cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gaborone
Mafelo a tloso bojuto
Letamo la Gaborone le bonwa mo borwa jwa Gaborone go bapa le tsela e yang Lobatse, gape le thusa Gaborone le Lobatse ka metsi. ke letamo le letona go difeta tsotlhe moBotswana, le kgona go tshwara metsi a selekanyo se se141400000 m3. Gape le simolotse go lemogiwa jaaka lefelo la go itlosa bojutu. Ko bofelo jwa letlamo le ko bokoni, go akangwa go dirwa lefelo la menate le le bidiwa bople jwa metsi Go na le mokgatho wa mekoro e bidiwang Gaborone yatch, le yone e ko bokoni jwa letamo le. Ko borwa jwa letamo le ke mokgatho sa Kalahari wa go tshwara dithapi le lefelo le lesha la sechaba lebidiwang City scapes. City scape e na le mafelo a go ntsha bodutu le mafelo a tshamekelo le didirisiwa tsa go dirsa mekoro Letamo le le dirisiwa thata ke batho ba ba lebelelang dinonyane, ba ba shapi ba phefo. Mme fela, ga go letelelwe go thapha mo letamo le ka ntateng ya dikwena le malwetsi.
Lefelo la tshomarelo ya diphologolo la Gaborone, le ko ntle ga toropo mo tseleng ya limpopo. Lefelo le le agilwe ka ngwaga wa 1988, jaanong le dirisiwa thata go na le a mangwe mo Botswana. Diphologolo tse o ka difitlhelang mo lefelong le di akaretsa, impala, kudu, bontshe,dikukama, dipitsa tsa naga, tholo,tshepe le bomathinthinyane Lefelo le tlwaelesegile ka go lebelela dinonyane. fa go leng tshutlha teng mo lifelong le go na le dinonyane jaaka, ntsu, mmamoleane le koro.
Ditlamorago tsa phetogo ya loapi mo temothuong
alt=Four political leaders sit on a stage facing an audience. They are answering questions at a food security and climate change session.|thumb|Baeteledipele ba U.S. le ba Aforika ba kopana kwa Kokoanong ya Baeteledipele ya Pabalesego ya Dijo le Phetogo ya loapi kwa National Academy of Sciences kwa Washington, D.C., ka Phatwe 4, 2014. Ditlamorago tsa phetogo ya loapi mo temothuong di ka dira gore go nne le thobo e e kwa tlase ya dijalo le boleng jwa dikotla ka ntlha ya komelelo, makhubu a mogote le merwalela mmogo le go oketsega ga ditshidinyana le malwetse a dimela. Ditlamorago ga di a anama ka go lekalekana go ralala lefatshe mme di bakiwa ke diphetogo tsa mogote, gona ga dipula le selekanyo sa diphefo tse di kgothelesegileng mo lefaufauong ka ntlha ya phetogo ya loapi ya lefatshe. Ka 2019 makgolokgolo a batho a ne a setse a babaletswe ke go tlhoka tshireletsego ga dijo ka ntlha ya phetogo ya loapi. Mo godimo ga moo le go wela tlase ka 2% - 6% ga go ntsha dijo mo go lebeletsweng ke mafatshefathse mo lesomeng lengwe le lengwe la dingwaga. Ka 2019 go ne ga abelelwa gore ditlhwatlhwa tsa dijo di tla oketsega  ka 80% ka 2050. Sena se ka nna sa dira gore go nne le go tlhoka itshereletso ga dijo tse di lekaneng, thata mo dichabeng tse di humanegileng thata. Patlisiso e e dirilweng ka 2021 e ne ya fopholetsa gore ditlamorago tse di masis tsa mogote le leuba mo go ntsheng dijalo go ipoeleditse go menagane gararo mo dingwageng di le 50 tse di fetileng kwa Yuropa go tswa mo tatlhegelong ya 2.2% ka 1964-1990 go ya ko tatlhegelong ya 7.3% ka 1991-2015.
Gaborone
Mafelo a tloso bojuto
Thaba ya kgale e fithelwa mo dimetareng tse dimakgolo go tswa mo toropong. Thaba e e bitswa dimo kana mogaka yo o robetseng ga pe e1287 m. Go na le tsela tsebe tse o ka didirisang go goroga k godimo ga thaba e, go bo go go tsaya oura tse pedi
Ditlamorago tsa phetogo ya loapi mo temothuong
Dikgato tse di farologaneng tsa go baakanya phetogo ya loapi di ka fokotsa manokonoko a ditlamorago tse di sa siamang tsa phetogo ya loapi mo temothuong. Dikgato tseo di akaretsa go fetola ditselana tsa botsamaisi, tlhabololo ya temothuo, diphetogo tsa ditheo, le temothuo e e botlhale ya loapi.: 513 Go tlhama tsamaiso ya dijo e e nnelang ruri, dikgato tseno di tsewa di le botlhokwa jaaka diphetogo tse di tlhokegang go fokotsa go gotela ga lefatshe ka kakaretso.
Gaborone
Mafelo a tloso bojuto
Somarelang tikologo ke leloko la dikomponi tse e seng tsa goromente tsa tikologo ko lefelo la tloso bodutu mo Gaborone. Tsholofelo ya komponi e ke go rotloetsa, tshomarelo ya tikologo ka go ruta, bo diragatsi le go rotloetsa ditiro tse di siameng fa go dirwa lenaneo la tikologo, tshomarelo ya ditswa mmung le matlakala mo Botswana Lefelo le le butswe ka fa molaong ke tona wa tikologo, diphologolo le bojanala, Onkokame Pitso Mokaila ka ngwagq wa 2009 kgwedi ya thakole e le masome mabedi le bosupa. Lefelo le le na le botshamekelo jwa bana go tshameka le tsatsi lotlhe, tshingwana, lefelo la go dirasa gape, le lebenkele le maeti ba ka rekang dilo tse di dirilwe ka dilo tse dirisiwang gape.
Goromente
Gaborone o laolwa k eke khansele ya Gaborone. Khansele e e eteletswe pele ke mokwaledi wa toropo le mothusa mokwaledi. Toropo e laolwa kana e buswa ke rra kana mmatoropo, mothusa mma/rratoropo le dikomiti tse di tsamaisiwang ke makhanselara: komiti ya tsa madi; tsa botso jwa sechaba, matshelo a batho le komiti ya mantlo; komiti ya teseletso go rekisa;le komiti ya thuto. Makhanselara a thopha rra/mmatoropo ba bob a ikaba ka maemo mo komiting ngwaga le ngwaga. Khansele e na le ba bereki ba le 2,515. Khansele ya toropo e kgalwa ke komiti ya boeteledipele jwa sechba ka dithopho tsa bone tsa sephiri le boeteledipele jo bo botlana. Ka ngwaga wa 2010, khansele e ne ya nna le mathata a matlakala:Frenic, komponi ya matlakala e ya firilwe ke toropo, e ne ya isa toropo ya Gaborone fa pele ga mmakaseterata, ka phimolo dikeledi e e sa duelwang. Se se ne sa dira gore matlakala a nne mantsi a sa tsewa.
Gaborone ke lefelo la sepolotiki. Dikago tsa goromente tse dintsi di agilwe ko Bophirima jwa mafelo a kgwebo lefelo le le bidiwang lefelo la goromente. Palamente ya Botswana, ntlo ya dikgosi, le motlobo wa sechaba, le lephata la botsogo. NFa kgorong ya palamente go na le sefikantswe tautona wa pele Sir seretse KHAMA, LE SEGOPOSO SA BATSWANA BA BA MAKGOLO MARARO BA NENG BA BOLAWA KA NGWAGA WA 1939 GO YA KO NGWAGENG WA 1945. SEFIKANTSWE SE SENGWE SE A KGOLA MASOLOSE A BOTSWANA BA BA NE BA BOLAWA MO DINTWENG TSA RHODESIA.
Pele ga ngwaga wa 1982, Gaborone one wa nna le boemedi ko palamenteng, setilo se le sengwe mo palamenteng mo Botswana. Go tswa ka ngwaga wa 1982 go ya ko ngwageng wa 1993, Botswna o ne wa kgaogangwa ka dikgaolo di le pedi, Gaborone bokone le Gaborone Borwa. Setilo sa boraro mo palamenteng sa neelwa maloko a a thophilweng toropo yotlhe ya Gaborone. Ka ngwaga wa 1993, ka ferikgong dikgaolo tse pedi tse disha tsa dirwa mo Gaborone: Gaborone bothaba le Gaborone Bophirima. Dithopho tsa goromente, dikgaolo tse nne di ne tsa kgaogangwa ka dikgotlana. Gaborone bokone o ne ale tse supa,Gaborone bophirima e na le di le supa. gaborone legare e na le borataro le Gaborone borwa a na le bothano ka ngwaga wa 2002, toropo ya nna le mafelo a bophophelo a le mathano: Gaborone bokoni, Gaborone legare, gaborone le borwa, Gaborone bokon bophirima, le Gaborone borwa bophirima.
Sekolo sa melawana ya mafatshe e ne ya simololwa ka ngwaga wa 2000 ka kgwedi ya Phukwi mo Gaborone. Sekolo se fa baokamedi ba ba fagare dithuthuntsho mo mafatsheng a SADC.
Toropo e gape ke legae la baemedi ba mafatshe a sele le  baemedi.
Thuto
Go na le batho ba le bantsi ba na digarata mo dithutong mo Gaborone go nale mo mafelong a mangwe mo Botswana Palo e e masome masupa le boferabongwe ya dipalo tsa batho mo Gaborone ba na le dithutego tsa dikole tse digolwane.
Toropo ya Gaborone e na le dikolo tse di potlana le tse dikgolwane, tsa ga goromente le eseng tsa goromente Tse di akaretsa sekolo sa Westwood se segolwane, Maru a pula, Sekolo sa Legae le se sebotlana sa Thornhill
Mmadikole
Sekolo se se tona sa mmadikole mo Botswana(University of Botswana), se simolotswe ka ngwaga wa 1982, se mo bothaba jwa toropo e. bo mmadikole ba bangwe ke Limkokwing,Botho e e mo Gaborone. Sekolo sa Botswana sa dipalo le madi(Botswana Accountancy College), se se amogelang batho ba ba dirang le tsa madi le botekiniki, sekolo sa botekiniki(technical colleges) sa botswana, Boitekanelo le sa temo thuo le tsone di teng mo Botswana mmadikole wa Botswana wa melao, e butswe ka ngwaga wa 2006, e na le dikago tsa yone mo Gaborone. Mmadikole yo one wa nna le kaloso ya yone ya ntlha ka ngwaga wa 2010, dialogane tsa yone tsa ntlha.
Ditlhaeletsanyo
Go na le dipampiri tsa dikgang di le mmalwa tse di gatisitsw eng mo Gaborone. Di akaretsa Mmmegi, Botswana Gazette le The Voice.
Seromamowa sa Yarona se gasa mo Gaborone; letswao la sone mo Gaborone ke 106.6.Seromamowa se sengwe se senye mo Gaborone ke Gabz FM.
Pele ga ngwaga wa 2000, banni ba Gaborone ba simolola go amogela dithaeletsanyo tsa sesupa ditshwantsho sa BOP TV, go tswa Mafikeng, se se neng se tsaya molelo ko thabeng ya Kgale. Mo tsatsi la gompieno, dikoporase tsa thaelesanyo le ya sesupa ditshwantsho sa Botswana go naya Batswana ka dithaeletsanyo tse ba di thokang.
Dikago
Gaborone ke nngwe ya ditoropo tse di golang that mo Aferica. Go gola ga Gaborone,thatathata mo bogare jwa toropo, mo go dirileng gore mafelo a masimo le one a simolole go nna bontlha bongwe jwa toropo Dijo di le dintsi mo Gabrone di tswa ko bokoni jwa toropo, le balemi ba bangwe ba palo potlana go tswa ko borwa jwa Gaborone.
Toropo e ne e agelwa go nna lefelo la bodiragatsi kana pereko, ka dikago tse di agilwe ka didirisiwa tsa segompieno. Toropo e dikaganyegilwe ke dikago tse dinnye Lefelo la kgwebo le santse le agiwa, lefatlo a re ke ya toropong o tla bo a raya gore o ya madirelong a kgwebo, ko dikagong tsa goromente di fithelwang teng. Marekisetso a a matona, a na le boemelo jwa dikoloi, mafelo a thekisetso, o agilwe ka bophara go ya bothaba le bophirima, go na le dikago tsa goromente ko bophirima fa khansele ya Gaborone e le ko bothaba.
Marekisetso a Gaborone, ke logae la marekisetso a masha a Square, Tower, le diofisi tse disha tsa SADC, kgotla tshekelo, e e agetsweng go rarabolola mathata a dikgwebo le sefikantswe sa dikgosi tse tharo e bong khama wa boraro, Bathoen wa ntlha le Sebele wa ntlha, kgosi tse tharo tse, di ne tsa tsaya mosepele go ya Britain o mogolo, go ya go kopa gore Bechuanaland e kgaogangwe le Rhodesia wa ko borwa(yo eleng Zimbabwe jaanong) kana Cape Colony(yo e leng Aferika borwa jaanong). Difikantswe tse di ne tsa thomwa ka ngwaga wa 2005, kgwedi ya lwetsi e thola masome mabedi le boferabongwe. Difikantswe tse di ne tsa thomwa ka ngwaga wa 2005, kgwedi ya lwetsi e thola masome mabedi le boferabongwe. Le fa difikantswe tse di supa ditso, go ne ga nna le dikgothang mabapi le go agiwa ga tsone, 12,000,000 (madi alekanang le di dikadike tsa Amerika tse supa, ka ngwedi ya Seetebosigo ngwaga wa 20101), le fa baagiwa ba tsone ba Korea bokoni ba bua malatsi a peo a a sa siamang. Dikago tse dingwe tse di santse di agiwa ko marekisetsong ke kago ya Holiday inn, lefelo la go rekisa dijo, le mafelo a diofisi.
Ditlamelo
Toropo e tsaya metsi a yone ko sebolokelong se se dirilweng gotswa mo letamo la Gaborone, le le leng ko borwa jwa toropo,se se dirile gore kgolo e nne teng. Toropo ya Gaborone e simologile e le toropo e e potlana, go ne go thkego gore go agiwe letamo la Gaborone go nosa batho metsi.
Go tswa ka ngwaga wa 2007 go ya ko wa 2008,metsi a selekanyo se se 23963000 m3 a ne a rekisiwa mo Gaborone. Ba ga goromente ba ne ba reka metsi ka bontsi,{{{convert|11359000|m3|USgal|sigfig=5|lk=on}}.metsi a selekanyo sa 8564000 m3 a ne a rekelwa go dirisiwa mo ma lwapeng, fa a le 4040000 m3 a ne a rekelwa go ddirisiwa ko marekisetsong. Ka ngwaga wa 2008, toropo ya Gaborone e ne ya dirisa metsi a selekanyo se se 25657363 kl gape metsi metsi a neng a dirisiwa ke motho a le mongwe ka ngwaga e ne e le0.184 m3, palo e e kotlase e sale ka 1999.
Gaborone o na le dithwathwa tse di ntsi tsa metsi mo lefatsheng ka gore go na le dipalamo tse dintsi le tiriso ya metsi e ntsi. Madi a mantsi a a bakwa ke kgang ya gore metsi mangwe a a dirisiwang mo Gaborone a tsewa ko letamong la letsibogo.
Selekanyo sa gos ireletsega ga metsi ko letamo la Gaborone ke 7.95 ka thakole ka ngwaga wa 2006. Bogale jwa letswai mo bolokelong e ke di grame tse lesome le bone litera e le nngwe ka kgwedi ya moranang ka 2001 le kgwedi ya phatwe ka 2006. Ka yone nako e, bogale jwa letswai la (CaCO3) e ne ele dikilograme litara e lengwe, mo Botswana go raya gore metsi a ga ntafadiwa. Ka nako e le nngwe selekanyo sa letswai la cloride le le 6.44, la fluoride le le 0.54 la potase le le 6.72 le la sodium le le 10.76.
Botsogo
Setlhopha sa sefapano se sehibidu se simolotswe ka ngwaga wa 1968, bokopanelo jwa sone bo ko Gaborone. Sepatela sa Princess Marina ke sepatela se se tona mo Gaborone, se na le malao a balwetsi a le makgolo mathano.
Setlhopha se se lwantshang kankere mo Botswana, ke komponi e e ikemetseng ka nosi e simolotswe e le komponi ya bo pelothomogi ka ngwaga wa 1998. Tshwaraganyo e eteletsepele mogo feng ditlamelo tse di leng teng go thibela kankere gape e rotloetsa mananeo, ditlamelo go thusa balwetsi ba kankere le go ba ema nokeng le go kgothatsa ba ba amegileng. Dikago tsa bokopanelo di ko tseleng ya Diletlhakoreng la, Extension 12, Gaborone.
Dipalamo
Seporo se ntse se dira tiro e se agetsweng go e dira, e lomaganya toropo le mafelo a ko bokoni le borwa. Seporo se ya ko toropong ya cape, harare le ko Bulawayo. Seporo se bonwa ko borwa jwa kago ya palamente bo bogare jwa toropo. Seporo se se ema mo ditoropo tse di latelang:Ramatlabana ko mololwaneng wa Aferika borwa, lobatse,Gaborone, Palapye, Serule, Francistown,Ramokgwebana le Plumtree ko Zimbabwe. Se ne sa simolola go nna seporo sa di terena tsa dithotho ka Moranang a thola gangwe ka ngwaga wa 2009.
lobala la difofane la Sir Seretse khama le ko bokoni jwa toropo gape le na le difofane tse di yang ko Johannesburg, Harare, Francistown le ko Maun le ditomagano tsa ko kasane le Livingstone. Ke bokopanelo jwa Difofane tsa Botswana. Go simolola ka ngwaga wa 2010, komponi ya difofane tsa Botswana e na le difofane tse di yang ko mabaleng a Losaka ko losaka, Zambia le difofane tse di yang ko Lusaka di feta ka Kasane. komponi e e simolola go dira tsela e e tswang mo Gaborone go ya ko Luanda,Angola mo bokamosong.
Ka ngwaga wa 2008 However, Gaborone has the most air passenger traffic, accounting for 51.6% of all passenger movement in Botswana. International passengers total 244,073 passengers while domestic air passenger movement comes up to 333,390 passenger.
Gaborone e ne ya oka leitho la dithaelesanyo ka ngwaga wa 1999 ka kgwedi ya Phalane ka ntateng ya leso la ga Chris Phatswe. Phatswe e le mokgweetsi wa difofane tsa Air Botswana, yo ileng a ipolaya ka go diga sefofane sa gagwe ko lebaleng la Sir Seretse Khama. Pele ga leso la gagwe, Phatswe o ne a emisa go kgweetsa difofane ka gore o ne a sa itekanelo mo mmeleng. Gape, morago go ne ga lemogiwa gore o ne a nale bolwetsi jwa AIDS. Le fa a ise a bue sepe ka jone, dikgoreletsi go belaelwa gore di ka tswa di dirile gore a ipolaye. O ne a digela sefofane sa gagwe mo godimo ga difofane tse dingwe tse pedi. Se sene sa dira gore Air Botswana e wele tlase ka gore e ne ya sala ka sefofane se le sengwe morago ga tiragalo e. Airdisaster.com e na le ditshwantsho tsa tiragalo e.
Marogo mo Gaborone le mo tikologong a akaretsa jwa Trans Kalahari, Al le jwa Cairo-Cape. Go na le ditsela tse thano tse di tona mo Gaborone tse di akaretsang Lobatse,Kanye,Molepolole,Francistown e ya Mochudi le Tlokweng.
Gaborone e na le madirelo mantsi a ikwadiso ya dikoloi.Go na le dikoloi tsa batho tse di 15,538, tsa selekanyo se se masome mane le borataro tsa dikoloi tsotlhe tse disha tse dikwadisitsweng mo Botswana ka ngwaga wa 2008 mo Gaborone,tse eleng gore tse 8,440 ka tse di pegang bapalami, tse 440 e le dibese, 204 e le dikuta le tse 181 e le diterekere. Palo e ne ya oketsega go tswa mo go 12,690 ya dikoloi tse di kwadisitsweng ka ngwaga wa 2007. Gaborone gape e na le palo e ntshi ya ikwadiso e e ntshafadiwang ka selekanyo sa 73,206 ka ngwaga wa 2008.
Fa go akeretsa kgaolo ya Gaborone bophirima, gaborone e ne ya nna le dikotsi tsa dikoloi tse 9,415, le batho ba le masome masupa ba bane ba thokafala ka ngwaga wa 2008. Bontsi jwa go thulana ga dikoli ka ngwaga o, go tholana ga palo ya 3,146, e ne ele go thulana mo mathakoreng, fa tse 263 di ne di ama diphologolo. Toropo e gape e ya diraglelwa ke dikotsi tse di amang ba tsamai ka dinao ba le 679 ka ngwaga wa 2008; ba tsamai ka dinao ba le masome mabedi le bone ba ne ba thokafala. Palo e ntsi ya dikotsi tsa dikoloi tse di amileng batsamai ka dinao, dikotsi tsa tsela di diragetse magare ga nako ya bone le boratararo maitseboeng.
Dipalomo tsa sechaba mo toropong e di a ikanyega, fa ditshwantshangwa le ditoropo tse ditona mo mafatsheng a Aferika. Kombi le ditaxi di dirisiwa mo ditselang tsa toropo fa dibese di dirisiwa go etela metse le ditoropo tse dingwe mo Botswana.
Ditoropo tse di tsalanang
Gaborone o tshwantshangwa le toropo le kgaolo nngwe:
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Gaborone Karolo:Mafelo aa nang le batho mo Botswana
Matlakala a masweu
alt=Outdoor scene of a man and woman seated on chairs in front of a group of ten children of varying ages, barefoot and wearing simple clothing|thumb|Lelapa leno le le humanegileng la basweu le le tswang kwa [[Alabama le ne la tlhagisiwa ka kete kgolo a robong some a mathataro (1913) jaaka "batho ba ba tumileng" ka gonne ba ne ba falotse ditlamorago tse di koafatsang tsa bolwetse jwa hookworm, jo, mmogo le pellagra bo neng bo tlwaelegile mo basweu ba ba humanegileng ba Borwa ka ntlha ya go sa nne le leswe le leswe la "go la letsopa" kgotsa "go ja mantle" (geophagia).]] Matlakala a masweu ke puo ya matlhapa ya semorafe le ya maemo e e dirisiwang mo Seesemaneng sa Amerika go kaya batho ba basweu ba ba humanegileng, bogolo jang kwa metseselegaeng ya borwa jwa United States. Letshwao le supa maemo a loago mo gare ga baagi ba basweu mme segolobogolo maemo a a kwa tlase a botshelo. E dirisiwa jaaka tsela ya go kgaoganya "ba ba tlotlegang le ba ba dirang ka natla" "ba ba humanegileng" le ba ba seng botsalano, "ba ba sa laolesegeng, ba ba sa lebogeng le ba ba kgopisang" "ba a humanegileng". Tiriso ya lefoko leno e naya basweu ba maemo a a fa gare le a a kwa godimo tsela ya go ikgaoganya le lehuma le go tlhoka maatla ga basweu ba ba humanegileng, ba ba sa kgoneng go ipelela ditshiamelo tseo, mmogo le tsela ya go itatola boitshwaro jwa bone.
