cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thuto mo Botswana
Botswana o dirile tse dintsi mo go tlhabololeng thuto morago ga go tsaya boipuso ka ngwaga wa 1966. Morago ga seo go ne go nale baalogani ba ba potana mo lefatsheng gape Batswana ba palo potana ba tsene dikolo tse dikgolwane. Ka ponagalo ya ditemane morago ga go tsaya boipuso le go oketsega ga madi a puso, go ne ga nna le koketsego ee kwa godimo ya go aba thuto mo lefatsheng. Baithuti botlhe ba ne ba fiwa dingwaga tse di lesome tsa go ithuta,se se ba fitlisetsa kwa dithutong tse dikgolwane tsa Junior Certificate. E ka ne e le bontlha bongwe jwa palo ya batho mo sekolong ba ba tsweledisang ka ngwaga tse pedi tsa mo sekolong se se golwane se se isang moithuti kwa mphong ya go fiwa setlankana sa Botswana General Certificate of Education (BGCSE). Fa o sena go tlogela sekolo, baithuti ba ne ba ka tsena sekolo mo dikolong tsa ithutelo tiro di le borataro mo lefatsheng,kgotsa ba ithuthuntsha mo dithutong dingwe tsa borutabana kgotsa booki. Moithuti yo o gaisitseng botlhe o ne a ya go tsena kwa mmadikolo ebong University of Botswana, Botswana College of Agriculture, le Botswana Accountancy College mo Gaborone. Palo ee ntsi ya bana ba kwa mmadikolo e solofetswe, fa kago ya bobedi ya mmadikolo mo lefatsheng, ebong Botswana International University of Science and Technology, e fediwa. Bontsi jwa bana ba felela ba tsene dikolo kwa dikholetsheng tse eseng tsa puso mo lefatsheng. Bontsi jwa baithuti ba tsengwa sekolo ke puso. Dipoelo ga di ise di ko di tshwantshangwe le tsa boleng jo bo rileng. Dikolo tse di potana di santse di tlhoka didirisiwa, gape barutabana ba duelwa madi aa kwa tlase go nale badiri ka bone ba kwa dikolong tse dikgolwane. Mo kgweding ya Ferikgong ngwaga wa 2006, Botswana o ne a simolodisa tuelo ya dithuto morago ga dingwaga ngwaga tse pedi tsa thuto ee neng e fiwa mahala.
Metswedi
Dithuto mo Botswana di felela ka lekwalo la lesome le bobedi.
Goshwe
Motse wa Goshwe o tumile thata ka leruo le temo.Motse wa Goshwe o itsege thata e le lefelo la diphologolo le dijwalo.lefelo le gape le nale matlapa a fitlhegileng a a nang le ditshwantsho tsa botaki a a iseng a bonwe.Motse wa Goshwe o kgaogantswe ka maphata a mabedi e bong;legare la motse kwa go naleng kgotla teng, sekole se se potlana le sekole se segolwane. Malapa a batho a dikaganyeditse dikago tsa puso. Sephatla se sengwe sa motse o wa Goshwe ke Chilokoti kwa go lengwang teng.
Gojwane
Gojwane ke motse yo o mo kgaolong ya legare (Central District) mo Botswana. Motse yo o agilwe mo sekgele sa dikilometara di le masome a robabongwe (90 km) mo borwa jwa Francistown mo selekanyong sa sephatlo go ya Palapye. Go na le sekolo se se botlana. Go na le baagi ba le 1.041 go ya ka palo batho 2001.
Bojanala jwa lefatshe la Botswana
Dingwe tsa konokono tse di ngokang bajanala mo Botswana ke mafelo a tlhokomelo diphologo, go tsoma le go kapa ditshwantsho le gone go le teng. Tse dingwe tse di ngokang bojanala di akaretsa lefelo la Okavango Delta le le elelang ka metsi segolo jang ka nako ya dipula, ditlhaketlhake le matsha. Lephata la Bojanala le thusitse mo tlhabololong ya itsholelo ya Botswana mo go le ntsheng mo go ikaegeng mo ditsa tlholego tse di tshwanan le diteemane le nama ya kgomo, mme e ne ya re ka ngwaga wa 2005 la dira ditiro di le dikete di le masome a mabedi le boraro.
Tlhabologo ya lephata la bojanala
Lephata la bojanala mo Botswana le simolotse go tlhabologa ka dingwaga tsa 1990. Borwa jwa Aforeika bo ne jwa itemogela go ritibala ga sepolotiki morago ga go tla bokhutlong ga tlhaolelele le go bulelwa ga ga Nelson Mandela kwa toronkong ka ngwaga wa 1990. Tlhabologo ya dipalamo le maranyane a puisano e ne ya dira gore bojanala mo Botswana bo kgone go gola. Ka ngwaga wa 1990, Botswana o ne a dira melao ya bojanala e e neng e ikaelela go oketsa dipalo tsa bajanala, dipoelo tsa puso, le go tlhama ditiro. Molao o ne wa itebaganya le go kgatlha bajanala ba tlhwatlhwa go tswa mafatshefatsheng a tshwana le bo Europa, North America, Australia le New Zealand go oketsa dipoelo. Fa ditiro tse di tlhamilweng di ne tsa oketsega mo lephateng la bojanala, ditiro tsa maemo a a ko godimo tse di duelang botoka di ne tsa beelwa fa thoko batswakwa.
Ka fa e amileng setshaba le tikologo ka teng
Lefatshe la Botswana le ikaegile ka ditsa tlholego go itshidisa le bojanala. Tlhaelo le bokoa jwa ditsa tlholego tsa lefatshe di ama thata matshelo a selegae,kwa go dirisiwang metsi le dikgwa. Letsha la Okavango ke lengwe la mafelo a a itsegeng thata a bojanala ebile e le lengwe la matsha a magolo mo lefatsheng. Ka le etelwa thata ke bajanala, selo se se bakile kgolo le tlhabologo ya dikago, didirisiwa, le ditirelo mo kgaolong eo go akaretsa dibanka,dihotele, le maemelo a difofane.Le fa go ntsee jalo, batho ba metse e e koo jaka Khwai,Mababe le Sankoyo kwa Okavango ba ngongoregela kiletso ya go dirisa ditsa tlholego kwa Moremi Game Reserve ka ba fekeediwa ke bajanala ba mafatshefatshe le dikompone tse di tswang kwa ntle. Didirisiwa tsa bojanala mo Botswana di dirisiwa thata ke batswakwa ka jalo ga di dire poelo e ntsi mo mafelong a a gaufi le tsone.
Le fa bontsi jwa tse di kgatlhisang di ikaegile ka ditsa tlholego tsa lefatshe, lephata la bojanala le baya dilo tse mo kotsing. Go tla ka bonsti mo mafelong a bojanala go kgona go kgoreletsa diphologo mme mo go bake gore di fudugele kwa mafelong a mangwe a a ka tswang a sa di siamela. Matlakala a tlogelwang ke bajanala a kgona go fetola seemo sa mmu mme a tsise ditshidinyana tse di borai mo kgaolong eo. Dilo tse dingwe tse di dirwang ke bajanala jaaka go pagama mekoro e e bofefo go kgona go kgoreletsa diphologolo tsa mo metsing, fa go tsaya diphologolo le dinonyane dinepe gone go fetola boitshwaro jwa ditshedi dingwe jaaka ka fa di jang ka teng le ka fa di gwelang ka teng.
Lefatshe la Botswana le lekeleditse mefuta e e farologaneng ya go somarela ditsa tlholego, se se akaretsa tlhokomelo ya diphologo ke batho ba motse (Community based natural resource amanagement) e e ikaegileng ka go akanyetsa gore beng motse ba na le maikarabelo a go dirisa ditsa tlholego sentle fa ba nnang teng go na le go laolwa ke puso. Le fa go ntse jalo, tlhaelo ya didirisiwa le kitso mo magaeng e bakile gore ba ikaege ka thuso ya ba mafatshefatshe go bona maduo a go oketsa dipoelo le katlego mo go somareleng ditsa tlholego.
Go atolosa bojanala jwa setso mo Botswana go na le bokgoni jwa go fokotsa tshologelo ya bajanala kwa mafelong mangwe mme gape go lekalekanngwa tlhabololo ya bojanala ka go dira ditshono tse beng gae ba ka tsayang karolo mo istholelong ya bojanala. Bojanala jwa setso bo dira ditshono tsa gore bajanala ba kgone go ithuta ka botaki,boswa le dingwao tsa batho ba kgaolo eo. Bangwe ba tlhalosa fa se se ka godisa itsholelo ya batho, ga tlhama ditiro le go tlhabolola dikago. Bojanala jwa magae bo itebagantse gape le go supa botshelo jwa mo gae le dilo tsa Setswana tse di dirilweng ka diatla, se se tla berekela bomme ka dinako tse dintsi ba kgapelwa thoko mo dipoelong tsa bojanala. Dipoelo tsa bojanala jwa magae di tlhama di tshono tsa go ruta bomme ditiro tsa diatla le bogwebi. Go nna le ditiro mo metseng ya bone go letla bomme go dira ditiro tsa bone tsa lolwapa mme gape ba itirela madi a bone.
Lefelo la diphologolo la Central Kalahari
Central Kalahari ke lefelo le letona la diphologolo mo sekakeng sa Kalahari mo Botswana. Ka ngwaga wa 1961 le ne la simolodisiwa le na le bophara jwa sekgele sa dikete tse di masome a matlhano bobedi le makgolo a robabobedi (52,800 km) le go dira go nna lefelo la bobedi le letona mo lobopong lotlhe. Go na le diphologolo tsa naga jaaka dithutlwa, manyau,nkwe,ntsha tsa naga, mangau, ditau le tse dingwe fela jalo.
Lefelo la Boitapoloso la Chobe National
Chobe National e e mo bokone bophirima jwa Botswana, e na le diphologolo tse di dintsi thata mo Aferika. Ke lefelo la boraro la boitapoloso le letona mo lefatsheng morago ga la Central Kalahari Game Reserve le Gemsbok,ke lone le le nang le dilo ka go farologana. Ke lefelo la ntlha la boitapoloso mo lefatsheng.
Lefelo la Boiketlo la Kgalagadi Transfrontier
Kgalagadi Transfrontier ke lefelo le letona mo Aferika yo o mo Borwa le go tlhokomelwang diphologolo tsa naga teng. Lefelo le, le fa gare ga lefatshe la Aferika Borwa le la Botswana, gona le la Kalahari Gemsbok le le mo Afericka borwa, le la Gemsbok le le mo Botswana. Bophara ba lefelo le bo dikete tse di masome a mararo le boferabobedi (38000). Bontsi ba lefatshe bo mo Botswana go na le Aferika Borwa.
Tshedimosetso ya Bajanala
Molao motheo wa puso ya Botswana mo go tlhokomeleng tsa bojanala o ne wa dirwa e le leano la go rotloetsa bojanala le tshireletso mafelo a diphologolo tsa naga. Banni ba United States,Aferika Borwa, mafatshhe a selekane le a bophirima jwa Europe ga ba tlhoke visa fa ba eta malatsi a a kwa tlase ga masome a ferabongwe le bongwe. Go tlhokega pasa go tsaya leeto mo lefatsheng. Bajanala ba ba tswang kwa mafelong a a amegileng ba tshwanetse go rurifatsa fa ba tsere mekento ya letshololo le letshoroma le legolo.
Dipalo
Ka ngwaga wa 1999, matlo a borobalo a ne a le dikete tse pedi le lekgolo (2,100),malao a le dikete tse tharo makgolo a supa le masome a mabedi (3,720).Bajanala go tswa mo mafatsheng a Aferika mo ngwageng eo ba ne ba goroga mo Botswana ka dipalo di ka feta 720,000. Dipoelo tsa bojanala mo ngwageng wa 2000 di ne di le diketekete di le 313 (313 million). Ka ngwaga wa 2003, US Department of State e ne ya akanyetsa gore tlhwatlhwa ya go nna mo ntlong ya boitapoloso kwa Gaborone ke di dollara di le 129. Ditlhwatlwa mo mafelong a mangwe mo lefatsheng di kwa tlase ka didolara tsa America di le masome a matlhano. . Lefatshe la Botswana ke lengwe la mafelo a babalesegileng go le etela mo Aforika. Bontsi jwa baeng ba ba neng ba tsile go iphokisa phefo ka ngwaga wa 2014, ba ne ba tswa kwa mafatsheng a a latelang:
Ruth Williams Khama
Ruth Williams Khama, Lady Khama o tshotswe ka ngwaga wa 1923 kgwedi ya Morule e tlhola malatsi a le boferabongwe, a tlhokafala ka ngwaga wa 2002, kgwedi ya Motsheganong e le malatsi a le masome a mabedi le bobedi, e ne e le mosadi wa ga Sir Seretse Khama, o e neng e le tautona ya ntlha ya lefatshe la Botswana, e bile e le kgosikgolo ya morafe wa Bangwato. O ne a bereka e le mosadi wa ga tautona wa ntlha go tlhomiwa go tswa ka ngwaga wa 1996 go ema ka wa 1980.
Botshelo jwa fa a santse a gola
Lady Khama o ne a fiwa leina la Ruth Williams fa a tsholwa kwa Meadowcourt Road, Blackheath kwa bokone jwa Lontone. E ne ele morwadia George le Dorothy Williams. Rraagwe o berekile e le molaodi (captain) mo sesoleng sa kwa Britain se se neng se berekela kwa India, mme a tloga a bereka mo go gwebeng ka tee. O ne a na le motsalwa le ene wa mosadi a bidiwa Muriel William-Sanderson o ba neng ba utlwana thata.
O ne a tsena sekolo kwa Eltham Hill Grammar School, mme a tloga a bereka e le mokgweetsi wa ambulense ya Women's Auxiliary Airforce kwa bokone jwa Enyelane ka nako ya ntwa ya lefatshe ya bobedi. Morago ga ntwa, o ne a bereka e le mokwaledi wa kompone ya underwriters ya Cuthbert Heath kwa Lloyd's of London.
Lonyalo
Ka ngwaga wa 1947, kgwedi ya Seetebosigo, go ne ga nna le mmino kwa Nutford House o rulagantswe ke mokgatlho wa London Missionary, mogolowe o ne a mo itsise Kgosi Seretse Khama. E ne e le ngwana wa ga Kgosi Sekgoma wa bobedi wa Bangwato mme a ithutela tsa molao kwa Inner Temple kwa Lontone morago ga go fetsa ngwaga kwa Balliol College kwa Oxford. Bobedi jo bo ne bo rata mmino wa jazz, bogolo jang wa The Ink Spots, mme ba ratana mo nakong e e sa fediseng pelo. Seretse Khama e ne e le monna wa ntlha Ruth a bua le ene a le montsho. Pego ya ngwaga wa 1952 e supa fa Ruth e ne e le mosadi o o pelokgale.
Leano la bone la go nyalana le ne la tsosa kgaruru mo baeteledipele ba Bechuanaland le puso ya Aforika Borwa e e neng e sa tswa go go tlhoma lenaneo la tlhaolele ya lotso le mmala e e itsegeng jaaka apatheid. Lefatshe la Britain le ne le aga bomo e go neng go bonwa e le botlhokwa go tshwarelela maemo ga lefatshe la Britain, go ne go bonwa go le botlhoka gape gore barekesi ba uranium ba bo ba tswa mo mafatsheng a selekanye; lefatshe la Aforika Borwa la fitlhelwa le na le uranium e ntsi e e neng e ka epiwa ka madi a kwa tlase ke batho bantsho ba Aforika Borwa ba ba neng ba duelwa dituelo tse di ko tlase thata mo baeping ba basweu. Uranium e ne e bonwa gape mo mafatsheng a selekanye a tshwana le Canada, mme uranium ya Canada e ne e epiwa boteng ke baepi ba ba neng ba duelwa mo go duleng letsogo, se se neng sa baka gore uranium ya Canada e ture go feta ya Aforika Borwa. Ka jalo ka mabaka a tlhwatlhwa, puso ya ga mmamosadinyana e ne e bona go le botoka go reka uranium kwa Aforika Borwa go aga bomo ya bone. Puso ya Aforika Borwa e ne ya tlhamalatsa gore maikaelelo a bone a go rekisetsa Britain uranium a ka kgorelediwa ke lonyalo lo. Puso ya Britain e ne ya tsenelela ka go emisa lonyalo lo. Ruth le Khama ba ne ba tsena kereke ya Anglican, ba batla go nyadisiwa mo kerekeng ya England, mme ope wa bone a seka a bona moruti o o neng a dumela go ba nyadisa. Bishopo wa Lontone William Sand, are o ka letlelela lonyalo lwa kereke fela fa puso e dumalana.
Baratani ba ne ba nyalana kwa Keningston Register Office ka ngwaga wa 1984, kgwedi ya Lwetse e le malatsi a le masome a mabedi le boferabongwe. Lonyalo lo ne lwa ngoka ba dikgang, jaaka mmega dikgang wa Canada Mackenzie Porter a ne a kwala ka 1952 are babegadikgang ba ne bona lonyalo lo e le kgang e tshwanetseng go kwalwa mo tsebeng ya ntlha ya dipampiri. "Fa ga bo go kopane mojwaboswa wa bogosi jwa kwa goora Khama o o neng a itlhokomolosa mathata a ka bakiwang ke go nyala motho wa lotso lo sele, le mosetsana wa lekgowa o o neng a eletsa go nna kgosigadi ya mo Aforika, o o godisitsweng a sa solofela sepe fa e se ntlo le monna o o tla pagamang base moso le moso". Daniel Malan, tonakgolo wa nako e o kwa Aforika Borwa o ne a tlhalosa fa lonyalo lo lo ferosa sebete. Julius Nyerere, o e neng a ithutela borutabana ka nako e o mme a tloga a nna tautona wa Tanzania, o ne a re ke nngwe ya dipolelo tsa lorato tse dikgolo mo lefatsheng ka bophara.
Gonutsuga
Gonutsuga yo o itsegeng gape ka Gonitsoga ke motse yo o mo kgaolong ya bokone-bophirima (North-West District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile go bapa le bophirima jwa molelwane wa Namibia. O na le batho ba le makgolo a le matlhano le metso e le borataro (506) go ya ka palo batho 2001.
Stary Dwór
Stary Dwór ke toropo la Poland. E na le baagi ba le 360 (2006).
Go pholodisa bopimana mo Aforika Borwa
Pholodiso ya boimana mo Aforika Borwa e ne e letlelelwa ka mabaka mangwe go fitlhelelela ka ngwaga wa 1997, fa tshwetso ya molao motheo wa go senya boimana (Molao motheo 92 wa 1996) o ne o sutlisiwa, go supa pholodiso ya boimana e tlhokega ka mabaka aa farologanyeng.
Dikakanyo tsa setshaba le tlhotlheletso ya Sepolotiki
Selekanyo sa batho ba Aferika Borwa ba le masome a botlhano le borataro ba dumela fa pholodiso ya boimana e nna e sa siama le fa go nale kgonagalo ya gore lesea le tlhagogelwe ke bogole fa le tsholwa. Palo ya selekanyo sa batho ba le masome a le bosupa e dumela fa e sa siama fa pholodiso ya boimana e dirwa ka gore mmangwana ga a na madi aa lekanyeng  gape  go nale kgonagalo ya gore o ka seka a kgona go ka tlhokomela bana ba bangwe.
Tlhopego
Mo Aferika Borwa, mme mongwe le mongwe o ka letlelelwa go pholodisa boimana ka go ikopela fela go sena mabaka fa a le dibeke tse di lesome le boraro a imile. Fa a le dikgwedi tse di fagare ga lesome le boraro, le masome a mabedi, o ka thusiwa go pholodisa boimana fa (a) botsogo jwa gagwe jwa tlhaloganyo le jwa mmele bo sa itekanela, (b) lesea le tla nna le mathata a tlhaloganyo le mo mmeleng aa tseneletseng, (c) fa a imisitswe ke wa losika, (d) fa a imile ntateng ya go thubetswa, kgotsa (e) fa a nale mathata a madi kgotsa mo lwapeng a mo letla go ka pholodisa bopimana. Fa a le dikgwedi tse di fetlang masome a mabedi a imile, o ka thusiwa go pholodisa boimana fela fa botsogo jwa gagwe kgotsa jwa lesea bo le mo kotsing kgotsa fa go ka nna le kgonagalo ya gore go tsolwa ga lesea go nne mo kotsing.
Mme yo o kwa tlase ga dingwaga tse di lesome le borobabobedi o tla bo a kgotlhadiwa go itsise batsadi ba gagwe, gape o kgona go seka a ba itsise kgotsa fa a sa batle go ba itsese. Mme yo o nyetsweng kgotsa a nale mokapelo yo a ratanang le ene o tla bo a kgotlhadiwa go itsese mokapelo wa gagwe, mme gape o kgona go seka a mo itsise.
Fa e le gore Mme o nale bolwetse jwa tlhaloganyo jo bo bogale kgotsa a se kelotlhoko lobaka le le leele, tlaletso ya mokapelo wa gagwe, batsadi kgotsa mosireletsi wa molao wa tlhokafala.
Molao wa babereki ba botsogo
Ka kakaretso, dikgaka tsa botsogo ke tsone fela tse di dirang loaro lwa pholodiso ya boimana. Baoki ba ba dirileng dithuto tse di faphegileng le bone ba ka dira loaro lwa pholodiso ya boimana mo lobakeng lwa dibeke tse di lesome le bobedi fa Mme a imile.
Babereki ba botsogo ga ba na thata epe ya go ka diragatsa kgotsa ya go pholodisa boimana fa ba sena kgatlhego, ka jalo ba patikiwa ke molao go thusa fa go tlhokafala go sireletsa botshelo jwa molwetse, le fa thuso ya bofefo e le ya go pholodisa boimana.
Mmereki wa botsogo fa a kupiwa ke molwetsi go pholodisa boimana, o ka ganana le seo fa a itlhopela go dira jalo, gape ba letwa ke molao go itsise molwetsi ka ditshwanelo tsa gagwe mme a mo fitlisetse kwa mmereking yo mongwe kgotsa kwa lefelong le a ka bonang thuso e a e batlang.
Bontsi jwa mafelo a kwa go pholosediwang boimana teng a thusa ka dikgakololo tsa ntlha le tsa bobedi fa motho a pholodisa boimana, gape Mme o ka itlhopela ka fa molaong, mme ga se ka fa molaong gore mafelo a a dire loaro lwa go pholodisa boimana.
Pholodiso ya boimana e kgona go fiwa mahala mo dikokelong kgotsa dikokelwaneng, le fa fela fa mooki a romeletswe ke mmereki wa botsogo.
Pholodiso ya boimana go sa dirwe loaro
Pholodiso ya boimana e ka dirwa ke Ngaka ya botsogo kwa lwapeng la gagwe fa moimana a le dibeke tse di bosupa go tsweng mo letsatsing la gagwe la bofelo a sens go bna setswalo. Tsela ee leng yone ke fa go dirisiswa molemo wa antiprogestin, go bo go dirisiwa wa prostaglandin analogue mo malatsing a le mabedi aa tlang.
Ditlamorago tsa molao wa go pholodisa boimana
Go sa tsweng go sutlisiwa ga molao motheo go dirile gore dintsho tsa kwa pholodiso ya boimana kwa mebileng e fokotsegile, mme dintsho tsa go pholodisa boimana di ntse di goletse pele go ya ka dipalo tse di tserweng kwa Gauteng botlhano mo lekgolong  jwa dintsho tsa boimana go latela  dintsho tsa bana ke tse di amanang le go pholodisiwa ga boimana, gape masome a matlhano le bosupa mo lekgolong  ke tse di amanang le go pholodisa boimana e se ka fa molaong.
Dipatlisiso tsa mo bosheng kwa Soweto di supile tse di latelang: palo ya bomme ba ba pholodisang boimana ba ba dingwaga tse di fetlang masome a mabedi di fokotsegile ka selekanyo sa 15,2% mo ngwageng wa 1999 go ya kwa go 13,2% mo ngwageng wa 2001, palo ya bomme ba ba dingwaga tse di fa gare ga lesome le borataro le masome a mabedi e fokotsegile go tsweng mo selekanyong sa 21% go ya kwa go sa 14,9%, gape palo ya bomme ba ba dingwaga tse di fa gare ga dingwaga tse di lesome le boraro le lesome le borataro di fokotsegile go tsweng mo selekanyong sa  28% go ya kwa go sa 23%. Ka ngwaga wa 2007, 27% ya go pholodisa ga boimana e ne e le ya bobedi ee masisi.
Bokhutlo
Go pholodisa boimana ke tswetso ee sa siamang ka jalo e baya botselo jwa Mme yo o itsolofetseng ka fa diphatseng.O ka letlhegelwa ke botselo kgotsa a seka a tlhole a ka kgona go tshola gape.Mo tumelo ya sekeresete pholodiso ya boimana go dumelwa fa e sa siama ka go dumelwa e le go senya botselo jwa sebopiwa sa Modimo.Batho ba tshwananetse go tsaya ditswetso tse di maleba fa ba akanya ka go ka pholodisa boimana.
Groote Laagte
Groote Laagte ke motse oo mo kgaolong ya Kgaolo ya Ghanzi mo lefatsheng la Botswana. Motse o o gautshwane le molelwane wa Namibia, mo bokone bophirima jwa kgalo ya Ghanzi. Motse wa Groote Laagte o na le sekole se se potlana fa godimo ga moo ka ngwaga wa 2001 motsana o o nale palo batho ba le makgolo mane le masome a borobabobedi le boraro.
Ntate
Dikgoge
Jeffrey., Wilcox, W. Bradford, The Importance of Fathers in the Healthy Development of Children, (2006)https://www.childwelfare.gov/pubs/usermanuals/fatherhood/chaptertwo.cfm
Botlhapatlou
Botlhapatlou (Bothapatlou) ke toropo la Botswana. E na le baagi ba le 915 (2001).
Karolo:Botswana
Hatsalatladi
Hatsalatladi ke motse mo kgaolong ya Kweneng (Kweneng District) mo Botswana. E na le batho ba le makgolo a le borataro le borobongwe (609) go ya ka palo batho 2001.
Bokspits
Bokspits ke toropo la Botswana. E na le baagi ba le 507 (2011).
Metswedi
Karolo:Botswana
Noka ya Okavango
Noka ya Okavango ke noka ee mo borwa bophirima jwa Aforika. Ke noka ya bone ee tona mo bogareng jwa borwa botlhaba jwa Aferika, e elelela kwa borwa botlhaba 1,600 km. E simolola mo Angola, kwa e itsegeng e le noka ya Cubango. Fa pejana mo borwa e aga bontlha bongwe jwa molelwane wa Namibia, gape e bo e elelela mo Botswana, le go tshologela kwa lefelong la diphologolo la Moremi.
Pele fa e tsena mo Botswana, noka e wela selekalekanyo sa 4 m, go kgabaganya selekanyo sa dikhilomethara di le 1.2 tsa bophara jwa noka, mo maphothophothong aa latelanag a Popa, a bonala fa noka e nale selekanyo sa metsi se se kwa tlase, jaaka noko ya komelelo.
Go ntshetsa ntlheng ya moteng ga beisene, makgobokgobo ga a na kgwelo kwa lewatleng. Mo boemong jwa se, e kgwela kwa morageng wa sekaka sa Kalahari, se itsege ka leina la makgobokgobo a Okavango kgotsa Okavango Alluvial Fan. Ka paka ya pula e elelela kwa nokeng ya Boteti mme e re morago e tselegele kwa lefelong la Makgadikgadi le le rotloetsang kgolo ya lefelo ka paka ya dipula la makgobokgobo kwa lesome la makgolokgolo a dinonyane tsa Flamingo di kgobokanelang teng ka paka ya selemo. Bontlha bongwe jwa go elela ga yone bo tlatsa lekadiba la Ngami. Go itsege ka dilo tsa tlholego, noka ya Okavango e nale lefolo la diphologolo la Moremi.
Kgotlhang ya metsi
Mafatshe a Namibia le Botswana a nale tlwaelo ya leuba mme gape ka ditlamorago tse, go ntse go nale matshwenyego ka ga dikgotlhang tse di ka tlhagogang ka go dirisiwa ga metsi a noka. Namibia e agile motswedi wa metsi, wa selekanyo sa boleele jwa dikhilomethara tse makgolo a mararo,gape e ntshitse kgang ya go simolotse khutlola ya go aga kakana ee tsamaisang metsi ya boleele jwa selekanyo sa dikhilometha tse di makgolo a mabedi le masome a matlhano ee isang metsi go tswa nokeng go ya Namibia go fokotsa leuba.
Botswana, le fa go ntse jalo o dirisa makgobokgobo a Okavango go ngoka bajanala gammogo le go a dirisa e le motswedi wa metsi. Lephata la Water Affairs mo Botswana le tlhalositse gore 97% ya metsi e latlhega ka ntata ya kaologo, ka jalo lefatshe ga le kake la kgone go ka latlhegelwa ke bontlha bongwe jwa metsi.
Namibia, ka jalo, e tlhalositse gore e tla goga sepatlo sa metsi aa mo nokeng, gape le lebaganye le metsi aa elelang mo lefatsheng la bone. Go itebaganya le dikgang tsa go nna jalo,ka ngwaga wa 1994 Angola, Namibia le Botswana a dumalane ka mokwalo wa go simolodisa lekalana la Permanent Okavango River Basin Water Commission (OKACOM), go tlisa dikgakololo mo mafatsheng ka boraro ka ga ditsela tse di botoka tsa go dirisa didirisiwa tsa noka ya Okavango ka manontlhotlho.
Morwalela
Le fa dipula tsa kwa Angola di tshologa ka Firekgong, metsi a tsaya kgwedi yotlhe go tsamaya selekanyo sa dikhilomethara tse di makgolokgolo a noka ya Okavango. Gape a boa a tsaya kgwedi tse nne go tlhotlha ka dimela le metswedi ya bofelo ee selekanyo sa dikhilomethara tse di makgolo a mabedi le masome a matlhano a makgobokgobo. Ka ditlamorago morwalela o kwa godimo tlhata ka kgwedi ya Seetebosigo le Phatwe, ka nako ya fa Botswana a le mo pakeng ya mariga. Gape makgobokgoba a tlala gararo go fetla selekanyo sa one, a ngoka diphologolo go tswa bokgakala le gaufi gape a dira Aferika gore a nne nngwe ya lefelo la diphologolo.
Kwa bophareng jwa yone fa morwalela o le montsi mo ngwageng makgobokgobo a atlologa selekanyo sa makgolo le masome a matlhano a dikhilomethara go kgabaganya go tswa botlhaba go ya bophirima. Go fa mogopolo ka fa go leng selagana ka teng, fa mongwe a ka ne a lebisisa bontlha bongwe jwa makgobokgobo a le kgakajana,fa o ya le bontlha bongwe jwa one mongwe o ka lemoga gore bogodimo bo farologana le bonnye godimo ga selekanyo sa dikhilomethara tse di makgolo le masome a matlhano a dikhilomethara a le kwa tlase ga selekanyo sa 2m. Ka jalo mmu o monnye o o ka baka phetlogo ee tona.
Namibia
Namibia, ke naga e e leng kwa borwa jwa Aferika.
Thabana ya Molaotheo
Thabana ya Molaotheo e fitlhelwa mo 11 Kotze Street gare ga Braamfontein, Johannesburg. E gaofi le ntlha ya bophirimatsatsi ya torotswana ya Hillbrow.
Beetsha
Beetsha ke motse yo o mo kgaolong ya Bokone-Bophirima (North-West District) mo Botswana. Motsana o bapile le Noka ya Okavango (Okavango River) le makgobokgobo a Okavango (Okavango Delta). Batho ba ne ba le makgolo a supa le masome a le borataro (760) ka palo batho 2001.
Thabana ya Molaotheo
Thabana ya Molaotheo ke situlo sa Lekgotla la Dinyewe la Molaotheo wa Aferika Borwa. Lekgotla la kgotla yantlha le leneng le tshwaretswe mo kagong entshwa le, le ne le tshwerwe ka kgwedi ya Tlhakole wa 2004.
Bolwetse jwa mogare wa Ebola
Bolwetse jwa mogare wa Ebola (EVD) kgotsa letshoroma la go dutlela teng ga madi (EHF) ke bolwetse jo bo tlhaselang batho mme bo tlholwa ke mogare wa Ebola. Gantsi dikai di simolola matsatsi a le mabedi kgotsa dibeke di le tharo morago ga go tshwaetswa ke mogare, mme di iponatsa ka letshoroma, mometso o o botlhoko, Myalgia/go opa ga mesifa le go opiwa ke tlhogo.Gantsi, go tlaa latela letlhatso le letshololo , mmogo le go sa direng sentle ga sebete le diphio. Mo nakong e, batho ba le bantsi ba simolola go nna le matsapa a godutla madi.
Metsi
Metsi ke nngwe ya dilo tse di direlweng ke modimo tse e le gore ga gona ope motho yo o ka di dirang. Lefatshe ka bophara gore pula e nne teng re tlhokana le pula. Metsi a bonwa ko di nokeng, lewatle le lecha jalo jalo. Metsi ke ngwe ya dilo tsa tlholego tse di direlweng ke modimo tse motho a ka sekeng a kgone go tshela ntle le tsone. Ditshetlhana tse di latelang ke tse di supang gore metsi a dirisetswang:
Bodibeng
Bodibeng ke motsana yo mo kgaolong ya bokone botlhaba jwa Botswana. O kwa borwa, gobapa le makgobokgobo a Okavango le Ngami, gape o na le sekolo se se botlana. Mo palo batho ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne dile makgolo a mane le masome a supa le bobedi.
Bolwetse jwa mogare wa Ebola
Cause and Diagnosis
Mogare o kgona go fetela ka go kgoma madi kgotsa seela/diela tsa mmele tsa phologolo e e nang le mogare (gantsi e nna dikgabo kgotsa bommamanthane). Ga go ise go netefadiwe gore mogare o ka tshwaetswa ka phefo. Go dumelwa gore bommamanthane ba kgona go tshola le go fetisa mogare le fa bona ba sa tshwaetsega. Fa motho a tshwaetsegile, bolwetse jo bo ka fetetsana gareng ga batho. Banna ba ka bo fetetsa ka peo ya bonna mo dikgweding di ka nna pedi. Gore o kgone go bona gore o tshwaeditswe, go tshwanetswe ga tlholwa le go kgapelwa thoko malwetse a mangwe a a nang le dikai tse di tshwanang le mogare o, jaaka malaria, kholera le malwetse a mangwe a letshoroma la go dutla madi. Go netefatsa gore mogare o go tsene, go tsewa madi go a lekelela masole a mmele RNA, kgotsa mogare ka boona.
Zimbabwe
Zimbabwe, ke lefatshe je le leng kwa borwa jwa Aforika.
Bolwetse jwa mogare wa Ebola
Thibelo
Thibelo ya bolwetse jo e akaretsa go kakoba dikgabo le dikolobe tse di tshwaeditsweng. Se se ka kgonwa ka go tlhola tshwaetso go diphologolo tse, le go di bolaya le go latlha ditopo tsa tsona ka tsela e e maleba fa e le gore di na le mogare. Go apaya nama sentle le go apara diaparotshireletso fa re tshola nama le gona go ka nna mosola, go tshwana le fa re apara diaparotshireletso le go tlhapa diatla fa re dirana le motho yo o nang le bolwetse jo. Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore diela le ditogwa tsa batho ba ba fetetsweng ke bolwetse di tsholwa jang.
Zimbabwe
Karolo:Zimbabwe __NOINDEX__
Butale
Butale ke motsana o o mo kgaolong ya bokone-botlhaba jwa Botswana. O bapile le molelwane wa Zimbabwe gape o nale sekolo se se botana le kokelwana. Mo palong bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne dile makgolo a matlhano, lesome le boraro. Banni ba lefelo le ba ikaegile thata ka go lema le go rua diphologolo.
Bolwetse jwa mogare wa Ebola
Treatment, Prognosis and Epidemiology
Ga go kalafi e e itseweng ya bolwetse jo; maiteko a go thusa batho ba ba khueditsweng a akaretsa go ba nosa metsi a letswai/sukiri kgotsa go tsenya dino mo diriping. Bolwetse jo bo bolaya bontsi: magareng a 50% le 90% ya ba ba tshwaeditsweng ke mogare o. EVD e bonwe lantlha kwa Sudan morago ya bonwa kwa Democratic Republic of the Congo. Gantsi bolwetse jo bo tsipoga kwa dikgaolong tsa Aforika ya Sub-Sahara. Go tloga ka 1976 (fa bo lemogiwa lantlha), go fitlha go 2013, go palo ya batho ba le ka fa tlase ga 1,000 ba ba tshwaeditsweng, Bogolo jwa tsogo gajaana ke jwa Tsogo ya Ebola ya Aforikabophirima, e e khuetsang Guinea, Sierra Leone, Liberia gongwe le Nigeria. Go fitlha ka Phatwe wa 2014 go lemogilwe batho ba le 1600. Go tsewa matsapa go fitlhelela moento; le gale, ga o ise o bonwe.
Bogogobo
Bogogobo ke motsana o o kwa kgaolong ya Kgalagadi kwa lefatsheng la Botswana. Motsana o o bapile le mololwane wa Aferika Borwa e bile o nale sekolo se se botlana. Palo ya Batho e ne ele 360 ka balo batho ya ngwaga wa 2011.
Moeedi wa Noka ya Boteti
Noka ya Boteti e e etsegeng  gape ka Botlele  ke motswedi wa metsi wa tlholego mo Botswana. Noka ena e tsaya metsi a yone mo metsweding e e elang go tswa Letamong la Okavango[[ a feta ka [[noka ya Thamalakane[[ mo[[ Maung.] E ne e ela ngwaga otlhe o pele ga le gare la dingwaga tsa 1990s, mme go ela gone ga fokotsega le dipaka. Ka paka tsa dipula noka ya Boteti e kgwela metsi a yone mo Makgadikgadi Pan, e tsisa botshelo mo lefelong leo le temo ga mmogo le dipoele mo temong. Ka nako tsa komelelo noka ya Boteti e botlhokwa fela thata ka e nna lefelo la Bokopano jwa diphologolo tsa naga, ka gore matamo a mantsi a bo a sena metsi a mantsi.
Botlhatlogo
Botlhatlogo ke motsana yo mo kgaolong ya bokone bophirima jwa Botswana. O kwa borwa, gobapa le makgobokgobo a Okavango le Ngami, gape o na le sekolo se se botlana. Mo palo bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne dile makgolo a mane le masome a marataro le bosupa.
Moeedi wa Noka ya Boteti
Noka ya Boteti e tshela metsi a yone mo nokeng ya Thamalakane ko Toteng, e bo e ela ntlheng tsa Bokone a feta ka Tlkaseoulo, e feta gape ka Ghautsa Fall, e bo a elela ntlheng ya botlhabatsatsi go feta motse wa Makalamabedi, Muekekle le Matima, go tswa foo kwa Kwaraga e bo e leba Borwa e feta motse wa Phukumakaku, Sukwane, Rakops (Jacops) le Xhumo (Khomo). E bo e elela e feta Tamo ya Xau (kana ka ngwaga wa pula e tsene ebo e fete ka letamo la Xau) e bo e leba botlhabatsatsi e feta ka motse wa Mopipi (Madista) e bo e tsena ka Ntwetwe Pan.
Noka ya Boteti e thapologa go tswa Nhamiland go ya kgaolo kgolo ya Boteti ko e dirisiwang go tlatsa tamo ya [[Mopipi, e e leng botlhokwa thata mo meepong ya diteemane tsa lefelo leo, e leng [[moepo wa diteemane wa Orapa] Go fetolwa ga noka e go tlogetse batho ba ba nnang gaofi nayo ba sena metsi a a lekanyeng a a phepa, gape ba sala jaanong ba sa kitla ba tshwara ditlhapi, kana go dirisa noka jaaka ene e le tlwaelo.
Bogologo Boteti ene a itsege e le lefelo le legolo le le lemang mmedi, le na le di hekere dile makgolo a masome mabedi ka fa tlase ga temo go fitlhela ngwaga wa 1980. However, the number and extent of wet years has declined, and the river was channelized below Rakops to increase flow to the Mopipi Dam.
Solofela
Go solofela go kaya go lebelela ka tshepo. ke jaaka o na le tsholofelo ya gore se o se lebeletseng se tla dirafala goba go diragala. Tsholofelo e na le tsholofetso.
Moeedi wa Noka ya Boteti
O ka tsibogela
[[Category:Noka ya Botswana ]]
Aferika
Aferika -ke continente e e tona lefatshe ka bophara e e tlang morago ga ya Asi.O selekanyo sa 30.2 million km² mme ka fa dithoko go bo go nna le mawatle a a dikaganyeditseng.E nale batho ba le 1.22 billion (ditshupo tsa ngwaga wa 2016), e ka tswa e nale batho ba ka nna selekanyo sa 14.72% mo palobathong ya lefatshe ka bophara.Continente e e dikagenyeditswe ke lewatle la Mediterranean mo bophirima, otlhe a Suez Canal gape le la Red Sea mo letlhakoreng la Sinai Peninsula mo bokonebophirima,lewatle la Indian Ocean mo borwabotlhaba, gape le la Atlantic Ocean mo bophirima .Continente e e akaretsa lefatshe le tshwana le la Madagascar le a mangwe fela jalo.
Aferika o nale seemo sa lewapi se se pharologanyo le di continete tse dingwe.Mafatshe a a fa gare ga continente a na le pula e e ntsi le mogote o o feteletseng,fa kwa borwa gone go nale pula e eseng ntsiAfrica.Pula e e ntsi e e rotloetsa dilo di tshwana temothuo le tse dingwe fela jalo.
Mafatshe a Aferika ka bontsi a tshabelelwa ke dintwa tsa tshololo madi ebile di utlwisa botlhoko.Dintlwa tse gantsi di diragalela kwa bogare jwa Aferika.Bontsi jwa ntwa tse di bakwa ke ditswa mmung le lefatshe ntateng ya palo batho ba bantsi.
Thekiso ya Dinaka tsa Ditlou mo Aferika
Balephata la tikologo, diphologolo le bojanala ba ntse ba tshwere phage ka mangana ba lwantsha le makgotla a mafatshefatshe a pabalelo tikologo le ditsa tlholego aa tshwanang le le kwa The Hague, Netherlands, la CITES go a kopa go le letlelela go rekisa mokoakoa wa dinaka tsa ditlou o le setseng le o kokoantse mo lefatshing leno.
Go ya ka Modiri wa Lephata le yo o ithebagantseng le dikgang tsa makgotla a CITES, Mme Diana Chimidza, ba setse ba dirisetse madi a ka tshwarang P400 000 go Iwantshana le kgang e ya moruthuta.Mokoakoa o wa dinaka tsa ditlou o ile wa phuthwa mo ditloung tse dineng di sule loso lwa tlholego kgotsa di bolailwe ka mabaka a gore di ntsifetse mme go lemoga gore go di hokotsa go ka thusa gore di seka tsa imela tikologo. Mma Chimidza o tlhalositse fa ditlou tsa Botswana di setse le Namibia ba rekise dina«:: tsa ditlou tse di kgobokantseng ba bolela gon dinaka tse tsa ditlou tse rekesediwang mmebaraka ys theko ya ditlou jaaka Japan la tsa ditlou tse di bolailweni eseng kafa molaong, fa tse dingwe e le tsa bogodu.
Dikgoge tse dingwe
Africa
Mompati Sebogodi Merafhe
Ka ga ene
left|thumb|284x284px|Lt. Gen. Mompati Sebogodi MerafheLt. Gen. Mompati Sebogodi Merafhe yo a tshotsweng ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le marataro ngwaga wa 1936 mo motseng wa Serowe mo lefatsheng la Botswana.
Rre Merafhe ene ele moeteledipele wa sepolotiki mono Botswana gape ele mothusa tautona wa lefatshe la Botswana ka ngwaga wa 2008 go fitlha ka ngwaga wa 2012. O tlogela bothusa tautona ka ntlha ya dingwaga a tlogela ele lieutenant general. O tlhokafala mosong kgwedi ya Hirikgong e tlhola malatsi a supa ngwaga wa 2015 ka ntlha ya botsogo jo bo reketlang.
Paco Rabanne
Ka ngwaga wa 1960 rre mongwe wa leina la Francisco "Paco" Rabaneda Cuervo, o ne a simolola komponi ya gagwe ya di nkga monate tsa mmele, mo a neng a itirela senkgisa monate se reeltswe ka leina la gagwe ebong Paco Rabanne. Rre Paco Raaneda o dira le tsa kapari gotsweng kogo tsa borre go tsenelela kwa go tsa bomme.
Rre Paco Rebaneda o tshotswe ka ngwaga wa 1934 ka tlhakole (18 February 1934). Paco ke moroki wamo spanish ene gape o itsege ka Enfant_terrible, mo goreelelang ngwanayo o letshwenya kgotsa lefaraso mo botsading, mme ene a remeletse thata mogo tsa boroki le dinkga monate tsa mmele.
Basarwa
Basarwa ke batho ba Botswana. Basarwa ke bone batho ba ntlha go nna mo Botswana. Batswana ba ne be goroga mo Botswana dingwaga tse di ntsi tse di fetileng. Ba ne ba tseela Basarwa lefatshe, ba bo ba dira gore Basarwa ba tshabele ko sekakeng. Ke ka moo gompieno Basarwa ba nnang ko sekakeng le ko merakeng.
Ditso tsa pele
Tshekatsheko ya ditso e supa fa bangwe ba letso la basarwa ba sale ba nnile mo sekakeng sa  kgaolo ya kgalagadi.Mme bontsi ja   letso la Basarwa mo kgaolong ya borwa jwa Aferika ba ne ba patelediwa go nna mo kgaolong eo. Basarwa ba kalahari ba nnile mo lehumeng fa bahumi ba ba nnang go bapa le bone ba ba rontshitse ditshwanelo tsa go nna le lehatshe.Morago ga nako ee sa fedising pelo Botswana ga mmogo le Namibia, ba ne ba fithela bonno jwa bone bo fokoditswe mo go fiteletseng.
Basarwa ba Kalahari
Basarwa ke batho ba thata e itsiweng ele batsomi. Go nneng ga matlong a a sa akaegeng, Basarwa ba tshedile ka go tsoma diphologolo le go bapala diphologolo tsa naga.Bontsi jwa batho mo borwa jwa Afreka ba ne ba itsesiwe ngwao ya Basarwa ga mmogo le teme ya bone go dirisa setshwantsho sa motshikenyego.
Kgotla kgolo ya ditsheko
Ka kgwedi ya ferikgong a thola masome a mabedi le bosupa ngogola ,Basarwa ba ne ba fenya tsheko kgathanong le puso mo Botswana ko kgotla kgolo ya ditshekelo morago ga go kganelwa go amana le metsi a a nowang mo di dibeng tse di kwa ba nnang teng.Barrister Gordon Bennett e ne e le moemedi wa basarwa ko tshekong jaaka fa baathodi ba supa fa puso ya Botswana e le molato go fa thuso ee sa nametseng.Gangwe le gape, puso ya Botswana e ne bolelelwa gore e duele dituelo tsa go tsenelela tsheko ga Basarwa.
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Botswana
Setso sa Setswana
Setso se bua ka mekgwa, boitshwaro mo dithulaganyong le mo ditirong tsa morafe. Di kaya botlhale jwa morafe mo go rarabololeng mathata le go dira ditshono gore go nne le tswelelopele mo botshelong.
Gape setso se bua ka tsela eo re tshwanetse go itswara ka yona, tlotlo, Maitseo a a amogeletsegang bogolo thata go iketse gore o tswa ole kae?
Setso le Ngwao tsa Setswana
Mo Batswaneng Setso le Ngwao di botlhokwa thata. Melao ya Setswana ga e kwalwe fa fatshe go buisiwa ke mongwe le mongwe, ebile ga e tsamaisane le bogolo jwa dingwaga tsa motho. Se se raya gore fa o sa nyala kgotsa o sa nyalwa ga o kitla o itse molao wa lenyalo, le fa le ka tshwaraganngwa fela ke magiseterata la se ka la laiwa ke bagolo, ga lo tsene fa go laiwa banyalani ba bangwe ka gore lona lo jele molao wa sekgowa fela. Fa o le mogolo o tswalelwa kwa ntle fa ngwana wa gago a nyala kgotsa a nyalwa wena o sa laiwa mo nyalong. O ka nna malome, rangwane kgotsa rakgadi fela mo molaong o ikgogela kwa morago fa setlogolo se laiwa. Mengwe ya melao ke fa banyalani ba tsena mo ntlong, go na le molao o ba o fiwang, fa o sa tsenngwa mo ntlong ka molao ga o tsene fa go na le tiro ya mofuta o, gore go tsena bana ba gago ga go tshwenye. Molao mongwe ke wa go rupa, fa o sa tswe bogwera kgotsa bojale ga o a tshwanela goitse gore go dirwang, o le monnamogolo gongwe mosadimogolo.
Gompieno go na le ketsaetsego ya gore melao e mentsi ga e salwe morago ka tshwanelo, mme go botlhokwa gore re se ka ra letlelela bophelo jwa segompieno jo bo tletseng ka mafaratlhatlha a tekenoloji go re fenya. Ka gompieno bontsi ba rona re phela mo metseng setoropo re tshwanetse re tsamaye ka thuto e bagolo ba rona ba re e tlogeletseng go e dirisa kwa rephelang teng, re diragatse ditiro tsa rona tsa setso tse di kgonagalang fa re nnang teng, re se ka ra tsaya gore ka e se mo magaeng re ka seka ra diragatsa setso sa rona. Ga ntsi ga re dirise meila ya rona jaaka re tshwanetse ka re phela mo ditoropong, fa gotwe o seka wa ja o e me ka maoto gongwe o seka wa jela mopitseng, gore o kwa Seborogo, Jeremane kgotsa Fora fa o le Motswana se dire jalo.
Seaparo
Tshega, Makgabe, Serampheetšhane, sedirwa ka letlalo la phatla ya kgomo. Motlokolo: sephinya,mateis
Ditiro Tsa Diatla/Botakie
Go na le dilo tse dintsi tse di ntseng di itirelwa ka diatla go tswa bogologolong. Dingwe tsa dilo tse di setse di lebetswe mo malatsing a segompieno, fa tse dingwe di ntse di tsweletse di dirwa. Dilo tse di ne di direlwa go dirisiwa, mme jaanong gompieno bontsi jwa tsone di dirisediwa go kgabisa.
Tse di Nyeletseng
Mo tlholegong ya Setswana, Batswana ba ne ba itse go gakolosa tshipi, ba itirele dilepe, digai, dithipa, megoma e e otolang, le tse dingwe tse ba neng ba di tlhoka go itshetsa le go iphemela ka tsona. Mo malatsing ano kitso e ya go gakolosa tshipi e tsamaile, le gone go itirela dilwana tse tsa tshipi go nyeletse. Batswana ba kile ba be ba kgona go ipetlela selepe sa ntwa - magagana; mme gompieno kitso eo e ile le beng ba yona
Tse di sa leng teng
Bontsi jwa dilwana tse di itiretsweng ka diatla di sa ntse di le teng le gompieno. Dingwe tsa dilwana tse, jaaka tlatlana, di diretse Botswana mo mafatsheng a mantsi. Dingwe tsa dilwana tseo ke tse:
Taung skull
Ngwana wa Taung ke masalela a leraga la ngwana o monnye a bontshwa jaaka sekai sa motho wa moAforika. Le fihletswe ka 1924 ke babereki ba berekela Northern Lime Company ko Taung, Aforika Borwa. Raymond Dart o ehlalosa are ke sebopego se seswa mo dibukeng tsa Nature ka 1925.
Setso sa Setswana
Tlatlana
Tlatlana ya Botswana, e e dirwang bogolo thata kwa Maun, e galalediwa thata mo ditshupong tsa mafatshefatshe tsa ditiro tsa diatla. E bonwa e le nngwe ya ditiro tse di dirilweng ka botswerere le kitso e e tswang mo mading a motho.Tlatlana ya Setswana e logwa ka lotlhaka lwa noka.Tlatlana ya Botswana e setse e rekisiwa mo mafatsheng a mantsi mme ka go rialo e tsisetsa lefatshe leno madi a a tswang mo mafatsheng a sele Tlatlana e e kgabisiwa ka mefutafuta, e be e logwe ka dilekanyo, tse di farologanyeng. Go na le tse ditona le tse dinnye, tse di kgonang go pegwa mo loboteng, go kgabisiwe ka tsona.
Taung skull
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Aforika Borwa
Setso sa Setswana
Leselo
Kwa ntle ga tlatlana, Batswana ba tswa kgakala ba itse go loga loselo. Lone lo logwa ka thupa ya moretlwa, e fatotswe’, e bile kwataboloditswe makwati. Le lone jaaka tlatlana, lo logwa dilekanyo tse di farologanyeng, lo bile lo setse lo dirisediwa go kgabisa. jalo le lone lo rekwa kwa mafatsheng a sele.
Motlhotlho
Kwa tshimologong motlhôtlhô o ne o logelwa go tlhotlha bojalwa. One o logwa ka makhaši o o tlhogang fa thoko ga noka. le gale gompieno o setse o logelwa go rekisediwa ba ba ka kgabisang ka one mo matlung.
Kereke ya nnete ya ga Jeso
Kereke ya nnete ya ga jeso ke kereke e tlhamelweng ko Beijing, China dingwaga tse di makgolokgolo a le masome a mabedi morago nyana. Kereke ya nnete ya ga jeso ke nngwe ya dikereke tse di golo ko China, le ko Taiwan, gammogo le mo lefatsheng lotlhe ka bophara.
Setso sa Setswana
Moseme
Moseme gongwe legôgô o logwa ka mokhaši jaaka motlhô tlhô. One o ne o dirisiwa go alwa fa fatshe ke bomme fa ba itapolositse, ba tsere dikgang, kgotsa ba le mo mererong. Le one mo malatsing ano o setse o dirisediwa go kgabisa, bogolo jang mo ditoropong.
Eric Molebatsi
Eric Molebatsi ke motswana o tumileng ka go tshameka kgwele ya dinao e bile ke motshameki wa pele wa motshameko wa kgwele ya dinao. Ke motshameka gare wa setlhopa sa Nico United. Mo dingwageng tse fagare ga 2002 le 2004, o ne a tshamekela setlhopa sa sechaba sa Botswana Botswana national football team (Zebras).
Setso sa Setswana
Ela Tlhoko
Kwa ntle ga dilwana tse di fa godimo tse, Batswana ba kgona go loga dika-dinkgo ka lotlhaka, jaaka tlatlana, di be di direlwe le dikhurumelo. Tsone maikaelelo a go di dira ke go kgatlha ba ba eletsang go kgabisa ka tsone, le go supa kitso ya mologi mo tirisong ya lotlhaka.Dilo tse tsotlhe di supa kitso e e nonofileng ya tlholego ya batho mme e bile di fa lefatshe la Botswana leina la gore le lone le na le seabe mo tsweledisong ya ngwao, ya losika loomotho.
Kereke ya nnete ya ga Jeso
Segologolo
Kereke ya nnete ya ga Jeso ke kereke e e ikemetseng ka nosi e e simolotseng kwa toropong ya Beijing, kwa China ka ngwaga wa 1917. Gompieno e na le maloko a le sedikadike le sephatlo mo mafatsheng a le masome a mane mo dikontinenteng di le thataro. Kereke e ke ya mothale wa sekeresete sa sepentekosete se se simolotseng mo seketeng sa dingwaga se se fetileng se rogwa. Kereke e gape e dumela mo tumeding ya sengwefela tumelo ya leina la ga Jeso. Ka ngwaga wa 1997, kereke e e ne ya simololwa kwa Aforika Borwa. Ba ikaelela go rera dikgang tse di molemo mo lefatsheng lotlhe pele ga go tla ga bobedi ga ga Jeso Keresete.
Setso sa Setswana
Matlalo
Ke selo se se itsegeng thata gore go suga matlalo go tswa le Motswana kgakala. Pele ga Basweu ba tla ka matsela, Batswana ba ne ba apara diaparo tsa matlalo. Banna ba ne ba apara diphae, fa basadi bona ba apara diphaeyana. Gape go ne go dirwa methikga ka matlalo, mme go binwe ka yona.Go ne go sugwa matlalo go dirwa diphate, thari e e belegang ngwana, lekuka la madila, kuane ya banna, go be go sugwe dikgole go golega dikgomo le go di katlola fa di gangwa. Diphate tse di aparwang sekobo, le tse di phuthang dithoto di ne di sugwa boleta le bontle,go na le tse di alwang fa fatshe.
Ka ntlha ya go bona ditšhaba tsa seeng di kgatlhegela diphate tsa Setswana, gompieno diphate di sugwa, di rokwe, di be di kgabisiwe ka bokgabane jo bo tsikinyang leitlho la molebi. Ke ka moo le Batswana jaanong ba setseng ba kgabisa ka diphate mo matlung a a bone Ga ba tlhole ba di rekela go di ala. Le gale kwa metseng ya magae go sa ntse go na le ba ba di alang, le fa theko ya tsona e iteile batho tsebe.Diphate tse dingwe di ntlafadiwa ka go tshwaraganya matlalo a diphologolo tse di farologanyeng, go dira phate e le nngwe, Fale le go sa ntse go bonwa diaparo tsa matlalo, jaaka borokgwe, baki, phaeyana, jalo jalo. Go gongwe dibaki di segwa ka matlalo a bophokojwe, mme a se ke a ntshiwe bobowa gore a nne mantle.
Megopo
Le fa megopo e sa tlhole e dirisediwa go jela, fela go sa na le dithakga tse di e betlang. Mogopo o betlwa ka logong lwa monato, mophane, morula, le tse dingwe. Mo malatsing ano megopo e betlelwa go rekisiwa le go kgabisa mo matlung. Le yona e setse e betlwa ka mekgwa e mentsi go e ntlafatsa le go e tlhabolola. Mengwe e betlelwe dikhurumelo.Jaaka ditlatlana, le megopo e betlwa ka dilekanyo tse di farologanyeng gore batho ba e rekele mabaka a a farologanyeng.Godimo ga megopo go betlwa le dintshwana, dikika, metshe le dipora - dinno tsa Setswana tse di betlilweng ka logong fela. Go betlwa le ditilo tsa dikgojana, mme di kgabisiwe ka mekgwa e mentsi
Babetli ba setse ba. betla dikikanyana, metshenyana, le dikopi tse tse ba di direlang gone go kgabisa fela. Mo e a be e le go supa kitso ya Motswana ya go dira ka logong le petlwana.Kwa ntle ga megopo le tse di setseng di umakilwe, go na le dilo tse dingwe tse dintsi tse di betlwang ka logong, jaaka lore, setshwantsho sa motho, kgomo, tau, tlou, le diphologolo tse dingwe, le ka dinonyane le digagabi tota.Mo ntlheng e go ka twe kgwebo e thusitse thata, gonne fa di ne di sa betlelwe go rekisiwa, bontsi jwa tsone di ka be di setse di nyeletse, jalo dikokomana tsa rona di ka be di latlhegetswe ke kitso ya ngwao ya segabona.