green Growth & Climate Resilience Strategy le go oketsa tiriso ya carbon e e kwa tlase, le itsholelo e e kgonang go emelelana le phetogo ya loapi mo lefatsheng leo.
Jaaka bontlha bongwe jwa tiro e e tsweletseng kwa Rwanda ka lenaneo la "Building resilience in Rwanda through business collaboration", patlisiso e e boneng thuso ya madi go tswa kwa CKDN e supile fa dikgwebo tse di potlana go bapa le Nyabugogo river, Gatsata le mafelo a mangwe a a emang metsi kwa Kigali a ka lebaganwa ke tatlhegelo ka ntlha ya merwalela fa go sa dirwe sepe go baakanya seemo. Patlisiso e e dirilweng e ele bontlha bongwe jwa lenaneo, e lebeletse kafa dikgwebo tse dipotlana di amiwang ke merwalela ka teng,mme ya supa fa mafelo a o a itemogetse tatlhegelo e e akanyediwang e ka nna Rwf178.2 million.
Tona wa Disaster Management and Refuge Affairs, Seraphine Mukantabana, are dipatlisiso tse ke bontlha bongwe jo bo tlhokafalang go tshegetsa tse di dirwang go fokotsa diphatsa le go aga malwapa a a kgonang go emelela dipetso tsa tlholego.
Tlhotlheletso ya phetogo ya loapi kwa Uganda
Ka ngwaga wa 2016, CKDN e ne ya ntsha pego ya tshekatsheko ya itsholelo ya ka fa phetogo ya loapi e amileng lefatshe la Uganda ka teng, e le thomo go tswa kwa pusong ya Uganda. Maikaelelo a yone ene e le go neela puso bosupi jwa itsholelo go ya ka fa ditlhwatlhwa tsa gompieno le tsa isago di amangwang le phetogo ya loapi ka teng, le ditsela tsa go itepatepanya le seemo mo maphateng a a farologaneng. Bosupi bo bo solofetswe go thusa badiramolao go tlotlomatsa phetogo ya loapi le go itepatepanya le yone mo melaong ya lefatshe le maphata le go tlhagola tsela ya go beeletsa mo go itepatepanyeng le seemo.
Bosupi go tswa mo pegong e bo setse bo fitlheletse Uganda's Intended Nationally Determined Contribution (INDC) le 21st Conference of Parties (COP 21) ga mmogo le United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) kwa Paris, France ngwaga wa 2015 o ya fifing.
Leano le e itebagantseng le mogote wa kwa Ahmedabad
Porejekete e ne e lemotsha batho ka borai jwa mogote o o kwa godimo le go aga mafelo a a tsididi kwa dikerekeng, dikago tsa setshaba le marekisetso mo dikgweding tsa selemo.
Leano le le ne le akaretsa le ditsela tsa go tsena mo bathong, go tsibosa batho nako e santse e le teng ka go bolelapele mogote o o kwa godimo lemakhubu a a solofetsweng a mogote o o fteetseng malatsi a supa pele ga o diragala, ga mmogo le go nonotsha bokgoni jwa ba botsogo gore ba kgone go alafa batho ba ba nang le ditlamorago tse di amanang le mogote. Go ya ka The Hindu, lenaneo la toropokgolo la mogote o o kwa godimo le le supilweng ka ngwaga wa 2013, le fokoditse dipalo tsa batho ba tlhokafalang ka ntata ya mogote o o feteletseng ka 25%.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco di tlamelwa ke ditirêlo tsê di farologaneng. Di farologana go tswa go dikhampani tse di ikêmêtseng ka nosi mo toropong e kgolo, Casablanca, motsemogolo, Rabat, Tangier, le Tetouan, go ya go ditirelo tsa mmasepala mo ditoropong tse dingwe di le 13, mmogo le khampani ya motlakase le metsi ya bosetšhaba (ONEE). Setlhopha se se kwa morago se na le maikarabelo a go tlamela ka metsi a mantsi go didirisiwa tse di umakilweng fa godimo, go aba metsi mo ditoropong tse dinnye di ka nna 500, mmogo le go tsamaisa leswe le go phepafatsa metsi a a leswe mo ditoropokgolong di le 60.
Climate and Development Knowledge Network
Leano le e itebagantseng le mogote wa kwa Ahmedabad
Bomme le basha ba eteleditswe pele mo lenaneong la go itepatepanya le seemo sa loapi. Porejekete ya lekhubu la mogote le le feteletseng kwa Ahmedabad e supa fa bomme le barekisi ba tsela ba le motlhofo go ithuta gore ba ka dira jang fa gole mogote o o feteletseng. Ba tsaya ditselana tsa go itshereletsa mme gape ba feteletse molaetsa kwa go bomme ba bangwe le bana mo toropokgolong.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Go nnile le kgatêlôpele e kgolo mo go fitlhêlêlêng mêtsi, le go ya bokgakaleng jo bo kwa tlase mo go tsa leswê, mo dingwageng di le lesomê le botlhano tse di fetileng.Dikgotlhang tse di sêtseng di akarêtsa maêmo a a kwa tlase a go phepafadiwa ga metsi a a leswe (go phepafadiwa fela 13% ya metsi a a se nang mêtsi a a le leswê a a kgobokantsweng), go tlhaela ga dikgolagano tsa matlo mo ditikologông tse di humanegileng tsa ditorôpôkgolo, le go tlhaela go tshegediwa mô go lekanyeditsweng ga ditsamaisô tsa selegaê (20% ya ditsamaiso tsa selegaê go fopholediwa gore ga di bereke). Ka ngwaga wa 2005 go ne ga amogêlwa Lenanêô la Bosetšhaba la go tlosa leswê lê le nêng le ikaêlêtse go alafa 60% ya mêtsi a a leswe a a kgôbokantswêng le go golaganya 80% ya malapa a ditorôpôkgolo le mesêlê ya leswê ka ngwaga wa 2020. Bothata jwa go tlhoka go golaganngwa ga mêtsi mo go bangwe ba bahumanegi ba kwa ditorôpông bo a rarabololwa jaaka karolô ya National Human Development Initiative, e mo go yônê baagi ba ditorôpôkgolo tsê di seng ka fa molaông ba amogêtseng ditlankana tsa lefatshe mme ba na le dituêlo tsê di sa duêlwang tse ka tlwaelo di duêlwang ditirêlo tsa ditirêlo gore ba kgônê go ikgolaganya le mêtsi le mafaratlhatlha a kgôpô leswê.
