cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paso
Epidemiyolohiya
{{legend|#ff8400|300-350}} {{legend|#ff6e00|350-400}} {{legend|#ff5800|400-450}} {{legend|#ff4200|450-500}} {{legend|#ff2c00|500-600}} {{legend|#cb0000|> 600}} ]] Simula noong 2004, 11 milyong paso ang nangailangan sa buong mundo ng medikal na pangangalaga at nagresulta sa 300,000 mga namatay. Ito ang naging ikaapat na nangungunang sanhi ng mga pinsala pagkatapos ng mga banggaan ng sasakyan, pagkahulog, at karahasan. Humigit-kumulang 90% ng mga paso ay nangyayari sa mahirap na bansa. Ito ay iniugnay nang bahagya sa masikip at isang hindi ligtas na sitwasyon sa pagluluto. Sa pangkahalatan, halos 60% ng nakamamatay na paso ang nangyayari sa Timog-Silangang Asya na may bilang na 11.6 kada 100,000.
Pagkalalaki
Sa pangkasaysayan, ang mga katangiang panglalaki katulad ng pagkakaroon ng balbas ay tinatanaw bilang mga tanda ng pagkalalaki at pamumuno (katulad na sa sinaunang Ehipto at Gresya).
Bilang isang katagang may positibong pagtukoy, ang pagkalalaki o birilidad ay hindi kaayon ng mga peminismo na nagpapasulong ng samu't saring pagkakalas ng maskulinidad (kilala rin bilang "pagkalalaki"). Ayon sa mga pananaw na ito, ang pagkalalaki ay muling binigyan ng kahulugan bilang wala na sa panahong abstraksiyon, na negatibong bumabangga sa kababaihan sa pamamagitan hindi ginugustong gawaing seksuwal, at hindi ginustong mga pagbubuntis.
Ayon sa Gabby's Dictionary, ang virility ay ang "sigla at lakas ng isang lalake; kakayahan ng lalake na makapagpaligaya ng babae [habang nakikipagtalik]; pagiging lalakeng-lalake" at katumbas ng mga salitang "bulog" at "birilidad".
Paso
Epidemiyolohiya
Sa maunlad na bansa, ang mga nasa hustong gulang na lalaki ay mayroong dalawang beses na dami ng namamatay kaysa sa mga babae mula sa mga paso. Ito ay marahil dahil sa kanilang mataas na panganib na mga trabaho at mas maraming mga mapanganib na gawain. Sa mga mahirap na bansa, gayunpaman, ang mga babae ay mayroong dalawang beses na panganib kaysa sa mga lalaki. Ito ay kadalasang iniuugnay sa mga aksidente sa kusina o karahasan sa tahanan. Sa mga bata, ang pagkamatay mula sa mga paso ay nangyayari sa mahigit sa sampung beses ng bilang sa mahirap na bansa kaysa sa maunlad na bansa. Sa pangkalahatan, sa mga bata ito ang isa sa nangungunang labinlimang sanhi ng kamatayan. Mula mga 1980 hanggang 2004, maraming bansa ang nakita ang parehong pagbaba sa mga bilang ng mga nakamamatay na paso at mga paso sa pangkalahatan.
Maunlad na mga bansa
Tinatayang 500,000 mga pinsala sa paso ang tumatanggap ng medikal na paggamot taun-taon sa Estados Unidos. Ang mga ito ay nagresulta sa humigit-kumulang na 3,300 kamatayan noong 2008. Karamihan sa mga paso (70%) at mga kamatayan mula sa mga paso ay nangyayari sa mga lalaki. Ang pinakamataas na pangyayari ng mga paso sa apoy ay nangyayari sa mga 18-35 taong gulang, samantala ang pinakamataas na pangyayari ng mga pagkapaso ay nangyayari sa mga batang mas bata sa limang taong gulang at mga nasa hustong gulang na mahigit sa 65. Ang mga paso sa kuryente ay nagreresulta sa humigit-kumulang na 1,000 kamatayan kada taon. Nagreresulta ang kidlat sa pagkamatay ng 60 tao sa isang taon. Sa Europa, ang mga sinasadyang paso ay kalimitang nangyayari sa mga nasa katamtamang gulang na lalaki.
Mga mahirap na bansa
Sa India, humigit-kumulang 700,000 hanggang 800,000 tao kada taon ang nagtatamo ng mga malaking paso, bagaman ang ilan ay inaalagaan sa mga yunit ng espesyalita sa paso. Ang pinakamataas na bilang ay nangyayari sa mga babae sa 16–35 taong gulang. Ang bahagi ng bilang na ito ay may kaugnayan sa mga hindi ligtas na kusina at kinaugaliang maluwag na kasuotan sa India. Tinatantiya na isang-ikatlo ng mga paso sa India ay dahil sa paso ng kasuotan mula sa lantad na apoy. Ang mga sinasadyang paso ay isang karaniwang sanhi at nangyayari sa mataas na bilang ng mga batang babae, pangalawa sa karahasan sa tahanan at sariling pananakit.
Kasaysayan
Ang mga pagpipinta sa kuweba mula sa mahigit na 3,500 taon ang nakalipas ay naisulat ang mga paso at ang pamamahala sa mga ito. Ang 1500 BCE Egyptian Smith papyrus ay naglalarawan sa mga paggamot gamit ang pulot at ang salve ng resina. Maraming ibang anumang mga paggamot ang ginamit sa maraming taon, kabilang ang paggamit ng dahon ng tsaa ng Intsik na naisulat noong 600 BCE, taba ng baboy at suka ni Hippocrates na nadokumento sa 400 BCE, at alak at myrrh ni Celsus na naisulat sa 100 CE. Ang Pranses na siruhanong barbero na si Ambroise Paré ay ang unang naglarawan ng iba’t-ibang mga paso noong mga 1500. Pinalawak ni Guillaume Dupuytren ang mga antas na ito sa anim na iba’t-ibang kalubhaan noong 1832.
Ang unang ospital na gumamot sa mga paso ay nagbukas noong 1843 sa London, Inglatera at ang pagbuo ng makabagong pangangalaga sa paso ay nagsimula noong mga 1800 at 1900. Sa panahon ng Unang Digmaang Pandaigdig, si Henry D. Dakin at Alexis Carrel ay bumuo ng mga pamantayan para sa paglilinis at pagdidisimpekta ng mga paso at sugat gamit ang sodium hypochlorite na mga solusyon, na binawasan nang malaki ang bilang ng namamatay. Noong mga 1940, ang kahalagahan ng maagang paghiwa at skin grafting ay tinanggap, at sa parehong panahon, ang pagbibigay ng likido at mga pormula para gabayan ito ay binuo. Noong mga 1970, ipinakita ng mga mananaliksik ang kahalagaha ng mabilis na metabolismo na sumunod sa mga malaking paso.
Pagkalat ng Langya birus sa Tsina ng 2022
Responde
Ang Taiwan Centers for Disease Control ay saad na magkaroon ng mga testing method upang matuklasan ng agaran ang sakit.
Unyong Europeo
Ang Unyong Europeo (UE), na kilala rin bilang Samahang Europeo o Kaisahang Europeo (European Union o EU) ay isang supranasyonal at intergubernamental na unyon ng 28 malaya at demokratikong bansang-kasapi. Ang Unyong Europeo ay ang pinakamalaking kompederasyon ng mga malayang estado, na itinatag sa ilalim ng pangalang iyon noong 1992 ng Kasunduan sa Pagkakaisa ng Europa (ang Tratado ng Maastricht). Subali't, maraming mga aspekto ng Unyon ay namalagi na bago ng araw na iyon sa pamamagitan ng isang serye ng mga sinundang relasyon na bumabalik sa 1951.
Ang mga pinakamahalagang institusyon ng UE ay nagsasama ng Sangguniang Europeo, ang Lupong Europeo, ang Hukumang Europeo ng Katarungan, ang Batasang Europeo, ang Konsehong Europeo, at ang Europeong Bangko Sentral. Ang mga pinanggalingan ng Parlamentong Europeo ay bumabalik sa dekadang 1950 at ng mga nagtatatag ng tratado, at mula sa 1979 ang mga miyembrong nito ay inihahalalal ng mga taong kanilang kinakatawan. Kada limang taon nagkakaroon ng halalan kung saan ang mga naka-rehistrong mamamayan ng UE ay maaaring bumoto.
Ang mga aktibidad ng Unyong Europeo ay sumasakop sa karamihang lapad ng patakarang publiko, mula sa patakarang ekonomika sa ugnayang panlabas, tanggulan, pagsasaka at kalakalan. Pero, ang ekstento ng kapangyarihan nito ay umiiba ng kahanga-hanga kahalubilo ng mga sakop. Sa ilan ang UE ay maaaring magkawangis sa isang pederasyon (hal. sa ugnayang pampananalapi, patakarang agrikultural, pang-kalakalan at pang-kalikasan, patakarang ekonomika at panlipunan), sa iba isang kompederasyon (hal. sa ugnayang panloob), at sa iba pa rin isang organisasyong internasyonal (hal. sa ugnayang panlabas).
Pamayanang Europeo ng Karbon at Asero
left|thumb|Gumagawa ng [[Pahayag ni Schuman|panukala si Robert Schuman ng Pamayanang Karbon at Asero noong 1950]] Isa sa mga unang nagtagumpay na panukala para sa Kooperasyong Europeo ay ang pagkakaroon ng Pamayanang Europeo ng Karbon at Asero noong 1951. Ito ay naging layunin upang mamahala ang mga industriya ng karbon at asero ng mga bansang-kasapi, ang namumunong Pransiya at Kanlurang Alemanya. Ito rin ay naging layunin kung saan nangyari ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagitan nila, na ang karbon at bakal ay mga punong kasangkapan para sa matinding digmaan. Ang mga ibang kasaping nagtatag ay Italya at ang mga bansang Benelux: ang Belhika, Olanda, at Luxembourg.
Pedro Gatmaitan
Si Pedro Gatmaitan ay isang makata ng mga tulang liriko. Siya ay may isang katípúnan ng kanyang mga tula na pinamagatang Tungkos ng Alaala na nalimbag noong taóng 1912. Siya ang unang nakásúlat ng tulang pasalaysay na Kasal.
DIIV
Ang DIIV ay isang American rock band mula sa Brooklyn, New York City, na nabuo noong 2011. Ang banda ay binubuo ng Zachary Cole Smith (mga boses, gitara), Andrew Bailey (gitara), Colin Caulfield (bass, keyboard, gitara, boses) at Ben Newman (mga tambol).
Sa una ay tinawag na Dive, nagsimula ang banda bilang solo recording project ni Smith. Matapos mailabas ang tatlong sensilyo - "Sometime", "Human" at "Geist" - on Captured Tracks, inilabas ng DIIV ang debut studio album nito, Oshin, noong 26 Hunyo 2012.
Noong 2016, pinakawalan ng banda ang pangalawang album ng studio nito, ang Is the Is Are, pagkatapos ng isang napakahabang at nababagabag na gestation period.
Noong 4 Oktubre 2019, ni DIIV mataas na anticipated ikatlong album, Deceiver, ay inilabas sa Captured Tracks.
Discography
right|thumb| DIIV noong 2012
Mga sensilyo
Limited singles
Pedro Gatmaitan
Ang pagiging makata ni Gatmaitan ay minana niya sa kanyang ama na isang makatang taga-Bulacan. Sa kanyang ama niya natutuhan ang tungkol sa berso.
Si Gatmaitan ang unang gumamit ng lalabing-animin at lalabingwaluhing pantig sa panuluan.
Bukod sa pagiging makata ay naging mamamahayag, tagaulat, at patnugot din si Gatmaitan ng babasahíng Alitaptap.
Unyong Europeo
Mga Pamayanang Europeo
Ang mga karagdagang pamayanan ay nalikha noong 1957: ang Pamayanang Pang-ekonomikong Europeo (EEC) na nagtatag ng unyong pang-adwana, ay ang Pamayanang Lakas-Atomikong Europeo (Euratom) para sa kooperasyon sa pagpapaunlad ng enerhiyang nuklear. Noong 1967 ang Kasunduang Pinag-isahan ay nakalikha ng isang langkay ng mga institusyon para sa mga tatlong pamayanan, na tinutukoy nang magkakasama bilang Mga Pamayanang Europeo, bagama't, ang Pamayanang Europeo ay kilala nang karaniwan lamang.
Noong 1973 ang mga Pamayanang Europeo ay lumawak nang sumapi ang Dinamarka, Irlanda at ang Nagkakaisang Kaharian. Nakipag-usap ang Norwega na sumanib sa panahong iyon ngunit iniwaksi ang pagkakasapi sa pamamagitan ng reperendum kaya nanatili sa labas ang bansa.
Noong 1979, lumaganap ang unang tuwid at demokratikong halalan ng mga kasapi ng Batasang Europeo. Ito ang unang halalan ng Europa na pinayagan ang mga mamamayan na maghalal ng mga 410 MEP sa Batasang Europeo, at ito rin ang unang halalang pansabansaan sa kasaysayan ng daigdig.
Sumapi ang mga bansang Gresya, Espanya at Portugal sa loob ng dekada 80. Ang Kasunduang Schengen noong 1985 ay naglikha ng malawakang pagbubukas ng mga hangganan na hindi gumagamit ng pasaporte sa pagitan ng mga bansang-kasapi. Noong 1986, nagsimulang gumamit ang watawat na Europeo at nilagdaan ng mga pinuno ang Batas ng Isahang Pang-europeo. Ang batas na ito ay nagbibigay ng pagbabago ng paraan ng paggawa ng pasiyang pampamayanan habang kumikilos upang makamtan ang pagiging kasapi, nagbibigay ng layunin upang mabawasan ang mga impedimento sa kalakalan at magpapakilala ng malawak na Kooperasyong Pampolitika ng Europa.
Unyong Europeo
Ang Kasunduan ng Maastricht ay naging ganap nang lubos noong 1 Nobyembre 1993. Ipinakilala ang salitang Unyong Europeo at itinatag ang tatlong haligi nito. Ang salitang Pamayanang Europeo ay tinutukoy sa unang haligi na nakilala na dating Mga Pamayanang Europeo. Ang ikalawa at ikatlong haligi ay may kapakanan sa patakarang panlabas at ugnayang pantahanan, na may higit na antas na malapagitang-pamahalaan ng pagkikiisa. Sa wikang kolokyal, ang salitang Unyong Europeo ay ipinalit sa salitang Pamayanang Europeo. Ang kanyang bakas bilang pangalan ng unang haligi ay ipapawalang-bisa sa sistemang haligi kung ang Kasunduan ng Lisbon ay magiging ganap.
Sumanib ang mga bansang Awstrya, Suwesa at Finlandya noong 1995. Binago ng Kasunduan ng Amsterdam ang kasunduang Maastricht noong 1997 sa mga bahagi tulad ng demokrasya at patakarang panlabas. Ang Amsterdam ay nasundan ng Kasunduan ng Nice noong 2001, na may pagbabago sa mga kasunduang Roma at Maastricht na payagan ang UE na gampanan sa pagpapalawak mula sa silangan.
Noong 2002, ipinagtibay ng labindalawang bansang-kasapi ang euro bilang isang pananalapi. Mula't sapul, ang Eurosona ay lumawak upang mapalibot ang labinlimang bansa. Noong 2004, namasdan ang pagpapalawak ng UE nang sumanib ang mga sampung bagong bansa na nagmumula sa Hanay Pansilangan. Pagkalipas ng talong taon, sumanib ang dalwang bansa, Bulgarya at Rumania. Sumanib ang bansang Croatia noong 2013.
Ang isang kasunduan na nakapaglikha ng saligang-batas para sa UE ay nilagdaan sa Roma noong 2004, tangkaing palitan ang lahat ng mga dating kasunduan sa iisang dokumento. Subali't hindi natuloy ang pagpapatunay nang tumanggi ang mga botanteng Pranses at mga Olandes sa mga reperendum. Noong 2007, pinayagan na mapalitan ang panukalang-batas sa bagong Kasunduang Reporma, na mas mabuting baguhin na lamang kaysa mapalitan ang mga umiiral na kasunduan. Nilagdaan ang kasunduang ito noong 13 Disyembre 2007 sa Lisbon at kinilala bilang Kasunduang Lisbon at napalaganap ito noong Enero 2009.
Mga bansang-kasapi
thumb|Mga estadong-kasapi at kandidato sa paglawak ng Unyong Europeo Upang sumapi sa UE, kailangang makamtan ng bansa ang pamantayang Copenhagen na isinulat sa 1993 Sangguniang Europeo ng Copenhagen. Kailangan nilang magpanatili ng matatag na demokrasya na may paggalang sa karapatang pantao at ang tuntunin ng batas; isang masigasig na kalakalang ekonomiya na may kakayahang makipagpaligsahan sa loob ng UE; at ang pagtanggap ng mga obligasyon bilang kasapi, kasama ang batas ng UE. Tungkulin ng Sangguniang Europeo na magsuri ng mga katuparan sa pamantayan ng isang bansa.
Ang Unyong Europeo ay binubuo ng 28 malalayang bansa na nakikilala bilang mga bansang-kasapi: Alemanya, Austria, Belhika, Bulgarya, Croatia, Dinamarka, Eslobakya, Eslobenya, Espanya, Estonya, Gresya, Irlanda, Italya, Latbiya, Litwaniya, Luxembourg, Malta, ang Nagkakaisang Kaharian, Olanda, Pinlandiya, Polonya, Portugal, Pransiya, Rumanya, Suwesya, Tsekya, Tsipre at Unggarya.
Mayroong dalawang opisyal na bansang-kandidato, Dating Republikang Yugoslav ng Masedonya, at Turkiya; ang mga kanlurang Balkan na bansang Albanya, Bosnia at Herzegovina, Montenegro, at Serbya ay opisyal na nakilala bilang mga kandidatong may potensiyal.
Ang mga apat na bansa ng Kanlurang Europa na piniling huwag nang sumanib sa UE ay bahagyang may tungkulin sa ekonomiya at mga alituntunin ng UE: Iceland, Liechtenstein, at Noruwega na bahagi ng mga bansa ng isahang kalakalan sa pamamagitan ng Espasyong Ekonomikong Europeo, at ang Suwisa na may magkatulad na ugnayan sa pamamagitan ng mga kasunduang bilateral. Ang mga maliliit na bansa na may kaugnayan sa UE tulad ng Monaco, San Marino, at Lungsod ng Vatikan ay kabilang sa paggamit ng euro at iabng kooperasyon.
Pamamahala
Ang UE ay nakabatay sa mga serye ng mga kasunduan na nakapagbuo ng pangkasalukuyang istruktura sa pamamagitan ng mga sunud-sunod na karagdagan at mga susog. Tiniyak ng mga kasunduan ang malawak na mithiing pampatakaran ng organisasyon at itinatag ang mga institusyon na may kapangyarihang naaayon sa batas na kinakailangan upang isakatuparan ang mga mithiing ito, kabilang ang kakayahan upang isabatas ang lehislasyon na makakapagbago nang tuwiran ang lahat ng mga bansang-kasapi at ang kanilang mga naninirahan (ang prinsipyo ng 'tuwirang dulot'). Ang mga pambansang hukuman ay nagpapatupad ng mga kasunduan ng UE at ang mga batas na inaakto sa ilalim nila. Sa kaso ng pagsasalungat kung saan ang batas na nanggaling sa lehislasyong UE na nakakapagbangga sa isa pang pambansang batas, ang batas ng UE ay isinasaalang-alang upang mahawakan ang karapatang mabigyan ng kahalagahan (prinsipyo ng 'Kataasan'). Ang mga pasiya higgil sa lehislasyong UE ay maaaring masangguni sa Hukumang Europeo ng Katarungan sa pamamagitan ng mga pambansang hukuman. Ang UE ay natatasahan ng bilang ng mga institusyon, sa una pa lamang ang Sanggunian ng Unyong Europeo, ang Komisyong Europeo, at ang Batasang Europeo.
Ang UE ay palaging isinasalarawan bilang nahahati sa tatlong saklaw ng pananagutan, na tinatawag na 'mga haligi'. Ang likas na mga patakaran ng Pamayanang Europeo ay nakabuo ng unang haligi, habang ang ikalawa ay binubuo ng Karaniwang Patakarang Panlabas at Pangkaligtasan. Ang ikatlong haligi ay likas na binubuo ng mga Ugnayang Pangkatarungan at Pantahanan, gayumpaman napapanagutan sa mga pagbabago na ipinakilala ng mga kasunduang Amsterdam at Nice, ito'y pangkasalukuyang binubuo lamang ng Kooperasyong Pampulisya at Panghukuman sa Kaganapang Krimen. Sinasabi nang malawakan, ang ikalawa at ikatlong haligi ay maisasalarawan bilang mga intergubernaturyal na haligi sapagka't ang mga institusyong supranasyonal ng Komisyon, Batasan at ang Hukuman ng Katarungan ay gumaganap nang di-gaano ng isang tungkulin o wala sa lahat. Karamihan sa mga gawain ng UE ay nagmumula sa ilalim ng unang, Pamayanan na haligi. Ito ay halos umaakma nang halos nakakatipid at ang institusyong supranasyonal ay may higit na impluwensiya.
Komisyon
Ang Komisyong Europeo ay gumaganap bilang kanang-kamay na tagapagpaganap ng UE at may tungkulin ukol sa pagkukusa ng lehislasyon at ang pang-araw-araw tumatakbo ng UE. Ito ay nagbabalak upang kumilos nang nag-iisa sa kalamangan ng UE bilang isang kabuuan, na tutol sa Sanggunian na binubuo ng mga pinuno ng mga bansang-kasapi na nagninilay-nilay sa mga pambansang kapakanan. Ang komisyon ay natitingnan din bilang makina ng pagbubuo ng Europa. Ito'y kasalukuyang binubuo ng mga 27 komisyonado para sa mga iba't ibang saklaw ng patakaran, isa mula sa bawat bansang-kasapi.
Ang Pangulo ng Komisyon at ang lahat ng ibang komisyonado ay nanominahan ng Sanggunian. Ang pagtatalaga ng Pangulo ng Komisyon, at ang Komisyon din sa kabuuang ito, ay kiakailangang patotohanan ng Batasan.
Batasan
thumb|Ang hemisiklo ng Batasan ng UE sa gusaling Louise Weiss sa [[Strasbourg]] thumb|right|European Commission (Brussels) Ang Batasang Europeo ay binubuo ng kalahati ng tagapagbatas ng UE. Ang mga 785 Kasapi ng Batasang Europeo (KBE) ay tuwirang inihalal ng mga mamamayan ng UE tuwing limang taon. Bagama't ang mga KBE ay inihalal sa pambansang batayan, manapa'y sila'y umuupo alinsunod sa mga pampolitikang pangkat kaysa sa kanilang kabansaan. Bawat bansa ay may buklod na bilang ng mga upuan. Ang Batasan at ang Sanggunian ay nagbubuo at nagpapasa ng lehislasyon nang sama-sama, na gumagamit ng kapwa-pasiya, sa tiyak na saklaw ng patakaran. Ang pamamaraang ito ay magpapalawig sa mga maraming bagong saklaw sa ilalim ng minumungkahing Kasunduan ng Lisbon, at samakatuwid magpapalaki ng kapangyarihan at kaugnayan ng Batasan. Ang Batasan ay may kapangyarihan ding tanggihan o punain ang Komisyon at ang badyet ng UE. Ang Pangulo ng Batasang Europeo ay dumadaig sa tungkulin ng ispiker sa batasan at kumakatawan ito nang panlabas. Ang pangulo at ang mga pangalawang pangulo ay inihalal ng KBE tuwing dalawa at kalahating taon.
Sanggunian ng Unyong Europeo
Ang Sanggunian ng Unyong Europeo ay binubuo ng ibang kalahati ng tagapagbatas ng UE. Ito ay isang organisadong andamyo kung saan ang mga pambansang ministro ay may tungkulin ukol sa mga saklaw ng patakaran na naitalumpati, nagpupulong. Bagama't ang Sanggunian ay nagpupulong sa iba't ibang kayarian, ito'y isinasaalang-alang sa pagiging isang bugtong na lupon. Bukod sa tungkuling panlehislatibong, ang Sanggunian ay tumutupad din ng tungkuling tagapagpaganap sa kaugnayan ng Karaniwang Patakarang Panlabas at Pangkaligtasan.
Ang umiikot na Pagkapangulo ng Sangguniang UE ay nakakakuha ng bawat bansang-kasapi sa loob ng bawat anm na buwan, habang kung saan ang kaugnay na kasapi ay namumuno ng mga karamihang pagpupulong ng Sanggunian. Ang mga bansang-kasapi na humahawak ng pagkapangulo ay gumagamit ito nang karaniwan upang isulong at tumutok sa takdang bilang ng saklaw na pampatakaran; tulad ng iba't ibang uri ng reporma, pagpapalaki o panlabas na ugnayan na may tiyak na bahagi ng daigdig.
Sangguniang Europeo
Ang lideratong pampulitaka na may mataas na ranggo sa UE ay ipagkakaloob ng Sangguniang Europeo, na binubuo ng isang kinatawan ng bawat bansang-kasapi at saka ang Pangulo ng Komisyong Europeo. Ang mga bansang-kasapi ay namimili para mayroon silang kinatawan na maaaring puno ng estado (halimbawa, ang pangulo) o ang puno ng pamahalaan (halimbawa, ang punong ministro). Ang Sangguniang Europeo ay nagpupulong nang hindi bababa sa apat na pagtitipon sa loob ng isang taon, at pinamumunuan ng kinatawan ng umiikot na pagkapangulo. Ang Sangguniang Europeo ay hindi dapat malito sa Sanggunian ng Europa, ang malayang intergubernatoryal na institusyon sa UE.
Mga Hukuman
Ang panghukumang bahagi ng UE ay binubuo ng Hukumang Europeo ng Katarungan (HEK) at ang Hukuman ng Unang Paglilitis (na ipinangalan muli ang "Pangkalahatang Hukuman" sa pagpasok sa puwersa ng Kasunduan ng Lisbon). Sila ay nagpapakahulugan nang sama-sama at gumagamit ng mga kasunduan at batas ng UE. Ang Hukuman ng Unang Paglilitis ay nagbabahagi sa pinakamahalaga sa mga kaso na hinahawakan ng mga pangisahan at mga kompanya patungo bago ang mga hukumang UE, at ang HEK ay nagbabahagi sa una pa lamang sa mga kaso na hinahawakan ng mga bansang-kasapi, ang mga institusyon at mga kaso ay nasangguni sa mga hukuman ng UE ng mga hukuman ng mga bansang-kasapi. Ang mga pasiya mula sa Hukuman ng Unang Paglilitis ay maaaring iapela sa Hukuman ng Katarungan subali't sa paksa ng usapang batas lamang.
Ang mga pambansang hukuman na nasa loob ng mga Bansang-Kasapi ay may mahalagang tungkulin na ginagampanan sa UE bilang tagapag-iral ng mga batas ng UE at ang "diwa ng bayanihan" sa pagitan ng UE at ang mga pambansang hukuman ay nangingibabaw sa mga Kasunduan. Ang mga pambansang hukuman ay maaaring gumamit ng batas ng UE sa mga kasong pantahanan, at kung sila'y humiling ng paglilinaw sa interpretasyon o bisa ng anumang lehislasyon ng UE sa mga kaso ito'y maaaring makagawa ng sanggunian para sa paunang pasiya sa HEK. Ang karapatan sa pagpapahayag ng lehislasyon ng UE na walang saysay gayumpaman ay nakapintong sa mga hukuman ng UE.
Unyong Pananalapi
thumb|Mga salaping [[euro]] Ang pang-isahang umiiral na salapi para sa UE ay naging opisyal na layunin mula 1969 at nagsimulang kumilos noong 1990 sa Unyong Pang-ekonomiya at Pananalapi. Pagkalipas ng siyam na taon, inilunsad ang euro sa labing-isa ng dating labinlimang bansang-kasapi bilang pananalaping pantuos, ibig sabihin na ang mga pambansang pananalapi ay nananatiling ginagamit nguni't nakatutok lamang sa euro pagdating sa halaga ng palitan. Noong 1 Enero 2002, inilabas ang mga barya at salaping papel ng euro at ang mga pambansang sirkulasyon ay unti-unting inalis sa mga labindalawang bansa. Tinanggap ng Slobenya ang euro noong 1 Enero 2007, ang mga bansang Tsipre at Malta naman noong 1 Enero 2008, sa ganoong paraan ang Eurosona sa kasalukuyang 15 bansa na gumagamit ng euro bilang kanilang nagi-iisang opisyal na pananalapi. Ang mga ibang kasapi ng UE, maliban sa Dinamarka at ang Mga Nagkakaisang Kaharian, ay pumayag na sumali kasabay ang kundisyon ng mga pagiging kasapi ng UE at ang mga petsa para rito ay isasaayos kung nakamit nang lubos ang kalagayan ng ekonomiya. Ang opinyong pambayan sa Dinamarka ay kasalukuyang sumasang-ayon sa pagsali. Ang Suwesa ay nakapagpaliguy-ligoy upang makaiwas ang mga bagay na kinakailangan sa pagsali ng saklaw ng euro sa pamamagitan ng di-pagkamit sa mga pamantayang kasapian. Ang bilang ng mga ibang bansa sa labas ng UE, tulad ng Montenegro, ay gumagamit din ng euro nang di-opisyal. Ang euro, at ang mga patakarang pananalapi ng mga bansang nakapagkupkop nito, ay napapangasiwaan sa ilalim ng Bangko Sentral ng Europa (BSE).
Niger
thumb|Niger sa kuhang satelayt|left
Ang Niger (bigkas: /nay·jer/) ay isang bansang walang pampang sa Kanlurang Aprika, ipinangalan sa Ilog Niger. Napapaligiran ito ng Nigeria at Benin sa timog, Mali sa kanluran, Algeria at Libya sa hilaga at Chad sa silangan. Sumasakop sa tinatayang 1,270,000 km2 ng kalupaan, ang pinakamalaking bansa sa Kanlurang Aprika, na 80 bahagdan nito ay binabalot ng disyerto ng Sahara. Ang kabiserang lungsod nito ay Niamey, na matatagpuan sa pinakadulong timog-kanlurang bahagi ng Niger.
Micheal Goodnight
Si Micheal Goodnight ay isa sa mga pinakamagaling na batang manlalaro ng football sa ating panahon. Nug siya ay nasa kanyang Junior pa lamang, si Micheal Goodnight ay naktanggap ng award bilang District MVP of the Wolves. Si Micheal Goodnight ay tunay na isa sa mga mahuhusay na quarterback para sa koponan ng wolves. bukod sa kanyang Mvp award, siya ay naging First Team Offense din noong panahon niya. Kasama niya dito sa listahan ng First Team Offense ang ibang mga manlalaro na sina Running Back Semaj Washington, Wide Receiver Alonzo Adams, Tackle Aaron Gajeske, Guard John Nguyen, Center Billy Humphries, at Kicker Jorge Rivas.
Taong 2005, siya ay gumawa ng pambihirang record na 2,125 passing yards at 20 touchdowns. Siya rin ay napabilang sa 2006 Super List - Quarterbacks.
Jose Garcia Villa
Si Jose Garcia Villa ay isinilang sa Singalong, Maynila noong 5 Agosto 1908. Kilala siya sa sagisag na Doveglion. Kinilala sa pamahalaan bilang Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan noong 12 Hunyo 1973. Ang unang koleksiyon ng kanyang mga tula na lumabas noong 1942 ay pinamagatang Have Come, Am Here na nalathala sa Estados Unidos ay umani ng malaking pagkilala.
Ang Footnotes to Youth ay isa ring koleksiyon ng mga tula ni Villa na lumabas naman noong 1933. Kilala si Villa bilang manunulat ng maikling kuwento at makata sa wikang Inggles.
Napakarami niyang tinanggap na mga gawad at gantimpala dahil sa kanyang mga tula. Tinanggap niya mula sa Pamantasan ng Pilipinas ang pinakamataas na gawad-akademiko, ang Doctor of Humane Letters, Honoris Causa, dahil sa kanyang nagawa at naisulat sa larangan ng panitikang Pilipino at Ingles.
Dakilang Hubileo
Ang Dakilang Hubileo ng 2000 ay isang importanteng pangyayari sa Simbahang Romano Katoliko. Ito ay ipinagdiwang simula noong 24 Disyembre 1999 hanggang 6 Enero 2001. Tulad ng nakaraang Taon ng Hubileo, ipinagdiwang nito ang awa ng Diyos at ang kapatawaran ng mga kasalanan. Ang isang pagbabago sa pagdiriwang na ito ay ang pagpansin ng mga "Hubileong Partikular" para sa iba't ibang grupo ng tao. Sabay-sabay din ang pagdiwang ng Hubileong ito sa Roma, sa Banal na Lupa, at sa buong mundo.
Paghahanda
Ang paghahanda para sa Dakilang Hubileo ay nagsimula nang ipalabas and Sulat-Apostoliko ni Juan Paulo II na Tertio Millennio Adviente (Latin para sa Habang Papalapit ang Ikatlong Milenyo) noong 10 Nobyembre 1994. Sa sulat, inimbita ng Santo Papa and Simbahan na simulan ang panahon ng paghahanda na mag-aanyo ng tatlong taon.
Ang unang taon (1997) ay para sa pagbulay-bulay ukol kay Kristo Hesus. Ang pangalawang taon (1998) ay para sa pagninilay-nilay tungkol sa Espiritu Santo. Ang huli at pangatlong taon (1999) ay para sa pagdidili-dili sa tauhan ng Diyos Ama. Ang bawat isa sa mga taon na ito ay minarkahan ng espesyal na dasal sa Banal na Birheng Maria.
Ang pormal na proklamasyon ng banal na taon ay nanggaling sa Bull ng Papa Incarnationis Mysterium (Latin muli, para sa Hiwaga ng Pagka-tao) na ipinalabas noong 29 Nobyembre 1998. Sinabi ng Santo Papa na ibig niyang patnubayan ang Simbahan patungo sa Dakilang Yubileyo mula pa noong pagkaboto sa kaniya bilang Obispo ng Roma. Ipinaliwanag niya na ang yubileyo ay isang pagkakataon patungo sa pagpapalaganap ng Kaharian ng Diyos. Hindi hiwalay dito ang pagsisisi sa mga kasalanan ng bawat tao at ng kabuoang Simbahang Katoliko. Pinag-bigay diin din ng Papa na ang pagdiriwang ay hindi lamang para sa mga Katoliko, kundi para sa lahat ng Kristyano as para sa buong mundo.
Maraming simbahan at katedral sa Roma ang nagpaayos at nagpaganda para sa selebrasyon. Nagpatayo rin ng pamparadahan ang Batikano para sa mga bus na magdadala ng mga biyahero dahil sa okasyon.
Pagkakaloob ng Hubileo (Indulgences)
Kasama ng Bula ng Papa na nagproklama sa banal na taon ay isang dokumento galing sa Apostolic Penitentiary na nagtala ng mga kondisyon para sa pagtamo ng Pagkaloob. Ang mga normal na kondisyon na pag-kumpisal, pag-tanggap ng komunyon, pagdarasal para sa Santo Papa, at pag-iwas sa kasalanan ay nanatiling nakatatag. Binago ang kondisyon ng Hubileo na magpunta sa ilang simbahan upang isang simbahan lang ang kailangan para mabuo ang mga kondisyon. Tulad ng dati, isang Pagkaloob sa isang araw lamang ang naka-atas sa bawat tao sa bawat araw.
Sa Roma, ang pagbisita sa isa sa apat ng Basilikang Patriyarka at ilan pang dambana ay sapat na sa pag-tanggap ng Pagkaloob. Kailangan lamang makibahagi ang pilgrimo sa isang selebrasyon ng liturhiya o magdasal ng kaliitliitang kalahating oras sa harap ng Banal na Sakramento. Ang mga dambana sa Roma kung saan ito ay sapat na ay: Basilika ni San Pedro, Katedral ni San Juan Laterano, Basilika ni San Pablo sa Labas, Basilika ni Santa Maria, Basilika ni San Lorenzo sa Labas, ang Dambana ng Birhen ng Banal na Pagmamahal, at ang kalumaang katakomas ng Roma.
Katulad ng mga kondisyon sa Roma, ang Pagkaloob sa Banal na Lupa ay matatanggap sa Simbahan ng Banal na Nitso sa Jerusalem, sa Simbahan ng Kapanganakan sa Bethlehem, at sa Simbahan ng Pagbati sa Nazareth.
Kasama rin sa mga paraan upang makakamit ng Pagkaloob ay personal na sakripisyo or serbisyo sa mga nangangailangan. Kasama sa dokumento ang mga sakripisyo tulad ng pagtigil na paninigarilyo o pag-inom sa kaliitliitan ng isang araw, gayundin ang pagbigay ng oras of pera para tulungan ang mga mahihirap.
Mga Pokus ng Pagdiriwang
And mga Partikular na Hubileo ay naging pokus ng bawat lingo sa 2000. Ginanap ang selebrasyon ng Pang-gabing Dasal sa Basilika ni San Pedro, kadalasan kasama ang Santo Papa.
Pagbubukas
Sinimulan ng Santo Papa and Hubileo sa pagbubukas ng Banal na Pintuan ng Basilika ni San Pedro bago ipinagdiwang ang Santa Misa ng Bisperas ng Pasko nuong 24 Disyembre 1999. Ang pagbubukas ng Banal na Pintuan ay isang simbolo ng pagbubukas ng pintuan ng grasya at isang aksiyon ng pag-imbita sa mga pilgrimo na bumisita sa pamamagitan ng isang pilgrimahe. Pinasimple ni Juan Paulo II ang seremonya sa pagbukas ng Banal na Pintuan kung ikumpara sa mga Hubileong nagdaan. Matapos ang ilang dasal at awitin, hinipan ang tusko ng isang elepante. Itinulak papaloob ng Santo Papa ang pintuan, habang hinila ito ng mga sakristan mula sa loob (upang tulungan ang nanghihinang Papa). Lumuhod ang Santo Papa upang magdasal bago siya tuluyang pumasok at sinimulan ang pagdiriwang ng Santa Missa.
Ang Banal na Pintuan ng Katedral ni San Juan Laterano ay binuksan ng Santo Papa kinabukasan, at iyong nasa Basilika ni Santa Maria nuong 1 Enero 2000. Dahil sa antas ng Yubileyo, ang Santo Papa ang nagbukas ng mga Banal na Pintuan sa mga Basilikang Patriyarkal ng Roma. Sa isang normal na Hubileo (na ipinagdiriwang sa bawat 25 taon), nagpapadala ang Papa ng mga representibo upang buksan ang tatlong Pintuan, maliban sa Basilika ni San Pedro na binubuksan palagi ng Santo Papa.
Ang mga lokal na Banal na Pintuan sa buong mundo (na inatas ng mga Obispo), sa lokal na katedral o ibang dambana sa episkupo, ay binuksan sa isang katulad na seremonya kabilang sa pagdiriwang ng Pasko ng 1999.
Pagdiriwang Ekumenikal
Ang pang-apat na Banal na Pintuan sa Basilika ni San Pablo sa Labas ay hindi bunuksan hanggang noong 18 Enero 2000, para sa pag-lunsad ng Linggo ng Pagdarasal para sa Pagkakaisa ng mga Kristyano. Isang Selebrasyong Ekumenikal ang iplinano ng Santo Papa kasama ang mga lider ng iba’t ibang denominasyong Kristyano. Dalampu’t dalawang pinuno ng mga denominasyon ang nagpunta sa Roma, kabilang ang isang representibo ng Pandaigdigang Konsel ng mga Simbahan (na kumakatawan sa 337 grupo ng mga Kristyano).
Isang seremonya katulad ng iba ang pagbubukas ng Banal na Pintuan sa Basilika ni San Pablo sa Labas. Sinamahan nila Metropolitano Athanasias (sugo ng Patriyarkong Ekumenikal) at ni George Carey (ang Arsobispo ng Canterbury sa mga panahong iyon) si Juan Paulo II sa pagtulak ng Pintuan pati na rin sa pagdasal sa harap nito.
Ang Selebrasyong Ekumenikal ay minarkahan ng mga pagbasa mula sa Bibliya, pati na rin mula sa mga pagsusulat nila Dietrich Bonhoffer (isang martirong Luterano) at Georges Florovsky (isang teolohiyong Ruso).
Panalangin para sa Kapatawaran ng mga Kasalanan ng Simbahan
Isang mahalagang seremonya, ang Araw ng Kapatawaran ay inatas sa unang linggo ng Kwaresma noong 12 Marso 2000. Pinamunahan ng Santo Papa ang pagdarasal upang matamo ang awa ng Diyos para sa mga kasalanang inako ng Simbahan, ng mga miyembro ng Simbahan, at sa mga maling gawa na isinatupad sa pangalan ng Banal sa Simbahan.
Marami ang natuwa na isinagawa ito ng Simbahang Katoliko, ngunit mayroong din namang mga nalungkot dahil. Hindi raw ito kailangan dahil sa pagtuturo ng Simbahan na ito ay Banal.
Pilgrimahe sa Banal na Lupa
Matagal nang pinangarap ng Santo Papa na magpunta sa Banal na Lupa sa pamamagitan ng isang pilgrimahe bilan Obispo ng Roma. Ito ay natupad sa kaniyang nag-iisang biyahe palabas ng Italya sa loob ng panahon ng Dakilang Yubileyo noong ika-21 hanggang ika-26 ng Marso.
Bumisita siya sa Jordan, Israel, at mga teritoryang Palestino. Malaking pokus ang ibinigay sa kaniyang pagdalo sa Kanlurang Pader kung saan nakilahok siya sa tradisyong Hudaismo sa paglagay ng karta na naglalaman ng mga dasal. Naglagay siya ng kopya ng dasal para sa kapatawaran ng mga kasalanan laban sa mga Hudyo na binasa sa seremonya noong ika-15 ng Marso.
Earth Game
Ang Earth Game ay isang board game noong 1979 na ginawa ng Fantasy Pastime.
Dakilang Hubileo
Pilgrimahe sa Banal na Lupa
Pinayagan ang Papa na dumalo sa Senakulo ng Jerusalem kung saan namuno siya sa pagdiriwang ng Santa Missa. Matatandaan na hindi pinahintulot si Paulo VI na bumisita sa Senakulo nang pumunta siya sa Banal na Lupa noong 1964 dahil ito ay isang banal na lugar para sa mga Hudyo, na naniniwalang dito nakalibing si Haring David.
Linyang Oga
Ang Linya ng Oga (男鹿線) ay isang linyang daangbakal sa Hapon na pagmamay-ari ng East Japan Railway Company (JR East). Pinag-uugnay nito ang Estasyon ng Oiwake sa Akita, Prepektura ng Akita sa Estasyon ng Oga sa Oga, Prepektura ng Akita. Linyang Oga Namahage ang ibang pangalan ng linya.
Dakilang Hubileo
Pilgrimahe sa Banal na Lupa
Matapos ang pagbiyahe ni Juan Paulo II, nagkaroon ng negosasyon sa pagitan ng Simbahang Katoliko at ng Gobyernong Israeli na nagbunga sa paglipat ng pag-aari ng dalwang magkaibang lugar. Ang Senakulo ay nailipat sa pag-aari ng Simbahan, habang nailipat sa pag-aari ng Israel ang Santa María Blanca (isang sinagoga sa Toledo, Espanya na ginawang isang simbahan).
Linyang Oga
Kasaysayan
Binuksan ang seksyon ng Oiwake - Oga sa pagitan ng 1913 at 1916.
Earth Game
Paglalaro
Ang Earth Game ay isang kooperatibong laro na may hangarin sa pamamahala ng mga mapagkukunang yaman at paglutas ng mga suliranin sa planetang Earth.
Dakilang Hubileo
Pandaigdigang Araw ng Kabataan
Ang WYD2000 ay isang pangyayari na dinaluhan ng marami. Ang mga tren sa ilalim (subway) ay napuno ng kabataang kumakanta and nagsasaya mula sa iba’t ibang parte ng mundo. Ang lugar malapit sa Koliseo ng Roma ay naging tagpuan ng mga pilgrimong nais mag-kumpisal. May ilang pari ang nanatili roon upang duminig ng mga kumpisal at lagging mahaba ang pila para dito. Isang linggong pagdiriwang ang isinagawa para sa okasyon, kaugnay na rin sa naging tradisyon na ng internasyunal na antas ng selebrasyon ng WYD. Nagtapos ang linggo nang pinamunaan ni Juan Paulo II ang Misang Pang-wakas noong ika-20 ng Agosto sa Tor Vergata, isang unibersidad sa Roma.
Linyang Oga
Kasaysayan
Binuksan ang dalawang kilometrong pagpapahaba para sa pangkargadang tren sa Funagawaminato noong 1937, at sisinama na rin ang pampasaherong tren sa Funagawaminato noong 1968.
Dakilang Hubileo
Pagtatapos
Nakatalang isara ng Santo Papa ang Banal na Pintuan ng Basilika ni San Pedro noong alas-sais ng gabi (06:00 pm) ng ika-5 ng Enero. Dahil sa haba ng pila ng mga pilgrimong nais pumasok sa Pintuan, hindi ito hinarangan hanggang alas-dos-y-bente sa madaling araw ng Enero 6 (02:20 am).
Earth Game
Pagtanggap
Sinuri ni Eric Paperman ang Earth Game sa The Space Gamer Bilang 32. Nagkomento si Paperman na "Simple pero kasiya-siya. Ang larong ito ay maaaring magbigay ng masasayang pagbabago sa bilis para sa mga manlalaro na pagod na magsanib puwersa sa mga laro na pangmaramihan. Gayunpaman, ang mga manlalaro na naghahanap para sa isang laro na puno ng pakikipaglaban, panlilinlang, at lahat ng iba pang mga elemento ng mga normal na multi-player sa laro ay kailangang tumingin sa ibang lugar. "
Linyang Oga
Kasaysayan
Itinigil ang serbisyong pangkargada noong 1987, at inilagay ang CTC signalling noong 1991.
Dakilang Hubileo
Pagtatapos
Sa pagtatapos ng Missa, nilagdaan ng Papa ang kaniyang Sulat-Apostoliko Novo Millennio Ineunte (Latin, Sa Pagsisimula ng Bagong Milenyo). Ipinahayag niya ang mga priyoridad ng Simbahan para sa ika-21 Dantaon at sa kinalakhang hinaharap.
Linyang Oga
Kasaysayan
Isinara ang seksyong Oga - Funagawaminato noong 2002.
Dakilang Hubileo
Talaan ng mga Partikular na Yubileyo
Isa sa mga inobasyon ng Dakilang Yubileyo kumpara sa ibang Yubileo ng Simbahang Katoliko ay ang pagdiriwang ng mga Partikular na Yubileyo para sa iba’t ibang grupo:
Agnès ng Dampierre
100px|thumb|Béatrice (ang anak na babae ng Agnès) Si Agnès ng Dampierre (Pranses: Agnès de Dampierre; Agnès ng Bourbon; 1237 – 7 Setyembre 1288) ay Pranses babae at eredera ng Bourbon.
Pamilya
Ang mga magulang ni Agnès ay mahal na tao Archambaud IX at kanyang asawa, Yolande ng Châtillon. Ang unang asawa ni Agnès ay Jean ng Borgonya (1231-1268). Ang kanilang lamang bata ay Béatrice ng Borgonya (Béatrice de Bourgogne). Ang ikalawang asawa ni Agnès ay erl Robert II ng Artois; sila ay walang anak.
Linyang Ōfunato
Ang Linyang Ōfunato (大船渡線) ay isang lokal na linyang daangbakal sa Prepektura ng Iwate, Hapon. Pagmamay-ari ito ng East Japan Railway Company (JR East). Orihinal na pinag-uugnay nito ang Estasyon ng Ichinoseki sa Ichinoseki at Estasyon ng Sakari sa Ōfunato, na nasa kahabaan ng Tohoku.
Malawakang nasira ang silangang bahagi ng linya ng lindol at tsunami sa Tōhoku noong 2011 noong Marso 11, 2011. Noong Enero 2012, nagpatuloy ang serbisyo sa kanlurang bahagi ng ruta sa pagitan ng Estasyon ng Ichinoseki at Kesennuma. Nananatiling sarado ang silangang bahagi ng ruta sa pagitan ng Kesennuma at Sakari, at noong Pebrero 2012, opisyal na ipinanukala ng JR East na ang bahaging ito ng linya ay sisirain at ang right-of-way nito ay gagawing ruta ng bus rapid transit (BRT).
Operasyon
Noong Abril 2005, mayroong 27 serbisyo araw-araw na gumagamit ng linya (14 pasilangan, 13 pakanluran).
Cravagliana
Ang  ay isang comune sa lalawigan ng Vercelli sa bansang Italya.
Ugnay Panlabas
Kaurian:Mga Communi ng Vercelli Kaurian:Piemonte
Linyang Ōfunato
Operasyon
Nang mangyari ang sakuna noong 2011, nabawasan ang serbisyo sa sampung lokal na serbisyo pasilangan at isang mabilisang serbisyo na may pangalang Super Dragon, kasama ang siyam na lokal na serbisyo pakanluran at isang mabilisan. Noong Marso 2013, hininto ang mabilisang serbisyo.
Noong Disyembre 22, 2012, sinimulan ang serbisyo ng Pokemon With You sa linya.
Estasyon
Nakasarado ang mga estasyon na may gray na kulay simula nang manalasa ang lindol at tsunami sa Tōhoku noong 2011.
Gitnang Asya
Gitnang Asya ang rehiyon ng Asya mula sa silangang baybayin ng Dagat Kaspiyo hanggang sa kanlurang bahagi ng Tsina at Mongolia, at mula sa katimugang bahagi ng Rusya hanggang Iran at Apganistan sa timog. Sa kasalukuyang depenisyon ng rehiyon, kinabibilangan nito ang mga dating republika ng Unyong Sobyet na Kasakistan, Kirgistan, Tayikistan, Turkmenistan, at Usbekistan, bagamat sinasama rin ang Apganistan ng ilang depenisyon. Kilala rin ang rehiyon sa impormal na tawag nito na mga stan dahil sa pagkakaroon ng mga pangalan ng mga bansang nandito ng hulaping Persyano na nangangahulugang "lupain [ng mga]". Sa kasaysayan, ang naturang lugar ay kilala naman sa tawag na Turkestan at Turan.
Daanan ang Gitnang Asya para sa mga kultura at sibilisasyon ng Europa at Asya simula pa noon. Binabagtas ng Daang Sutla ang rehiyon upang makarating ang mga Europeo sa Asya at mga Asyano sa Europa. Dahil dito, naging isa sa mga mahahalagang sentro ng kalakalan ang rehiyon sa malaking bahagi ng kasaysayan. Maraming lahi at kultura ang umusbong at yumabong sa lugar, partikular na ang lahing Irani at kalaunan, ang lahing Turkiko. Pagsapit ng ika-19 na siglo, naging dominante sa lugar ang mga Ruso at Eslabo dahil sa paglaki ng Imperyong Ruso at noong sumunod na siglo, ang Unyong Sobyet. Sa ngayon, mga Europeo ang dominanteng lahi ng tao na naninirahan sa lugar. Dahil naman sa mga patakaran noong panahon ni Joseph Stalin, may malaki-laki ring populasyon ng mga Koreano sa rehiyon. Noong 2020, ang limang bansang nasa loob nito ay may kabuuang populasyon na aabot ng 74 milyong katao.
Saklaw
Si Alexander von Humboldt ang isa sa mga unang heograpo na nagbanggit sa Gitnang Asya bilang isang hiwalay na rehiyon ng kontinente ng Asya. Gayunpaman, ang tiyak na saklaw ng rehiyon na ito ay pabago-bago. Sa kasaysayan, ginagamit ng mga akademiko ang heograpiyang politikal at kultura upang bigyang-kahulugan ang saklaw ng rehiyon. Para kay Humboldt, ang rehiyon ay nasa pagitan ng 5° Hilaga at 5° Timog ng latitud na 44.5° Hilaga. Binanggit din niya ang ilan sa mga katangiang heograpikal ng naturang rehiyon, kagaya ng Dagat Kaspiyo sa kanluran, ang kabundukang Altai sa hilaga, at ang Hindu Kush at kabundukang Pamir sa timog. Wala siyang tinukoy na hangganan sa silangan. Samantala, kinuwestiyon ng Rusong heograpo na si Nikolai Khanykov ang depenisyon na ito na nakabatay sa latitud, at nagmungkahi na gamitin na lang ang isang depenisyon na nakabatay sa pisikal na lugar ng rehiyon.
Isang alternatibong pagtingin sa saklaw ng rehiyon ay sa pamamagitan ng mga pangkat-etniko na naninirahan sa lugar. Ilan sa mga pinakamalalaking pangkat sa rehiyon ay ang lahing Turkiko, Irani, at Mongol. Kung ganito ang pananaw, mapapabilang sa rehiyon ang nagsasariling rehiyon ng Xinjiang sa Tsina, gayundin ang katimugang bahagi ng Rusya, Apganistan, ang hilaga at kanlurang bahagi ng Pakistan, at ang lambak ng Kashmir. Sinasama rin ang Tibet sa ilang depenisyon.
Heograpiya
Sari-sari ang heograpiya ng Gitnang Asya, mula sa mga nagtataasang kabundukan ng Pamirs, Hindu Kush, at Tian Shan, hanggang sa mga disyerto ng Takla Makan, Gobi, Karakum, Kyzylkum. Sikat din ang rehiyon dahil sa mga malalawak nitong estepa, lalo na ang estepa ng Eurasya. Tuyo at hindi bagay para taniman ang malaking bahagi ng rehiyon, dahil na rin sa mga estepa at disyerto sa lugar, bukod pa sa mga bundok na nandito. Kaya naman, marami sa mga naninirahan dito ay nag-aalaga ng mga hayop at nagtatrabaho sa mga lungsod.
Ilan sa mga malalaking ilog sa rehiyon ay ang ilog ng Syr Darya, Amu Darya, Irtysh, Hari, at ang Marghab. Dito rin makikita ang mga malalaking lawa ng Dagat Kaspiyo, Balkash, at ang Dagat Aral. Ang huli sa mga nabanggit na lawa ay isa sa mga pinakamalalaking lawa sa mundo noon, pero dahil sa mga proyektong pang-irigasyon ng mga Sobyet sa lugar simula noong 1960s, unti-unti itong lumiit hanggang sa tuluyang itong matuyo noong 2010s.
Klima
Tuyo ang klima ng 60% ng Gitnang Asya. Mainit ang tag-init, samantalang malamig naman tuwing taglamig. Bihirang umulan sa lugar, pinakamababa mula Hulyo hanggang Setyembre at pinakamataas pagsapit ng Marso o Abril, na susundan naman ng tagtuyo mula Mayo hanggang Hunyo. Dahil sa natatanging heograpiya sa lugar, malalakas ang hangin dito, na minsa'y nakakagawa ng mga malalaking bagyong alikabok lalo na tuwing tag-init mula Setyembre hanggang Oktubre. Ang mga lungsod ng Samarkand sa Usbekistan, Ashgabat sa Turkmenistan, at Dushanbe sa Tayikistan ang ilan sa mga lugar sa rehiyon na nakakatanggap ng pinakamaraming ulan, na madalas umaabot nang lagpas 560 mm. Kung pag-uusapan ang bioheograpiya ng lugar, kabilang ang Gitnang Asya sa ekosonang Paleartiko.
Tikom
Ang tikom ay maaaring tumukoy sa:
Gitnang Asya
Kasaysayan
Kumpara sa mga karatig na lugar nito tulad ng Gitnang Silangan at Tsina, kaunti lang ang mga magpagkukunan ng mga historyador ukol sa kasaysayan ng Gitnang Asya. Ipinagpapalagay nila na dahil ito sa pagiging "daanan" ng naturang lugar. Ang modernong kaalaman sa sinaunang kasaysayan ng rehiyon ay nakabase madalas sa mga isinulat ng mga tagalabas, partikular na ang mga Persyano at Tsino. Gayunpaman, nakakatiyak ang mga historyador na isa ang rehiyon sa mga pinakaunang nakaimbento sa gulong, gayundin sa mga karong pandigma simula noong tinatayang hanggang  sa ngayo'y Kasakistan.
Isa ang mga Eskito sa mga pinakaunang tukoy na grupo ng mga tao na nanirahan sa Gitnang Asya. Orihinal na galing sa Trasya sa kanluran, nagawa nilang manirahan sa rehiyon dahil na rin sa estepa ng Eurasya simula noong hanggang. Samantala, nagawa rin Xiongnu, isang kumpederasyon ng mga tribo sa ngayo'y kanlurang Tsina at Mongolia at pinaniniwalaang mga ninuno ng mga Hun, na makarating at manirahan sa rehiyon simula noong. Naging imperyo sila, hanggang sa matalo sila ng mga Han ng Tsina sa isang digmaan na nagtagal nang ilang siglo.
Noong bandang ika-8 siglo, naging dominante sa lugar ang lahing Turkiko tulad ng mga Uyghur. Itinuturing bilang ang unang mahalagang lahing Turkiko sa lugar, sila ay mga negosyanteng responsable sa kalakalan sa pagitan ng Tsina at ng Europa noong panahong yon. Bumagsak sila kalaunan noong bandang.
Noong 1200s, sinakop ng Imperyong Mongol ang halos kabuuan ng rehiyon sa isang serye ng mga matatagumpay na kampanyang pangmilitar. Matapos bumagsak ang imperyo, nahati ang rehiyon sa mga kanato. Pagsapit ng ika-15 siglo, nagawa ng mga Uzbek na masakop ang mga ito.
Ang Imperyong Ruso mula sa hilaga ang sumunod na pinakamalakas na puwersa sa lugar. Mula 1700s hanggang 1870s, isa-isa nitong sinako ang mga maliliit na estado sa lugar. Nagsimulang maimpluwensyahan ang mga naninirahan sa rehiyon simula sa puntong ito. Gayunpaman, matapos ng Rebolusyong Ruso noong 1917 na nagpabagsak sa imperyo at nagbigay-daan sa mga komunistang Sobyet upang manungkulan sa lugar, ang impluwensiyang ito ay lalo pang napabilis. Ang ekonomiyang planado sa ilalim ng sistemang komunismo ang naging modelo ng ekonomiya sa rehiyon sa halos kabuuan ng ika-20 siglo.
Noong 1920s, hinati ng Unyong Sobyet ang rehiyon sa limang republika: Kasakistan, Usbekistan, Kirgistan, Tayikistan, at Turkmenistan. Matapos bumagsak ng Unyong Sobyet noong 1991, kabilang ang limang republikang ito sa mga naging malayang estado.
Sa ika-21 siglo, unti-unting lumipat ang mga republika sa Gitnang Asya sa malayang merkado bilang modelo ng kani-kanilang bansa. Gayunpaman, nananatili pa ring isyu sa lugar ang pagbabago ng klima at pag-init ng mundo, bukod pa sa mga isyung politikal at panlipunan na nananatili sa lugar.