cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lebala la metshameko la motse wa Serowe
Ditso
Mo dingwageng tse di fagare ga 2007, go ne ga tlhatlhoga mathata ka dikago tsa lebala la motshameko le, mathata e le morwalo o feteletseng se sene sa tlama gore go fudusiwe didirisiwa tsotlhe. Go nnile le dikakgelo tse dintsi thata go tsweng makgotlha a mangwe ka phudogo ya di dirisiwa ka ntlha ya mabotana a thubegang a dikaganyetseng tsa mabala a metshameko le a di ofisi. Mathata a mangwe e ne le gore lebala la metshameko le tla tshwanelwa ke go duelelwa madi a kana ka di dikadike tse tlhano go tiisa mmu, se e le ka ntlha ya gore mmu wa teng ga go a siamela dikago. Le fa gontse jalo, meono e e neng e dirilwe e ne ya emisiwa ka ntlha ya madi a mantsi a akanyeditsweng a ka nna selekanyo sa di dikadike tse masome mabedi a neng a a ka dirisetswang phudugo.
Dimajwe
Dimajwe ke motsana yo mo kgaolong ya legare ya Botswana. Motsana o bonwa dikilometara dile lekgolo le lesome kwa borwa botlhaba jwa Francistown, mme gape o nale sekolo se potlana. Palo ya batho ene ele sekete le lesome le bosupa ka ngwaga wa dikete tse pedi le bongwe,mo go yone borre bale dipesente dile masome a mane le borobabodedi le bomme bale dipesente dile masome a matlhano le bobedi. E na le baagi ba le 1423 (2011).
Letlhoko la madi le kgoreletsa Ditlhabololo
Banni ba metse ya Malatswai, Dimajwe le Mmashoro ba kopilwe go nna pelotelele go emela gore itsholelo ya lefatshe leno e boele mannong, ka ke gone ditlamelo tsa metse ya bone di tlaa tsibogelwang.Ba boleletswe jalo kwa diphuthegong tsa kgotla tse di neng di tshwerwe ke mopalamente wa kgaolo ya bone ya Serowe Bokone Bophirima, Rre Tshekedi Khama, fa ba arabiwa ka ga tse ba di kopileng jaaka megala ya mosokela tsebeng kwa diofising tsa puso, koloi ya mapodisi go lwantsha borukutlhi le tse dingwe.Ba Malatswai ba ngongoregile ka khiro ya go kgaola ditlhare mo ditseleng, ba re ba lephata la ditsela ba hira banni ba motse wa Mmashoro go tswa kwa motseng oo go goroga kwa go wa Malatswai, mme ba kopa go kgaoganyediwa gore le bone ba bone go itshetsa.Kwa Dimajwe, banni ba ngongoregile ka tsela e e saleng e tshetswe mmu go e baakanya, mokhanselara o ne a solofetsa fa go le gaufi gore e simololowe ka thendara e setse e dule.
Mopalamente le ene o ne a supa fa a tshwenyegile thata ka ntlha ya lebaka le le tserweng go baakanya tsela eo.Monana mongwe o kopile puso go romela badirela puso ba maphata a a farologaneng a mananeo a dithuso go etela motse wa bone, go ba rutuntsha ka one ka ba le mo lefifing fela ka mananeo a puso.Modulasetilo wa Mmashoro o ne a ngongorega ka boimana jwa baithuti ba sekole se segolwane sa motse oo, a re batsadi bangwe ba rotloetsa mowa wa boitaolo ka go ba rekisetsa ditagi.Ba Mmashoro ba kopile go fiwa motshine wa bobedi wa go jesa bolase ka kgaolo eo e dirisa o le mongwe fela mme go tlhokega wa bobedi go tsweledisa tiro fa o mongwe o ile merakeng.
Banni ba lela ka Borukuthi
Banni ba motsana wa Dimajwe ba re ba tshwenngwa ke bogodu jwa leruo jo bo ileng magoletsa ko motsaneng oo.Erile a itekodisa Mopalamente wa Serowe Bokone Bophirima Rre Tshekedi Khama mo bekeng e e fitileng, modulasetilo wa komiti ya ditlhabololo tsa motse (VDC), Rre Oarabile Rankwana are go na le tlhaelo ya mapodise kwa Dimajwe.A re ba kopa mapodise a maemo a special constable gore ba thuse mapodise a a teng ka jaana motsana oo ole bophara ebile borukutlhi bo le kwa godimo. A re gape borukutlhi jo bo ka lwantshiwa fa motse o ka fiwa koloi ya kgotla gore ba kgone go fefosa boikuelo kwa metseng e e mabapi. Rre Rankwana gape o kopile gore Dimajwe a agelwe toronko ya nakwana go tshegetsa dirukutlhi. "Re kopa gore re agelwe cell ka gore batho fa ba tshwarwa ba tsenngwa mo ofising ba a thuba," a tlhalosa.
Oodi
Oodi kgotsa  Odi  ke motsana yo o mo  kgaolong ya Kgatleng  ya Botswana. O dikhilomethara tse di masome a mabedi mo bokone-botlhaba jwa toropokgolo Gaborone. Mo palo bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne di le 3,139.
Ditso tsa banni ba Odi
Bakwena ba simolotse ka dingwaga tsa bo 1500 go ya ka bakwadi ba hesitori. Ba simolotse ba tswa mo Bahurutsheng morago ga ntwa ya bana ba ga Kgosi Malope e bong Mohurutshe morwadia Malope wa ntlha wa ntlo e tona le Kwena Morwa Malope wa ntlha wa ntlo ya bobedi. Ntwa e ene e le gore a bogosi botsewe ke ngwana wa ntlha wa ntlo e tona le fa e le mosetsana gongwe botsewe ke ngwana wa ntlha wa mosimane mo ntlong ya bobedi yo e neng e le Kwena. Ntwa e ne ya simolola magareng ga balatedi ba ga Mohurutshe le ba ga Kwena ke mo kgaogano e simolotseng teng fa ba ba neng ba sa la Kwena morago ba bidiwa baKwena. Morago ga losika lwa botlhano go ya ko go la bosupa Bakwena ba sena go kgaogana le Bahurutshe fa Mogopa e sa ntse e le kgosi, go ne ga nna lešekere le le golo. Go ne ga nna tlala e e boitshegang ka ngwaga tsa bo 1700 e e neng ya dira kgaogano e tona mo morafeng wa Bakwena. Bakwena ba ga Modibedi, Mogorosi, Bahlakwana, Bamonaheng, BaMokotedi le ba Makhoakhoa, ba ne ba tsamaela ntlheng ya borwa jwa noka ya Lekwa go ya Foreisetata, fa ba bangwe ba ne ba nna kwa Ntsuanatsatsi go bapa le Bafokeng.
Bakwena ba ba tsamaetseng ntlheng ya Borwa go feta Noka ya Lekwa ba ne ba ikopanya ba dira Bogosi jwa Lesotho. Bangwe ba Magosi a Bakwena jaaka baMoletse, baPhogole, le baPhalane ba ne ba tsamaela ntlheng ya botlhaba mme ba nna le bogosi jo bo itlhaotseng.
Kgosi Mogopa le Bakwena ba ba neng ba setse jaaka Bakwena ba Modimosana ba ne ba dira morafe wa Bakwena ba Botswana. Ba ne ba ya Mabjanamatshwana go bapa le Noka ya Odi mo ba neng ba aga motse wa Rathateng fa nokeng ya Madikwe e kopannang teng le ya Odi. Mogopa-Kwena o ne a boela kwa Mabjanamatshwana mo motseng wa Brits wa teransefala, mme morwarragwe Kgabo (2) o ne a seka a mosala morago e na a sala kwa Rathateng morago a Kgabaganya noka ya Madikwe le balatedi ba gagwe go ya Botswana. Bakwena ba ga Kgabo ba ne ba nna kwa Dithejwaneng mo bophirima jwa Molepolole wa Botswana. Kgosi Kgabo o ne a salwa morago ke Motshodi ngwana wa gagwe wa mosimane, le fa go sa itlhalose gore ke mang tota yo o ne a eteletse Kgabo-kwena pele fa ba ya Botswana bangwe bare ke Kgabo fa ba bangwe ba re ke Motshodi. Bakwena ba ne ba kgaogana gape kwa Molepolole, ya nna ba ga Ngwaketse ba ba itsegeng ka BaNgwaketse, le ba ga Ngwato ba ba itsegeng BaNgwato.
Ngwao e ka godisa bojanala jwa kwa Manyana
Kgosi Kebinatshwene Mosielele wa motse wa Manyana, a re ngwao e amana thata le bojanala.Kgosi Mosielele o ne a bua jalo mo puisanong le babegadikgang gore moopelo, kapari le dijo tsa Setswana di ka dirisiwa go godisa bojanala, ke ka moo bajanala le babeeletsi ba ratang motse wa Manyana.Kgosi o ne a re batho ba motse wa gagwe ba tshwanetse go bababela ditsangwao le ditsatlholego tsa kgaolo ya bone jaaka mekwalo le metako e e mo matlapeng kwa Manyana, tse di mo mantsweng a Dimawe, fa gare ga metse ya Manyana le Mmankgodi gammogo le setlhare sa ga David Livingstone.Le fa go ntse jalo, Kgosi Mosielele o ne a supa gore ga go na go nna motlhofo go fetolela megopolo ya batho ba motse wa gagwe kwa go tlhokomeleng le go bapatsa bojanala jo bo mo motseng wa bone.A re o setse a bone lefelo kwa Ramoshaga, kwa go tlaa agiwang lefelo la ngwao teng.Kgosi Mosielele o ne a tlhalosa gore maikaelelo a gagwe ke go tsweledisa maikaelelo a ga rraagwe, yo o duleng mo tirong ka ntlha ya bogodi jaaka go tsosolosa mmino le ditsamaiso dingwe tsa Sehurutshe jaaka dikgafela.
Dikgoge tsa kwa ntle
Gaborone Botswana Odi
Botswana
Lefatshe ja Botswana le kwa borwa jwa Aforika, ke lefatshe lê lê dikaganyêditswêng ke a mangwê, ka jalo ga le a bapa le lewatle. Pele ga le tsaya boipusô ka kgwedi ya Phalane e tlhôla masomemararo ka ngwaga wa sekete, makgolo maheramongwe, masomemarataro le metsomerataro (1966) mo go Enyelane le ne le bidiwa Bechuanaland. Lefatshe ja Botswana le dikaganyêditswê ke la Aforika Borwa kwa borwa-botlhaba go fitlha kwa borwa-bophirima, Namibia kwa bophirima, Zambia kwa bokône le Zimbabwe kwa bokône-botlhaba. Lefatshe lê lê bidiwa Botswana, le rêêlelwa ka bannibantsi ba lône eleng Batswana ka lotsô.
Pina ya setshaba ya Botswana ke fatshe lêno la rona, ê e tlhamilwêng ke Rre K T Motsete.
Botswana ke lefatshe lê lê farologanyeng le mafatshe a mangwê mo Aforika. Morago ga pusô ya Enyelane, Botswana o ne a tsaya boipusô ka di-30 tsa Lwêtse 1966. Morago ga boipusô, lefatshe ja Botswana le ne la dirisanya mmôgô le pusô ya Enyelane go itlhabolola. Babusi ba Botswana ka nakô êo ba ne ba leka ka bojotlhê go ntsha Botswana mo tlalêng. Tomokoraga e nê ya busa lefatshe jêno e êtêlêtswe pele ke Serêtsê Khama, tautona wa ntlha wa Botswana.
Gompijêno Botswana ke lengwe ja mafatshe a a tlhabologang ka bofêfo mô lefatshing ka bophara. Ntswa mafatshe a mangwê mo Aforika a tshwênngwa ke tlala le tsê dingwe jaaka dintwa le tsiêtsôsetshaba, Botswana e sa e kgôna go fênya mmaba mô e bileng e bilêng sekai mo Aforika.
Lenanêô ja tirisômêtse mô Botswana
Lefatshe ja Botswana le ntse le nosiwa mêtse ke makalana a a farologaneng mô dingwagêng difetileng. Water Utilities Corporation e ntse e nosa ditorôpô le ditorôpôkgolo. Mô godimo ga môo, kômpône êno, e ntse e tshwaragane le Lephata ja Mêtse le Dikhansele tsa Dikgaolô ka bokete jwa mêtse go abiwa le mafelo a mangwê a lefatshe leno. Maikaêlêlô a Lenanêô ja go Dira Diphêtogô mô Mhamêng wa Mêtse ke go rarabolola ditsamaisô tsêno marara, go bêng jalo go nne bonôlô go isa mêtse kwa bathung.Eeng sê se tlamilêng gore go diragadiwê Lenanêô ja go Dira Diphêtogô mô Mhamêng wa Mêtse? Kanokô ya Lenanêôlegolo ja Setshaba ja Phatlalatsô Mêtse ja 2005-2006, le ne la re go diriwê diphêtogôdigolo mô mhamêng wa mêtse, mme dingwe tsa tsônê e le gore, go kgaoganngwê tsamaisô ya mhama wa mêtse le makalana a mangwê a a thusang ka ditirêlô. Morago ga dikanokô tsêo, ba ne ba gakolola gore Water Utilities Corporation e tsêyê tsamaisô yôtlhê ya go nosa lefatshe jêno.
Dipôlôtiki le pusô ya Botswana
E sale lefatshe ja Botswana le tsaya boipusô ka ngwaga wa 1966, le bilê le êtêlêtswê pele ke Phuthêgô ya Botswana Democratic Party ê, le mo bogompijênong, e ntseng e busa fela. Tautona ya lefatshe ja Botswana ke Rre Mokgwêêtsi Eric Keabêtswe Masisi, yô a amogilêng maêmô ana mô go Rre Ian Khama. Pusô ya lefatshe ja Botswana ke ya batho ka batho, mme sêno se raya gore mongwe le mongwe o na le tshwanêlô ya go tlhôpa phuthêgô e a akanyang gore e ka mo tswa mosola mô tsamaisông ya lefatshe a phuthologilê .Go kagisô ê e rênang lefatshe ka bophara mme sê se dire gore mafatshemantsi a batle go itsalanya le jônê. Batswana ka bontsi ke batho ba ba ratang go itse le gônê go tlhaloganya ka mafatshe a sele, jalo se baka tirisanyômmôgô fa gare ga mafatshe.
Phemêlô
Ka nakô ya boipusô, lefatshe ja Botswana le bile le sena sesôlê sê se nitameng. E ne e le morago ga gore Masôlê a Rotesia le a Aforika Borwa a lwantshiwê ke mephatô ya ZIPRA le MK [14] mme Botswana Defence Force (BDF) ya tlhamiwa ka ngwaga wa 1977. Tautona ê nê e le molaodi wa sesôlè gape a le dithata tsa go ka êtêlêla lefatshe gape. Sesôlê sa Botswana se maloko a ka tshwara selekanyo sa 12,000.
Go latêla phetogô ya sepôlôtiki sa Aforika Borwa, sesôlê sa Botswana sa nê sa itlama go sirêlêtsa diphôlôgôlô tsa tlhôlêgê, go thusa batho ka nakô ya fa ba wêtswe ke dibetsa tsa tlhôlêgô, gape le go lêre kagisô. Lefatshe ja United States ke lengwe lê le thusang Botswana ka ditlhabololô, le sônê sesôlê sa Botswana, ka bontsi jwa basônê ba fiwa ithuthuntshô ke ba lefatshe ja U.S. Ithuthuntshô êna e tsêwa e le ya kônôkônô.
Koranta ya Mmegi
Leina la Koranta le raya "mmoledi" ka Setswana gape "News we need to know". Go tsweng ka ngwaga wa 1989 e e ne e bidiwa "Mmegi wa Dikgang/moboledi".
Dikgang tsa Kgwebo
=Seemo sa lehuma se a fokotsega== TUTUME - Banni ba metse ya Maitengwe, Dagwi le Changate ba kopilwe go nna le seabe go diragatsa maikaelelo a Tebelopele ya setshaba ya 2016. Kopo eo e ntshitswe ke mopalamente wa kgaolo ya Nkange, Rre Edwin Batshu, fa a buisa diphuthego tsa kgotla mo metseng eo, ka Mosupologo. Rre Batshu a re matshego ao, ga a itebaganya le batho ba ba rileng mme ke a Motswana mongwe le mongwe. A re go nna setshaba se se rutegileng se na le kitso le mogodi go a kgonagala go diragatse tseo ka metlhale ya go rutega le go na le kitso e mentsi ebile ba ka e abelana le ba bangwe. A re go nna setshaba se se sirelegileng ga go bewe mo mapodising kana fela ba itshireletso A re setshaba se tshwanetse go lwantsha borukutlhi, go tlhokomela loruo, le go tlogela mokgwa wa go thapa batswakwa ba ba se nang diteseletso. Rre Batshu a re ka seo ba tlaa bo ba diragatsa letshego leo. Mo go tse dingwe o ne a kopa banni ba metse eo, go tlogela diphapaano tsa sepolotiki ka jalo ba nne batho ba ba bopaganeng ba na le maikaelelo le maikemisetso a go tsweledisa metse ka ditlhabololo ba le moono mongwe wa go direla setshaba le lefatshe. A re fa ba ka nna le botho, ba bereka ka tshwaragano le lerato go sena kilano ba ka isa metse ya bone kwa Tebelopele ya 2016. A re ba le banni ba tshwanetse go tla ka maano/metlhale e e tla fokotsang seemo sa borukutlhi, koketsego ya masiela le go wela tlase ga thuo. Rre Batshu o ne a ba kopa go dirisa bokgola jwa pula ya ntlha go ya go lema le go epa disana gore ba kgone go lema ka diterekere ka lenaneo la ISPAAD. Banni ba metse eo, ba ne ba lela ka leruo la bone le le tlolelang molelwane kwa Zimbabwe, mme fa le tla mono le bo le bolawa. Kwa motseng wa Maitengwe, banni ba ne ba kopa letamo le baka nosang leruo la bone. Kwa Dagwi ba ne ba ngongorega ka tsela, mooki mo kokelwaneng le go agelwa diofisi tsa kgotla. Ba ne ba lela ka lephata la metsi le ba boletseng fa le tletse boitseme. Ba bolela fa ba na le dingwaga ba dueletse go gokelwa metsi mo malwapeng nako kgolo ke neo, le mesele e ba ne ba laetswe go e epa e setse e katagesetse. Selelo seo sa ba lephata la metsi se ne sa utlwala gape kwa motseng wa Changate. Banni ba bolela fa bangwe ba duetse ka ngwaga wa 2007. Fa a araba matshwenyego a banni bao, mookamela lephata la metsi mo khanseleng potlana ya Tutume, Rre Vincent Ragabane, o ne a solofetsa banni ba metse eo, fa ba tla thusiwa mo bogaufing. Rre Ragabane a re motse wa Maitengwe o ne o na le palo e ntsi ya baikopedi ka jalo ba tsere nako e ntsi ba leka go gokela le go phatlalatsa metsi le motse ka bophara le go gokela mo malwapeng. A solofetsa gore tiro ya kwa motseng oo e gaufi le go wela ka jalo ba tlaa bo ba simolola mo metseng eo, ka palo ya yone e le kwa tlase. Mopalamente Batshu fa a akgela mo go mangwe a matshwenyego a banni o ne a bolela fa a ne a tsile go ba leboga le gore ba itsane. A re ka dikgomo tse di bolawang di tloletse molelwane kwa Zimbabwe, ke maikaelelo a puso go nyeletsa bolwetse jwa tlhako le molomo.
Kauxwhi
Kauxwhi ke motse o mo kgaolong ya bokone bophirima jwa Botswana. Motse o o gaotshwane le molelwane wa kwa Namibia, e bile motse o o nale dikole tse potlana le tse digolwane. Mo palong bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo tsa batho di ne le makgolo a borobobedi le masome a matlhano le borobabongwe.
Lobola
Lobola e bitswa jalo ka seZulu, seSwasi le Sexhosa, Roora ka seShona le Magadi ka seSotho. e ka nna dilwana kana madi a a ntshiwang ke monna yo o batlang nyalo, kana ke tlhogo ya lelwapa la monna yoo, madi a a neelwa ko go ba lelwapa la mosadi yo o nyalwang, ele tuelo ya lenyalo. Gotswa ditsong dilwana tse ene e nna dikgomo, mme fa nako e ntse e tsamaya ga tlwaelwa thata go nna madi. Mme batho bangwe ba santse ba le mo setsong sa go ntsha dikgomo, kana ba tlhakantshe madi le dikgomo. Moono mogolo wa lobola ke go aga botsalano fa gare ga malwapa a mabedi ao, ka gore lenyalo ga se la banyalani boo babedi fela. Le fa go sa tlwaelesega, malwapa a mangwe ba dirisa tsa boranyane go dira dituelo tsa magadi.
Magadi le Molao
Mo Aforika Borwa [ South Africa], koo go ntsha ga magadi e leng setlwaedi, kopano e seseng e ne e konosetswa go ya ka molao wa setso, e fela jaanong jaana e ka fa tlase ga taolo Recognition of Customary Marriages,1998 (Act 120 of 1998) (RCMA) mme e na le ditlhokego tse di latelang go amogelega ga nyalo ka fa tlase ga molao wa setso:
Ditherisano
Tsela ya go rerisana ka magadi ke e telele ebile e mararankodi, mme a akaretsa maloko a le mantsi go tswa go maphata oo mabedi a bo monyadiwa le a bo monyadi; ka gale, go ka ba fela bomalome ba ga bao ba nyalanang, gape le borragwe banyalani, moo setso se letlelelang. Nakong dingwe basadi le bone ba dumeletswe go ka tsaa karolo, fela kwa thoko ga ditherisano, ba sa tsee karolo mo ditherisanong. Go le gontsi, go tlosa mowa wa kgatelelo magareng ga malwapa a, lebotlolo la  brandy le ka bewa fa tafoleng, le fa go le jalo, brandy ga se yona fela, e ka nna ya nna bojalwa jwa setso jwa mabele. Ka gale ga bo nwewe; ke tshupo fela ya go amogela baeng ba lelwapa le go dira gore mongwe le mongwe a rephe, mme gape e etsiwe e le mvulamlomo, e e leng ka seThosa go raya gore 'mouth opener' (ka seSotho - "Pulamolomo")i.e. tuelo ya go fa o butse molomo wa gago (go bua) go umaka lebaka la gago la go eta ga gago. Go tla tswa mo go baemedi ba gabo ngwetsi go tsaa tshwetso ya go dirisa nnotagi e kgotsa go bo tlogela bo ntse bo tswaletswe.
Dipalamo tsa lefatshe la Botswana
E ntswa lefatshe la Botswana le nna le batho ba bannye e bile le sena dipula tse dikalokalo le kgonne go tlhabolola itsholelo ya lone. Ditsela tse di kopanyang metse megolo le dikgaolo tsotlhe di tshetswe sekontere,mme ya Trans-Kalahari Highway e e kopanyang lefatshe leno le la Namibia ko Walvis.
Diporo
Lefatshe la Botswana le nna le diporo tsa boleele jwa dikhilometara di le makgolo a ferabobedi,masome a ferabobedi le boferabobedi go ya ka dipalo tsa ngwaga wa 2002,mme e bile di tsamaela ditoropong di le mmalwa gape di kopanya lefatshe leno le a a mabapi.