Lereo leno le dirisitswe go tlhalosa batho ba ba nnang mo melelwaneng ya thulaganyo ya loago, ba ba bonwang ba le kotsi ka gonne ba ka nna ba le bokebekwa, ba ba sa bonelwang pele, e bile ba sa tlotle taolo ya sepolotiki, ya molao, kgotsa ya maitsholo.[4] Le fa lereo leno le dirisiwa thata ke basweu ba ditoropokgolo le ba maemo a a fa gare jaaka sesupo sa maemo,[5] batshameki bangwe ba basweu ba ipitsa "matlakala", ba go le tsaya e le letshwao la tlotlo, mme ba keteka mekgwa le go kgaphetswe ke batho ba maemo a loago ga basweu ba maemo a maemo a a a a kwa tlase.[6]
ka go dirisa matlakala a masweu go a tsamaya le di "craker" go dirisa batho ba africa borwa ya ko "Southeren states hillbilly" go batho ba tlhophegang go tswa go "Appalachia"okie bao ko Oklahoma: le molalayokhibidu
"redneck" le se tsosa kgale gantsi tsa ko magaeng
ya mo Aforika. Go gatelelela gore motho o a tlhophega le gore ga rutega o tlaga kwa"backwoods ka kitso e nyane mo lefatseng la gompieno.
matlakala a masweu le puo ya segompieno "trailertrash" e gatelela maikarabelo a motho yo falolanggo sa kgathale gore o tla ka eng
Bakanoki go tloga kwa bokhutlong jwa lekgolo la bo19 go ya kwa tshimologong ya lekgolo la bo21 la dingwaga ba ne ba batlisisa dikokomana tsa malapa a a neng a tsewa a "tlotlomadiwa",jaaka lelapa la Jukes le lelapa la Kallikak, bobedi jwa one e le maina a a sa itsiweng a malapa a mmatota. lediriswa "matlakala a masweu" e ka tswa e simologile mo puong e e neng e dirisiwa ke Ba-Aforika Borwa ba ba neng ba le makgoba, mo masomeng a dingwaga a ntlha a dingwaga tsa bo1800, mme e ne ya amogelwa ka bonako ke batho ba basweu ba ba humileng ba ba neng va dirisa lefoko leno go tlhaola le go ikgaoganya le mofuta wa basweu ba neng ba ba ba ba tsaya ba le kwa tlase e bile ba se na tlotlo, ka jalo ba tsweledisa "kgethologanyo ya bogologolo kgatlhanong le batho ba maemo a a a a kwa tlase, badisa dikolobe, badisa, bagwebi, bagweladipodi, bagweetsho, bagwe ba ba ba bagwebi le bakopi" [13]
Jaaka matlhapa a lotso
Mo makasineng wa Critique of Anthropology, J. Z. Wilson o bolela gore lefoko "matlakala a masweu" "le eme jaaka mofuta wa tlhaolele", mme Annalee Newitz le Matthew Wray, ba kwala mo The Minnesota Review ba le tsaya e le sekai sa "Go dirisa leina la go tlhaola batho ka ditlhopha go tlhaolele". E tlhalosiwa jaaka "motsheo wa bomorafe" ke Lucas Lynch, mme motsamaisi wa difilimi John Waters o ne a e tsaya e le "selo sa bofelo sa bomorafe se o ka se buang le go se tila". Ka 2020, Reader's Digest e tsentse "matlakala a masweu" mo lenaaneng la yone la "12 Everyday Expressions That Are Actually Racist".
Motshegaletau
Motshegaletau ke motse yo o mo kgaolong ya legare (Central District) mo Botswana. Motse yo o bonwa mo sekgeleng sa dikhilomethara di le masome a ferabobedi (80 km) mo bophirima jwa Palapye. Go na le sekolo se se botlana le batho ba le sekete, lekgolo, masome a ferabongwe le metso le le bone (1, 194) ka palo batho ya 2001.
Itumeleng Duiker
Itumeleng Duiker (o tshotswe ka 16 Firikgong ka ngwaga wa 1972) ke motshameki wa pele wa kgwele ya dinao wa lefatshe la Botswana. O tshameketse setlhopha sa setšhaba sa Botswana go simolola ka 1992 go emma ka 2000 ka jaana ke mokatisi mogolo wa setlhopha sa Extension Gunners.
Tiro ya gagwe ya go tshameka kgwele
Duiker o ne a tshameka jaaka motshameki yo o fa gare ga motshameko. O ne a tshamekela setlhopha sa setšhaba sa kgwele ya dinao sa Botswana fa gare ga dingwaga tsa 1992 le 2000. Mo nakong ya gompieno, Duiker ke mokatisi mogolo wa Extension Gunners mo Botswana Premier League.
Duiker o ne a nosa nno e le nngwe fela ya Botswana mo tatlhegelong ya dino tse pedi go e le nngwe (2-1) ya setlhopha sa Botswana fa se tshameka kgatlhanong le sa Nigeria ka nako ya go ipatlela phatlha mo kgaisanong ya 1994 FIFA World Cup. Gape o ne a nna le seabe mo setlhopheng sa Extension Gunners se se neng sa fenya Botswana Premier League gararo ka tatelano magareng ga dingwaga tsa 1992 le 1994.
Ka setlha sa kgwele ya dinao sa 1998/99 Duiker o ne a ya kwa lefatsheng la Aforika Borwa a ya go tshamekela setlhopha sa Dynamos Giyani.
Tiro ya nna mokatisi
Go tloga ka 2018, Duiker ke mokatisi mogolo wa Extension Gunners. O tsere maemo ka ngwaga wa 2017 jaaka motsamaisi yo o tlhokometseng setlhopha mme o ne a ntsha maduo a mantle thata mme a fiwa maemo a nako e e tletseng/sennela ruri.
Duiker o kile gape a etelela pele setlhopha sa setšhaba sa Botswana sa bana ba ka fa tlase ga dingwaga di le 17.
Ngwatle
Ngwatle ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi (Kgalagadi District) mo Botswana. Motse yo o ikagile mo sekakeng sa Kalahari (Kalahari Desert), mo bokone bophirima jwa karolo ya kgaolo. Batho ba ne ba le makgolo a mabedi, masome a supa le motso (271) ka palo batho ya 2011.
Wangari Maathai
Wangari Muta Maathai o o tshotsweng ka kgwedi ya Moranang e tlhola gangwe ka ngwaga wa 1940, mme a tlhokafala ka kgwedi ya Lwetse e le malatsi a le masome le botlhano ka ngwaga wa 2011, e ne e le molwela ditshwanelo tsa selegae, tikologo le polotiki wa ko lefatsheng la Kenya, o o simolodisitseng mokgatlho wa Green Belt Movement, o e leng mokgatlho o o ikemetseng ka nosi o o itebagantseng le go lema ditlhare, go somarela tikologo le ditshwanelo tsa basadi. Ka ngwaga wa 2004, o ne a nna mme wa ntlha wa mo Aforika go fenya seetsele sa Nobel Peace Prize.
Jaaka mojaboswa wa Kennedy Airlift, o dirile dithuto tsa gagwe tsa Bachelor's Degree kwa United States kwa sekolong sa Mount St. Scholastica le tsa Master's Degree kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa University of Pittsburgh. O ne a tswelella a nna mme wa ntlha mo botlhaba le legare la Aforika go nna Doctor of Philosophy, a amogela PhD ya gagwe kwa University of Nairobi kwa Kenya. Ka ngwaga wa 1984, o ne a neelwa seetsele sa Right Livelihood sa go fetola kganetsano ya tikologo kwa Kenya go nna tiro ya diatla ya go lema ditlhare ga matshwititshwiti a batho (converting the Kenyan ecological debate into mass action for reforestation). Maathai o ne a tlhophiwa go nna mopalamente kwa Kenya ka Firikgong ngwaga wa 2003, mme a nna mothusa tona wa tikologo le ditsa tlholego (Environment and Natural Resources) ka ngwaga wa 2005 ka kgwedi ya Ngwanatsele ka fa tlase ga puso ya ga tautona Mwai Kibari. O ne a nna mokhanselara wo o tlotlegileng wa World Future Council. Jaaka moithuti le mokwadi wa dibuka tse dintsi, Maathai e ne e se molwela ditshwanelo fela mme gape e le kgeleke e e nnileng le seabe se se bonalang mo go tsa tikologo, tlhabologo, bong le dingwao tsa Aforika ga mmogo le ditumelo.
Maathai o tlhokafetse ka ntata ya go raraana ga bolwetse jo a neng a bo lwala jwa kankere ya molomo wa popelo ka ngwaga ya 2011, Lwetse a le malatsi a le masome a mabedi le botlhano.
Botshelo jwa pele le dithuto
Maathai o tshotswe ka ngwaga wa 1940, Moranang a tlhola gangwe kwa motseng wa Ihithe, kwa kgaolong ya Nyeri, kwa legareng la dithaba tsa Kenya. Ba lolwapa lwa gagwe e ne e le ba lotso lwa Kikuyu mme ba nnile mo lefelong le o dingwaga di le dintsi. Ka ngwaga 1943, ba lolwapa lwa gagwe ba ne ba fudugela kwa tshimong ya batho basweu kwa mokgatsheng wa Rift gaufi le toropo ya Nakuru, kwa rragwe a neng a bone tiro teng. Ka ngwaga ya 1947 e ya fifing, o ne a boela kwa Ihithe le mmagwe, ka bokgaitsadie ba le babedi ba ne ba tsena sekolo se se botlana kwa motseng o o, mme go sena dikolo kwa tshimong e rragwe a neng a bereka kwa go yone. Rragwe o ne a sala ka tshimong. Moragonyana, fa a le dingwa di robabobedi, o ne a tsena sekolo le bokgaitsadie kwa Ihithe Primary School.
Fa a le dingwaga di le lesome le bongwe, Maathai o ne a fudugela kwa sekolong sa St. Cecilia Intermediate Primary School, se e neng e le sekolo se go nniwang kwa sone kwa Matahri Catholic Mission kwa Nyeri. Maathai o tsene sekolo kwa St. Cecilia dingwaga di le nne. Ka nako e o o ne a kgona go bua puo sa sekgoa (English) mme a tsena kereke ya katoliki. O ne a tsaya karolo mo Legion of Mary e maloko a yone ba neng ba leka go direla Modimo ka go direla batho ka bone. Go ithuta kwa St. Cecilia go ne ga mo babalela mo ntweng e e neng e tlhagogile gareng ga batho ba Mau mau le batho basweu ba kwa ga Mma Mosadinyana, e e neng ya pateletsa mmagwe go fuduga kwa lolwapeng lwa bone go ya kwa motseng wa tshoganetso kwa Ihithe. Fa a fetsa duithuto tsa gagwe koo ka ngwaga wa 1956, o ne a bewa mo maemong a ntlha mo setlhopheng sa gagwe, mme a amogelwa kwa sekolong se e neng e le sone fela sa katoliki sa basetsana se segolwane kwa Kenya, sa Loreto High School kwa Limuru.
Jaaka go ne go tsiwa kwa bokhutlong jwa go nna ka fa tlase ga puso ya mafatshe a mangwe ga botlhaba jwa Aforika, mapolotiki a Kenya jaaka Tom Mboya ba ne ba tswa ka ditsela tsa go dira gore baithuti ba ba dirang botoka mo mafatsheng a a kwa bophirima ba kgone go bona thuto. Motlhoma molao wa kwa United States John F. Kennedy o ne a dumalana go ntshetsa thulaganyo ya go nna jalo madi ka mokgatlho wa Joseph P. Kennedy Jr. Foundation, a simolodisa se se neng sa itsege ka Kennedy Airlift kana Airlift Africa. Maathai o ne a nna mongwe wa batho ba Kenya ba le makgolo a mararo ba ba neng ba tlhophiwa go ya sekolong kwa United States ka kgwedi ya Lwetse ngwaga wa 1960.
O ne a amogela thuso ya madi go ya go tsena sekolo kwa Mount St. Scholastica College (e janong e leng Benedictine College) kwa Atchison, Kansa s, kwa a neng a itebagantse le Biology, mme a dira tse dipotlana tsa Chemistry le puo ya German. Morago ga go amogela Bachelor of Science degree ka 1964, o ne a ya sekolong kwa University of Pittsburgh go dira master's degree in biology. Dithuto tsa gagwe tsa boalogane koo di ne di duelelwa ke ba Africa-America Institute, mme ka nako ya gagwe kwa Pittsburg o ne a itemogela e le lantlha, tsosoloso ya tikologo, fa bomankge ba tshomarelo tikologo ba ne ba batla go fedisa kgotlhelesego ya phefo kwa toropokgolong. Ka Firikgong ngwaga wa 1996, Maathai o ne a amogela MSc mo dithutong tsa Biological Sciences, mme a neelwa maemo a mothusa mmatlisisi (research assistant) wa moporofesa wa moithutadiphologo kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa University College of Nairobi.
Ka paka ya dikgakologo ka ngwaga wa 1969, o ne a boela Nairobi go tsweledisa dithuto kwa University College of Nairobi e le mothusa motlhatlhelela dithuto. Ka Moranang, ene le Mwangi Mathai ba ne ba nyalana. Moragonyana mo ngwageng eo, o ne a solofela ngwana wa gagwe wa ntlha, mme monna wa gagwe a bolotsa letsholo la go tsaya setilo kwa palamenteng, mme a latlhegelwa. Ka nako ya ditlhopho, Tom Mboya o o nnileng le seabe se segolo mo go simololeng thulaganyo e e neng e mo rometse go tlola mawatle, o ne a bolaiwa. Se se ne sa dira gore tautona Kenyatta a fedise puso ya batho ka batho ya diphathi tse dintsi kwa Kenya. Moragonyana ngwana wa gagwe wa mosimane, Waweru o ne a belegwa. Ka 1971, o ne a nna mme wa ntlha go tswa botlhaba jwa Aforika go amogela PhD mo thutong ya malwetsi a diphologo go tswa kwa University College of Nairobi e neng ya fetolwa go nna University of Nairobi ngwaga o o latelang. O ne a fetsa pego tlhotlhomiso ya gagwe (dissertation) mo tlhabologo le pharologanyo ya dikgeleswa tse di ntshang matute a a thusang go dira ngwana mo losikeng lwa kgomo. Ngwana wa gagwe wa mosetsana Wanjira o ne a belegwa ka Morule 1971.
1971 - 1977: tshimologo ya go lwela ditshwanelo
Maathai o ne a tswelela ka go ruta kwa Nairobi, a nna motlhatlhelela dithuto o mogolwane go tsa popego ka 1975, a nna modulasetilo wa lephata la malwetsi a diphologo la 1976 le Associate Professo r ka 1977. O ne a nna mme wa ntlha kwa Nairobi go nna mo maemong a. Ka nako e o, o ne a tsena mo letsholong la go lwela dipoelo tsa bomme kwa sekolong sa ithutelo ditiro tse di lekalekanang le tsa borre, a leka go fetola mokgatlho wa babereki ba tsa thuto kwa sekolong se o go nna union gore ba kgone go tshwara dipuisano ka tsa dipoelo. Kgotlatshekelo e ne ya gana maiteko a, mme bontsi jwa tse ba neng ba di kopile di ne tsa diragadiwa morago. Fa godimo ga tiro ya gagwe kwa University of Nairobi, Maathai o ne a tsaya karolo mo ditirong tsa boithaopi ka dingwaga tsa 1970s di santse di simologa. O ne a le leloko la Kenya Red Cross Society la Nairobi a nna moeteledipele wa lone ka 1973. O ne a le leloko la Kenya Association of University Women. Morago ga go simolodisiwa ga Environment Liasion Centre ka 1974, Maathai o ne a kopiwa go nna leloko la lekgotla la mo gae, mme a tloga a nna modulasetilo wa lekgotla leo. Environment Liaison Centre e ne e bereka go rotloetsa go nna teng ga makgotla a ikemetseng ka nosi mo tirong ya United Nations Environment Programme (UNEP) tse diofisikgolo tsa lone di neng tsa simololwa kwa Nairobi morago ga bokopano jwa United Nations Conference on the Human Environment e e neng e tshwaretswe kwa Stockholm ka 1972. Maathai o ne a nna gape leloko la National Council of women of Kenya (NCWK). Tiro ya gagwe mo makgotleng a a boithaopo e ne ysa supetsa Maathai gore modi wa mathata a Kenya ke go sengwa ga tikologo.
Nxaunxau
Nxaunxau ke motse yo o mo kgaolong ya Bokone-Bophirima (North-West District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile gaufi le makgobokgobo a Okavango (Okavango Delta) le molelwane wa Namibia. Batho ba ne ba le makgolo a mararo le masome a mararo (330) ka palo batho ya 2001.
Nxamasere
Nxamasere ke motse yo o mo kgaolong ya Bokone-Bophirima (North-West) mo Botswana. Nxamasere o mo letlhakoreng la Noka ya Okavango, gaufi le makgobokgobo a Okavango (Okavango Delta), gape go na le lebala la sefofane le tsela ya sekonotere (tarred road). Tsela ya Maun-Shakawe e gape e itsegeng ka A35 e feta mo motseng. Motse yo o na le merafe e e farologanyeng e e akaretsang Basarwa, Baherero, Bayeyi, Bambukushu le Bakgalagadi.
"Nxamasere" ke lefoko la Sesarwa le le dirisiwang go tlhalosa modumo o o bakwang ke phefo fa e foka mo letlhakeng. Lefelo le na le kamano e e tiileng le batho ba letso la Sesarwa mo Botswana ka gore kgolagano ya Nxamasere e pharologanyo ka gore ditso tsa yone di tlholega ko mantsweng a Tsodilo (Tsodilo Hills), lefelo le le tlotlegileng mo bathong ba letso la Sesarwa. Morafe wa Nxamasere o na le
Ngware
Ngware ke motse yo o mo kgaolong ya Kweneng (Kweneng District) mo Botswana. Motse yo o bonwa mo selekanyong sa dikhilomethara di le masome a matlhano (50 km) mo bokone botlhaba jwa Letlhakeng. Batho mo Ngware ba ne ba le makgolo a matlhano, masome a supa le metso e meraro (573) ka palo batho ya 2001.
Khama III Memorial Museum
Lefelo la mabolokelo a ditso la Khama III Memorial Museum le agilwe kwa motseng wa Serowe kwa Botswana. Lefelo le le itebagantse le ditso tsa ba lolwapa lwa a ra Khama le motse wa Serowe.
Ditso
Lefelo le la mabolokelo a ditso le butswe e le lantlha ke batho ba le bantsi go tswa Serowe, Lenyeletse Seretse o ne a abela mabolokelo a ntlo ya gagwe. Lefelo le la mabolokelo le agilwe ka dingwaga tsa bo 1910. Maikaelelo a lone ele go tlotlomatsa ditso tsa batho ba Serowe. Morago ga go tlhokafala ga ga Bessie Head, mabolokelo a a ne a kgobokanya dipampiri tsa gagwe di le mmalwa, go akaretsa dintlha, ditshwantsho le tse a di kwadileng. Mabolokelo a a ntshitse lokwalodikgang lo lo bidiwang Lekgapho, lo lo anamisitsweng le Botswana ka bophara. Ka ngwaga wa 2006, go ne ga agiwa kamore ya ga Bessie Head mo mabolokelong a, le dipontsho tsa sennela ruri tsa mokwadi o. Ka kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa 2013, mokgatlho wa ga Bessie Head o kopane le mabolokelo a a ditso, ba ne ba rulaganya bokopano kwa Serowe go ipelela segopotso sa go gatisa buka ya ga Bessie ya A question of Power. Ka ngwaga wa 2014, goromente wa Amerika o ne a abela mabolokelo a madi a dipula di le dikete tsa masome a supa le bongwe go somarela dilo tse di mo mabolokelong tse di akaretsang mekwalo ya lolwapa lwa ga Khama le dibuka tsa ga Bessie. Moeteledipele wa lefatshe la ga MmaMosadinyana kwa Botswana, Katy Ransome o etetse mangwe a mafelo a ditso kwa Serowe ka ngwaga wa 2016 kgwedi ya Phalane, mabokelo a ele lengwe la one. Lekgotla la Norwegian Agency for Development Cooperation and Danish Volunteer Service le supile kemo nokeng ya lone ka go abela mabolokelo a madi. Ka kgwedi ya Phalane ngwaga wa 2018, moemedi wa lefatshe la Cuba kwa Botswana, Patricia L.Pego Guerra, o ne a etela mabolokelo a.
Tse di kgobokantsweng
Mabolokelo a a na le tse ba di bolokileng ka lolwapa lwa ga Khama. Mabolokelo a a na le didirisiwa tsa mmino tse di tswang kwa botlhaba jwa Kalahari. Mabolokelo a na le tse di upulotsweng fa go dirwa dipatlisiso ka merafe ya Bangwato, dilo tse di tswa bogologolong jwa nako ya ga Khama wa boraro. Tse di supilweng kwa mabolokelong a di akaretsa makwalo a a neng a kwalelanwa, dipaka le dilwana tsa ntlo, ga mmogo le dinoga le diphologolo tse di tlholegileng mo Aforika. Mabolokelo a na le tse di upulotsweng ka ditso tsa Basarwa le ditshwantsho tse di supilweng ka nakwana. Dinepe tsa phitlho ya tautona wa ntlha wa lefatshe la Botswana Seretse Khama le tsone di supilweng ko mabolokelong ao. Fa godimo ga seo mabolokelo a a somaretse paka tse di neng di aparwa kwa Botswana bogologolo.
Parakarungu
Parakarungu ke motse yo o mo kgaolong ya Chobe (Chobe District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo bophirima jwa karolo ya kgaolo ya Chobe. Motse o ne o le bntlha jwa kgaolo e e neng e bidiwa Bokone-Bophirima (North-West District) pele ga go nna teng ga Chobe District ka dingwaga tsa 2000/2001. Go na le sekolo se se botlana le batho ba le makgolo a ferabobedi le metso e le borataro (806) ka palo batho ya 2001.
Paje, Botswana
Paje ke motse yo o mo kgaolong ya legare (Central District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo selekanyong sa dikhilomethara di le masome a mabedi (20 km) mo bokone botlhaba jwa Serowe. Batho ba ne ba le dikete tse pedi, masome a ferabobedi le metso e ferabobedi (2, 088) ka palo batho ya 2001.
Omaweneno
Omaweneno ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi (Kgalagadi District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo bokone bophirima jwa motse mogolo wa kgaolo, Tshabong. Batho ba ne ba le makgolo a ferabongwe, lesome le metso e supa (917) ka palo batho ya 2011. Omaweneno le lefoko la Seherero le le tlhalosang: "Ko batho ba kopanang gone".
Phuduhudu, Kgalagadi
Phuduhudu ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi (Kgalagadi District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo bokone botlhaba jwa karolo ya kgaolo, mo sekakeng sa Kalahari (Kalahari Desert). Go na le sekolo se se botlana le batho ba le makgolo a mane, masome a ferabobedi le metso e mebedi (482) ka palo batho ya 2011.
Qangwa
Qangwa ke motse yo o mo kgaolong ya Bokone-Bophirima (North-West District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile gaufi le molelwane yo o kwa botlhaba jwa Namibia. Go na le sekolo se se botlana, kokelwana ya botsogo le batho ba le makgolo a mararo, masome a mararo le metso e supa (337) ka palo batho ya 2001.
Kolobeng Mission
Kolobeng Mission, ko go itseng gape ka leina la Livingstone Memorial go agilwe ka ngwaga wa 1847, e le tiro ya boraro e bile ya bofelo ya ga David Livingstone, o e neng e le morongwa le mmatlisisi wa Aforika. Go agilwe kwa lefatsheng la Botswana, dikilomitara di le tharo kwa bophirima jwa motse wa Kumakwane, le dikilomitara di le masome a mabedi le botlhano go tswa kwa bophirima jwa Gaborone mo tseleng ya go tswa Thamaga go ya Kanye, lefelo le le na le kereke le sekolo mme gape e ne e le legae la ga David Livingstone, mosadi wa gagwe Mary Livingstone le bana ba bone. Fa ba le fa, Livingstone o ne a sokolola a bo a ruta Kgosi wa Bakwena Sechele wa ntlha mefuta ya go nosetsa ba dirisa molapo wa Kolobeng. Leuba le ne la simolola ka ngwaga wa 1948, mme Bakwena ba pega molato o wa sebetsa sa tlholego mo boleng teng jwa ga Livingstone. Ka ngwaga wa 1852, balemi barui ba lotso lwa seburu ba tlhasela merafe mo kgaolong eo, e akaretsa Bakwena kwa Kolobeng ka nako ya ntwa ya Dimawe. Se se ne sa baka gore boora Livingstone ba tswe kwa Kolobeng mme tiro ya bone ya seka ya tswelela pele. Lefelo le le ne la agelelwa ka terata ka ngwaga wa 1935, mme jaanong le mo tlhokomelong ya lephata la National Museum and Monuments le le ka fa tlase ga Ministry of Environment, Wildlife and Tourism wa Botswana.
Ditso
Pele ga David Livingstone a goroga kwa Kolobeng, o ne a romilwe kwa London Missionary Society kwa Kuruman kwa Aforika Borwa ka ngwaga wa 1841. O ne a kopana le Sechele wa ntlha, kgosi ya Bakwena fa a le kwa Kuruman. O ne a fudugela kwa Chonuane le Bakwena a nna teng ngwaga. Go ne ga nna lenyora, Livingstone o ne a dira gore Sechele a dumele gore pula ga e na go fedisa lenyora, le gore tsela e ba ka nosetsang dijalo ka yone ke go tlhopha molapo o sekeng o kgala ba bo ba nosetsa ka metsi a one. Ba ne ba tlhoka molapo wa Kolobeng o o gautshwane mme ba fudugela koo.
Mo lefelong le lesha le ba neng ba nna kwa go lone, Bakwena ba ne ba aga letamo le mokgacha go tswa kwa molapong, le sekolo, fa Livingstone a ne a agela Sechele ntlo, a ruta morafe go nosetsa ditshimo le go fodisa batho ka melemo ya bongaka jwa sekgowa. Livingstone o ne a bolela fa maiteko a bone a go nna kwa Kolobeng a ne a atlega. Le fa go ntse jalo,morago ga ngwaga ya ntlha, lenyora le ne la baka go kgala ga molapo o. Livingstone o ne a bolela fa selekanyo sa mogote mo mmung se ne se tshwara mogote wa 57 degrees. Ngwana wa ga Livingstone wa bone, Elizabeth, o ne a tlhokafala dikgwedi tse pedi morago ga go tsholwa ka nako ya lenyora mme a bolokwa kwa Kolobeng. Ka nako ya lenyora, Bakwena fa ba lemoga gore merafe e mengwe mo lefelong leo ba ne ba nelwa ke pula, ba kopa Livingstone go nesa pula, mme le fa a ne a ba utlwela botlhoko, o ne a leka go emisa dingwaokobamelo tsa go nesa pula a kopa gore ba itebaganye le go rapela Modimo. Malomaago Sechele o ne a bua se ka Livingstone le karabo ya gagwe:
Re go rata jaaka o ka re o tsholetswe mo go rona; ke wena fela motho mosweu o re mo tlwaetseng; mme re eletsa gore o emise go rerela ruri le go rapelela ruri, oo re ka se go tlwaele gotlhelele. O a bona gore ga re ke re nelwa ke pula, mme merafe e e sa rapeleng yone e nelwa ke pula ya matsorotsoro.
Ka ngwaga wa 1852, ntwa ya Dimawe e ne ya simolola. Balemi Barui ba lotso lwa seburu ba ne ba tlhasela lefelo le, ba utswa dikgomo, dikara, le basadi, mme ka taolo ya ga Sechele, Bakwena ba ne ba atlega mo go sireletseng motse wa bone. Tlhaselo le komelelo e ne ya baka tlhobaelo mo moafeng wa Bakwena ka jalo ba tswa mo lefelong le o. Livingstone le ene a fuduga go ya kwa Cape Town go reka tse a tla di tlhokang mo mosepeleng wa gagwe fa ba lolwapa lwa gagwe ba ne ba boela kwa ga Mmamosadinyana.
Gompieno
Lefelo le ne la nna matlotla go fitlhelela ka ngwaga wa 1935 fa ngaka go tswa kwa Scottish Livingstone Hospital kwa Molepolole a ne a aga terata go dikologa lefelo leo. Gompieno go setse fela masalela a tse ba neng ba nosetsa ka tsone le matlotla a matlo a a neng a le koo.
Boswa
Go ne ga dirwa setshwantsho sa motshikinyego sa I knew a man called Livingstone ele segopotso sa ga David Livingstone ka letsatsi la gagwe la matsalo la makgolo a mabedi. Motshameko o bolelwa ke batho ba mo Aforika ba a neng a kopana le bone mo mosepeleng wa gagwe, mme bontlha bongwe jwa one bo itebagantse le nako e a e ntseng kwa Kolobeng.
Francisca Oboh Ikuenobe
Francisca Oboh-Ikuenobe ke mankge wa maje,tikologo,ditso le tlholego go tswa kwa Ubiaja kwa Esan South East Local Government Area kwa Kgaolong ya Edo. O tshotswe ka ngwaga wa 1962 kgwedi ya Phatwe. O itebagantse le mmudula wa dithunya,peo le nngadule mo dimeleng tse di santseng di tshela le tsa bogologolo le go ithuta mafika le ka fa a tlholegang ka teng, fa godimo ga foo ke porofesa wa Geology kwa lephateng la Geosciences and Geological and Petroleum engineering, ga mmogo le go nna Dean wa dikgang tse di amang thuto (Academic Affairs)kwa College of Engineering and Computing kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa Missouri University of Science and Technology.
Thuto le tiro ya pele
Oboh-Ikuenobe o tsene sekolo kwa St.Maria Goretti Girl Grammar School kwa toropong ya Benin kwa Nigeria. O dule ka BSc in Geology ya maemo a ntlha ka ngwaga wa 1983, morago a bereka e le Production geologist kwa Shell Petroleum Development Company ya Nigeria kwa Lagos, a bereka gape e le palynologist le kompone ya shell kwa laboratoring ya bone kwa Warri Delta state pele ga a boela sekolong go ya go dira MSc in applied geology ka ngwaga wa 1987 kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa University of Ife (se jaanong se bidiwang Obafemi Awolowo University). Morago ga moo o ne a neelwa maemo a go nna mothusa motlhatlhelela dithuto kwa Ife University, O ne a atswiwa ka Commonwealth Scholarship award go dira dithuto tsa bo doctorate kwa lephateng la Earth Science, kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa University of Cambridge (Se janong se itsegeng ka Murray Edwards College) se se neng sa fiwa tlotla ka 1991 ka patlisiso ya gagwe ya 'Palaeoenvironmental Reconstruction of the E2.0 Reservoir kwa Kolo Creek Field, kwa Niger Delta kwa Nigeria. O ne a nna mothusa moporofesa wa geology ka ngwaga wa 1991 kwa Missouri S&T.
Rose Mukankomeje
Rose Mukankomeje ke mopolotiki, moithutatshelo le molweladiphetogo tsa tikologo go wa Rwanda, yo tiro ya gagwe e itebagantseng le go somarela naga ya Rwanda.
Francisca Oboh Ikuenobe
Tiro e a e ithutetseng
Ka ngwaga wa 2997, Oboh-Ikuenobe o ne a tlhomiwa associate professor wa geology, ka 2005 a nna moporofesa o o feletseng gape a nna moeteledipele wa thulaganyo kwa lephateng la geology and geophysics go tswa ka 2006 go tsena ka 2014. O ne a tlhomiwa motshwarelela modulasetilo wa lephata go tswa ka Firikgong 2015 go tsena ka Phukwi 2017. Gompieno ke associate dean wa dikgang tsa thuto (academic affairs) kwa College of Engineering and Computing. Fa godimo ga maemo a gagwe a thuto, o berekile e le mankge wa ka fa mafika a tlholegang ka teng mo thulaganyong ya Ocean Drilling Program (Lg 159 Eastern Equitorial Atlantic Transform Margin) go tswa ka Firikgong go tsena ka Tlhakole 1995. Gareng ga ditiro tse dingwe o nnile ntlhopeng wa botautona, tautona le tautona wa pele wa AASP go tswa ka 2010 go tsena ka 2013, leloko le le kgethegileng la Geological Society of America Diversity mo komiting ya Geosciences go tswa ka 2012 go tsena ka 2015, motsamaisi wa Association for Women Geoscientists Foundation ka 2005 go tsena 2008, leloko la bakwadi ba board ba Palynology Journal ka 1995 go tsena 2009, mothusa mokwaledi mogolo wa Journal prospective geoscience faculty le engwe nokeng ke National Association of Geoscience Teachers le bona dithuso tsa madi go tswa kwa National Science Foundation. Fa e sale ka 2013, o ntse a le leloko la International Geoscience Programme (IGCP) Scientific Board (Global Chage Group) e e leng ka fa tlase ga UNESCO/International Union of Geological Sciences. Oboh-Ikuenobe ke moithuti o o tlhophilweng wa Geological Society of America, American Association for the Advancement of Science kwa Paleontological Society.
Patlisiso
Patlisiso ya gagwe e wela mo dikarolong tsa palynology le Sedimentology, Palynology e akaretsa dithuto tsa mmudula wa dimela le tse dingwe le mafika.
Rose Mukankomeje
Tiro
Mukankomeje o berekile e le Moeteledipele mogolo kwa Rwandan Environment Management Authority(REMA). Tiro ya gagwe e ne ya dira gore Melawana ya naga ya Rwanda (Rwanda's National Forest Policy) e akarediwe mo dietseleng tsa 2011 Future Policy Award, e e neng e nankotse poelomorago e kgolo mo go fokotsegeng ga kitlano ya tikologo.
Ka ngwaga wa 2013, Mukankomeje o ne a amogela seetsele sa tlotla sa Forest Hero go tswa ka United Nations Forum on Forests. Seetsele se ne sa nankola seabe sa gagwe mo tlhabololong ya Umuganda, tiro ya kgwedi le kgwedi ya go jwala ditlhare ke baagi, go rotloetsa go tlamela temothuo, le tiro ya gagwe mo go emiseng tiriso ya dipolaseteke mo lefatsheng la gagwe.
Ka kgwedi ya Mopitlo ngwaga wa 2016, Mukankomeje o ne a kobiwa mo tirong ya gagwe ko REMA, ka dipelaelo tsa tshenyetso sechaba. O ne a beilwe molato wa go senya bosupi, go tlhoka go bipa mpa ka mabele mo dikgannyeng tsa tiro, le go senya dikolo tsa puso leina, o ne a tshwarwa ka kgwedi ya Mopitlo e le malatsi a le masome a mabedi, a sekisiwa, le fa melato ya gagwe e ne ya phimolwa ka Lwetse 2016.
Qabo
Qabo ke motse yo o mo kgaolong ga Ghanzi (Ghanzi District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo bokone botlhaba jwa karolo ya kgaolo, bokone jwa motse mogolo wa kgaolo, Ghanzi. Go na le sekolo se se botlana le batho ba le makgolo a mane le motso (401) ka palo batho ya 2001.
Rose Mukankomeje
Tiro
Ka ngwaga wa 2019, Mukankomeje o ne a thapiwa e le mookamedi wa khansele ya dithuto tse di kgolwane (Director General of High Education Council (HEC) kwa Rwanda.
Botshelo jwa Gagwe
Mukankomeje o ne a ya go dira dithuto tsa gagwe kwa moseja, ka nako e go neng go le kganyaolo ya batho kwa Rwanda, kwa a neng a latlhegelwa ke batsadi le batsalwa le ene. E rile a boela kwa Rwanda o ne a feta a nna motsadi wa nakwana (forster parent) wa bana ba le masome mabedi le bone ba e seng ba gagwe ba ba neng ba latlhegelwa ke batsadi ka nako ya kganyaolo ya batho.
Mukankomenjeo o ne a tsaya setlankana sa PHD ya Moithutatshelo ka ngwaga wa 1992.
Metswedi e Mengwe
Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Batho ba ba mo botshelong
Nana Klutse
Nana Ama Browne Klutse o tshotswe ka Motsheganong a tlhola malatsi a le masomemabedi le boraro kwa Nyanfeku Ekroful. O dirile dithuto tsa gagwe tse dipotlana kwa sekolong sa Anomabo Methodist le JHS.