cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Motsana wa Bokspits
Kagao ya tsela e nale mathata
Mo nakong eno, kompone e e dirang tsela eo, ya Grinaker LTA, e dirile tumalano le ba Aforika Borwa gore ba phunye sediba, ka jalo ba dirile didiba di le pedi go kgabaganya molelwane gaufi le motse kwa Gakhibana.E rile a bua ka kago ya tsela ya Tshabong-Middlepits, rre Ramsden o supile gore ba ne ba solofetse gore kago ya tsela eo e tlaa simololwa ka Moranang monongwaga, mme ga pala ka gore kompone e e neng e filwe tiro eo e ile ya oketsa ditlhotlhwa la bofelo, mme moo ga ba dira gore ba boele gape kwa baikopeding.E rile a itebagantse le matshwenyego a batho gore ke eng go simolotswe ka tsela ya Middlepits-Bokspits, e seng Tshabong-Middlepits, a re ditsela tseo di bona dithuso kwa makgotlaneng a a farologanyeng, a supa gore a tsela ya Middlepits-Bokspits, a gorogile pele.Kago ya tsela ya Middlepits-Bokspits e akanyeditswe gore e lope P200 million, mme go solofelwa gore e bo e fedile ngwaga o o tlang ka Phatwe.
Dikgoge tsa kwa ntle
Botswana/Bokspits Kgalagadi District
Unity Dow
Unity Dow
Mme Doe ke molwela Ditshwanelo tsa Setho, mmueledi, mokwadi, gape ke mopalamente yo o tlhophilweng ka fa go kgethegileng. O like a dira ale moatlhodi mo kgotleng kgolo ya ditsheko ya lefatshe la Botswana le mo makalaneng a a farologaneng a puso ya Botswana.
Bonana le Dithutego
Unity Dow o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi ale masome a mabedi le boraro ka ngwaga wa 1915 mo motseng wa Motšhodi, mo kgaolong ya Kgatleng, mo lefatsheng la Botswana le ka Nako eo e neng ele Bechuanaland Protectorate.
Concepción
Concepción ke toropo kgolo kwa borwa Chile. E na le baagi ba le 216.061 (2002).
Ditso
Toropo ya Concepción e simolotswe ke Pedro de Valdivia ka ngwaga wa 1950 kwa bokone jwa noka ya Bío-Bío River, e e bidiwangPenco mo bosheng. Ka nako eo e ne e bidiwa Concepción del Nuevo Extremo. Lefelo la bonno gone koo le ne le le dikhilomithara tse di mmalwa go tsweng bokone jwa La Frontera (Frontier), molelwane o o magareng ga Spanishle lefatshe la Mapuche, segongwana sa morafe wa American Indian se ne sa neelwa boipuso go fitlheleleng ka ngwaga wa 1870. Bonno joo bo ne jwa tsibogelwa ke baeteledipele ba Mafora e le toropo morago ga dingwaga tse pedi. E ne ya fiwa setswantsho sa puso se se ntseng se dirisiwa le gompieno.
Ka jalo toropo ya Concepción e ne e le bonn jwa masole a lefatshe la Captaincy-General of Chile, le ne la senngwa e bile la phatlaladiwa ke Mapuche armies ka ngwaga wa 1554, morago ga gore e dirwe sesha ka ngwaga wa 1555. Concepción e ne ya nna gape ka nako ka dithulaganyo tsa goromente wa García Hurtado de Mendoza ha a goroga koo ka ngwaga wa 1557 fa a sena go aga kago ya Pinto. Toropo eo ene ya dirwa gape sesha ka ngwaga wa 1558, Ferikgong a thola malatshi a borataro ke rramasole yo o bidiwang Jerónimo de Villegas. E ne ya nna dikago tse ditona tsa masole a a neng a le kgatlhanong le Mapuche kwa Araucanía mo dinageng tse di lekgolo tse di tlang, e gola ka palo ya batho ba le dikete tse di lesome ntle le siege ka ngwaga wa 1564 le ditlhaselo tse dingwe tse di dirilweng ke Mapuche. Concepción e ne e le motse wa Real Audienciago tsweng ka ngwaga wa 1565 go fithelela ka ngwaga wa 1575.
Earthquakes le tsunamis, tse di eleng tsa nna teng mo toropong eo ka ngwaga wa1570, 1657, 1687, 1730 le 1751, di ile tsa gwetlha bana le dithata go sutisa toropo eo go e baya ko e ne e le teng lantlha ko Valle de la Mocha, mabapi le Bío-Bío River; lefelo la ntlha le nna le sena sepe ka ngwaga 1842 fa toropo e ya Penco e tlhongwa.
The new site for the town of Concepción became the main town of the Intendancy of Concepción, whose jurisdiction extended from the Maule River to La Frontera. The first Intendant of Concepción was the Irishman Ambrose O'Higgins, Marquis of Osorno, who later became Royal Governor of Chile and Viceroy of Peru.
Fa boeteledi pele jwa goromente wa First National bo kopana koo Santiago ka ngwaga wa 1810, ba na le boagedi ba Concepción ba kopanela bokopanelo joo le bone. Concepción e ne e dirisiwa ele kgoro ya go tsena mo dipolotiking ke ba sesole jwa Sefora go lekeletsa Viceroyalty of Peru ka maikelelo a go batla go laola Chile.
Metshameko
Concepción ke lefatshe la ditlopha tse di tona tsa kgwele ya dinao.( football):
Mogakolodi Ngele
Mogakolodi Ngele (o tshotswe ka 6 Phalane 1990 mo Gaborone) ke motshameki wa kgwele ya dinao yo o tshamekelang setlhopha sa ko Aferika Borwa se se bidiwang Chippa United gammogo le setlhopha sa kgwele ya dinao sa lefatshe la Botswana e le motshameki wa legare. O ne a simolotse a le ko Mamelodi Sundowns mme a tlolela ko Bidvest Wits. O ne a tshameka Sejana sa Aferika sa Dichaba ka 2012. Ka 2014 o ne a nna le ditumalano tsa kadimo tsa ngwaga tse tlhano le Mamelodi Sundowns F.C. mme e le gore o tlaa nna le setlhopha sa gagwe go fitlhelela paka ya tshameko ya 2014 -2015. O ne a adimiwa ke Bidvest Wits gape ka paka ya tshameko ya 2016-17 ko a neng a fenya gammogo le Bidvest Witsh Absa Premiership morago ga go fenya Cape Town, Mamelodi Sunsowns le Kaizer Chiefs.
Morago ga go boela morago go tswa Bidvest Wits, ka paka ya metshameko ya 2017 -2018, o ne  tlholwa ke go bona tshono ya go tshameka, a tshameka gangwe fela mo pakeng yotlhe ya metshameko ka mokatisi was Mamelodi Sundowns ebong Pitso Mosimane o ne a re " o tlhoka go itshupa gore a o ka nna mo batshameking b a ntlha ba ba lesome le bongwe".
Ka 26 Hirikgong 2018 o ne adimiwa setlhopha sa Absa Premiership, Superstar United sebaka sa kgwedi tse thataro.
Magakolodi Ngele yo o tsegegeng gape ka leina "Tsotso" mo bogompienong o tserwe ke setlhopha mo gae mo Botswana sa Township Rollers go tswa ko go sa Aferika Borwa sa Chippa United
Kgosi Rebecca Banika
Kgosi Rebecca Baniki ke kgosi ya setso ya motse wa Pandamatenga kwa kgaolong ya Chobe kwa Botswana. Pandamatenga ke lefelo le le nang le merafe e ferabobedi e e farologaneng. O ne a tlhomiwa ka ngwaga wa 1999 ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le botlhano, ele ene mosadi wa ntlha go tlhomiwa kgosi mo Botswana, ebile ele wa ntlha go tlhophiwa ka ngwaga ya 2000 go ya Ntlo ya Dikgosi. Ka ngwaga wa 2019, o ne a tlhophiwa gape go emela kgaolo ya gagwe kwa Ntlo ya Dikgosi.
Go ya ka ene, go nna kgosi ya setso ene e se selo se a neng a tle a akanye ka sone ka o na le bomogolowe ba ba neng ba ka pagama setilo seo. Fa ba supa go tlhoka kgatlhego mo go palameng setilo morago ga go tlhokafala ga ga rrabonemogolo, Rebecca Banika o ne bilediwa go tsaya maemo a go nna kgosi ya motse.
University of Ghana e simolodisitse letsholo la "Women and Political Participation in Africa: A comparative Study of Representation and Role of Female Chiefs" e le letsholo la go ithuta ka dikgosi tsa bomme, Kgosi Rebecca Banika e le mongwe wa bone. Letsholo le le bona dithuso tsa madi go tswa kwa go ba Andrew W. Mellon Foundation. Mo letsholong le, mefuta ya dipatlisiso e tswakantswe go tshwantshanya kemedi ya bomme mo bogosing le thotloetso ya bone mo ditshwanelong le boitekanelo jwa bomme kwa mafatsheng a Botswana,Ghana,Liberia le Aforika Borwa. Ba ba eteletseng pele mo letsholong le, Peace A. Medie, Adriana A E Biney, Amanda Coffie le Cori Wielenga ba gatisitse gape pampiri ya dikakanyo mo The Conversation News ya setlhogo sa "Women traditional leaders could help make sure the pandemic message is heard", e e tlhatlhanyang ka fa bomme ba dikgosi ba ka rutang morafe wa bone ka Covid-19 ka teng.
Gakologelwang Masheto
Gakologelwang Lesiba Masheto (o tshotswe ka 1 Ngwanatsele 1984 kwa Maun) ke motabogi wa Botswana, yo o neng a itsege thata mo metshamekong ya go taboga dimetara di le 400. O ne a tlhoma nako ya gagwe e e gaisang ya metsotswana e le 45.41 ka go fenya kgaisano ya go taboga dimetara di le 400 kwa kgaisanong ya batabogi kwa Tucson, Arizona.
Masheto o ne a emela Botswana kwa diolimpiking tsa selemo ka ngwaga wa 2008 kwa Beijing, kwa a neng a gaisana mo metshamekong ya banna ya dimetara di le 400. O ne a siana mo kgaisanong ya ntlha kgatlhanong le batabogi ba bangwe ba le supa, go akaretsa le Kévin Borlée wa Belgium, le David Neville wa United States, ba ba neng ba ratiwa thata ka nako eo. O ne a wetsa kgaisano a le mo maemong a bofelo ka nako ya metsotswana e le masome a mabedi le boraro (0.23) morago ga Eric Milazar wa Mauritius, ka nako e e gaisang ya paka eo ya metsotswana e le 46.29. Le fa go ntse jalo, Masheto o ne a palelwa ke go fetela kwa karolong e latelang ya kgaisano, ka gonne o ne a le mo maemong a bo masome a mararo le borobabobedi ka kakaretso.
Setlhaketlhake sa Impalila
Impalila (yo nako dingwe a kwadiwang gotwe Mpalila ) ke setlhaketlhake se se kgakala mo botlhaba jwa ntlha ya lefatshe la Namibia, se se thibetsweng mo bokone ke metsi a noka ya  Zambezi  gape le mo borwa le mesi a noka ya  Chobe. Ke motse wa banni ba ka tshwra masome a mararo mo metsaneng e le masome a mabedi le botlhano, go akarediwa Batswana  (go tswa mo Botswana) gape le  morafe wa Masubia  (go tswa mo  Namibia).
Impalila gantsi o tsenwa ka Kasane mo Botswana, mo ntlheng ya lotshitshi la noka ya  Chobe. Go nale letso la ma Namibia gape le poso ya ba lephata la tsa phudugo mo setlhaketlhakeng. Gape go nale lefelo la maemelo a difofane la selekanyo sa lekgolokgolo le makgolo a mararo le di fofelang mo go lone, le le dirisiwang ke ba kompone ya charter flights go tlisa bajanala mo mafelong a go gorogelang baeng mo go one mo setlhaketlhakeng. Lefelo la difofane le ne le dirisiwa ke masole ka ngwaga wa 1980 ke sesole sa Aferika Borwa, ka botlhale lefelo le le mo boemong mo go lebaganeng le  Botswana, Zambia gape le Zimbabwe.
Dikgge tsa kwa ntle
Botswana Zambia Zimbabwe Namibia South Aferika
Tsaone Macheng
Tsaone Macheng (o tshotswe ka Ngwanatsele 24, 1989) mma bontle wa Botswana yo o neng a rwesiwa serwalo sa Mma bontle wa Botswana 2014, o ne a emela Botswana mo kgaisanong ya Miss Universe 2013.
Sekolo sa Botswana College of Agriculture
Botswana College of Agriculture (BCA) ke sekolo sa ithutelo temo thuo kwa Gaborone, mo  Botswana. Se simolodisitswe ka molao motheo wa khudutlhamaga ya Botswana ka Phukwi a tlhola masome a mararo le motso ngwaga wa 1991.
Baaloganyi ba gakolotswe go dirisa kitso ya bone go itshimololela dikgwebo tsa temothuo
Banana ba rotloeditswe go simolola dikgwebo tsa temo-thuo go tsholetsa seemo sa temo le leruo mo Botswana. Kgosi Boingotlo Radithabano wa Motshegaletau o buile se fa a amogela baeng kwa motseng o o mo dithuto-puisanong tsa temo-thuo tsa banana ba Serowe-Borwa. O ne a itumelela go bona banana ba tsile ka dipalo tse di nametsang mme a ba gwetlha gore fa ba fetsa dithuto, ba ye go diragatsa se ba se ithutileng. E rile Mme Bontleng Paki wa ofisi ya mopalamente wa Serowe Borwa a bega maikaelelo a bokopano, a tlhalosa fa mopalamente a leka go araba selelo sa banana ba dikgaolwana tse di mo Serowe Borwa ka bare ga ba itse sentle ka mananeo a go simolodisa dikgwebo.
Baithuti ba sekolo sa BCA tlamilwe go dirisa mananeo a puso go tlokafatsa mohama wa temo-thuo
Mokwaledi mogolo wa lephata la temothuto o gwetlhile setshaba go tlhokomela le go dirisa manaeo a puso gore a ba tswele mosola. Dr Micus Chimbombi o boletse jalo jaaka mangwe a maphata a temothuo a abela batho ba le babedi dimpho e bong Mme Babedinyana Kgakatsa yo bodiredi bo neng bo mo diritse tshingwana ya merogo le ntlo e e neng e abela Mme Ida yo go boletseng fa a le moikopedi wa lenaneo la LIMID. A re puso e otlolotse letsogo go simolodisa manaeo a ka one batho ba ka tokafatsang matshelo a bone mme a gatelela gore go mo maruding a morafe go netefatsa gore mananeo ao a tswa tema. A re go botlhokwa gore baikopedi ba ba setseng ba thusitswe ba sireletse mananeo ao gore a ba tshedise, a tlatsa ka gore go ngomola pelo go bona puso e dirisa madimadi mme e re phelelong, madi ao a wele ka motlhoboloko.O tsweletse a tlhalosa gore mananeo a tshwana la LIMID le ISPAAD a ka tsisa pharologanyo mo matshelong fela fa e le gore a dirisiwa ka fa tshwanelong, a supa fa puso e dirisa madi a mantsi go reka menontshane le peo e e fiwang batho mahala. A re bosheng o ne a tsamaya a ya go lekola baikopedi ba lenanao la LIMID mme a fitlhela bontsi bo iphotlhere bo kaya fa dipudi di jelwe ke dibatana.
Dr Chimbombi a re mo lenaneong la LIMID, puso e ya senyegelwa ke madi a a kana ka P20 million mme go kgoba marapo ka go supega fa mananeo a se na tlhokemelo. Le fa go ntse jalo, o ne a akgola ba lephata la kgodiso ya leruo go ba supile mowa wa lerato mo go ba ba tlhokileng lesego. Fa a tswa la gagwe, mokhanselara Mme Maobene Molefe, o ne a galaletsa ba lephata la tem thuo a re ga se botlhe ba ba ka dirang jaaka bone. A re ba mo motlhaleng wa go dira se Tautona wa lefatshe leno a kopileng Batswana go se dira. Tautona Khama o simoloditse lenaneo la go thusa ba ba dikobodikhutshwane a itebagantse le go ba fa seriti. A re e le khansele, le bone ba gatetse pele mo go diragatseng lenaneo leo a tlhalosa gore bosheng ba ne ba aba matlo a le masome a mabedi le botlhano. Mme Molefe a re go a nametsa go bona maphata a mangwe le one a gwetlhega go tsenya letsogo, a re se tlaa fokotsa dipalo tsa batho bao ba ba tlhokang boroko. Mogokaganyi wa temothuo mo kgaolong ya borwa mme Gaokgakala Rammidi, o ne a tlhalosa fa ba bone go tshwanela go dira tiro e ntle eo ka maikaelelo a go supegetsa setshaba gore tiro ya bone ga se go fa dipeo le go lema fela mme le bone ba itlamile go diragatsa matshego a tebelopele ya setshaba. O tlhalositse fa lephata la kgodiso ya leruo ba ne ba agela Mme Idah ntlo eo morago ga go ba itekodisa fa a eletsa go rua dikoko.
Ntebogang Ratshosa
Ntebogang Ratshosa
Ntebogang Ratshosa (1882 - 1979) e ne e le motshwareledi wa bogosi jwa BaNgwaketse, nngwe ya merafe ee borobabobedi ya Botswana go tswa 1924-1928. One ele mosadi wa ntlha go nna leloko la Native Advisory Council of Botswana.
Ka ga gagwe
Ntebogang o tsetswe ka 1882. Batsadi ba gagwe ene e le Gagoangwe le Bathoen wa ntlha. Batsadi ba gagwe ba ne ba thoba mmogo ka 1975, ba ya go nyalana mosekereseteng ka 1890. O godisitswe mo sekereseteng. O ne a tsenye sekole. Mongwe wa bo morwa rraagwe e ne ele Kgosi Seepapitso wa bobedi yo o neng a bolawa ke morwa rraabo ebong Moepapitso ka 1916. Mmaabone ebong Gagoangwe a laola gore Moepapitso a bolawe, mme ya nna ene motshwarelela bogosi ka Seepapitso wa bobedi one a sale mmotlana.
Botshwareledi
ka ngwaga wa 1923, Gaogangwe, yo a neng a setse a itseelwa ke bolwetse kwa kankere, o ile a nna motshwareledi ka maikaelelo a go somarela bogosi kwa ngwana wa ngwana wa gagwe Bathoeng wa bobedi. O ile a tlhokafala mo go yone ngwaga yeo, mme pele ga a tlhokafala, o ne a tlhomamisitse gore Bogosi jwa ga Bathoeng wa bobedi bo tlaa tswelela ka fa tlase ga tlhokomelo ya ga mmangwanaagwe eleng Ntebogang Ratshosa. Batshwareledi ba ne ba lemogiwa mo dotlhopheng tse di farologaneng mo Botswana. Se se tsisitse thitibalo mo nageng mo dingwageng di supa. Ntebogang o ile a tlhoma khansele ya baeteledipele bale barataro Mme o ne a bereka thata le ale mogwe Kgamphu Kamodi. Botshwareledi jwa gagwe le Mme mmaagwe bobne boblemogiwa semmuso ke ba ga Mmamosadinyana ka ba ne ba dumela fa e tlaa rotloetsa kgatlhego ya ga Mmamosadinyana mo nageng.
Irene, Gauteng
Irene ke toropo ya Gauteng e ko lefatsheng la Aforika Borwa.
Selekanyo sa Boimana
Selekanyo sa Boimana  mo go alafiweng ga go sa tshola ke  selekanyo se se atlegileng  sa boimana. Ke bontlha bongwe mo lekgolong jwa tekeletso e e bakang boimana,ditekeletso tse ka kakaretso go raya fa motho a tsena mo kgweding fa go tsengwa  kgotsa go dirisiwa sengwe se e seng sa tlholego, se se ka nnang motlhofo go tsengwa ga sengwe se eseng sa tlholego (AI) kgotsa tsotlhe ka kakaretso mo vitro fertilization.
Tlhaloso
Ga go na tlhaloso e e letlelelwang lefatshe ka bophara ya lefoko le. Ka go rialo mo selekanyong sa boimana jwa IVF  go itebagantswe le kalafi ya sedika e e dirisiwang, didika tse di tsamaileng mo lenaneong la oocyte retrieval, kgotsa didika tse  ngwana a fetlotsweng di ne tsa dirwa. Mo diteng moragang, "boimana" ba ka raya bimana jwa boammaruri, bosupi jwa boimana ka"ngwana" kgotsa go ipaya ga ngwana mo popelong ya ga mmagwe  (ka go rialo go papamadiwa  ka go re selekanyo sa go ipaya ga ngwana mo popelong ya ga mmagwe ). Fa go tswelelwa, selekanyo sa boimana se ka rotloediwa mo IVF ka go fetlola bana ba le bantsi mo go ka bakang tsholo ya bana ba le bantsi. Tlhaloso e e tsepameng mo IVF e ka raya selekanyo sa boimana bo le bongwe se se kayang gore matshelo a a ka tsholwang fa go tshwantshangwa le didika tsa IVF.
Dintlha tsa bofelo tse di tshwanang
Mo ntlheng e nngwe, selekanyo sa katlego se akaretsa kgotsa go nna teng ga losea le le tshelang(jaaka go ka twe selekanyo sa katlego kgotsa tsholo ya masea a a tshelang  ka go latelelana).
Selekanyo sa tsholo ya masea a a tshelang
Selekanyo sa tsholo ya masea a a tshelang ke bontlha bongwe mo lekgolong jwa sedika se se elang kwa masea a a tshelang, gape ke selekanyo sa boimana jo bo katlolositsweng sa boimana jwa tshenyegelo gape le masea a a tsholwang a tlhokafetses. Fa go abelelwa, ka ngwaga wa 2007, dikokelwana tsa kwa Canada di nshitse kakanyo ya Selekanyo sa tsholo ya masea a a tshelang ya selekanyo sa masome a mabedi le bosupa mo lekgolong go nale  vitro fertilisation.
Selekanyo sa go kopana ga peo ya ga Rre le Mme.
Mo IVF kgotsa le kwa le tswang teng, Selekanyo sa go kopana ga peo ya ga Rre le Mme go ka dirisiwa go kala gore di kae oocytes tse di kopanang le karolonyana e nye ya setshidi ya peo ya ga Rre. Selekanyo sa peo e e kopana ya peo ya Rre le Mme ya lefela mo sedikeng ,kwa go senang oocytes e felela di kopana, e bidiwa go sa kgonagala ga kopana ya peo ya Rre le Mme ka tshobokano. Kalafi e e boeletswang ya ICSI e ka dirisiwa kgotsa fela e le dipilisi ka go sa kgonagala ga kopana ya peo ya Rre le Mme ka tshobokano.
Selekanyo sa Boimana sa AI
Ka tshoboko,selekanyo sa boimana sa AI ke lesome go ya kwa selekanyo sa lesome le botlhano mo lekgolong la sedika sa go tsna mo kgweding fa go dirisiwa ICI,gape le selekanyo sa lesome le botlhano go ya kwa masome a mabedi mo lekgolong sa IUI.
Selekanyo sa Boimana sa IVF
Ka maranyane a a tlokafaditsweng, selekanyo sa boimana di thatafalela pele mo bogompienong fa go tshwantshanngwa le maloba. Ka ngwaga wa 2006,dikokelwana tsa kwa Canada di ntshitse kakanyo ya kakaretso a selekanyo sa boimana e le masome a mararo le botlhano mo lekgolong.
Kagiso
Kagiso ke toropo ya Gauteng ko lefatsheng la Aforika Borwa.
Henley on Klip
Henley on Klip ke toropo ya Gauteng e, e ko lefatsheng la Aforika Borwa.
Magaliesburg
Magaliesburg ke toropo ya Gauteng e Aforika Borwa.
Andrew Maatla Motsomi
Andrew Maatla Motsomi ke moitsanape wa tsa itsholelo ebile gape ke mogolwane wa tsa pereko mo Botswana, yo o berekang ele moeteledi pele mogolo kwa Debswana Diamond Company Limited, e eleng yone kompone e kgolo e e epang teemane mo lefatsheng ka bophara.O tlhomilwe mo maemomg a ka kgwedi ya Motsheganong mo ngwageng wa 2022 ale mo konterakeng ya ngwaga tse tlhano. O simolotse go berekela mo ofising e ka Seetebosigo a rogwa mo ngwageng ole mongwe fela.
Dithutego
Motsomi ke Motswana ka pelegi.O nale digarata mo go tsa itsholelo le tupo dibuka tsa madi go tswa Unibesiti ya Botswana.O ne a tswelela ka go ithutela go nna morutabana wa tsa go baakanyetsa le kgodiso ya tsa itsholelo (Postgraduate Diploma in Economic Development and Planning) go tswa mo sekolong se segolwane sa African Institute for Economic Development and Planning kwa Dakar, Senegal.Digarata tsa gagwe tsa bommantswitswidi mo go tsa itsholelo o di tsere kwa Unibesiting ya Victoria kwa lefatsheng la Manchester.
Tsa Pereko
Ka ngwaga wa 2016 ,Tautona wa Botswana wa nako eo, Ian Khama, o ne a thapa Motsomi go nna mothusa mookamedi wa banka ya Botswana,go simologa Thakole a le bongwe. E rile a santse ale ko bankeng, o ne a emela kgaolo ya Botswana ele modulasetilo wa Botswana Institute for Development Policy Analysis.O ne gape a bereka ka nakwana mo International Monetary Fund mo boemong jwa Botswana.Pereko ya gagwe kwa Bank of Botswana e fitile ngwaga tse masome a mararo le botlhano.
Motsomi o ne a tsaya maemo a go nna mookamedi mogolo wa tsa madi mo komponeng ya Debswana go tswa mo go Lynnette Armstrong, yo a neng ele mookamedi yo mogolo wa kompone go simolola ka kgwedi ya Phatwe ka ngwaga wa 2019 go ema ka Motsheganong ngwaga wa 2022.
Dikopo tsa di article
Tswee tswee ke kopa: Dingwao TSA Batswana
Merwalela ya kwa lefatsheng la Mozambique ka ngwaga wa 2000
Morwalela kwa Mozambique ka ngwaga wa 2000 e ne e le sebetso sa tlholego se se diragetseng ka kgwedi ya Firikgong le Mopitlo ka ngwaga wa 2000. Morwalela o masisi ke pula e ntsi e e neleng lebaka la dibeke tse tlhano e e tlogetseng bale bantsi ba sena metse. Palo gotlhe ya ba ba tlhokagetseng e ne e le makgolo a ferabobedi fa mafelo a phodiso a selekanyo sa 1,400 km² a ne a amegile le dikgomo di le dikete tse masome mabedi di ile tsa swa le tsone.
E ne e le mengwe ya merwalela e e maswe thata mo lefatsheng la Mozambique mo dingwageng tse di masome a matlhano.
Morwalela
Merwalela e simolotse ka Tlhakole a tlhola borobabobedi ka dipula tse di neleng thata go kgabaganya Aforika Borwa, Botswana le Swaziland le one a ne a amegile. Mozambique o ne a amogela dipula tse di fetlang selekanyo mme toropo kgolo ebong Maputo ya nna le morwalela. Dipula tse di sa emeng tsa tswelela fela mo kgweding ya Tlhakole e tlhola lesome le motso, mo molapong wa Limpopo mo Mozambique, lotshitshi la noka ya Limpopo le ne la thubega, se sa tlhola ditshenyegelo tse di maswe; banni mo lefelong leo ba tsenwa ke malwetse. Ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le mabedi setsuatsue sa Cyclone Leon–Eline se na sa tlhasela bontlhabongwe jwa Mozambique go bapa le Beira Ka kgwedi ya Firikgong e tlhola malatsi a le masome mapedi le bosupa merwalela e ne ya imelela mafelo a ko tlase a thuo ntlheng tsa Chokwe le Xai-Xai.
Mooi River (toropo)
Mooi River ke setoropo ya Mmasepala sa uMgungundlovu, KwaZulu-Natal mo Aforika Borwa.
Merwalela ya kwa lefatsheng la Mozambique ka ngwaga wa 2000
Morwalela
Batho ba ka feta dikete di le masome a mane le botlhano ba ne ba halotswa fa godimo ga borulelo jwa matlo, ditlhare le mo mafelong a mangwe a a kgaoganeng. Maiteko a a ne a dirwa ke batho bangwe ba Mozambique bale sekaenyana fela ba dikepe. Goromente wa Afrika Borwa, Malawi le Mozambique o ne a abela ba setlhopha sa thuso ya potlako difofane tsa lefetlho. Sengwe sa dikapo tse di neng di utwlisa botlhoko ka merwalela e e ne e le mme Sofia Pedro yo o neng a belegela mo setlhareng a dikaganyeditswe ken metsi. O ne a thuswa ke ba lephata la Afrika Borwa la sesolo sa difofane ba ba ileng ba mo fufisetsa le losea la gagwe kwa Chibuto. Kgatlo ka goromente le makalana a lefatshe ka bophara e le bonya. Didirisiwa tse di thusang di gorogile go tswa Europa le Bokone jwa Amerika morago ga beke tse tharo morwalela o simolotse.
Morwalela o amile themothuo ya Mozambique ka tsela e utlwisang bothoko. Bana ba ka nna bararo(????) baile ba latlhegelwa ke botshelo ka mabaka a tlala, ga ba sena go kgaoganngwa le masika a bone ba ba mo ditlhaketlhakeng.90% ya dikago tsa temo ya nosetso ya lefatshe le e ne ya senyega, go baka tlhathlegelo e kgolo ya temothuo. 1,400 km² ya mafelo a temo le mafudiso a ne a a lathlegela lefatshe le, e tlogela 113,000 metsana ya leruo e sena sepe.Dikgomo di le dikete tse masome a mabedi go begilwe fa di sa bonwe, ga bontsi go belaelwa di nwetse mo metsing kgotsa di amilwe ke bolwetsi. Melatswana e metona ya borwa jwa Beira e ne ya amiwa ke go tlala mo go feteletseng gwa dinoka.
Dikolo di makgolo a le marataro le masome a mararo di ne tsa tswalwa, di tlogela bana ba le dikete di makgolo a mabedi le lesome le bone le barutabana ba sena matlo a borutlelo. Dikago tsa botsogo di le masome a mane le bobedi di senyegile, di akaretsa sepatlela se setona sa Beira Central Hospital. Diphologolo di ne tsa bonwa di sule, jaaka di ne di feelwa ke maatla a magolo a metsi.
Goromente wa Mozambique o kopile $450 million mo mading a mafatshe ka bophara a thosu ya potlako kwa bokopano jo bo neng bo tshwaretswe kwa Rome ka kgwedi ya Motsheaganong ka ngwaga wa 200.
Khurutshe
Khurutshe ke motse yo o mo kgaolong ya kgatleng (Kgatleng District) mo Botswana. Motse yo o ikagile mo selekanyong sa dikilometara di le lekgolo (100 km) mo bokone jwa Mochudi mme gape o na le sekolo se sebotlana. Batho ba ne ba le masome a mararo le metso le le botlhano (35) go ya ka palo batho ya 2001.
Amantle Montsho
Amantle Montsho, o tshotswe ka Phukwi a tlhola ga nne ngwaga wa 1983, kwa motsaneng wa Mabudutsamo, Ngamiland, mo Botswana. Ke mme wa motabogi wa lobelo le lekhutshwane. O itebagantse le lebelo la 400 metres. O ne a emela lefatshe la gagwe ka ngwaga wa 2004 le 2008 mo kgaisanyong ya Summer Olympic, mme a fitlhelela ko legatong la bofelo ka motsotso wa bofelo.
O tseneletse gape dikgaisanyo tsa world Championships in Athletics le IAAF World Indoor Championships. Mo bo gompienong ke mmamputi mo lefatsheng lotlhe mo kgaisanyong ya gagwe ya lebelo la basadi la dimetara tsa makgolo a mane a fenya mo nakong ya 49.56 kwa Daegu.
Amantle o ne a seegelwa fa thoko ngwaga tse pedi morago ga go nna le maduo a a supang fa a na le motswako wa methylhexaneamine mo mmeleng wa gagwe ga a sena go tlhatlhubiwa ko metshamekong ya 2041 Commonwealth Games.
Amantle Montsho yo o fentseng ga bedi bo mmampudi jwa lebelo lwa di metara tse makgolo a mane mo Aferika go ikgapela seetsele sa gauta. O ne itirela leina gape mo metshamekong ya 2007 All-Africa Games, 2010 IAAF Continetal Cup le 2010 CommonWealth Games. Phenyo ya gagwe mo motshamekong wa commonwealth ya mo dira motswana wa ntlha go fenya gauta mo kgaisanyong e.
Nako ya gagwe e a gaisang thata ka yone mo lebelong la di metara tse lekgolo ke metsotswana e 11.60. Mo lebelong la di metara tse makgaolo a mabedi o ne gatisa nako ya metsotswna e 22.94, le metsotswana e 49.56 mo di metareng tse makgolo a mane. O ikatisa ko Dakar, Senegal mo High Perfomance Training Center.
O santse a tshwere tlotla ya bo mmampudi mo lebelong la di metara tse makgolo a mane mo lefatsheng la gagwe ga mmogo le a kwa ntle.
Nottingham Road
Nottingham Road ke setoropo sa Mmasepala ya uMgungundlovu, KwaZulu-Natal mo Aforika Borwa.
Amantle Montsho
Tiro
O kile a tsenelela di kgaisanyo tsa 2004 Olympic Games, le 2006 Commonwealth Games ga mmogo le sejana sa mafatshe sa mabelo ka ngwaga wa 2005 le 2007 mme a tlhoka lesego la go fitlhelela ko ko legatong la bofelo la kgaisanyo.
Marapong
Marapong ke motse o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. O mo bophirima jwa toropo ya Francistown, mo tseleng e e yang kwa borwa e kopanya Francistown go ya Nata. Mo palo batho ya ngwaga wa 2001 dipalo di ne di le sekete le makgolo a mane le masome a mararo le borobabongwe.
Amantle Montsho
Tiro
O fentse seetsele sa selefera mo kgaisanyong ya mabelo a 2006 African Championships le seetsele sa gauta mo mabelong a 2007 All-Africa Games. Kwa metshamekong ya Mafatshe otlhe a Aferika o ne a fetsa a le mo maemong a botlhano mo lebelong la selekanyo sa makgolo a mabedi. Mo kgaisanong ya mabelo a 2006 IAAF World Cup o ne a fetsa a le mo maemong a borataro mo 4x400 metres relay. O ne a fenya ka nako ya gagwe ya metsotso e le 49.83 mo kgaisanong ya mabelo a African Championships in Athletics. Mme o ne a itirela leina ka e le motswana wa ntlha go fenya mo nakonyaneng e kalo. E ne ya sala e le dikgakagamalo ka phenyo e ya bommampudi mo motshamekong o.
O tlabogile kwa dikgaisanong tsa 2008 IAAF World Indoor Championships mme ga a ka a fitlhelela kwa legatong la bofelo morago ga go sa dira bontle mo legatong le le isang kwa makgaolakganyeng.
Montsho o ne a tsenelela mabelo a mafatshe otlhe e le lwantlha ko 2008 Beijing Olympics, mme nako ya gagwe ya 51.18 ya mo tlogela mo maemong a bofelo mo lebelong le. Ngwaga o o latelang, o ntlabogile mo nakong ya 49.89 mo legatong le le fitlisetsang kwa makgaolakganyengnkwa dikgaisanong tsa 2009 World Championships mo mabelong e e neng e lekane go ka mo fitlisetsa kwa  makgaolakganyeng a selekanyo sa 400 m. O tlabogile ka bonya mo makgaolakganyeng fa go tshwantshangwa le se a se dirileng mo legatlong le le fetlisetsang kwa makgaolakganyeng ka go rialo a nna phokonje jo o tshwarwang ke dintsha. O feditse ngwaga a le mo legatong la botlhano mo dikgaisanong tsa 2009 IAAF World Athletics tsa makgaolakgang.
Ngwaga wa 2010 o ne a fitlhela mompudu o ole ka setlhare wa mo tlela sentle:o ne a atlamela gaufi kwa dikgaisanong tsa 2010 IAAF World Indoor Championships: ka go etelela dikgaisano tsa mo gae le mo legatlong le le fetlisetsang kwa makgaolakganyeng, o ne a gaisiwa mo a feletseng a filwe seetsele sa kgotlho ke mme Vania Stambolova. O ne a tla sentle mo dikgaisanong tsa kwa ntle mo lebelong la 400 m ka go tlaboga, a fenya mme Gabriel Tiacoh mo nakong ya  50.35 seconds – gongwe e kanna bobedi fa pele ga motlabogi ka ene ebong Ndeye Fatou Soumah yo o ileng a fetsa morago ga gagwe.
O ne a sireletsa tota ya gagwe ya bomampudi jwa lefatshe ka bophara mo lebelong la 400 m kwa dikgaisanong tsa 2010 African Championships in Athleticska go tlaboga mo nakong ya 50.03 seconds.
Mo dikgaisanong tsa 2010 Diamond League o ne a fenya metshameko ya  Bislett  mme gape a nna mo boemong jwa bobedi mo lebelong la 400 m fa morago ga motlabogi ka ene ebong Allyson Felix. Montsho o tlabogile ka nako e e kwa godimo ya ngwaga kwa dikgaisanong tsa 2010 Continental Cup kwa a neng a emetse Aferika, o ne a fenya Debbie Dunn go fenya seetsele sa goutla mo nakong ya 49.89 seconds.
O ne a tswelela ka go tlaboga le kwa dikgaisanong tsa 2010 Commonwealth Games. Gone teng kwa o ne a nna motlabogi wa ntlha mo Botswana go fenya goutla mo metshamekong eo! ka go fenya lebelo la 400 m mo nakong ya 50.10 second.
O ne gape a thusa setlhopha sa Botswana mo lebelong la neelano la 4x400 la makgaolakgang mme ba fetsa ba le mo legatlong la bosupa.
Kokotsha
Kokotsha ke motse yo o mo kgaolong ya Kgalagadi (Kgalagadi District) mo borwa jwa Botswana. Motse yo o bonwa mo botlhaba jwa karolo ya kgaolo, mo bokone jwa Werda. Go ya ka palo batho ya 2011, go ne go na le batho ba le sekete, makgolo a mabedi, masome a mabedi le metso e le bone (1,224).
Kumakwane
Kumakwane ke motse yo mo kgaolong ya Kweneng mo Botswana. O dikilometara di le masome a mabedi le botlhano (25) go tswa bophirima jwa toropokgolo ya Botswana, Gaborone. Ka palobatho ya ngwaga wa 2011 go ne ga fitlhelwa batho ba motse wa Kumakwane ba le dikete di le borobabogwe, makgolo a le matlhano le masome a le borobabongwe le metso e le botlhano (9,595) fa go ne go balwa batho.
Mafelo a a dikologileng Kumakwane
thumb|Tsela ya Kumakwane|none
Go na le mafelo a le mane a a mo tikologong ya Kumakwane a le sekgele sa dikilometara di ka nna botlhano. Mafelo a a akaretsa:
Dijo tsa Setswana,Botswana
Dijo tsa lefatshe la Botswana di kgethegile le fa di na le mekgwa mengwe e e tshwanang le dijo tsa mafatshe a mangwe a mo Borwa jwa Aferika. Dikai di akaretsa phaletshe,setampa,magwinya le phane. Dijo tse di kgethegile sa lefatshe la Botswana di akaretsa seswaa,nama e e lokilweng thata e bo e thugiwa.
Kumakwane
Metswedi
-24.65639°N, 25.69861°W Karolo:Metse mo Botswana
Dijo tsa Setswana,Botswana
Metswako
Mebaraka ya Botswana e tletse ka mefuta e le mentsi ya dijo. Dingwe di lemilwe gone mo Botswana go dirisiwa temo ya nosetso fa tse dingwe di tsewa kwa mafatsheng a baagisane. Nama ya selekanyo se se kwa godimo le boleng jwa bo kgatlhisang e dirwa mo Botswana. Nama ya nku, koko le dinama  tse dingwe di dintshi thata. Nama ya kgomo ke yone nama e e tlwaelesegileng thata e latlelwa ke ya podi. Tlhapi ya noka le yone ke nngwe ya dijo tsa Botswana.
Festus Mogae
Festus Gontebanye Mogae (o tshotswe ka ngwaga wa 1939 kgwedi  ya Phatwe  a tlhola masome a mabedi le bongwe) ke mopolotiki wa Botswana  yo o neng a le Tautona wa Botswana go tsweng ka 1998 go ya kwa ngwageng wa 2008. O ne a tsaya mo go Rre Quett Masire e le tautona ka ngwaga wa 1998 gape o ne a tlhophiwa gape ka kgwedi ya Phalane ngwaga wa 2004; morago ga go nna ngwaga tse di lesome mo ofising ,o ne a fologa setilo ka ngwaga wa 2008 gape a tseelwa gape ke Lieutenant General Seretse Khama Ian Khama. O tsene mo nyalong e e boitshepo le Mme Barbara Mogae, gape ba nale bana ba le bararo ebong: Chedza, Nametso le Boikaego.
Dijo tsa Setswana,Botswana
Metswako
Mabele le mmidi ke tsone dimela tse thata di lengwang mo Botswana. Borotho le raese le mefuta e mengwe ya dijo tsa losika lwa raese kgotsa borotho ga dilengwe mo gae di tswa kwa mafatsheng a sele. Mefuta e le mentshie ya dinawa e lengwa mo gae, e tshwana le cow peas, ditloo, and letlhodi. Manoko le o ne a lengwa mono. Merogo e le mentsi e lengwa mono e tshwana le spinach, carrots, cabbage, dikwii, matapole, ditamati, dipotata le lettuce.
Festus Mogae
Botshelo jwa gagwe
Mogae ke mokalaka (Moshona wa kwa bophirima) sentle, go tswa Sowe. Setlhopa se sa Bakalaka se bidiwa Badhalaunda, se se bileditsweng mo go kgosi, Dhalaunda, gape puo ya gagwe ke sekalaka kgotsa Shona sa kwa bophirima.
Dijo tsa Setswana,Botswana
Metswako
Go na le merogo e e tlhogang ,mo sekgweng e e nnang teng ka dipaka dingwe. Morogo wa dinawa ke dijo tsa setswana tse di tlwaelesegileng thata.
Festus Mogae
Botshelo jwa gagwe
Mogae o dirile dithuto tsa economics kwa United Kingdom, pele kwa sekoleng sa  Oxford, gape kwa mmadikolo wa Sussex. A boela mo Botswana go tla go dira e le modiri wa sesole pele fa a dira mo mafelong a pharologanyo le lekgotla la International Monetary Fund le Bank of Botswana. E ne e le mothusa tautona wa Botswana go tswa ka ngwaga wa 1992 go ya ko ngwageng wa 1998.
Dijo tsa Setswana,Botswana
Metswako
Go nna le maungo a le mantsi mo lefatsheng la Botswana a a akaretsang morula. Go dumelwa fa magapu a tlholegile mo lefatsheng la Botswana mme nna mantsi ka paka ya one. Mefuta e mengwe ya magapu e akaretsa lerotse kgotsa lekatane le le lone le lemiwang mono. Go nna le mefuta e mengwe ya magupa a naga a a tlhogang mo mafelo a a metlhaba e bile a le dikaka a le botlhokwa mo banning ba dikgaolo tse ka ba a dirisa e le dijo e bile gape e le metsi. Bontsi jwa merogo e bonwa ka dipaka dingwe mme ebile e a omelediwa kgotsa e lokiwa e le tsela ya go e itsa go senyega. Go nna le metlhale e le mentsi ya go apaya merogo e e omeleditsweng e.
Festus Mogae
Boeteledipele jwa ga Rre Mogae
Lekoko la ga Mogae ebong Botswana Democratic Party (BDP), le tsere puso ka ditlhopho tsa Phalane ngwaga wa 1999, mme  Mogae a kanelwa lobaka la ngwaga tse tlhano ka Phalane a tlhola masome a mabedi mo ngwageng wa 1999  ke rramolao ebong  Julian Nganunu kwa lebaleng legolo la lefatshe la metshameko moGaborone. Mo modirong o ne o,o ne a ikanya go itebaganya le go lwantsha lehuma le letlhoko la ditiro.
Go runya ga bolwetsi jwa monkeypox ka 2022 kwa Aforika Borwa
Go runya ga bolwetsi jwa monkeypox ka 2022 kwa Aforika Borwa ke nngwe ya kanamo ya bolwetsi jwa monkeypox mo bathong jo bo bakiwang ke mogare wa monkeypox. Aforika Borwa e ne e le lefatshe la bo masome a mane le bosupa go amiwa ke bolwetsi jo lefatshe ka bophara, ka ngwaga wa 2022. Motho wa ntlha go tshwarwa ka bolwetsi jo mo Aforika Borwa e ne e le ka di 23 tsa Seetebosigo ka ngwaga wa 2022.
Festus Mogae
Boeteledipele jwa ga Rre Mogae
Go latedisa katlego ya BDP's mo ditlhophong tsa Phalane ngwaga wa 2004, Mogae o ne a kanelwa gape legato la bobedi ka kgwedi ya Ngwanatsele mo ngwagebg wa 2004. Mogae o ne a solofetsa go lwantsha lehuma le letlhoko ya ditiro, le gone go emisa kanamo ya mogare wa HIV-AIDS, mo a ithaopileng go o emisa mo Botswana ka ngwaga wa 2016.
Dijo tsa Setswana,Botswana
Dijo tse di itsegeng thata
Seswaa kgotsa Chotlho ke nama ya setswana e e apewang mo medirong e e kgetlhegileng. Gantsi e apewa ke borre mo pitsaneng e e maoto mararo kwa leisong,e apewa ka leswai le metsi fela mo molelong o o kwa tlase go fitlhale le butswa thata e bo e nna boruma. Dijo tse dingwe tse di itsegeng thata ke serobe;mala la dirwe tsa podi,nku kgotsa kgomo tse di apeilweng go fitlhelela di nna boruma.Fa phologolo e le nku kgotsa podi tlhako e apewa le tsone.
Festus Mogae
Tlogelo tiro
Ka kgwedi ya Phukwi a le lesome le bone ka ngwaga wa 2007, Mogae o ne a bolela dikeletso tsa gagwe tsa go tlogela tiro kgwedi tse di borobabongwe tse di latlang.
New Hanover
New Hanover ke setoropo ya Mmasepala sa uMgungundlovu, KwaZulu-Natal mo Aforika Borwa.
Khudumelapye
Khudumelapye kgotsa Kudumelapye ke motse mo kgaolong ya Kweneng mo lefatsheng la Botswana. Motse o o dikhilomethara di le masome a mararo go tswa mo motseng wa Letlhakeng. Palo ya banni ba Khudumelapye e ne e le 1,837 ka palobatho ya ngwaga wa 2001.
Dijo tsa Setswana,Botswana
Dijo tse di itsegeng thata
Motogo kgotsa bogobe bo apewa ka go faga bopi jwa mabele,jwa phaletšhe kgotsa jwa lebelebele,mme o fudue ka bonya ka bonya go fitlhelela go lowa. Nako tse dingwe bopi jwa mabele kgotsa jwa phaletšhe bo a bidisiwa bo bo bo jerwa ka maši le sukiri. Dijo tse di bidiwa ting. Ko ntleng ga maši le sukiri,ting e ka jewa ka nama le mrogo e le dijo tsa motshegare kgotsa tsa maitseboa. Tsela e ngwe ya go apaya bogobe ke go bo tsenya madila le lerotse. Dijo tse di bidiwa tophi ke morafe wa baKalanga.
Bopi jwa borotho ke ngwe ya dijo mme bone bo nna le dingwaga bo ntse bo rekiwa go tswa mo mafatsheng a sele.Go nna le mefuta e mentsi ya go apaya borotho e e setseng e itsege lefatshe ka bophara. The most common are dumplings (matemekwane), flat cakes (diphaphatha) and fat cakes (magwinya). Mo go se boupi jwa borotho bo a dubiwa e bo bo apewa ka ditsela tse difarologaneng ditshwana le go bo bidisa le nama, go bo apaya ka mafura a molelo kgotsa magala.
Dijo tse di itsegeng thata mo mafelong a dikgaolo a akaretsa morama, kungwa e ka fa tlase ga lefatshe e e jewang mme e baka malwetsinyana..[1] Phane ke seboko se kima se se batileng go tshwana le seboko se ka teme ya sekgowa se bitswang caterpillar se se apewang ko magala a molelo, go bediiwa le go gadikiwa[2]
Dino
Dino tsididi le bojalwa ka bontsi di dirwa ke madirelo a Botswana tse di akaretsa Fanta le Coca-Cola. Local brands ke Castle le Lion beers. Masi a remisiwa go dira madila (sour milk) a a kgonang go nowa e le o ne fela kgotsa a tsenngwa mo motogong. Seno se se rategang se se itiretsweng mo lwapeng e se bojalwa ke gemere.
Dino tse dingwe tsedi rategang ke Khadi, Chibuku, Setopoti le Tipi ya mokwatla.
Dijo tsa Magwera
Basimane ba ne ba a ja bogobe jo bo tswang kwa magabone. Borrabasimane kgotsa bomalomaabasimane ba ba tswang kwa metseng e e kgakala ba ne ba romela dikgetsi tsa mabele kwa kgosing ya motse o o rupisang, mme go bonwe ba ba ka ba apeelang. Ba motse bone ba ne ba apeelwa ke bommaabo, ka dipitsa tse di kgethegileng, le maiso a a lebaganyeng bone fela. Fa go ne go rupa leitibolo, batsadi ba gagwe ba ne ba sa tshwanela go ja bogobe jo a bo apeetsweng, go twe ba ka mo tshereanya.
Fa bogobe jwa gagwe bo budule, bo, tsholelwa mo mogopong o a tlholang a jela ka one fa a le mo gae. Bo tshwanetse go tsholwa le go isiwa bo sa le bolelo. Go ne go isiwa dijo gabedi ka letsatsi mo mosong, fa dikgomo di bolola; le mo maitseboeng, fa di goroga.
Basadi ba kgoro e le nngwe ba ne ba tsamaya mmogo, mme ba fete ba eme fa setlhareng se ba tla beng ba laetswe go letela fa go sona. Magobe a a feta a tsewa ke bagokane/makgajane, ba ye go a ntsha, mme ba buse megopo e. Basadi ba fa ba tsena kwa gae ba tlhatswa megopo e, mme ba e beele kwa thoko. E ne e le moila gore bana ba e kgome, kgotsa ba e dirise.
Basadi ba ne ba ka nna ba tsisa bojalwa, fa bo le teng, mme bo ne bo nowa ke banna ba bagolo fela, e seng magwera kgotsa badisa ba bona. Legwetla fa le le teng le lona le ne le amogelesega, mme e le la banna fela.
Rramosimane kgotsa malomaagwe o ne a ka ntsha kgomo kgotsa podi, gore e tlhabelwe magwera. Fa e sena go begwa kwa go ‘mogokgo’ e neelwa bagokane go e tlhaba, mme e jewe ke ba kgoro ya yo o tlhabisitsweng. Kgosi le yona e ne e a tle e ntshe dikgomo kgoro nngwe le nngwe e bona kgomo. Kgomo nngwe le nngwe fa e sena go ralwa e tshwarwatshwarwa ke ngaka; e dire moswang wa yona, e be e kgatshe nama yotlhe ka metswako ya yona. Se se ne se direlwa gore fa e ka re bosigo mongwe a re o tla go tlopola moswang o, di ye nae.
Pele ga basimane ba a ja ba ne ba tlhapa diatla, mme ba je ka go tlhakanela. Fa ba fiwa nama ba ne ba ema ka go tlhomagana, mme e re mongwe le mongwe a ntse a abelwa jaana, a ete a logediwa ka thupa.
Bogobe Jwa Lerotse
Bogobe jwa lerotse ke mofuta o mongwe wa dijo tsa Setswana. Bogobe jwa lerotse fela jaaka dijo dingwe le dingwe, bo apeelwa go jewa ke batho botlhe. Go le gantsi, bogobe jwa lerotse bo jewa thata ka dinako tsa letlhafula ka e le dijo tse di lemiwang kwa masimo ka nako ya dipula. Jone bo apewa jaana; Moapei o simolola ka go kgabetlelela lekatane mo pitseng. A pharanye metsi a se kae. A lete metsotso e le masome mabedi gore lekatane le butswe. Fa lekatane le sena go butswa, o ka faga boupi jwa mabele mo lekataneng le le budulweng wa fetlha go thuba mangope mo bogobeng. O bo o leta metsotso e le lesome gore boupi le jone bo butswe. O ka pharanya lebese fa o batla go tiisa tatso ya bogobe jwa gago. Jaanong o ka tsholela ba lelwapa la gago bogobe jwa lerotse go kganela ramatheka.
Festus Mogae
Dikatlholelo
Mogae o fentse tlotla ya Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership ka ngwaga wa 2008, gape o tla fiwa selekanyo sa madi a US$ 5 million go fitlha ngwaga tse di lesome gape le US$ 200,000 ka ngwaga botshelo jwa gagwe jotlhe go tsweng foo. Kwa toropong ya London Phalane a le masome a mabedi ka ngwaga wa 2008, mokwaledi mogolo wa United Nations Rre Kofi Annan o ne a tlhalosa: "Ketelelo pele ya maemo ya ga tautona Rre Mogae e supile katlego mo matlhong a setshaba kgatlhanong le segajaja sa HIV/AIDS se se neng se tshosa lefatshe le batho mo lobakeng lo lo tlang."
Botshelo jwa gagwe gompieno
Mogae gompieno o dira e le morongwa yo o kgetlhegileng wa lekalana la United Nations Secretary-General mo mererong ya tsa phetlogong loapi. Ka ngwaga wa 2010, o ne a kopana le lekgotla la bogakolodi la U.S. la TeachAIDS.
Bokhutlo
Rre Festus Mogae o diretse lefatshe la Botswana ka lobaka lo lo leele. E ne e le tautona yo o ratang batho ebile a dumela mo go reng re le lefatshe re tshwanetse go dirisanya mmogo gore kagiso e rene mo lefatsheng.Tautona o ne a dumela thata mo pusong ya batho ka batho ka a ne aitse gore mongwe le mongwe o botlhokwa mo lefatsheng.
Phatlalatso ya metsi le kgopo leswe mo kgaolong ya Sub-Saharan Africa
Le fa go bona metsi le kgopo leswe mo kgaolong ya Sub-Saharan Africa go ntse go tokafala ka bonya mo dingwageng tse di masome a mabedi tse di fetileng, kgaolo e santse e saletse kwa morago fa e tshwantshangwa le dikgaolo tse dingwe tse di santseng di tlhabologa. Go bona metsi mo go tlhabolotsweng go oketsegile go tswa kwa go 49% ka 1990 go ya kwa go 68% ka 2015, fa go bona kgopo leswe e e tlhabolotsweng gone go oketsegile fela go tswa kwa go 28% go ya kwa go 31% mo nakong e e tshwanang. Kgaolo ya Sub-Saharan Africa ga ya kgona go fitlhelela seelo sa Millennium Development Goals (MDG's, 1990 - 2015) sa go kgona go fa sephatlo sa palo ya batho metsi a a babalesegileng le kgopo leswe ka dingwaga tsa 1990 go tsena ka 2015. Go santse go na le tlhoka tekatekanyo mo mafatsheng a a mo Sub-Saharan Africa, le gareng ga ditoropo le magae. Di MDG di beile seelo sa mafatshefatshe sa go fokotsa phatlalatso metsi le kgopo leswe e esa tlhomamang mme jaanong dieelo tse dintsha di teng ka fa tlase ga Sustainable Development Goals (SDGs, 2016 - 2030.) Di MDG di ne tsa rebola gore fokodiwa palo ya batho ba aba sa boneng metsi le kgopo leswe ka sephatlo, fa SDG tsone di re batho lefatshe ka bophara ba kgone go bona dithuso tseo, go fokodiwa tlhoka tekatekano, gape go akarediwe bophepa fa godimo ga metsi le kgopo leswe. Sustainable Development Goal SDG6 e itebagantse le go netafatsa gore metsi a nna teng ka dinako tsotlhe le baokamedi ba ba maleba mo go tsa metsi le kgopo leswe.
Nozizwe
Nozizwe ke lekeishene la Venterstad, Kapa Botlhaba mo Aforika Borwa.
Phatlalatso ya metsi le kgopo leswe mo kgaolong ya Sub-Saharan Africa
Gantsi metsi a phatlaladiwa ke maphata a metsi kwa ditoropong le bommasepala kana ditlhopha tsa sechaba kwa magaeng. Mafarafatlha a kgopo leswe ga a tlwaelesega, go tlhatswa metsi a a leswe gone ga go a tlwaelesega le go gaisa. Kgopo leswe gantsi e dirwa mo matlong a boithomelo a batho ka bongwe ka bongwe kgotsa mo go a a tlhakanetsweng. 70% ya dipeeletso mo phatlalatsong ya metsi le kgopo leswe mo Sub-Saharan Africa di dirwa mo kgaolong, fa 30% a dirwa go tswa kwa ntle ga kgaolo (2001 - 2005 e le palogare). Bontsi jwa madi a atswang mo kgaolong ke madi a malwapa ($2.1bn), a eleng a go gopa leswe mo matlong a boithomelo. Dipeeletso go tswa mo pusong ($1.2bn) a lekana le a a tswang kwa ntle (US$1.4bn). Seabe sa maphata a a ikemetseng ka nosi ga se bonale thata ka ke $10 million fela.
Festus Mogae
Dikgoge tsa kwa ntle
Karolo:Batho ba ba tshelang Karolo:Tautona wa Botswana
Phatlalatso ya metsi le kgopo leswe mo kgaolong ya Sub-Saharan Africa
Dipharologano tsa mafatshe
Go na le tlhoka tekatekano e kgolo gareng ga mafatshe a a mo kgaolong ya Sub- Saharan Aforika. Kgonagalo ya go bona metsi a a nowang a a babalesegileng e farologana go tswa kwa go 38% kwa Ethiopia go ya kwa go 91% kwa Aforika Borwa, fa go bona kgopo leswe e e tokafaditsweng go tswa kwa go 11% kwa Burkina Faso go ya kwa go 77% kwa Aforika Borwa. Seemo sa kwa Ivory Coast se botoka thata ka kgonagalo ya go bona metsi a a botoka le kwa go 82%.
Dipharologano tsa ditoropo le magae
Mo kgaolong ya Sub-Sahara ka bophara, phatlalatso ya metsi le kgopo leswe mo ditoropong e feta ya kwa magaeng gabedi (83% wa metsi kwa ditoropong le 47% kwa magaeng) mme kgopo leswe yone e le (44% le 24% mo mafelong ao). Mme magae a tokafala ka bofefo, fa kwa ditoropong go atolosiwa ga didirisiwa le dikago tsa phatlalatso ya metsi le kgopo leswe go sa kgone go diragalo ka lobelo lo palo ya batho e golang ka lone.
Ditlhaloso tse di farologaneng tsa kgonagalo ya go bona metsi
Tshwaelo ya gore go 'bona' metsi le 'a a 'tokafaditsweng' e papametse. Ditlhaloso tse di dirisiwang ke ba WHO/UNICEF Joint Monitoring Program for Water Supply and Sanitation ga di tshwane le tsa ditlhotlhomiso kgotsa melao e mengwe. Puso ya lefatshe la Burkina Faso, fa re fa sekai, e lebelela dintlha tse di tshwanang le nako ya go leta le boleng jwa metsi. Sephatlo sa malwapa a a mo Sub-Sahara a a nang le metsi a a tokafaditsweng go ya ka WHO/UNICEF, ba tsaya sebaka se se fetang oura ka letsatsi ba gelela metsi. Le fa tatlhegelo e ya nako go buiwa ka yone mo pegong ya WHO/UNICEF, ga e ame pharologanyo ya "a a tlhabolotsweng" le a a sa tlhabololwang" ya bone.
Batsaakarolo mo phatlalatsong ya metsi le kgopo leswe
Fa e sale ka dingwaga tsa 1990, mafatshe a a mo Aforika ka bontsi a ntse a arologanya dinonofo tsa sepolotiki ka go di ntsha mo legareng go di isa kwa baeteledipeleng ba mo gae: