cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thuto mo Aforika Borwa
Diema tse o ka itlhophelang
Foundation Phase ya DBE  e akaretsa seema sa pele-ga-sekolo (pre-schulu/pre-school) se se bitswang seema sa R, go kaya "reception". Seema sa R se a gapeletega (compulsory), empa ga se dikolo tse tsotlhe tsa phoraemari tse rutang seema sa R. Seema sa R se ka nne sa tsenelwa kwa di pre-scholung. Diema dingwe tse di ka konosediwang kwa di pre-schulung di akaretsa seema sa 00  le sa 000 (le fa 000 le 00 di sa dirisiwe gotlhegotlhe). Seema sa R ka dinako tse dingwe se bitswa seema sa 0 (pronounced "grade nought"), segolo setona mo dikolong tsa batho basweu tsa mo nakong e e fetileng, mo tiriso ya mothale o e neng e le setlwaedi.
Tekanyetso ya barutwana
Go ya ka rephoto ya distatistiks tsa DBE tsa 2010 (di gatisitswe ka 2012), ka selekano go ne go na le barutwana ba le 30 go morutabana, 480 ya barutwana go ya ka sekolo, le barutabana ba le 16 go ya ka sekolo. Tekanyetso ya morutwana go morutabana re ka re e a tshwana mo diphorobentsheng tse tsotlhe, empa tekanyetso ya barutwana go ya ka sekolo e farologana go ya ka probense. Sekao, mo Gauteng go na le barutwana ba le 800 go ya ka sekolo le barutabana ba le 28 go ya ka sekolo, fa kwa Kapa Botlhaba go na le barutwana ba le 350 go ya ka sekolo le barutabana ba le 12 go ya ka sekolo.
Letseno le tiriso la sekolo
Dikolo tsa Aforika Borwa di amogela tshwaiso (grant) gotswa mo mmusong go duelela ditlhwatlhwa tsa tsamaiso ya bona, jaaka go tlhokomela digraonto (the grounds), ditlhwtlhwa tsa taolo (administrative costs), dituelo (salaries), dibuka le  ditlamelo tsa thuto (educational materials), le  extramural activities. Dikolo di le dintshi di tlaleletsa tshwaiso ya mmuso ka meedi mengwe ya letseno, jaaka dituelo tsa sekolo tse di lefiwang ke batswadi, ditiro tsa go kokoanya madi, le go amogela di donations.
Bana mo dikolong tsa Aforika Borwa ka setlwaedi ba tshwanetse go apara unifomo ya sekolo, ya tlhwatlhwa ya kwa godimo le ge ba sa fiwe kwa ntle ga tuelo, le fa go le jalo go a kgonega gore di reka di kile tsa dirisiwa (second-hand). Dikolo dingwe di dira extra mural activities) jaaka mehuta e e farologaneng ya metshameko le tsa setso, tse le tsona di tlhokang madi go di mentheina (maintain). Gape, dikolo di le dintshi di mentheina mafelo a tsona a botshamekelo.
Bogolo ba tshwaiso e mmuso o e duelang e ikaeletse segolo mo go lepalepanngwa le khumanego ya  lefelo-mabapi leo sekolo se leng mo go lone, gape le seelo sa go tlhoka tiro le seemo sa kakaretso sa thuto sa batho ba lefelo-mabapi leo. Ka jalo, dikolo tse di leng mo mafelo a go itsholetsweng di oketsa madi a le mantsi go tswa go metlhodi  e mengwe go ka mentheina maemo a thuto a a tshwanang, empa dikolo gotswa go mafelo a go itshletsweng go le gontsi di na le letseno le lengwe le le dirang gore seemo sa thuto se nne se le kwa godimo thata go na le la dikolo tse di sa ithsolelang.
Bogolo ba tshwaiso ya mmuso go ngwana le ikaegile mo go "quintille" ya sekolo. Ka ngwaga wa 2009, dikolo tse di mo quintille 1 (baitshodi/bahumanegi tota) le quintille 2 di amogetse R807 le R740 go ya ka ngwana ka ngwaga, respectively, fa sekolo sa quintille 4 le quintille 5 (bahumi totatota) se amogetse R404 le R134 go ya ka ngwana ka ngwaga. Dikolo tsa quintille 1-3 di ka kwala lokwalo-kopo go klasifaiwa jaaka dikolo tsa "go se duele" ("No Fee" school). 5% ya dikolo tsotlhe ke dikolo tsa quintille 5, mme 15% ya dikolo tsotlhe  ke dikolo tsa quintille 4.
Sekai sa dituelo tsa sekolo
Ga go tlhokagale gore dikolo di phatlhalatse  dituelo tsa sekolo mo pontsheng ebile dikolo di le dintsi di bofitlha malebana le se, fela a ke dikao tsa dituelelo tsa sekolo se e seng sa poraebete mo Aforika Borwa:
Bohumanegi le dituelel tsa sekolo
Dikolo di ka se gane go amogela ngwana yo o dulang gaufi le sekolo. Dikolo di ka se gane ngwana go tsena goba tsa gana go mo naa karata ya rephoto le fa batswadi ba tlogeletse go duela dituelelo tsa sekolo, fela dikolo di letleletswe go ka sua batswadi ka ntlha ya go se duelele dituelo tsa sekolo.
Takatokwane
Takatokwane ke motse yo o mo kgaolong ya Kweneng (Kweneng District) mo Botswana. Motse yo o ikaegile mo sekakeng sa Kalahari (Kalahari Desert), dikhilomethara di le masome a ferabobedi (80 km) mo bokone bophirima jwa Jwaneng. Batho ba ne ba le sekete, makgolo a matlhano le masome a ferabongwe (1,590) ka palo batho ya 2001.
Thuto mo Aforika Borwa
Bohumanegi le dituelel tsa sekolo
Go tloga ka ngwaga wa 1996, bana ba batswadi ba humanegileng thata ba exemptilwe semolao go bontlhanngwe go ba gotlhelele go se duelele dituelelo tsa sekolo. Fa letseno le feta dituelelo tsa sekolo lesome palo mme le le kwa tlase ga dituelelo tsa sekolo lesome tharo palo, ngwana mo molaong o tshwanetswe ke seelo se se rileng sa phokoletso ya dituelelo tsa sekolo. Mo tirisong, di regulashene tse di thusa fela malapa a humanegileng thata, e seng malapa a batho ba ba dirang le ba letseno le le mo magareng.
Dikhutsana le bana ba batswadi ba ba amogelang ditshwaiso tse diamanang le bohumanegi le bone ba exemptilwe mo go duelela dituelelo tsa dikolo.
Ka ngwaga wa 2008, barutwana bangwe ba dimilione di le 5 mo dikolong tse di 14 264  benefitile mo dikolong tse di mo lenaneong la  No Fee school, gape bontsi ba barutwana ba ba kwa diprobentsheng tsa Kapa Botlhaba, Kwa-Zulu Natala le Limpopo. Ga se dikolo tsotlhe tseo di khwalifayang thotloetso e di e dirisang.
Dikolo tsa phoraebete
Dikolo tsa phoraebete, gape di itsiwe jaaka dikolo tse di ikemetseng, ke dikolo tse di sa ruang ke mmuso. Go le go ntsi di ruilwe ebile di mo tsamaisong ya trusete, kereke kgotsa baagi, or ke khampane e sa boelweng. Ga se dikolo tse tsotlhe tsa phoraebete mo Aforika Borwa tse di duedisang dituelelo tsa sekolo tse di kwa godimg. Gape, dingwee tsa dikolo tsa phoraebete di amogela tshwaiso go tswa go mmuso, di ikaegile mo baaging bao di badirelang le dituelo tseo di lefisiwang.
Lenaneo la thuto kgolo le thupelelo
Go tsene kwa unibesity go tlhokega "Matriculation Endorsement", le fa diunibesity tse dingwe di ikgethele go oketse ditlhoko tsa seakhademiki. Aforika Borwa e na le sekethara ya kwa godimo e e mafolofolo, ka baithuti ba ba fetang dimilione ba ba kwadisitsweng mo diunibesithing, dokholetsheng le diunibesithing tsa thekenologi tsa naga. diunibesithi tse tsotlhe di ikemetse, di  ripotha mo khanseleng tsa tsona e seng mo mmusong.
Popololo ya diunibesithi le dithekhinikhono
Molawana wa 1959, Extension of Universities Act of 1959, e dirile tlamelo ya  pharologanyo ya diunibesiti go ya ka pharologano ya merafe. Go tlaleletsa se, dinagamagae tse di ikemetseng di filwe diunibesithi tsa tsona. Morago ga pusetso gape ya dinagamagae tse di ikemetseng, go ne go na le diunibesithi le dithekhinikhono tse di 36 mo Aforika Borwa, go le gontsi di kgaufi-kgaufi ebile di abelana ka dithuto tse di tshwanang.
Ka ngwaga wa 1994, mmuso o ile wa simolola ka bopolola diunibesithi le dithekhinikhono (universities and technikons) ka meselesele ya di momagano le diinkhoopharaeshene. E e fiditse ka Ferikgong ka ngwaga wa 2005. E tlhotse diinstitushene tse ntshwa tse di 22 go tswa go tse 36 tsa peleng. Tse di lesome tsa diunibesithi di filwe maina a masa.
1806 go ya go 1900
Dikolo tsa pele tsa maYuropa mo Aforika Borwa di ne di tlhomilwe kwa Kholoning ya Kapa (Cape Colony) setlheng sa bofelo sa sentshwari ya bo lesomesupa ke bagolo ba kereke ya Dutshe (Dutch Reformed Church) ba ba neng ba itshetlegile mo dithutisong tsa se bibele, e e neng e tlhokega  go re kereke  e tlhomamiswe. Kwa metseng-selegae, barutisi bajaki (itinerant teachers (meesters)) ba rutile dikwalo tsa mother le bokgoni ba dipalo  (basic literacy and math skills). Dikolo dimishinari tsa maBritishi  di ne tsa tlalatlala morago ga ngwaga wa 1799, fa maloko a ntlha a London Missionary Society a goroga kwa Kholoning ya Kapa.
Puo ka potlako ya nna kgang e e masisi mo go tsa thuto. Dikolo di ka nna didasene tse pedi tsa loleme lwa seeng la Seisemane ( English-language schools) di ne di le tsamaisong kwa metse-selegae ya Kholoni ya Kapa ka ngwaga wa 1827, fela go nna teng ga tsona go ile ga gwetlha maAforikanere a a tsepameng a a neng a akanya gore  loleme lwa Seisemane le kharikhulamo ga di a tsamaelane le bophelo ba kwa metseng le mareo a seAforikanere. Sentuari ya lesomerobongwe gotlhelele, maAforikanere a kganetse melawanatheo ya mmuso e e neng e tsere tshoetso ya go kgabalatsa loleme le mareo a seBritishi, gape bontsi bo ile ba rutela bana ba ba rutegileng ka mo magaeng, kgotsa kwa di kerekeng.
Morago ga gore babusisi ba kholoni baMaisemane ba simolotse go tlhotlheletsa malapa go re a huduge go tloga Britthene go tla Kholoning ya Kapa ka ngwaga wa 1820, Ofisi ya Kholoni ya sekaseka lemorago la dikhwalifikheishene tsa bao ba kwadileng-lokwalokopo la go ka huduga. Ba tlhophile malapa a bao ba rutegileng, segolo setonna, go tlhoma bogone ba Maesemane mo Kapa Koloni. Morago ga go fitlha, batswadi ba ba ne ba bea thuto kwa setlhoeng. Mo nakong e yotlhe-yotlhe e, dikolo di le dintsi tsa sedumedi kwa botlhaba ba Kapa di amogetse ba ba  Xhosa ba ba ikwadiseditseng tumelelo; morago ga bogare jwa sentshwari ya bolesomerobongwe, kwa Natala bontsi ba batho ba ba buang seNguni ba rometse bana ba bone kwa dikolong tsa dimishinari. Mmuso le o ne o ile wa duelela dithupiso tsa barutisi ba BaAforika jaaka seabe sa bone sa khampaini ya go sisitletsa sentshwaring yotlheyotlhe ya bolesomerobongwe.
Fa ngwaga wa 1877 o roga bangwe ba bana ba diperesente di le 60 ba batho-basweu ba mengwaga ya sekolo  ba ne ba kwadisitswe mo dikolong tsa kwa Natala, fela jalo fa diperesente tse di 49 kwa Kapa Koloni. Morago ga ntswa ya Maburu (e fedile ka 1902) kwa direphabliking tsa maAforikanere a pele, le fa go le jalo, dikwadiso di ne eme kwa tlase e le tota, ka diperesente di le 12 percent fela kwa  Orange Free State le diperesente tse 8 kwa Transvaal—segolothata e le dipoelo tsa boganana ba maAforikanere ga thuto ya Maisemane. Dikwadiso mo di rephapholiking tse di oketsegile fa morago ga fa mmuso wa Yunono (Union) o se na go dumelela tiriso ya seAforikantshe mo dikolong le go letlelela batswadi taolo e kgolo godimo ga thuto e potlana le ya sekhontari.
Fa sentshwari ya bolesomerobongwe e wela, mefuta e meraro ya dikolo e ne e amogela thuso ya mmuso - dikolo tsa di-ward, kgotsa dikolo tse di nnyane tsa kwa metseselegaeng tse ka tlwaelo di neng dithapa morutisi a le mongwe; dikolo tsa sediko, se abelanang ka thuto-potlana mo metse setoropong e e mmalwa mo kgaolong; le dikolo tsa sekhontari  di se kae mo metseng setoropo e megolwane. Fela mo metlheng ya decade ya bofelo ya sentshwari ela, diphorobentshe tse tsotlhe tse nne di bonagetse di fedisa gotlhelele ikwadiso ya BaAforika mo dikolong tsa mmuso. Bana ba maAforika ba ne ba tsena dikolo tsa dimishine, segolo thata, mme ba ne ba rutwa ke baruti kgots ke barutisi ba sa rupelelwang, ka nako dingwe ba thuswa ke mmuso.
Thuto-kgolo ka kakaretso e ne e beetswe bao ba ka kgonang go ya Yuropa, fela ka ngwaga wa 1829 mmuso o tlhomile kholetshe ya meraferafe ya Aforika Borwa (South African College), e morago e e neng ya ba Unibesithi ya Teropo ya Kapa (University of Cape Town). Diseminari tsa bodumedi di amogetse baikwadisi ba ba mmalwa ba maAforika e sa le gale ka ngwaga wa 1841. Ka ngwaga wa 1852 mmuso o o ikemetseng wa Transefala fa ka ngwaga wa 1854 mmuso wa Orange Frisetata o ile wa tlhoma  diinstitushene tsa o ne tsa thuto e kwa godimo ka loleme lwa se Datshe. Mmuso o ile wa tlhoma Grey College— morago o ne wa tlhoma Unibesithi ya Fristata ( University of the Orange Free State)—kwa Bloemfontein ka ngwaga wa 1855 mme ya e baa ka fa tlase ga tlhokomelo ya kereke ya Datshe Refomom (Dutch Reformed Church). Institushene ya Grey e tlhomilwe kwa Port Elizabeth ka ngwaga wa 1856; kholetshe ya Graaff-Reinet e ne ya theiwa ka ngwaga wa 1860. Kholetshe ya Christian College e ne e thelwe kwa Potchefstroom ka ngwaga wa 1869 mme morago ya pataganngwe ka mo go Unibesithi ya Aforika Borwa (University of South Africa) ya reololwa leina go Potchefstroom University for Christian Higher Education.
1900 go ya go 1948
Mo go lateleng phenyo ya Maprithani ga Ntwa ya Aforika Borwa (South African War), MoKomoshinari o mo golo wa Britahani wa Borwa ba Aforika, Sir Alfred Milner, o tlisitse makgolo a barutisi go tswa Brithani, Khanada, Ostrelia, le New Zealand go logetsa loleme lwa Seisemane le mareo a setso a Brithani, bogolo-jang kwa direphapholiking tse pedi tsa peleng tsa MaAforikanere. Go kganela tshwaetso ya Brithani, setlhopha sa dikereke tsa maAforikanere propousitse leneneo la thuto, Christian National Education, go direla jaka peu-motheo ya kharikhulamo ya sekolo. Mo tshimololong, mmusi o ile wa gana go duelela dikolo tseo di ikamagantseng le lenaneo le, fela  Jan C. Smuts, moetapele wa Transefala yo morago a ileng ya nna mopraeminisitara, o ne a ikaeletse thata mo poelanong magareng ga babui ba seAforikanere le Seisimane; o ne a kgatlhegela taolo ya mafelwana godimo ga kiarolwana tse di ntsi tsa thuto. Ikemelo ya diphorobentshe mo go tsa thuto e ile ya natlafatswa mo tshimololong ya sentshwari ya bomasomepedi,  mme mebuso ya diphorobetshe tse tsotlhe tse nne e dirisitse dituelelo tsa mmuso segolothata go ruta basweu.
Mmuso wa National Party (NP) o kgonne go ka itshwarelela mo go tshosiweng ke kopantsho ya merafe kwa dikolong go ikagela tshegetso. Phenyo e khutshwane ya NP mo ditlhophong tsa ngwaga wa 1948 e file seAforikamtshe seemo se sentsha mo dikolong mme le morago ga fao, dialogane tsotlhe tsa dikolo tsa kwa godimo di ne di tlamegile go elela ka kitso ya seAforikantshe le Seisemanae. Mmuso wa NP o ile gape wa  busetsa thuto ya Christian National Education go re e nne yone filosofi e e tlhomamisang thuto.
1948 go ya go 1974
Pele ga ngwaga wa 1953, batho batsho ba le bantsi ba tsene dikolo tse di neng di tlhomilwe ke mekgatlho ya sedumedi. Dikolo tse di abelane ka tsa sekolo tse di tshwanang fela le tseo di neng di amogela bana ba basweu mo dikolong tsa setshaba. Go latela molao wa Bantu Education Act (No. 47) wa ngwaga wa 1953 mmuso o ne wa thatafatsa taolo ya one godimo ga dikolo tse kgolo tsa sedumedi ka go nyeletsa gotlhelele thuso yotlhe ya dituelelo, se sa gapeletsa dikereke di le di ntsi go rekisa dikolo tsa tsone go mmuso kgotsa go di tswalela gotlhegotlhe.
Mmuso wa Aforika Borwa o ile wa tsenya tirong lenaane la thuto leo le neng le bitswa Christian National Education (CNE). Motheo wa lenaane le ke ya gore maikarabelo a motho setshabeng le diphatlha/tshono mo dipolotiking di tlhaloswa ka go tshwana semorafe ga motho yoo.
Le fa CNE e tsweleditse pele kutu ya go nyatsana semorafe, e ile ya tsholetsa maemo a go ruta pharologano ya ditso (cultural diversity) le go tsenya tirong go ruta ka loleme la ga mme (mother-tongue instruction) mo mengwageng ya mathomo a sekolo sa phoraemari. Mmuso o file maikatlapelo a go laola botsamaisi  go diboto tsa sekolo, tseo di tlhophilweng ke batswadi mo sedikong sengew le sengwe.
Ka ngwaga wa 1959, molao wa Extension of University Education Act o kganetse diunibesithi tse ditlhomilweng go amogela bontsi ba baithuti ba batsho,  prohibited established universities from accepting most black students, le fa mmuso o ne wa tlhola diunibesithi tsa baithuti ba bantsho, bammala, le bamaIntia.
Dikolo tsa bantsho di oketsegile mo mengwageng ya 1960, fela kharikhulamo ya bone e ne e diretswe go ba baakanya bana go dira mediro e e kwa tlase. Tiriso ya mmuso ya madi mo thutong ya bantsho o wetse go nngwe-lesomeng mo tirisong mo go basweu mo mengwageng ya 1970. Dikolo tsa bantsho di ne di na le difasility tsa boemo bo bo kwa tlase, baritisi, le dibuka-kwalelo.
1974 go ya go 1983
Kwa ngwaga wa 1974, Minisetara wa Thuto le Tswelopele wa Batho (Bantsho) o ntshitse taolo e ka setlwaedi e etsiweng jaaka "Afrikaans medium decree" mo go yone tiriso ya bobedi Seisemane le seAforikaans di ne di gapeletsega mo dikolong tsa bantsho tsa  disekhontari. Mo taolong e, thutamatlhale (physical science le dithuto tsa (practical subjects) di ne di tla rutwa ka Seisemane, thutadipalo (mathematics) le  dirutwa tsa leago(social science) di ne di tla rutwa ka seAforikantshe, Dirutiwa tsa mmino le  setso tsone di ne di tla rutwa ka puo ya barutwana.  Minisetara o boletse gore lebaka la taolo e e ne e le go kgontshisa gore batho batsho ba kgone  go ka bua ka tolamo fa ba bua le batho basweu kaSeisemane le seAforikantshe.
Taolo e e ne ya se amogalesege mo barutwaneng le barutising ka go tshwana, segolothata mo metse setoropong ya go tshwana le Johannesburg lekeisheneng la Soweto, moo gotlhelele gone go se ope yo a buang seAforikantshe. Tensions mabapi le tiriso ya loleme mo thutong di ile tsa thunyetsa mo dikgoberegong ka la 16 Phuku 1976, fa baithuti ba ne ba tseela kwa mebileng kwa Soweto mme  eventually kwa metse setoropong le metsemegolong e mengwe  mo nageng. Dikolo di ile tsa sotlega go fetisa fa disenyi di senya dithoto tsa sekolo. Baithuti ba ba neng ba leka go tsena sekolo le barutisi ba ne ba tlhaselwa, mme badiri dikolong ba bone go le bothata go ka tshwarelela ka ditiro tsa dikolo tse di tlwaelegileng.
1984 go ya go 1990
Molao wa National Policy for General Affairs Act (No. 76) wa 1984 o tlametse ditokafatso di se kae thutong ya bantsho le ga tsweletse ka go dipharolaganyo tse lenaane thuto ya Batho e neng e le bitsa.
Thuto e ne e le ya kgapeletso go ditlhopha tsa merafe yotlhe, le mororo e farologane ka mengwaga, le molao o ne o dirisiwa ka go farologantshwa. Basweu ba ne ba tshwanetse go tsena sekolo mo magareng ga mengwaga ya bosupa le ya bolesometshelaa. Bana ba bantsho ba tshwanetsee go tseena sekolo go tloga ka ngwaga wa bosupa go fitlhela selakano sa seema sa bosupa kgotsa mengwaga ya bolesometshela. Molao o o ne o tsentswe tirong o sa tiisiwa gape on e se mo mafelong a otlhe mo dikolo di neng di se teng. Go bana ba maAshia le ba mmala, thuto e ne e le ya kgapeletso magareng ga mengwaga ya bosupa le ya bolesometlhanano.
Tekanyetso ya barutisi-morutwana mo dikolong tsa phoraemari e lekantshwa ka 1:18 mo dikolong tsa basweu, 1:24 mo dikolong tsa maAshia, 1:27 mo dikolong tsa bammala, le 1:39 mo dikolong tsa bantsho. Gapegape, diperesente di le 96 tsa barutisi botlhe mo dikolong tsa basweu di na le makwalo a go ruta, ntekane, diperesente di le 15 fela mo barutising mo dikolong tsa bantsho di tlhomamisitswe. Dipoelo tsa dikolo tsa sekhontari barutwaneng ba batsho, naga-boanamo,  kemo ya ditlhatlhobo ya kaloso dikolong tsa kwa godimo, e ne e le kwa tlase ga bontlhanngwe ba dipoelo-kelo ba basweu.
1990 go ya go 1993
Lenaane la thuto ya basweu le ile la bopololwa, fa go lebeletswe democracy, ke mmuso wa kgethololo. Go tloga tshimologong ya ngwaga wa 1991, dikolo tsa basweu di ne tsa tshwanelwa ke go tlhopha nngwe ya tse nne tsa di  "Models": A, B, C, or D. "Model C" e ne e le sebopelo sa seka-phoraebete, ebile dituelelo tse di fokoditsweng tsa mmuso, le ikemelo ya dikolo e e okeditsweng bogolo thata. Le fa gontse jalo dikolo tsa basweu tse di ntshi di kgethile status quo, ka ngwaga wa 1993, ka ntlha ya melawana ya mmuso, diperesents di le 96 tsa dikolo tsa basweu tsa setshaba di ele tsa nna dikolo tsa "Model C".
Le fa popego ya "Model C" e ile ya fediswa ke mmuso wa morago ga kgethololo, lefoko le le santse le tlwaetswe go diriswa go tlhalosa dikolo tsa pele tsa mmuso tsa basweu-fela, le ka ngwaga wa 2013.
1994 go ya go 1997
Kwa tlase ga Aforika Borwa ya Kgethololo, go ne go na le mafapha a thuto a a robedi a a neng a latela dikharikhulumo tse di farolaganeng, ebile di abelana ka dithutiso tsa seemo le boleng  tse farologaneng. Se se akareditse mafapha go ya ka nagabophara go batho ba mmala, batho ba maIntia le ba batsho, lefapha la dikolo tse di ikemetseng, le mafapha a diphorobentshe a batho basweu mo go nngwe le nngwe ya diphorobentshe tse nne tsa mo malobeng. Dingwe tsa di madulo a batho (Bantustans) tse di neng di buseditswa morago mo go Aforika Borwa ka ngwaga wa 1994 le tsone di ne di na le mafapha a tsone a thuto.
Go ya ka mabaka a Khonstitushene ya nakwana, (Interim Constitution), puso ya Mandela  e bopolotse mafapha a gapagape le mafapha a thuto a theshari (tertiary), a kgaoganya maikarabelo magareng ga mafapha a thuto a a robong a diphorobentshe a maswa le lefapha la thuto  le le esi/losila setshaba. E ile gape ya simolola go kgopolola lenaane la tsa dithuto la mathomo ka go tlosa diteng tsotlhe tsa semorage tse tswapogileng mme ba tlhagisa  tlhatlhobiso e e tswelediwang (continuous assessment) mo dikolong.
Molao wa South African Schools Act, 1996  o ne wa tlhongwa/thaiwa go "fa lenaane le le tshwanang la dithulaganyo, puso le dituelelo tsa dikolo".
2006 go fitlhela jaanong - tiriso ya Seisemane
Aforika Borwa e na le maleme a a 11 a semmuso. mme ngwaga wa ntlha sekolong o fiwa ka maleme  otlhe a legae.
Pele ga ngwaga wa 2009, dikolo tse di direlang bao e seng diboledi tsa Seisemane ba ne ba tshwanelwa ke go ruta Seisemane jaaka thutelo go tloga ka seema sa 3 mme dithutelo tsotlhe di ne di rutwa ka Seisemane go tloga ka seema sa 4 (kwa ntle ga dikolo tsa loleme la seAforikantshe). Go tloga ka ngwaga wa 2009, dikolo tse tsotlhe di ruta Seisemane jaaka thutelo go tloga seema sa 1 mme di thutelo tsotlhe di rutwa ka Seisemane go tloga go seema sa 4. Dikolo tsa loleme la SeAforikantshe ke dikarogo, ka gore dithutiso tsotlhe (kwa ntle ga maleme a mangwe) di rutiwa ka seAforikantse.
Khuduego
khomishene ya Aforika Borwa Ditshwanelo tsa Botho (South African Human Rights Commission) e tlhotswe gore diperesente di le 40  tsa bana ba ba botsoloditsweng ba rile ba kile ba ba batswa ditlhabelo tsa borukhitlhi kwa dikolong (victims of crime at school). Go feta botlhanong jwa thobalano ka kgapeletso mo baneng ba Aforika Borwa go fitlhetswe e diragetse kwa dikolong. Lefapha la Thuto le Senthara ya Tolamiso le Thibelelo ya Borukhutlhi (Centre for Justice and Crime Prevention) di simolotse lenaneo le bitswang Hlayiseka, leo maikaelelo a lone e leng go  staunch tlhakalatso ya dikhuduego ya dikolo mo dikolong tsa Aforika Borwa.
Metlhale ya go tshela Le go fetoga ga seemo sa loapi
Adapting to climate change involves structural, physical, social and institutional approaches. Clockwise from top left.
Go itlwaetsa go fêtoga ga tlelaemete ke mokgwa wa go itlwaêtsa ditlamorago tsa jaanong kgotsa tse di lebeletsweng tsa go fetoga ga maemo a bosa. Mo bathong, go tlwaela go ikaeletse go fokotsa kgotsa go tila kotsi, le go dirisa ditshono; mo dithulaganyong tsa tlholego, batho ba ka tsereganya go thusa go tlhaelo. Dikgato tsa go itlwaetsa di ka nna tsa go oketsega (diro tse maikarabêlô aelelo a tsonê a magolo e leng go boloka boleng le bothokgami jwa tsamaiso) kgotsa tsa go fetola (diro Tse di fetolang dinonofo tsa mothêô  tsa tsamaiso ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete le ditlamorago tsa yôna). Tlhokego ya go tlwaela e farologana go ya ka mafelô, go ikaêgile ka kotsi mo dithulaganyong tsa batho kgotsa tsa ikholoji. Dikgato tsa go itlwaetsa di ka kgaoganngwa ka ditlhôpha di le nne: Infrastructural le technological; institutional; behavioural and cultural; and nature-based options.: figure 16.5
Go tlwaela maêmo mo go botlhokwa thata mo mafatsheng a a tlhabologang ka gonne mafatshe ao a mo kotsing thata ya go fetoga ga seemo sa loapi mme di na le ditlamorago tsa go fetoga ga maemo a bosa. Bokgoni jwa batho jwa go itlwaêtsa ga bo a anamisiwa ka go lekalekana go ralala dikgaolô tsê di farologaneng le baagi, mme dinaga tse di tlhabologang ka kakaretso di na le bokgoni jo bonnye jwa go itlhalosa. Bokgôni jwa go fetofetoga bo amana thata le tlhabololo ya loago le ikonomi.
Ka kakarêtso tso, maêmo o a a kwa godimo a tlhabololô a kaya bokgôni jo bo kwa godimo jwa go fêtoga le maêmo, mme tlhabololô ololo nngwe e kgorêlêtsa batho mo dithulaganyông tse di rilêng kgotsa maitsholô. Mme mafelô a a tlhabologileng thata a ka nna a nna le bokgoni jo bo kwa tlase jwa go tlwaêla mefuta e mesha ya dikotsi tsa tlholego, tsê di iseng di bonwe pele, fa di bapisiwa le dikotsi tsa tlholego tse di tlwaelegileng. Ditshenyegelo tsa ikonomi tsa go tlwaela phêtogô ya tlelaemete di ka nna tsa ja didikadike tsa diranta ngwaga le ngwaga mo masomeng a le mmalwa a dingwaga a a latelang.
Tlhaloso
Go fetofetoga ga tlelaemete go tlhalosiwa jaaka:
Go fetoga ga tlelaemete go ama patlisiso
Ka kakaretso, thulaganyo ya maranyane ya go fetofetoga le maemo a bosa e simolola ka go sekaseka ditlamorago tse di ka nnang teng tsa diphetogo tsa tlelaemete mo bathong, mo ditsamaisong tsa ikholoji le mo tikologong. Ditlamorago tseno di ama matshelo, tsela ya go tshela, boitekanelo le boitekanelo, ditsamaiso tsa ikholoji le mefuta, dithoto tsa ikonomi, tsa loago le tsa setso le mafaratlhatlha. Tshekatsheko ya ditlamorago tse di ntseng jalo ke kgato e e botlhokwa ya go tlhaloganya dilo tse di tlhokegang le tse di ka dirwang mo nakong e e tlang.
Dikotsi tsa masetlapelo, go tsibogela le go ipaakanyetsa
Ka ntlha ya gore phêtogô o ya seêmô sa bosa ke sengwe se se nang le seabê mo kotsing ya masetlapelo, go fetofetoga ga tlelaemelo ka dinako tse dingwe go bonwa e le nngwe ya ditsamaiso tsê  dintsi tsa go fokotsa kotsi ya masetlapelo. Ka fa letlhakoreng le lengwe, go fokotsa kotsi ya masetlapelo go tshwanetse ga nna mo ten5g ga tlhabololo e e tswelelang pele go tila go itlhaola mo ditlhogong tse di anameng go feta kotsi ya masetlapelo.
Maikaelelo
thumb|Setshwantsho se se tlhalosang kamano fa gare ga kotsi, go fokotsa kotsi, go emelana le maemo, le go tlwaela dilo Mo bathong, go tlwaela go ikaeletse go fokotsa kgotsa go tila kotsi, le go dirisa ditshono; mo dithulaganyong tsa tlholego, batho ba ka tsereganya go thusa go tlwaela.
Fokotsa dilo tse di ka nnang kotsi: go nna mo kotsing le go tsenwa ke batho mo kotsing
Adaptation can help decrease climate risk via the three interacting risk factors: hazards, vulnerability and exposure. It is not possible to directly reduce hazards (hazards are affected by current and future changes in climate). Instead, adaptation addresses risks of climate impacts from the interactions among climate-related hazards, and the exposure and vulnerability of affected human and ecological systems. Exposure refers to the presence of people, livelihoods, ecosystems, other assets etc. in places that could be negatively affected. Exposure can be decreased by retreating from areas with high climate risks, such as floodplains and by improving systems for early warnings and evacuations. Climate change vulnerability is 'the propensity or predisposition to be adversely affected' by climate change. It can apply to humans but also to natural systems (ecosystems). Human and ecosystem vulnerability are interdependent. Climate change vulnerability encompasses "a variety of concepts and elements, including sensitivity or susceptibility to harm and lack of capacity to cope and adapt". Vulnerability can be decreased in urban settings through using green garden spaces to reduce heat stress and food insecurity for low-income neighbourhoods.
Go tlhaselwa ke dikotsi tsa tlelaemete go ka fokodiwa ka thuso ya go tlwaela tikologo. Ka sekai, merwalela e ka thibelwa fa e le gore mangrove a na le bokgoni jwa go fokotsa maatla a matsubutsubu. Ka jalo, tshireletso ya tikologo ya mangrove e ka nna mofuta wa go itlwaetsa. Inshorense le mefutafuta ya dilo tsa go itshedisa di oketsa go emelana le go fokotsa go sa sireletsega. Dikgato tse dingwe tsa go fokotsa go sa sireletsega di akaretsa go nonotsha tshireletso ya loago le go aga mafaratlhatlha a a kgonang go emelana le dikotsi.
Go oketsa bokgoni jwa go fetofetoga le maemo
Bokgoni jwa go fetofetoga le maemo a go fetoga ga tlelaemete ke bokgoni jwa tsamaiso (ya motho, ya tlholego kgotsa e e laolwang) go fetofakkaanya le phetogo ya tlelaemé (go akaretsa go fetofogo ga tlelaomete le go feteletsa dilo) go fokotsa tshenyo e e ka nnang teng, go dirisa ditshono, kgotsa go lepalepana le ditlamorago. Jaaka karolo, bokgoni jwa go itlwaetsa bo farologane le go itlwaelanya ka bogone. Ka mafoko a a dirisiwang, bokgoni jwa go itlwaetsa ke bokgoni jwa go tlhama le go dirisa maano a a atlegang a go itlwaelanya, kgotsa go tsibogela dikotsi tse di fetogang le dikgatelelo go fokotsa kgonagalo ya ditlamorago tse di sa siamang tsa dikotsi tse di amanang le tlelaemete.
Mo mabakeng a le mantsi, dikgato tsa go rotloetsa tlhabololo e e tswelelang pele di tshwana le tsa bokgoni jwa go fetofetoga, mme mefuta e mebedi ya ditiro e ka fokotsa kotsi ya tlelaemete fa e le go tlhagisa melemo ya tlhabololo. Ditiro tseno di ka akaretsa: Go tokafatsa go fitlhelela didirisiwa, go fokotsa lehuma, go fokotsa go sa lekalekane ga didirisiwa le khumo mo gare ga ditlhopha, go tokafatsa thuto le tshedimosetso, go tokafatša mafaratlhatlha, go tokafadiwa ga bokgoni le bokgoni jwa ditheo, go rotloetsa mekgwa ya selegae, kitso, le maitemogelo.: 899
Go nonotsha go emelana le maemo
Go kgona go emelana le maemo a bosa go tsewa e le go nna le bokgoni jwa setšhaba, jwa ikonomi le jwa ditsamaiso tsa tikologo jwa go emelana le tiragalo e e kotsi kgotsa mokgwa kgotsa tlhakatlhakano mme go akaretsa bokgoni jwa go rulaganya sesha le go ithuta.: 7 Tlhaloso eno e tshwana le ya go fetogafetoga ga tlelaemete. Le fa go ntse jalo, go kgona go itshireletsa go tsamaisana le mokgwa o o ikaegileng thata ka thulaganyo wa go amogela diphetogo, le go dirisa diphetogo tseo go dira gore go nne le thulaganyo e e botoka. Kgopolo ke gore bathapiwa ba ka nna ba tsereganya go rulaganya tsamaiso sesha fa go nna le tlhakatlhakano e e dirang gore go nne le tshono ya go dira jalo.: 174 Ba ka kaela thulaganyo ya go rulaganya sesha ka ditsela tse di eletsegang thata (jaaka go fitlhelela mekgele ya loago kana ya tlhabololo).
Melemo e e kopanetsweng le go fokotsa
Mekgwa ya go fokotsa phetogo ya tlelaemete e tsamaisana le maiteko a go itlwaetsa: 128 Go fokotsa go gotela, ka go fokotsa digase tse di bakang go gotela le go di tlosa mo atemosefereng, gape go itsege jaaka go fokotsa phetego ya tlelaomete.
Go na le tirisanommogo (dithuso tse di kopanetsweng) magareng ga go tlwaela le go fokotsa. Tirisanommogo e akaretsa melemo ya dipalangwa tsa botlhe go fokotsa le go tlwaela. Dipalangwa tsa botlhe di na le digase tse di kwa tlase tse di bakang go gotela ga lefatshe ka kilometara nngwe le nngwe e di tsamayang go feta dikoloi. Tsamaiso e e siameng ya dipalangwa tsa botlhe gape e oketsa go emelana le masetlapelo: go fuduga le go tsena ka tshoganyetso go nna bonolo. Go fokotsega ga kgotlelo ya mowa go tswa mo dipalangweng tsa botlhe go tokafatsa boitekanelo, e e ka felelang ka go tokafatsa go emelana ga ikonomi, jaaka badiri ba ba itekanetseng sentle ba dira botoka.
Ditlhopho ka mofuta wa tiro
Go na le ditsela tse dintsi tsa go tsibogela diphetogo (tse gape di itsegeng e le dikgato tsa go fetogafetoga, maano kgotsa ditharabololo) tse di dirisiwang go thusa go laola ditlamorago le dikotsi mo bathong le mo tikologong.
Ditlhopho tsa motheo le tsa thekenoloji
right|thumb|Go tsosolosiwa ga mafelo a a bongola kwa Australia right|thumb| Go tlhatlhoba dipopego mo masimong a di-strawberry a Monterey County, United States right|thumb| Matlhatlaganyane, temothuo ya tshomarelo le dilo tse di sireletsang tshomarelo di boloka mmu le go tokafatsa boleng jwa metsi mo polaseng eno kwa Woodbury County kwa bokonebophirima jwa Iowa, United States. Go tsosolosa dikgwa ke nngwe ya ditsela tsa go emisa go fetoga ga naga sekaka go go bakwang ke phetogo ya tlelaemete e e bakwang ke batho le tiriso ya lefatshe e e sa nnelang ruri. Nngwe ya diporojeke tse di botlhokwa thata ke Great Green Wall e e tshwanetseng go emisa go atolosiwa ga sekaka sa Sahara go ya kwa borwa. Ka 2018 go setse go fitlheletswe 15% fela ya yone, mme go setse go na le ditlamorago tse dintsi tse di siameng, tse di akaretsang: "Go feta diheketara di le dimilione di le 12 (diheketara di di le dimilione tse 5) tsa lefatshe le le senyegileng di tsosolositswe kwa Nigeria; mo e ka nnang diheketara tse di kgonang go emelana le komelelo di jetswe go ralala Senegal; mme diheketara e kgolo di le dimilione tše 37 tsa lefatshe di tsosoloseditswe kwa Ethiopia fela go umaka dinaga di le mmalwa tse di amegang". "Metsi a le mantsi a a kafa tlase ga lefatshe a ne a tladitswe ka metsi a a nowang, ditoropo tsa selegae di tladitswe dijo tse di oketsegileng, le metswedi e mesha ya tiro le lotseno lwa baagi ba motse, ka ntlha ya tlhokego ya go tlhokomela ditlhare".
Batho
right|thumb|Puso ya Kiribati e rarabolola matshosetsi a phetogo ya tlelaemete mo Kiribati, ka fa tlase ga Kiribati Adaptation Program. Dinaga tsa ditlhaketlhake tsa Pacific di mo kotsing thata ya go tlhatloga ga metsi a lewatle. Go fuduga go ka bonwa jaaka go tlwaela: batho ba ka kgona go dira lotseno lo lo oketsegileng, go dira dilo tse di farologaneng tsa go itshedisa, le go anamisa kotsi ya tlelaemete. Seno se farologana le dilo tse dingwe tse pedi tse di amanang le go fuduga le phetogo ya tikologo: go fuduga jaaka kgang ya ditshwanelo tsa botho le go fudugela jaaka kgang ya tshireletsego. Mo thulaganyong ya ditshwanelo tsa batho, ditlamorago tsa molao di akaretsa go tlhabolola ditsamaiso tsa tshireletso ya bafaladi, fa tshireletsego e e okeditsweng ya molelwane e ka nna ya bo e le go rulaganya go fuduga jaaka kgang ya tshireletsege ya bosetšhaba. Ka dinako tse dingwe mekgwa eno e a kopanngwa go tlhabolola ditharabololo (melao le dipholisi) tse di ikaelelang go nna tse di ka dirisiwang, go akanyediwa matshwenyego a bosetšhaba, le go ya ka ditshwanelo tsa botho. Mo godimo ga moo, go ka nna ga nna le dikarolo tsa ikonomi tsa go fuduga ka selekanyo se se kwa godimo sa go fuduga le go fuduga ga badiri ba ba nang le bokgoni ka se batho ba ba dirang ditshwetso mo nageng e e kgakala kgotsa e e fa gaufi le naga e ba tswang kwa go yone ba ka se akanyetsang. Ka fa letlhakoreng le lengwe, phetogo ya tlelaemete gape e ka gakatsa go sa babalesega ga ikonomi kgotsa go sa tlhomamang ga sepolotiki jaaka mabaka a go fuduga go feta dithemperetšha le ditiragalo tsa maemo a bosa a a feteletseng.
Metswedi
Karolo:Phetogo ya seemo sa loapi Karolo:Climate ecology Karolo:Pages with unreviewed translations
Manyana Rock Paintings
Majwe le dikgaga tsa kwa Manyana tse di nang le ditshwantsho le botaki jo bo farologaneng, di ka fitlhelwa kwa dithabeng tsa Kolobeng, kwa borwa jwa Botswana. Go dumelwa gore botaki bo bo dirilwe ke ba lotso lwa Khoikhoi kgotsa Basarwa ka dingwaga tsa 1100 go ema ka 1700 morago ga loso lwa ga Kereste. Ditshwantsho tse di bonwa mo makgotlong a le matlhano a a dikaganyeditseng thaba e e majwe. Gompieno lefelo le le ageletswe ebile le tlhokometswe go nna segopotso mo sechabeng.
Popego
Ditshwantsho tse di aname le matlapa a le matlhano a a kgaoganeng mo dimetareng di le makgolo a supa le masome a matlhano mo dithabeng tsa Kolobeng, Kilomitara e le nngwe go tswa kwa tlase. Lefelo le le gaufi thata le motse wa Manyana, mo kgaolong ya Borwa mme le mo molelwaneng wa kgaolo ya Kweneng.
Ditshwantsho
Ditshwantsho tse di akaretsa diphologolo tse di amusang, dimela le tse di mo popegong e e sa tlhaloganyeseng. Diphologolo tse di amusang tsotlhe di supilwe lotlhakore di na le maoto a mabedi fela, mme tsa batho tsone di supilwe ba lebile ka pele. Go dumelwa gore ditshwantsho tse di tshwantshitswe ke dingaka tsa setso e le ditiragalo tsa tumelo. Dingwaokobamelo di akaretsa go bina e le tsela ya go ikgolaganya le mewa ya badimo. Enke e e dirisitsweng go tshwantsha ditshwantsho tse e ne e dirwa ka go tswakanya matlapa a a boleta jaaka bauxite le madi a diphologolo.
Ka ntlha ya go fetoga ga seemo sa loapi, bontsi jwa ditshwantsho tse ga di sa tlhole di bonala sentle. Ka jalo palo ya bajanala ba ba etelang lefelo le e ile tlase.
Thutamarope
Ditshwantsho tse di mo matlapeng ga di a tlwaelesega thata mo borwabotlhaba jwa Botswana, ditshwantsho tse di kwa Manyana ke tsone fela tse di epilweng. Dilo tse di ribolotsweng mo patlisisong e di supa fa lefelo le le nnilwe ka nako ya lekgolo la ntlha la dingwaga go fitlhela lekgolo la borobabobedi la dingwaga, ka nako e matlapa e neng e le one a mo tirisong go gaisa. Dinkgwana tsa nako ya go dirisiwa tshipi tse di fitlhetsweng koo di supa fa beng gae ba ne ba kopana le badirisi ba tshipi ka lekgolo la bolesome go fitlha ka la lesome le boraro la dingwaga.
Go epa go ne ga ribolola diirisiwa tsa motlha wa leje di feta dikete di supa, bontsi jwa tsone ke mafofora, fa bonnye bo bo setseng e le difadi, ditootso le ditshilo. Dilo tse dingwe tse di epolotsweng di akaretsa marapo, digalase, maphatlo a dinkgwana tse di thubegileng le letsopa la lekgolo la lesome le borobabongwe la dingwaga.
Logaga lwa Mmasechele
Ka ngwaga wa 1852, setlhopha sa merafe ya Batswana e le mene, ba eteletswe pele ke Kgosi Sechele wa ntlha wa Bakwena, ba ne ba lwa kgatlhanong le batho ba lotso lwa seburu mo ntweng ya Dimawe. Go ne ga nna le maiteko a go tshabisa le go fudusa bomme le bana mo lefelong leo. Mosadi wa boraro wa ga Sechele o ne a tshaba mme a iphitlha mo logageng lwa Mmasechele. Ga go na sepe mo ditsong se se supang gore basadi ba iphitlhile lobaka lo lo kae, mme o ne a kgona go falola go fitlhela ntwa e fela ka ngwaga wa 1853.
Metswedi e mengwe
Karolo:Matlotlo a Tlholego mo Botswana Karolo:Magaga mo Botswana Karolo:Kgaolo ya Kweneng
Ontse Ntesa
Tsa mmereko
O ipoganaditse makgetho a le botlhano a tshamekeka mo setlhopheng sa kgwele ya dinao sa sechaba ya Botswana (Botswana National Footbal Team).
Gladys Kokorwe
Gladys Kokorwe ke mme wa lepolotiki o o kileng a nna molaola dipuisano kwa palamenteng go tswa ka ngwaga wa 2014 go tsena ka wa 2019.O tshotswe ka ngwaga wa 1947 kgwedi ya Ngwanatsele e le malatsi a le masome a mabedi. Ke leloko la Botswana Democratic Party (BDP).
Pele ga a tsenelela dipolotiki, Kokorwe e ne ele mmereki wa ga Goromente. O ne a tlhophiwa go ya palamenteng ka ditlhopho tsa 1994 tsa sechaba, mme a bereka e le mothusa tona ka puso ya ga Festus Mogae go tswa ka 1999 go tsena ka 2004. O ne a nna mothusa motsamaisa dipuisano go tswa ka 2004 go tsena ka 2008, a nna tona ka puso ya ga Ian Khama go tswa ka 2008 go tsena ka 2009 fa a tlogela palamente. Kokorwe o ne a bereka e le moemedi wa Botswana kwa Zimbabwe go tswa ka 2009 go tsena ka 2014, mme a boela mo polotiking morago ga ditlhopho tsa 2014, fa a ne a nna ene oo atlegileng mo baemeding ba go nna batsamaisa dipuisano.
Kgodiso ya gagwe
Kokorwe o tsholetswe kwa Cape Town kwa Aforika Borwa, kwa rragwe a neng a bereka teng. O ne a busediwa kwa Botswana fa a le dingwaga tse di lesome, a tsena sekolo se se botlana kwa Thamaga kwa kgaolong ya Kweneng. O ne a fetsa sekolo se segolwane kwa sekolong se go nniwang kwa go sone sa Moeng College kwa Tswapong Hills. Morago ga go tlogela sekolo, Kokorwe a hirwa mo ga Goromente ko a neng a simolola go bereka a thaepa. O ne a tloga a bereka mo maemong a mo ofising a le mmalwa kwa local government, a bereka e le commercial officer kwa Lobatse, e le town clerk kwa Sowa le Gaborone le assistant council secretary kwa Kgatleng District. Morago ga go bereka e le chief training officer kwa local government, a boela kwa kgaolong ya Kgatleng e le moeteledipele.
1994 — 2008
Ka ditlhopho tsa 1994 tsa sechaba, Kokorwe o ne a tlhophiwa go emela Thamaga kwa palamenteng ele moemedi wa Botswana Democratic Party (BDP) a tlhatlhama Peter Mmusi o a neng e le mothusa tautona wa pele o neng a tlhokafala pele ga ditlhopho. O ne a fetogela kwa kgaolong ya botlhophi ya Kweneng borwa ka ditlhopho tsa 1999, mme a tlhomiwake Tautona Festus Mogae go nna mothusa tona wa Local Government (ka fa tlase ga ga tona Margaret Nasha). Kokorwe o ne a ntshiwa mo ministring o morago ga ditlhopho tsa 2004 mme a tlhophiwa go nna mothusa molaola dipuisano e le motho wa ntlha wa mme go tsena mo maemong a o. Ka ngwaga wa 2004 kgwedi ya Mopitlo o ne a kgalemelwa ke bagolo ba BDP morago ga go bua phatlalatsa kgang ya gore Louis Nchindo o neng e le moeteledipele wa Debswana Diamond Company a tsenelele dipolotiki. Se se ne se bonwa e le matshosetsi mo bagoging ba pathi.
2008 go tsena gompieno
Ka ngwaga wa 2008 kgwedi ya Moranang, Kokorwe o ne a tlhophiwa go nna tona wa Youth Sports and Culture mo bathong ba ba neng ba tlhophilwe ke Ian Khama o o neng a tlhatlhama Festus Mogae e le tautona. O ne a bereka e le tona go fitlhelela ka ditlhopho tsa 2009 tse a neng a ithola marapo go tswa kwa palamenteng. Ka kgwedi ya Phatwe ngwaga wa 2008, Kokorwe o ne a nna mopalamente wa ntlha mo Botswana go fetisa molao e le mopalamente o o ikemetseng. Molao wa gagwe, o a neng a o beile pele ga mapalamente, o ne o ikaelela go sireletsa batswasetlhabelo ba kgokgontsho ya selegae. Dikgwedinyana morago ga go tlogela palamente, ka ngwaga wa 2009 kgwedi ya Morule, Ian Khama o ne a tlhoma Kokorwe go nna moemedi wa Botswana kwa Zimbabwe. O ne a berekela kwa Harare, mme gape a letleletswe go berekela kwa Malawi, Mozambique le Mauritius.
Ka ngwaga wa 2014, kgwedi ya Ngwanatsele morago ga ditlhopho tsa 2014, Kokorwe o ne a boela mo polotoking a emetse BDP go lwela maemo a bolaola dipuisano kwa palamenteng. O ne a fenya Margaret Nasha ka ditalama di le masome a mane le bongwe ene a bone tse di masome a mabedi le bongwe, Nasha ene a tlhophilwe ke diphathi tsa kganetso. Nasha e ne e le leloko la BDP, mme ba tlhoka kutlwisisano le tautona Khama. Pele ga kgang ya go nna molaola dipuisano e bewa fa pele ga palamente, go ne go na le ngangisano ya gore a go tlhophiwe ka go buiwa kana ka tlhopho ya sephiri. Puso e ne e ipelaetsa gore tlhopho ya sephiri ga e ka fa molaong, mme kwa kgotla tshekelong ga fitlhelwa e le gore go a letlelesega.
Metswedi
Karolo:Mapolotiki a Botswana
Leutlwetse Tshireletso
Leutlwetse Tshireletso (o tshotswe ka 25 Phatwe 1985) ke mokatisi wa kgwele ya dinao wa Motswana pele e kile ya bo e le mothusa mokatisi wa sethopha sa Township Rollers. E kile ya bo e le motshameki wa sethopha sa setshaba sa Botswana, o kile a tshamekela Zebras ka makgetlho a le supa pele a ithula marapo ka 2016.
Tshireletso o simolotse tiro ya gagwe ya go tshameka kgwele ya dinao ka go tshamekela Mot electric Power Dynamos kwa Palapye. Morago ga go nna le setlhopha seo dingwaga di le nne o ne a fudugela kwa Lobatse le BMC pele ga a tsena mo Township Rollers. Le fa a ne a fenya Botswana Premier League mo setlheng sa gagwe sa ntlha le setlhopha, Tshireletso o ne a nna a gobala gangwe le gape o ne a simolola go bewa ko ntle ga ntsi. Morago a gobala mo lengoleng ka 2016, Rollers e ne ya mo tlhoma go nna mongwe wa bathusi ba bararo mmogo le Thabo Motang le Mogomotsi Mpote ba ba laolang sethopha. O nna mo maemong ao go fitlha gompieno mme ka dinako tse dingwe o laola setlhopha sa ntlha fa molaodi mogolo a seyo.
Moremi Game Reserve
Lefelo
Moremi Game Reserve e botona jwa di kilomithara di le dikete tse tlhano, e apesitse bontlha jo bogolo jwa botlhaba jwa noka ya Okavango, se se tlhakanya metsi a se nnela ruri a a foo le fa go omeletseng, mme se se supa pharologanyo e tona. Mafelo a a tumileng thata mo lefelong le ke Chiefs Island le Moremi Tongue. Kwa Moremi Game Reserve motho o ka itemogela bontle jwa savannah game le go lebelela dinonyane mo lekadibeng. Go na gape le naga e e kitlaneng e go nnang mo go yone dintsa tsa naga le mangau. Kwa bokonebotlhaba go na le Chobe National Park e le leng mo molelwaneng wa Moremi Game Reserve.
Ditlhare le Diphologolo
Le ntswa Moremi Game Reserve e se lengwe la diparaka tse dikgolo, e kgatlhisa leitlho la bajanala ba tlhwatlhwa. Dilo tse di mo lefelong le di farologane, di akaretsa ditlhare tsa mophane, dikgwa tsa ditlhare tsa mokala, makadiba le matsha. Mefuta ya dinonyane e le makgolo a matlhano le diphologolo tse dingwe tsa naga jaaka ditau, mangau, ditlou, dinare, ditshukudu,dikubu,dipitse tsa naga, dithutlwa,dikgokong,matlotse,bophokoje,dikolobe tsa naga, le diphala di teng mo lefelong le. Lefelo la Moremi le itsege le nna dintsa tsa naga thata mo bontsi jwa tsone bo neng jwa dirisiwa mo dipatlisisong go tswa ka ngwaga wa 1989;ka jalo bontsi jwa tsone bo apesitswe mabante mo thamong.
Ditso
Lefelo le le ne la tlhomiwa go nna reserve ka ngwaga wa 1963, le biditswe jaaka Kgosi Moremi wa boraro wa morafe wa baTawana ba kgaolo ya Ngamiland. Motlholagadi wa ga kgosi Moremi e bong Elizabeth Pulane Moremi, o neng a eteletse pele lefelo le ka anko eo, o ne a tsaya kgato ya go babalela diphologolo tse di mo lefelong le ka o ne a tshwenyegile ka go tsoma mo go neng go fokotsa palo ya tsone.
Roy Sesana
Roy Sesana (o tshotswe ka 1950) ke molweladitshwanelo wa Basarwa yo o neng a bereka mmogo le batho ba ntlha ba Kalahari go lwela ditshwanelo tsa morafe wa gagwe.
Ka ga gagwe
Sesana o ntse kwa New Xade ko legareng la sekaka sa Kalahari a bereka e le ngaka ya setso. Moragonyana o ne a ya go nna kwa Aferika Borwa sebaka sa dingwaga tse pedi, mme a boela batho ba morafe wa gagwe ka ngwaga wa 1971 a tla go nna le bone kwa sekakeng. Ke mmusi wa BaGana, BaGwi le Bakgalagadi ‘Basarwa'. Ka 1991, o ne a kopana le batho ba ntlha ba Kalahari le John Hardbattle, go rotloetsa botshelo jwa setso. Ka ngwaga wa 1997, setlhopha sa Basarwa ba ba sa ntseng ba tshela kwa Central Kalahari Game Reserve ba ne ba fudusediwa kwa toropong e ntsha ya New Xade. Puso e ne ya supa fa se e le ka go bo go tlhaloganngwa gore go nna kwa lefelong la tlhokomelo diphologolo go kgoreletsa tlhokomelo ya tsone. Puso e ne ya bolela gape gore e retelelwa ke go neela batho ba dikago le ditirelo fa ba nna kwa lefelong ka mabaka a a builweng fa godimo. Setlhopha sa Basarwa se emetswe ke batho ba ntlha go nna kwa Kalahari ba ne ba gana go fuduga, ba supa fa go na le dilo tse di sa ba kgotsofatseng kwa lefelong le lesha, botshelo jo ba sa bo tlwaelang le mathata a selegae jaaka go tlhoka ditiro, nnotagi le malwetsi segolo bogolo bolwetse jwa HIV-AIDS. Ka ngwaga wa 1995, Roy o ne a nna kgosana ya FPK. O etetse mafatshe a tshwana le la Europa le la Amerika makgetho a le mantsi e le maiteko a go kganela puso ya Botswana go ba pateletsa go fuduga kwa lefelong la bone.