cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
KE NE KA RATA KGAREJWANA
B...Tlhakole 20
Beibele e batla go re thusa gore "re tlhwaafalele dineo tse di molemo bogolo, mme re tsamaye tsela e e molemo bogolo". Go raya gore, fa o nyetse lefufa, nyalo ya gago e ka nne ya nna nyalo, fela wena le basadi ba gago ga lo "motho a le mongwe", mme lona lotlhe ga lo kake lwa nna setshwano sa Modimo ka gope, mme nyalo ya lona ga e kgone go nna marang a kgalalelo ya lorato lwa Modimo lo lo tletseng. Nyalo ya go nyala mosadi a le mongwe fela ke yona fela e e ka supang lorato lwa Modimo.
Fa o batla go ipaakanyetsa nyalo, ipaakanyetse lorato lo lo tletseng loo. O se ka wa iteseletsa go laolwa ke poifo, mme bogolo laolwa ke lorato.
Ga go ope yo o kileng a lwala ka ntlha ya go laola dikeletso tsa gagwe tsa thobalano pele ga nyalo. Se ditsala tsa gago di se go boleletseng ke maaka a a totbetseng. Kwa ntle ga moo, go lora jalo bosigo ga se sesupo sa bolwetse, mme ke sa go supa gore bonna jwa gago bo itekanetse sentle tota. Seo se dirafalela mang le mang. Mmele wa gago o tsholola ka bo-ona madi a a sa dirisiwang, ke sona fela. Go lora jalo ga se motlholo mongwe, le eseng kgakgamatso nngwe. Moa ga o ke o ya go ikhutsa. Modimo o dirile bophelo jwa mmele gore o nne o o itekanetseng.
Nnete tota ke gore, fa o robala le kgarejwana nngwe le nngwe, o mo kotsing ya go lwala, le go tshwarwa ke malwetse a boaka le go felelwa ke thata ya bonna.
Puonyana ya gore tlhobalano ke yona e e ka thibelang bolwetse ke mainanatho a bao ba sa kgone go laola mebele ya bone. O se ke wa tshoga gore kakanya ya gago go nna, gongwe potso e o e mpotsang e ka nkgakgamatsa. Baša ba phela mo bonosing mabapi le mathata a bone, mme sona se ke pogo e kgolo mo go bone. Ba na le go ntsha maikutlo a bone go mongwe yo o nang le tlhaloganyo le maitemogelo mo dilong tse, le yo ba mo ikanyang, a le mogakolodi wa maitemogelo.
Ntataago o tshwanetse a bo a bo a lailwe le go rutwa mabapi le dilo tseo kwa bogwera, mme kana dilo tseo ga di tlhole di dirisiwa, mme thuto kaga dilo tse ga e tlhole e ka bonwa. Ka moo ke tiro ya rona gore re dire sengwe mo boemong jwa yona.
Ngaka e e akang ga ea tshwanela tiro ya yona. Fa o batla go tlhatlhojwa, o na le go ipatlela ngaka e e siameng; fa o itse ngaka ya mokrisete e o e ikanyang, go ka siama thata.
Ke go dumedisa mo leineng la ga Krisetse; ke Ena sekao sa nnete sa lorato lo lo tletseng lwa Modimo, mme oa go rata, le fa fo ka nna jang le jang.
Wa gago wa boikanyo,
T.
M ...TLHAKOLE 28
Moruti yo o rategang T.,
Ke go kwalela kajeno ka boitumelo jo bogolo, gonne ke itse gore ke ka lorato lwa ga Jesu Krisete fela gore o kgonne go araba dikwalo tsa me. Ga ke tlhole ke ikutlwa bonosi, mme ke ikutlwa ke tiile moko.
Mo lokwalong lwa gago lwa bofelo o buile ka go felelwa ke thata ya bonna. Goa gakgamatsa, ebile ke sona se se nkgotseng go dira se ke se dirileng, e le gore ke lekelle bonna jwa me. Jaanong ke batla go tswa mo sekgoropeng, ke go bolelele kgany yotlhe, ke sa fitlhe sepe.
Fatshe leno la rona
Fatshe leno la rona ke pina ya setšhaba ya lefatshe la Botswana. E tlhamilwe ke Rre Kgalemang T. Motsete, ya bo e amogelwa ke puso ya Botswana fa lefatshe la Botswana le sena go tsaya boipuso.
KE NE KA RATA KGAREJWANA
M ...TLHAKOLE 28
A ko o mpolelele gore o ka nna monna jang le go bidiwa jalo, mme o sa dire tsa senna?
Wa gago wa boikanya, F.
Polokwane
Polokwane ke motse setoropo wa Limpopo mo Aforika Borwa.
Marabasetata
Marabasetata (gape e bitswa Asiatic Bazaar) ke lefelo la kgwebo le le gaufi le bogareng ba motsesetoropo wa Pitoria, Aferika Borwa. Mathonong motse wa Maraba, o ne o le go ya borwa ga mo Marabasetata, o ne wa tlhomiwa/thaiwa le go buswa ke kgosi ya Matebele, Kgosi Maraba. Leina le la Marabasetata ke la Seburu le le kayang Motse wa Maraba.
Semotheo
Marabasetata e ne e le lefelo la baagi ba ditso tse di farologaneng, ka Hindu Mariamman Temple motlhomongwe e le yona letshwao tshupo le le tlhagelelang segolo setonna. Jaaka badudi ba mafelo mangwe a merafe e e farologaneng mo Aferika Borwa, jwalo ka District Six, "Fietas" and Sophiatown, banni ba Marabasetata ba ne ba hudusetswa kwa makeisheneng a semorafe-mongwe kgakala le bogare ba motsesetoropo. Dikhuduso tse di tlhotswe ke melao ya Kgethololo ya go tshwana le wa Group Areas Act. E seng jaaka Sophiatown, Fietas le District Six, yona ga ya ka ya rutlumololwa, e ile ya sala ka meago ya mathomo e mentsi, ya ya ba sediko sa bogwebi, ka mabenkele a sa ntse a le a maIndia ba e ne e le badudi ba mo pelepele. Dikago dingwe, le ga go le jwalo, di ne di le tsa lekgotla la motsetoropo le mmuso, se sa tlisa tswelopele e e bonya. Go tlaleletsa, lebenkele le legologolo le ile la agilwa mabenkele a a leng a maIndia.
Badudi batho batsho ba Marabasetata ba ile ba hudusetswa Atteridgeville (1945), ba maKhalathi (Coloured people) kwa Eersterus (1963), ba maIndia kwa Laudium (1968). Go na le maano a go tsosolosa once-picturesque Marabastad, le go busetsa morago tshenyego le go se tlhokomele metsesetoropo, e fela bonyanyane bo setse bo simolotswe go tloga ka 2005.
Hisitory
Marabasetata e theletswe ka letona la motsana o o kwa bodikela ba Steenhoven Spruit. Mo mengwageng ya di-1880s o ne a dula kwa Schoolplaas a dira jaaka toloki. Mo nakong eo maAferika a mangwe a ne a dula mo difamong/dipolaseng mo ba neng ba thapilwe e bile ba ikgethetse go dula mo nageng mo go sa agiwang teng. Schoolplaats e ne e ka se kgone go tshwara bahudugi ba botlhe, se se ile sa tlhola go ba ga baipei.
Batho ba ile ba  tloga kwa Schoolplaats ba tshologela  leboa-bodikela, mme motsana waMaraba wa tlholega. Ka kgwedi ya Phatwe mo ngwagerng wa 1888 naga e e ile ya lekolwa ke mmuso. Lekeishene la Marabasetata le ne la tlhongwa, lona le magareng ga noka ya Apies ka mo leboa, molatswana wa Skinner ka bodikela, molatswana wa Steenhoven ka botlhaba le mmila wa De Korte ka borwa. Go ne go na le distene tse 67 tsa bolekano ba 1400 and 2500 square metera sengwe le sengwe. Badudi ba ne ba sa dumelelwa go ka ba beng ba distene, ba ne ba tshwanetse go di hira mo mmusong ka diponto tse 4 (nne) ka ngwaga. Ba ne ba dumeletswe go ikagela matlo a bona le go byala dijalo mo dipolotong tse di se nang sepe. Metsi ba ne ba akga mo dinokeng tse fapaneng tse di neng di ba dikaneditse le mo di dibeng tse di neng di le mo tulong eo.
Lekeishene le le ne le se la poraebete, le ne le ka fa tlase ga taolo ya Transvaal Boer Republic. Ge go runya ntwa ya bobedi ya maBuru ka ngwaga wa 1899 go ne go se na melawana le metheo ka ga Marabasetata. MaAforika a a tshologetseng kwa Pitoria ka nako ya ntwa ba ne ba dula mo dikampong tsa baipei gaufi le dibaraks tsa ntwa, mo boforomelong ba ditena le mo boema setimela. Se se feleleditse se tlhotse  ‘Marabasetata  e mphya’ mo magareng a Marabasetata le Asiatic Bazaar ka ngwaga wa 1900 ke balaodi ba masole a maBritish. ba ne ba dutse mo motsesetoropo wo go tloga ka Seetebosigo 1900  mme ba dudusa bafaladi mo lefelong/tulong le/eo. Ka  1901 distene tse 392 kwa New Marabastad di ne di setse di na le badudi  ebile go ne go se na kgethololo e e bonagalang magareng ga maAferika, maAsia and maCalathi.
Le ge New Marabasetata e ne e tserwe jaaka bodulo jwa nakwana ba tsa masole ba ne ba fa badiredi ba bona tetla ya go ka ikagela matlo a ditena. Se se ile sa tlhola go agiwa ga meago ya le ruri jaaka dikolo le dikereke. Kansele e ntshwa ya Teropo e ile ya thlongwa ka 1902 ebile go ne go amogetswe gore badudi ba New Marabaestata ba tla hudusetswa go mangwe a makeishene a mo lenaaneng. Ka 1903 New Marabasetata  e ne e godile e na le distene tse 412 ge Old Marabastad yona e sa na le tse 67. Yona le lekeishene la Cape Location, le le neng le le ntlheng ya borwa ba Asiatic Bazaar, e ne e wela ka fa tlase ga molao-puso ya Kansele ya Motsesetoropo ya ngwaga o o. Bothata bjo bogolo e ne e le kabelano ya metsi mme se se ile sa tsewa tsia ka mo morage ga ntwa. Ka ntlha ya go tshaba malwetsi didiba tse tsotlhe di ile tsa thibiwa/tswalelwa ka nako ya ntswa, mme thepe e le nngwe ya emela tlhagiso yotlhe ya metsi. New Marabasetata yona e ne e se na didiba goba dithepe. Go ne go na le maiteko a go lokisa se ka 1903 ka go abelana ka dithepe tse dintshi,  e fela palo e e ne e sa lekana.
Toropo ya Letlhakane
Letlhakane ke motse selegae o o mo kgaolo ya legare ya Botswana. O mo borwa jwa Mmatshumo ebile motse selegae wa Letlhakane, one o nale batho bale dikete dile lesome le bone ,makgolo a le borobabongwe ka palobatho ya ngwaga wa 2001.
Go nale meepo ya diteemane e le meraro e bong moepo wa Letlhakane kafa borwa botlhaba,Orapa kafa bokone bophirima le Damtshaa kafa bokone dikhilomethara dile lesome le botlhano go tse lesome le bobedi go tswa Letlhakane. e e okametsweng ke Debswana.
Marabasetata
Removals
Go hudusiwa ga badudi ba Old Marabasetata go ntse go le mo lenaane la Kansele ya Teropo go tloga ka 1903 ka 1907, ge Kansele e tsaya tshoetso  ya go aga famo e ntshwa yo go tsholola-tshila, se se ile sa diragala. Go tserwe tshoetso ya go tlosa badudi botlhe ba tulo e go ba isa lekeisheneng le le ntshwa kgakala le bogare ba mostesetoropo le go thuba/rutlomolola lekeishene la kgale. Jaanong ga latela bothata ba go bona lefelo le le siameng. Lefelo le le kwa borwa mo motheogeng wa Daspoortrand ke lona le neng go tsewa tshoetso ka lona ka 1912 mme ka Ferekgong/Janubary lenaane-kago ya lekeishene le le ntshwa ‘New Location’ le ile la simolola. le ne la akaretsa palo ya matlu a ditena a a neng a ka hirisiwa go tswa go masepala. Ka Lwetsi/Setemere mo ngwageng o na oo dikhuduso tsa mathomo di ne tsa simolola le go rutlomolola meago ya kgale le gona go ne ga simololwa. Se e ne e le tsele e e bonya mme Old Marabasetata e ne ya thubiwa/senngwa gotlhelele ka 1920.
Toropo ya Letlhakane
Ba gakololwa go ipeela mesasana
Mokhanselara wa Orapa Rre Balopi Chilume, o gakolotse banni ba toropo eo gore Orapa ga se legae la bone mme a re ba tshwanetse ba leka ka natla go ipeela mesasana.Mokhanselara Chilume o buile seo bosheng fa a ne a buisa phuthego kwa kgotleng ya Orapa, a rotloetsa banni ba toropo eo go ikemela ka dinao go bona gore ba batla ditsha tsa bonno go itirela bokamoso le ba malwapa a bone.Rre Chilume o ne a ba gakolola gape gore ba tshwanetse ba leka ka natla go ipolokela kwa dipolokelong go dira gore, ba nne le se ba ka itshetsang ka sone fa ba dule mo tirong.Mo go tse dingwe, mogolwane go tswa ka lephateng la merero ya kgwebo, Rre Samuel Suping, o ne a tlhalosetsa banni ka ditirelo tsa lekalana leo, mme a supa fa baikopedi ba setlankana sa go rekisa mo mekgwatheng ba lopiwa madi a a kana ka dipula tse di masome a mabedi, a re setlankana seo se letlelelwa go dirisiwa fela mo kgaolong ya Boteti.
Marabasetata
Removals
Go tlhokega ga phatlha-tulo ebile bothata se sa dira gore New Marabasetat (Marabasetata e ntshwa) e ne ya iphitlhela e le mo kgatakanong e e seng ka na ka sepe. Ka1923 dintlo tsa mafelelo tsa projeke ya bobedi ya mmasepala e ne e feditswe kwa lekeisaneng le le ntshwa 'New Location' le la Marabasetata. badudi ba ba neng ba exposed mo maemong a a masisi ba ile ba dumelelwa go hudugela pele ka mo go tsona. Ka 1934 ntlha nngwe ya Schoolplaats baagi ba ne ba hudusetswa Marabasetata, se se ne sa dira gore bothata ba baipei bo ate go fetisa. Go ne go se na le sebaka sa kgolo ka ntlha ya go tlhokega phatlha-tulo.
Toropo ya Letlhakane
Ba gakololwa go ipeela mesasana
Fa Rre Resego Boitumelo, moemedi kwa lekalaneng la tiragatso melao, a ne a tlhalosa gore, tiro ya bone ke go tlhomamisa gore, tumalano e moikopedi a e dirileng le ba lekalana la merero ya kgwebo e a diragadiwa, a supa fa ba tshwanetse ba fitlhela maina le setshwantsho sa moikopedi mo setlankaneng sa gagwe. A re ga ba a tshwanela go tsaya teseletso kgotsa setlankana, ba bo ba se neela morekisi yo mongwe a se itirisetsa.O tsweletse a sedimosa go re katlholo ya go rekisa o se na teseletso e ka lopa madi a a kana ka dikete tse tlhano tsa dipula. O ne a tlhalosa gape fa go tlaa nna le taolo ya thekiso ya majalwa a setso a e bileng a letlelesega, mme a re majalwa ao akaretsa mokuru, khadi, morula, setopoti le ila.Rre Boitumelo o boletse fa majalwa ao otlhe a tlaa rekisiwa go simolola ka nako ya bobedi mo tshokologong go fitlha ka nako ya borataro mo maitseboeng ka malatsi a fa gare ga beke.
Marabasetata
Removals
Maiteko a go rarabolola mathata a go ile gwa itlhagisa ka go thaiwa ga  Atteridgeville ka 1939. Baagi ba Marabasetata ba ne ba tlo hudusetswa moo ebile tuelelo pusetso e ne e tlo duelwa beng ba pele ba dithoto/matlo ka go ba naa dintlo tse ba ka di hirang go ba go erenta, e seng go ba beng. Ntwa e le ya dira gore tswelelo e e be bonya tota, fela ka 1949 boraro-bonne ba baagi ba Marabasetata go ya Atteridgeville, ka 1950 diphetogo di ne di konoseditswe.
Toropo ya Letlhakane
Thekiso ya dilwana
Ka Labotlhano le ka Matlhatso go tlaa rekisiwa go simolola ka nako ya sethoboloko go fitlha ka nako ya bosupa mo maitseboeng, mme ka tshipi go tlaa rekisiwa ka nako ya boraro mo tshokologong go fitlha ka nako ya borataro mo maitseboeng.Fa a akgela, mongwe wa banni Rre Tshekatsheko, o ne a supa ngongorego ya gore fa ba kopile teseletso ya go rekisa kwa lephateng la merero ya kgwebo, ba ofisi ya Orapa enterprise ba fokotsa palo ya dilwana tse di letleletsweng go ka di rekisa.Mongwe wa banni o ne a botsa gore a ba tlhokega teseletso fa ba rekisa dijo tsa letlhafula.Fa a araba, Rre Suping o ne a gakolola gore ba tshwanetse ba botsisisa fa ba sa itse molao, a tlhalosa fa toropo ya Orapa e le lefelo la mong wa lone ka jalo a re ba tshwanetse ba sala morago ditaelo tsotlhe tse di a lopiwang mo go bone.O ne a tlhalosa gape gore dijo tsotlhe tsa temo ga di tlhoke teseletso go di rekisa, mme a re fa e le tse motho a di rekang a bo a di rekisa di tlhoka teseletso.
Dikgoge tsa kwa ntle
Botswana/Letlhakane Botswana/Boteti Region
Bantsijang
Ke leina sefane sa Batswana, ele Batlhaping ko Kudumane, ba tla ba taboga ka ba ne ba katoga dintwa tsa maburu go tswa ko Thaba Nchu ko moding wa bona. Ba feta mme ba iphitlhela ba le mo Borolong mo Mafikeng (Madibe, Stadt le Magogwe) ele bana, dotlogolo, ditlogolwana le dokokomana tsaga Rre Gaotlowe le Mme Kgomotso ko Madibe, ngwana wa ntla wa bone ele Ausisi mme salwa morago ke Gaotlolwe a ngetse Matsitselele. Ke batho ba tumelo mo Modimong bontsi ba tsena kereke ya wesele mme bangwe lontone. Ke badibowa batho ba. Mongwe wa ditlogolo o o itsegeng ke Matthews Mooketsane Bantsijang.(1972- )
Pesalema 23
Pesalema 23 ke nngwe ya dikwalo tse di kwadilweng mo Testamenteng e ntŝhwa ya Baebele.
Thobalano
Thobalano ke fa rre le mme ba palamana, mme motsoko wa monna o tsene mo phatlheng ya mosadi ntse monna a tsikinya letheka fa mosadi ena a ntse a kaname kana a kgoname. Ke ka moo e bitswang mefuta(positions)
Ke le Mokwaledi: Yaw
Pigazzano
Pigazzano ke toropo kgolo kwa Italian, Europa.
Mmanoko
Mmanoko  ke motse yo mo kgaolong ya Kweneng e e mo Botswana. O dikhilomethara tse di masime a mane mo bokone-botlhaba jwa toropokgolo ya Botswana, ebong Gaborone, mo letlhakoreng la tsela ya Gaborone, Molepolole. Mo palong bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo tsa batho di ne dile makgolo a bosupa,masome a brataro le boraro.
Mothusa Tautona wa Botswana
Mothusa tautona wa Botswana ke ene wa maemo a bodedi mo lefatsheng  go tlhatlhama tautona goya ka puso ya Botswana.
Mothusa tautona o akgola babusa pele
Mothusa tautona Lt Gen. Mompati Merafhe a re mananeo a konokono e bong la nyeletso lehuma le la tswakanyo ya itsholelo la (EDD) le mananeo a mangwe a le mokawana a dirile pharologanyo mo matshelong a Batswana ba le bantsi. Mothusa tautona o ne a rola molaetsa o mogolo kwa moletlong wa dijo tsa maitsebowa wa go keteka dingwaga tse di masome matlhano tsa phathi ya Domkrag ka Matlhatso.Mothusa tautona o ne a galaletsa tautona Lt Gen. Seretse Khama Ian Khama go bo a eteletse pele mananeo a go nna jalo, le ditsamaiso tse di akaretsang dintlha di le mmalwa tse di amang botshelo ja setshaba.Mothusa tautona o supile gape gore maitlamo a ga Tautona Khama a go direla Botswana ka boikanyego le tebelopele ke sekao sa se Batswana ba leng sone.Ka jalo a re Batswana ba kgona go thusa kgodiso ya itsholelo le go ikutlwa ba le bontlha bongwe ja yone.A re boeteledipele ja ga Tautona bo supa maitlamo a go fetola setshaba go nna se se tshwaraganelang maikarabelo, go neelana sebaka ga mmogo le go dira mmogo ka tshwaragano.Ka nako tsotlhe re tlaa tswelela re ntse re lebogela thata go bo o tse o tsweletse o direla phathi ya rona le setshaba ka matsetseleko a magolo, a e leng sekao sa boeteledipele ja gago ja tebelopele jo bo tiisang bontsi ja rona moko mo lefatsheng leno le kwa ntle, ga bolela Mothusa tautona.Ka fa ntlheng e nngwe Mothusa tautona o boletse gore e rile go tlhongwa ga lefatshe la Botswana ga simologa monaleseabe yo o botlhokwa mo mererong ya mafatshefatshe le kgaolo ya Borwa ja Afrika.
Lt Gen. Merafhe o bile gape a supa tshepho ya gore phathi ya BDP e tlaa tswelela e nonofela pele mo dingwageng tse masome matlhano tse di tlang le go ya kwa pele. Mothusa tautona o akgotse gape tautona wa pele Sir Ketumile Masire go bo a dirile lefatshe la Botswana la maemo a itsholelo e e fa gare mo teng ga ditso tsa lone tsa go nna le mauba a maleele le dikgwetlho tse dingwe tsa matshelo a batho mo nakong e e fetileng.O le mongwe wa marara a a thaileng lefatshe leno katlego e e melediwang mathe ke bontsi le thitibalo ya sepolotiki bontlha bongwe di ka amnngwa le boeteledipele ja gago jo bo nonofileng, a tlhalosa.Lt Gen. Merafhe o bile a akgolela tautona wa boraro wa Botswana Rre Festus Mogae bogogi ja gagwe jwa botswerere mo tsamaisong ya itsholelo ya lefatshe leno le mananeo a tlhabololo ya setshaba.O akgotse Rre Mogae go bo e nnile mongwe wa ba ba gogileng mo go rulaganyeng katlego ya itsholelo ya Botswana go simologa a le modiredi wa tsa itsholelo, go fitlha a ya go rola tiro e le tautona.O ne wa goga itsholelo ya Botswana ka bokgoni jo bogolo,, a bolela.O lebogetse leeto la ga tautona wa Tanzania Rre Jakaya Kikwete le molaetsa wa gagwe wa kemonokeng mo go ba BDP gammogo le seabe sa gagwe se se tiileng mo tlhabololong ya Afrika a tshwere ditiro tse di farologaneng.Tautona Kikwete ke mongwe wa ditona tsa merero ya tsa mafatshe a sele ba ba dirileng tiro ka lobaka le ka bonokopila mono Aferika. Mothusa tautona Merafhe o bile a tlotla go nna teng ga mothusa tautona wa Aferika Borwa Rre Kgalemang Motlanthe e le sekao sa ditso tse di tswang kgakala di tshwaragantse mafatshe oo mabedi a e bileng a tshwaragantswe ke maitlamo a le mangwe le tebelopele.Re le phathi re tiisiwa moko ke kemonokeng ya barwa rraarona e bile e le ditsala go tswa mo mafatsheng a re bapileng nao ba ba ipelang le rona gompieno, ba tirisano ya rona le bone e leng ntle fela thata e itumedisa.
Mothusa tona o abela batlhoki
Mmmuso o rotloetsa Batswana go abela batlhoki, jaaka lenaneo la sechaba la tebelelopele, Vision 2016 le re Tshaba eno e nne e kutlwelano botlhoko, e kgathala le go lekalekanya botlhe.Fa a aba dikobo kwa ofisisng ya kgaolo ya botlhophi ya Mahalapye ka Labone Mothusa tautona Lt Gen. Mompati Merafhe o boletse gore go botlhokwa go thusa ba ba dikobo dikhutshwane bogolo jang mo marigeng.A re o ne a swetsa go thusa batho ba kgaolo ya gagwe ka a itse gore bangwe ba mo letlhokong le legolo.
Lt Gen. Merafhe a re maikaelelo ke go rotloetsa Batswana go nna le kutlwelo botlhoko mo go babangwe.Mothusa Tautona yo gape e leng mopalamente wa Mahalapye Bophirima a re mpho eo e kgonagetse ka thuso ya ga Rre Satar Dada wa Motor Centre yo o ntshitseng dikobo di le 150.Tona Merafe a re le fa dithuso di seke di lekana, gone batho ba ba fiwang dimpho tse ba tlaa nna le sa go ikatega mo serameng. Lt Gen. Merafhe a re dithuso tseo di tlaa thusa thata go fokotsa lehuma, mme ke sone go leng botlhokwa go thusa batho ka letlhoko la bone le le farologanang.A re go fa babangwe e tshwanetse go nna boikarabelo ja botlhe. Modulasetilo wa VDC, Mme Baareng Raphane le moduasetilo wa kgaolo potlana ya Mahalapye, Rre Moatshe Senai o boletse gore dikobo tseo di tlaa thusa ba ba babaletsweng thata ke serame.
Bopelotlhomogi konokono
Mopalamente wa Mahalapye Bophirima, ebile ele mothusa tautona Lt Gen Mompati Merafhe, o gwetlhile setshaba go tswelela ka go diragatsa tse dintle tse di direlwang batlhoki.Mothusa tautona o boletse se ka bofelo jwa beke kwa Mahalapye kwa moletlong wa go abela Rre Mathe Mokunga ntlo ya kamore tse pedi, e a e agetsweng ka boithaopo ka dikgakololo le thotloetso ya ba komiti ya ditlhabololo ya TIDIMA kwa Mahalapye.O boletse fa go nna le fa motho a latsang tlhogo teng go le botlhokwa ka setho, ke ka moo maiteko a tshwana le a a dirilweng ke ba TIDIMA a tshwanetse go akgolwa,a ba a rotloediwa.
Rre Merafhe o boletse fa go le lesego letsogo le le fang, mme a bolela fa puso le yone e dira ga yone go thusa go agela ba ba dikobo di magetleng matlo.Ka lenaneo le puso e setse e agetse batlhoki matlo a le 94.O bile a tlanyatlanyetsa batsena moletlo ka ditiro tse morafe o di dirileng ka boithaopo, di akaretsa kago ya lefelo la itloso bodutu la bana le go dirisitsweng go feta sedikadike sa pula mo go lone.E rile a ema batho ka lefoko mokhanselara wa kgaolo Mme Maria Segwabe a bolela fa ba tlile go tswelela ka go dira ditiro tsa bopelotlhomogi ka boithaopo.O tlhalositse fa ba le mo lenaneong la go sekaseka ba bangwe gape ba ba ka agelwang mantlo.
Dong Hoi
Dong Hoi ke toropo kgolo kwa Vietnam, Asian. E na le baagi ba le 103.988.
Mothusa Tautona wa Botswana
Dikgoge tse dingwe
Mahalapye Lt. Gen. Mompati sebogodi Merafhe
Seabo Gabanakgosi
Seabo Gabanakgosi (o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo a tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 1979,) ke Motswana yo o tshamekang kgwele ya dinao e le motshameka gare. O kile a nna motshameki wa kgwele ya dinao a tshamekela setlhopa sa sechaba sa Botswana mo dingwageng tse di fagare ga 1998 le 2006.
==Dikgoge tsa kwa ntle
==
[[Category:Batho ba ba santseng bale mo botshelong ]]
Bolwetse jwa Mogare wa Khorona 2019
Bolwetse jo boggle ba Khorona wa 2019 (COVID-19) ke bolwetse jo bo tshwaetsang motho ga a amana le mongwe yo o nang le mogare wa Khorona (Bolwetse Jwa Kgatelelo ya Mafatlha Jwa Mogare wa Khorona 2). Mogare o, o anama ka ntlha ya kamano le motho yo o tshwaetsegileng, go ama didiriswa le mafelo a a tshwaetsegileng o bo o itshwara mo dinkong, matlho kampo molomo. Ka tlwaelo, mogare o tshwaetsana ka ntlha ya go thanyediwa ke marothodi a mowa wa motho yo o tshwaetsegileng ga a ethimola kampo a gotlhola. Mongwe le mongwe yo o leng bogaufi jo bo ka fa tlase ga dimitara di le 1.8 ga motho o a nang le mogare o a ethimola kampo a gotlhola a ka tshwaetsega.
Tshimologo
Mogare o o lemogilwe kwa Wuhan e e leng motse mošate wa Hubei kwa China fa ngwaga wa 2019 o ya kwa bokhutlong. Ka 11 Mopitlwe 2020, mokgatlho wa Lefatshe wa Pholo (WHO) o goeleditse fa bolwetse jono e le leroborobo. Leroborobo ke bolwetse jo bo anamang le dinaga tse dintsi tsa lefatshe.Mo nageng ya rona ya Aforika borwa e netefaditswe ko kgweding ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2019, ke fa molwetsi wa ntlha go begiwa fa a tshwaeditse ke bolwetse joo jwa covidd 19.
Dinaga tse di amilweng ke mogare o, di nna le palo e e kwa godimo ya dintsho mme bo tsenya ditirelo tsa maokelo mo kgatelelong e boitshegang. Mokaedi-Kakaretso wa Mokgatlho wa Lefatshe wa Pholo (WHO) Dr. Tedros Adhamon Ghereyesus, o supile fa seno “e se bothata jo bo amang ditirelo tsa dikokelo fela, mme bo ama dintlha tsotlhe tsa ditirelo; ka jalo ntwa eno e tshwanelwa ke go tshwaraganelwa ke dintlha tsotlhe tsa ditirelo le motho mongwe le mongwe”.
Afrika Borwa
Ga jaana (8 Moranang 2020) go batho ba le 1 845 ba ba tshwaeditsweng ke mogare wa Khorona mo Aforika Borwa. Batho ba le lesome le borobedi ba tlhokafetse ka ntlha ya mogare o, mme ba le masome a mane le botlhano (45) go begiwa fa ba fodile. Lefapha la pholo le begile fa "difopholetso tsa ga jaana di supa fa mogare ono o ka ama 60% ya setšhaba sa Aforika Borwa mo isagong, ka dipaka tse di farologaneng". Go thibela go anama ga mogare o, naga eno e beilwe ka fa tlase ga maemo a thibelo-metsamao (lock-down) go tloga ka 27 Mopitlwe 2020. Tautona ya Aforika Borwa Ramaphosa o begile fa badiredi ba pholo ba le 10 000 ba romilwe go ya ko malapeng a morafe go dira diteko tsa mogare wa Khorona go simolola ka 20 Mopitlwe 2020.
Thibelo
Kanamo ya bolwetse jono e ka thibelwa ka go emela kgakajana le batho, go tila phuthego ya batho kampo mafelo a nang le boidiidi jwa batho. Seno se itsagala jaaka katologano-ya-kamano. Mo makgethong a motho a sa kgoneng go tila go amana le batho, go rotloediwa gore a apare tshireletso ya sefatlhego (kampo go ithiba molomo fa a gotlhola le go ethimola ka sekgono kampo ka pampitshana) le go rwala seatlana sa rabara. Go rotloediwa gape gore batho ba tlhape diatla kgapetsa ka sesepa kampo ka sebolaya-twatsi metsotswana e le some a mabedi (20). Sa bofelo, setšhaba se rotloediwa go tila go itshwara sefatlhego ka diatla tse di seng phepa.
Misozi Zulu
Misozi Chisha Rachael Zulu (o tshotswe ka 11 Phalane 1994) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa kwa Zambia yo o tshamekang o fa gare ga kwa setlhopheng sa basadi sa Turkish le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Zambia.
Natale
Ditso tsa motse
Ditso di supa fa banni ba motse o ba ne ba tlholega kwa lefatsheng la Zimbabwe.Motse wa Natale o mo tseleng ee yang kwa Orapa.E rile ka dintlwa tsa bogologolo banni ba siela mo Botswana go bona botshabo jo bo sireletsegileng mme ba felela ba filwe boagedi mono.Banni ke ba letso la sekalaka,teme tse ba di buang ke tsa sekalaka le Setebele. Go nale kgosi le kgosana ba eteletse motse o.Motse o mongwe oo mabapi le motse o ke wa Borolong.
Ditlamelo
Motsana wa Natale o santse o tlhabololwa,mo nakong ya gompieno o santse o nale tsela ya dikoloi ee tswelang kwa toropong ee epeng teemane ya Orapa.Palo ya botho ke yone ee rotoetsang ditlhabololo tse.Ba kompone ya Mascom le Orange ba sa tswa go gokelela tshipi ya maranyane e le tsela ngwe ya go tlhabolola mohama wa dipuisanyo ka megala ya letlheka.
Bokhutlo
Motse wa Natale ke motse o o itsegeng ka kagiso le tlhokgamo ke ka moo o itsegeng mo Botswana.Dipalo tsa borukuthi di a laolesega ntateng ya gore batho ba totana ebile mongwe le mongwe o tlhaloganya ditshwanelo tsa batho ba bangwe.Fa o tsena mo Natale o kgatlhantshiwa ke batho ba ba nang le lorato bogolo jang fao le moeti.
Da Nang
Da Nang ke toropo kgolo kwa Vietnam, Asian. E na le baagi ba le 1.046,876 (2015).
Ho Chi Minh City
Ho Chi Minh City (Thành phố Hồ Chí Minh) ke toropo kgolo kwa Vietnam, Asian. E na le baagi ba le 8.426.100 (2016).
Mosadi
Mosadi ke motho yo o monamagadi. Lentswe la mosadi le dirisiwa segolo go mogodi, fa lentswe le mosetsana e le lentswe le ka setlwaedi le beetsweng ngwana kgotsa moadolesente yo o monamagadi. Lentswe le mosadi gape le dirisiwa ka gale go supa motho yo o monamagadi go sa lebelelwa mengwaga, jaaka le dirisiwa mo difreising tsa go tshwana le "ditokelo tsa basadi" "women's rights". "Mosadi" gape le ka nne la raya boikayo-bong jwa motho (person's gender identity. ). Basadi bao ba nang le bokao ba tlhago gantsi ba kgona go ka tsala/tshola  [giving birth] go tloga ka nako ya puberty go fitlha ka menopause. Go ya ka go ikaya-bong, batho ba ba tlolagantshitseng bong [transgender people] bao ka botsalo go lepilweng gore ke ba ba botona [determined to be male] mme ba ikaya e le basadi ga ba kgone go ka tsala/tshola. Bangwe batho [ba-intersex]  ba ba ikayang e le basadi ga ba kgone go ka tsala ka ntlha ya gongwe e le fa ba sterilaisitse sterility kgotsa ba gotsitse Y khromosounu [inheriting Y chromosomes] e le nngwe kgotsa go feta. Ka sewelo mo mabakeng a a rileng/a a tswileng thata, batho bao ba nang le Swyer syndrome ba ka tsala/tshola ka thuso ya melemo [medical assistance]. Go phunyeletsa ka ditso kgotsa ka histori basadi ba itseetse kgotsa ba tshwaetswe go tsea dikarolo tsa mehutahuta.
Ethimoloji
Go peleta mosadi ka Seisimane go tsweletse thata go ya ka meleniamo e e fetileng go tswa go wīfmann go ya go wīmmann go wumman, mme bofelelong, mopeleto wa segompieno wa mosadi [woman. ]. Mo Seisemaneng sa kgale, wīfmann e ne e kaya motho yo monamagadi "female human", e le fa wēr e kaya motho yo motona "male human". Mann kgotsa monn e ne e na le bokao bong jo bo magareng [gender-neutral] jwa motho "human", e tsamaelana le motho 'person' kgotsa mothomongwe 'someone' ka Seisemane sa se gompieno; le fa go le jwalo, botlamoraga ga Norman Conquest, lentswe le monna le simolotswe go dirisiwa thata go kaya motho yo motona "male human", mme bofelong jwa sentshwuari ya bo-13  la khurumetsa tiriso ya lentswe la kgale wēr. Tumapou f and m mo go wīfmann e hueditswe ka mo sebopegong sa gompieno sa "woman", fa ntlha ya tshimologo e e neng e kaya bonamagadi "female", e tsamaile semantic narrowing go tlisa tlhaloganyong mosadi yo o nyetsweng ("wife"). Ke misconception o o tlwaelegileng wa gore lentswe le "woman" go ya ka ethimoloji le lomagane le "womb", leo le tswang go lefoko le le farologaneng la Seisemane sa kgale, wambe  le le kayang "stomach" (sa botona kgotsa bonamagadi; SeJeremanae sa gompieno se itshwareletse ka lentswe le le colloquial "Wampe" le letswang mo go Middle High German le le kayang  "potbelly"). Le fa gontse jalo, boikaketso jo bo jaana jwa tlhago ya lentswe le "woman" e tlhagile le mo dikwalong.
Biological symbol
Letshwao la pholanete ya Venus ke sekai gape sa sesadi  [female sex. ]  se se dirisiwang mo baelojing. Ke mokgwanyana wa seemedi sa seipone sa letsogo [hand-mirror] sa modimogadi Venus kgotsa letshwao la khutswafatso la modimogadi: modiko o o nang le sefapanonyana se se equilateral ka fa tlase. Letshwao la Venus gape le emela senamagadi/bonamagadi [femininity], mme ka alkhemi kgale se ne se emela koporo  [copper]. BaBoalkhemi ba agile letshwao le go tswa mo modikong (go emela mowa [spirit]) mo godimo ga sefapano se se equilateral (se emetse matter).
Mathathane
Mathathane ke motse o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse o o kwa lethakoreng jwa botlhaba jwa Botswana, gaotshwane le molelwane wa South Africa. Mo palo bathong ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne di le 1,845.
Mosadi
Terminology
Bosadi ke nako mo bophelong motho yo monamagadi ga a setse a fetile bongwana le boadolosense, ka setwaelo mengwageng ya bo 18.
Lefoko le mosadi le ka dirisiwa ka setlwaedi, go raya motho mongwe le mongwe yo o monamagadi kgotsa fa re nankolla, go raya mogodi mongwe le mongwe yo o monamagadi fa a bapisiwa le mosetsana. Lefoko le mosetsana tlhagong le raya "motho yo moswa jwa bong bongwe le bongwe" ka Seisimane [English]; e ne e le kwa tshimologong ya sentshwuari ya bo16 fa e tla go ray ngwana yo o namagadi  [a female child]. Lentswe le mosetsana go le gale le dirisiwa colloquially go kaya mosadi yo moswa kgotso yo a sa nyalwang; le fa go le jalo, mo metlheng ya mengwaga ya bo 1970 fa e simolola babosadi challenged tirisi ya mofuta wo ka gonne tiriso ya lefoko le go kaya mosadi yo o godileng e ne e ka tlisa kgopisanyo. Segolobogolo, mantswe a tlwaelo a a neng a dirisiwa pele jaaka mosetsana wa ofisi [office girl] ga a tlholwe a diririwa ka bophara. Conversely, mo ditsong dingwe tse di amantshang tlotla [honor] ya losika le bokgarebe [virginity] bonamagading, lefoko le mosetsana le dirisiwa go kaya lefetwa (mosadi yo a sa kakeng a nyalwa) [never-married woman]; ka mokgwa wo le dirisiwa ka tsela e e [roughly analogous to the obsolete English maid or maiden]. Go kaya motho yo monamagadi yo a sa nyalwang jaaka mosadi, mo ditsong tseo, go ka akanngwa gore o na le maiphitlhelo a tlhakanelo-dikobo, eo e ka nnang thogako losikeng lwa gagwe.
Mathathane
Baithuti bangwe ga ba tsene sekolo sentle
E rile mo potsolosong ya lekalana la BOPA Mme Wame Papo yo e leng mogolwane wa Remote Area Depelopment Programme (RADS) mo kgaolong potlana ya Mahalapye a re ofisi ya gagwe e dira ka natla go bona gore bana bao fela jaaka bana ba ba mo mafelong a go nang le dikole ba bona thuto. Papo a re bana ba tennyanateng ba tsena se sebotlana kwa Otse le Mokgenene e bile ba nna mo sekoleng.A re baithuti ba dikole tse dikgolwane ba mafelo a tennyanateng le bone ba tsena kwa mafelong a go nang le boroko mo sekoleng, a re se se direlwa gore baithuti le batsadi ba se ka ba nna le seipato sa gore ga ba na boroko.A re ba a tle ba nnele dithuto puisano le batsadi e le mangwe maikaelelo a go ba lemotsha mosola wa thuto mo baneng, mme a re batsadi ba felele le bone thusa go rotloetseng bana go ya sekoleng.O ne a tlhalosa fa maduo a bana ba ka bontsi a sa kgatlhise, mme fela sebe sa phiri ke gore fa gare ga ngwaga baithuti ba ba dira sentle fela thata mme ka ditlhatlhobo tsa makgaolakgang ga ba dire sentle.Papo a re go botlhokwa thata gore bana ba e re ba fetsa kwa dikoleng tse ditona jaaka mmadikole ba bone tiro seo se ka rotloetsa bana ba bangwe gore ba kgatlhegele sekole.
Mosadi
Terminology
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed ]
Mathathane
Matimela a jesetsa mo kgobedung
Go oketsega ga dikgomo tsa matimela mo dikgaolong tsa Maobolwe, Semolale le Gobojango ga di jese banni ba koo diwelang.Modulasetilo wa mophato (cluster) wa Gobojango, Kgosi Keabetswe Mokgethi, o tlhaloseditse BOPA gore dikgomo tsa matimela di di ntsi thata e bile di ba senytsa mo masimong.A re di fetsa mafulo a dikgomo tsa bone mme kgabagare di bake kgothego ya lefatshe ka e bile dikgaolo tseo di na le dipula tse di boutsana.Kgosi Mokgethi a re go oketsega ga matimela go ka rotloetsa tlhagogo ya malwetse a dikgomo ka dikgomo tse di sena tlhokomelo jaaka go kentelwa malwetse a a farologanyeng.O tlhalositse gore matimela a rotloetsa bogodu jwa leruo ka bontsi jwa dikgomo tsa matimela di sena tshipi le letshwao.Kgosi Mokgethi o tlhalositse fa maloko a mephato ya Maobolwe, Semolale le Gobojango (MASEGO) ba ikaeletse go thusa ba matimela ka go phutha dikgomo tsa matimela.
Mosadi
Terminology
Go na le mafoko a mefutafuta a dirisiwang go kaya boleng ba go nna mosadi. Lentswe le "bosadi" le raya fela seemo sa boleng sa mosadi, a setse a kgabagantse menarche; "sesadi" "femininity" le dirisiwa go kaya bontlhanngwe jwa boleng jwa bonamagadi jo bo gokaganeng le maikutlo mangwe a diroles tsa bong [gender roles]; sebosadi "womanliness" se tshwana le sesadi "femininity", e fela ka setlwaedi se gokagane le ye e farologaneng  ya diroulo tsa bong; bosesadi "femaleness" ke lentswe le le tlwaelegileng, e fela gantsi le dirisiwa ka bokhutshwane go bosesadi ba motho  "human femaleness"; "distaff" ke letlhaodi la kgale le le tswang go ditiro tsa basadi tsa tlwaelo tsa mologi spinner, ga jaanong le dirisiwa fela ka maabomo archaism; "muliebrity" ke neologism (le tlhaga go Selatini) go raya [counterpart] ya bonamagadi ya "virility", e fela e dirisiwa ka go repa, ka nako dingwe go raya fela bosadi "womanhood", ka nako dingwe sesadi "femininity" ka nako dingwe gape jaaka lentswe la kakaretso la mosadi.
Mathathane
Matimela a jesetsa mo kgobedung
E rile a tshwaela, a tlhalosa fa melao mengwe e kgotlhakgotlhana le ya matimela. Are se se dira gore ba matimela ba palelwe ke go tsaya kgato. O supile fa melawana ya matimela e letla ba matimela go bolaya dikgomo tse di siang mme ba rekisetse morafe nama, mme melawana ya thekiso nama (meat industry & hygiene act) e sa lete go bolaela dikgomo mo nageng le thekiso ya nama ko ntle ga marekisetso a nama.O gakolotse fa nako e tsile ya gore melawana ya matimela e megologolo e ka sekasekwa.
Dikgoge tse dingwee
Mathathane
Mosadi
Terminology
Menarche, tshimologo ya menstruation, e dirafala go tloga ka ngwaga wa 12-13. Ditso di le dintsi di na le mareo a tlodiso [rites of passag]  go tshwaa fa mosetsana a . . . coming of age, jaaka fa a tlhomamisiwa mo makaleng a mangwe a boKresete [Christianity],
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed ] bat mitzvah ka seJuta [Judaism], kgotsa tlwaelo ya go dira moletlo o o botlhokwa ya matsalo birthday  a mangwe (ka kakaretso magareng ga 12 le 21), jaaka Quinceañera ba Latin America.
Ninh Binh
Ninh Binh ke toropo kgolo kwa Vietnam, Asian. E na le baagi ba le 173.988.
Masepala sa Maruleng
Masepala sa Maruleng ke masepala go feta Karolwana sa Mopani wa porofense Limpopo ka moka Aferika Borwa.
Mosadi
History
Basadi ba pele bao maina a bone a itseweng archaeology a akaretsa:
Biology le bong
Fa re leba ka biology, ditho tsa thobalano [sex organs] tsa bosadi di amega mo reproductive system, ntswa secondary sex characteristics di amega mo go otleng bana kgotsa, mo ditsong tse dingwe, go ngoka e tona/molekane. Di ovaries, go tlhakana le tiro ya tsona ya go laola tsweletso/tlhagiso ya dihomounu, di tsweletsa digamete tsa bosadi tse di bidiwang mae [eggs] a o, fa a umisitswe [fertilized] ke digamete [sperm] tsa e tona, a bopa new genetic individuals. Popelo [uterus] ke setho se se nang le tlhono/thisu [tissue] e e sireletsang ebile e godisa le go tsweletsapele kgolo ya fetase[fetus] le mothapo/mosifa o e tlong go e alola ge e belega/tshola. Vagina e dirisiwa mokotong le fa go belegwa, le fa lentswe le 'vagina' le dirisiwa segolo setona colloquially le ka tsele e e sa tshwaneleng mo lelemeng la Seisemane go raya vulva kgotsa bokantle ba setho sa bosadi [external female genitalia], eo e nang le (ge re akaretsa le vagina) labia, lelengwana/nawa [clitoris], le urethra ya bosadi. Letswele [breast] le tlhagelela matuteng a a monate [sweat gland] go tsweletsa masi/lebese, secretion e e dikotla ke thwadi semelong  sa diamusi, yona le bophelo le pelego. Mo basading ba ba godileng, letswele le tonogile thata go gaisa diamusi tse dingwe; go tonoga go, e seng fela tsweletsong ya masi, e ka be bonnyane e le ka lebaka la kgetho ya thobalano [sexual selection]. (Ditseleng dingwe tse banna ba farologaneng ka sebopego le basadi, bona monna [man].)
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed ]
Seseng ka nako ya fa fetal e bopega, diembryo tsa bong bobeding di tlhagalela di le gender-neutral. Jaaka mo mabakeng ao go senang bong, jaaka mehuta e e tsweletsang asexually [reproduce asexually], tlhago e e gender-neutral e kgaufi le ya bosadi go na le ya botona. Fetus gantsi e golela bonnng/botoneng fa e le exposed to a significant amount of testosterone (segolo thata ka fetus e na le Y chromosome go tswa go ntate/rre). Ga go se jalo, fetus gantsi e golela bosading, segolo thata fa fetus e na le X chromosome go tswa go ntate/rre, kgotsa gape fa ntate a sa abelana ka chromosome X kgotsa ya Y. Morago ka nako ya puberty, estrogen e feminisa lekgarebe, e mo fe semelo sa bong sa bagodi/ go gola.
Go se lekalekane ga go lepalepana ga dihomounu tsa bomme le dikhemikale (kgotsa diretebatsi) di ka fetola popego ya sekondari ya bong ba  difetase. Basadi ba le bantsi ba na le karyotype 46,XX, fela a le mongwe go ba ba sekete o tla ba le 47,XXX, gape a le mongwe go ba ba 2500 o tla baana le 45,X. Se se ganana le karotype ya bonna tota  ya 46,XY; ka jalo, di chromosomes X le Y  di itsiwe ka bonamagadi le botona,  go ya ka tatelano. Ka gonne batho ba gotsa fela mitochondrial DNA go tswa mo ovum ya mme, dithuto tsa genetic tsa bonamagadi ka gale di lepa mitochondrial DNA.
Le fa ngwana a kaiwa le yo monamagadi se ga se ga ntsi se kaya gore mo nakong e e tlang ngwana yo o tla ikaya jalo (lebelela gender identity). Sekao, intersex individuals, ba seemo le/kgotsa popego ya tlhago tse di tswakaneng, ba ka dirisa bokao bongwe fa ba tlhekisa ikano ya bone. Kwa tsalong, bana ba ka fiwa bong go ikaegilwe mo dithong tsa bona tsa bong. Mo mabakeng a mangwe, le fa ngwana a na le dichromosone tsa XX, fa a tsetswe ka ntsutsu, ba godisiwa ka botona. Go na gape le transgender le basadi ba transsexual, bao ba neng ba kailwe ka botona fa ba tsalwa, e fela ba kaiwa jaaka e le basadi; go na le ditlhaloso tse di farologaneng tsa lephedisano, semolao, le  boleng tseo di leng mabapi le kgang e. (lebelela trans woman). Le fa bonnyane go tsalwa ba ba namagadi go na le ba ba tona  (selekanyo se tsamaela go 1:1.05), ka ntlha ya botshelo jo bo eletswang jo be telele go na le banna ba le 81 fela ba ba leng mo mengwageng ya 60 kgotsa go feta mo basading ba le 100 ba mengwage e e tshwanang. Basadi go le gontsi ba tshela sebaka se se telele go gaisa banna. Se setlholwa ke mabaka a a tlhakaneng :genetics (redundant and varied genes present on sex chromosomes in women); sociology (jaaka lebaka la gore merafeng ya sešeng ga go a lebelelwa mo gore basadi  ba ka tsenela tiro ya bosole [military service]); dikgetho tsa maphelo [health-impacting] (tse jaaka go ipolaya [suicide] kgotsa go goga sekarete, le go nwa bojalwa [alcohol]); go nna teng ga homounu ya bonamagadi  estrogen, yeo e nang le cardioprotective effect mo basading ba premenopausal; le di effect tsa high levels of androgens mo banneng. Go tswa go palogotlhe ya batho/setšhaba, go na le banna ba ba 101.3 go 100 lengwe le lengwe la basadi (source: 2001 World Almanac). Mebele ya basetsana e tsamaya diphetogo ga nnyane ga ba le mo nakong ya puberty, go tshwana le fa go tlhaologile le maitemogelo a basimane. Puberty ke tsamao ya diphetogo tsa lebopo eo mmele wa ngwana [child's body] o golang go mmele wa mogodi go kgona [sexual reproduction] go kgonisa fertilisation. E tlhotlholetswa ke ditshupetso tsa di homounu [hormonal signals] go tswa mo bokong brain  go ya go gonads-e ka nna diovari kgotsa ditestes. Go arabela ditshupetso, di gonads di ntsha dihomounu tseo di sisinyang libido le kgolo, tiro, le phetogo ya boboko, marapo bones], mesifa [muscle], madi     [blood], letlalo [skin], moriri [hair], matswele [breasts], le ditho tsa thobalano [sexual organs]. Physical growth—boleele le boima- di  and weight—accelerates mo karolong ya ntlha ya puberty gape e fela fa ngwana a tlhagisitse mmele wa bogodi. Go fitlhelela kgolo ya bokgoni ba go tswetsa tsalo, pre-pubertal, dipharologano tsa popo magareng ga basimane le basetsana ke di genitalia, ntsutsu [penis] le phene [vagina]. Puberty ke tsamao e go le go ntsi e diragalang magareng ga mengwaga ya bo 10–16, e fela megwaga e e farologane go ya go mosetsana go mosetsana. Tshupokgolo fa mosetsana a le mo puberty ke menarche, tshimologo ya go ya sesading [menstruation], eo e diragalang bonnyane magareng a mengwageng ya bo 12–13.
Basetsana ba le bantsi ba ya through menarche gape ba kgona go ka ima [pregnant] ba tshola bana [bear children]. Se ka setlwaedi se tlhoka internal fertilization ya mae a gagwe ka sperm sa monna ka thobalano [sexual intercourse], le fa artificial insemination kgotsa go jalelela ka karo [surgical implantation] ga embryo  e e le teng le yone go a kgonagala (lebelela reproductive technology). Thuto ya tsa tlhagisotsalo ya bonamagadi le ditho tsa tlhagiso [reproductive organs] e bitswa gynaecology.
Tsa bophelo
Pholo ya basadi di kaya dio dingwe tsa maphelo tse di lebaganeng thwi le pholo ya basadi ya ditho-popego tsa bonamagadi. Go malwetsi mangwe a segolo se tonna a tlhomarang basadi, jaaka lupus. Gape, go na le malewetsi mangwe a a tsalanang thata le bong [gender-related illnesses] a a bonong kgafetsa kgafetsa kgots fela mo basading, sekao, kankere ya matswele [breast cancer], cervical cancer, or ovarian cancer. Basadi le banna ba na le matshwao a a farolaganeng a bolwetsi gape ba ka responta ka go go farologaneng kalafing ka ditlhare. Karolo e ya diphuphutso/dinyakisiso e ithutiwa ke ba gender-based medicine.
Kgang ya pholo ya basadi e tseetswe godimo ke bontsi ba  feminists, segolo thata moo go amanang le reproductive health. Pholo ya basadi e filwe leemo magareng a bophara mmeleng wa kitso e e nopolwang, go ba bangwe, ke World Health Organisation, eo e beyang botlhokwa bonng jaaka e le ekaego ya  tsa pholo.
Maternal mortality kgotsa maso a botswetse a tlhaloswa ke ba  WHO jaaka e le "leso la mosadi fa e le moimana kgotsa sebakeng sa matsatsi a 42 a phediso/pheletso ya boimana, go sa tlhaole gore ke sebaka se se kae goba lefelo le lefe la boimana, go tloga go mabaka a a ka bong a amana le go kgotsa a ronkgile ke boimana kgotsa tsamao ya bone e seng go tswa kotsing kgotsa mabaka a kotsi." Bo nnyane diperesente di le 99% tsa maso a boimana a diragala mo dinageng tse di santseng di ikaga. Go feta seripa sa ona go diragala kwa sub-Saharan Africa  gape bogolo ngwe-tharong kwa South Asia. Mabaka magolo a maso a pelego ke go tsorotla madi (segolo go tswa madi fa morago ga tsholo ya ngwana ), tshwaetso (ka tlwaelo fa morago ga tsholo ya ngwana), pre-eclampsia le eclampsia, khutliso-boimana e e sa bolokegang, le boimana bjo bo kgweleaneng ka ntlha ya bolwetsi ba letadi [malaria] le HIV/AIDS. dinaga di le dintsi tas Yuropa, Australia, le Japane le Singapore di bolokegile that mabapi le tsa tsholo ya bana, fa dinaga tsa Sub-Saharan di le diphata tota.
Ditokelo le tokologo ya Reproductive
Reproductive rights are legal rights and freedoms relating to reproduction and reproductive health. The International Federation of Gynecology and Obstetrics has stated that: Tlolo ya ditokelo tsa itsweletso di akaretsa boimana ka kgapeletso [forced pregnancy], go imisiwa ga kgapeletso [forced sterilization] le khutliso-boimana ka kgapeletso [forced abortion].
Go emisiwa ka kgapeletso go ne go dirisiwa nakong seripeng sa ntlha sa sentshuari ya bo 20th bogolo ke dinaga tsa Bophirimatsatsi. Go emisiwa ka kgapeletso le khutliso-boimana ka kgapeletso di begwa e le mekgwa e sešeng e dirisiwang mo dinageng tse di jaaka Uzbekistan le China.
Tlhokego ya melao e e maleba ya tsa kgwetlo ya thobalano e tlhakane le  The lack of adequate laws on sexual violence combined with the lack go tlhokega ga phitlhelelo go dithibela-pelego   [contraception] le/kgotsa khutliso-boimana [abortion] ke mabaka a kgapeletso ya boimana (lebelela boimana ka peto [pregnancy from rape]).
Ditiro ka setso le bong
Mo ditsong di le dintsi tsa prehistoric, basadi ba tsere karole e e rileng  ya setso. Mo ditšhabeng tsa botsomi-le-bokgobokelo [hunter-gatherer], basadi  ka karetso e ne e le bakgoboketsi ba dijo tsa dijalo, diphoofotswana, dijonyana tsa diphoofotswana le ditlhapi, fa banna ba tsoma nama ya diphoofolo tse kgolo.
Mo setšheng, dikarolo ka bong di fetogile e le tota. Kwa ga lowe, go tloga bonnyaneng, kgatlhegelo ya ditiro e ne segolo e lebisitswe ntlheng e e rileng go ya ka bong. Go ya ka dingwao, basadi ba klase ya magareng [middle class women] ba ne ba amega mo ditirong tsa segae segolo thata tsa tlhokomelo ya bana. Basadi ba ba humanegi bone, bogolo ba klase ya go dira [working class], le fa se gantsi e setse e le se se eletswang, maemo a tsa moruo a ba gapeleditse go batla tiro kwa ntle ga legae. Ditiro di le dintsi tse di neng di le teng mo go bone e ne e le tse di duelang madi a a kwa tlase go lekannwga le tseo di leng teng go banna.