Climate and Development Knowledge Network
Ba ba dirisanang mmogo le bone
Ka ngwaga wa 2015, CKDN e tlhomilwe go nna mokwaledi wa Low Emission Development Strategies Global Partneship (LEDS GP) ka tshwaragano le ba National Renewable Energy Laboratory (NREL). CDKN gape ke leloko la Climate Technology Centre and Network, Green Growth Knowledge Platform le Climate Knowledge Brokers Group.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Metswedi e e tlwaelegileng ya metsi
Morocco e na le di-cubic metara di ka nna dibilione di le 22 tsa metswedi e e tlwaelegileng ya metsi a a ntšhafadiwang ka ngwaga e e lekanang le di- cubic metara tsa 730/motho/ngwaga. Pele ga go akanngwa ka dingwaga tsa komelelo tsa dingwaga tsa bo 1990 le bo 2000 palogotlhe ya metswedi ya metsi a a ntšhafadiwang e ne e fopholediwa go nna kwa godimo thata mo e ka nnang di-cubic meter di le dibilione di le 29 Le fa go ntse jalo, go ka bonwa fela di-cubian meter di le 20 ka ikonomi (metara e e kgonang go dirisiwa), go akaretsa dibilione tsa di le 16 tsa m3 tsa metsi a a kwa godimo le dibilion di le di le di-cube meter di le 4 tsa metsi a kafa tlase ga lefatshe. Morocco e na le matamô a a ka nnang 100 a bogolo jo bo farologaneng a a nang le palogotlhe ya mabolokelo a di-cubic meter di le dibilione di le 15. Go ne ga fopholediwa gore ka ngwaga wa 2004 go ne ga ntshiwa di-m3 di le dibilione di le 13.5, kgotsa 67% ya didirisiwa tse di leng teng. 83% ya madi a a ntshiwang e ne e le a temôthuô mme 17% e ne e dirisediwa go dirisiwa ke mmasepala le madirelô. Le fa go ntse jalo, metswêdi ya metsi ga e kgaoganngwe ka go lekalekana ka sebaka le nako, ka bontsi jwa metswêdi ya metse e e leng têng kwa Bokône le pula e e lekanyêditswêng ka mariga. Mo godimo ga moo, boleng jwa metswêdi ya metsi bo a senyega ka ntlha ya kgotlelo, bogolo jang mo mokgatšheng wa Sebou. right|thumb|300x300px|Snowpack mo Dithabeng tsa Atlas, koo bontsi jwa dinoka tse dikgolo tsa Morocco di nang le motswedi wa tsone, di tlamela ka polokelo e e botlhokwa ya metswedi ya metsi Morocco e kgaogantswe ka dinoka di le supa tse dikgolo le dinoka tse dinnye di le mmalwa. Metsi a magolo a le supa go tswa kwa Bokone go ya kwa Borwa ke Noka ya Loukkos, Noka ya Moulouya, Noka ya Sebou, Noka ya Bou Regreg, Noka ya Oum Er-Rbia, Noka ya Tensift le Noka ya Souss-Massa-Drâa. Kwantle ga Noka ya Loukkos, dinoka tseno tsotlhe di simologa kwa Dithabeng tsa Atlas. Go na le dinoka di le mmalwa tse di fetisang metsi fa gare ga mekgatšha kwa Morocco, tse di botlhokwa thata e le noka ya Rocade go tswa kwa mokgatšheng wa Oum Er-Rbia go ya kwa mokgatšheng wa Tensift gaufi le Marrakesh, go tswa gaufi le molomo wa Oum er-Rbia go ya kwa Casablanca le go tswa kwa Nokeng ya Bouregreg go ya kwa Casablanca. Go na le dithulaganyo tsa nakwana tsa porojeke e kgolo ya go fetisetsa metsi go tswa kwa bokone go ya kwa borwa e e nang le bokgoni jwa go fetisa metsi jwa dikubita di le dimilione di le 2,74 ka letsatsi (0,75 bilione m3/ngwaga) mo sekgaleng sa dikilometara di le 500 go ya go di le 600 go tswa mo mogobeng wa Noka ya Sebou go ya kwa mogobeng wa Tensift o o nang le metsi a mantsi.
Tiriso ya metsi mo ditirong tsa mmasepala le madirelo e ne e ka nna 2.28 billion m3 ka 2003, e mo go yone 0.7 billion m3 (31%) e neng e tswa mo metsing a a kafa tlase ga lefatshe mme 1.58 billion m3 (69%) e ne e tswa mo metsi a a kwa godimo. Metswedi ya metsi a a kafa tlase ga lefatshe e dirisiwa thata mo dikarolong tsa naga, bogolo jang mo kgaolong ya Sous-Massa kwa Borwa koo go nosetsa e leng tiriso e kgolo ya metsi.
Go phepafatsa metsi a a leswe le go a dirisa gape
Go fitlha ga jaana go na le tiriso e e lekanyeditsweng ya metsi a a busediwang morago kwa Morocco, ka ntlha ya gore ke 21% fela ya metsi a a leswe a a kgobokantsweng a a alafiwang. Ka 2009 go ne go na le ditlamelo tsa go phepafatsa metsi a a leswe tse di fetang 100 kwa Morocco, bontsi jwa tsone di direla ditoropo tse dinnye le tse di bogareng tse di mo gare ga naga kgotsa mo nageng. Diteišene tsa ntlha tsa go phepafatsa metsi a a leswe kwa Morocco di ne tsa agiwa ke bommasepala ba bannye ba dirisa thekenoloji e e farologaneng. Ka ntlha ya bokgoni jo bo lekanyeditsweng jwa madi le jwa botegeniki jwa bommasepala bano, mo e ka nnang mafelo otlhe a a 28 a ne a emisa go bereka ka bonako fela fa a sena go wediwa. Seno se ne sa dira gore ka 2000 go tsewe tshwetso ya gore boikarabelo jwa go phepafatsa ditoropo tse dinnye le tse di mo magareng bo fetisediwe ka iketlo mo go ONEP. Ka 2009 e agile kgotsa e ne e aga ditlamelo di le 43, bontsi jwa tsone di dirisa thekenoloji ya letamo la go tlhomama, mme gape e agile le ditlamelo tsa seretse se se dirang le ditlamelo di le mmalwa tsa go sefa. Dipego tsa go dirisiwa ga diteishene tseno di botoka go na le tsa diteishene tse di dirisiwang ke bommasepala, ka ntlha ya gore thekenoloji e e dirisiwang thata - matamo a a tlhomameng - ga e tlhoke motlakase. Ditshenyegelo tsa yone tse di kwa tlase tsa go dira dilo di dira gore e se ka ya nna mo kotsing ya go nna le mathata fa e na le ditekanyetso tse di kwa tlase tsa go dira dilo. Mo ditoropong tse dikgolo, ke ditheo di le mmalwa fela tsa diporofense (Régies) tse di dirisang ditlamelo tsa go phepafatsa metsi a a leswe. Ba na le maitemogelo a a sa tshwaneng a go di dirisa: Seteišene se se dirisiwang ke setlamo sa Agadir se bereka sentle, fa se se dirisiwang ke ditlamo tsa Beni Mellal le Nador sone se sa bereke. Dikhamphane tseno di dirisa thekenoloji ya seretse se se ntshiwang mo mmung e e tlhokang motlakase. Setlamo sa Marakkech se ne se aga setsha se segolo ka 2009, mme setlamo sa Fes se ne se le mo thulaganyong ya go dira dithendara tsa go reka setsha. Kgato eno e ne ya kgorelediwa fa lefapha la tlhabololo la Fora la AFD le European Investment Bank di ne di emisa go thusa ka madi a di neng di a dirisa go aga moagong ono, ka gonne di ne di sa dumalane le dithulaganyo tsa phasalatso.
Fa go bapisiwa le tiriso ya mêtsi ka kakarêtso kwa Morocco, mêtsi a a buseditsweng a ka tlamêla fela ka karolwana ya ditlhokego tse di golang tsa metsi a naga. Mo godimo ga moo, ga go na thulaganyo ya taolo ya go dirisiwa gape ga metsi e bile ga go na tsamaiso e e tlhomilweng go busetsa ditshenyegelo tsa metsi a a buseditsweng go tswa go badirisi. Porojeke e kgolo go di feta tsotlhe ya go dirisiwa gape mo nageng e sa ntse e agiwa kwa Marrakech, koo metsi a a tswang mo setlhatshaneng sa 90,000 m3/day a tla dirisiwang gape go nosetsa mabala a kolofo. Tharabololo ya tertiary le mafaratlhatlha a go aba mêtsi a a tserweng gape a tla tshegediwa ka madi ke babeeletsi ba e seng ba puso. Redal, e e direlang Rabat, e ne e dira patlisiso ka 2009 go tlhatlhoba kgonagalo ya go dirisa metsi a a leswê gape go nosetsa mafelo a a tala mo toropong. Kwantle ga seno go nnile le diporojeke di le mmalwa tse di phatlaletseng tsa go dirisa gape go tloga ka dingwaga tsa bo1980, tse dingwe tsa tsone di tlogetsweng. Gareng ga diporojeke tse di tswelelang pele go na le porojeke ya go nosetsa mabala a kolofo kwa Ben Slimane e e sa leng e dira go tloga ka 1997 ka selekanyo sa 5,600 cubic meter/day. Ka 2009 go ne ga rulaganngwa porojeke e kgolo ya go dirisa gape kwa Agadir go nosetsa lebala la kolofo le ditshingwana tsa mmasepala ka dikubiki tsa dimetara di le 50 000 ka letsatsi. Ka 2009 go ne go na le diporojeke tse pedi tsa go dirisiwa gape ka tlhamalalo, go go rulagantsweng go dirisiwa gape mo temothuong kwa Oujda le Beni Mellal. Diporojeke tseno di tshegediwa ka madi ke National Environmental Fund mme di tla oketsa ka madi mo dijalong. Ka 2009 lefapha la metsi la State Secretariat for Water and Environment le ne la dira patlisiso ya bosetšhaba ya go dirisiwa gape ga metsi.
Go ntsha letswai
Morocco e ntse e dirisa metsi a lewatle ka tsela e e ntseng e oketsega gore e kgone go tlamela ditlhokego tsa yone tse di ntseng di oketsega tsa metsi a a nowang, madirelo le meepo. Secrétariat d'État chargé de l'Eau et de l'Environnement e laetse gore go dirwe thuto ka go phepafatsa metsi ka letswai e e tshwanetseng go wediwa kwa bokhutlong jwa 2009. Gareng ga dilo tse dingwe, patlisiso eno e lebeletse gore go agiwe lefelo le lesha le legolo la go phepafatsa metsi a a mo lewatleng kwa kgaolong ya Casablanca le le nang le bokgoni jwa go dira metsi a a ka nnang 685 000 m3/letsatsi (250 million m3/ngwaga), kgotsa go feta 10% ya metsi otlhe a a dirisiwang mo ditoropong kwa Morocco.
Ka Motsheganong 2014 tirelo ya bosetšhaba ya ONEE e nê ya saena tumalano ya go aga-go fetisa metsi a lewatle a 100 000 m3/day kwa Agadir le setlhopha se se fa gare ga feme ya Spain Abengoa Water le InfraMaroc. Porojeke e ne e ntse e baakanyediwa ka dingwaga di le supa. Tuelo e dirwa ka madi a selegae mme mokgatlho o o eteletsweng pele ke Abengoa e ne e le one fela o o neng wa tsenya kopo ya porojeke e difeme tse dingwe di neng di e tsaya e le kotsi thata.
