cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go fuduga ga mefuta ya ditshedi
Kwa Arctic, go tlhatloga ga CO2 le dithemperetšha go fetola dimela tsa tundra le ditlhatshana tse dingwe tsa xerophytic mo tsamaisong ya tikologo. Ka sekai, kwa Siberia sub-arctic, go fuduga ga mefuta go na le seabe mo go goleng ga albedo-feedback, jaaka ditlhare tsa larch tse di ntshang lomao di emisediwa ka ditlhare tsa conifers tse di nang le matlhare a a lefifi tse di kgonang go monya marang mangwe a letsatsi a pele a neng a bonala go tswa mo kapokong e e fa tlase ga boalo jwa sekgwa. Go ile ga lebelelwa gore mefuta e mentsi ya ditlhapi e tla fudugela kwa North le South poles ka ntlha ya go fetoga ga tlelaemete, le gore mefuta e le mentsi ya tlhapi e e gaufi le Equator e tla nyelela ka ntlha ya mogote wa lefatshe.
Kokelo ya Molepolole (Scottish Livingstone)
thumb|Scottish Livingstone Hospital
Ditlamorago tsa go fetoga ga seemo sa loapi mo dithulaganyong tsa tikologo
Go fetofetoga le mefuta ya ditshedi
thumb|Kgama e khibidu e potlana kwa sekgweng kwa Scotland. Go fetoga ga tlelaemete go amile dijini tsa palo ya dikgama tse dikhibidu kwa Rùm, nngwe ya ditlhaketlhake tsa Inner Hebrides, Scotland. Dithemperetšha tse di bothitho di ne tsa dira gore dikgama di tswale ka palogare malatsi a le mararo pele ga foo mo dingwageng tse di lesome tsa patlisiso. Gene e e tlhophang go tshola ngwana pele ga nako e oketsegile mo palong ya batho ka gonne ba ba nang le dijini ba na le dinamane tse dintsi mo botshelong jwa bone. Karolo:Pages with unreviewed translations
Boerewors
Boerewors kana boroso ke nama e minced le mafura e tsoakane e nang le litlama le letsoai, le ka khaotsa go ka mala sa khaotseng e loketse bakeng sa ho hadika kapa go baka. Seo qalong se neng linku tse mala sebediswa bakeng sa sekoahelo, empa kajeno hoo e ka bang feela sebelisa mala maiketsetso. Ke khetheha e ratoang gagolo Aforika Borwa le linaheng tsa boahelani.
Stilfontein
Stilfontein ke toropo ya moepo, e e nang le batho ba ba ka nnang 17 942, magareng ga Klerksdorp le Potchefstroom kwa profenseng ya Bokone Bophirima, Aforika Borwa.
Lefelo le le tlhamilwe ka ngwaga wa 1949, go nna batho ba ba dirang kwa meepong e megolo e le tharo ya gauta: Hartebeesfontein, Buffelsfontein, le Stilfontein.
Boerewors
Feela joaloka lentsoe braai, lentsoe boerewors e sa fetohe ka Senyesemane le lipuo tse ngata tsa Aforika Borwa li akarelletsa.
Stilfontein
Stilfontein e ne ya otla ke thoromo ya lefatshe e e dirileng ke meepo e e neng e le fago ka 9 Mopitlwe 2005. Thoromo e e sentse meago mo toropong e. Morago ga fogo, meepo wa Hartebeesfontein le wa Buffelsfontein e ne ya tswalwa. Go ne ga bulwa meepo ya Simmer le Jack. Matlhotlhapelo a ne a diragala gape ka 23 Mopitlwe 2006 fa molelo o ne wa aparela moepo mme baepi ba le 8 ba ne ba tlhokafalla ka fa tlase.
Kokelo ya Molepolole (Scottish Livingstone)
Kokelo ya Scottish Livingstone, e e itsegeng e le kokelokgolo ya Molepolole, ke kokelo ya kgaolo ya ga goromente e e mo Molepolole, mo lefatsheng la Botswana, e eleng dikhilomethara di le masome a marataro (60 km) metsotso e le masome a mararo le bosupa(37 mi) go tswa Gaborone.
Ditso
Kokelo ya Scottish Livingstone
Kokelo e e agilwe ka ngwaga wa 1993 ke kereke ya United Free Church of Scotland. Se ne sa bulwa mo ngwageng e e latelang kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le mararo, Ngaka Sheppard e ne e le ngaka ya ntlha. Ka nako eo, sepatela se ne se na le malao a le masome a mabedi (20) fela.
Ditlamelo
Ka go leka go lwantshana le segajaja sa HIV/AIDS, goromente o ne a bula kago e ngwe e e ntsha ya sepatela ka Ngwanatsele ngwaga wa 2007. Kago e ntsha e, e ne ya agiwa ke Arup, e neng e tshwere malao a le makgolo a mararo le botlhano (350) gammogo metlhale ya itsidifatso le ikgotetso.
Debswana
Go tshwaiwa diphoso
Kompone ya Debswana e tshwailwe diphoso ke mokgatlho wa Survival International wa mafatshefatshe o o lwelang ditshwanelo tsa beng gae, go bo ba sa tlotla ditshwanelo tsa setho tsa Basarwa ba ba nnang kwa Botswana. Fa e sale ka dingwaga tsa 1980, mokgatlho o o kwadile dipego tsa gore puso ya Botswana e dirile letsholo la tlhorontsho go ba ntsha mo lefelo leo gore go diriwe dipatlisiso tsa moepo. Moeteledipele wa pele wa Debswana Louis Nchindo o rile " Puso e na le tshiamelo mo go fuduseng Basarwa kwa lefelong leo la tlhokomelo diphologolo...go maleba gore puso e tseye tshwetso e o. Fa e seng jalo ke mang o o ka batlang go sala mo fifing fa ba bangwe ba tswelela pele?" Go ya ka Stephen Corry, mogogi wa Survival International, Basarwa ga ba a siiwa ke dinako, ditshwanelo tsa bone tsa setho le tsa setso di tshwanetse go tlotliwa. Puso ya Botswana e ganetsa magatwe a e bua fa ele go feteletsa. Go santse go sena bosupi jwa go epa ga kompone ya Debswana kwa Central Kalahari Game Reserve ka kompone e butse meepo go sele jaaka kwa Jwaneng,Orapa,Letlhakane le Damtshaa.
Phatlalatso ya mêtsi le kgôpô leswê kwa Morocco
Molao o mošwa wa taolo ya metswedi ya metsi le lenaneo la metsi a kwa magaeng (1995)
Gape ka ngwaga wa 1995, puso e simolotse lenaneo le le kwa godimo la Metsi a a Nowang a kwa magaeng (Programme d'approvisionnement groupé en eau potable des populations rurales - PAGER) go lebana le kgwetlho ya go nna le metsi a a nowang a a kwa tlase thata mo mafelong a selegae. Lenaneo le dirwa ke ONEP, e maikarabelo a yone a atolositsweng go tswa kwa ditoropong go ya kwa metseselegaeng ka lenaneo (bona gape ka fa tlase ga mekgwa e mesha le tiriso e e siameng ya boditšhabatšhaba).
Go dirwa ga metsi a poraefete kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo1990
E re ka Régie e e neng e direla Casablanca e ne e na le rekoto e e kwa tlase ya tirelo puso e ne ya fetsa mo bogareng jwa dingwaga tsa bo 1990 go tlisa Kompone e e ikemetseng go tsamaisa metsi, leswe le mafaratlhatlha a motlakase a toropo. Setlhopha se se bidiwang Lydec, se se neng se eteletswe pele ke Lyonnaise des Eaux (e jaanong e leng SUEZ), se ne sa fiwa tetla ya dingwaga di le 30 ntle le go gaisana ka 1997. Tumelelo ya Casablanca e ne ya bula tsela ya tumelelo e e latelang kwa Rabat, Tangiers le Tetouan. Le fa tetla ya Rabat e ne ya fiwa Vivendi ka tlhamalalo ka 1998, tetla ya Tangiers le Tetouan e ne ya newa ka 2002 morago ga go gaisana le Amendis, e leng lekala la Vivendi.
Ka ngwaga wa 2000 tumelelo ya ntlha ya dingwaga di le 50 ya SMD, e leng lekala la Lyonnaise, ya go tlamela ka metsi a mantsi kwa Casablanca e ne ya ntšhafadiwa.
Ka ngwaga wa 2000 Molao wa ONEP o ne wa fetolwa go akaretsa leswe (go phepafatsa le go phepafatsa metsi a a leswe) mo thulaganyong ya ONEP. Ka nako e e tshwanang, ditlhotlhwa tsa metsi a a leswe (redevance d'assainissement) di ne tsa simololwa, le fa di le kwa tlase thata ga 1 Dirham/m3, mme go ne ga tlhomiwa lenaneo
Go tlhamiwa ga ONEE ka go kopana ga ONEP le ONE
Ka nako ya go tlhamiwa sesha ga Kabinete morago ga ditlhopho ka 2007, Lefapha la Tikologo le Metsi ka fa letlhakoreng le lengwe, le Lefapha la Eneteri le Meepo ka fa go le lengwe, di ne tsa kopanngwa go nna "Lefapha le Legolo" le le lengwe. Mo Lefapheng leno go na le Mokwaledi wa Naga yo o rweleng maikarabelo a metsi le tikologo. Lefapha la Tikologo le Metsi le ne le tlhamilwe ka 2002, le kopanya maikarabelo a pele a neng a gasame mo mafapheng a le mmalwa.
Ka ngwaga wa 2009 Kabinete e ne ya amogela molao (Molao 40 09) o o bonelang pele kgolagano ya maano (go kopanngwa gape) magareng ga ONEP le tirelo ya motlakase ya bosetšhaba ONE. Maikaelelo ke go atolosa ikonomi ya bogolo jwa go duelela le go tlhokomela, e e setseng e fitlheletswe mo dithulaganyong le mo dikgaolong mo ditoropong tse dikgolo, go ya kwa mafelong a mangwe a naga. Molaotlhomo o tlhotlhelediwa ke dikakantsho tsa diphetogo tse di neng tsa tlhagisiwa mo dipatlisisong tse di farologaneng, go akaretsa le e nngwe e e neng ya dirwa ke khampani ya McKinsey e e neng e gakololwa ke batsamaisi e e neng yi direlwa Lefapha la Merero ya Selegae ka 2004. Ka Sedimonthole 2011 molao o ne wa amogelwa ke Palamente mme mokgatlho o mošwa, Office National de l'Electricité et de l'Eau Potable (ONEE), o ne wa tlhamiwa. E e kileng ya bo e le ONEP e ne ya nna "karolo ya metsi".
Boitshwaro jo bo siameng jwa boditšhabatšhaba le mekgwa e mesha
Gareng ga ditiro tse di farologaneng tsa metsi le tsa go tlosa leswe kwa Morocco tse di simolotsweng mo dingwageng tse di masome a mabedi tse di fetileng, lenaneo la metsi le go tlosa lesfe la kwa magaeng la PAGER le amogetswe jaaka mokgwa o o siameng wa boditšhabatšhaba ke Lekgotla la Ditšhaba Tse di Kopaneng. Mo godimo ga moo, porojeke ya thuso e ntšha e e ikaegileng ka ntshodikuno ya go atolosa phihlelelo ya metsi le leswe le simolotswe ka 2007.
Lenanêô la metsi a kwa magaeng PAGER
Ka ngwaga wa 2004 lenaneo la bosetšhaba la metsi a kwa magaeng PAGER le ne la amogela Sekgele sa Tirelo ya Setšhaba sa Ditšhaba tse di Kopaneng mo karolong ya go tokafatsa diphelelo tsa tirelo ya setšhaba. Porojeke e ikaegile ka melawana e mebedi ya motheo: tiriso ya thekenoloji e e motlhofo le go nna le seabe ga baamogedi mo dikgato tsotlhe tsa porojeke go tloga ka tlhatlhobo ya ditlhokego go ya go tlhamo, tiragatso le tlhatlhobo. Lenaneo la US$1bn le le simolotsweng ka 1995 le ikaeletse go fitlhelela batho ba le dimilione di le 12 go fitlha ka 2010. Lenaneo le golola basadi le bana mo morwaleng wa go rwala metsi. Tshekatsheko ya 2001 ya World Bank e bontshitse gore go ikwadisa ga dikolo mo metseng e e solegelwang molemo go oketsegile ka 16%.
Go ya ka tshedimosetso ya semmuso le dipego tsa metswedi ya dikgang ya Morocco, PAGER e okeditse go bona metsi mo mafelong a selegae go tswa go 14% ka 1995 go ya go 61% ka 2004 le 77% ka 2006. Go ya ka tshedimosetso ya patlisiso, go fitlhelela matlo mo mafelong a selegae go oketsegile go tswa go 10% ka 1995 go ya go 20% ka 2004. Go ya ka patlisiso e e tshwanang, go fitlhelela motswedi o o tokafaditsweng wa metsi mo mafelong a selegae go ne ga nna go sa fetoge magareng ga 1995 le 2004 ka 58%. Ga go itsiwe sentle gore tshedimosetso ya patlisiso le tshedimosetso ya PAGER e ka kopanngwa jang.
Ka ngwaga wa 2007, ba ba nang le tetla ya poraefete kwa Casablanca, Tangiers le Tetouan, mmogo le badiri ba metsi ba setšhaba ba Meknes ba simolotse go tsenya tirisong diporojeke tsa go tlhatlhoba metsi le go tlosa leswe go ya ka mokgwa o mosha wa go thusa o o ikaegileng ka ntshodikuno. Maikaelelo ke go atolosa metsi le go tsamaisana le leswe go ya kwa malapeng a le 11.300 mo mafelong a a humanegileng, a a se nang dikgaolo, a a gaufi le ditoropokgolo. Diporojeke tsa go lekeletsa ke karolo ya National Human Development Initiative mme di tshegediwa ka madi a US$7 million ke Global Partnership for Output-Based Aid (GPOBA) e e laolwang ke World Bank. Ke lekgetlo la ntlha GPOBA, e e rotloetsang thata lefapha la poraefete, e neela thuso ya madi go modiri wa metsi wa setšhaba. Palogare ya thuso ya thuso ya madi mo go nngwe le nngwe e lekana le US$169 ya metsi le US$606 ya leswe. Palogare ya maemo a thuso ya madi mo go sengwe le sengwe ke 35 peresente. Badiragatsi gape ba simolotse matsholo a go tlhagisa batho go dira gore batho ba itse ka kgetho ya go ikgolaganya le mesele ya leswe ka ditlhopha tse di yang kwa mafelong a marekisetso. Ka fa tlase ga mokgwa wa thuso e e ikaegileng ka ntshodikuno, dipeeletso di duelwa pele ke batlamedi kgotsa ditirelo tsa setšhaba tse di duelwang ke GPOBA fela morago ga gore thulaganyo ya go tlhomamisa e tlhomamisetse gore malapa a golagantswe le go amogela tirelo e e lekaneng. Go ya ka Banka ya Lefatshe, mokgwa wa thuso o o ikaegileng ka ntshodikuno o thusitse go tokafatsa ditsamaiso, go fenya dikgoreletsi tsa madi le go rotloetsa tirisanommogo ya batsayakarolo.
Maikarabelo a lephata
Badiragatsi ba konokono mo lefapheng la melao ke Lefapha la Maatla, Meepo, Metsi le Tikologo le le okametseng tsamaiso ya metswedi ya metsi le Lefapha la Merero ya Selegae le le okametse kabo ya metsi le leswe. Mo maemong a go tlamela ka ditirelo, batshameki ba konokono ke tirelo ya motlakase le metsi ya bosetšhaba ya ONEE, badiri ba le 3 ba ba ikemetseng ka nosi le ditirelo di le 13 tsa mmasepala. Toropo e kgolo go di feta tsotlhe mo nageng, Casablanca, e direlwa ke modiri wa poraefete Lydec. Mo godimo ga ditheo tse di fa godimo, baemedi ba le supa ba metsi ba na le maikarabelo a go tsamaisa metswedi ya metsi. Le fa go ntse jalo, ditheo tseno di sa ntse di le bokoa.
Ka kakaretso, lefapha le lemogiwa ka thulaganyo e e raraaneng le e e kgaoganeng, e - go ya ka pego ya 2004 ya World Bank - "e kgoreleditseng go tlhamiwa ga pono e e akaretsang ya lefapha lotlhe le go tlhomiwa ga maikaelelo a melao a a utlwanang".
Molao le taolo
Bolaodi jo bo kwa godimo jwa sepolotiki mo lephateng la metsi la kwa Morocco bo mo go Khansele e e Kwa Godimo ya Metsi le Tlelaemete (Conseil Supérieur de l'Eau et du Climat) e e okametsweng ke Tonakgolo le Moporesidente wa Tlotlo wa Kgosi. E ne ya tlhomiwa ka 1996, e emisetsa Khansele e Kgolo ya pele e e neng ya tlhomiwa ka 1981. E akaretsa baemedi ba mafapha otlhe a a amegang ka metsi, baemedi ba dipuso tsa dikgaolo le mekgatlho ya badirisi ba metsi, mmogo le barutegi, mekgatlho ya badiri le mekgatlho ya kgwebo. Le fa gone lekgotla leno le tshwanetse go kopana gangwe ka ngwaga go ya ka molawana wa lone wa go tlhoma, la bofelo le ne la kopana ka 2001. Pokano ya yone ya bofelo e ne ya tshwarwa ka 1994. Go ya ka molao o o tshwanang, tiro ya go nna mokwaledi wa Khansele e dirwa ke Lefapha la Ditiro tsa Setšhaba. Le fa go ntse jalo, ditiro tsotlhe tse di amanang le metsi di ne tsa fudusiwa go tswa kwa Lefapheng la Ditiro tsa Setšhaba go ya kwa Lefapheng le le sa tswang go tlhomiwa la Metsi le Tikologo ka 2002. thumb thumb
United States
thumb USAID e ne ya tshegetsa tsamaiso e e tokafaditsweng ya metswedi ya metsi mo mokgatšheng wa Souss-Masa magareng ga 1999 le 2005. Karolo:Pages with unreviewed translations
Sediba
Sediba ke felo le le nnang metsi a tlholego, a sa ttsenngwa di khemikhale a katswa a ka ntshiwa ko tlase ga lefatshe ka generatara kgotsa go epilwe a gopiwe.
Kokelo ya Molepolole (Scottish Livingstone)
Ditlamelo
Mantlwana a sepatela a e leng one a Infections Disease Care Clinic a a abang dibolaa mogare. Bontsi ja dingaka di bua puo ya Sekgoa fela ha balwetsi ba bua puo ya Setswana nako e ntsi. Ka jalo ditirelo tsa botsogo di nna di fiwa ka thuso ya moranodi. Dipalo tsa dingaka le bolengteng jwa di dirisiwa ga di lekane. Go na le motshine wa ekeserei o le mongwe le tidima serei e se yo. Dinako tsa go emela go bona ngaka le lephata la obstetrics le nna dirisiwa ke ba bongaka jwa pelegi.
Mmasekgoa Masire-Mwamba
Ka ga ene
Mmasekgoa Masire-Mwamba ke motsamaisi wa Botswana le modiredi wa puso wa mafatshefatshe, yo o nang le maitemogelo/boitseanape jo bo kwa godimo ja dingwaga tse di fetang masome a mararo mo go tsa kgwebo, tlhabololo le ditherisano tsa mafatshe tse di farologaneng. Mmasekgoa Masire-Mwamba e ne e le Mothusa Mokwaledi-mogolo wa Commonwealth go tloga ka 2008 go fitlha ka 2014.
Botshelo jwa gagwe le dithutego
Mmasekgoa Masire-Mwamba o tshotswe e le Gabaipone Masire ka ngwaga wa 1960 kwa motseng wa Kanye, a tsalwa jalo ke Ketumile Quett Joni Masire le Gladys Olebile Masire mme a golela kwa Gaborone kwa a simolotseng sekolo sa gagwe kwa Thornhill Primary School teng. O ne a fiwa leina la Gabaipone go tlotla mmaagwe rre rraagwe e bong Gabaipone. Ka leina le legolo jalo, gantsi motho o fiwa leina le lengwe, ka jalo a bidiwa Mmasekgoa. Leina la Mmasekgoa le ne la feleletsa le bipile leina la gagwe la mmatota ebong Gabaipone.
Morago ga moo o ne a amogelwa kwa Yunibesithing ya Lontone a aloga ka Bachelor of Science Electronics and Physics. Ka 1990 o ne a aloga ka Masters of Business Administration (MBA) go tswa kwa Yunibesithing ya Pittsburgh. Masire-Mwamba o na le dithuto tse dikgolwane tsa dikirii ya Bachelor of Law (LLB) le Advanced Management Diploma go tswa kwa IESE Business School, Spain. Ke motlhatlheledi yo o nang le motlhatlhobi le setifikeiti, ka a tlhomile kompone e e ikemetseng e e nayang thutuntsho ya bokgoni jo bo bonolo e e itebagantseng le Boeteledipele le Taolo ya Boto.
B
B, kana b, ke thanks ya bobedi mo dithakeng tse di dirisiwang go bupa diele, thaka e e ka buiwa jaana bee kana bi bontsi ke bobee.
Metsi mo Afrika
Mo lefatsheng lotlhe, Tanzania e sa ntse e sa bone dijo tse di lekaneng. Go ya ka Proteus Global Food Security Index ‡ data e e kgobokantsweng ke World Food Programme ‡ Tanzania e na le index ya 0.564 mo sekaleng sa index sa 0.08 go ya go 0.775, koo kwa bofelong jo bo kwa godimo jwa pontsho e bontshang go tlhoka tshireletsego ya dijo, Tanzania e lekanya 0.564 mme e mo maemong a 162 mo dinageng di le 185 tse di akareditsweng. Pego e nngwe ya World Food Programme e fitlhetse gore mebaraka e le 7 mo go e le 20 ya Tanzania e e neng ya tlhatlhobiwa e ne ya fitlha mo maemong a mathata mo Q4-2019 go ya ka dipalo tsa ALPS (Alert for Price Spikes). Gore go tle go tlhalosiwe sentle gore ke dilo dife tse di dirisiwang go sekaseka mebaraka eno ya kwa Tanzania le makoa a yone, ALPS Indicator "e ela tlhoko gore mebaraka ya lefelo leo e na le ditlhwatlhwa tse di kwa godimo thata tsa dijo go le kana kang ka go bapisa tlhwatlhwa ya dijo tsa kgwedi le kgwedi le tsela e e bonalang ka yone ka paka e e rileng mme e di kgaoganya go nna tse di tlwaelegileng, tse di nang le mathata, tse di tlhageletseng kgotsa tse di mo mathateng".
Dikgwetlho
Tanzania e na le mathata a mantsi a a amanang le kago a a kgorêlêtsang bokgoni jwa yônê mo karolong ya tshireletsego ya dijo. Go tlhaêla ga madi le ditsela tsa go dira dilo tse di lekanyeditsweng tsa go bona madi, bokgoni jwa kgwebo jo bo sa tlhabologang, maêmo a a kwa tlase a bokg6oni mmôgô le mafaratlhatlha a a bokoa go dira gore go se nnê le dikgothatso fa go tla mo go tswelediseng pele go tlhabolola lefapha la temôthuô.
Dikgoreletsi Tsa Tlholego
Dingwe tsa dilo tse di amang pabalêsêgo ya dijo tsa Tanzania ga di kgone go laolwa motlhofo.
Bošhêng jaana go tloga ka Tlhakole 2020, ditshenekegi di senya dijalo tsa Tanzania le dijalo tse dingwe tsa Afrika Botlhaba, di tshosetsa bokgoni jwa kgaolô go boloka maêmo a temothuô mme ka ntlha ya seo, tshireletsego ya dijo. Setlhogo sa Time sê se begang ka kgang eno se gatêlêla gore bothata jono jwa tlhôlêgo bo ka nna bogolo go le kana kang: "Ditlhôpha di dikgolo thata, kwa Bokône-Botlhaba jwa Kenya, setlhôpha se le sengwe se ne sa lekanngwa go nna boleele jwa dikilometara di le 37 le bophara jwa dikilomethara di le 25. UN e bolêla gore ditshenekegi tsa sekaka ke ditshenekegegi tsê di kotsi thata ka ntlha ya bokgôni jwa tsone jwa go bolaya dijalo, go tshosetsa tshirêlêtsêgo ya dijo le go itshedisa. Di-swarms, tsê di ka tsayang ditshenekegi tsê di godilêng di le dimilione di le 40 go ya go di le 80, di ka ja dijalo ka letsatsi le le lengwe tsê di ka tlamêlang batho ba le 35 000 dijo."Bothata jo bo ka se kang jwa tilwa jo ditshenekegi tsêno di tla nnang le jônê mo karolong e kgolo ya go tlhomama ga itsholelo ya setšhaba bo tla dira gore go bona tharabololô go nne botlhôkwa thata. thumb|Sekao sa tlelaemete ya Tanzania ya jaanong
Go Fetoga ga Maemo a Bosa
Ka ntlha ya go ikaêga thata ka temôthuô e e fepiwang ke pula jaaka motswêdi o o tlhomameng wa GDP le pabalêsêgô ya dijo, setšhaba sê se amogêlang madi a a kwa tlase jaaka Tanzania se ka tlhasêlwa thata ke ditlamorago tsa temothuong tsa phetogo ya tlelaemete.
Dikotsi tsa komelelo le mofuta o o sa bonelwang pele wa phetogo ya tlelaemete le ditlamorago tsa yone mo tlelaemeng/ tikologo di tshosetsa kgolo ya Tanzania ya mo isagweng le palo e kgolo ya balemirui ba ba itshedisang.
Phiri
Phiri ke mpsha ya nageng. Ke phoofolo ya Aferika Borwa.
Metsi mo Afrika
Kgatelopele
Le fa go ka nna le dikgoreletsi tse dintsi fa gare ga Tanzania le tshireletsego e e tletseng ya dijo, setšhaba se tswelela go batla ditsela tsa go gatela pele. Go ya ka USAID, diheketara tse di fetang 190,000 tsa naga ya Tanzania di tsere dikgato tsa go tokafatsa tiriso ya temothuo le thekenoloji. Mo godimo ga moo, ntshodikuno ya raese ka hektare e menagane gabedi ka ntlha ya tirisanommogo ya Tanzania le USAID mo maitekong a bone a go rotloetsa temothuo e e tswelelang pele le go tlhoma mogopolo thata mo dikamelong tse di itsegeng jaaka Mokgele wa Tlhabololo e e tsweletseng. Letsholo le lengwe la tirisanommogo la tshireletsego ya dijo le Tanzania e nang le seabe mo go lone ke la dingwaga di le nne la go dira gore go nne le kgolo ka go dirisa peeletso le dikgwebo (ENGINE). E dirilwe ke International Executive Service Corps (IESC), lenaneo le thusa go akofisa tlhatlhobo le go tokafatsa ditselana tsa taolo, tshedimosetso, le tsa madi tse di thusang kgolo ya kgwebo le peeletso ya dingwe tsa dikgaolo tsa temothuo tsa Tanzania (Mbeya, Morogoro, le Iringa, le Zanzibar).
Go Amogela Palo ya Batho
thumb|Basha ba Tanzania ba ka tlhaselwa thata ke phepelotlase
Botswana Energy Regulatory Authory
Botswana Energy Regulatory Authority (BERA) ke lekalana la molao tsamaiso wa kgotesto le boranayane le le ka fa tlase ga tebelelo ya ga goromente wa lefatshe la Botswana. Lekalana le le simolodisitswe morago ga gore molao wa Botswana Energy Regulatory Act o tsene mo tirisong ka ngwaga wa 2016 le bo le simolola ditiro tsa lone ka ngwaga wa 2017 kgwedi ya Lwetse e rogwa ( 1st September, 2017).
Dipadi tse dingwe
Official website
Bolele
Bolele ke botalana jo bo itshekang mo metsing a a bewang sentle kgotsa ka tlhokomelo. Senepe se se mo thoko se supa bolele jo bo ne jwa fitlhelwa bo itshekile mo tankeng ya Sediba.
J
J, kana j ke thaka ya bo lesome mo dithakeng tse di bopang diele. Le buiwa jaana jay kana jeyy. Bontsi ke “bojayy"
Gladys Olebile Masire
Kgodiso le thutego
Gladys Molefi Olebile o tshotswe ka ngwaga wa 1931 kwa motseng wa Modimola kwa Mafikeng kwa Aforika Borwa. E ne e le morwadia Fenkwane Mogwera le Mabu Mogwera. Mo letlhakoreng la ga mmagwe, o ne a tlholega kwa lolwapeng lwa bogosi lwa kwa ga Tawana-a-Tshipi Mina Tholo. Morago ga go aloga kwa Tigerkloof, o ne a gata mo dikgatong tsa ga mmagwe ka go nna morutabana dingwaga tse dintsi, a simolola pele kwa motseng wa gagwe wa Mafikeng mme a tswelela kwa Kanye, mo Bechuanaland.
Tsa Pereko
Ka ngwaga wa 1980, Lula Horace mosadi wa moemedi wa lefatshe la Amerika Horace Dawson, a thusa Olebile Masire go simolola mokgatlho wa ntlha wa bopelotlhomogi mo Botswana. Lefelo le ne la bitswa Child-to-Child Foundation of Botswana, me a nna moeteledipele wa tlotla wa mokgatlho o ka ngwaga wa 1996.
Ka ngwaga wa 1990, Olebile Masire e ne e le leloko la Mandela National Reception Committee, e le komiti e e neng e baakanyetsa loeto lwa ga Nelson Mandela lwa Seetebosigo 1990 mo Gaborone morago ga go bulelwa kwa toronkong ya Robben Island.
Botshelo jwa gagwe
O ne a nyetswe ke tautona wa pele wa Botswana Sir Quett Masire ka ngwaga wa 1958, mme ba nna le bana ba le barataro.
Tlotla
Olebile Masire e ne e le moemanokeng ka madi wa Special Olympics Botswana go tswa ka ngwaga wa 1989 go tsena ka wa 2013. Ka ngwaga wa sekolo wa 1996 le wa 1997, sekolo sa ithutelo ditiro sa Mmadikolo se ne sa simolola seetsele sa Lady Olebile Masire mo leineng la gagwe. Seetsele se se neelwa moithuti o o gaisistseng wa lephata la Engineering.
Olebile Masire o ne a neelwa seetsele sa tlotla sa ga tautona ka ngwaga wa 2016 ke tautona Ian Khama, se se ne se dirwa a ntse a tlhokafetse.
Masepala ya Senqu
Masepala ya Senqu (Eng. Senqu Local Municipality) ke masepala go feta Karolwana sa Joe Gqabi wa porofense Kapa Botlhaba ka moka Aferika Borwa.
Motse-kgolo ya Senqu ke Lady Grey.
Dipalo
Dipalo di akaretsa thuto ya tse di tshwanang le dinomore, dikago le diphetogo. Tlhaloso ya dipalo e a farologana goya ka kitso ya ba tsa maranyane le ditshekatsheko.
Sasa Klaas
Sarona Motlhagodi (O tshotswe ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le lesome le bosupa ka ngwaga wa 1993 mme a tlhokafala ka ngwaga wa 2021 ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le matlhano) e ne e le moopedi wa Botswana. O tshotswe le kgaitsadie ba le babedi fela, e le bana ba ga mmè Anna Mokgethi yo e leng lepolotiki la Botswana e bile e le leloko la setlamo sa Botswana Democratic Party kana Domkrag jaaka e itsege thata.
Tiro ya gagwe
Moopedi yo, yo o neng a tumile thata ka leina la Sasa Klaas kana Mma Mongwato e ne e moopedi wa mmino wa rap e bile e le mokwadi wa dipina.. E ne e le moopedi yo o itsegeng thata ka tiro ya gagwe e ntle mo mererong ya mmino wa hip-hop. Tiro ya ga Sasa Klaas ya mmino le moopelo e simolotse ka A Ke Mo Khande a dirisana mmogo le Thato 'Scar' Matlhabaphiri. E rile mo nakong e khutshwane fela morago ga moo, o ne a nna mogasi wa thulaganyo ya The Foundation: Next Level go tloga ka 2011 go fitlha ka ngwaga 2012 mo e.tv Botswana. Pina ya gagwe ya ntlha a le nosi, Hadsan, e ne ya gatisiwa ya ba ya gololwa.
Loso
O tlhokafetse ka 5 Mopitlo 2021 mo maitseboeng. Sasa o ne a na le dingwaga di le masome a mabedi le bosupa fa a tlhokafala mo kotsing yasefofane sa tlhootomo sa R44 kwa Xumabee Game Ranch (gaufi le Sojwe).
Kalafi ya letshololo mo gae
Fela fa letshololo le simolotse ngwana, mo siele dino (e seng dino tagi)kgapetsa kgapetsa go feta jaaka gale go thibela tatlhegelo ya metsi mo mmeleng.
Dingwe tsa dino tse di tshwanetseng ke
Ela tlhoko: Siela ngwana dino tse jaaka a batla.
Ela tlhoko:
Dipalo tse di mo setshwantshong di tsamaelana le dingwe tsa dikai tse di kailweng fa go dimo.
Segokgo
SEGOKGO ka sekgoa ke setshedi se se nang le maoto a le bofera-bobedi. Segokgo se tshelela mo mafatsheng otlhe, ebile se tshela ka go loma ka meno a sone a a bosisi. Segokgo se nna mo ntlong ya sone e e bidiwang Bubi.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
thumb|Greenhouse Temothuo e na le seabe mo go fetogeng ga seemo sa loapi ka go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe le le seng la temothuo, jaaka dikgwa go nna lefatshe la temothuo. Temothuo, dikgwa le lefapha la tiriso ya lefatshe le na le seabe mo magareng ga 13% le 21% ya digase tse di bakang go gotela ga lefatshe mo lefatsheng ka bophara. Go ntshiwa ga nitrous oxide, methane go dira go feta sephatlo sa selekanyo sa go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela mo go tswang mo temothuong. Go rua diphologolo ke motswedi o mogolo wa digase tse di bakang go gotela ga lefatshe.
Ponatshego Kedikilwe
Ponatshego Honorius Kefaeng Kedikilwe ke lepolotiki mo Botswana, o a kileng a nna mothusa tautona go tswa ka ngwaga wa 2012 go tsena ka wa 2014. O tshotswe ka kgwedi ya Phukwi e le malatsi a supa ka ngwaga wa 1938. Ke leloko la phathi e e busang ya Botswana Democratic Party (BDP) o kile a bereka gape e le tona wa ditswammung, kgothetso le metsi go tswa ka ngwaga wa 2007.
Masepala ya Elundini
Elundini Local Municipality ke masepala go feta Karolwana sa Joe Gqabi wa porofense Kapa Botlhaba ka moka Aferika Borwa. Motse-kgolo ya Elundini ke Mount Fletcher.
Ponatshego Kedikilwe
Tiro ya sepolotiki
Kedikilwe o tsene dikolo tse di latelang; Kikuyu College of social studies, University of East Africa, Nairobi go tswa ka 1963 go tsena ka 1964, University of Rochester kwa New York go tswa ka 1964 go tsena 1965, University of Connecticut go tswa ka 1965 go tsena 1968, Maxwell School of Citizenship and Public Affairs le Syracuse University.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Tsamaiso ya dijo tsa temothuo e na le maikarabelo a go tlhagisa digase tse di bakang go gotela ga lefatshe. Mo godimo ga go nna modirisi yo o botlhokwa wa lefatshe le modirisi wa lookwane lwa masaledi, temothuo e na le seabe ka tlhamalalo mo go ntshiweng ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe ka mekgwa e e tshwanang le go dirwa ga raese le go godisa diruiwa. Dilo tse tharo tse dikgolo tse di bakang koketsego ya digase tse di golelang molelo tse di lemogilweng mo dingwageng di le makgolo a mabedi le botlhano tse di fetileng e ne e le ditukisi tsa masaledi, tiriso ya lefatshe, le temothuo. Tsamaiso ya go sila dijo ya diphologolo tsa polase e ka bewa ka ditlhopha tse pedi: monogastric le ruminant. Dikgomo tse di nonneng tsa nama ya kgomo le tsa mashi di na le selekanyo se se kwa godimo sa digase tse di fetisang go nna le moya o o bothitho; di-monogastric, kgotsa dikolobe le dijo tse di amanang le dikoko, di kwa tlase. Go dirisiwa ga mefuta ya monogastric go ka tlhagisa digase tse di kwa tlase. Diphologolo tse di nang le popelo e le nngwe di na le bokgoni jo bo kwa godimo jwa go fetola dijo, mme gape ga di tlhagise methane e ntsi. Mo godimo ga moo, CO2 tota e ntshiwa gape mo tikologong ka go hema ga dimela le mmu mo dikgato tsa bofelo tsa go gola ga dijalo, go dira gore go ntshiwe digase tse di oketsegileng tse di bakang go gotela ga lefatshe. Selekanyo sa digase tsa greenhouse tse di tlhagisiwang ka nako ya go dirwa le go dirisiwa ga menontsha ya naeterojene se fopholediwa go nna 5% ya digase tsa go gotsa tse di tswang mo bathong. Tsela e le nngwe e e botlhokwa thata ya go fokotsa digase tse di tswang mo go yone ke go dirisa menontsha e mennye, fa go ntse go okediwa tiriso ya yone.
Quett Masire
thumb|Quett Masire Ketumile Quett Joni Masire o tshotswe kwa ngwaga wa 1926, kgwedi ya Phukwi e le malatsi a le masome a mabedi le bone, a tlhokafala ka ngwaga wa 2017, kgwedi ya Seetebosigo e le malatsi a le masome a mabedi le bobedi. E ne e le tautona wa bobedi wa lefatshe la Botswana, e bile e le ene tautona o o busitseng dingwaga tse dintsi go feta bo tautona ba ba bangwe mo Botswana. O busitse go tswa ka ngwaga wa 1980 go tsena ka wa 1998. O ne a fiwa tlotla ka seetsele sa Knighthood of the Grand Cross of Saint Michael and Saint George, se a neng a se neelwa ke Mma Mosadinyana ka ngwaga wa 1990. E ne ele mongwe wa ba ba neng ba eteletse pele mo go tseyeng boipuso le mo pusong e ntsha, mme a nna le seabe se setona mo go seriletseng kgolo ya madi le itsholelo mo Botswana. O ne a fologa setilo sa botautona ka ngwaga wa 1998, mme a tlhatlhamiwa ke tautona wa boraro wa lefatshe ebong Festus-Mogae, o neng e le mothusa tautona ka nako eo.
Masepala ya Walter Sisulu
Masepala ya Walter Sisulu (Walter Sisulu Local Municipality) ke masepala go feta Karolwana sa Joe Gqabi wa porofense Kapa Botlhaba ka moka Aferika Borwa. The municipality was formed by the merging of Maletswai and Gariep Local Municipality immediately after the August 2016 Local Municipal Elections.
Shaka
Shaka KaSenzangakhona (c. July 1787 – 22 September 1828), o itsegeng gape ka leina la Shaka Zulu le Sigidi KaSenzangakhona ke motlhami wa Letso la BaZulu go tsa ko 1816 goya ko 1828. Ke ene o tlhotheleditseng bogosi jwa BaZulu.
Quett Masire
Kgodiso ya gagwe
Masire o tshotswe ka ngwaga wa 1926, kgwedi ya Phukwi e le malatsi a le masome a mabedi le bone kwa Botswana mo motseng wa Kanye, a tsholwa ke Gaipone le Joni Masire. O tsholetswe mo lolwapeng lo lo neng lo tlotlile thuo ya dikgomo. O godile ka nako e go neng go sena kgolo ya itsholelo mo lefatsheng la Botswana, ntle le go nna le badiredi ba dituelo tse di kwa tlase kwa meepong ya Aforika Borwa. Go tswa kwa bongwaneng, Masire o ne a itshupa ka go dira bontle kwa sekolong. Morago ga go aloga a le kwa godimo mo setlhopheng sa gagwe kwa sekolong sa Kanye, o ne a fiwa phatlha le madi go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa Tiger Kloof Educational Institute kwa Aforika Borwa.
Ka ngwaga wa 1950, morago ga go aloga kwa Tiger Kloof, Masire o ne a thusa mo go simololeng sekolo se segolwane sa Seepapitso II Secondary School, e le sekolo sa ntlha se segolwane kwa kgaolong ya BaNgwaketse. O e a bereka e le mogokgo wa sekolo seo dingwaga tse thataro. Ka nako eo o ne a nna le tlhokakutlwisisano le Kgosi wa Bangwaketse Kgosi Bathoen wa bobedi. Ka ne a seka a rata kgoreletso ya ga Kgosi Bathoen mo dikganyeng tsa sekolo, Masire o ne a nna mmueledi wa go beela kgakala go itshunya dinko ga magosi mo dikolong, ka tiriso ya mokgatlo wa Bechuanaland African Teachers Association.
K
K, kana k, ke thaka ya bo lesome le bongwe mo dithakeng tse di bopang diele. Le buiwa jaana kay kana kei, bontsi ke “bokay".
Quett Masire
Kgodiso ya gagwe
Ka ngwaga wa 1958, Masire o ne a tlhophiwa ele mmega dikgang wa lefatshe mo pampiring ya dikgang ya African Echo/Naledi ya Botswana. O ne a tlhophiwa gape go tshengwa mo maemong a Bangwaketse Tribal Council, mme ya re morago ga ngwaga wa 1960 a tsena mo go a protectorate-wide African and Legislative Council. Le ntswa a ne a tsenelela bokopano jwa ntlha jwa setlhopha sa go nna le matshwititshwiti a batho ba ba neng ba se setse morago sa People's party, o ne a seka a nna leloko la mokgatlho o.
M
M, kana m, ke thaka ya bo lesome le boraro mo dithakeng tse di bopang diele. Le buiwa jaana “em", bontsi ke “boem".
Masepala ya Walter Sisulu
Motse-kgolo ya Walter Sisulu ke Aliwal North.
Quett Masire
Kgodiso ya gagwe
Masire o ne a nyetse Gladys Olebile Masire ka ngwaga wa 1958, mme ba nna le bana ba le barataro.
Shaka
Shaka o tsholetswe mo lunar ka kgwedi ya uNtulikazi (Phatwe) ka ngwaga wa 1787 kwa Melmoth, Profense ya KwaZulu-Natal ke ngwana wa kgosi ya baZulu Senzangakhona KaJama. Ke ngwana o seng ka fa tlase ga lenyalo. Shaka o goletse ko legaeng la mmagwe, kwa a neng a ropisiwa mo ibutho lempi (mokgatlho o lwang) a dira e le mogaka ka fatase ga Dingiswayo.
Masepala ya Walter Sisulu
Metse
Metse ya masepala ke:
Ponatshego Kedikilwe
Tiro ya sepolotiki
O ne a tlhophiwa e le lantlha ka ngwaga wa 1984 go nna mopalamente wa Mmadinare, a nna tona wa tsa madi go tswa ka 1998 go tsena ka 1999.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Go na le maano a le mantsi a a ka dirisiwang go thusa go fokotsa ditlamorago le go oketsa go ntshiwa ga digase tse di bakang kgotlelo - seno gape se bidiwa temothuo e e botlhale ya tlelaemete. Mangwe a maano ano a akaretsa go tokafatsa bokgoni jwa go rua diruiwa, jo bo akaretsang go di laola mmogo le go dirisa thekenoloji; go tokafatsa tsela ya go laola boloko jwa mmidi; go fokotsa go ikaega ka lookwane lwa fosili le metswedi e e sa ntšhwafadiweng; go fetola nako e diphologolo di jang le go nwa ka yone, nako le lefelo; le go fokotsa go dirwa le go jewa ga dijo tsa diphologolo. Mekgwa e e farologaneng e ka fokotsa kgaso ya digase tse di bakang kgotlelo mo temothuong gore go nne le thulaganyo ya dijo e e tswelelang
Masepala ya Walter Sisulu
Dinoka
Dinoka wa mmušôselegaê:
Masepala ya Elundini
Metse
Metse ya masepala ke:
Ponatshego Kedikilwe
Tiro ya sepolotiki
Kedikilwe o berekile e le modulasetilo wa BDP go fitlhelela ka ngwaga wa 2003. Tautona Ian Khama o ne a gaisa Kedikilwe fa a ne a tlhophiwa go nna modulasetilo wa Botswana Democratic Party kwa mokgatlhong wa sepolotiki o o neng o tshwerwe ka ngwaga a 2003, Phukwi a le masome a mabedi le bobedi. Khama o ne a bona ditalama di le makgolo a matlhano lesome le bobedi, fa Kedikilwe ene a ne a bona di le makgolo a mabedi lesome le borobabongwe. Khama o ne a engwe nokeng ke Tautona wa pele Festus Mogae, mme phenyo ya gagwe ya bo ele botlhokwa thata ka e ne e tlhagolela Khama tsela gore a tlhatlhame Mogae go nna tautona ya lefatshe.
Kedikilwe o ne a tlhomiwa go nna tona wa tsa ditswammung, kgothetso le metsi ka Ferikgong ngwaga wa 2007.
Mothusa tautona Mompati Merafhe o ne a ithola marapo ka bogodi ka ngwaga wa 2012, Phukwi a le malatsi a le masome a mararo le motso. Tautona Ian Khama a tlhopha Kedikilwe go nna mothusa tautona ka Phatwe a tlhola gangwe ka ngwaga wa 2012, mme mapalamente a le masome a mararo le borobabobedi a dumalana le mogopolo o ka go tlhopha, fa ba le lesome le motso ba ne ba seka ba tlhopha. Kedikilwe o ne a tlhomiwa mo setilong ka lone letsatsi leo. Puso e ne ya tlhalosa fa Kedikilwe a tla tswelela a ntse a le tona ya ditswammung, kgothetso le metsi.
Morago ga ditlhopho tsa 2014 tsa sechaba, Khama o ne a tlhopha Mokgweetsi Masisi go nna mothusa tautona ka kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi.
Metswedi
Karolo:Moithuti wa Sekoloesa Maxwell Karolo:Botswana Democratic Party Karolo:Gonna wa tsa Kgotetso wa Botswana Karolo:Gonna wa tsa Madi wa lefatshe la Botswana Karolo:Mothusa tautona wa lefatshe la Botswana batho ba ba tshelang Karolo:Matsalo a 1938 Karolo:Leloko la National Assembly Karolo:Bo toma ba tsa metsi ba lefatshe la Botswana Karolo:Batho ba ba tshelang
L
L, kana l, ke thaka ya bo lesome le bobedi mo dithakeng tse di bopang diele. Le buiwa jaana el, bontsi ke “boel".
Shaka
Botshelo
E rile Sengzangakhona KaJama (Borragwe Shaka Zulu) baswa ka 1816, monnawe Shaka Sigujana kaSenzangakhona a tsaya bogosi ka e ne ele ngwana wa kgosi, lefa go ntse jalo o ne a tlogela mo sebakeng se sekhutshane, jaaka Dingiswayo a batla go tsaya bogosi, o ne a fa Shaka sebaka gore a kgone go ka bolaya Sigujana. Le fa Shaka a ne a tsaya bogosi.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Tshekatsheko
Ditiro tsa temothuo di ntsha digase tsa carbon dioxide, nitrous oxide le methane.
Shaka
Leso
Dingane kaSenzangakhona le Mhlangana, bo monnawe Shaka, ba ne ba setse ba kile ba leka go mmolaya makgetlho a kanna mabedi pele ga ba ka kgona. Go diragetse ka bonako nyana morago ga leso la ga mmage. Nandi, o tlhokafetse ka Phalane 1827, ebile leso la gagwe le bakilwe ke botho jwa ga Shaka bo bo neng bo sa nna sentle. Shaka o bolailwe batho ba le bararo go gongwe ka 1828; O ne a setse a ithoisetse ba le bantsi.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Go ntshiwa ga khabonetaeokosaete
Ditiro tse di tshwanang le go lema masimo, go jala dijalo, le go romela dilo di dira gore go ntshiwe khabonetaeokosaete. Go ntshiwa ga khabonetaeokosaete go go amanang le temothuo go dira mo e ka nnang 11% ya go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe. Mekgwa ya temothuo e e tshwanang le go fokotsa temothuolo, go fokotsa lefatshe le le se nang sepe, go busetsa masalela a dijalo mo mmung, le go oketsa tiriso ya dijalo tse di sireleditsweng go ka fokotsa go ntshiwa ga khabone.
Go ntshiwa ga methane
thumb|Polase ya dikgomo. Go ntshiwa ga methane go tswa mo diruiweng ke selo sa ntlha se se nang le seabe mo digase tsa temothuo mo lefatsheng lotlhe. Diruiwa di na le maikarabelo a 14.5% ya pkakaretsotso ya digase tse di bakang go gotela ga lefatshe tse di bakwang ke batho. Kgomo e le nngwe fela e tla ntsha bokete jwa dikilogerama di le 220 tsa methane ka ngwaga. Le fa nako ya go nna ga methane e le khutshwane thata go feta ya carbon dioxide, e kgona go tshwara mogote ka makgetlo a le 28. Ga se fela gore diruiwa di na le seabe mo go ntsheng digase tse di kotsi, mme gape di tlhoka lefatshe le lentsi mme di ka nna tsa fula go feta selekanyo, se se felelang ka boleng jwa mmu jo bo sa itekanelang le go fokotsega ga mefuta e e farologaneng ya ditshedi. Ditsela di le mmalwa tsa go fokotsa go ntshiwa ga gase ya methane di akaretsa go fetola dijo tse di nang le dimela tse di nang da nama e nnye, go fepa dikgomo ka dijo tse di nonneng, go laola mantle, le go dira motshotelo.
Temothuo ya raese ya setso ke motswedi wa bobedi o mogolo wa methane wa temothuo morago ga diruiwa, ka go nna le seabe sa go gotela mo nakong e e gaufi se se lekanang le go ntshiwa ga carbon-dioxide go tswa mo difofaneng tsotlhe. Go nna le seabe ga puso mo molaomotheong wa temothuo go lekanyeditswe ka ntlha ya tlhokego e e kwa godimo ya dilo tsa temothuo tse di tshwanang le mmidi, korong, le mashi. United States Agency for International Development's (USAID) global hunger and food security initiative, the Feed the Future project, e rarabolola go latlhegelwa ke dijo le matlakala. Ka go rarabolola go latlhegelwa ke dijo le matlakala, go fokodiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe le gone go a rarabololwa. Ka go tlhoma mogopolo fela mo dithulaganyong tsa mashi tsa boleng jwa 20 mo dinageng di le 12, go latlhegelwa ke dijo le matlakala go ka fokodiwa ka 4-10%. Dipalo tseno di na le tlhotlheletso e bile di tla fokotsa go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe fa di sa ntse di jesa baagi.
Go ntshiwa ga nitrous oxide
thumb|Tekanyetsokabo ya lefatshe ya nitrous oxide. Go ntshiwa ga gase ya nitrous oxide go tswa mo tirisong e e okeditsweng ya menontshane ya maitirelo le ya dilo tsa tlholego. Menontshane e oketsa thobo ya dijalo mme di letlelela dijalo go gola ka bonako. Go ntshiwa ga di-nitrous oxide mo temothuong go dira 6% ya go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe kwa United States; di oketsegile ka 30% fa e sale ka 1980. Le fa 6% e ka lebega e le seabe se sennye, nitrous oxide e kgona go tshwara mogote ka makgetho a le makgolo a mararo go feta carbon dioxide mme e na le nako ya go nna mo e ka nnang dingwaga di le lekgolo le masome a mabedi. Mekgwa e e farologaneng ya taolo e e tshwanang le go boloka metsi ka go nosetsa ka metsi, go ela tlhoko dikotla tsa mmu go tila go nontshiwa thata, le go dirisa dijalo tse di sireletsang mo boemong jwa go dirisa menontshane go ka thusa go fokotsa go ntshiwa ga nitrous oxide. thumb|Tekanyetsokabo ya lefatshe lotlhe ya methane.
Go dirisiwa ga lefatshe
thumb| Diphetogo tse di kwa godimo tsa tiriso ya lefatshe mo go ntshiweng ga digase di dirilwe ke Latin America, Southeast Asia, Afrika, le Pacific Islands. Lefelo la dikhutlo tse di khutlotharo le bontsha palogotlhe ya digase tsa kgaolo eo. Temothuo e thusa go oketsa digase tse di kotsi ka go dirisa lefatshe ka ditsela tse nnè tse dikgolo:
Dithulaganyo tseno tsa temothuo di dira gore go ntshiwe methane e e ka nnang diperesente di le 54 tsa selekanyo sa tsone, di ntshe nitrous oxide e e ka nnang diperesente di le 80 tsa selekanyo sa tsone, mme di ntshe carbon dioxide yotlhe e e amanang le go dirisiwa ga mmu.
Quett Masire
Sepolotiki le Puso
Ka ngwaga wa 1962, Masire o ne a thusa mo go simolodiseng Botswana Democratic Party (BDP). O ne a na le seabe se segolo mo tshimolodisong ya phathi e, mme a bereka e le mokwaledi mogolo wa yone wa ntlha.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Go dirisiwa ga lefatshe
Tikologo ya lefatse e fetogile thata go tloga ka ngwaga wa 1750, ka gonne batho ba feditse dikgwa tsa dikgaolo tse di nang le themperetšha e e magareng. Fa dikgwa le dikgwa di tlosiwa go dira lefelo la masimo le mafulo, albedo ya lefelo le le amilweng e a oketsega, e e ka felelang ka go gotela kgotsa go tsidifatsa go ikaegile ka maemo a lefelo leo. Go rengwa ga dikgwa gape go ama go ntshiwa ga khabone mo kgaolong, e e ka felelang ka go oketsega ga CO2, e leng gase e e anamang thata. Mekgwa ya go phepafatsa lefatshe e e tshwanang le go sega le go fisa e oketsa ditlamorago tseno, jaaka go fisa biomatter go ntsha digase tse di tsididi le dilo tse di nang le lerole mo moyeng ka tlhamalalo. Go phepafatsa lefatshe go ka senya carbon sponge ya mmu.Go dirwa ga raese lefatshe ka bophara go dira go ntshiwa ga digase tse di kgotlhelang loapi ka kakaretso mo go dirweng dijo dipe fela. ka ngwaga wa 2021 e ne e akanyeditse go ka nna selekanyo sa 30% sa digase tsa methane tsa temothuo le selekanyo sa 11% sa digase nitrous oxide. go ntshiwa gwa gase ya methane go bakiwa ke go ntsifala ga ditshimo tsa raese mo go itsang ditlhare go tsaya gase ya oxigen, mo go bakang anaerobic fermantation ga go nona ga mmu. Dipatlosiso tsa ngwaga wa 2021 di supile dikakanyetso tsa gore raese e ntsha didikadike tse pedi tsa anthropogenic greenhouse gases ka ngwaga wa 2010.
Quett Masire
Sepolotiki le Puso
Ka 1965, Democratic party ya fenya ditilo di le masome a mabedi le boferabobedi mo go tse di masome a mararo le bongwe, se se supa fa ele yone e neng e tshwanetse go isa lefatshe la Botswana kwa go ipuseng. O ne a tlhophiwa go ya palamenteng ka kgwedi ya Mopitlo ngwaga wa 1965, a nna mothusa tautona Seretse Khama ka ngwaga wa 1966. Go fitlha ka ngwaga wa 1980, o ne a na le maemo a tshwana le a tsa madi go tswa ka 1967, tsa ditlhabololo go tswa ka 1967, maphata a ka bobedi a neng a kopanngwa ka ngwaga wa 1971.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Diruiwa
Ditiro tsa leruo le ditiro tse di amanang le leruo tse di jaaka go rengwa ga dikgwa le mekgwa ya temothuo e e dirisang maatla a mantsi a lookwane, di baka go feta 18% ya kgaso ya digase tse di bakang kgotlelo e e bakwang ke batho, go akaretsa:
Quett Masire
Bo Tautona
Masire o ne a nna tautona o o tshwareletseng ka ngwaga wa 1980 kgwedi ya Phukwi e le lesome le boraro morago ga go tlhokafala ga ga Khama. Se se ne se dirwa go ya ka molaomotheo wa lefatshe.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Diruiwa
thumb|Mmaraka wa Diruiwa wa Niamana Ditiro tsa go rua diphologolo le tsone di ama tsela e naga e dirisiwang ka yone ka tsela e e sa tshwanelang, ka gonne dijalo tse di jaaka mmidi le alfalfa di jalwa go fepa diphologolo.
Quett Masire
Bo Tautona
Malatsi a le matlhano morago ga ga go tlhokafala ga ga Khama, Masire o ne a tlhophiwa ko palamenteng ka 1980, (Phukwi a le malatsi a le lesome le boferabobedi) ka talama ya sephiri go nna tautona. Nako ya gagwe ya botautona o e feditse ka go tlhabolola lefatshe ka dikompone tsa mo gae le tsa mafatshefatshe. Masire e ne ele modulasetilo wa Southern African Development Community (SADC) le mothusa modulasetilo wa dikompone tsa African Unity; e ne e le modulasetilo wa Global Coalition for Africa ebile e le leloko la UN group on Africa Development.
Go ntshiwa ga digase tse di bakang go gotela ga lefatshe go tswa mo temothuong
Diruiwa
Ka ngwaga wa 2010, go bedisa ga enteric go ne go na le 43% ya palogotlhe ya digase tse di tsididi tse di ntshiwang go tswa mo ditirong tsotlhe tsa temothuo mo lefatsheng. Nama e e tswang mo diphologolong tse di ruminants e na le carbon footprint e e kwa godimo go feta nama e nngwe kgotsa metswedi ya merogo ya poroteine e e ikaegileng ka meta-analysis ya lefatshe lotlhe ya dipatlisiso tsa go tlhatlhoba botshelo. Di-ruminants tse dinnye tse di tshwanag le dinku le dipodi di na le seabe mo e ka nnang ditone di le dimilione di le makgolo a mane le masome a supa le botlhano tsa khabonetaeokosaete e e lekanang le go ntshiwa ga GHG, e e bopang mo e ka nnang selakanyo sa 6.5% ya go ntshiwa ke lefapha la temothuo la lefatshe. Go tlhagisiwa ga methane ke diphologolo, bogolo jang di-ruminants, go dira go fopholediwa go 15-20% ya go tlhagisiwa ga lefatshe lotlhe ga methane. Dipatlisiso di tsweletse ka tiriso ya mefuta e e farologaneng ya mefero ya lewatle, bogolo jang Asparegopsis armata, jaaka seedi sa dijo se se thusang go fokotsa go tlhagisiwa ga methane mo diphologolong tse di ruminants.
Quett Masire
Bo Tautona
Ka Phatwe a supa,ngwaga wa 1988, sefofane se Masire a neng a se pagame le babereki ba gagwe go ya bokopaong kwa Angola se ne sa thuntshiwa ha phoso ke sefofane sa sesole sa Angola sa MiG-23. Sefofane se ne sa senyega, Masire a bona dikgobalo, mme mothusa mokgweetsi wa sefofane a kgona go atlega mo go se emiseng ka potlako.