cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Molelo
Tiriso jaaka leokwane
Dilo tse di salang morago ga go sha di bidiwa masalela kana molora, fa go lora go yone go le kwa tlase ga mogote wa motuka, go e kopane le go omelela jaaka e tshidifala, lefa go lora ga molora go le fa godimo ga mogote wa motuka.
Tshireletso le Thibelo
Mananeo a thibelo ya melelo ya naga lefatshe ka bophara, e ka dira gore go dirisiwe di tsela tsa go thibela jaakago dirisa lefelo la tholego le melelo e e laolesegang. Go dirisa lefelo la naga la molelo go tewa molelo mongwe le mongwe o o bakilweng ke dilo tsa tholego, tse dilaqolesegang mmele di letelelwa go sha. Melelo e e laolwang ke meloelo e simolotsweng ke makalana a goromente, ko tlase ga diemo tsa loapi tse di seng kotsi.
Makalana a a lwantshang melelo a teng mo mafelo a a tthabologileng go tioma le laola melelo e e sa laolesegeng Batima melelo ba ba ithuthuntshitsweng ba dirisa di dirisiwa tsa go tima molelo, dirisiwa tsa metsi jaaka polokelo ya metsi le dilo tse di timang molelo kana ba ka dirisa dilo dingwe ba lebeletse gore molelo o bakilwe ke enng.
Thibelo ya molelo e diretswe go fokotsa metswedi e e thothetsang molelo. Thibelo ya melelo e akaretsa go ruta batho gore ba ka emisa go simolola molelo jaang. Mo dikago tse ditona thata dikole, thuthuntsho ya melelo e a diriwa go ruta botho gore ba ka itsaya jaang mo di kagong tse dishang. Go simolola molelo kana bomo ke molato ka fa tlase ga melawana mengwe.
Dikago tsa maemo a ntlha di thoka di dirisiwa tsa thibelo ya molelo le thibelo e e mathagathaga go fokotsa tsenyo e e ka bakwang ke molelo. Mofuta mongwe wa thebelo ya molelo ke mafelo a gasa metsi. Go oketsa thibelo ya melelo mo dikagong, di dirisiwa tsa kago le dilwana tsa ntlo mo mafatsheng aa thabologileng di a sekwasekwa go bona gore a ga di tshabelelwe ke molelo. kago ya didirisiwa tsa ntlo, go betla le dipolaseteke tse di dirisiwang mo dipalamong le mo ditirong tse dingwe di lekilwe.
Fa thibelo le tshireletso ya molelo e padiler, makalana a madi a tsa melelo ba ka thusa ka madi.
Paakanyo
Go na le mefuta le ditsela tse di farologaneng tse di dirisiwang, go ya mefuta wa molelo kaq na tshenyo ya molelo. Tsenyo ya molelo e ka dirwa ke dithopha tsa taolo ya dilwana, batho ba ba babalelang dikago, kana beng ba metse ka bo bone; mme fela go bitsa maitsaanape wa paakanyo ya tshenyo ya melelo, go thophilewe e le tsela e e siameng gape e babalesegile go baakanya dilwana tse sentsweng ke molelo. Bontsi jwa bone ba balwa kwa tlase ga paakanyo ya tshenyo ya metsi le molelo, gape ba ka kgona go thusa go paakanya ka bonako, ba baakanyetsa beng ba motse kana makalana a matona.
Dikomponi tse di baakanyang ditshenyo tsa metsi le molelo di laolwa ke maphata a baji ba reki. Ko Calafonia, dipaakanyo tsotlhe tsa meklelo le metsi di kwadisitswe kwa tlase ga lekalana la ditumalano tsa go dira ka go bereka. Mo bogompienong, lekalana le ga lena dithopha tsa paakanyo ya ditshenyo tsa metsi kana molelo. Mme ntswa lekalana le le batla setlankana e le sesupo gore ba letelelwe go paakanya ditshenyo tsa metsi le molelo.
Porofinsi
Porofinsi ke province kwa puo ya Seisimane. Porofinsi ke (part) nyane sa naga, e.g. Free State le Mpumalanga wa Aferika Borwa.
Maun
Maun ke toropo ya Ngamiland. Maun ke Motse mogolo wa bokone bophirima lefelo le le itsegeng ka leina la Ngamiland mo Lefatsheng la Botswana. Motse wa Maun o na le batho ba ka tshwara dikete tse makgolo a matlhano. Dipalo tse di dirwa ke merafhe ee farologanyeng e fitlhelwa gone mo motseng wa Maun.
Banni ba Motse wa Maun
Merafe ya motse wa Maun e akaretsa batawana ba ba tshwereng se tilo sa bogosi jwa motse wa Maun, Bayei,Basarwa le Banbukushu. Go tswa go lowe kgosi ya motse wa Maun e tswa mo morafeng wa Batawana. Kgosi ya ntlha Ya motse wa Maun e ne ele Letsholathe II, yo irileng go thokafaleng ga gagwe go tse ngwana wa gagwe e bong Tawana Moremi. Kgosi Tawana Moremi o tshwareletswe bogosi ke kgeetsedie e bong Kealitile Moremi.
Tsela e go tshelwang ka yone mo Maun
Maun ke lengwe la mahelo aa humileng ka ditsatholego mo lefatsheng la Botswana. Banni ba motse wa Maun ba tshela ka go lema go tswa bogologolong. Merafhe ya Bayei, Batawana ke batho ba ba digogang ko pele mo temong. Dijo tse di lemiwang di akaretsa magapu, maraka, mabele, mmedi le tse dingwe. E ke tsela e batho ba itirelang dijo ka teng. Go lema go dirwa fela ka paka ya dipula ee simolong ngwaga o ya fifing. Di dirisiwa tsa temo di akaretsa dikgomo, ditonki le megoma. Bosêng batswana ba motse wa maun ba lema ka terekere ga bangwe ntse ba tshwere mo mokgweng wa maloba.
Godimo ga moo batho ba motse wa Maun ke barui ba dikgomo, ke ka mong motse wa Maun ele mengwe ya metse ee nang le dikgomo tse dintsi mo lefatsheng la Botswana. Thuo mo motseng o ga se ya kgomo hela ke ya leruo lotlhe ka kakaretso ebong dipodi, dihutshane,dipitse le ditonki hela jalo. Leruo le lone fela jalo ke motswedi wa dijo jaaka batho ba bona masi mo dkgomong le dipodi ke sa lebale le nama.
Ditsatlholego
Mo motseng go fitlhelwa mantle entle a tholego a akaretsa mefuta ya dithare tse di farologanyeng jaaka dithare tsa maungo ebong motshaba, motsetsentsela, moroja, moretologa le tse dingwe tse dintsi. Le dithare tse di jewang ke leruo fela jalo le majang a a farologanyeng. Gona le losika la dithare tsa mengana ebong mogotho, mongana le mosu. Mefuta ya bojang e akaretsa phoka, mokakama le e mengwe. Motse wa Maun o kgabile ka motswedi wa metsi aa elelang ebong noka ya thamalakane ee tisang botshelo mo motseng wa Maun.
Bojanala Mo Maun
Motse wa Maun o tumile thata ka go nna kgoro ya bojanala mo Lefatsheng la Botswana, Maun ke motse o ditsela di nna mafaratlhatlha teng. Ka gore bajanala ba feta ka Maun goya Okavango Delta ga mmogo le bo Chobe National Park le mafelo a mangwe jalo jalo. Maun o le mafelo a a amogelang bajanala aa maemo a ntlha jaaka bo Sedie hotel, Maun Lodge, Rileys hotel, Kamanga Lodge le amangwe ke ka nankolo a ka tatsa tsebe e.
Thamalakane River
Noka ya Thamalakane e bonwa mo lefatsheng la Botswana mo Africa mo motseng wa Maun kwa bofelong jwa borwa jwa makgobokgobong a Okavango. Noka ya Thamalakane ke mengwe ya metswedi ya noka ya okavango. Noka ya Thamalakane e nale diphologolo tsa metsi e bong dikwena,dikubu le dithapi. Noka thamalakane ke ngwe ya ditsatholego tse e leng tsone di o kang bajanala go tla mo motseng wa maun. Noka e ke yone e tlokafatsang matshelo a banni ba motse wa Maun ka e ba thamela ditiro gape e ba thusa ka dithapi le Tswii ka ele dingwe tsa dijo tse ba tshelang ka tsone,Banni ba Maun ba dirisa noka e go itlhabisa phefo ka nako ya thamalakane.
Dikolo tse di fithelweng mo motseng wa Maun
Mo motseng wa maun go nale dikolo dile mmalwa tse di fithelweng mo motseng o. Go fithelwa dikolo ka go farologana mo motseng o tsa dithuto (primary schools) tse di potlana le tse di fa godingwana (juniour schools) le tse di tlhagolelang tsela goya ko bo godingwana (senior schools) le tsa bo mma dikolo (univesities) le tsa ithutelo tiro ya diatla. Dikolo tse di potlana tse di fithelwang teng ke tse di latelang Bonatla,Mathiba,letsholathebe,moremi,Botshwelelo,sekgoma,Boyei,Matola bontsi jwa dikolo tse di reeletswe ka maina a dikgosi ko ntle ga dile tharo e bong Bonatla,Matola le Boyei.
Moepo wa Maun
Moepo wa maun o fithelwa mo motsaneng o mabapi le maun o bitswana Toteng o sekgele sa dikilomethara dile masome a marataro le borataro go tswa mo motseng wa maun.
Batho ba Letso la Zimbabwe mo Botswana
Go na le dipalo tse di duleng seatla tsa mazimbabwe mo Botswana.
Dipalo le Kgasamo
Mathata a tsa itsholelo le polotiki mo (KWA) Zimbabwe a bakile koketsego ee duleng diatla ya go fudugela mo botswana ga mazimbabwe go tswa ko tshimologong ya dingwaga tsa 2000. Ya re 2003, go ne ga abelelwa gore go na le mazimbabwe ale dikete tse masome a mane ba ba fudugetseng mo lefatsheng le, mo go bone (mo palong e) sephato se le sengwe mo go tse tharo se ne se (ba ne ba letlelelwa) letleletswe go nna mo Botswana. Bontsi bo nna mo mannong a mabono a Ledumadumane mo toropo kgolo Gaborone. Gape go na le Kampa ya batshabi ba Zimbabwe ko Dukwe.
Go fuduga ese kafa Molaong
The number of undocumented Zimbabwean migrants in Botswana was estimated at between forty and one hundred thousand.
Go tsuolola ditshwanelo Mazimbabwe a kopanang le tsone mo Botswana le yone e nnile setlhogo sa motshameko o o bitswanang "Voice of the people"(Lentswe la Batho), ka batsameki go tswa mafatsheng oo mabedi.
Ditiro
Mazimbabwe ke bone batho ba palo e e ko godimo ya batho ba batswakwa ba ba kwadisitsweng mo Botswana. Go fitisa sephato sa babereki ba Mazimbabwe ba ba tlodileng mololwane ba tlhapilwe ele badisa leruo le tse dingwe tsa temo thuo, fa ba bangwe ba bereka mo go tsa kago, tsa lefatshe le dikago, mabentlele, thuto, boitekanelo le tsa go tlhama. Ba bangwe, go remeletswe mo go ba ba sa tlhamalalang mo moweng ebile ba le motlhofo go dirisiwa, ba tsaya karolo mo go tsa go bereka mo malwapeng le ditiro tsa tlhakanelo dikobo.
Ba Letso la Zimbabwe ba tletse kwa molelwaneng
Dikgoro tsa melelwane tsa Ramokgwebana di ne di tletse phololela jaaka batho ba ne ba tsena le go tswa mo lefatsheng leno ka mafelo a beke. Mogolwane wa tsa melelwane, Mme Keamogetse Gaetwesepe, a re motsamao wa batho o oketsegile fela thata mo malatsing a boikhutso. A re bontsi jwa batho ba ba neng ba tsena mo lefatsheng leno, ba ne ba tletse go tsena go ditirelo tsa dikereke kgotsa ba etetse ba masika le ditsala.
Mme Gaetwesepe o ne a bolela gore le fa dipalo di ne di le kwa godimo jalo, ba ne ba dirisana bontle fela thata e bile ba kgona go ba thusa ka bofefo. O ne a supa gore mo malatsing a boikhutso, go ntse le sefatlhi se le sengwe fela, fa batho ba Zimbabwe ba ne ba leka go tsena mo lefatsheng leno ka bokukuntshwane. O ne a a tlhalosa gore ba lemogile gore batho bao ba ne ba sa temepelwa ke ba lefatshe la Btswana mme ba ba busetsa kwa morago, kwa ba fetileng ba otlhaelwa go nna lebaka le le fetileng mo lefatsheng leo. E rile go tswa foo, dipasa tsa bone di ne tsa tempiwa mme ba thusiwa ka fa go tshwanetseng.
E rile a ntsha la gagwe, mookamedi wa molelwane wa Phitshane Molopo, mme Malebogo Jorowe, le ene o ne a supa gore motsamao wa batho o ne oketsegile mo malatsing a boikhutso jaaka ba ne ba tswa ba bo ba tsena mo lefatsheng leno. O ne a re o etse tlhoko gore palo ya ba ba neng ba tsena mo lefatsheng leno e ne e feta ya ba ba neng ba tswa, a supa gore bangwe ba ne ba etetse masika le ditsala, ba tletse manyalo le dintsho. Mme Jorowe o ne a supa gore palo e e di fetileng tsotlhe ya batho ba ba tsamayang mmogo ke ya batho ba le 65 ba Kereke ya Wesele, ba ba neng ba ya kwa Mabule go tsena ditirelo tsa kereke tse di farologaneng.Mme Jorowe o ne a bolela gore badiri ba molelwane oo ba ne ba thusa ka ditsela tsotlhe tse ba ka di kgonang le fa ba na le dikgwetlho tse di tshwanang le dikago tse dinnye le gore go na le ntlwana ya boithomelo e le nngwe e e dirisiwang ke baeng le badiri.Mo dikgannyeng tse dingwe, Mme Jorowe o ne a kopa tona ya tsa pereko le selegae gore a ba etele, go bona seemo se se bokete, se ba direlang mo go sone
Bloemhof
Bloemhof ke farming setoropo mo profenseng ya Bokone Bophirima mo Aforika Borwa.
Metswedi
Karolo:Aforika Borwa
Bonwapitse
Bonwapitse ke motse o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse o dikhilomitara dile masome mabedi kwa bokone bophirima jwa Mahalapye, gape o na le sekolo se se botlana. Mo palong batho ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne dile makgolo a matlhano ,masome a mane le bone.
Bogosi jwa motse wa Bonwapitse
Batho ba kgotla ya Ditlharapa kwa Bonwapitse ba re Kgosi Kebaletile Moilwa, jaanong a sutele ngwana wa bone mo setilong sa bogosi ka a setse a lekane go nna mo setilong sa gagwe.Batho ba Ditlharapa ba buile jalo mo phuthegong e ba neng ba e kopanetse le kgosi ya Mahalapye Rre Tsoebebe Segotsi, morago ga taelo e e neng e tswa kwa go ba bogosi kwa Serowe.Batho bao, ba ba neng ba akaretsa Rre Gojamang Koma, Rre Keikgopotse Raditse, Rre Selela Tshegang le Mme Leeme Tshegang, ba re e re ka Rre Tlotswana Tshegang, a lekane go tsaya bogosi jwa gagwe, ba kopa gore Rre Moilwa yo e ntseng e le kgosi ya Bonwapitse, a sute mo setilong.Batho rile e re ka ba tswa kgakala ba bua ka bogosi jwa bone, mme go se nko epe e tswang lemina, ke sone se ba neng ba isa kgang ya bone kwa Serowe kwa e rileng ba goroga teng ba kopana le mothusa motshwarelela bogosi jwa ga Mmangwato Kgosi Tlholego Seretse, yo a neng a laela gore e le ba lelwapa la bogosi kwa Bonwapitse ba kopane go tlhopha leina la motho yo e ka nnang kgosi ya bone.Ba re ditso di supa fa Rre Tlotswana Tshegang, e le ene a tshwanetsweng ke bogosi jwa Bonwapitse ka jaana rraagwe e bong Tshegang Setamere, a beilwe mo setilong sa bogosi jwa Bonwapitse ke Rre Sephekolo Tshukudu.
E rile Kgosi Moilwa a tswa la gagwe, a kopa ba Ditlharapa go tsaya kgang eo ka matsetseleko ka jaana a neetswe bogosi joo ke morafe wa Bonwapitse ka ditlhopho tsa 1989, mme ya re morago ka 1990 a tlhomamisiwa ka fa molaong ke Kgosi Sediegeng Kgamane.Kgosi Moilwa o rile ka nako ya batho ba Bonwapitse ba mo neela setilo sa bogosi ga go ise go nne le ope yo a neng a mo lebisa mafoko a gore o tshwarelela mongwe, mme ka jalo a bolela fa e sa ntse e le kgosi ya bone go fitlhelela a tlogela tiro ka bogodi kana a ntshiwa ke ba bogosi kwa Serowe.Rre Segotsi o rile le fa ba kopa gore bogosi bo neelwe Rre Tshegang, ba tshwanetse go lemoga gore e le banni ba Bonwapitse, ke bone ba tlhophileng Rre Moilwa go nna kgosi ya bone.O kopile botlhe ba ba amegang mo kgannyeng eo, go balelwa Kgosi Moilwa, Rre Tshegang le batho ba kgotla ya Ditlharapa, go dirisanya mmogo le go emisa go bua ka kgang ya bogosi go fitlhelela ba bogosi kwa Serowe ba rarabolola kgang eo ka botswerere.
Banni ba kopiwa go tlotlo kgosi
Kgosi Tsoebebe Segotsi wa Mahalapye o kopile banni ba Bonwapitse, go dirisana sentle le kgosi ya bone gore ba kgone go tsweledisa ditlhabololo tsa motse wa bone mmogo.Rre Segotsi o ntshitse mafoko a mo moletlong o mo go one morafe wa Bonwapitse, o neng o ipelela go tlhongwa ga ga Rre Totswana Tshegang mo setilong sa bogosi jwa motse oo.A re motse wa bone o ka gatela pele mo ditlhabololong fela fa go na le tirisano fa gare ga bone le kgosi e bile ba abelana megopolo le dikomiti di tshwana le ya ditlhabololo tsa motse, twantsho borukutlhi, botsogo le ya badirelapuso.Kgosi Segotsi o tsweletse ka go kopa Rre Tshegang go nyala gore a kgone go nna le bana ba e ka reng sehularong sa gagwe, ba mo tlhatlhama mo setilong sa bogosi, go hema dikgang tsa go lwela bogosi jaaka go direga mo dikgaolong tse dingwe tsa lefatshe leno.A re e le ba bogosi le lephata la dikgaolo ba tlhokisiwa boroko ke dikgang tse di a golelang pele tsa go lwela bogosi mo kgaolong ya Ga-Mmangwato, mme a re seo se bakwa ke go tlhoka go itlhaloganya ka fa bana ba lelwapa la bogosi ba tlhomaganang ka teng.E rile kgosi Loomatsoga Gaogane wa Mmutlane a tswa la gagwe, a bolela fa kgosi e le thotobolo ya matlakala, ka jalo a kopa Rre Tshegang go tshwara morafe wa gagwe ka tekatekano le go ikgapha mo go mpampetseng fa a reeditse ditsheko le go emisa go itshunya nko mo dipolotiking ka jaana e le modirelapuso.
E rile Kgosi Gaogane a itebagantse le morafe wa Bonwapitse a ba kgothatsa go tlhwaafalela ditlhabololo tsa motse wa bone boemong jwa go diiwa ke ditshele tse a reng di ka busetsa motse wa bone kwa morago.Mokhanselara wa kgaolwana eo Rre Magogodi Phatalalo, ene o ne a kopa banni ba Bonwapitse go tsena diphuthego tsa kgotla ka e le tsone tse ba ka lekodisiwang ka ditsamaiso tsa puso mo go tsone le go lekodisiwa ka ditlhabololo tse di dirwang mo motseng wa bone.E rile Rre Tshegang a tswa la gagwe, a tlhomamisetsa morafe fa a tlaa dirisana le bone ka dinako tsotlhe, mme a re o tshwenngwa ke ka fa ditsha di bewang ka teng mo motseng wa gagwe.Moletlo o ne wa natefisiwa ka maboko le moopelo wa dikhwaere ka baithuti ba sekole se sebotlana sa motse oo le khwaere ya Diphalana go tswa kwa Palla-Road.
Ditlhabololo
E re ntswa toropo ya Mahalapye e tlwaelesegileng ka leina la diponeng e le engwe ya ditoropo tsa ntlha go nna le motlakase, go lebega o ne wa se ka wa nna le ditlhabololo tse ditona morago ga diofisi tsa diterena mo nakong e e fetileng.Go lebega ditlhabololo di ne tsa se ka tsa tla ka bonako mo motseng oo mme tsa tsaya lebaka go tla ntswa e le motse o mogologolo.Kgosi Tshipe Tshipe wa Mahalapye ene a re o dumela gore ga se gore ditlhabololo di diegile fela tsamaiso ya ditlhabololo tsa setshaba ke yone e ka diang ditlhabololo go ya kwa metseng ka go farologana.A re ditlhabololo le tsone di a farologana go ya ka gore batho ba ba nnang mo lefelong leo ba tlhoka eng.E rile bosheng ditlhabololo tsa simolola go ya kwa Mahalapye ka monokela mme motse wa simolola go bonala gore o tlaa nna le ditlhabololo.
Lobatse
Lobatse ke toropo mo borwa botlhaba jwa Botswana, dikhilomitara di le masome a supa go tswa borwa jwa toropo kgolo Gaborone,mo twatswaneng e e yang bokone jwa Gaborone. Lobatse o na le batho ba le dikete tse masome a mabedi le boferabongwe le makgolo a le masupa. Toropo e, ke kgaolo ya makgotla, gape e na le khansele.
Bonwapitse
Ditlhabololo
Mahalapye o ne a agelwa kokelo e tona e e tlaa thusang metse e e mabapi mme a salwa morago fela bosheng jaana ke matlo a masha a Botswana Housing Corporation.Tse diterelo di thusa banni ba metsana e e gaufi le toropo e,jaaka wa Bonwapitse,Radisele,Machaneng le emengwe.E re matlo a ntse a tsweletse a agiwa, mothusa Tautona Lt Gen Mompati Merafhe a ya go simolodisa semmuso kago ya otele ya Cresta e e yang go nna le matlo a le masome a marataro le botlhano.Kgosi Tshipe a re se ke selo se se itumedisang tota ka jaana motse jaanong o simolola go nna le ditlhabologo tse dikgolwane.A re diofisi tsa mapodisi tse di tlogang di fela di neetse motse wa Mahalapye seriti ka jaanong e bile motse oo o tlile go okamela diofisi tse dingwe tsa sepodisi.Go setse go na le menahune ya gore go tlaa nna gape le marekisetso a masha a a tlaa yang go agiwa kwa Mahalapye.Motse le one o setse o godile ka bosheng jaana go sa tswa go bewa Flowertown wa bobedi mme tseo ke dingwe tse di tlaa tlisang ditlhabololo.Kgosi Tshipe a re e re ntswa motse wa Palapye o setse o feta wa Mahalapye ka ditlhabololo, seo se bakilwe ke gore go agiwe mmadikolo wa maranyane teng mme bagwebi ka bontsi ba nna le kgatlhego ya go simolodisa dikgwebo ba lebile batho ba ba yang go nna teng. A re go na le madirelo a a runyang kwa Palapye jaaka a go dirwa ga galase mme seo ke lenaneo la puso gore Mahalapye le ene a tle a tlhabologe.Tshipe a re kwa Lose go dirwa semente mme seo ke nngwe ya ditlhabololo tse di godisang motse wa Mahalapye.A re go tshwanetse ga elwa tlhoko gore ditlhabololo tse di tlang di tlaa thapa banana ba motse wa Mahalapye e seng fela go tlisa dikago tse di sa busetseng batho wa motse sepe.O ne gape a re a ditlhabololo le tsone di na le dikgwetlho tsa tsone jaaka borukhutlhi jwa maemo a a kwa godimo mme seo go ka thusa batho ba dirisana le mapodisi.
Lobatse
Ditso
Go filhelela ka boipuso ka ngwaga wa 1966, ,Botswama e ne e le British Protectorate ya Bechuanaland, e ne e nale mathata ka gore e ne e le lefatshe mo toropong e eneng e le kwantle ga molelwane wa lefatshe. Mafikeng, South Africa ka nako eo e ne e le yone toropo kgolo, godimo ga moo toropokgolo e ne e tshwanetse go nna Lobatse kgotsa Gaborone. Gaborone o ne a tlhopiwa e le setilo sa puso ,fa Lobatse a tlhopiwa e le setilo sa molao.
Ka ngwaga wa 1954 barongwa ba development co-operation ba ne ba aga matlhabelo a Lobatse a gompieno a bidiwang B.M.C. (Botswana Meat Commission). Lobatse o pharologanyo ka tsela ya ntlha mo Botswana, e e dirilweng ka 1958. Ka boipuso kgwedi ya lwetse a le masome a mararo ka ngwaga wa 1966, dikilomithara tse tlhano e ne e le tsela e e nang le sekonotere lefatshe ka bophara.E ne e le tsela e e tswang maemelo a terena a Lobatse go ya kwa kgotla tshekelong e e neng agilwe ka mo go kgetlhegileng ga loeto lwa ga kgosi George VI gape le Queen Elizabeth ba England ka ngwaga wa 1947.
Itsholelo
Kgotla tshekelo e bonwa kwa Lobatse, le tsone diofisi dikgolo tsa lephata la tshekatsheko ya lefatshe gape le sepatela sa balwetse ba tlhalogayo sa Lobatse Mental, se eleng sepatela balwetse ba tlhaloganyo fela mo Botswana. Madirelo ka bontsi a kwa Lobatse, e leng matlhabelo (BMC), ka go rua ka e le  konokono mo itsholelong ya  Botswana pele ga go lemogwa ga diteemane e le botlhokwa  e bo e sala e le bontlha bongwe jo bo mosola jwa ngwao. Kakana tse di nosetsang tsa FLO-TEK, ke kompone e tona e e seng ya puso e e tlhapang.
Metswedi
Karolo:Mafelo aa nang le batho mo Botswana
Sezulu
Sezulu (zu: isiZulu) ke puo e e buiwang mo mafatsheng a Aforika Borwa: KwaZulu-Natal, Mpumalanga le Gauteng.
Ke nngwe ya dipuo tsa semmuso kwa Aforika Borwa gone e le puo ee tsewang e le yone ya lefatshe ka bophara. Ba se ithuta mo mebileng le kwa sekolong.
Makhadzi
Ndivhudzannyi Ralivhona, O itsegeng ka leina la gagwe la boopeding Makhadzi, ke moopedi wa Aforika Borwa. O tsholetswe Ha-Mashamba, Limpopo ebile o goletse teng, O itsege botoka ka dipina tsa gagwe "Themba muthu" le "Matorokisi".
Kgaolo ya Legare (Botswana)
kgaolo ya Legare ke yone e e tona go fetisa dikgaolo tse dingwe tsa Botswana go ya ka bophara le dipalo tsa batho. E akaretsa legae la setso la Bangwato. Bangwe ba Batswana ba ba inaakantseng le tsa polotiki ba tswa mo kgaolong ya Legare, gammogo le tautona wa pele Sir Seretse Khama, tautona wa pele Festus Mogae, le tautona wa gompieno Lt. General Seretse Ian Khama.
Mafelo a matona ka dipalo ka dipalo mo kgaolong ya legare a akaretsa Palapye le Serowe, a eleng one magae a setso a a mo maemong a bobedi mo Aferika. Kgaolo e e na le melatswana ya Noka ya Limpopo, e e kgaphelang merwalela ntlheng ya botlhabatsitsi jwa noka ya Limpopo.
Ka ko borwabotlhaba, Kgaolo ya Legare e kopanetse molelwane le dikgaolo tsa Matabeleland North ya Zimbabwe le Matabeleland South, fa ka ko bokonebotlhaba Kgaolo ya Legare e kgaogana molelwane le kgaolo ya Afreika Borwa ya Limpopo. Mo gae e kopanetse molelwane le dikgaolo tse di latelang:
Dikgaolo-potlana
Dikgaolo potlana tsa Kgaolo ya Legare di akaretsa:
Ditlamelo tsa tlholego
Go na le kgotlhang magareng ga go atolosa tsa temo-thuo le go somarela bojanala jwa mo gae mo Kgaolong ya Legare. go na le dinokana tse di elelang ka dilemo di akaretsaNoka ya Botetile noka ya Lepashe, tse di elelelang ko Makgobokgobong a Makgadikgadi.
Mahala
Mahala ke lefoko la puo ya Setswana le ka puo ya seeng Sekgoa (English) ba le betsang Free
Setlhaketlhake sa Kubu
Setlhaketlhake se ke ke sefikantswe sa lefatshe, gape e le lefelo le le ilelwang ke batho ba bogologolo.
Mothelesetsi wa moapari yo motona ebong Jeremy Clarkson o tlhalositse setlhaketlhake e le "nngwe ya mafelo a a hakgamatsang a a iseng a bone mo botshelong jwa gagwe" mo koranteng ya kgwedi ya Ngwanatsele a tlhola ga nne ngwaga wa 2007.
Ditso ka tlholego
Makgadikgadi Pan ke lefelo le le apesitsweng ke letswai  mo bokoni jwa Botswana, lefelo le le tona le le apesitsweng ke letswai mo Botswana. Letswai le le apesitse lefatshe sekgele sa dikhilomethara tse di 16,000 2 gape le bo le aga motheo wa bogologolo wa  lekadiba la Makgadikgadi le le simolotseng go kaolosa metsi bogologolo. Baithuti ba ditso tsa bogologolo mo go buseng Makgadikgadi go supile gore boleng teng jwa banni ba ntlha le didirisiwa tsa matlapa; didirisiwa tse di  simolotse mo bosheng go  somarelwa ka go dumelwa e le tsa ba  batho ba bogologolo.
Dikgoge tsa kwa ntle
Botswana Maun Gantsi
Dipadi tse dingwe.
2008 Makgadikgadi, The Megalithic Portal, ed. A. Burnham
==Mola wa makwalo ==
Ensaetlolopedia
Ensaetlopedia ke tiro ya Bosupi kana tshoboko ya dikitso ka kakaretso. DiEnsaetlopedia di kgaogantswe ka ditemana tse di beilweng go latelana ka di alfabete. DiEnsaetlopedia ga di sa thola di nale melaetsa e mentsi jaaka tse di mo didictionaring.
Busang Rasefako
Busang Rasefako (o tshotswe ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le lesome le bosupa ka ngwaga wa 1972),Rre Rasefako ke Motswanao  o tumileng ka go tshameka kgwele ya dinao mo Botswana e bile ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele, o ne a tshameka maemo a motshameka gare. Ka ngwaga wa 2000 le 2003 o tshameketse setlhopha sa bosetshaba sa Botswana national football team.
Gauteng
Gauteng ke enngwe ya diporofinsi tse di robongwe mo Aforika Borwa. Fa go bapisiwa le tse dingwe, ke ennye, fela ke yone e nang le baagi ba le bantsi go feta diporofinsi tse dingwe.
Ditso
Gauteng, ke porofense e e neng e itsega ka leina la Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging (PWV) le le tswileng mo go la Transvaal ka ngwaga wa 1994. Lefelo le le tletse ka batho ba lekoko la ANC go tswa kwa ngwageng wa kgethololo ya batho ba bantsho.
Itsholelo
Itsholelo ya Gauteng ke yone e nnileng le seabe mo go tsa madi, mosepele, matshikiyego le madirelo mo lefatsheng la Aforika Borwa go feta mafelo a mangwe. Ebile ke lefelo le e leng gore fa bakgwebi go tswa ko ntle ga Aforika ba feta ka lone ba tla batla go simolola dikgwebo mo Aforika. Lefa Gauteng e le toropo e nnye mo go tse boferabongwe mo Aferika Borwa, e tsaya 1.4% ya lefatshe mo Aforika Borwa - profense e ke nngwe ya mafelo a a oketsang GDP ya Aferika Borwa. Gauteng e dira 10% ya GDP ya Sub Saharan Afrika le 7% ya GDP ya Aforika.
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Aforika Borwa Karolo:Diporofense tsa Aforika Borwa
1917
Ke ngwaga o o simololang ka mosupologo mo pampiring ya dingwaga e e itsegeng ka leina la puo ya seeng
Setswana
Setswana ke nngwe ya diteme tsa semmuso kwa Aforika Borwa, fa kwa Botswana gone e le puo ee tsewang e le yone ya lefatshe ka bophara. Bontsi jwa babua-Setswana ba fitlhelwa kwa botsheka jwa Aforika Borwa kwa batho ba dipalo di le bo-didikadike di le nne ba se buang. Go na gape le tengwana e e buiwang kwa toropong ya Pretoria le mabapi e e bidiwang Sepitori, tengwana ena ke yone teme-konokono ya toropo ena.
Ntswa Setswana se buiwa thata mo mafatsheng a Botswana le Aforika Borwa, go na gape le dipalwana tsa babuaSetswana mo mafatsheng-oo-mabedi a Namibia le Sempakwe; kwa Sempakwe ga go tlhomamisege gore bakae, fa kwa Namibia ba balelwa kwa go bo-dikete di le some.
Tirelo ya Dipuo tsa Bosetšhaba
Tirokgolo ya NLS ke go fitlhelela ditlhokego tsa Molaotheo ka go bebofatsa, go tsweletsa le go tlamela tirelo ya bofetoledi le botseleganyi ka dipuo tsotlhe tsa semmuso, le go laola dipuo tse di farologaneng ka diporojeke tsa thulaganyo ya puo le tsa mareo.
Setswana
Kgotla ya Batswana
Kgotla e kaiwa mo setsong sa Setswana jaaka lefelo la botlhokwatlhokwa. Ke felo kwa melao ya morafe e dirwang gone le ditsheko di tsenelang gone. Kgotla ngwe le ngwe, go ya ka Setswana, e biletswa boreaitse go thaya kgotla gore go sireletswe kgosi le morafe. Go epelwa lenaka la mere kgotsa lenaka le beiwa mo mpontsheng go ya ka thato ya kgosi le baeletsi ba gagwe. Kgotla e agiwa go ya ka bogolo jwa morafe mme e agiwa jaaka seripagare sa kgolokwe.
Tirelo ya Dipuo tsa Bosetšhaba
NLS e dira jaaka thulaganyo ya porofešenale ya Mmuso ya tshegetso ya puo ka go fetolela dikwalo tsa semmuso ka dipuo tsotlhe tsa semmuso. Tirelo ya yona ya mareo e thusa ka go tlhabolola le go tokafatsa tlotlofoko ya setegeniki ya dipuo tsa semmuso. Ditiro tsa thulaganyo ya puo di akaretsa go eletsa Mmuso ka ga tlhabololo ya pholisi ya puo le maano a tiragatso.
Setswana
Kgotla ya Batswana
Gantsi, ke Kgosi, borangwanaagwe le bao ba tlhopilweng ke ntlo ya kwa kgosing ba ba dirang le go fetola melao ya morafe. Manno kwa kgotla a dulwa go ya ka maemo a motho mo morafeng. Batlhanka le batlhoki ba dula kgakala le kgosi. Bomatwetwe, batlhabani ba diganka le bahumi ba dula gaufi le kgosi. Ke gone fa mannong fa moo go neng go bonwa gore ke mang yo nang le meraka e mentsi, e e sasailang ka metlhape ya dikgomo le letsomane la dinku.
Tirelo ya Dipuo tsa Bosetšhaba
Metswedi
Karolo:Aforika Borwa
Setswana
Kgotla ya Batswana
Kgotla, kwa dipitso tsa morafe di tshwarelwang gone, ka gale e agiwa gaufi le kwa kgosing ka magong a ditlhare tsa mokgalo le moselesele, mme e agiwa ka mokwa yo o latelang:
Kgotla e e kwa godimodimo ke kgotla ya kgosi. Mme yona e latelwa ke dikgotla tsa dikgosana le dikgotla tsa malapa. Senno sa kgotla se dirisiwa kwa kgotla fela, ga se tswe ka kgotla. Mme senno seno se dirwa ka legong la setlhare sa mokgalo, morolwana kgotsa mokabi. Dinno gantsi di betliwa ke banna ba motse. Mo malatsing a gompieno dikgotla di fetogile go tsamaya le dinako. Sepodisa le meago mengwe ya puso e agiwa gaufi kgotsa go nna karolo ya kgotla.
Losika la puo ya Setswana le Merafe e mengwe
Setswana se sikana thata le Sesotho, puo e e buiwang kwa Aforika Borwa le Lesotho. Se se dira gore babui ba dipuo tse ba tlhaloganyane motlhofo go gaisa ba dipuo tse dingwe tse di mabapi. Le fa go ntse jalo Puo ya Setswana ga e tshwane thata le ya Sesotho, di nale modumo o o di farologanyang mme ebile seo se ka tlhalogangwa botoka ke babui ba Botswana le Lesotho. .
Nalane
Nalane ya setswana e tshwanetse ya bo e wela fa go tse dingwe tse di fitlhegileng go fetisisa mo lefatsheng. Seno se dirwa bokete le go fitisisa ka ntlha ya gore ga e a kwalwa mofatshe, e sale e le mafoko a molomo a a fetisiwang go tswa go batsoga-pele go ya kwa baneng. Botshelo jwa boteduputswa ba setswana, bo fitlhelwa gantsi mo dipokong le mo dikwalong dingwe tsa di padi le dikgankhutswe. Maitlhomo magolo a karolo e, ke go leka go kopanya fa go kgonagalang, tsa botshelo jwa maloba, mme fela re rata go rotloetsa batswana go bala le go kwala setswana.
Setswana mo Aforika Borwa
Go ya ka bodulo, puo ya Setswana e phatlhaletse thata mo Aforika Borwa mme e buiwa thata ke merahe ee ko Bechuanaland Protectorate, Bokone-Botlhaba jwa Profinsi ya Kapa (British Bechuanaland and Griqualand West), Bogare, Bophirima ba Free State le Bophirima ba Transvaal. Legale bogolo ba ditulô tse di mo sekakeng se se senang metsi sa Kalahari ebile sena le baduli ba ba nnye ka palo.
Go na le Merahe mengwe ee dirisang puo ya Setswana entswa e se merahe ya Batswana.Yone e akaretsa BaKalanga, BaHerero, Madamara, BaKoba, BaMbukushu, BaSubia, BaKgalagadi, BaSarwa, jalo jalo. Merahe ya BaTswana ka bo yone e ka faroganngwa ka dikarolo tse nne, e leng, Bogareng, Borwa, Bokone le Botlhaba. Dikarolo tse tharo tsa ntlha di ka kaiwa e le tsona tse di dirang diteme tsa Bophirima tsa Setswana.
Bontsi jwa batho ba ba buang Setswana ba fitlhelwa kwa lefatsheng la Aforika Borwa segolo bogolo mo diporofenseng tsa Bokone Bophirima (North West) le Kapa Bokone. Batswana ba Aforika Borwa ba ka nna didikadike di le 3.4 fa Batswana ba Botswana ba ka nna sedikadike le go feta (gongwe 1.3). Batswana ba Namibia le ba Zimbabwe ba palo potlana. Legale ditirelo tsa kgaso tsa Namibia di gasa gape ka Setswana.
Aforika Borwa
Aforika Borwa, kgotsa Rephabuliki ya Aforika Borwa ka semmuso, ke naga e e kwa borweng ba Afroika. Lebopo la naga e le dikilomitara di ka nna 2,798, go tloga borwa ba lewatle la Atlantic le la India. Mme bokoneng gona naga e e bapile le naga ya Botswana, Namibia, le Zimbabwe. Go leba botlhaba gona, e bapile le naga ya Mozambique le Swaziland. Lesotho lona le akareditswe ke Aforika borwa matlhakoreng otlhe. Aforika Borwa ke naga ya bo 25 mo lefatsheng go ya ka bogolo ba lefatshe, mme ke naga ya bo 24 go ya ka palo ya batho. Aforika Borwa e na le batho ba ba ka nnang 54 million (2015).
Setswana
Setswana mo Aforika Borwa
Setswana ke puo e e monatenate, e e nonneng ka e bile e buiwa mo mafatsheng a mane a a mo borwa jwa Aforika. Baithuti bangwe ba dipuo bare Setswana ke nngwe ya dipuo tse di matswakabele thata go gaisa tse dingwe tsa borwa jwa Aforika.
Aforika Borwa
Aforika Borwa ke naga e e nang le merafe e mentsi ya batho, ditso tse di farologaneng, maleme le bodumedi bo bo farologaneng. Se ke sona se dirang gore Aforika Borwa e bitswe Naga ya Molala Tladi (Rainbow Nation). Go na le maleme a le somenngwe a semmuso mo nageng e.
Setswana
Setswana mo Aforika Borwa
Setswana se na le manatetsha puo a mantsi jaaka diane, dithamalakwane le maele.
Aforika Borwa
Naga e ke nngwe ya dinaga tse malwa tsa Aforika e e seng e bone go tsaya puso ka kgapeletso ya masole (coup d'etat) go se mo molaong. Go tloga kgale le kgale ntse go na le ditlhopho mo nageng e. Mme ka mabaka a tlhophollo ya batho ba bantsho, ditlhopho tsa ntlha tse batho botlhe ba naga ba ne ba tsaya karolo ke ditlhopho tsa ngwaga wa 1994, e ne e le ditlhopho tsa ntlha morago ga Apartheid. Nationla Party e ne ya simolola apartheid ka ngwaga wa 1948. Mme morago ga dingwaga di le dintsi tsa ntwa le dikgotlhang, African National Congress (ANC) le batho ba bangwe ba ne ba lwantsha apartheid, ba ne ba fenya, mme apartheid ya tloswa mo nageng, ga tsentshwa tshokologo.
Setswana
Metswedi
Karolo:Aforika Borwa Karolo:Botswana Karolo:Namibia
Aforika Borwa
Diperesente di ka nnang masome a robedi (80) tsa maAforika Borwa ke ba letso la Sub-Sahara. Bona ba arogantswe ka ditlhopha tsa merafe, jaaka Batswana, Bapedi, Batebele, ba buang maleme a a ne a bitswa Bantu Language. 20 % ya maAforika a setseng e dirwa ke Basweu, baIndia, le maColoured. Go tloga ka 1994, ditlhopha tsotlhe tsa batho ba Aforika Borwa di na le boemedi mo palamenteng le mo dipolotiking ka bophara.
Leina
Naga e e bitswa "Aforika Borwa" ka gonne ke yone naga e le leng kwa tlase tlase borweng ba kontinente ya Aforika. Fa e ne e tlhamiwa, naga e ne e bitswa "Union of South Africa" ka sekgoga. Go tloga ka 1961, leina la naga la sekgoga ke "Repulic of South Africa". Ka seDutch, naga e ne e bitswa "Zuid-Afrika", mme ka 1983 leina lego le ne la tlosa mme gwa dirisa la Afrikaans la "Suid-Afrika". Go tloga ka 1994, Aforika Borwa e na le maina a le 11 a semmuso, lengwe le lengwe ka ngwe ya dipuo di le 11 tsa semmuso tsa Aforika Borwa.
Diporofinsi tsa Aferika Borwa
Ko bokhutlong jwa aparateiti ka ngwaga wa 1994, fa ba "tsere puso" le ha ba le "gaufi le go tsaya puso" batho ba letso la Bantu ba ne tisiwa ko bokhutlong ha go ne go na le diporofinsi tse nne e bong (Cape, Natal, Orange Free State le Transvaal), le diporofinsi tse dingwe tse dintsha. Porovinsi ngwe le ngwe e buswa ke molamente yo o tlhojwang ngwaga tse botlhano dingwe le dingwe tse di tlang, a thlojwa ke bathophi ba party le maloko a party. Moeteledi pele wa party kana tautona o tlhopha mopalamente wa pelo ya gagwe e le moeteledi pele wa goromente, moteledipele o tla bo a apela matona a puso di porofinsi go ya ka di porofinsi le kitso ya bone. Dithata tsa ba okametseng di porofinsi ke laolwa ke mekolo wa molao; engwe ya dikgang tse di akaretsa botsogo, thuto, mantlo a sechaba le dipalamo tsa sechaba.
Noka ya Nata
Noka ya Nata kana ya Amanzanyama ke motswedi wa metsi wa tlholego mo borwa jwa Aferika. Mo lefatsheng la Botswana noka ya Nata ke motswedi wa metsi kwa makgobokgobong] ]a [[Botswana|Makgadikgadi, kwa ditshidi di nnang teng.[[[0]]] Noka ya Nata e tshela mo Sua Pan{/0go tswa kwa dikgaolong tse di kwa botlhaba jwa Botswana le borwa bophirima jwaZimbabwe.
Selekanyo sa metsi a a tselegelang kwa Okavango go tswa kwa nokeng ya Nata
Selekanyo sa metsi a a tsenang mo makgobokgobong se farologana ngwaga le ngwaga, mme se se bake pharologanyo mo seemong sa morwalela ngwaga go tswa mo go o mongwe. Makgobokgobo a mo lefelong le le lekalekanang, mo go dire gore dipharologanyo tse di nnye di bake phetogo e kgolo mo seemong sa morwalela. Morwalela o, o bake mafaratlhatlha a dinoka tsa sennela ruri, megojwana, ditshutlha tse di fa gare ga metsi tsa setlhatsana sa koma,majwang a a dikaganyeditsweng ke metsi ka dipaka dingwe, dikgwa tse di kitlaneng le tse di mo komelolong ya letshitshi la noka.
Tebelopele ya meamuso ya tlholego
Tebelopele ya makgobokgobo ke go nna le tikologo e e dirisiwang ka kelelelo, e e ntshang ditirelo ka tlhamalalo, e bile e na le dipoelo tsa sennelaruri tse di kgaoganwang ka tekatekano ke bana-le-seabe ba mo gae, setshaba ka kakaretso le ba ditshabatshaba.
Tlhaloso
Lefatshe la Botswana le ntse le nosiwa metsi ke makalana a a farologaneng mo dingwageng tse di fetileng. Water Utilities Corporation e ntse e nosa ditoropo le ditoropo dikgolo. Mo godimo ga moo, e ntse e thusa Lephata la Metsi le Dikhansele tsa Dikgaolo ka bokete jwa metsi go abiwa le mafelo a mangwe a lefatshe leno. Maikaelelo a Lenaneo la go Dira Diphetogo mo Mhameng wa Metsi ke go baakanya ditsamaiso tse marara mme ka jalo go nne bonolo go isa metsi kwa bathong.
Tsamaiso eno e tsile go goga lobaka lo lo kae?
Go ya ka thulaganyo eno, Water Utilities Corporation e tla a tsaya ditsamaiso tsotlhe tsa metsi a a nowang mo Lefatsheng leno le ditirelo tsotlhe tsa metsi a a dirisitsweng mo dingwageng tse tlhano tse di tlang, go simolola ka Motsheganong 2009.
Bobonong
Bobonong ke toropo e e fithelwang mo Kgaolong legare ya Botswana masome a robedi go tswa mo toropong ya Selibe Phikwe. Bobonong o nale palo ya batho ba ka tshwara dikete dile lesome le bongwe. Morafhe wa Babirwa o fitlhelwa mo toropong ena.
Bobonong ke ofisi kgole ya kagolo ya Bobirwa, sebaka sa oura go tswa mo kgaolong ya Tuli Block ko go fitlhelwang Northern Game Reserve. Mashatu and Tuli Safari ke dingwe tsa mahelo a nang le ko babojanala ba ka nnang teng. Toropo ya Bobonong e nale sekole se segolo Matshekge Hill School se se tsayang bana go tswa mo dikoleg tse di potlana tsa Kgaolo ya Bobirwa. Kgaolo e e nale diofisi tsa palamente tse akaretsang sepatela se se potlana, ofisi tsa mapodisi, poso, motlobo wa dibuka le ko marekelong.occupation.
Metswedi
Karolo:Botswana
Paltoga
Paltoga ke toropo la Russia. E na le baagi ba le 295 (2002).
Otse
Otse ke motsana wa ga malete mo Botswana. O na le baagi ba ka nna dikete tse tlhano, lekgolo le masome a ferabongwe le metso e mebedi (5.192 (2001)). O mo tseleng ya Lobatse Le Gaborone gaufi le Lentswe la mangwe a matona mo Botswana la Baratani. Fa gare ga motsana o, gona le letamo le banni ba one ba le dirisetsang ditiro tse dintsi jaaka bo go lema le go nosa leruo la bone.
Go nale dikole tsa baithuti di le nne, tse dipotlana di le pedi,el leng Otse Primary le Baratani Primary, se segolwane sa Baratani Junior le se setona se se tumileng gontswa goolowe sa Moeding.
Mochudi
Mochudi ke toropo ya Botswana. Mochudi ke motse mogolo wa Bakgatla-ba-ga-Kgafela, mo kgalong ya Kgatleng. Ke mongwe wa motse o banni ba teng ba ipeelang ka ngwago ya bone. Ona le palo ya batho ba ka tshwara masome a mane a dikete. Motse o, o kwa bokone-botlhaba le dikilometara di ka tshwara masome a mararo le bosupa go tswa mo toropo kgolo Gaborone. Motse o o sekgele sa dikilometara di sekae go tswa mo tsele kgolo ya Gaborone-Francictown, o ka bonwa ka go fapogela kafa motsaneng o gotweng Pilane.
Mochudi one wa tlhomiwa ke batho ba letso la Tswana ka ngwaga 1871.
Tsa Bojanala
Matlho otlhe a bajanala mo Mochudi a felela mo motlhobong wa ditso wa Phuthadikobo oo mo godimo ga thaba. Motlhobo wa ditso ona le ditshwantsho le mekwalo e megologolo ee buang ka tshimologo ya Bakgatlha.O a gilwe mo dikagong tse pele eneng ele tsa sekolo sa ntlha mo Mochudi,jaaka ele bosupi go tswa mo ponetshegong ya kwa ntle .Go bapa le teng ke enngwe ya terekere ya ntlha gonna ya Motswana.Motlhala wa lonao le letona le mong wa lone eleng Matsieng,mogaka le modimo wa batho ba letso la Tswana,yo aneng a eteletse batho ba gagwe le diphologolo mo legareng la lefatshe go gapa lefatshe ka bophara.Mochudi o tlhwaelesegile ka matlo a setswana aa takilweng leka jeno kgotla ya setswana esantse ele teng. Gole go ntsi ks Bakgatla go ka bonwa mo:David Suggs'enthnography entitled "A Bagful of Locust and the baboon Woman :construction of Gender ,change ,and Continuity in Botswana.
Ditso
Mochudi ke motse mogolo wa Bakgatla, ba ba tlholegang totatota kwa lefatsheng la Aferika-Borwa. Bakgatla ba ne ba siela mo lefatheng la Botswana ka ngwaga wa 1871 morago ga go tlhaselwa ke maburu ba gapa ditsha tsa bakgatla. Ka nako ee Bakgatla ba ne ba bona bonno fa thabeng ya Phuthadikobo mabapi le noka ya Ngotwane. Fela ujaaka metse e mengwe mo Botswana Mochudi ke mongwe ya metse e nang le dikago tsa matlo a a tlhabologileng le a segologolo a supang ngwao ya bone. Dikgosi tsa Mochudi e bong Kgosi Linchwe Khamanyane Pilane yo o busitseng ka ngwaga wa 1875 go fitlhelela ngwaga wa 1924 le Kgosi Molefi Kgafela Pilane yo o busitseng ka ngwaga wa 1929 go fitlhelela1958 ba ne ba boloka gautshane le kgotla gone mo motseng wa Mochudi. Kgotla ya Mochudi e bapile thata le tsela e e tswelang kwa thabeng ya Phuthadikoko, phuthadikobo ke ngwe ya mahelo a bojanala e bile e le lehelo le le nonotshang ditso tsa le fatshe la Botswana. Museum kgotsa Motlobo wa ditso le matlotlo a Botswana o na le ditswantsho tse di supang fela sentle ngwao ya Bakgatla le ditso tsa bone. Dingwe tsa ditshantsho tse di supa bomme ba bopa,dikgosi le dingaka tsa setso di rapelela pula,basetsana le basimane ya ko sekoleng sa bogwera le bojale le mekgabiso ya mantlo.
Mafelo a kgatlhisang
Nngwe ya dikole tsa ntlha go agiwa mo motseng Mochudi ka ngwaga wa 1921 ne se agile ke Rre Regent Isang Pilane. Sekole se ke sone sa ntlha go naya bana dithuto tsa sekole se segolwane e bong(secondary education). Ka ngwaga ya 1976 sekole se ne sa fetolwa Motlobo wa ditso le matlotlo(Museum) ebile se na le ditswhantsho tse di kgatlhisang tsa moitsanape yo o itsegeng lefatshe ka bophara e bong Professor Isaac Schapera yo o neng a le tlhaga thata ka go itse ngwao le botshelo jwa Batswana mme Rre Professor Isaac Schapera o ne a tlhokahala ka ngwaga wa 2000. Lefelo le lengwe le le kgatlhisang thata mo motseng a Mochudi ke kereke ya Deborah Retief Memorial Church e e agilweng ka ngwaga wa 1903 le mo bogompienong e ntse e mo tirisong.
Ditoropo tse di tsalanang
Mochudi o tshwantshangwa le toropo le kgaolo nngwe:
Poso ya Botswana
Poso ya Botswana ke kompone ee itebagantseng le go romela dikwalo mo Botswana. Ke kompone ee laolwang ke lefatshe,tota ya puso ya Botswana, ee direlang ka fa tlase ga lephata la tsa dipuisano le maranyane.
Ditso
Poso ya Botswana e simolotse morago ka ngwaga wa 1875,fa lekgotlana la London Missionary Society le ne le simolola go dira. Morago, bobedi jwa “batabogi” ba ne ba rwala makwalo gare ga mafelo a mabedi go tsweng Bulawayo yo a bitswang gompieno Zimbabwe, go ya  Mafikeng, yo a bitswang gompieno Aforika Borwa. Morago, fa seporo se sena go agiwa, terena ya emisetsa batabogi. Ka ngwaga wa bo 1990 lephata la Dikwalo le ne la ithekela dikoloi tsa bone tse di bofefo go rwala dikwalo le ngata ya dithoto. Lephata la Poso le le simolodisitsweng ke barongwa ka lobaka lwa dingwaga tse di lekgolo le simologile mo Bechuanaland Protectorate Postal Services. Fa Botswana a tsaya boipuso ka ngwaga wa 1966, le ne la itshwaya ka lena la Lephata la Poso le megala. Mo nakong eo dithuso tse di neng di fiwa e ne e le tsa go baya madi mo bankeng.
Ka ngwaga wa 1980, Botswana Telecommunications Corporation e ne ya ikemela ka nosi. Ngwaga tse pedi moragonyana, banka ya  Botswana Savings e ne ya ikemela ka nosi le yone. Labofelo Poso ya Botswana e ne ya ikemela ka nosi ka ngwaga wa 1989. Botswana Savings Bank e nale tumalano le Poso ya Botswana, go fa teseletso ya go banka madi mo makalaneng a le lekgolo le masome a mabedi a poso (120) Botswana otlhe.
Basupi ba ga Jehofa
Basupi ba ga Jehofa - Basupi baka nna 8 683 117 mo ainageng tse di teang 240.
Kgotla
Mokgwa wa go letelela batho go bua mafatlha a bone go direlwa mo bokopanong jwa mefutla ka kakaretso, go tsweng mo go buisaneng go ya kwa go buisiweng ka boripana, gape go kgona go raya bokopano jwa metsotso e mentsi.
Kgotla gape e kgona go raya lone lefelo le go kopanelwang teng. Se se kgona go simolola ka ditlilo di le kwa tlase ga moriti go ya kwa lefelong la sennela ruri le nale ditlilo. Mo tlhaloganyong,leina le adimilwe  mo sekgoweng sa Botswana go tsweng mo Setswaneng, le le rayang  kgotla.
Mo sekgoweng sa Aferika Borwa, lekgotla  ke bokopano jo bo bidiwang ke puso go buisana ka ditlogamano. Leina le adimilwe mo Sesothong, gape le raya kgotla.
Kgotla ya Batswana
Kgotla e kaiwa mo setsong sa Setswana jaaka lefelo la botlhokwatlhokwa. Ke felo kwa melao ya morafe e dirwang gone le ditsheko di tsenelang gone. Kgotla ngwe le ngwe, go ya ka Setswana, e biletswa boreaitse go thaya kgotla gore go sireletswe kgosi le morafe. Go epelwa lenaka la mere kgotla lenaka le beiwa mo mpontsheng go ya ka thato ya kgosi le baeletsi ba gagwe. Kgotla e agiwa go ya ka bogolo jwa morafe mme e agiwa jaaka seripagare sa kgolokwe.
Gantsi, ke Kgosi, borangwanaagwe le bao ba tlhopilweng ke ntlo ya kwa kgosing ba ba dirang le go fetola melao ya morafe. Manno kwa kgotla a dulwa go ya ka maemo a motho mo morafeng. Batlhanka le batlhoki ba dula kgakala xle kgosi. Bomatwetwe, batlhabani ba diganka le bahumi ba dula gaufi le kgosi. Ke gone fa mannong fa moo go neng gp bonwa gore ke mang yo nang le meraka e mentsi, e e sasailang ka metlhape ya dikgomo le letsomane la dinku.
Manno a kgotla - gantsi ka fa tlase ga setlhare
Lepatlelo la kgotla – go amogela bao ba tla emang ka dinao kwa kgotla
Leobo – moago e ruletsweng ka bojang
Lesaka la dikgomo
Ntlwana – e agiwa ka kwa morago ga lesaka
Kgotla e e kwa godimodimo ke kgotla ya kgosi. Mme yona e latelwa ke dikgotla tsa dikgosana le dikgotla tsa malapa. Senno sa kgotla se dirisiwa kwa kgotla fela, ga se tswe ka kgotla. Mme senno seno se dirwa ka legong la setlhare sa mokgalo, morolwana kgotsa mokabi. Dinno gantsi di betliwa ke banna ba motse.
Mo malatsing a gompieno dikgotla di fetogile go tsamaya le dinako. Sepodisa le meago mengwe ya puso e agiwa gaufi kgotsa go nna karolo ya kgotla.
Mahalapye
Mahalapye ke motse mo kgaolo mo e e mo legareng la Botswana. Motse o o fitlhelwa mo tseleng e kgolo go di gaisa ya A1 ee simololang go tswa ko Ramatlabama go felela ko Ramokgwebana. Dikgotla tse di ka fitlhelwang mo Mahalapye ke; Botalaote, Madiba, Flower Town, Boseja, Bokaa, Thomadithotse,Tshikhinyega, Mowana, Dilaene. Motse o o dikaganyeditswe ke metse ya Shoshong mo bo phirima tsatsi,Palapye ko bokone.
Ditlhabololo Tsa Motse
E rile mo bosheng dikago tsa sepatela le sepodise tsa mahalapye di ne tsa fudusediwa kwa bophirima jwa motse oo, kwa Parwe gaufi le letamo.
Dikolo
Motse o, o na le dikole tse di mmalwa, tse di potlana di le lesome le boraro, tse dikgolwane dile tlhano le se setona se le sengwe.
Master KG
Kgaogelo Moagi (born 31 January 1996), O itsegeng ka leina la Master KG, ke moopedi le modiragatsi wa Aforika Borwa. O tsholetswe ko Tzaneen e bile o goletse teng.
Botswana Innovation Hub
Puso ya Botswana e ne ya lemoga fa go tshwanetse go dirwa Lefelo la Mafaratlhatlha a Maranyane le Boitseanape, le go ka ngokelwang peeletso ya dikgwebo tsa mo gae le kwa ntle.
Tshimologo
Lephata la Maranyane, Ditlhaeletsanyo le Boitseanape le simolotswe ka 2002 go lebelela maranyane a ditlhaeletsanyo mo Botswana.Lephata le tla dira se ka go dirisa maranyane a  boitseanape ga mmogo le dipatlisiso go diragatsa melawana ya lefatshe go etleetsa boitseanape jwa mo gae, talentse le go itlhamela.