cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Somarelang Tikologo
Go Sirelediwa ga Dithoto
Somarelang Tikologo e dira diporojeke tsa pontsho kwa dikolong tsa selegae kwa Gaborone, mmogo le matsholo a go tlhagisa batho mo nageng yotlhe go ruta Botswana ka botlhokwa jwa go somarela didirisiwa tseno. Ditlhogo tse di itsegeng tsa thuto di akaretsa go oketsa bokgoni jo didirisiwa di dirisiwang ka jone mmogo le go netefatsa tekatekano mo go abiweng ga tse di bonweng ka go dirisa didirisiwa tse di umakilweng.
Thulaganyo ya Tikologo
Komiti ya thulaganyo ya Somarela Tikologo e ikaeletse go rotloetsa go kopanngwa ga dikgang tsa tikologo mo toropokgolo Gaborone le Botswana otlhe. Seno se akaretsa dikgang tse di amanang le mafelo a a bulegileng a botlhe, temothuo ya ditoropokgolo, dipalangwa tsa botlhe, mafelo a boitapoloso, le go nna le seabe ga setšhaba mo tsamaisong ya go dira ditshwetso.
Somarelang Tikologo jaanong e tlhabolola Phaka ya Tikologo.
PR le go kokoanya madi
Komiti ya Somarelang Tikologo ya go Phutha Madi, Dikamano tsa Setshaba (PR) e neela lefelo maloko a Somarelang tikologo go tlhalosa matshwenyego a bone malebana le seemo sa tikologo ya Botswana, le go nna le seabe mo go direng phetogo e e siameng mo seemong sa tikologo ya Botswana ka ditiro tse di farologaneng.
Phaka ya setšhaba
Somarelang Tikologo e mo teng ga phaka ya setšhaba kwa Plot 3491 Ext 4 kwa Gaborone, Botswana. Phaka eno e ne ya bulwa semmuso ke Tona wa Tikologo, Diphologolo tsa Naga le Bojanala jwa Botswana, Onkokame kitso Mokaila ka Thakole 27, 2009. Phaka ka boyone e na le dikarolo tse tlhano tse dikgolo: Lefelo la metshameko la bana, Lebentlele le le tlala, Tsimo ya setšhaba, Lefelo la matlakala a ka dirisiwang gape, le Eco Cafe.
Xhumo
Xhumo ke motse yo o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse yo o bonwa gaufi le Makgadikgadi Pan, yo o nang le batho ba le sekete le makgolo a le borataro le masome a ferabobedi le metso e le bone (1684) ka palo batho ya 2011.
Ditaola Ditaola
Ditaola Ditaola (o tshotswe ka 23 Phatwe 1978) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Botswana.
Tiro ya gagwe
Ditaola Ditaola ke motshameki yo o tshamekang jaaka motlhasedi wa setlhopha sa Police XI. O ne a tshamekela setlhopha sa setšhaba sa kgwele ya dinao sa Botswana magareng ga dingwaga tsa 1998 le 2002.
Metswedi
Karolo:Batshameki ba Batswana ba kgwele ya dinao ba ba tshamekang lefatshe ka bophara Karolo:Batshameka gare ba Botswana Karolo:Batshameki ba setlhopa sa Police Xi Karolo:Matsalo a 1978 Karolo:Batho ba ba mo botshelong Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Batho Karolo:Batho ba ba santseng bale mo botshelong Karolo:Batshameki ba kgwele ya dinao ba Botswana
Mahetlwe
Mahetlwe ke motse yo o mo kgaolong ya Kweneng mo Botswana. Motse yo o ikagile mo sekgeleng se ka nna dikilometara di le masome a mabedi le metso e le botlhano (25 km) mo bokone botlhaba jwa Molepolole. Go ya ka palo batho ya 2001, batho ba ne ba le makgolo a matlhano, masome a ferabongwe le motso o le mongwe (591).
Phetogo ya loapi mo Aforika Borwa
thumb|Phetogo ya loapi e tla ama tsa temothuo mo Aforika Borwa Phetogo ya loapi mo Aforika Borwa e etelela pele koketsego ya themperetšha (temperature) le go fetogafetoga ga dipula. Bosupi bo supa fa ditiragalo tsa seemo sa loapi tse di feteletseng di e ponatsa ka ntlha ya phetogo ya loapi. Se ke tlhobaelo e e masisi mo maAforika Borwa ka phetogo ya loapi e tla ama seemo ka kakaretso le boitekanelo jwa lefatshe, sekai, metswedi ya metsi. Jaaka dikarolo tse dintsi tsa lefatshe, dipatlisiso tsa loapi di supa fa kgwetho kgolo mo Aforika Borwa e ama thata le dikgang tsa tikologo go na le tsa ditlhabololo. Ditamorago tse di bothoko that di itebaganya le ditlamelo tsa metsi, tse di nang le ditlamorago tse ditona mo lekala la temothuo. Diphetogo tsa tikologo tse di bofefo di baka ditamorago tse di bonalang mo setšhaba le tikologo ka ditsela le dintlha tse di farologaneng, go simolla ka boleng jwa phefo, go ya ko themperetšha le dipopego tsa loapi, go leka go atomela tshireletsego ya dijo le ketegala ga malwetsi.
Mefuta ya ditamorago tsa phetogo ya loapi mo ditšhaba tsa magae di solofelwa go akaretsa: leuba, go fela ga metswedi ya metsi le mefuta ya ditshedi, kgokolego ya mmu, phukotsego ya itsholelo ya go e tshidisa le kemiso ya ditiragalo tsa setso.
Aforika Borwa e ntsha kgaso ya CO2 e le ntsi, e le mogasi wa bo14 o motona go ntsha CO2. Mo godimo ga alo ya batho ba ba ntshang dikhemikale, Aforika Borwa e ne e na le 9.5 tons tsa CO2 kgaso ya mowa mo mothong a le mongwe ka 2015. Se se bakwa ke thulaganyo ya yone ya motlakase e etshetleleng thata mo magala le leokwane. Ka karolo ya maitlamo a yone a boditšhabatšhaba, Aforika Borwa e ikanne go tlhora kgaso fa gare ga 2020 le 2025.
Kgaso ya mowa o borai (Greenhouse gas emissions)
Aforika Borwa ke lefatshe la bo14 le letona go gaisa mo go ntsheng mowa o borai.
Lekalana la motlakase (Energy Sector)
Aforika Borwa e na le lekala le letona la motlakase, ele ya itsholelo ya boraro e tona mo Aforika. Lefatshe le dirisetse 227 TWh ya motlakase ka 2018. Bontsi jwa motlakase wa Aforika Borwa bo dirilwe go tswa magala, leokwane lone le dira 88% ka 2017. Aforika Borwa ke lefatshe la bo7 le letona mo go ntsheng magala mo lefatshe. Go tloga ka Phukwi 2018, Aforika Borwa e nnele le bokgone jwa go dira motlakase ka magala o di-gigawatts dile 39 (39 GW). Aforika Borwa ke lefatshe la bo14 le letona go gaisa mo go ntsheng mowa o borai. Aforika Borwa o rulaganya go tswa no lekalana la motlakase wa magala le lefatshe le ntsha marang a letsatsi a mantsi le maatla a phefo a terawatt ka oura mo Aforika. Lefatshe le ikaelela go kgaola 34 GW wa motlakase o dirwang ka magala ka 2050.
Lefatshe le ikaelela go aga bonnye jwa bokgone jwa go dira motlakase wa go ntshafadiwa ka selekanyo sa 20 GW ka 2030. Aforika Borwa e ikaelela go dira motlakase wa di-megawatts tsa selekanyo sa 77,834 (MW) ka 2030, ka bokgone jo bosha jo bo tsweng metswedi e e ntšhwafalang go fitlhelela maikaelelo a go fokotsa kgaso. Ka maikaelelo a yone a a boletsweng Thulaganyo ya go Dirisa Metswedi (Integrated Reource Plan), e itsisetse Thulaganyo ya go Rulaganya Thekiso ya Batlhagisi ba Motlakase ba ba Ikemetseng ba ba Dirisang Metswedi e e Tlhophilweng ya Motlakase (Renewable Energy Independent Power Producer Procurement Programme), e ikaeletseng go oketsa go ntsha motlakase go tswa mo metsweding e e ntšhwafadiwang ka go beeletsa mo makalana a ikemetseng ka nosi.
Motlakase o o ntšhwafadiwang (Renewable Energy)
Motlakase o o ntšhwafadiwang mo Aforika Borwa ke motlakase o dirilweng mo Aforika Borwa go tswa metsweding e ntšhwafadiwang, tseo tse di tlalang ka tholego - jaaka marang a letsatsi, phefo, dinoka, makhubu, pula, mowa ya tholego le maatla a mogote. Motlakase o o ntšhwafadiwang o itebagantse le dikarolo dile nne (four) tsa botlhokwa: go dira motlakase, go thuthafatsa kgotsa go tsidifatsa phefo le metsi, tsa dipalamo, le ditlamelo tsa motlakase mo metseselegae. Lekalana la motlakase mo Aforika Borwa ke karolo e botlhokwa mo ditsamaiso tsa motlakase lefatshe ka bophara ka ditlhabololo tsa lefatshe le kgodiso mo motlakase o o ntšhwafadiwang. Mowa e e bakang kgotelo (Greenhouse gas (GHG)) ya Aforika Borwa e tlhomilwe fa bogare le palo ya motho a le mongwe o ntshang mowa (GHG) e feta ya palogare ya lefatshe ka bophara. Go batla motlakase mo lefatshe go solofetswe go oketsega ka metlha abo bo nna gabedi ka 2025.
Batho basweu
Batho basweu kgotsa Makgowa ke maina a gantsi a dirisiwang go kaya batho ba ba tholegang ko Europa le mafatshe a mangwe jaaka Amerika, goya ka tebego. Le fa tlhaloso e kgona go farologana gotswa kwa batho bao ba tholegang teng le tebego.
Ditirelo tsa motlobo wa dibuka tsa Botswana
Ditirelo tsa motlobo wa dibuka tsa Botswana ke tleseletso ya go letlelela bakwadi go anamisa dibuka tsa bone mo Botswana. Ditirelo tse di buletswe semmuso ka Phukwi a tlhola boferabobedi,ngwaga wa 1968.
Tebelopele ya setshaba ka metlobo ya dibuka
Botswana o iphitlhela mo lobakeng lwa ditiragalo tse mo go tsone dikakanyo tsa batho le dilo tse di tlhokegang di fetogang ka bofefo jo bo gakgamatsang.Batho ba tshwanetse go inaakanya le diphetogo tse di diragalang momafatsheng otlhe mme e re ba dira jalo ba bo ba tlamparetse tse di siameng tsa ngwao ya bone tse di re farologanyang le dichaba tse dingwe. Ka jaanong e le dingwaga di le masome mararo re ntse re ipusa, re tshwanetse go akanya ka ga tse dintle tse di fetileng le gore re dirile go le kae go di kgona. Mme e re go ntse jaana, re akanye re bo re lore tse di tlang tse dintle. Re tla a bo re le sechaba se se ntseng jang ka 2016, ngwaga wa dingwaga tse di masome matlhano re ntse re ipusa? Diphetogo tse re batlang go di dira di tla a tsaya lobaka. Dingwaga tsa diphetogo tse di tla a akaretsa tokafatso ya thuto le botsogo. Jalo he, re tshwanetse go lebela kwa pele thata gore re tsaya ditsela tse di ntseng jang. Gore re ipaakanyetse phetogo ya itsholelo ya mafatshe otlhe le botshelo jwa batho, a re dirise dipaka tse di re tlelang ka botlalo. Dilo tse re batlang go di dira di tla a nna le mathata a re sa kakeng ra a solofela gompieno. Re tshwanetse go nna re fetola dilo re digile dibete re le pelokgale.Re tshwanetse go ineela go fetola dilo mo go tla a solegelang lefatshe la rona molemo. Ga go na yo o ka re di fetolelang. Diphetogo tse di raya gore re dire ka natla, mme tuelo e tlaa nna tswelelo ya rona rotlhe.
Tiriso ya maranyane a enthanete mo metlobong ya dibuka
Mogolwane wa motlobo wa dibuka kwa Maun Rre Mackenzie Moabi, a re ba mo maikaelelong a go atlega mo letshegong la ntlha la go nna tshaba e e rutegileng, e e nang le kitso.A re setshaba se tshwanetse sa itse gore motlobo wa dibuka o ka ba thusa jang.O kopile setshaba go dirisa sebaka sa go dirisa maranyane a inthanete a mahala, gore e re nako e e tlang ba bone maduo a a botoka. Rre Moabi o buile jalo mo puisanong le lekalana la BOPA bosheng.O tlhalositse fa lenaneo la Sesigo gammogo le ithutuntsho e e neng ya dirwa ka kgwedi ya Phatwe monongwaga e le tsone tse di rotloeditseng batho go tla ka dipalo tse dintsi go amogela le go tlhaloganya tiriso ya inthanete.O boletse fa boranyane jo bo kgatlhegelwa ke bagolo, banana le bana, o ne a re banana gantsi ba e dirisa go intsha bodutu ka go tlhaeletsana le ba bangwe ka go dirisa maranyane a a gokaganyang ditsala le masika.A re bangwe ba badirisi ke ba dikgwebo tse dipotlana ka ba tla ba e dirisa go botsolotsa le go batla maano a go godisa dikgwebo tsa bone le go bona gore ba ka di tiisa jang.O rile dipalo tsa bagolo le banana di godile go tswa mo go sekete go ya kwa diketeng tse pedi go tswa ka kgwedi ya Mopitlo go fitlha mo nakong ya gompieno.A re ka letsatsi, ba nna le badirisi ba ba ka tshwarang makgolo a mararo le masome a matlhano.Rre Moabi o supile fa go na le dikgwetlho, a re nngwe ya tsone ke go kgaoga ga inthanete kgapetsakgapetsa. O rile jaanong se, se dira gore badirisi ba yone ba se ka ba nna le tshepo e e kalo mo go yone.
Lephata la thuto le tlhabolola kitso mo metlobong
Lephata la Thuto le Tlhabololo Kitso le na le boikarabelo jwa kgolo ya baithuti ba dingwaga tse di farologanyeng mono Botswana. Molao wa thuto (Education Law) o simolotse ka ngwaga wa 1966 ka nako ya boipuso jwa lefatshe leno. Ka 2001 Lephata le ne la semilodisa lenaneo le lešha la thuto le le akaretsang dingwaga tse supa Poraemari, tse tharo tsa sekontari tse di potlana, le tse pedi tsa sekontari e kgolwane. Lephata la Thuto le ma le boikarabelo bongwe jo bo faphegileng. Boikarabelo jo jwa go tlhabola thuto bo akaretsa:
· Go somarela tlhabololo thuto bodiredi
· Go fa le go rurufatsa thuto le tlhabololo kitso ya maemo a a kwa godimo
Dikgoge tsa kwa ntle
Botswana Botswana Library Association
Dipadi tsa kwa ntle
A site about its history
Trans-Kalahari Corridor
Trans-Kalahari Corridor ke tsela e tona e e tshetsweng sekonotere e e amanyang Walvis Bay le Windhoek kwa Namibia le Pretoria kwa Gauteng Aforika Borwa, e feta ka Botswana. Go aga tsela e go lopile madi a a ka nnang kana ka di milione di le makgolo a robabobedi le masome a matlhano a di dolara tsa Namibia, e ne ya bulwa semmuso ka ngwaga wa 1998.