Diporo tse di yang mafatsheng a a mabapi
Lefatshe la Botswana le nna le diporo tse tshwaraneng le tsa mafatshe a Zimbabwe le Aforika-Borwa. Le ntswa go nne go solofetswe go bulwa ga seporo sa motlakase ka ngwaga wa 2006,se se yang Lüderitz kwa lefatsheng la Namibia go isa magala,ga gona seporo se tlhamalalelang kwa lefatsheng la Namibia mme go nna le se se fetang ka lefatshe la Aforika-Borwa.
Ditoropo tse di nnang le diterena tse di yang kwa go tsone
Mesepele yotlhe ya diterena tsa batho e ile ya emiswa mo lefatsheng la Botswana,mme ga sala se di yang mafatsheng a sele tse di kopang le sa lefatshe la Zimbabwe go tswa Francistown,se e leng sone se se mo tirisong fela. Diterena tsa dithoto di santse di le mo tirisong tsone. Tse di latelang ke mafelo a a kileng a bo a na le diterena tsa batho go fitlhelela ka ngwaga wa 2009,kgwedi ya Motsheganong.
Ditsela
Lefatshe la Botswana le nna le ditsela di le dikete di le lesome,makgola a mabedi le lesome le bosupa,mme ebile mo go tsone di le dikete tse matlhano,makgolo a marataro le masome mabedi di tshetswe sekontere. E sale go tloga ka dikabelelo tsa ngwaga wa 1996,go na le phokotsego mo dipalong tsa ditsela tse di sa tshelwang sekontere.Go tlhoga ka ngwaga wa 1996 go fitlha ka 1999 dipalo tsa ditsela tse di sa tshelwang sekontere di ile tsa fokotsega go tswa kwa dikhilometareng tse dikete tse lesome le bone,lekgolo le masome mararo le boferabongwe go ya go dikete tse nne,makgolo a matlhano le masome a ferabongwe le bosupa.
Maemelo a difofane
Go nne go nna le kabelelo ya gore go nna le maemelo a difofane a le masome a ferabobedi le boferabobedi ka ngwaga wa 2004 mme di le lesome di tshetswe sekontere,se e ne le ka ngwaga wa 2005. Kompone ya Air Botswana e e leng ya goromente ke yone e okametseng difofane tse di yang Francistown, Gaborone, Maun le Selebi-Phikwe. Go nna le difofane tse di yang ditoropong tsa mafatsheng a sele jaaka Johannesburg kwa Aforika-Borwa; Mbabane kwa Swaziland; le Harare kwa Zimbabwe. Go nna le maemelo a mantšha gaufi le toropo ya Gaborone e e butsweng ka ngwaga wa 1984. Dipalo tsa bapalami ba difofane ba ba neng ba tsena ba bo ba tswa mo lefatsheng la Botswana e ne le dikete di le lekgolo le masome a ferabobedi le boraro ka ngwaga wa 2003.
Black Coffee (DJ)
Nkosinathi Innocent Maphumulo (o tshotswe ka 11 Mopitlwe 1976), o itsege botoka ka leina la gagwe la boopedi la Black Coffee, ke DJ wa Aforika Borwa, gape ke motsamaisi wa rekoto le mokwadi wa dipina. Coffee o ne a simolola rekoto ya gagwe ya Soulistic Music, a ntsha alebamo ya ntlha e e bidiwang Black Coffee (2005), e e neng e na le dikarolo tsa R&B le jazz.
Abejar
Abejar ke toropo kgolo kwa Spain, Europa. E na le baagi ba le 406.Go nale ditso tse di reng ka 1776, merafe e le meraro e ne ya kopana go aga motse wa Abejar. Merafe e e ne ya (nyelela) kwa Nuestra Señora del Camino, Piedrafita, le Barrio Bajero de Abejar.Ditso dingwe,tse di neng tsa gatisiwa ke Bernardo de la Torre, tsa re ngwe ya tsa masalela a ne a bonwa ke Saint James, mme peto ya legong yone ya dirwa ke Saint Lucas. O tswelela ka go tlhalosa gore 570, ya mebila e ne ya senyakwa ke Liuvigild.Fa lefelo la Priedrafita le sena go tlhoka batho, le la kopangwa le Abejar, mme se se ileng sa sala se gakologelwa ke leina ebong Virgin. Morago ga gore dikgaolo tse di kgaogangwe, di ne tsa aga motse o mongwe,mme ba sala ba nale kereke e le ngwefela ya parish ,e e ileng ya fiwa mokolobedtsi ebong Saint John.Morago ga kwelotlase ga thulaganyo le ka fa dilo di tshwanetseng go dirwa ka teng ,toropo e e neya fetola seemo sa yone mo ntheng ya ka fa kereke e neng e tsamaisiwa ka teng kwa kgaolong ya Old Castile, Soria legal, kwa irileng mo palo bathong ya ngwaga wa 1842, go ileng ga nna le batho ba le lekgolo le masome a mane le borataro le baagisanyi ba le makgolo a matlhano .lesome le bnoferabobedi le bone.
Mafelo a Bojanala, le a borbalo kwa Abejar
Toropo ya Abejar e itsege thata ka mafelo a a kgatlhisang le bontle jwa toropo tse di tlisang bnotshelo.Batho ka bontsi ba rata toropo e fela thata bogolo jang fa go le bosigo.Go nale mafelo a go gorogelang baeng,a bontsi jwa one a a ratiwang ke bajanala ka gore a tsewa a le kwa godimo fela thata.
Tshane
Tshane  ke motsana oo mo kgaolwaneng ya Kgalagadi ya mo Botswana. Ke kwa sekakeng sa Kalahari, mme o direlwa ke ba lephata la boemelo jwa difofane ya mo gae ya Tshane. Motsana o o nale sekolo se se botlana mme palo ya batho e ne e le makgolo a a robabobedi, masome a matlhano le borobabobedi ka ngwaga wa 2001 mo palo batho. Go dikologa Tshane go nale metsana ya Lehututu, Hukuntsi le Lokwabe. Mme kwa go nang le batho ba le bantsi ke kwa Lehututu go nale dikolo tse di botlana tse pedi, se segolwane le sa tiro tsa diatla sa Matcheng. Bajanala ka bontsi ba etela motsana wa Lehututu go robala le itloso bodutu ka go bane go nale ntlo e go gorogelang baeng le lefelo la itloso bodutu bosigo..
Mokgweetsi Masisi
Mokgweetsi Eric Keabetswe Masisi (o tshotswe ka di 21 Phukwi 1961) ke tautona wa botlhano wa lefatshe la Botswana go simolola ka di 1 Moranang 2018. O setse a kile a dira e le tona wa thuto ka ngwaga wa 2014, mme a dira gape e le tona wa tsa bodiredi mo ofising ya ga tautona le tsa merafe go simolola ka ngwaga wa 2011 go fitlha ka ngwaga wa 2014. O ne a tlhophiwa lantlha go ya palamêntêng ka ngwaga wa 2009.
Botshelô
Rre Mokgweetsi Masisi ke morwa wa ga Edson Masisi(1923-2003), yo o neng e le leloko la palamêntê kwa Moshupa. Rre Masisi o goletse mo torôpôkgôlô Gaborone, a tsena sekolo se se botlana kwa Thornhill Primary School mme a ya go tsweledisa see segolwane kwa Maru A Pula School. Kwa sekolong o ne a tsenelela dikgaisano tsa kgwele ya dinao le thênêsê, mme kwa bofelong a felela a kgatlhêgela tsa kgatô. Ka ngwaga wa 1984 o ne a akgolelwa kêtêlêlo pele ya gagwe ya tlhamô ya mo Gaborone ya Cry the Beloved Country, mme a galaletswa ke Alan Paton ka tiragatsô ya gagwe. Fa go tswêlêtswêle ka ngwaga wa 1980 o ne a nna moanêlwamogolo wa go dira le metshamekô, mme gape a nna karolô ya di filimi tsa South Africa B-Movies.
Tirô
Ka ngwaga wa 1980 Rre Masisi o ne a nna morutabana wa dithuto tsa social studies dingwaga di le mmalwa morago fa a sena go aloga kwa mmadikolong wa Botswana ka ngwaga wa 1984 mo go tsa Sekgowa le Ditsô. Mme a tswelela ka go ya go ruta kwa sekolong se se golwane sa Mmanaana ka ngwaga wa 1984 mo motsaneng wa Moshupa pele fa a simolola le mmadikolo wa Botswana ka ngwaga wa 1987 e le moitseanape wa tsa kgolô ya dithutô tsa sekolo. Ka ngwaga wa 1989 o ne a ya kwa Florida State University go ithutela bonkge jwa digerata tsa Thutô, mme morago a thapiwa ke UNICEF mo Botswana.
Rre Masisi o ne a seka a bona tlhôphô ya Botswana Democratic Party (BDP) go emela kgaolô ya botlhophi mo Moshupa ka di ditlhopho tsa ngwaga wa 2004. Le fa go ntse jalo, o ne a tsaya tlhôphô ya BDP pele ga ditlhôphô tsa ngwaga wa 2009 mme a fenya setilô. Mme ka bofefo o ne a tlhôphiwa go nna mothusa tona wa tsa bodiredi kwa ofising ya ga tautona le bodiredi jwa tsa merafe ka Phalane 2009. Moragonyana ga ngwaga e le mothusa tona wa tsa bodiredi jwa ofisi ya ga tautona le tsa merafe ka Ferikgong 2011. Rre Masisi o ne a nna tona wa thutô le tlhabololô ya tsa boitseanape a tshwareletse ka Moranang 2014; o ne a tlhôphiwa gape mo setilông sa palamêntê ka Phalane 2014, mme a thapiwa go nna tona wa thutô le tlhabololô ya tsa boitseanape ka Phalane 28, 2014.
Rre Masisi o ne a thapiwa ke moetêlêdipele Ian Khama go nna mothusa tautona wa Botswana ka Ngwanaatsele 2014 fa a santse a tshwareletse e le tona wa tsa Thutô. Ka Moranang, 2018 o ne a ikanisiwa go nna tautona wa lefatshe la Botswana wa botlhano, yo mo bigompienong a direlang e le tautona wa lefatshe la Botswana.
Phitlhêlêlô
Tautona wa pele Rre Khama o ne a thapa Rre Masisi go nna tonakgolo wa mmadikolo wa Botswana ka Phukwi 2017. Tlhôphô e, e ne e ikaegile ka karolô ya bosupa ya molao motheo wa Yunibesithi ya Botswana ya ngwaga wa 2008, e ne ele ya sebaka sa dingwaga tse tlhano.
Kgolo ya Ngwana
Kgolo ya ngwana refers to the [biological, psychological] le diphethogo tsa maikutlo a tlhagelelang mo bathong magareng a matsalo  le bofelelo ba [adolescence], fa motho a tswelelapele go tloga  [dependency] go ya go kemonosi [autonomy] e e tletseng. Ke tsela e e sa feleng e o ka  akanyetsang tatelano ya yona le fa e na le tswetsopele e e itlhophileng ya ngwana mongwe le mongwe. Ga e tsweleIe ka kgato e e tshwanang mme kgato nngwe le nngwe e tshwaetswa ke mefuta/mekgwa ya kgolo e e tlhagileng pele. Ka gonne diphetogo tsa kgolo di ka tlhotlhelediwa ke [genetic factors] le ditiragalo dingwe tsa pele ga tswalo/tsalo, [genetics] le [prenatal development] gole gontsi di akareditswe jaaka bontlhanngwe jwa thuto ya kgolo ya ngwana. Mafoko a a amanang nayo a akaretsa [developmental psychology], e e kaelelwang go kgolo gotlhelele ya botshelo, le [pediatrics], lekala la tsa [medicine] le le amanang le tlhokomelo ya bana. Diphetogo tsa kgolo di diragala e le ditlamorago tsa [genetically-controlled] processes tse di bidiwang [maturation], kgotsa e le ditlamorago dintlha tsa tikologo le boithuti, le fa ka setlwaedi e akaretsa tirisano magareng a tse pedi. E ka diragala e le ditlamorago tsa boleng ba motho le bokgoni ba rona go ithuta go tswa tikologong ya rona.
Go na le mefuta e e farologaneng ditlhaloso tsa dikga tsa kgolo ya ngwana, ka ge sekga sengwe le sengwe e le tsweletsopele le pharologano ya motho go ya ka tshimololo le bofelo. Dikga le dikao dingwe tsa kgolo tse diamanang le ngwaga go ya ka makgetlho a a rileng ke: newborn (ages 0–4 weeks); infant (ages 4 weeks – 1 year); toddler (ages 1–3 years); preschooler (ages 4–6 years); school-aged child (ages 6–11 years); adolescent (ages 12–19).
Ecological systems
Gape e bidiwa "development in context" kgotsa "human ecology" theory, ecological systems theory, ka tlhago e tlhamilwe ke Urie Bronfenbrenner e nankola mehuta e mene ya nested environmental systems, tse di nang le khuetso e e bi-directional ka gare le magareng ga disystemo. disystemo tse nne tse ke microsystem, mesosystem, exosystem, and macrosystem. Systemo nngwe le nngwe e nna le karolo/seabe, mareo le melao e e segololo se tonna e ka bopang kgolo. Go tloga ka phatlhalatso ka 1979, seteitemente segolo sa Bronfenbrenner mabapi le theori e, The Ecology of Human Development ebile le khuetso ka bophara ka tsele ya phekelo eo dipsychologist le ba bangwe ba ithutang batho le ditikologo tsa bone. Ka ntlha ya khuetso e ya popego-theo ya kgolo, ditikologo tse — go tloga lelapeng go ya go tsa moruo le go dipopelo tsa sepolotiki — di bonwa e le karolo ya tsela ya botshelo go tloga bongwaneng go ya bogoding/kgolong.
Ntlo ya Dikgosi tsa Botswana
Ntlo ya dikgosi e okametseng bogakolodi ya palamente ya Botswana.
Pelonomi Venson-Moitoi
Pelonomi Venson-Moitoi ke Motswana, mokwaladikgang gape le ke lepolotiki la pathi ya Botswana Democratic Party. O ne a tlhophiwa go ya lekgotleng le legolo le le dirang melao ka ngwaga wa 1999 e le mongwe wa leloko le le kgetlhegileng go tlhophiwa gape a tlhophiwa mo ditlhophong tsa ngwaga wa 2004. Venson-Moitoi e ne e le tona wa mebereko, dipagamo le ditlhaeletsanyo go tsweng ka ngwaga wa 2001 go ya kwa go wa 2002 gape le tona wa dipapadi, madirelo, diphologolo le bojanala go tsweng ka ngwaga wa 2002 go ya kwa go 2004. O ne a tlhomiwa go nna tona wa ditlhaeletsanyo le maranyane kwa khuduthamageng ka ngwaga wa 2004. Mo khudutlhamageng ya ngwaga wa 2009, Venson-Moitoi o ne a tlhomiwa go nna tona wa ditlhaeletsanyo,maranyane le kakanyo. O ne a tla ka metlhale ya go tlhabolola itsholelo ya lefatshe ka tiriso ya Maranyane a ICT. Ebile o ne a akaretsa tiriso ya maranyane mo dithung tsa baithuto,mo e le nngwe tsela ya go tlhabolola maduo a bone.
Ntlo ya Dikgosi tsa Botswana
Maloko
Ntlo ya dikgosi e na le maloko a le masome mararo. Mo go bone,ba le boferabobedi ba tswa mo merafeng e megolo ya baKgatla, baKwêna, baMalete, bamaNgwato, baNgwaketse, baRôlông, baTawana, and baTlôkwa. Fa ba le masome mabedi le bobedi ba tlhopiwe mme ba bereke sebaka sa ngwaga tse tlhano. Mo go bone ba,ba le bane ba tlhopiwa go tswa mo dikgosaneng tsa dikgaolo tsa bokone-botlhaba,Chobe, Ghanzi,le Kgalagadi Mme ba ba tlhano ba ba setseng ba tlhopiwa ke tautona. Ba tshwanetse ba bo ba le dingwaga tse masome mabedi le bongwe go ya kwa godimo,ba itse go bua sekgoa mme ebile ba ise ba tsenelele polotiki mo dingwageng tse tlhano tse di fitileng. Dikgosi ga di letlelelelwe go ka tsenelela polotiki.
Pelonomi Venson-Moitoi
Mme Venson o direla kwa lephateng la thuto e le tona wa lone.O ikemiseditse go thusa baithuti le barutabana ka tsotlhe dithuso tse ba ka di tlhokang. Pelonomi Venson-Moitoi o ne a tswa ka leano la go thusa baithuti ba dikolo tsa ithutelo tiro ka go ba duelela madi gore ba tsene dikolo kwa mafatsheng a sele, se e le tsele ya gore ba atswe maranyane le kitso tsa mafatshe a sele mme e re morago ba bowa ba kgone go tla go thusa lefatshe mo go tlhabologeng.
Tshoboko
Venson o diretse lefatshe la Botswana ka lobaka le le leele. Ke ka moo a nang le tirisanyo mmogo le maloko a palamente.Bopelotele jwa gagwe mo tirong bo thusa lefatshe go tswelela le tlhabologa. Botswerere jwa gagwe bo ka nna jwa felela bo dirile gore a felele a tlhophilwe go nna mothusa tautona wa lefatshe la Botswana.
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Ngwaga tsa batho ba ba timetseng (batho ba ba mo botshelong) Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Maloko a khuduthamaga ya palamente Karolo:Matona a puso ya Botswana
Central Africa Time
Central Africa Time, kgotsa CAT, ke time zone e e dirisiwang bogareng le borweng ba Aferika. Central Africa Time e kwa pele ka diura dele pedi go Coordinated Universal Time (UTC+02:00), go tshwana fela le  South Africa Standard Time le Eastern European Time.
Central African Time e diriswa ke mafatshe a a latelang:
Mogapi
Mogapi ke motse o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motsana o o dikhilomethara tse di masome a mane le bosupa mo borwa jwa toropo ya Selebi-Phikwe gape o kwa tlase ga dikhilomethara tse di sa feteng lekgolo go tsweng molelwaneng wa Aferika Borwa. Mo palo bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne di le sekete, makgolo a mabedi le borataro.
Banni ba Mogapi ba kopa katloloso ya Ditlhabolo
Banni ba motse wa Mogapi kwa kgaolong ya Bobirwa ba rotse matshwenyego a kgaolo ya bone, a ba reng a akaretsa letlhoko la koloi e ba ka e dirisang go tshwara dirukutlhi.Ba buile jalo kwa phuthegong ya kgotla ya mopalamente wa kgaolo Rre Ponatshego Kedikilwe kwa motseng wa Mogapi bosheng.E ne ya re ba tswelela, ba re go na le mathata a didirisiwa jaaka kapari kana dikarata tse di ka ba supang gore ke ba twantsho borukutlhi. Ka jalo ga go bonolo go tshwara dirukutlhi ka ba se na sesupo sa tiro eo. Ba ne ba re batho ba ba setlang kwa sekolong le ba Ipelegeng ga ba duelwe ka nako.Mogolwane wa sepodisi sa kgaolo ya Botshabelo kwa Selebi Phikwe Rre Langanani Mudongo a re ba Ipelegeng ba a hirwa mathata ke gore bontsi ke bomme fela, mme borre ba le teng mo motseng wa Mogapi sa bone e le go nwa majalwa fela kwa dipotong, mme kwa Ipelegeng ba seo.
Rre Mudongo o tladitse ka gore go na le tlhaelo ya koloi e e tlaa bong e patorola mo motseng oo bosigo, mme seo se bakwa ke gore kgaolo ya bone e aname jaaka ba lebeletse metse ya Tobane, Sefhophe, Mogapi le kgaolwana ya Botshabelo kwa Selebi Phikwe. A re ntlha e nngwe ke gore beng ba leruo ba thapa badisa ba leruo la bone go tswa foo ba tsene ka lenga la seloko, gape ga ba duele babereki ba bone mme kwa bofelong mmereki o ituela ka leruo go bona se a se jang.O kgothaditse beng ba leruo go ne ba etela meraka ya bone go bona gore seemo se ntse jang, go itsa gore go nne le dikgang tsa go utswiwa ga leruo.Mogolwane wa lekalana la metsi Rre Monametsi Ramusu a re go na le dikgwetlho tsa metsi jaaka ka boipuso go ne ga nna le tlhaelo ya metsi. O tladitse ka gore seo se bakwa k e gore ba dirisa motlakase go pompa metsi,mme fa go na le kgaogo ya motlakase go nna le tlhaelo ya metsi.
Mogapi o wetswe ke seru
Motse wa Mogapi e nnile mongwe wa metse e e wetsweng ke merwalela morago ga go newa ke pula e e bokete e se na go na kwa motseng o o boseng.Banni ba motse o ba iphitlhetse ba le mo legoeleleng, matlo a bone a sena go wa fa bangwe ba ile ba latlhegelwa ke diruiwa tsa bone.Kgosi ya motse, Kgosi Boago Monnawapula, a re motse wa gagwe o amilwe ke merwalela mme se se bakilwe ke matangwana a a epilweng mo gare ga motse ga mmogo le metsi a a tswang kwa thabeng a tla ka masetla.A re metsi ao a bakile tshenyo e ntsi ka matlo mangwe a ole, fa diruiwa di tshwana le dikoko di tserwe ke metsi.Kgosi o boletse fa e ne e le la ntlha a bona pula e na ka bokete jo kwa Mogapi e bile tsela ya Selibe Phikwe-Lerala e ne e sa tsamaege, dikoloi di sa kgone go ralala metsi.Batho ba ba amilweng ke dipula tse ba setse ba filwe ditante ga mmogo le dijo go nama ba sietse mo go tsone go fitlhelela ba baakanya matlo a bone.Le fa go ntse jalo kgosi o rotloeditse ba malwapa a a amegileng go aga matlo a a thata e seng a mmu ka a senyega motlhofo.A re go tlaa dirwa sengwe ka matangwana a go fokotsa tshenyo e e ka bakiwang ke metsi, bogolo jang ka a re pula e e fitlhetse ba sa ipaakanya.
Mongwe monni yo o amegileng, Mme Maipelo Simon, a re metsi a ne a tsena a le mantsi mo ntlong ya gagwe ya mmu, a re ka pula e ne e na go le bosigo ba ne ba eme fela go se na kwa ba sielang teng.A re go ne go le modumo batho ba kua ba bangwe go ba tswa thuso.Mme Oaitse Mpitse ene a re ntlo ya gagwe e ole, mme metsi a ralala motse wa gagwe.A re le fa dilwana tsa gagwe di kolobile, ga di a senyega mme go senyegile dijo.Le fa go ntse jalo mme yoo le ene o filwe tante go nama a letetse mo go yone go fitlhelela seemo se siama.
Sheila Tlou
Sheila Dinotshe Tlou ke moitsaanape wa Botswana mo bolwetseng jwa HIV/AIDS le mo botsogong jwa basadi, ga mmogo le mo dithutong tsa booki. O kile a nna tona wa botsogo ka ngwaga 2004 go fitlha ka ngwaga wa 2008.
Dithuto le tiro
Tlou o ithutile kwa sekolong sa Teachers College, Columbia University, U.S., a amogela setlankana sa M.A. sa Dithuto (sa go itebaganya le taelo ya maranyane a botsogo). O ne a amogela setankana sa PhD mo bodireding jwa botsogo mo tikologong(Community health nursing) le setankana sa diploma tsa dikgang tse di amanang le bong (gender issues), gotsweng ko sekolong sa University of Illinois at Chicago ka ngwaga wa 1990. O ne a ruta kwa mmadikwele, ke gore University of Botswana gotsweng ka ngwaga wa 1980. Go simolola fela ka ngwaga wa 1994 go ya ko ngwageng wa 1996, o ne a nna mookamedi wa lephata la Nursing Education, ka jalo gwa modira gore a nne moitsanape wa tlwatlwa ka ngwaga wa 1999 le wa 2002–04 fa a ne le moteledipele wa HIV/AIDS mo mmadikwele ka go farologana.
Tlou o ne a emela lefatshe la Botswana ko tirelong ya 1995 Fourth World Conference on Women kwa lefatsheng la Beijing. E rile ka ngwaga wa 2002 o ne a lebagangwa le tiro ya botlhokwa ya UN ya banyana, basadi, le HIV/AIDS mo kgaolong ya borwa jwa Africa. O ne a buisana le UNAIDS, UN Commission ka boleng jwa bomme le World Health Organisation. O ne a tsaya karolo mo moletlhong wa bodiredi jwa batho ba ba rutang ba banngwe lefatshe ka bophare wa HIV Vaccine Trials Network.
Tlou o ne a tsena mo nyalong e e boitshepho le moitsanape wa tsa ditso tsa Botswana e bong Professor Thomas Tlou.
Tlou o ne a tsena mo ditlhakong tsaga Precious Ramotswe mosadi wa senaka wa dibuka tsedi farologaneng tsa Alexander McCall Smith #1 Ladies' Detective Agency, e le ntlha nngwe ya go fetisa nako le go ekentsha bodutu ka motshameko o. Ka nako nngwe ba-bega dikgang ba kile ba bega gore go ka nna ga nna le kgonagalo ya gore a tshameke motshameko e le Mma Ramotswe mo ditswantshong tsa motshikinyego tsa Hollywood.
Setlhako
Setlhako ke seaparo sa lenao se se direletsweng go sireletsa le go babalela lenao la motho fa a dira ditiro tse di farologaneng. Ditlhako gape di ka dirisiwa ele mokgabisa. Mesego ya ditlhako e ne ya farologana thata fa nako e ntse e tsamaya le ka dingwao tota.Mo mefuteng ya ditlhako go na le tse di ka rwalwang ke bomme fela, tse di ka rwalwang ke borre fela mme go nne le tse ba ka dirwalang botlhe.
Sheila Tlou
Kalafi le thibelo ya HIV/AIDS
Go bereka thata ga ga Tlou mo Africa borwa ka bolwetsi jwa HIV/AIDS, go dirile gore basadi ba buisane le bakapelo ba bone ka tsela tse di siameng tsa go tlakanela dikobo ka go sa tlakanela dikobo go sa itsherelediwa e le gone mo go bakang bolwetsi jo, segolo jang basadi ba ba nyetsweng. O berekile le basadi ba motiya ba maphata a bomme le mekgatho e e dirwang mo lefatsheng go tsibosa ka bolwetsi jwa AIDS mo Botswana. O dirile go ka tlala diata mo go lwantsheng le go fokotsa kgethololo ya batho ba ba nang le AIDS le go thusa batho ba ba nang le HIV gore ba amogele seemo sa bone gore ba tswelele le matshelo a bone.
Ditiro
Tlou ke mongwe wa bakwadi tota ba buka ya itsetso ya batho ba ba nang le bolwetsi jwa HIV/AIDS mo Africa:
Ditiro tse dingwe tse di thophilweng:
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Ngwaga tsa batho ba ba timetseng (batho ba ba mo botshelong) Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Maloko a khuduthamaga ya palamente Karolo:Matona a puso ya Botswana
Kalamare
Kalamare ke toropo la Botswana. E na le baagi ba le 2.241 (2001).
Noka ya Kabompo
Noka ya Kabompo ke nngwe ya letsogo la  tse ditona  tsa  kwa godimo ga  noka ya Zambezi. E elelela mo Zambia, e palamela kwa bokone jwa Zambezi, mo Bokone-bophirima jwa kgaolo ya lefatshe go bapisa bophirima jwa metsi a kgaphetsweng ntle fa gare ga  Zambezi gape le  noka ya Congo  fa molelwaneng gare ga Zambia gape le  DR Congo.
Noka ya Kabompo e elelela kwa bokone-bophirima jwa miombo woodland, gotsweng e elelele kwa sekgweng sa  Cryptosepalum  ecoregion, le ka  bophirima jwa lefelo la diphologolo la  Lunga  mo bophirima jwa letshitshi la yone. Fa e sena go elela go fetla toropo ya Kabompo, e aga makgobokgobo a  floodplain a a bophara jwa dikhilomethara tse di matlhano. Mokoro wa Kabompo kwa tlase ga one mo bokone-borwa go tsela ya mmu yo o makgarapana mo  botlhaba jwa Zambezi. Noka e tsena ka Zambezi mo bokone jwa toropo ya Lukulu, kwa bofelong jwa toropo ya  Barotse Floodplain
Matsogo a a matona a tsone ke a noka e e mo bophirima ya Lunga  e e elelang go tsweng bokone, gape le  la noka ya  Dongwe go tswa botlhabatsatsi.
Bokhutlo
Noka ya Kabompo ke nngwe ya donoka tse di tsewang di le botlhokwa fela thata mo lefatsheng la Zambia le DR Congo.Metsi a yone a dirisiwa go fetla motlakase mo fatsheng a mabedi a.Banni ba mafatshe a le bone boa nosa leruo la bone mo go yone.F banngwe bone ba a dirisa go a nwa.
Dikgoge tsa kwa ntle
Zambia Congo
Kachikau
Kachikau ke toropo la Botswana. E na le baagi ba le 881 (2001).
Dovedale, Botswana
Dovedale ke motse o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse o o gaotshwane le noka ya Limpopo ga mmogo le molelwane wa lefatshe la Aferika Borwa, motse wa Dovedale o mo Borwa-Botlhaba, sekgele sa dikilomitara tse masome matlhano go tsweng motse wa Mahalapye, gape motse o o nale sekole se se potlana. Mo palo batho ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne dile makgolo a supa le borataro.
Tobane
Tobane ke motsana oo mo botlhaba jwa lefatshe la Botswanao ka tshwara sekgele se se masome a mabedi go tsweng mo toropong ee epang kopore/nikile ya Selebi-Phikwe. O 21° 57' 0" kwa borwa, 27° 54' 0" kwa botlhaba. Motsana o o nale tsela ya sekonotere e e tswelang ko toropong e. Noka e tona e bidiwang Motloutse e feta ka motsana o kwa ntheng ya bokone botlhaba. Motsana o o nale ditlamelo tse dintsi jaaka metsi aa phepa go tswa letlamong la Shashe, motlakase,kgokelelo ya megala ya letlheka ka ba kompone ya Orange, Bemobile le Mascom. Gape e na le ditirelo tsa megala ya mo ntlong go tsweng kwa kompone ya megala ya Botswana. Go nale kokelwana, sekolo se se botlana le se segolwana. Palo ya batho e ka nna sekete makgolo a ferang bongwe le masome a mabedi le botlhano.
Hukuntsi
Hukuntsi ke motse o o mo Kgaolong ya Kgalagadi  (Kalahari) mo Botswana.
Hukuntsi, a raya "dintlha tse nne",o biditswe ka seemo sa one jaaka nngwe ya metsana e mene mo kgaolong ya yone ya sekaka sa Kgalagadi. O dikhilomethara tse di lekgolo le lesome le bone go tsweng motseng wa Kang, mo tseleng e e tswang Gaborone-Ghanzi. O ka nna le palo ya batho ba le 4,500 (3,807 ka 2001). Bontsi jwa banni ba Hukuntsi ke Bangologa.
Hukuntsi o okametse kgaolwana ya bokone ya Kgalagadi ka go rialo ke motse wa ditirelo tsa puso tsa metsana ya koo. E ntse e le mo Hukuntsi go nale kokelo le kokelwana, dikolo tse tharo gape le sekolo se segolwane se le sengwe. Ditirelo tse di leng teng mo Hukuntsi di akaretsa  matlo a go gorogelang baeng, mabentlele a a rekisang dijo tse di apeilweng, lebentlele le le ikemetseng ka nosi, mabentlele a matona a mabedi, mabentlele a a rekisang nama gape le a mangwe.
Seemo sa loapi se a farologana fela thata- bosigo jo bo tsididi gape go fisa motshegare ka paka ya selemo. Tlhagiso ka diphefo tsa kgwedi ya Phatwe.
Banni ba kopa puso go tsaya sekolo
Banni ba motse wa Monong kwa kgaolong ya Kgalagadi Bokone ba kopa puso go tsaya maikarabelo a go tsamaisa sekole se sebotlana sa motse oo.Sekole seo mo nakong eno se tsamaisiwa ke ba kereke ya Roma mme se amogela bana botlhe ba ba ka fa tlase ga dingwaga tse thataro.Go ya ka mothusa modulasetilo wa lekgotla la ditlhabololo tsa motse Mme Kedibone Mabotenyana, sekole seo ga se mo seemong se se jesang diwelang ka jaana se le segologolo e bile se tlhaelelwa ke ditlamelo tsa botlhokwa jaaka matlo a borutelo le didirisiwa tsa itloso bodutu.Mme Mabotenyane o supile gape fa tlhaelo ya dijo kwa sekoleng e ba apesitse kobo ka letshoba ka e ama dithuto tsa bana fela thata.A re ka dinako dingwe, bana ba nna malatsi ba sa apeelwe ka jaana go a bo go se na dijo mme ba patalesege go busetsa bana kwa malwapeng.O tsweletse ka go tlhalosa fa sekole se tlhaelelwa gape ke barutabana ba ba rutetsweng tiro, a re mo nakong eno sekole se na le barutabana ba le babedi ba mme e bile ba se na boitseanape bope jo bo tlhokegang mo go ruteng bana. A re lore lo ojwa lo sa le metsi, mme ka jalo go tlhokwa fela thata gore bana ba amogele thuto ya maemo a ntlha ba sa ntse ba le babotlana.
A re o dumela gore fa barutabana ba sekole seo ba ka bona thutuntsho ya maemo a ntlha, ba ka kgona go e fetisetsa mo baneng mme se se tlhabolole seemo sa thuto se se kwa tlase mo kgaolong ya Kgalagadi ka bophara.A re o dumela fa seemo se ka tokafala fela thata fa puso e ka tsaya boikarabelo ba sekole, ka gongwe go ka nna le ditokafalo tsa ditlamelo.E rile a tswa la gagwe, mookamela lenaneo le le tsamaisang sekole seo Rre Moalosi Koti, a tlhalosa fa lenaneo la bone, le ba le tshwaraganetseng le ba kereke ya Roma, le itlamile go thusa puso mo go tlhabololeng seemo sa thuto mo lefatsheng leno. Rre Koti o latotse fa bana ba a tle ba nne malatsi ba se na dijo.O tlhalositse fa ba netefatsa gore go na le dijo tse di lekaneng ka dinako tsotlhe.A re lenaneo le setse le itshupile fa le ntsha maduo a a nametsang fa e sale le nna mo tirisong mo dingwageng tse di fetilen.
Kereke e abela bana dimpho
Ba kereke ya Evangelical Religious Protestant Unity Church ba ne ba tlisa boitumelo mo baneng ba motse wa Monong ba le masome a matlhono ka go ba abela dimpho tsa malatsi a botsalo jwa morena.Dimpho tseo tse di tswang Smaritans kwa America di kopilwe ke ba lekgotla la sekeresete kwa Hukuntsi,di ne di akaretsa diaparo le dimpopi.Mookamedi wa kereke Rre Kelopile Kebadireng o boletse fa ba lemogile gore letlhoko le le ntsi kwa dikgaolong tse di ko tengnyana teng,mme ka moo ba ne ba itlama go abela motse wa Monong. A re dimpho tse di abelwa ngwana mongwe le mongwe wa dingwaga tse pedi go ya go tse di lesome le bone, e le sesupo sa lerato le boutlwelo botlhoko.
Mme Nkagisang Kazinkize yo le ene e leng morutabana wa sekolo sa tshipi kwa kerekeng e e abang dimpho o lebogetse batsadi ba bana ba motse wa Monong go bo ba nnile le seabe se segolo mo tirong eo, a rotloetsa bana gore ba rapele ba bo ba bale baebele ka nako tsotlhe.E rile fa a ntsha malebo, kgosi Xenke Lesetlhe wa motse wa Monong a re o utlwisiwa botlhoko ke gore ga go na le fa e le kereke mo motseng wa gagwe,mme le fa go ntse jalo a re o kgothatsa morafe go ikitaya ka thupana ba batle lefelo la go rapelela gore diphuthego tse di ba tlholang di ba fitlhele teng e seng go tsenala kereke mo kgotleng.
Dikgoge tsa kwa ntle
Botswana/Hukuntsi
Phatlhalatsa
Go phatlhalatsa go ka kaya dilo di le di ntsi. Sa ntlha, motho a ka phatlhalatsa dikgang a begela batho botlhe ka seo se diragalang goba se se diragetseng le seo se sa ntseng se tla diragala. Go phatlhalatsa ka tsela e, ga go na tlholele. Batho botlhe ba tla itse ka ga kgang e. Go le go ntsi dikgang diphatlhalatswa ka diyalemoya le dikwalo tsa matsea-kgang.Sa bobedi, go phatlhalatsa go ka kaya go tlharolola dilo tse di neng dikgobokantswe gologongwe, wa di tlatsakaka felo gotlhe kwa ntle ga tatelano.
Noka ya Shashe
Noka ya Shashe  (kgotsa ka ngwetsela noka ya Shashi) ke letsogo le letona kwa molemeng la noka ya Limpopo mo Zimbabwe.
E fofomoga go tswa bokone-bophirima jwa toropo ya Francistown, Botswana mme e elelela kwa nokeng ya Limpopo kwa lefatsheng la Botswana, Zimbabwe le South Africa di kopanelang teng,kwa lesopeng la Shalimpo Transfrontier Conservation Area.
Metsi a Noka
Noka ya Shashe ke seeledi sa noka, le go elela ga yone go ema mo malatsing a sekae a ngwaga. Noka e e ntsha seabe sa 12.2 % sa pula ya ngwaga ee kwa tlase go eleleleng mo Limpopo.
Nngwe ya matsogo aa matona a noka ya Shashe ke dinoka tsa Ramakwebana, Simukwe, Shashani le  Thuli. Noka ee kwa tlase ya Shashe ke motswedi oo tletseng motlhaba, mo lefelong le le namileng le go nale makgabana mo metsweding ya noka le mo lebaleng la motlhaba. Se se naya metsi aa nosetsang  maano a go balelwang Sibasa le Shashi.
Go fetla diketekete tsa makgolo a mabedi ngwaga tse di fetileng, noka ya Zambezi e ne e elelela kwa borwa ka se se itsegeng ka Makgadikgadi Pan  (mo bogompienong eleng lefelo le go emang metsi aa mantsi) go ya nokeng ya Shashe le Limpopo River.
Ditoropo Kgolo, ditoropo le bonno go bapa le noka
Bonno jwa mo ditoropo kgolong di tswa ka monokela go tsweng motsweding go ya bofelong jwa yone: