cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Talamak na nakakahawang sakit sa baga
Tindi
Maraming mga pamamaraan para matukoy kung gaano naaapektuhan ng COPD ang isang indibiduwal. Ang binagong kuwestyonayo ng British Medical Research Council (mMRC) o ang pagsusuri para sa pagtatasa ng COPD (COPD assessment test, CAT) ay mga simpleng kuwestyonaryo na maaaring gamitin para matukoy ang tindi ng mga sintomas. Ang mga score sa CAT ay nasa hanay mula 0–40 kung saan mas mataas ang score, mas matindi ang sakit. Maaaring makatulong ang spirometry para matukoy ang tindi ng limitasyon ng daloy ng hangin. Ito ay karaniwan batay sa FEV1 na ipinapakita bilang porsiyento ng hinulaang "normal" para sa edad, kasarian, taas at timbang ng isang tao. Parehong bahagyang inirekomenda ng American at European na mga gabay ang pagbatay ng mga rekomendasyon sa paggamot sa FEV1. Ang mga gabay na GOLD ay nagmumungkahi na hatiin ang mga tao sa apat na kategorya batay sa mga pagtatasa ng sintomas at limitasyon ng daloy ng hangin. Ang pagbawas ng timbang at paghina ng kalamnan, gayundin ang pagkakaroon ng iba pang mga sakit, ay kailangan rin isaalang-alang.
Iba pang mga pagsusuri
Ang X-ray ng dibdib at kumpletong pagbilang sa mga selula ng dugo ay maaaring makatulong para hindi isama ang iba pang mga kondisyon sa panahon ng pagkilala sa sakit. Ang mga naglalarawang palatandaan sa X-ray ay ang sobrang kalaparan ng mga baga, yuping diaphragm, maraming retrosternal airspace, at bullae habang ito ay maaaring makatulong na hindi isama ang mga iba pang sakit sa baga, tulad pulmonya, pamamaga ng baga o ang pneumothorax. Ang mataas na resolution na computed tomography na pag-scan ng dibdib ay maaaring ipakita ang mga pagkalat ng emphysema sa buong baga at maaari rin makatulong para hindi isama ang iba pang mga sakit sa baga. Maliban kung magpaplano ng isang operasyon, gayunpaman, bihira nitong naaapektuhan ang pamamahala. Ang pagsusuri sa malaking ugat ng dugo ay ginagamit para matukoy ang pangangailangan para sa oxygen; ito ay inirerekomenda sa mga mayroong FEV1 na mababa sa nahulaang 35%, ang mga mayroong peripheral oxygen saturation na kaunti sa 92% at ang mga mayroong sintomas ng congestive heart failure. Sa mga bahagi ng mundo kung saan karaniwan ang kakulangan sa alpha-1 antitrypsin, ang mga taong may COPD (lalo na ang mga mas bata sa edad na 45 at mayroong emphysema na naaapektuhan ang mga ibabang bahagi ng mga baga) ay kailangan isaalang-alang na masuri.
Pagtukoy sa pagkakaiba ng mga sakit na magkatulad ang mga sintomas
Maaaring kailanganing tukuyin ang kaibahan ng COPD mula sa iba pang mga dahilan ng kapos na paghinga tulad ng congestive heart failure, pulmonary embolism, pulmonya o pneumothorax. Maraming tao na may COPD ang nagkakamali ipalagay na mayroon silang hika. Ang pagkakaiba sa pagitan ng hika at COPD ay ginagawa batay sa mga sintomas, kasaysayan ng paninigarilyo, at kung ang limitasyon sa daloy ng hangin ay maaaring gumaling sa pamamagitan ng mga bronchodilator sa spirometry. Maaaring mayroon ring tuberkulosis na may kasamang hindi gumagaling na ubo at kailangan isaalang-alang sa mga lokasyon kung saan ito ay karaniwan. Kasama sa mga karaniwang kondisyon na maaaring magkaroon ang bronchopulmonary dysplasia at obliterative bronchiolitis. Ang hindi gumagaling na bronchitis ay maaaring mangyari sa normal na daloy ng hangin at sa sitwasyong ito hindi ito inuuri bilang COPD.
Pag-iwas
Karamihan sa mga kaso ng COPD ay maaaring iwasan sa pamamagitan ng pagbawas sa pagkakalantad sa usok at pagpapabuti sa kalidad ng hangin. Ang mga taunang bakuna sa trangkaso sa mga may COPD ay binabawasan ang mga paglala, pagkakaospital at pagkamatay. Ang bakuna para sa pneumococcal ay maaaring maging kapaki-pakinabang.
Pagtigil ng paninigarilyo
Ang pagpigil sa mga taong magsimula ng pagninigarilyo ay ang pangunahing aspeto ng pag-iwas sa COPD. Ang mga patakaran ng mga pamahalaan, ahensiya ng pampublikong kalusugan at organisasyon laban sa paninigarilyo ay maaaring bawasan ang bilang ng paninigarilyo sa pamamagitan ng paghikayat sa mga tao na huwag magsimula at paghihikayat sa mga tao na tigilan ang paninigarilyo. Ang mga pagbabawal sa paninigarilyo sa mga pampublikong lugar at pinagtatrabahuhan ay mga mahalagang hakbang para bawasan ang pagkakalantad sa usok mula sa naninigarilyo at habang maraming mga lugar ang nagtatag ng mga pagbabawal, inirerekomendang dagdagan pa ito.
Sa mga naninigarilyo, ang pagtigil sa paninigarilyo ay ang tanging hakbang na nagpapakita ng pagbagal sa paglala ng COPD. Kahit sa huling yugto ng sakit, maaaring bawasan ang bilang ng paglala ng paggana ng baga at iantala ang pagsisimula ng kapansanan at kamatayan. Ang pagtigil sa paninigarilyo ay nagsisimula sa desisyon na tumigil sa paninigarilyo, na humahantong sa isang pagsubok na tumigil. Kalimitan kailangan ng maraming pagsubok bago makamit ang pangmatagalang pagpipigil. Ang mga pagsubok sa mahigit na 5 taon ay humantong sa tagumpay sa halos 40% ng mga tao.
Maaaring makamit ng ilang mga naninigarilyo ang pangmatagalang pagtigil sa paninigarilyo sa pamamagitan lamang ng kapangyarihan ng kagustuhan. Ang paninigarilyo, gayunpaman, ay lubhang nakakahumaling, at maraming naninigarilyo ang kailangan ng karagdagan suporta. Ang tsansa ng pagtigil ay nadadagdagan sa pamamagitan ng suporta ng lipunan, pagsali sa programa ng pagtigil sa paninigarilyo at ang paggamit ng mga gamot tulad ng nicotine replacement therapy, bupropion o varenicline.
Kalusugan sa trabaho
Maraming hakbang ang ginawa para bawasan ang posibilidad na magkaroon ng COPD ang mga manggagawa sa mga nasa panganib na industriya—tulad ng pagmimina ng uling, konstruksiyon at kasanayan sa paghugis ng mga bato (stonemasonry. Kasama sa mga halimbawa ng mga hakbang na ito ang: ang paggawa ng pampublikong patakaran, edukasyon ng mga manggagawa at pamamahala tungkol sa mga panganib, pagtataguyod ng pagtigil sa paninigarilyo, pagtingin sa mga manggagawa para sa mga maagang palatandaan ng COPD, paggamit ng mga respirator, at pagkontaol sa alikabok. Makakamit ang pagkontrol sa alikabok sa pamamagitan ng pagpapabuti sa bentilasyon, paggamit ng mga pang-spray ng tubig at sa pamamagitan ng paggamit ng mga paraan sa pagmimina na nakakabawas sa produksyon ng alikabok. Kung magkakaroon ng COPD ang manggagawa, maaaring mabawasan ang karagdagang pagkasira ng baga sa pamamagitan ng pag-iwas sa patuloy na pagkakalantad sa alikabok, halimbawa sa pamamagitan ng pagbabago ng tungkulin sa trabaho.
Polusyon sa hangin
Ang parehong kalidad ng hangin sa loob at labas ay maaaring mapabuti, na maaaring makaiwas sa COPD o pagbagalin ang paglala ng umiiral na sakit. Maaari itong makamit sa pamamagitan ng mga pagsusumikap para sa pampublikong patakaran, mga pagbabago sa kultura, at personal na pagsali.
Ang bilang ng mga bansang maunlad ay matagumpay na napabuti ang kalidad ng hangin sa labas sa pamamagitan ng mga regulasyon. Ito ay nagresulta sa mga pagpapabuti sa paggana ng baga ng kanilang mga populasyon. Ang mga mayroong COPD ay maaaring makaranas ng mas kaunting mga sintomas kung sila ay mananatili sa loob sa mga araw kapag hindi maganda ang kalidad ng hangin sa labas.
Ang isang mahalagang pagsusumikap para mabawasan ang pagkakalantad sa usok mula sa pagluluto at mga gasolina sa pagpapainit sa pamamagitan ng pinabuting bentilasyon ng mga tahanan at mas mainam na mga kalan at tsiminea. Ang mga tamang kalan ay maaaring pabutihin ang kalidad ng hangin sa labas ng 85%. Ang paggamit ng alternatibong pinagmumulan ng enerhiya tulad ng pagluluto gamit ang enerhiya ng araw at pagpapainit gamit ang kuryente ay mabisa, gaya rin ng paggamit ng mga gasolina tulad ng kerosene o uling kaysa sa biomass.
Pamamahala
Walang batid na lunas para sa COPD, ngunit magagamot ang mga sintomas at ang pagpagpapatuloy nito ay maaaring maantala. Ang mga pangunahing layunin ng pamamahala ay para bawasan ang mga salik ng panganib, pamahalaan ang hindi nagbabagong COPD, iwasan at gamutin ang mga matinding paglala, at pamahalaan ang mga kaugnay na karamdaman. Ang tanging mga hakbang na nagpakita ng pagbawas sa bilang ng namamatay ay ang pagtigil sa paninigarilyo at karagdagang oxygen. Ang pagtigil sa paninigarilyo ay pinabababa ang panganib ng pagkamatay ng 18%. Kasama sa iba pang mga rekomendasyon ang: bakuna para sa trangkaso ng isang beses sa isang taon, bakuna para sa pneumococcal ng isang beses kada 5 taon, at pagbawas sa pagkakalantad sa polusyon sa hangin ng kapaligiran. Sa mga may advanced na sakit, ang pangangalaga para sa pagpapaginhawa ay maaaring bawasan ang mga sintomas, kung saan pinapabuti ng morphine ang mga pakiramdam ng kapos na paghinga. Ang noninvasive na bentilasyon ay maaaring gamitin para suportahan ang paghinga.
Ehersisyo
Ang rehabilitasyon ng baga ay isang programa ng ehersisyo, pamamahala sa sakit at pagpapayo, na pinamamahalaan para sa kapakinabangan ng indibiduwal. Sa mga nagkaroon ng kamakailan na paglala, ang rehabilitasyon ng baga ay mukhang pinapabuti ang pangkalahatang kalidad ng buhay at ang kakayahan na mag-ehersisyo, at binabawasan ang bilang ng namamatay. Nagpakita rin ito ng pagbuti ng kamalayan sa pagkontrol na mayroon ang isang tao sa kanilang sakit, gayundin sa kanilang mga damdamin. Ang mga ehersisyo sa paghinga at ng kanilang sarili ay mukhang mayroong limitadong papel.
Ang pagiging alinman sa kulang o sobra sa timbang ay maaaring maapektuhan ang mga sintomas, antas ng kapansanan at kahihinatnan ng COPD. Ang mga taong may COPD na kulang sa timbang ay maaaring pabutihin ang kanilang lakas ng kalamnan sa paghinga sa pamamagitan ng pagdagdag sa kinakain nilang calorie. Kapag isinama sa regular na ehersisyo o isang programa ng rehabilitasyon sa baga, maaari itong humantong sa mga pagbuti ng mga sintomas ng COPD. Maaaring may kapakinabangan ang karagdagang nutrisyon sa mga malnourished.
Mga Bronchodilator
Ang nilanghap na mga bronchodilatoray ang pangunahing ginagamit na mga gamot, at nagreresulta sa maliit na pangkalahatang benepisyo. Mayroong dalawang malaking mga uri, ang β2 agonists at anticholinergics; pareho itong umiiral sa mga anyo na matagalan at pansamantalang pagganap. Binabawasan ng mga ito ang kapos na paghinga, paghuni at limitasyon sa ehersisyo, na nagreresulta sa pinahusay na kalidad ng buhay. Hindi malinaw kung binabago nito ang pagpapatuloy ng sakit.
Sa mga mayroong katamtaman na sakit, inirerekomenda ang mga agent na short-acting sa kung kailangan na batayan. sa mga mayroong mas higit pang matinding sakit, inirerekomenda ang mga agent na short-acting. Kung ang long-acting na mga bronchodilator ay hindi sapat ang nilalanghap na mga corticosteroid ay karaniwang idinadagdag. Ang may pagsasaalang-alang sa mga agent na long-acting, ito ay hindi malinaw kung ang tiotropium (ang long-acting anticholinergic) o mga long-acting beta agonist (LABAs) ay mas mainam, at maaaring karapat-dapat na subukan ang bawat isa at ipagpatuloy ang mas mabuting gumagana. Ang parehong mga uri ng agent ay lumalabas na para bawasan ang panganib ng matinding mga paglala ng 15-25%. Habang gamit pareho sa parehong oras ay maaaring maghandog na benepisyo, ang benepisyo na ito, kung mayroon, ay walang katiyakan na kahalagahan.
Mayroong maraming mga antagonist β2 na magagamit kasama ang salbutamol (Ventolin) at terbutaline. Nagbibigay ang mga ito ng ilang ginhawa ng mga sintomas para sa apat hanggang anim na oras. Ang mga antagonist na long-acting β2 tuald ng salmeterol at formoterol ay kalimmitan ginagamit bilan maintenance therapy. Ang ilang ay pakiramdam ang ebidensiya ng benepisyo ay limitado habang ang iba ay pananaw ng benepisyo ay naitatag. Lumalabas na ligtas ang pangmatagalang gamit sa COPD na may mga masamang epekto kasama ang panginginig at mga mabilis na pagtibok ng puso. Kapag ginamit kasama ng nilanghap na mga steroid itinataas ng mga ito ang panganib ng pneumonia. Habang ang mga steroid at LABAs ay maaaring gumana nang mas mainam nang magkasama, hindi malinaw kung ang bahagyang benepisyo higitan ang mataas na panganib.
Mayroong dalawang pangunahing mga anticholinergic na ginagamit sa COPD, ipratropium at tiotropium. Ang ipratropium ay ang short-acting na agent habang ang tiotropium ay long-acting. Ang tiotropium ay kaugnay sa pagbaba ng mga paglala at pinabuting kalidad ng buhay, at ang tiotropium ay ibinibigay ang mga benepisyong ito na mas mabuti kaysa sa ipratropium. Hindi lumalabas na maaapektuhan ang bilang ng namamatay o ang pangkalahatang bilang ng pagkakaospital. Ang mga anticholinergic ay maaaring magdulot ng mga sintomas ng tuyong balat at sa urinary tract. Ang mga ito ay kaugnay rin sa mataas na panganib ng sakit sa puso at stroke. Aclidinium, isa pang long acting agent na nanggaling sa merkado noong 2012, ay ginamit bilang alternatibo sa tiotropium.
Corticosteroids
Ang mga corticosteroid ay karaniwang ginagamit sa nilanghap na paraan ngunit maaari rin gamitin bilang tabletas para gamutin at iwasan ang matinding mga paglala. Habang ang mga nilalanghap na corticosteroids (inhaled corticosteroids) (ICS) ay walang ipinakikitang benepisyo para sa mga tao na may katamtaman na may COPD, binabawasan ng mga ito ang mga matinding paglala sa mga mayroong  alinman na katamtaman o matinding sakit. Kapag ginamit nang magkasama ng LABA pinabababa ng mga ito ang bilang ng namamatay nang higit pa sa alinman na ICS o LABA mismo. Sa sarili nila walang epekto ang mga ito sa pangkalahatang isang taon na bilang ng namamatay at kaugnay sa mataas na mga bilang ng pneumonia. Hindi malinaw kung naaapektuhan ng mga ito ang pagpapatuloy ng sakit. Ang pangmatagalang paggamot kasma ang mga tabletas ng steroid ay kaugnay sa mahalagang mga hindi epekto.
Ibang gamot
Ang pangmatagalang mga antibiyotiko, lalo na ang mga mula sa uri ng macrolide tulad ng erythromycin, ay binabawasan ang dalas ng mga paglala sa mga dalawa o mahigit sa isang tao. Ang pagsasanay na ito ay maaaring sulit sa ilang mga lugar sa mundo. Kasama ang mga alalahanin sa paglaban sa antibiyotiko at mga problema sa pandinig sa azithromycin. Ang Methylxanthines tulad ng theophylline ay karaniwang nagdudulot ng higit pang pinsala kaysa sa benepisyo at karaniwang hindi inirerekomenda, ngunit maaaring gamitin bilang second-line agent sa mga hindi kontrolado ng ibang mga hakbang. Ang mga Mucolytic ay maaaring makatulong sa ibang mga tao na mayroong napakakapal na plema ngunit karaniwan hindi kailangan. Ang mgagamot sa ubo ay hindi inirerekomenda.
Oxygen
Ang Supplemental oxygen ay inirerekomenda sa mga mayroong mababang antas ng oxygen kapag walang ginagawa (isang bahagyang presyon ng oxygen na mababa sa 50–55 mmHg o mga oxygen saturation na mababa sa 88%). Sa grupong ito ng mga tao pinabababa nito ang panganib ng pagpalya ng puso at kamatayan kung gagamitin ng 15 oras kada araw at maaaring pabutihin ang kakayahan ng mga tao para mag-ehersisyo. Sa mga may normal o katamtamang mababang antas ng oxygen, ang karagdagang oxygen ay maaaring pabutihin ang kapos na paghinga. Mayroong panganib ng mga sunog at kaunting benepisyo kapag ang mga naka-oxygen ay patuloy na maninigarilyo. Sa sitwasyong ito inirerekomenda ng ilan ang pagtutol sa paggamit nito. Sa panahon ng matinding paglala, marami ang nangangailangan ng oxygen therapy; ang paggamit ng mataas na konsentrasyon ng oxygen nang walang pagsasaalang-alang sa mga oxygen saturation ng isang tao, ay maaaring humantong sa mataas na mga antas ng carbon dioxide at palalain ang mga kalalabasan. Sa mga may mataas na panganib ng mga antas ng carbon dioxide, inirerekomenda ang oxygen saturation na 88–92%, habang sa mga walang ganitong panganib inirerekomenda ang 94-98%.
Pag-opera
Para sa mga mayroong matinding sakit ang pag-opera ay minsan nakakatulong at maaaring may kasamang pag-transplant ng baga o pag-opera para sa pagbawas ng dami ng baga. Ang pag-opera sa pagbawas ng dami ng baga ay may kasamang pag-alis ng mga bahagi ng baga na pinaka nasira ng emphysema na nagpapahintulot sa natitira, medyo magandang baga na mag-expand at gumana nang mabuti. Ang pag-transplant ng baga ay minsan isinasagawa para sa napakatinding COPD, lalo na sa mga mas batang indibiduwal.
Mga paglala
Ang mga matinding paglala ay karaniwang ginagamot sa pamamagitan ng pagdagdag ng paggamit ng mga bronchodilator na pansamantalang gagana. Karaniwan kasama dito ang pinagsamang pansamantalang gagana na nilalangahap na beta agonist at anticholinergic. Maaaring ibigay ang mga gamot na ito sa pamamagitan ng metered-dose inhaler kasama ang spacer o sa pamamagitan ng nebulizer na mukhang parehong mabisa. Maaaring mas madali ang pag-nebulize para sa mga mas malala ang sakit.
Ang non-invasive positive pressure ventilation sa mga mayroong matinding mataas na mga antas ng CO2 (type 2 na pagpalya sa paghinga) ay pinabababa ang probabilidad ng kamatayan mula sa o nangangailangan ng pagpasok sa intensive care para sa mekanikal na bentilasyon. Sa karagdagan, maaaring mayroong papel ang theophylline sa mga hindi tumutugon sa iba pang mga hakbang. Mas kaunti sa 20% ng mga paglala ang nangangailangan ng pagkakaospital. Sa mga walang acidosis mula sa pagpalya ng paghinga, ang pangangalaga sa tahanan ("pagkaospital sa tahanan") ay maaaring makatulong para maiwasan ang ilang mga pagapsok dito.
Kahihinatnan ng sakit
Chronic obstructive pulmonary disease world map - DALY - WHO2004.svg para sa sakit na chronic obstructive pulmonary kada 100,000 naninirahan noong 2004.
{{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|≤110}} {{legend|#fff200|110–220}} {{legend|#ffdc00|220–330}} {{legend|#ffc600|330–440}} {{legend|#ffb000|440–550}} {{legend|#ff9a00|550–660}}
{{legend|#ff8400|660–770}} {{legend|#ff6e00|770–880}} {{legend|#ff5800|880–990}} {{legend|#ff4200|990–1100}} {{legend|#ff2c00|1100–1350}} {{legend|#cb0000|≥1350}} ]] Karaniwang dahan-dahang lumalala ang COPD sa katagalan at sa huli maaari itong magresulta sa pagkamatay. Humigit-kumulang 3% ng lahat ng kapansanan ay may kaugnayan sa COPD. Ang bahagi ng kapansanan mula sa COPD ay bumababa sa buong mundo mula sa 1990 hanggang 2010 dahil sa pinabuting kalidad ng hangin sa loob, lalo na sa Asya. Ang pangkalahatang bilang ng mga taon na nabubuhay sa kapansanan mula sa COPD, gayunpaman, ay tumaas.
Ang bilang kung saan lumalala ang COPD ay nag-iiba sa pagkakaroon ng mga salik na humuhula sa hindi magandang kalalabasan kasama ang: matinding pagbara sa daloy ng hangin, kaunting kakayahan na mag-ehersisyo, kapos sa paghinga, lubhang kulang o sobra sa timbang, congestive heart failure, patuloy na paninigarilyo, at malimit na mga paglala. Ang mga pangmatagalang kinalalabasan sa COPD ay maaaring tantiyahin gamit ang BODE index na nagbibigay ng score na sero hanggang sampu depende sa FEV1, body-mass index, ang layo ng nilakad sa anim na minuto, at ang modified MRC dyspnea scale. Ang malaking pagbawas sa timbang ay isang masamang palatandaan. Ang mga resulta sa spirometry ay mabuti ring tagahula ng progreso ng sakit sa hinaharap ngunit hindi kasing inam ng BODE index.
Epidemiyolohiya
Sa pagitan ng 1990 at 2010 ang bilang ng mga namamatay mula sa COPD ay bumaba nang bahagya mula sa 3.1 milyon sa 2.9 milyon. Sa pangkalahatan ito ay ang ika-apat na nangungunang dahilan ng kamatayan. Sa ilang mga bansa, bumaba ang bilang ng namamatay sa kakalakihan ngunit tumaas sa kababaihan. Malamang ito ay dahil sa mga bilang ng paninigarilyo sa kababaihan at nagiging katulad sa kalalakihan. Mas karaniwan ang COPD sa mga matatanda; naaapektuhan nito ang 34-200 sa 1000 matatanda kaysa sa 65 taon, depende sa tinitingnan na populasyon.
Sa Inglatera, ang tinatayang 0.84 na milyong tao (ng 50 milyon) ay mayroong diyagnosis sa COPD; na isinasalin sa humigit-kumulang sa isang tao sa 59 na tumatanggap ng diyagnosis sa COPD sa ilang punto sa kanilang mga buhay. Sa karamihan sa salat sa lipunan at kabuhayan na mga bahagi ng bansa, isa sa 32 tao ay may diyagnosis na COPD, kumpara sa isa sa 98 sa mga pinakamayaman na lugar. Sa Estados Unidos humigit-kumulang na 6.3% ng populasyon ng nasa hustong gulang, na may kabuuang na humigit-kumulang na 15 milyon tao, ay nasuring may COPD. 25 milyong tao ay maaaring mayroong COPD kung isasama ang mga kaso ng kasalukuyang hindi nasuri. Noong 2011, mayroong humigit-kumulang na 730,000 na pagkakaospital sa Estados Unidos para sa COPD.
Kasaysayan
Ang salitang "emphysema" ay nanggaling sa Greek ἐμφυσᾶν emphysan ibig sabihin "papintugin" –binubuo mismo ng ἐν en, ibig sabihin "sa", at φυσᾶν physan, ibig sabihin "hininga, pagsabog". Ang salitang hindi gumagaling na bronchitis ay ginamit noong 1808 habang ang salitang COPD ay pinaniniwalaan na unang ginamit noong 1965. Dati kilala ito sa maraming iba’t-ibang mga pangalan kasama ang: sakit na hindi gumagaling na pagbara sa bronchopulmonary, sakit na hindi gumagaling na pagbara sa paghinga, hindi gumagaling na pagbara sa daloy ng hangin, hindi gumagaling na limitasyon sa pagdaloy ng hangin, sakit na hindi gumagaling na may pagbara sa baga, hindi detalyadong hindi gumagaling na sakit sa baga, at kumalat na pagbara sa baga. Ang mga salitang hindi gumagaling na bronchitis at emphysema ay pormal na binigyang kalulugan noong 1959 sa CIBA na panayam sa panauhin noong 1962 sa Komite ng American Thoracic Society sa mga Pamantayan ng Pagkilala sa Sakit.
Kasama sa maagang paglalarawan ng malamang na emphysema ang: noong 1679 ni T. Bonet ng kondisyon ng "napakalaking mga baga" at noong 1769 ni Giovanni Morgagni na mga baga na "namamaga lalo na mula sa hangin". Noong 1721 ang unang mga pagguhit ng emphysema ay ginawa ni Ruysh. Sinundan ang mga ito ng mga litrato ni Matthew Baillie noong 1789 at mga paglalarawan ng nakakasirang katangian ng kondisyon. Noong 1814 ginamit ni Charles Badham ang "catarrh" para ilarawan ang ubo at sobrang plema sa hindi gumagaling na bronchitis. Si René Laennec, ang doktor na nag-imbento ng stethoscope, ay ginamit ang salita na "emphysema" sa kanyang aklat na A Treatise on the Diseases of the Chest and of Mediate Auscultation (1837) para ilarawan ang mga baga na hindi umimpis nang binuksan niya ang dibdib sa panahon ng autopsya. Napansin niya na ang mga ito ay hindi umimpis gaya ng karaniwan dahil ang mga ito ay puno ng hangin at ang mga daanan ng hangin ay napuno ng plema. Noong 1842, naimbento ni John Hutchinson ang spirometer, kung saan pinahintulutan nito ang pagsukat sa mahalagang kapasidad ng mga baga. Gayunpaman, ang kanyang spirometer ay sinusukat lamang ang dami, hindi ang daloy ng hangin. Inilarawan nina Tiffeneau at Pinelli noong 1947 ang mga prinsipyo ng pagsusukat sa daloy ng hangin.
Noong 1953, si Dr. George L. Waldbott, ang Amerikanong doktor sa mga alerhiya, ay unang inilarawan ang bagong sakit na kanyang pinangalanan na "karamdaman sa paghinga ng naninigarilyo" sa 1953 Journal of the American Medical Association. Ito ang unang ugnayan sa pagitan ng pananabako at sakit sa paghinga na hindi gumagaling.
Ang mga maagang paggamot kasama ang bawang, cinnamon at ipecac, bukod pa sa iba. Ang mga modernong paggamot ay nabuo sa panahon ng ikalawang bahagi ng ika-20 siglo. Ang ebidensiyang sumusuporta sa paggamit ng mga steroid sa COPD ay inilathala sa huling mga 1950. Ginamit ang mga bronchodilator noong mga 1960 kasunod ang may pag-asang pagsubok ng isoprenaline. Mga karagdagang bronchodilator, tulad ng salbutamol, ay binuo noong mga 1970, at ang paggamit ng LABAs na nagsimula noong mga kalagitnaan ng 1990.
Lipunan at kultura
Tinutukoy ang COPD bilang "baga ng naninigarilyo". Ang mga mayroong emphysema ay kinilala bilang "mga pasyenteng may kulay rosas na balat at nahihirapan huminga (pink puffer)" o "type A" dahil sa kanilang kalimitang kulay rosas na kutis, mabilis na bilang ng paghinga at mga nakatikom na bibig, at ang mga tao na may hindi gumagaling na bronchitis ay tinukoy bilang "blue bloaters" o "type B" dahil sa malimit na maasula na kulay ng balat at labi mula sa mababang mga antas ng oxygen at ang kanilang sakong ay namamaga. Ang salitang ito ay hindi na tinatanggap bilang nakakatulong dahil karamihan sa mga taong may COPD ay parehong mayroon nito.
Maraming mga sistema ng kalusugan ang mayroong kahirapan sa pagtiyak ng naaangkop na pagtukoy, pagkilala sa sakit at pangangalaga ng mga taong may COPD; Ang Kagawaran ng Kalusugan ng Brintanya ay kinilala ito bilang makaling problema para sa National Health Service at ipinakilala ang partikular na estratehiya para pangasiwaan ang mga problemang ito.
Ekonomiya
Sa buong mundo, mula 2010, ang COPD ay tinatayang magreresulta sa gastos ng ekonomiya na $2.1 trilyon, kalahati kung saan nangyayari sa mahihirap na bansa. Sa kabuuang na ito ang tinatayang $1.9 trilyon ay mga direktang halaga tulad ng medikal na pangangalaga,$0.2 trilyon ay hindi direktang halaga tulad ng hindi pagpasok sa trabaho. Ito ay inaasahan na maging mahigit sa doble sa susunod na 20 taon. Sa Europa, kumakatawan ang COPD sa 3% ng paggastos sa pangangalaga sa kalusugan. Sa Estados Unidos, ang mga halaga ng sakit ay tinatayang $50 bilyon, karamihan ay dahil sa paglala. Ang COPD ay isa sa pinakamahal na mga kondisyon na nakita sa mga ospital sa Estados Unidos noong 2011, na may kabuuang halaga na halos $5.7 bilyon.
Pananaliksik
Ang Infliximab, isang antibody na pumipigil sa resistensiya, ay sinubukan sa COPD ngunit walang ebidensiya ng benepisyo sa posibilidad ng pinsala. Nagpapakita ng pag-asa ang Roflumilast sa pagbababa ng bilang ng mga paglala ngunit hindi lumalabas na binago ang kalidad ng buhay. Ang bilang ng bagong agent na gumagana nang matagalan ay ginagawa pa. Ang paggamot sa mga stem cell ay pinag-aaralan. Habang karaniwang ligtas at may maaasahang datos mula sa hayop mayroong kaunting data sa mga tao noong 2014.
Ibang mga hayop
Maaaring mangyari ang sakit na hindi gumagaling na pagbara sa baga sa maraming ibang mga hayop at maaaaring mangyari mula sa pagkakalantad sa usok ng sigarilyo. Karamihan sa sakit, gayunpaman, ay medyo katamtaman. Sa mga kabayo ito ay kilala bilang paulit-ulit na pagbara sa daaanan ng hangin at karaniwan dahil sa reaksyon sa alerhiya sa straw na naglalaman ng fungus. Karaniwang nakikita ang COPD sa mga matatandang aso.
Obserbatoryo
thumb|upright=1.15|Ang [[Sphinx Observatory sa tuktok ng bundok sa Alpes ng Suwisa sa taas na 3,571 m]] Ang isang obserbatoryo (Ingles: observatory) ay isang gusali na mayroong isa o maraming napaka malalaking mga teleskopyo. Ang mga obserbatoryo ay ginagamit ng mga astronomo upang tanawin at pagmasdan ang kalangitan o himpapawid. Ang mga obserbatoryo ay karaniwang nasa napaka matataas na mga kabundukan o mga burol, dahil kailangan nila ng malinis at dalisay o walang sagabal na hangin upang makakita nang tumpak at tama. Kapag mas mataas ang lugar, mas dalisay at mas malinis ang hangin. Kailangang malayo din ang mga obserbatoryo mula sa mga pook na mayroong maraming mga liwanag, katulad ng mga lungsod. Ang labis na liwanag ay nakakapagdulot na hindi mabuti ang pagtanaw sa mga bagay mula sa teleskopyo na isinasagawa ng mga astronomo.
Baki the Grappler
Ang Baki the Grappler ay isang manga na likha ni Keisuke Itagaki. Ito ay isina-telebisyon bilang isang programang anime na pinalabas sa Japan sa TV Tokyo mula noong ika-8 ng Enero, 2001 hanggang ika-25 ng Hunyo, 2001. Ipinalabas ang Baki the Grappler sa Pilipinas sa GMA Network.
Obserbatoryo
Bilang isang lokasyon, ginagamit din ang isang obserbatoryo sa pagmamatyag ng mga kaganapang pangmundo (mga kaganapan sa lupa) o mga kaganapang pangkalawakan. Kabilang sa mga halimbawa ng mga disiplinang ginagamitan ng mga obserbatoryo ang astronomiya, klimatolohiya o meteorolohiya, heolohiya, oseanograpiya, at bulkanolohiya. Batay sa kasaysayan, ang mga obserbatoryo ay dating kasimpayak na naglalaman ng isang sekstante na pang-astronomiya (para sa pagsukat ng layo sa pagitan ng mga bituin, o ng mayroong Stonehenge (na mayroong ilang pagkakaayos na nakaguhit o nakalinya sa kababalaghan o pangyayaring pang-astronomiya).
Baki the Grappler
Kuwento
Ang Baki the Gappler ay tungkol sa isang lalaking nagngangalang Baki Hanma at ang hangad niyang makuha ang korona ng "grappling" (isang uri ng pagligsahan sa pagbubuno) mula sa ama niyang si Yujirou.
Yousaf Raza Gillani
Si Makhdoom Syed Yousaf Raza Gilani (Urdu:  مخدوم سيد يوسف رضا گیلانى  ) (kapanganakan: 9 Hunyo 1952) ay ang naging Punong Ministro ng Pakistan mula 2008 hanggang 2012. Iniharap siya ng Pakistan Peoples Party, na may pagtangkilik ng mga kapanalig na koalisyong Pakistan Muslim League (N), Awami National Party, Jamiat Ulema-e-Islam (F) at Muttahida Qaumi Movement noong 22 Marso 2008. Nanumpa siya sa tungkulin sa harap ni Pangulon ng Pakistan na si Pervez Musharraf noong Marso 25 2008. Si Yousaf Raza Gllani ang pinakaunang nahalal na Punong Ministro ng Pakistan na nagmula sa mamamayang nagsasalita ng wikang Saraiki. Si Balakh Sher Mazari, isa pang politikong nagsasalita ng Saraiki, ang naglingkod sa loob ng maikling panahon bilang tagapangalagang punong ministro noong 1993.
Si Gilani ang siya ring pangkasalukuyang pangalawang tagapangasiwa ng Pakistan Peoples Party, isang dating Speaker of the National Assembly of Pakistan (1993-1997) at dati ring ministrong pederal (1985-1986).
Bagnolo del Salento
Bagnolo del Salento (Salentino: Bagnùlu) ay isang bayan at komuna sa lalawigan ng Lecce sa rehiyon ng Apulia sa timog-silangan ng Italya.
Lalawigan ng Kapuluang Riau
thumb|300px Ang Kapuluang Riau (Riau Islands, Kepulauan Riau) ay isang lalawigan ng Indonesya. Ito ay nahahangganan ng Vietnam at Cambodia sa hilaga; ng Malaysia at lalawigan ng Kanlurang Kalimantan sa silangan; ng lalawigan ng Kapuluang Jambi at ng Pulong Pasipiko sa timog; ng mga bansang Singapore, Malaysia at ng lalawigan ng Riau sa kanluran.
Buenaventura S. Medina, Jr.
Si Buenaventura S. Medina, Jr. ay isang Pilipinong manunulat ng higit sa 25 na libro. Karamihan dito ay mga nobela at libro sa kritisismo. Isa sa mga gawa nito ang Saan Patungo ang Langay-langayan?.
Kabataan
Si Medina ay pinanganak noong 1 Disyembre 1928. Nagtapos siya ng BA at MA sa Ingles sa Far Eastern University at Ph. D. sa Centro Escolar University. Sumulat siya ng mga dokumento na pinakita sa mga internasyonal na kumperensiya sa Japan at Thailand. Naging professor din siya sa Far Eastern University, Ateneo de Manila University, at De La Salle University.
Mga Parangal
Kabilang sa mga nalimbag niyang gawa ay ang Pintig (1969), Gantimpala (1972), Confrontations, Past and Present in Philippine Literature (1974), The Primal Passion, Tagalog Literature in the Nineteenth (1976), Francisco Baltazar's Orosman at Zafira (1991) at Moog and Alaga (1993). Ginantimpalaan din siya kanyang mga essay at maiikling kuwento. Nagtrabaho din siya bilang editor ng mga magasin gaya ng Free Press. Siya ay napabilang sa Don Carlos Palanca Memorial Awards Hall of Fame noong 1996. Pinarangalan din siya ng South East Asia Writer Award (SEAWRITE) noong 1994. Nagkaroon din siya ng Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas Award for Literary Criticism.
Autismo
Sanhi
Ang Autismo ay may malakas na basehang henetiko bagaman ang henetika nito ay masalimuot at hindi maliwanag kung ang ASD ay mas maipapaliwanag ng mga bihirang mutasyon o mga bihirang kombinasyon ng mga karaniwang pagkakaibang henetiko. Ang maraming mga kandidatong gene ay natukoy na may maliit lamang na mga epektong maituturo sa anumang partikular na gene. Ang malaking bilang ng mga indibidwal na may autismo na may mga miyembro sa kanilang pamilya na hindi apektado ay maaaring resulta mula sa mga bariasyong kopya bilang na mga kusang loob na pagbura o mga duplikasyon ng gene sa materyal na henetiko noong meiosis. Ang ilang mga linya ng ebidensiya ay nagtuturo sa hindi paggana ng synapse bilang sanhi ng autismo. Ang ilang mga bihirang mutasyon ay maaaring humantong sa autismo sa pamamagitan ng paggambala sa ilang mga landas ng synapse gaya ng sa cell adhesion. Ang mga pag-aaral ng pagpapalit ng gene sa mga daga ay nagmumungkahi na ang mga sintomas na autistiko ay malapit na nauugnay sa kalaunang mga hakbang ng pag-unlad na nakasalalay sa aktibidad ng mga synapse at sa mga nakasalalay sa aktibidad na mga pagbabago. Ang lahat na alam na mga teratogen na nagsasanhi ng mga depekto sa kapanganakan ng sanggol na nauugnay sa panganib ng autismo ay lumilitaw na umaasal sa unang walong linggo mula sa pertilisasyon bagaman ito ay hindi nagsasama ng posibilidad na ang autismo ay masisimulan o makakaapekto ng kalaunan, ito ay malakas na ebidensiya na autismo ay lumilitaw nang napakaaga sa pag-unlad ng tao.
Musikang rock
Ang musikang rock ay maluwag na binibigyang kahulagan bilang isang uri (genre) ng musikang popular na pumasok sa prinsipal na tagapakanig noong kalagitnaan ng dekada 1950. Nag-ugat ito sa ilang uri ng musika noong dekada 1940 hanggang 1950 na rhythm and blues, musikang country at iba pang mga impluwensiya. Karagdagan pa dito, kumuha din ang musikang rock ng iba pang impluwensiyang pang-musika, kabilang ang musikang pambayan (folk music), jazz, at klasikong musika.
Kadalasang umiikot ang tunog ng rock sa gitarang de-kuryente o gitarang akustika, at gumagamit ng malakas na backbeat (kumpas na pantay) na binabalangkas sa pamamagitan ng isang ritmong seksiyon ng elektrikong gitarang baho, tambol, at mga instrumentong de-tiklado katulad ng organo, piyano, o, simula noong dekada 1970, sintetisador. Kasama ng gitara at mga instrumentong de-tiklado, ginagamit din ang saksopon at istilong-blues na silindro bilang pang-isahang mga instrumento. Sa kaniyang "pinakadalisay na anyo", mayroon itong "tatlong sayusay, isang matapang, mapilit na kumpas na pantay, at nakakahalinang himig."
Noong huling bahagi ng dekada 1960 at unang bahagi ng dekada 1970, umunlad ang musikang rock sa iba't ibang mga uri sa ilalim nito. Nang humalo sa musikang pambayan, naging rock na pambayan o folk rock, sa blues nagkaroon ng blues-rock at sa jazz, nakalihka ng jazz fusion. Noong dekada 1970, sinama ang rock mula sa impluwensiya ng soul, funk, at musikang latin. Gayon din noong dekada 1970, nagkaroon ng ilang uri ang rock sa ilalim nito, katulad ng soft rock, glam rock, heavy metal, hard rock, progressive rock, at punk rock. Noong dekada 1980, namayagpag ang mga ilang uri na rock na kabilang ang new wave, hardcore punk at alternative rock. Noong dekada 1990 naman, kabilang sa mga uri ng rock na lumitaw ang grunge, Britpop, indie rock, at nu metal.
Tinatawag na bandang rock, bandang rakista, o grupong rock ang mga musikerong nagdadalubhasa sa musikang rock. Binubuo ang mga bandang ito ng gitarista, bokalista, bahista, at tagatambol, na binubuo ang apatan o kuwarteto (Halimbawa: The Beatles o The Eraserheads). May mga pangkat na tinatanggal ang isa o higit pa na tumutugtog at/o gamitin ang bokalista na tumutugtog ng instrumento habang umaawit, na kadalasang binubuo ang tatluhan o dalawahan; may iba na sinasama ang ibang musikero katulad ng isa o dalawang ritmong gitara at/o tekladista. Mas bihira, ginagamit rin ng grupo ang ibang naka-kuwardas na instrumento katulad ng biyolin o tselo, o mga hinihipan na mga instrumento ng saksapon, trumpeta o trombon.
Unibersidad ng Republika (Uruguay)
Ang Unibersidad ng Republika (Universidad de la República, minsan UdelaR; Ingles: University of the Republic) ay isang pampublikong unibersidad sa Uruguay. Ito ay ang pinakamahalaga, pinakamatanda at pinakamalaking unibersidad ng bansa, na may 108,886 mag-aaral (2012). Ito ay itinatag noong Hulyo 18, 1849 sa Montevideo, kung saan ang karamihan ng mga gusali at mga pasilidad ay matatagpuan pa rin.
Ranggo
Sa 2011, ayon sa University Ranking by Academic Performance (URAP), ito ang pinakamahusay na unibersidad sa Uruguay at ika-858 pinakamahusay sa mundo.
Mga Paaralan
right|thumb|Ang gusali ng Paaralan ng Agham ay ang pinakamoderno sa unibersidad.
Galyetas
Ang kraker, galyeta, o galyetas (Ingles: cracker) ay isang hinurnong pagkain na karaniwang gawa mula sa grano, harina, masa, at karaniwang ginagawa nang maramihan. Ang mga kraker (na katumbas ng mga biskwit sa Nagkakaisang Kaharian) ay karaniwang sapad, malutong, maliit ang sukat (karaniwang 3 mga pulgada o mas maiksing diyametro) at karaniwang ginagawa na may sari-saring mga hugis, bagaman karaniwang bilog, parisukat, o parihaba. Ang mga pampalasa, katulad ng asin, yerba, mga buto, at/o keso, ay maaaring idagdag sa masang panggawa ng kraker o ibinubudbod sa ibabaw bago hurnuhin. Ang mga kraker ay kadalasang itinuturing bilang isang masustansiya at maginhawang paraa ng pagkonsumo ng isang pangunahing pagkain o granong angkak. Ang mga galyetas ay kinakain na nag-iisa lamang o may kasamang iba pang mga pagkain, katulad ng keso o mga hiwa ng karne, mga sawsawan, o malambot na mga palaman katulad ng mga mantikilya, mantikilyang mani, margarina, o halaya. Ginagamit din sila bilang mga panlinis ng ngala-ngala sa pagitan ng pagsubok ng mga produktong pagkain. Ang ninuno ng makabagong kraker ay maaaring matagpuan sa mga biskuwit na pambarkong nautikal, mga biskwit na pangmilitar (iyong tinatawag na hardtack sa Ingles), at mga tinapay na pangsakramento. Ilan sa mga kanunu-nunuan ng mga ito ay matatagpuan sa mga sinaunang sapad na tinapay, na katulad ng lavash, pita, matsa, flatbrød, at malutong na tinapay. Kabilang sa mga katumbas nito sa Asya ang papadum at senbei.
Kasaysayan ng galyetas
Sinasabi na ang mga galyetas ay naimbento noong 1972, nang si John Pearson ng Newburyport, Massachusetts, Estados Unidos ay gumawa ng isang produktong tinapay mula sa harina at tubig lamang na tinawag niyang Pearson's Pilot Bread (Pampilotong Tinapay ni Pearson). Agad itong nagtagumpay bilang pagkaing pangmandaragat dahil sa tagal ng buhay nito bago masira. Tinawag din itong hardtack o biskwit na pangdagat. Ito ang unang nagging gawaan ng tinapay sa Estados Unidos, at gumawa ng mga galyetas sa loob ng mahigit sa isang daantaon. Ang Crown Pilot Crackers na nagbuhat sa resiping ito ay ginawa at ipinagbili sa Bagong Inglatera magpahanggang kaagahan ng 2008, at ginamit sa nakaugaliang mga resipi ng kabyang tsauder.
Subalit ang tunay na sandaling mapanghimagsik sa buhay ng galyetas ay dumating noong 1801, nang isa pang panadero, na si Josiah Bent, ay hindi sinasadyang nakasunog ng isang pangkat ng mga biskwit na isinalang niya sa kanyang hurnuhang yari sa ladrilyo. Ang malutong na ingay o “kaluskos” na nagmula sa nasilabang mga biskwit ang napaghanguan ng pangalan nitong cracker sa Ingles, na naging kraker sa Tagalog. Dahil sa dasdas o budbod ng pagiging mapangatha, kinumbinsi ni Bent ang mga mangangalakal at mga tagapamili hinggil sa potensiyal ng kraker na maging isang pagkaing pangmeryenda. Sa pagsapit ng 1810, naging malakas ang pagtakbo ng kanyang negosyo, at sa paglipas ng mga taon, ipinagbili ni Bent ang kanyang kompanya sa National Biscuit Company, na ngayon ay nagnenegosyo sa ilalim ng pangalang Nabisco.
Noong 1999, ang industriya ng mga kuki at mga galyetas sa Estados Unidos ay nagpapahanapbuhay ng 37,857 mga tao, na may pagbebenta na lumalampas sa $10 mga bilyon.
Mga uri
Ang mga butas sa mga galyetas ay nagsisilbi bilang mga pambawas o pampigil ng mga pagkakaroon ng napaka malalaking mga bulsa ng naiipong hangin habang niluluto ang mga galyetas. Mayroong iba’t ibang mga hugis at sukat ang mga galyetas; mayroon bilog, parisukat, parihaba, tatsulok, at iba pa.
Ang pangalang “kraker” ay pinaka kadalasang ginagamit para sa mga biskwit na sapad at may malasa at maalat ng lasa, na dahil dito ay maipagkakaiba mula sa isang “kuki” na maaaring kahalintulad ng isang galyetas dahil sa anyo at kagaspangan (tekstura), subalit ang kuki ay matamis. Ang mga galyeta ay lalo pang maipagkakaiba mula sa mga kuki ayon sa paraan ng pagluluto nito. Ang mga kraker ay payak na ginagawa sa pamamagitan ng pagpapatung-patong ng mga masang panggawa ng tinapay; samantala, ang mga kuki o kukis ay ginagawa sa pamamagitan ng mararaming mga kaparaanan, katulad kumbaga sa paggawa ng mamon o keyk, na marami ring mga paraan ng paghahanda at pagluluto. Kung minsan, ang mga galyetas ay nilalangkapan ng keso, pampalasa, mga pampalabok, mga panrekado, o kaya ay sabaw na kinatas mula sa mga manok. Sa pangkaraniwan, ang mga kraker ay mga produktong na yari sa harinang inasinan.
Ang ilan sa mga galyetas ay pinapahiran ng keso, pâté, o mousse. Samantala, ang mga galyetang saltino at galyetang talaba ay madalas na ginagamit o inihahain bilang kasamahan ng mga sabaw. Ang pastel na mansanas o empanadang mansanas ay gawa mula sa mga galyetas na katulad ng may tatak na Ritz o kahalintulad nito. Ang mga galyetang Graham at biswit na panunaw ay kinakain na katulad ng pagkain sa mga kuki, bagaman kapwa sila naimbento para sa pinapalagay na mga kainamang pangkalusugan.
Corigliano-Rossano
Ang Corigliano-Rossano ay isang komuna sa lalawigan ng Cosenza sa rehiyon ng Calabria sa katimugang Italya. Ito ay itinatag noong 31 Marso 2018 sa pagsasanib ng Corigliano Calabro at Rossano.
Kasaysayan
Kasunod ng isang referendum na isinagawa noong 22 Oktubre 2017, kung saan ang umoo sa pagsasanib ay nakakuha ng 61.4% sa Corigliano Calabro at 94.1%sakay Rossano, kasunod na inaprubahan ng Konsehong Rehiyonal ng Calabria ang panrehiyong batas blg. 2 noong 2 Pebrero 2018, na nagtatag ng bagong munisipalidad ng Corigliano-Rossano noong Marso 31.
Kipot ng Balabac
Ang Kipot ng Balabac ay isa sa mga kipot na nag-uugnay sa Dagat Kanlurang Pilipinas sa Dagat Sulu. Pinaghihiwalay nito ang mga Pulo ng Balabac ng Palawan, Pilipinas, mula sa mga pulo ng Balambangan at Pulo ng Banggi sa hilagang Borneo, na bahagi naman ng estado ng Sabah ng Malaysia.
Pika
Ang pika (lumang pagbabaybay pica) ay isang maliit na mamalyang may maiikling bisig at hita, mabilog na mga tainga, at maikli o walang buntot. Ang pangalang "pika" ay ginagamit sa kahit aling miyembro ng pamilyang Ochotonidae, isang pamilya ng mga hayop na napapaloob sa order ng mga lagomorphs, kung saan kasama rin ang mga Leporidae, ang uring kinabibilangan ng mga kuneho. Ang isang genus, ang Ochotona, ay kinikilalang kasama sa nasabing pamilya na naglalaman ng 30 species. Kilala din itong "whistling hare" dahil sa matinis nitong huni kapag nagmamadali itong magtago sa lungga. Sa Estados Unidos, ang pika ay karaniwang tinatawag na "coney", isang pangkalahatang tawag na maaari ding tumukoy sa mga kuneho at mga hyrax. Ang pangalang pika ay maaaring nanggaling sa salita mula sa mga wikang Tungus na "piika".
Tirahan
left|thumb|Collared pika sa Hatcher Pass sa Alaska Ang mga pika ay makikita sa mga lugar sa Asya, Hilagang Amerika at mga bahagi ng Silangangn Europa na malamig ang klima. Karamihan sa mga uri ay naninirahan sa mga mababatong bundok, kung saan naglulungga sila sa mga pagitan ng mga bato. May ilang uring katutubo sa mga steppes ang naghuhukay ng sarili nilang lungga. Sa kabundukan naman ng Eurasia, ang mga pika ay naninirahan sa mga lungga kasama ang mga snowfinch na doon din sa parehong lungga namumugad<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Katangian
Ang mga hayop na ito'y kumakain ng maraming uri ng halaman gaya ng mga damo, lumot at iba pa. Kagaya ng ibang logamorphs, gumagamit sila ng mga inscisors at wala silang mga pangil.
Ang mga pika na nakatira sa mga batuhan ay mas kaunti pa sa lima ang anak di tulad ng mga uri na nag-huhukay ng kanilang lungga na mas marami ang nagiging anak. Marahil ito ay dahil sa mas maraming mapagkukunan ng pagkain ang mga pikang naghuhukay sa kanilang mga lugar panirahan. Ang mga pika ay nagpapasuso sa loob ng 25 hanggang 30 araw.
Mga Gawi
thumb|Tambak ng mga dahong pinapatuyo sa mga bato para itago bilang pagkain. Lambak ng Gad, Snowbird Ski Resort sa Little Cottonwood Canyon, Utah thumb|Ang American pika may kagat-kagat na tuyong damo sa Sequoia National Park, CA Ang mga pika ay aktibo sa araw. May mga uring nakatira sa mas matataas na lugar na higit na aktibo pag maliwanag. Pinakamasigla sila sa panahong pinakamalapit na ang tag-lamig. Hindi nagha-hibernate ang mga pika kaya't inuubos nila ang kanilang panahon sa tag-init sa pag-iimbak ng pagkain. Ang bawat isang uri ng pika na sa batuhan naninirahan ay may sariling dayamihan ng pagkain. Habang naglulungga, karaniwang nagsasalu-salo ang mga pika sa mga naitago nilang pagkain. Ang karamihan sa gawi at huni ng pika ay may kinalaman sa pagtatanggol ng kanilang dayamihan.
Ang mga Eurasian pikas ay karaniwang naninirahan ng pamipamilya at naghahati-hati sa gawaing pagkuha ng pagkain at pagbabantay ng lungga. Ang mga pika sa Hilagang Amerika ay karaniwang mag-isang namumuhay maliban na lamang kung panahon ng pagpaparami.
Bayag
thumb|right|300px|Itlog ng bayag. thumb|297x297px|baya Ang mga tungkulin ng itlog ng bayag ay naiimpluwensiyahan ng mga hormonang gonadotropiko na nililikha ng pituitaryong anteryor. Nagreresulta sa pagpapakawal ng testosteron ang mga luteinizing hormone (LH). Ang pagkakaroon ng testosteron at ng hormonang nakapag-eestimula ng polikula (follicle-stimulating hormone, FSH) ay kailangan upang masuportahan ang espermatohenesis.
Paglalarawan
Ang itlog ng bayag ay mga uri ng organong tinatawag na mga glandula. Katulad ng ibang mga glandula, ang mga tesktikulo ay gumagawa ng mga sustansiyang kimikal na tinatawag na mga hormona, na nakapagpapanatili sa pagpapaandar ng katawan. Gumagawa rin ang itlog ng bayag ng esperma na sumasama sa oba upang lumikha ng bagong buhay. Karamihan sa mga glandula, katulad ng mga obaryo ng kababaihan, ay nasa loob ng katawan, subalit ang mga testikulo ay nasa labas ng pangunahing bahagi ng katawan. Ito ay dahil sa ang mga itlog ng bayag ay higit na umaandar o nakapagtatrabaho ng mas mainam kapag hindi naiinitan kaysa sa loob ng katawan. Sa malamig na klima o panahon, pumapaitaas ang mga testikulo papalapit sa katawan upang mapanatili ang init.
Transportasyon sa Pilipinas
Ang transportasyon sa Pilipinas ay hindi pa gaanong maunlad, dahil sa mga sumusunod na dahilan: mga buludunduking lugar sa bansa at mga nakakalat na mga pulo, at ang patuloy na hindi paglalaan ng pondo ng pamahalaan sa mga imprastrakturang pantransportasyon ng bansa. Subalit sa mga nakalipas na taon, ang pamahalaan ay sumisikap upang maipaganda ang sistema ng transportasyon sa bansa sa pamamagitan ng mga iba't-ibang proyektong pang-imprastrasktura.