Go tsêna
Ka ngwaga wa 2011 dipalo tsa 82% ya baagi ba Morocco ba ne ba na le motswedi o o tokafaditsweng wa metsi. Ka tlhamalalo, sêno se raya gore dipalo tsa 59% ya Ba-Morocco ba ne ba kgôna go bôna mêtsi a diphaepe mo ntlong ya bônê kgotsa mo jarateng ya ntlo ya bone. Go tloga ka ngwaga wa 2004, 11% motswedi o mogolo wa metsi e ne e le phaephe ya setšhaba, 5.6% e ne e ri sediba se se sireleditsweng. 1.5% ya Ba-Morocco, bogolo jang kwa mafelong a selegae, ba ne ba ikaegile ka go phutha metsi a pula jaaka motswedi wa bone o mogolo wa meetse. 7% ba ne ba phutha metsi go tswa mo metsweding. Bontlhanngwe jwa metswedi eno, e e tlamelang 3.5% ya baagi, e ne e fopholediwa go sirelediwa. Metswedi yotlhe e e fa godimo e tsewa jaaka metswedi e e tokafaditsweng ya metsi ke WHO, ka jalo e tlisa palogotlhe go 82%.
Dipalo tsa 18% tsa baagi ba ne ba se na metsi a a phepa. Karolo eno e kgaogantswe ka tsela e e latelang: 1% mo ditoropong le mo metseselegaeng, e dirisa metsi a a tswang mo ditanking e le motswedi wa yone wa konokono wa metsi. 7% e ne e tsaya metsi mo didibeng tsa botlhe tse di sa sirelediwang le 4% e ne e a tsaya mo didibeng tsa batho ba ba sa sirelediwang tse di mo ntlong ya bone kgotsa mo jarateng. 2,5% e ne e tsaya metsi a yone ka tlhamalalo mo dinokeng le mo matamong a a bulegileng. Go fopholediwa gore ba bangwe ba le 3,5% ba ne ba dirisa motswedi o o sa sirelediwang jaaka motswedi wa bone o mogolo wa metsi, ka jalo ka kakaretso 18% ya baagi ba ne ba se na metsi a a botoka.. right|thumb|400x400px|Mo metseselegaeng basadi ba tlhatswa diaparo, jaaka go bontshitswe fano mo Nokeng ya Dades. Ka ntlha ya go oketsega ga metsi a pompo le diphaepe, mokgwa ono ga o tlhole o tlwaelegile thata Motswedi: Population and Family Health Survey (Population and Family health Survey) 2004.
Malebana le go tlosa leswê, 83% ya baagi ba ditorôpôkgolo le 52% ya baagi ba metseselegaê ba ne ba kgona go fitlhelela lefelo le le tokafaditsweng la go tlosa leshe ka 2011. 14% ya baagi ba metseselegaeng ba ne ba dirisa matlwana a boithomelo a a kopanetsweng, a a sa akarediweng jaaka go tokafatsa go tlosa leswe. 6% ya baagi ba kwa metseselegong ba ne ba dirisiwa matlwana a a a kopanngwang, mme 38% ba ne ba fopholediwa go tlhapa mo mafelong a bulegileng. Ke batho ba ba humanegileng thata ba ba sa kgôneng go bona leswê: Patlisiso ya 2004 ya World Bank e ne ya bolêla gore "Tirêlô lo ya leswê ga eyô gotlhêlêlê mo mafelông a a gaufi le ditorôpôkgolo tsa ditoropopokgolo tse di kwa tlase. Mafelo a a kwa tlase a a phatlaletseng go ralala ditoropokgolo tse dikgolo le one ga a kgone go tsena mo mafaratlhatlheng a go phutha leswe, go nonotsha dikotsi tsa boitekanelo le go tlhaolwa ke lehuma mo mafelong ao".
Debswana
Debswana Diamond Company Limited e itseng ka leina khutswe la Debswana, ke kompone ya moepo kwa Botswana, e e ntshang diteemane tsa boleng jo bo gaisang mo lefatsheng ka bophara. Debswana e na le meepo ya teemane e le mene kwa dikgaolong tsa botlhaba le legare la Botswana, le moepo wa magala. Debswana ke kompone e e pataganetsweng ke goromente wa Botswana le kompone ya diteemane kwa Aforika Borwa ya De Beers, bobedi bo kgaogana dipoelo tsa kompone ka go lekalekana.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Boleng jwa tirelo
Metsi a teng a sa kgaotse mo e ka nnang mo ditoropong tsotlhe tse di fa gare le tse dikgolo. Mo toropong ya Layoune, e e direlwang ke setheo sa go ntsha letswai mo metsing a lewatle se se se nang maatla a a lekaneng go tlamela toropo yotlhe, metsi a ne a sa tlhomama ka 2010. Ke fela diperesente di le 21 tsa leswe le le kgobokantsweng le le phêpafadiwang pele ga le tshololwa mo tikologông. [citation needed]
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
thumb|350x350px|Ecosystems ya dikgwa tsa pula di humile ka mefutafuta ya ditshedi. Eno ke Noka ya Gambia mo Parakeng ya Bosetšhaba ya Niokolo-Koba kwa Senegal. Go fetoga ga tlelaemete go amile ka tsela e e sa siamang tikologo ya mo lefatsheng le ya mo lewatleng, go akaretsa dithota tsa tundra, ditlhare tsa mangrove, dikorale le magaga. Go tlhatloga ga themperetšha ya lefatshe, go nna teng ga maemo a bosa a a sa tlwaelegang gantsi le go tlhatloga ga metsi a lewatle ke dikai tsa ditlamorago tse di masisi tsa go fetoga ga tlelaemete. Ditlamorago tse di ka nnang gone tsa ditlamorago tseno di akaretsa go fokotsega ga mefuta ya ditshedi le go nyelela ga tsone, go fetoga ga ditsamaiso tsa tikologo, go oketsega ga mefuta ya ditshedi tse di tsenang mo nageng, go fetoga ga dikgwa go tswa mo go nneng metswedi ya khabone, go nna botlhole ga mawatle, go senyega ga modikologo wa metsi le go oketsega ga masetlapelo a tlholego
Kakaretso
thumb| Pego ya Bosupa ya Tlhatlhobo ya IPCC (2021) e tlhagisa koketsego e kgolo ka iketlo mo palong (di-bar tse di tlhamaletseng) le maatla (di-bertical) a ditiragalo tsa maemo a bosa a a feteletseng, go oketsa maemo a go gotela ga lefatshe. Go fetoga ga tlelaemete go ama di-ecoregions tsa lefatshe. Go oketsega ga themperetšha ya lefatshe go raya gore ditsamaiso tsa tikologo di a fetoga; mefuta mengwe ya ditshedi e patelediwa go tswa mo mafelong a tsone (gongwe go nyelela) ka ntlha ya go fetoga ga maemo. Sekai ke go fuduga. Ka ntlha ya maemo a bosa a a bothitho, dinonyane di patelesega go fudugela kwa dinageng di sele. Ditlamorago tse dingwe tsa go gotela ga lefatshe di akaretsa go wa ga kapoko go le gonnye, go tlhatloga ga metsi a lewatle, go tlhaela ga ozone le go fetoga ga maemo a bosa. Seno se ka ama ditiro tsa batho le tikologo.
Mo pegong ya IV Assessment Report ya IPCC, baitse ba ne ba sekaseka dibuka ka ditlamorago tsa phetogo ya tlelaemete mo dithulaganyong tsa tikologo. Rosenzweig et al. (2007) ba ne ba swetsa ka gore mo dingwageng di le masome a mararo tse di fetileng, go gotela go go bakilweng ke batho go ka tswa go nnile le tlhotlheletso e e bonalang mo dithulaganyong di le dintsi tsa mmele le tsa ditshedi (p. 81). Schneider et al. (2007) ba ne ba swetsa, ka tshepo e e kwa godimo thata, gore maemo a themperetšha a kgaolo a setse a amile mefuta ya ditshedi le ditsamaiso tsa tikologo go ralala lefatshe (p. 792). Gape ba ne ba swetsa ka gore phetogo ya tlelaemete e tla felela ka go nyelela ga mefuta e mentsi ya ditshedi le go fokotsega ga mefuta e e farologaneng ya ditsamaiso tsa tikologo (p. 792).
Go Nyelela
Fa ba ntse ba ithuta ka kamano fa gare ga tlelaemete ya Lefatshe le go nyelela ga batho mo dingwageng di le dimilione di le 520 tse di fetileng, baitsesaense ba Yunibesithi ya York ba kwala jaana, "Dithemperetšha tsa lefatshe tse di boleletsweng pele mo makgolong a dingwaga a a tlang di ka nna tsa dira gore go nne le 'tiragalo e ntšha ya go nyelela ka bontsi', e mo go yone diperesente tse di fetang 50 tsa mefuta ya diphologolo le dimela di tla nyelediwang".
Bontsi jwa mefuta e e mo kotsing ke diphologolo tsa Arctic le Antarctic tse di jaaka dibera tsa polar le di-emperor penguin. Kwa Arctic, metsi a Hudson Bay ga a na aese dibeke di le tharo go feta dingwaga di le masome a mararo tse di fetileng, go ama dibera tsa polar, tse di ratang go tsoma mo aeseng ya lewatle. Ditshedi tse di ikaegileng ka maemo a bosa a a tsididi jaaka gyrfalcons, le dinonyane tsa kapoko tse di jang lemmings tse di dirisang mariga a a tsidi go ba solegela molemo di ka amega ka tsela e e sa siamang. Diphologolo tse di se nang lerapo la mokwatla tsa lewatle di kgona go gola thata mo dithemperetšheng tse di tlwaetseng, mme diphologolo tsa madi a a tsididi tse di fitlhelwang mo latitudes tse di kwa godimo le kwa bogodimong ka kakaretso di gola ka bonako go duelela paka e khutshwane ya go gola. Maemo a a bothitho go feta a a siameng a felela ka go tlhabololwa ga dijo go go kwa godimo le go fokotsega ga bogolo jwa mmele go sa kgathalesege go oketsega ga go batla dijo, e e oketsang kotsi ya go tlhaselwa. Eleruri, tota le go oketsega go le gonnye ga themperetšha ka nako ya tlhabololo go kgoreletsa bokgoni jwa go gola le selekanyo sa go tshela ga rainbow trout.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Tirelo ya poraefete ka nako ya puso ya tshireletso
Ka nako ya French Protectorate, go simolola ka 1912, metsi le leswe mo ditoropong tse dintsi tse dikgolo tsa Morocco di ne di laolwa ka fa tlase ga tetla ya kompône ya sephiri ya Société Marocaine de Distribution d'eau, de gaz et d'electricité (SMD). SMD, mokgatlhô ô o êtêlêtsweng pele ke Lyonnaise des Eaux, o nêêlana ka ditirêlô lo kwa Casablanca, Rabat, Salé, Tangiers le Meknes. Fa e sale ka 1950 SMD gape e ne e tsamaisa porojeke e e botlhokwa ya go fetisa metsi a mantsi: Tlamelo ya metsi go tswa kwa nokeng ya Oum er-Rbia go ya kwa Casablanca. Metsi a mantsi a a neng a romelwa kwa ditoropong tse dingwe tse di neng di sa kgone go ipha metsi go tswa mo metsweding ya metsi ya selegae e ne e le boikarabelo jwa khampani ya setšhaba e e bidiwang Régie d'exploitation industrielle du protectorat (REIP) e e neng ya tlhomiwa mo masimologong a bo1930. Motheo wa dikarolo tse pedi tse di botlhokwa tsa lefapha la gompieno la metsi le leswe la leswe - ditshiamelo tsa poraefete tsa go aba metsi mo ditoropong tse dikgolo le khampani ya bosetšhaba ya setšhaba ya go aba metsi a mantsi - di ne di setse di beilwe ka nako ya protectorate.
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go Nyelela
Mefuta e mentsi ya dimela le diphologolo tsa metsi a a se nang letswai le metsi a a letswai di ikaegile ka metsi a a tlamelwang ke dikgapetla go tlhomamisa lefelo la metsi a a tsididi le di tlwaetseng go nna mo go lone. Mefuta mengwe ya ditlhapi tsa metsi a a se nang letswai e tlhoka metsi a a tsididi go tshela le go tsala, mme seno se diragala thata ka di-salmon le di-cutthroat trout. Go fokotsega ga metsi a a tswang mo dikgapetleng go ka dira gore molatswana o se ka wa kgona go gola sentle go letlelela mefuta eno go gola. Ocean krill, mofuta wa motheo, o rata metsi a a tsididi mme ke motswedi wa konokono wa dijo tsa diamusi tsa metsi jaaka blue whale. Diphetogo mo makhubu a lewatle, ka ntlha ya go oketsega ga metsi a a phepa go tswa mo go gakologeng ga dikgapetla, le diphetogo tse di ka nnang teng mo modikologong wa thermohaline wa mawatle a lefatshe, di ka ama go tshwara ditlhapi tse di leng teng tse batho ba ikaegileng ka tsone. thumb|Di-reef tsa dikorale le tikologo ya ditlhapi tse di tshwanang le tseno, di tla nyelela fa di sa tlhokomelwe. Dikgato tsa rona tsa carbon di tla fedisa ditsala tsa rona tse dinnye fa re sa tseye kgato! Nonyane e e bidiwang white lemuroid possum, e e fitlhelwang fela mo dikgweng tsa Daintree mo dithabeng tsa bokone jwa Queensland, e ka tswa e le yone e e ileng ya nyelela ka ntlha ya go gotela ga lefatshe kwa Australia. Ka 2008, opossum e tshweu ga e ise e ko e bonwe ka dingwaga tse di fetang tse tharo. Di-opossum ga di ka ke tsa kgona go falola dithemperetšha tse di kwa godimo ga 30 °C (86 °F), e leng se se neng sa direga ka 2005.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Go dirwa ga naga morago ga boipuso
Morago ga boipuso ka ngwaga wa 1956 ditsamaiso tsa kabo ya metsi di ne tsa dirwa bosetšhaba mme tsa newa dikhampani tsa setšhaba mo ditoropong tse dikgolo, tse di bidiwang Régies. Tsamaiso ya metsi a mantsi go tswa kwa Nokeng ya Oum Er-Rbia go ya kwa Casablanca e ne ya sala e le mo diatleng tsa concessionnaire ya poraefete ya SMD. Metsi a mantsi mo nageng yotlhe a ne a newa khampani e ntšha ya metsi ya bosetšhaba e e neng ya tlhomiwa ka 1972, Office National de l'Eau Potable (ONEP).
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go Nyelela
Patlisiso ya dingwaga di le 27 ya kolone e kgolo go di feta tsotlhe ya Magellanic penguins mo lefatsheng, e e gatisitsweng ka 2014, e fitlhetse gore maemo a bosa a a feteletseng a a bakilweng ke phetogo ya tlelaemete a bolaya 7% ya dikokwana tsa penguin ka ngwaga ka palogare, mme mo dingwageng dingwe go ithutilwe phetogo ya maemo a bosa e ne e le 50% ya dintsho tsotlhe tsa dikokwana. Fa e sale ka 1987, palo ya dipara tse di tsalang mo koloning e fokotsegile ka 24%.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Molao o mošwa wa taolo ya metswedi ya metsi le lenaneo la metsi a kwa magaeng (1995)
Ka 1995 go ne ga fetisiwa Molao o mosha o o feletseng wa Metsi (Molao 10-95). E ne e ikaeletse go fetola tsela e go tlhokomelwang metswedi ya metsi ka yone go tswa mo go atoloseng tlamelo go ya go go laola patlego mme ka nako eo e ne e tsewa e le "go fetola mokgwa wa go dira dilo". E rulaganyetsa gore go dirwe dilo tse di tla thusang gore metsi a dirisiwe ka tsela e e nang le matswela, gore go nne le thulaganyo e e botoka ya go aba metsi le gore go sirelediwe boleng jwa metsi ka go dirisa molaomotheo wa gore modirisi o duela le molaomotheo wa gore motho yo o kgotlelang o duela. Molao ono gape o ne wa dira motheo wa semolao wa go tlhomiwa ga ditheo tsa metsi a a mo nokeng tse di dirisiwang go laola metswedi ya metsi ka tsela e e rulaganeng, tse di neng di tlhotlhelediwa ke dikai tsa ditheo tse di ntseng jalo kwa Fora le Spain, gareng ga dinaga tse dingwe. Ka 1996 go ne ga tlhomiwa mokgatlho wa Oum Er-Rbia e le mokgatlho wa ntlha wa kgaolo ya metsi kwa Morocco. Ka 2000 go ne ga tlhomiwa ditheo mo dikgaolong tse dingwe tse thataro tse dikgolo tsa naga. Le fa go ntse jalo, ditheo tsa kgaolo eno di tsere dingwaga di le dintsi mme di sa ntse di le bokoa. Morago ga dingwaga di feta lesome molao ono o sena go amogelwa, o sa ntse o sa dirisiwe ka botlalo.
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go Fetoga ga Boitshwaro
Dithemperetšha tse di tlhatlogang di simolola go ama dinonyane, mme mefuta e ka nna 160 ya dirurubele go tswa kwa mafelong a le 10 a a farologaneng e fetotse mafelo a tsone go ya kwa bokone ka dikilometara di le 200 kwa Yuropa le Amerika Bokone. Go fuduga ga diphologolo tse dikgolo go ka kgorelediwa ke kgolo ya batho. Kwa Boritane, dirurubele tsa dikgakologo di bonala ka palogare ya malatsi a le 6 pele ga masome a mabedi a dingwaga a a fetileng.
Debswana
Meepo
Meepo e e mo taolong ya Debswana ke e e latelang:
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go Fetoga ga Boitshwaro
Setlhogo sa 2002 mo Nature se ne sa tlhatlhoba dibuka tsa saense go bona diphetogo tsa bosheng mo lefelong kgotsa mo maitsholong a dipaka ka mefuta ya dimela le diphologolo. Mo mefuteng e e supang phetogo ya bosheng, e le 4 mo go e le 5 e fetotse mafelo a yone go ya kwa mafelong a a kwa godimo kgotsa kwa mafelong a kwa godimo, go dira "mefuta ya batshabi". Digwagwa di ne di tsala, dithunya di thunya mme dinonyane di fuduga palogare ya malatsi a le 2.3 pele ga dingwaga tse di lesome; dirurubele, dinonyane le dimela di fudugela kwa mafelong a a kwa godimo ka dikilometara di le 6.1 ka dingwaga tse di kwa godimo. Patlisiso ya 2005 e swetsa ka gore ditiro tsa batho ke tsone di bakang go tlhatloga ga themperetšha le go fetoga ga maitsholo a mefuta ya ditshedi, mme di golaganya ditlamorago tseno le dipolelelopele tsa di-model tsa tlelaemete go di tlhomamisa. Baitsesaense ba lemogile gore bojang jwa moriri jwa Antarctic bo nna mo mafelong a Antarctica kwa pele go neng go na le mafelo a a lekanyeditsweng a go tshela.
Debswana
Ditso
Kompone ya Debswana e simolotse e le De Beers Botswana Mining Company ka ngwaga wa 1968, kgwedi ya Seetebosigo ele malatsi a le masome mabedi le boraro, morago ga gore modupa maje wa De Beers a tlhaole maje a a nang le diteemane kwa Orapa ka dingwaga tsa 1960. Dingwaga tse tlhano morago ga foo, puso ya Botswana ya oketsa seabe sa yone go tswa kwa go 15% go ya kwa go 50%. Ka ngwgaa wa 1992, kgwedi ya Mopitlo ele masome mabedi le botlhano, leina la kompone la fetoga go nna Debswana Diamond Company (Proprietary) Limited. Maikaelelo a kompone ke go epa ditemane le tsotlhe tse di amanang le tsone. Kompone ya Debswana e eteletse pele meepo ya Orapa, Letlhakane, Jwaneng le Damtshaa. Meepo ka bone jwa yone e nnile le seabe se segolo mo go kgolong ya itsholelo ka poelo ya diteemane, e fetotse lefatshe la Botswana mo go ikaegeng ka temothuo ka dingwaga tsa 1960 go nna lefatshe le le nang le kgolo ya itsholelo.
Debswana e ne ya upolola teemane ya boleng jwa 1,098 carat mo Botswana ka ngwaga wa 2021 kgwedi ya Seetebosigo. Go dumelwa fa e le lejwana la boraro ka bogolo go epiwa.
Kavimba
Kavimba ke motse yo o mo kgaolong ya bokone-bophirima mo Botswana. Motse yo o ne o ikagile mo botlhaba jwa karolo ya kgaolo ya Chobe pele ga ngwaga wa 2001. Go na le sekolo se se botlana mme ga gona se se golwane. Batho ba ne ba le 519 ka palo batho 2001.
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Dikgwa le phetogo ya tlelaemete
thumb|Phetogo mo Tiro ya Photosynthetic mo Dikgweng tsa Bokone 1982-192003; NASA Earth Observatory E re ka dikgwa tsa bokone di na le carbon, fa dikgwa tse di suleng e le motswedi o mogolo wa carbon, go latlhegelwa ke mafelo a magolo a dikgwa go na le phetolo e e siameng ka go gotela ga lefatshe. Mo dingwageng tse di maswe thata, go ntshiwa ga khabone ka ntlha ya go tlhaselwa ke dikhukhwane mo dikgweng kwa British Columbia fela go atamela go feta ngwaga o o tlwaelegileng wa melelo ya dikgwa mo Canada yotlhe kgotsa dingwaga di le tlhano tsa go ntshiwa go tswa mo metsweding ya dipalangwa ya naga eo.
Debswana
Seabe mo itsholelong
Ditirelo tsa go epa diteemane di tlhotlheleditse kgolo ya istholelo ya Botswana thata, e letla gore e gole go tswa mo go nneng lengwe la mafatshe a a humanegileng mo lefatsheng ka bophara ka nako ya fa le tsaya boipuso ka ngwaga wa 1966 go nna lefatshe le le mo maemong a a fa gare mo itsholelong, le na le letseno la $9,200.00 ka ngwaga wa 2004. Lefatshe le na le maikaelelo a go nna lengwe la mafatshe a a kwa godimo mo itsholelong ka ngwaga wa 2036. Ka ntlha ya se, ditirelo tsa go beeletsa madi tse dikgolo di le pedi di bona lefatshe la Botswana e le lefatshe le go babalesegileng go le adimisa madi mo Aforika. Bongwe mo borarong jwa dipoelo tsa lefatshe ke tsa diteemane. Kompone ya Debswana ke yone kompone e e ikemetseng ka nosi e e hirang batho ba bantsi go gaisa tse dingwe mo lefatsheng la Botswana, e firile batho ba ka tshwara dikete tse thataro le makgolo a le mane, 93% ya bone e le Batswana.
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Mokgantitswane wa mo dithabeng le melelo ya sekgwa
left|thumb|Khukhwane e e godileng ya phaene ya kwa dithabeng Go fetoga ga tlelaemete le go fetoga ga maemo a bosa go go amanang le yone go go diragalang lefatshe ka bophara go na le seabe se se tlhamaletseng mo thutotshelong, ikholoji ya palo ya batho, le palo ya ditshenekegi tse di thubang, jaaka khukhwane ya phaene ya thaba (MPB). Seno ke ka ntlha ya gore themperetšha ke selo se se laolang kgolo ya ditshenekegi le katlego ya palo ya tsone. Mountain Pine Beetle ke mofuta o o tlholegang kwa Bophirima jwa Amerika Bokone. Pele ga diphetogo tsa tlelaemete le themperetšha, khukhwane ya phaene ya thaba e ne e tshela thata e bo e tlhasela ditlhare tsa phaene tsa lodgepole le ponderosa kwa mafelong a a kwa tlase, ka gonne Rocky Mountains le Cascades tse di kwa godimo di ne di le tsididi thata go ka tshela. Ka fa tlase ga maemo a bosa a a tsididi a a tlwaelegileng mo mafelong a a kwa tlase, tikologo ya sekgwa e dikhukhwane tsa phaene di nnang mo go yone e bolokiwa e lekalekane ka mabaka a a tshwanang le mekgwa ya go itshireletsa ka ditlhare, mekgwa ya go iphemela ka dikhukhwane, le dithemperetšha tsa go tsidifala. Ke kamano e e motlhofo fa gare ga setshedi (sekgwa), moemedi (khukhwane) le tikologo (maemo a bosa le themperetšha). Le fa go ntse jalo, jaaka go fetoga ga tlelaemete go dira gore mafelo a dithaba a nne bothitho le go omelela, dikhukhwane tsa phaene di na le maatla a a oketsegileng a go tlhasela le go senya tikologo ya sekgwa, jaaka dikgwa tsa phaene tsa Whiteebark tsa Rocky Mountains. Ke sekgwa se se botlhokwa thata mo dithulaganyong tsa tikologo tsa sekgwa mo e leng gore se bidiwa "thaba ya mafika". Go fetoga ga tlelaemete go dirile gore go nne le kgogodi e e tshosetsang ya khukhwane ya phaene, e e dirileng gore di aname go feta lefelo le di tlholegang mo go lone. Seno se dira gore go nne le diphetogo tsa tikologo, melelo ya dikgwa, merwalela le dikotsi tsa boitekanelo jwa batho. Dipatlisiso tsa go ela tlhoko ka di-coral reef tsa boboatsatsi di dirilwe ke Bak le Nieuwland (1995) go batlisisa phetogo ya tlelaemete mo mafelong a a kwa tlase ga lotshitshi kwa North Sea. "Bak and Nieuwland (1995) ba ne ba ela tlhoko di-quadrates tse di nnetseng ruri ka dingwaga tse di fetang masome a mabedi mme ba bontsha go fokotsega go go bonalang ga dikorale, bogolo jang kwa mafikeng a a sa boteng a a kgorelediwang. Le fa bontsi jwa ditsamaiso tsa go senyega di amana ka tlhamalalo le tlhotlheletso ya batho, go tlhatloga ga themperetšha ya metsi a lewatle go tla dira gore go senyege thata ga di-reef mo nakong e telele". Dithemperetšha tse di tlhatlogang di oketsa kotsi ya go latlhegelwa ke tikologo ya lewatle le ya lotshitshi
Wikimedia Foundation
Wikimedia Foundation (WMF, kana Wikimedia) ke komponi e sa direng madi le diofise tsa lone di leng ko San Francisco, California, le kwadisetswe e le leloko le le sa diring madi, ko tase ga Molao wa US. Ke mong wa Diporojeke tsa Wikimedia – tse di dirisiwang ke makgolo kgolo a Wikipedians le Baithaopi ba ba sa duelweng
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go kgotlelwa ga metsi a a letswai le mefuta ya metsi a a tsididi
thumb|Noka ya Eagle kwa bogare jwa Alaska, legae la mefuta e e farologaneng ya metsi a a se nang letswai. Mefuta ya ditlhapi tse di tshelang mo metsing a a tsididi kgotsa a a tsidi di ka bona go fokotsega ga palo ya batho go fitlha go 50% mo bontsi jwa melatswana ya metsi a a phepa a U.S., go ya ka bontsi jwa di-model tsa phetogo ya tlelaemete. Koketsego ya ditlhokego tsa metabolism ka ntlha ya dithemperetšha tse di kwa godimo tsa metsi, mmogo le go fokotsega ga dijo e tla nna seabe se segolo mo go fokotseng ga tsone. Mo godimo ga moo, mefuta e mentsi ya ditlhapi (jaaka di-salmon) e dirisa metsi a a nang le dipaka tsa melatswana jaaka tsela ya go tsala, gantsi e tsala fa metsi a elela thata mme e fudugela kwa lewatleng morago ga go tsala. Ka ntlha ya gore go wa ga kapoko go solofetswe go fokodiwa ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete, go solofelwa gore go elela ga metsi go tla fokotsega se se felelang ka melatswana e e kwa tlase, e e dirang gore go nne le dimilione tsa di-salmon. Go oketsa ka seno, mawatle a a tlhatlogang a tla simolola go tlatsa ditsamaiso tsa dinoka tse di fa lotshitshing, a di fetola go tswa mo mafelong a metsi a a phepa go ya mo mafelong a letswai a mo go one mefuta ya tlholego e ka nnang ya nyelela. Kwa borwabotlhaba jwa Alaska, lewatle le tlhatloga ka 3.96 cm/year, le busetsa seretse mo dikanale tse di farologaneng tsa dinoka le go tlisa metsi a letswai mo teng ga naga. Go tlhatloga gono ga metsi a lewatle ga go kgotlele melatswana le dinoka fela ka metsi a letswai, mme gape le ditanka tse di golagantsweng le tsone, kwa ditshedi tse di tshwanang le Sockeye Salmon di nnang teng. Le fa mofuta ono wa Salmon o kgona go tshela mo metsing a letswai le a a phepa, go latlhegelwa ke metsi a a phepa go dira gore o se ka wa tsala ka dikgakologo, ka gonne mokgwa wa go beela o tlhoka metsi a a se nang letswai. Ga go na pelaelo gore go latlhegelwa ke metsi a a phepa a matsha le dinoka kwa Alaska go tla felela ka go nyelela ga palo e e neng e le ntsi ya di-salmon mo nageng.
A
A, kana a, ke thaka ya ntha mo dithakeng tse di dirisiwang mo dieleng. Le buiwa jaana “aay" kana “aae", bontsi ke boaay.