Makunda
Makunda ke motse yo o mo kgaolong ya Ghanzi mo Botswana. Motse yo o ikagile gaufi le molelwane wa Namibia. Batho ba ne ba le makgolo a mararo, masome a mararo le motso o le mongwe (331) ka palo batho ya 2001.
Trans-Kalahari Corridor
Tsela e e akaretsa diporo tse pedi;santlha se tswa kwa Walvis Bay go ya bokgala jwa Gobabis kwa Namibia, le go tswa Johannesburg go ya bokgala jwa toropo ya Lobatse kwa Botswana. Dipuisanyo di sale di tshwarwa ka ngwaga wa 2010 mabapi le go lomaganya diporo tse pedi tse. Tumalano gareng ga mafatshe a mabedi a e ne ya bewa monwana ka ngwaga wa 2014, mme se se padisitswe ke itsholelo.
Tsela ya Maputo e lomaganya Gauteng le Maputo kwa Mozambique. Ditsela tse ka bobedi jwa tsone di dira makopanelo gare ga Walvis Bay kwa lewatleng la Atlantic le Maputo kwa lewatleng la Indian, makopanelo a itsege e le tsela ya ditlhabololo ya Walvis Bay-Botswana-Gauteng-Maputo.
Tsela
Tsela ya Walvis Bay-Windhoek-Lobatse-Pretoria-Maputo ke tsela ya bo masome a mane mo mafaratlhatlheng a ditsela a Southern African Development Community.
Tsela e e simolola kwa toropong ya Coastal ya Walvis Bay, e leba kwa bokone kwa tsela ya B2 e e yang Swakopmund e lebang kwa botlhabatsatsi. E leba kwa botlhabatsatsi fa e tswa kwa Swakopmund, e feta ka Karibib, e ya toropong ya Okahandja (sekgala sa dikilomitara di le makgolo a mabedi le masome a ferabongwe), ko e tla bong e goroga kwa e kopanelang teng le tsela ya B1. Kwa makopanelong a, tsela ya B2 e ya felela go simologe ya B1 go ya borwa. Lefelo lotlhe go tswa kwa Walvis Bay go ya Okahandja e tlhakanetswe le ya Walvis bay-Ndola-Lumubashi.
Go tswa Okahandja e leba borwa mo tseleng ya A1 dikilomitara di le masome a supa kwa toropokgolo ya Namibia ebong Windhoek kwa e kopanelang teng le ya B6. Kwa makopanelong a, tsela e e nna ya B6 go ya botlhaba. Go tswa Okahandja go ya Windhoek e kopanetse le ya Tripoli-Cape Town.
Go tswa Windhoek, tsela e e leba botlhaba e le B6 dikilomitara di le makgolo a mararo,lesome le botlhano go ralala Gobabis go ya molelwaneng wa toropo ya Buitepos, kwa e kgabaganyang molelwane go ya botlhaba go tsena kwa Botswana ele tsela ya A2. Go tswa kwa Buitepos, tsela e e leba borwa botlhaba ele tsela ya A2 dikilomitara di le makgolo a supa le masome a matlhano go ralala Jwaneng go ya molelwaneng wa Lobatse, tsela e e kgabaganya molelwane wa setshaba e lebile botlhaba go tsena ka lefatshe la Aforika Borwa e le tsela ya N4.
Majwanaadipitse
Majwanaadipitse ke motse yo o mo kgaolong ya legare (Central District) mo Botswana, yo o sekgele se dikilometara di le masome a supa (70 km) mo bokone jwa Palapye. Motse yo o na le sekolo se sebotlana. Go ya ka palo batho ya 2001, batho ba ne ba le makgolo a mane, masome a mabedi le metso e botlhano (425).
Trans-Kalahari Corridor
Tsela
Go tswa Skilpadshek tsela e leba botlhaba e le tsela ya N4 dikilomitara di le makgolo a mabedi le masome a ferabobedi le botlhano go ralala Rustenburg go ya Tshwane toropokgolo ya Aforika Borwa kwa tsela ya Trans-Kalahai e felela teng kwa marakanelong le ya N1. Tsela ya N4 e tswelela kwa botlhaba go tswa Tshwane go goroga kwa molelwaneng wa Mozambique kwa Komatipoort kwa bofelelong jwa tsela ya Walvis Bay go ya Maputo.
Neo Moroka
Neo Moroka ke modulasetilo wa De Beers Botswana. Pele e ne ele mopolotiki wa Botswana, a dira e le tona go simolola ka 2004 go ema ka 2009.
Rre Moroka o fentse dithuto tsa gagwe ka setlankana sa Digarata mo dithutong tsa go ithuta ka tlholego le meamuso ya yone gape e ne e le mogakolodi wa  polokelo madi ya Barclays  go tsweng ka ngwaga wa 1984 gofitlha kwa go wa 1991. O kile a bereka e le mookamedi mogolo wa kompone ya  BP Botswana. O ne a tlhophiwa go ya Khudutlhamageng  la ntlha mo ditsong  ka ditlhopho tsa  Phalane ngwaga wa 2004 go tswa kwa kgaolong ya  Kgalagadi Borwa [1] gape o emetse phuthego ya Botswana Democratic Party. Go latedisa ditlhopho, o ne a tlhomiwa go nna tona wa papadi le madirelo ka kgwedi ya Ngwanatsele a tlhola borobabongwe ka ngwaga wa, 2004.
Metswedi
Karolo:Batho ba ba tshelang
Phetogo ya loapi le Madirelo a Ditlhapi
thumb|Go tshwara ditlhapi ka letlole le le tsholediwamg mo [[:en:Bangladesh|Bangladesh. lebopo la go tshwara ditlhapi mo ditshabeng tsa Bangladesh di tshabelelwa ke merwalela go tswa mo koketsegong ya bogodimo jwa lewatle. ]] Madirelo a ditlhapi a amiwa thata ke tsa  phetogo ya loapi ka mabaka a farologaneng: ditshidi tse di nnang mo tikologong ya mawatle di amiwa ke go oketsega ga mogote wa lewatle, go nna botlhole ga lewatle, le go ntsha okosejene, le fa go ntse jalo ditlamorago tsa metsi a monate a tikologo di rotloediwa ke temperetšhara ya metsi,go elela ga metsi, le tatlhegelo ya  lefelo le ditlhapi di nnang mo go lone. Ditlamorago tse di farologana ka bokao jwa ditlhapi. Phetogo ya loapi e fetola kanamiso ya ditlhapi gammogo le maduô a a kwa godimo a setlhopha sa dimela le diphologolo tse di nnang mo metsing. Phetogo ya loapi is solofetswe go tlisa dihetogo tse di mosola mo go nneng teng ga thekiso ya dikumo tsa ditlhapi. Tsa lefatshe le ditlamorago tsa ikonomi di tla bo di le mosola, segolobogolo mo mafatsheng a ikaegileng thata mo lekalaneng le. Bontsi jwa kwelotlase ya bokgoni jo bokogodimo jwa go tshwara mo mafelong a boboatsatsi, bontsi mo dinageng tsa Borwa jwa Pacific.
Ditlamorago tsa go fetoga ga loapi mo ditseleng tsa mawatle di ama go nna teng ga ditlhapi l e temothuo ya metsi a mo metsing, tsela e batho ba tshelang ka yone e e ikaegileng ka go tshwara ditlhapi le bokgoni jwa mawatle ja go tshwara le go boloka khabone (pompo ya ditshedi). Ditlamorago tsa go tlhatloga ga metsi a lewatle go kaya gore ditshaba tsa batshwaraditlhapi ba ba dintshing tsa lewatle di amiwa thata ke diphetogo tsa loapi, mme go fetola dipopego tsa pula le tiriso ya metsi go ama go tshwarwa ga ditlhapi tsa metsi a a phepa le temothuo ya ditlhapi. Ditlamorago tsa phetogo ya loapi mo themothuong ya a a mo metsing ke go oketsaga g dikotsi tsa merwalela, malwetsi, ditshenekegi le go thunya ga bolele jo bo kotsi jo bo ka bakang tatlhegelo ya ntshokuno le mafaratlhatlha.
Makula
Makula ke batho ba Aferika Borwa, ba falalile go India kgale. Ka Seisimane ba bitša "Indians" goba "Asians".
MaIndia ba šala gagolo mo porofense tša KwaZulu-Natal.
Kgosi Puso Gaborone
Kgosi Puso Gaborone yo o tshotsweng ka kgwedi ya Ngwanaatsele ale lesome le motso ka ngwaga wa 1975 ke kgosikgolo ya Batlokwa morafe wa Tlokweng mo Botswana. Mo ngwageng wa 2021 o ne a tlhophiwa ele modulasetilo wa Ntlo ya Dikgos i mono Botswana, maemo a ntseng a tshwere go tswa mo ngwageng wa 2009.
Dithutego
Kgosi Puso Gaborone o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanaatsele mo ngwageng wa 1975, ke ene ngwana wa mosimame fela ale mongwe wa ga moswi Kgosi Moshibidu Gaborone.Kgosi o dirile dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa Batlokwa National. Ntswa ele kgosi gompieno ene ele morutabana pele. Moletlo wa gagwe wa go bewa kgosi o ne o tshwaretswe mo kgotleng ya Tlokweng ,moletlo o, o ne o tseneletswe ke Tautona wa pele wa Botswana ,Rre Festus Mogae le Rre Ketumile Masire yo o re togetseng mo lefatsheng, dikgosi tsa Batlokwa go tswa Aferika Borwa le Lesotho, baeteledipele ba merafe le morafe ka kakaretso.
Bogosi jwa Batlokwa
Puso Gaborone o tsere setilo sa bogosi ka kgwedi ya Phatwe mo ngwageng wa 2007 morago ga loso la ga rre rraagwe ka ngwaga wa 2005. E ntse ele kgosi ya Batlokwa, o ne a tlhophiwa ele modulasetilo wa Ntlo ya Dikgosi tsa Botswana.
Botshelo jwa gagwe
Kgosi Puso Gaborone o ne a tsena mo nyalong e boitshepho le Mme Thandie Tshepo Leshomo Gaborone ka kgwedi ya Phatwe ka ngwaga wa 2016 ebile ba nale ngwana ale mongwe fela. Go supiwa gape gore Kgosi o busa ka sekao ka go tsaya mokento wa COVID-19 gammogo le mohumagadi wa gagwe ka kgwedi ya Mopitlo mo ngwageng wa 2021.
Sefhare
Sefhare ke motsana o mo kgaolong ya legare kwa Botswana. Go ya ka palo batho ya mgwaga wa 2011 palo ya batho e ne e le 5295.<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Metswedi
Karolo:Mafelo aa nang le batho mo Botswana
Batho bantsho
Bantsho ke tsela e dirisiwang go raya batho, gantshi thalosa mmala wa letalo. Ga se batho ba ba naleng mmala o montsho fela ba go tweng ke “bantsho" mo mafatsheng ka bontshi bantsho go tewa batho ba ba tholegang ko Aforika.
Sekolo Sa Swaneng Hill
Sekolo sa Swaneng Hill e ne ele sengwe sa dikolo tse tharo tsa ntlha go tlhamiwa ke rre Patrick Van Rensburg kwa Serowe mo Botswana. Dikolo tse dingwe e bong Shashe le Madiba. Dikago tsa sekolo sa Swaneng di simolotswe ka ngwaga wa 1962, morago ga gore rre Van Rensburg a tsee boagedi mo Botswana; ebile a ne a itsega ale kgatlhanong le pogiso ya batho bantsho kwa Aforika Borwa. Ko bokhutlong jwa ngwaga oo, ene le mohumagadi wa gagwe, Elizabeth, ga mmogo le ba ba neng ba dumalana le mogopolo wa bone ba neelwa teta ya go simolola go aga sekolo mo Serowe. Sekolo se se ne sa agiwa ko bofelelong jwa motse, ko ntlheng ya botlhaba tsatsi. Se ne se agilwe dikhilometara di ka tshwara bosupa go fitha lesome le bongwe gotswa kwa bogareng jwa motse. Fa sekolo se tlaa bulwa ka 11 February 1963, se ne se setse sena le baikwadisi ba le masome matlhano le botlhano, le fa go ne go na le diphatlha tse masome a mabedi le borobabongwe fela. Ka jalo diphatlha di ne tsa neelwa ba ba ikwadisitseng pele.
Fa sekolo se simolola, mme Gabalape Autlwetse, yo a neng a nna mogokgo moragonyana, o ne a lemoga "Se ke sekolo se se ratileng go ikaga. Barutabana ba ntlha go simolola, ba ne ba bereka ka thata go ikagela matlo a borutelo a a neng a bulwa ka kgwedi ya Tlhakole, ngwaga wa 1963. Bane ba aga matlo a borutelo ale mantsi, dilaborathori, madirelo morago. Bana ba ba simolotseng pele ba ne gape ba lema, ba apaya, ba phepafatsa ebile ba baakanya. Ka nwaga wa 1967 go ya kwa 1968, sekolo se ne se tshwara 20 phecente mo dikolo tsothe tse di kgolwane mo lefatsheng. Dingwaga tse pedi tse di latelang fa setlhopha sa kago se gola le dipalo tsa bana ba ba neng ba fetsa ko dikolo potlana di ya godimo, Patrick o ne a simolola sekolo sa go ithuta go aga (Builders' Brigade). Go tsamaisa thuto e, o ne a thankgolola Serowe Youth Development Association, ye eleng yone ketapele ya dipolokelo tsa motse mo bo segompienong. Morago ga nna le dikolo tse dingwe mo Serowe, yare go ise goye gope dikolo le dipolokelo tsa mofuta ke fa di tltse lefatshe le le sha la Botswana ka bophara."
Go tswa kwa tshimologong, Van Rensburg le badiri ka ene ba simolotse sekolo sa Swaneng ka mabaka a setsi sa ditlhabololo ga mmogo le go ithuta. Kharikhulamo e akareditse dithuto tsa tiro ya diatla jaaka, tsa temo thuo, tsa kago, go betla, petlo ya tshipi, go tshwantsha, go taka le go thaepa. Go ilwe ga tsisiwa dithuto tse disha tsa thuto ebong "Development Studies".
Dipadi tse dingwe
Dithuto tsa mo Botswana
Metswedi
Karolo:Dikolo mo Botswana
Maleshe
Maleshe ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi mo Botswana. Motse yo o ikagile gaufi le motse mogolo wa kgaolo, Tshabong. Go na le sekolo se se botlana mo motseng yo. Batho ba ne ba le makgolo a mane, masome a marataro le metso e le mebedi (462) ka palo batho ya 2011. Go na gape le kokelwana, kgwebo tse di potlana tsa dimausu le marekisetso a mgolwane mo Maleshe.
Lukulu
Lukulu ke toropo ya mmaraka mo Porofenseng ya Bophirima ya Zambia, go bapa le noka ya Zambezi, le ntlokgolo ya kgaolo ya leina le le tshwanang. Tsela ya go tsena mo toropong e lekanyeditswe ke ditsela di le mmalwa fela tse di nang le pharakano e e tsamayang go tswa kwa toropong ya Kaoma go ya kwa toropong ya Watopa.
Malolwane
Malolwane ke motse yo o mo kagolong ya Kgatleng (Kgatleng District) mo Botswana. Motse yo o ikagile mo sekgele sa dikilometara di le masome a supa (70 km) mo botlhaba jwa Gaborone. Batho ba ne ba le dikete tse pedi, makgolo a mararo, masome a le borataro le metso e ferabongwe (2, 369) ka palo batho ya 2001.
Malepa Bolelang
Malepa Bolelang (o tshotswe ka 25 Tlhakole 1982) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa lefatshe la Botswana.
Tiro ya gagwe
Malepa Bolelang o tshameketse ditlhopha ka go farologana di akaretsa ECCO City Greens. Mo nakong ya gompieno o tlogetse tiro ka lebaka la bogole jo bo bakilweng ke kotsi e a neng a thudilwe ke koloi. O fentse dikgaisano di le 25 mme o nositse gabedi a tshamekela setlhopha sa setšhaba sa kgwele ya dinao sa Botswana.
Dikarolo tse di kwa ntle
Karolo:Batshameki ba kgwele ya dinao ba Botswana Karolo:Batshameki ba Batswana ba kgwele ya dinao ba ba tshamekang lefatshe ka bophara Karolo:Matsalo a 1982 Karolo:Batho ba ba mo botshelong Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Batho Karolo:Batshamekapele ba ditlhopha
Lynette Armstrong
Kgodiso le dithuto
O feditse mananeo a le mmalwa go akaretsa lenaneo la Accelerated Development Programme kwa sekolong sa London Business School, a fetsa la Management Development Programme kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa Stellenbosch Business School, la Strategic Marketing Management kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa University of Witwatersrand le la Executive Personal Development Coaching ntse e le kwa Wits.
Tsa Pereko
Ka ngwaga wa 1998, o ne a boela mo lefatsheng la Botswana mme a fiwa tiro ke moepo wa BCL, kwa rragwe a neng a berekela teng. O ne a hirilwe mo ofising ya madi, ko a neng a tshwanetse go ithuta motheo wa tsa dibuka tsa madi. Ka ngwaga wa 2002, o ne a tlhomiwa mogogi wa batshwara dibuka tsa madi gone kwa moepong wa BCL.
E ne ya re ngwaga o ntse o tsweletse, a hiriwa ele motsamaisi wa tsa kgwebo kwa De Beers Prospecting. O ne a le mongwe wa wa setlhopha se se neng se dira dipatlisiso pele ga tshimololo ya moepo wa Karowe. Ka ngwaga wa 2007 o ne a tlhomiwa motsamaisi wa tsa madi wa ntlha wa mosadi kwa meepong ya Orapa,Letlhakane le Damtshaa. Ka ngwaga wa 2010, Lynette o ne a ithola marapo kwa De Beers mme a ya go berekela kwa moepo wa Tati Nickel, a boela kwa moepong wa BCL e le motsamaisi wa lephata la madi le tsamaiso sebaka sa ngwaga.
Ka ngwaga wa 2013, o ne a araba pitso ya ba Debswana fa ba ne ba batla motho o ka tsayang maemo a bogogi jwa tsa madi. O ne a hiriwa mo maemong ao, mme ya re dingwaga di tsamaya a nna a pagamela kwa godimo ka maemo go fitlhelela a nna mookamedi wa tsa madi mo komponeng eo.
Ka ngwaga wa 2019, morago ga go tlhokafala ga mookamedi wa pele, o ne a tlhomiwa motshwareledi wa gagwe.
Tse dingwe tsa botshelo jwa gagwe
Mme Armstrong ke mme o o nyetsweng e bile a na le bana. Ene le monna wa gagwe ke batsadi ba bana ba babedi.
Mo godimo ga maikarabelo a gagwe kwa Debswana, o dira e le modulasetilo wa Botswana Accountancy Oversight Authority, gape ke leloko la mokgatlo wa batlhokomedi le batsamaisi ba Debswana Pension Fund, mokgatlo wa baeteledipele wa BoFiNet le wa Morupule Coal Mine. Ke leloko la Botswana Institute of Chartered Accountants gape.
John Nswazwi
Go na le lefelo la mabenkele kwa Francistown le le reeletsweng ka leina la gagwe go mo tlotla mmogo le maemo a a tshwanetseng go agiwa go mo tlotla.
Letamo la Letsibogo
Letsibogo Dam ke letamo le le kwa molapong wa Motloutse mo Botswana, maikaelelo a go aga letamo le e ne e le gore le ise metsi kwa toropong ya madirelo ya Selebi-Phikwe le mafelo a a mabapi, le bokgoni jwa go le dirisa go nosetsa. Letamo le jaanong le isa metsi kwa toropokgolo Gaborone le metse e metona ka phaephe ya boleele jwa dikilomitara tse di makgolo a mane.
Lefelo le Seemo sa bosa
Letamo le agilwe go bapa le motse wa Mmadinare. Lefelo le ga le itemogele dipula tse dintsi fa e se ka dikgwedi tsa Ngwanatsele go ema ka ya Mopitlo. Ka ngwaga wa 2012 kgwedi ya Phatwe, letamo le ne le na le metsi a selekanyo sa boraro mo lesomeng, se sa tsisa matshwenyego a gore go tla nna le tlhaelo ya metsi mo dikgaolong tsa Palapye, Mahalapye le Gaborone. Bangwe ba ne ba re seemo se se bakiwa ke bonya mo go baakanyeng diphaephe tse di dutlang.
Ditirelo
Letamo le ne le agetswe lephata la ditswammung,kgotetso le metsi ke ba Arup, ba ba neng ba eteletse pele kago ya go baya metsi. Le boteng jwa dimilione di le lekgolo jwa di metara. Le berekisiwa ke lephata la metsi la Water Utilities Corporation. Letamo le ke bontlha bongwe jwa thulaganyo ya go isa metsi kwa borwa jwa lefatshe go tswa kwa bokone la North-South Carrier Water Project, le le akaretsang matamo a mangwe, ditsamaiso tsa go isa metsi le tsa go phepafatsa metsi. E amantswe le Gaborone ka phaepe ya boleele jwa dikolomitara di le makgolo a mane. Lenaneo lantlha la North-South Carrier le dirisitse madi a ka nnang kana ka dimilione di le makgolo a mararo le masome a matlhano, mme ya simolodisiwa ka ngwaga wa 2000.
Tiriso ya lekadiba
Le ntswa letamo le ne le agetswe go boloka metsi, le tlhabololelwa gore bajanala ba kgone go dira metshameko ya metsi le go tshwara ditlhapi. Ka ngwaga wa 2011, puso e ne ya bolela fa e na le mananeo a go tlhabolola dikago mo letamong le, go akaretsa ditsela, metsi a a nowang le kgopo ya metsi a a leswe, le go aga lotshitshi llwa ntlha o lo itiretsweng mo Botswana kwa bokone jwa letamo. Puso e ne e na le lenaneo la go aga lefelo la boitapoloso la dinaledi tse tlhano le lefelo la tlhokomelo diphologo.
First People of Kalahari (FPK)
First People of the Kalahari (FPK) e ne le mokgatlho wa bobueledi mo Botswana o o bereketseng ditshwanelo tsa letso la Sesarwa ka tlholego ba ba neng ba neng ba patelediwa ke goromente wa Botswana go ya go nna kwa toropong e ntsha ya New Xade. Mokgatlho o o simolodisitswe ka ngwaga wa 1991, o o kwadisitsweng ka ngwaga wa 1992 a bo o lemogesega ka ngwaga wa 1993. Roy Sesana o ne a nna moeteledipele ka ngwaga wa 1995 o a neng a di goga kwa pele ka boeteledipele wa mokgatlho. Sesana gammogo le mokgatlho wa FPK ba ne ba  fiwa seetsele sa Right Livelihood ka ngwaga wa 2005. FPK e ne ya phatlalala e le mokgatlho ka ngwaga wa 2013.
Roy Sesana o itsege gape ele Tobee Tcori- leina la gagwe la Sesarwa. Ke moeteledipele wa letso la 'Sesarwa' la Gana, Gwi le Bakgalagadi. Ka jalo ke mongwe wa baeteledipele ba ba bueledi ba ba utlwalang. O tshotsweletswe mo morafeng wa letso la Sesarwa, Molapo, mo Botswana, kwa tlase ga dingwaga tse di masome a matlhano ( 50 years ago)- ga a itse gone tota dingwaga tsa gagwe. O ne a nna dingwaga di mmalwanyana e le mmereki kwa Aferika Borwa pele a boela kwa Central Kalahari ka ngwaga wa 1971, go ithutela bongaka jwa Setswana.
Phenyo Caiphus
Phenyo Caiphus ke motswana wa dingwaga tse 24 yo o itsegeng ka bokwadi,kgwebo,moitsanapa wa tsa maranyane a dithuto tsa Physics le mmatlisisa dikitso.Phenyo o tlholega kwa motseng wa Marobela mme o tsholetswe mo toropong ya Francistown.
Tiro
Phenyo Caiphus ke mokwadi wa dibuka mme go fitlheng gompieno o na le dibuka di le masome a mararo le bongwe .Mo tse dingwe ke rradikgwebo.O eteletse pele kompone ya CAIPHUS MEDIA CREATIONS  e e itebagantseng le go tsamaisa dikgwebo tsa madirelo a go rutuntsha bana(El Caiphs Private Tuition Education),madirelo  a go gatisa dibuka(El Caiphs Private Publishers),madirelo a theko le thekiso ya dibuka(El Caiphs Private Online Bookstore),madirelo a MINDS Magazine le a dijo a OcaiFlavour.Caiphus ke moitsanape wa maranyane a Physics le mmatlisisa dikitso.Caiphus Media Creations  e simologile ka ngwaga wa 2017 fa rre Caiphus a fetsa dithuto tsa gagwe kwa University of Botswana.
Dikatlego
Ka ngwaga wa 2021, Phenyo Caiphus o ne a fiwa tlotla ya mokwadi yo o gaisitseng mo dikgaisanong tsa Chinese Embassy Short story competition.Go tsweng foo o ne a tsaya maemo a boraro mo Blog4dev international essay competition.O ne a tswelela ka go neelwa certificate of appreciation ke ba KhulummaAfrika magazine kwa lefatsheng la  Aferika Borwa morago ga go bona tlotla ya go tshwana le eo gotswa kwa Virtuous Women Pty Ltd.Godimo ga ditlankana tse di ntse go tsweng mo dithutong tsa gagwe Phenyo Caiphus o ne a nna le tlotla ya go tswa dipampareng tsa dikgang tsa mo gae le ya kwa lefatsheng la Kenya.Phenyo Caiphus ke mofenyi wa National ICT fair 2016 le motshwara maemo a bobedi ngwaga pele  a tsaya maemo a ntlha mo dikgaisanong tseo.
Dithutego
Phenyo Caiphus o simolotse go tsena sekolo kwa Nyamambisi Primary mme a fetsa ka maemo a ntlha(Grade A), a tswalela kwa sekolong sa Shangano kwa a feditseng ka maemo a ntlha (Grade A).O ne a tswelela kwa Nata Senior Secondary School kwa a feditseng ka dintlha di le masome a mane le borataro(46 points).O ne a ya kwa University of Bostwana kwa a ithutseng dithuto tsa Bachelor of Science Computing with Finance.O  ne a dira dithuto tsa Quantam Physics le Pure and Applied Mathematics(Online ) ka maranyana a courseera.
Mantshwabisi
Mantshwabisi ke motse yo o mo kgaolong ya Kweneng mo Botswana. Motse yo o ikagile mo sekgele sa dikilometara di le masome a mane le metso e le botlhano (45 km) mo bokone-bophirima jwa Molepolole, gaufi le tsela ya Molepolole-Letlhakeng. Go ya ka palo batho ya 2001, batho ba Mantshwabisi ba ne ba le makgolo a mane, masome a le borataro le metso e le mene (464).
Robelela
Robelela ke motsana o mo kgaolong ya Legare ya lefatshe la Botswana. Motsana o o kwa Borwa-Botlhaba jwa toropo ya Francistown go bapa le mololwane wa Zimbabwe. Palo ya batho e ne ele 471 ka palo batho ya 2001.
MaKhaladi
Ka Seisimane ba bitswa "Coloureds" goba "People of Colour". Ka Seburu (Afrikaans) ba bitswa "Kleurlinge" goba "Bruinmense".
MaKhaladi ba sala gagolo mo porofense ya Kapa Bophirima le Kapa Bokone.
A Aforika Borwa, lentsoe Coloureds ke sesupo merabe bakeng sa batho se hlahang ho yona merabe e tsoakiloeng ba neng ba rua leloko tsoang Europe, Asia le tse fapa-fapaneng Khoisan le Bantu merabe ya Aforika Borwa. Hase batho bohle ba Coloured bolella tšoanang morabe, 'me malapa a fapaneng le batho ba na le tse fapa-fapaneng ditshebetso tse fapaneng' meleng.
Ho ne ho likamanong tsa pharaletseng le mekgatlo ya basebetsi har'a lichaba tsena tse sa tšoaneng ka Western Cape. Ao ho 'ona lia ikhetha Cape Coloured 'me hokahaneng Cape Semalay setso sa pele. Likarolong tse ling tsa Aforika Borwa, batho ba classified e le Coloured ne hangata litloholo tsa batho ba tsoang ethnicities tse peli tse arohaneng. lithuto tsa liphatsa tsa lefutso li bontša sehlopha na le maemo a mang a phahameng ka ho fetisisa oa lesika la tsoakiloeng lefatšeng. Mitochondrial DNA lithuto tsa li bontšitse hore lerato ea 'me (tšehali) mecha ea ho baahi ba Coloured ba theohela boholo tsoang Khoisan basadi, taba ea gender- leeme admixture.
MsterSpei College
MaterSpei College
MaterSpei college ke sekolo sa Roma mme tshegeditswe ke puso mo Francistown,Botswana.Se ruta bana go tswa kwa mophatong wa form 4 go ya kwa go wa form 5 se kopantse ba ba nnang mo sekolong le kwa ntle.
Lefelo
Sekolo se, se fitlhwelwa mo Francistown mo Bokone jwa Botswana.
Ditso
MaterSpei se simolotswe ke kereke ya Roma ka ngwaga wa 1963 .Mater Spei e  ne e le ntlha ya ditlhabololo tse di neng di rulagantswe ke kereke ya Roma kwa ga tlase gaga Urban Murphy yo  nnileng moeteledimogolo wa ntlha wa mo Roma mo lefatsheng .E ne e le sekolo sa bosupa go bulwa mo Botswana, sa bobedI sa kereke ya Roma mo lefatsheng gape e le nngwe ya dikolo tse di tsamaisiwang ke tumelo ya sekeresete  e e gorogileng ka dingwaga tsa 1950.
Sekolo le lefelo la boithutelo
Ka ngwaga wa 2020, MaterSpei nne sena le bana ba  le 1 750 .Sekolo se na le dikago di tswhana matlwana a borutelo a mathataganyane,holo le motlobo wa dibuka o nang le maranyane.
Ka 2018,sekolo ne se le mo maemong a bobedi mo ditlhabtlhobong tsa sechaba tsa makgaolakgang tsa BGCSE.
Dithuto tse di rutwang
Mater Spei College e na le dithuto tse lesome le bobedi di akaretsa;
Tsa itlhopelo
Ka 2016 dipatlisiso di ne tsa supa di ne di supa fa sekolo se le kwa pele ga tse dingwe mo go tsa maranyane le ditlhaeletsano ka lebaka la dimpho tsa didirisiwa tsa maranyane tse di amogetsweng go tsweng ko komponeng ya meepo ya mo gae.
Tupac Shakur
Tupac Amaru Shakur (/ˈtuːpɑːk ʃəˈkʊər/ TOO-pahk shə-KOOR; o leina la gagwe la matsalo e leng Lesane Parish Crooks, o tshotswe ka Seetebosigo 16, 1971 a tlhokafala ka Lwetsi 13, 1996), o itsege ka leina la 2Pac le Makaveli, e ne e le moopedi wa rap wa Moamerika. O tsewa e le moopedi yo rotloetsang wa nako tshotle. Shakur ke mongwe wa baopedi ba ba rekisitseng dipina tse dintsi ka go rekisa dipina di feta 75 million lefatshe ka bophara.
Botshelo jwa gagwe
Shakur o tshotswe ka Seetebosigo 26, 1971 ko toropong ya New York. Le fa a tshotswe a bidiwa Lesane Parish Crooks o ne a fetolela leina la gagwe ko go Tupac Amaru Shakur. O ne a ipetsa leina le morago ga Tùpac Amaru II, yo o neng a bolaiwa ka 1781 ka a ne a sa sala molao wa Spain morago. Shakur o nale mogolowe Mopreme Konami Shakur le kgaitsadie Sekyiwa Shakur.
Tiro ya gagwe ya Boopedi
Shakur o simolotse go opela ka leina la MC New York ka ngwaga wa 1989. Ka ngwaga o one a tsenelela dithuto tsa poko tsa Leila Steinberg, mme kabonako a nna motsamaisi. Ka ngwaga wa 1991 Shakur o ne a simolola go opela ka fa tase ga leina la 2Pac ka Tlhakole 1991 o ne a ntsha pina ya “Same Song", pina eo e ne ya fitlhelela ko setshwantshong sa motshikenyego sa “Notshing but Trouble", baanelwa bagolo e le Dan Aykrovd, John Candy, Chevy Chase, le Dami More.
Leso
Bosigo jwa Lwetsi 7, 1996 Shakur o ne a le ko Las Vegas, Nevada, a ile go ipelela malatsi a matsalo a modiri ka ene, gape a ile go lebelela ntlwa ya Bruce Seldon le Mike Tyson. Ka bo 11:15 koloi e sweu ya ema go bapa le ya bo Tupac, mme mongwe a fula Tupac Shakur.
Merogo
Lefoko merogo le raya sengwe se se jegang e ka nna bontlha bongwe jwa setlhare kgotsa matlhare, mme go sa akarediwe dipeo gape le maungo. Se se raya matlhare, ditlhito, kgotsa medi ya ditlhare mme gape go akarediwe le dimela tse dingwe (jaaka squash).
Aliwal North
Aliwal North ke motse setoropo wa Kapa Botlhaba mo Aforika Borwa.
Merogo
Lefoko merogo/morogo ga le na leina la nnete le le tsepameng mo dithutong tsa biology; ka go rialo lefoko le le raya dilo tse di mmal culinary and cultural tradition. Sekai ke gore batho ba tsaya gore mabowa le one ke merogo le fa e ntse e se ditlhatsana,  ,fa bangwe bone ba a kgaoganya le dijo ka kakaretso.
Merogo e mengwe e kgona go jewa e sa apewa fa e mengwe yone e jewa e apeilwe, gape le e mengwe ke tshwanelo ya gore   e jewe e apeilwe. Merogo gantsi e jewa e apewa e le seshabo kgotsa mo dijong tse di letswai. Le fa go ntse jalo, merogo mengwe e dirisiwa mo dijong tse di nang le sukirinyana, jaaka rhubarb pie le carrot cake.
Tlhaloso ya lefoko "merogo" jaaka "setlhare se se golang se jewa" e ne e ise e simololwe go fitlha ka  18th century.
Mafoko
Go nale mafoko a le mane a a rayang merogo le maungo: Nngwe ya dimela di tshwana mmidi  kgotsa dinawa, di ka tsewa fela jaaka merogo.
Nngwe ya dipotso tsa gore a mme tamati ke morogo e santse e kile ya sekwa kwa kgotla tshekelong ya United States ka ngwaga wa 1893. Mme kgotla e tlhalositse ka molao motheo wa Nix v. Hedden gore tamati ke morogo ka gore e wela mo dituelong tsa ngwaga wa 1883 tsa dithoto tse di tswang kwa mafatsheng a sele. Kgotla kgolo e bile ya papamatsa gore tamati ke leungo gape fa go buiwa ka dithuto tsa dimela.
Gantsi molefatsheng la Botswana merogo e jewa ka tamati, ditapole, anyansi le di carrots. Se di dira gore morogo o tiye dikotla tse di tlhokegang mo mmeleng wa motho gape maungo aa natetsha morogo thata. Merogo e tlhokana le thokomelo ee namatsang fa motho a e jadile, gonne merogo ke ngwe ya dimela tse di tshabelelwang ke go bola ka bonako, fa godimo ga moo e thokana le thokomelo e ntsi kgathanong le ditshidinyana tse di jang merogo gore di seka tsa senya morogo.
Gantsi thata gore morogo o gole sentle o tlhokana le go nosediwa, motshetelo, molemo wa pesticides. Se golo bogolo jang ka gore mo mafatsheng a tshwana le a Botswana jaana batho ka bontsi ba itshetsa ka yone temo thuo. Kajolo dimela le maungo a thokanale thokomelo e tshwanang le ya teemane.
Temo ya merogo le maungo e ka tshetsa batho
Mothusa tona wa temothuo, Rre Oreeditse Molebatsi o rotloeditse balemi ba merogo le maungo go dira ka natla go jesa lefatshe leno.E rile mothusa tona a bua kwa phuthegong ya balemi ba merogo ba kgaolo ya legare kwa Mahalapye ka Mosupologo, a ba bolelela fa a tshwentswe ke go sa direng sentle ga bone.Rre Molebatsi a re lephata la gagwe le na le lenaneo la temo ya merogo la ISPAAD, le mo go lone puso e thusang balemi go simolola le go tsweledisa temo ya nosetso. A re temo ya merogo ke kgwebo e molemi a ka dirang madi go itshetsa le go jesa lefatshe, a tlatsa ka gore balemi ba itse fa temo ya merogo e raya molemi a dira ka diatla go ntsha maduo a a kwa godimo.Rre Molebatsi a re o tshwenyegile thata ka gore go na le balemi ba le bantsi mo kgaolong ya legare mme sebe sa phiri ke gore bontsi jwa bone ga ba dire sentle, a ipotsa gore matsapa di a tsaya kae.O ne a rotloetsa balemi ba nosetso go tsaya temo ya bone ka tlhoafalo ka jaana go na le mmaraka wa merogo mo Botswana le mo mafatsheng a sele. Mothusa tona o ne a rotloetsa balemi ba ba direlang mo dikgaolong tse di se nang metsi gore ba kgone go tswelela mo kgwebong ya bone.A re go na le balemi ba ba sa direng sentle mo dikgaolong tse dingwe lebaka le letona e le metsi, mme seo se ba kgoreletse go gola le go kgona ditoro tsa bone.Rre Molebatsi a re o lemogile fa go na le mathata mo baleming ka jaana thobo ya bone e le kwa tlase ntswa go na le badirelapuso ba ba firetsweng go ba thusa go tokafatsa thobo.O ne a kgothatsa balemi go dirisana thata le badiri bao mo dikgaolong tsa bone gore maduo a nametse le gone gore molemi a obe letsogo.A re thobo ya merogo mo lefatsheng leno fa e kopantswe ga e goroge kwa seelong se se batlwang go jesa Batswana, mme seo se pateletse puso go reka merogo kwa ntle.
Rre Molebatsi a re ke ka moo a emeng ka dinao gore balemi ba dire ka natla go ntsha thobo e e lekaneng go rekisiwa mo mmarakeng wa Botswana.A re o kgatlhanong le balemi ba e reng go nna thata mo kgwebong ya bone ba bo ba sia ba tlogela, a tlatsa ka gore seo ga se na go isa lefatshe la Botswana gope. Mothusa tona a re kgwebo e raya gore molemi o tsile go dira ka gotlhe go sa kgathalesege gore o a latlhegelwa kgotsa o dira dipoelo ka a tlhaloganya gore tse di kgona go diragala mo kgwebong.O ne a rotloetsa balemi ba merogo go simolodisa mokgatlho o o ba tshwaraganyang gore ba bue ka lentswe le le lengwefela.Rre Molebatsi a re go nna mokgatlho go a busetsa ka puso e ka reetsa dilelo tsa bone fa ba bua ka lentswe le lengwe fela.O ne a kopa balemi gore ba tswe ka megopolo e e ka thusang puso go tsaya ditshwetso tse di maleba le gone go fetola ditsetlana tsa go tlhabolola temo ya nosetso. E rile balemi ba tswa la bone ba supa fa ba lebanwe ke dikgwetlho di tshwana le letlhoko la metsi le motlakase o o turang mo go ngomolang pelo fa ba re ba o tsenya kwa masimong.Nngwe ya dikgang tse ba neng ba di ntsha e bile ba kopa puso go e sekegela tsebe ke go fokodiwa ga ditlhwatlhwa tsa go hira batswakwa ka ba le turu mme e bile gape Batswana e se batho ba ba ratang go bereka kwa masimo.Ba re e sale diteseletso tsa nakwana di emisiwa jaanong ba sokola ka batho ba ba dirang kwa masimong mme ba kopa puso go di busetsa.Fa a latlhela la motlapitsong, Rre Koonyatse Tamasiga o ne a re go na le batho ba ba saleng ba fiwa masimo mo kgaolong ya Dikabeya gore ba simolole go lema mme nako kgolo ke eno, ka jalo a kopa puso go a neela balemi ba ba tlhoafaletseng temo.A re masimo ga a ka ke a fiwa batho fela ba bo ba sa a dirise.
Dikai tsa dimela tse di dirisiwang jaaka merogo.
Palo ya dilo tse di bitswang "merogo" e telele ebile ga e akaretse bontlha bongwe jwa dimela:
Dikota
Dingwe tsa dikota tse e leng gore morogo o nale tsone ke tse di latelateng tse di kwadilweng ka puo ya seeng:
vitamins A and E, protein, fiber, zinc, thiamin, calcium le iron le tse dingwe fela jalo.
Tlhokomelo
Thobo e e faphegileng e tsweledisa botsheolo jwa merogo.
Merogo e nang le mathare e tshwanetse ya dirisiwa mo nakong e e khutswane, kgotsa ya bewa mo  pampiring e phutlhetswe.
Maemo
Go nale maemo a ISO a a buang ka merogo le maungo.
Kabelo Dambe
Kabelo Dambe yo o tshotsweng ka Motshganong a tlhola lesome ka ngwaga wa 1990  ke motshameki wa kgwele ya dinao wa setlhopa sa Township Rollers le sa sechaba sa Botswana e le motshwara dinno.
Ditlotla
Ditlhopa
Ogallo Laban
Laban Ayieko Ogallo (tshotswe 20 Hirikgong 1950) ene ele morutuntshi wa tsa thutodinaledi (metereology) kwa Nairobi University, Kenya. Ene ele mongwe wa babulatsela ba tlelamente saense (climate science) le thutodinaledi (metereology) mo Aforika. Ene ele motsamaisi wa pele wa IGAD Climate Prediction and Applications Center. Ene ele Modulasetilo wa lefapha la thutodinaledi(Metereology), leloko la basimolosi ba  Kenya Metereological Society (KMS), African Metereological Society (AMS), leloko la African Academy of Sciences le The World Academy of Sciences.  E ne gape ele leloko la setlhopha sa IPCC se se neng sa amogela sekgele sa kagiso ka 2007.
Botshelo jwa pele le thuto
Prof. Ogallo o tsholetswe kwa Kenya ka di 20 Hirikgong 1950. O fitlheletse dithuto tsa Bsc Hons(Maths, Physics and Metereology) ka 1975, M.Sc. (Metereology) ka 1977 and PHD (Metereology) ka 1980 gotswa Unibesiti ya Nairobi.
Tiro
Prof. Ogallo o simolotse tiro ka 1975 kwa East African Metereology Services. Ka 1976 e ne ele mokaedi (Tutorial Fellow), lefapha la thutodinaledi(Department of Metereology), Unibesiti ya Nairobi. Ka 1979 o ne a nna morutabana (lecturer), morutabana yo mogolo (senior lecturer) ka 1986, Modulasetilo wa lefapha la thutodinaledi ka 1988, Motsamaisimogolo (CEO/Secretary) kwa lekgotla la bosetshaba la Kenya la saense le boranyane(Kenya National Council for Science and Technology) ka 1995, Mogokaganyi wa lenaneo World Metereological Organisation Climate Applications CLIPS ka 1996, Motsamaisi wa IGAD Climate Perdition and Applications Centre ka 2000, Mogokaganyi wa IGAD le UNDP Disaster resilience buiding Project mme erile ka 1995 a nna morutuntshi yo feletseng.
Botsalano le Boloko
E ne ele leloko la World Academy of Sciences (TWAS), African Academy of Sciences (AAS), Kenya Academy of Sciences, Kenya Met Society le tsala ya ba Royal Met Society.
Leso
Prof. Ogallo o tlhokafetse kwa sepateleng sa Aga Khan ka di 20 Ngwanatsele 2020 morago ga go lwala ka bokhutswane mme o ne a bolokwa ka di 5 Sedimonthole 2020 kwa Nyahera, Kisumu, Kenya.
Maralaleng
Maralaleng ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi mo Botswana. Motse yo o ikagile mo botlhaba jwa motse mogolo wa kgaolo, Tshabong. Go na le sekolo se se botlana mo motseng. Seemo sa loapi mo motseng wa Maralaleng ke se tlwaelesegileng go le sekaka. Go ya ka palo batho ya 2011, batho ba ne ba le makgolo a matlhano, masome a ferabobedi le metso e le borataro (586).
East London
East London ke toropo sekgolo wa Kapa Botlhaba mo Aforika Borwa.