cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wikang Persa
Ang Modernong Persa ay isang pagpapatuloy ng Gitnang Persa, isang opisyal na wika ng Imperyong Sasanida (224–651 AD), at ito ay isang pagpapatuloy ng Lumang Persa, na ginamit sa Imperyong Akemenida (550–330 BK). Lumitaw sa rehiyon ng Fārs (Persis, tingnan din ang Persiya) sa timog-kanlurang Iran. Ang kaniyang balarila ay katulad ng sa mararaming wikang Indo-Europeo.
Ang Persa ay ang unang wika sa sibilisasyong Islamiko na lumaban sa monopolyo ng wikang Arabe sa pagsusulat, at itinatag bilang tradisyon sa mga silangang korte ang pagsulat ng tula sa Persa. Bilang sumulat si David G. Hogarth, isang iskolar Britaniko, "Hindi kailanman mas mabilis at mas tuso na dinakip ang mang-agaw ng niyang bihag kaysa sa [dinakip] ang Arabe ng Persa." Opisyal na ginamit bilang isang wika ng burukrasya, kahit ng mga tagapagsalitang di-natibo, tulad ng mga Otomano sa Anatolya, mga Mughal sa Timog Asya, at mga Pashtun sa Afghanistan. Inimpluwensyahan ang mga wika na nagsalita sa mga karatig na rehiyon at lalo pang, kabilang ibang mga wikang Iraniyo, at saka mga wikang Turkiko, Armenyo, Heorhiyano, at Indo-Aryo. Kaunti-unting inimpluwensyahan din ang wikang Arabe, habang hiniram ang maraming bokabularyo sa Arabe sa Gitnang Kapanahunan.
Ilan sa mga sikat na panitikang Persa ay ang Shahnameh ni Ferdowsi, ang mga gawa ni Rumi, ang Rubaiyat ni Omar Khayyam, at iba pa.
Kasaysayan
Sa pangkalahatan inaalam ang mga wikang Persa mula sa tatlong panahon, na ang pangalan ay Lumang, Gitnang, at Bagong Persa, at na tumutugma sa tatlong panahon ng kasaysayan ng Iran:
Lumang Persa
Bilang isang wikang nasusulat, ang Lumang Persa ay ipinakita sa mga maharlikang inskripsiyong Akemenida. Ang pinakalumang alam na teksto na sinulat sa Lumang Persa ay Inskripsiyong Behistun, mula sa panahong Dario I ng Persiya (n. 522–486). Ang mga halimbawa ng Lumang Persa ay nahahanap sa kung ano ang ngayon Iran, Romania (Gherla), Armenya, Bahrain, Iraq, Turkiya, at Ehipto. Ang Lumang Persa ay isa sa pinakalulumang mga wikang Indo-Europeo na inaalam mula sa orihinal na mga teksto.
Ayon sa ilang mga makasaysayang palagay tungkol sa maaagang kasaysayan at pinagmulan ng mga Persa sa timog-kanlurang Iran (ang pinagmulan ng mga Akemenida) ang Lumang Persa ay orihinal na sinalita ng isang tribo na tinawag na Parsuwash, na dumating sa Talampas ng Iran sa maagang bahagi ng ika-1 na milenyo BK at sa wakas lumipat sa pook ng nanditong lalawigang Fārs. Ang kanilang wika, Lumang Persa, ay naging opisyal na wika ng mga haring Akemenida. Ang mga Asiryong rekord, na sa katunayan tila nagbibigay ng pinakamaagang ebidensya para sa presensiyang mga Irani (mga Persa at Medo) nasa Talampas ng Iran, ay nagbibigay ng isang maaasahang kronolohiya pero lang isang humigit-kumulang indikasyon ng mga sinaunang Persa. Sa itong mga rekord ng ika-9 na siglo BK, ang Parsuwash (kasama na mga Matai, sa palagay ay mga Medo) ay tinukoy muna sa pook ng Lawa ng Urmia sa mga rekord ni Shalmaneser III. Ang eksaktong identidad ng mga Parsuwash ay di-tiyak, pero sa lingguwistikong tingin ang salita ay tumutugma ng Lumang Persang pārsa, na nanggagaling sa mas lumang salitang *pārćwa. Saka, dahil sumasaklaw ang Lumang Persa ng mararaming salita mula sa ibang wikang naglaho (Medo), ayon kay Prods Oktor Skjærvø (2006) malamang sinalita na ang Lumang Persa bago pamumuo ng Imperyong Akemenida at sinalita pa habang karamihang unang kalahati ng ika-1 na milenyo BK. Ni Henoponte, isang sinaunang Griyegong heneral na naglingkod sa ilang mga ekspedisyong Persa, ay inilarawan ang mararaming aspekto ng buhay at hospitalidad ng mga nayong Armenyo noong 401 BK, kung kailan malawak na ginamit pa ang Lumang Persa. Sinabi niya sa namin na sinalita mga Armenyo ang isang wika na sa kaniyang tingin nahawig ang wika ng mga Persa.
Kaugnay sa Lumang Persa, pero mula sa ibang sangay ng pamilyang mga wikang Irani, ang wikang Avestan, ang wika ng mga liturhikong teksto ng Zoroastrianismo.
Gitnang Persa
Ang masasalimuot gramatikal na konhugasyon at deklensyon ng Lumang Persa ay sumuko sa istruktura ng Gitnang Persa, kung saan naglaho ang duwal na numero (na iniwanan lang ang singular at plural) kasama na ang gramatikal na henero. Bumuo ang Gitnang Persa ng konstruksiyong ezāfe, na ipinahahayag sa pamamagitan ng ī (modernong e/ye), para ipahiwatig ilang mga kaugnayan sa pagitan ng mga salita na nawala dahil sa pagpapasimple ng mas maagang sistemang gramatikal.
Maski pormal na nagsimula ang "gitnang panahon" ng mga wikang Irani habang pagbagsak ng Imperyong Akemenida, ang transisyon mula sa Lumang hanggang sa Gitnang Persa ay malamang nagsimula pa bago ika-4 na siglo BK. Gayunman, hindi ipinakita ang Gitnang Persa hanggang sa 600 taon mamaya kapag nagpakita noong mga inskripsiyong panahong Sasanida (224–651 AD), kaya hindi maaari ilarawan ang anumang porma ng wika nang may katiyakan. Saka, bilang isang wikang pampanitikan, hindi ipinakita ang Gitnang Persa hanggang sa magkano mamaya, noong ika-6 o ika-7 na siglo. Mula sa ika-8 na siglo, kaunti-unting sumuko ang Gitnang Persa sa Bagong Persa, at nagpatuloy ang porma ng gitnang panahon lang sa mga teksto ng Zoroastrianismo.
Ang Gitnang Persa ay ipinalalagay isang mamayang porma ng mismong diyalekto bilang Lumang Persa. Ang endonimo ng Gitnang Persa ay Parsig o Parsik, mula sa pangalan ng grupong etniko ng timog-kanluran, kumbaga, "(mga) taga-Pars", Lumang Persa Parsa, Bagong Persa Fārs. Ito ay pinagmulan ng pangalang Farsi (sa Kastila at Tagalog, p/Persa) na ngayon ginagamit para tukuyin ang Bagong Persa. Pagkatapos ng pagbagsak ng estadong Sasanida, ang Parsik ay eksklusibong ginagamit para sa (Gitnang o Bagong) Persa na sinulat sa Arabeng iskrip. Mula sa humigit-kumulang ika-9 na siglo, habang ang Gitnang Persa ay naging Bagong Persa, ang mas lumang porma ng wika ay nagkamali tinawag ng Palabi, talaga isa sa mga sistema ng pagsulat na ginamit para sumulat ng parehong Gitnang Persa at iba't ibang wikang Gitnang Iraniyo. Ang sistemang iyon ay noong pinili ng mga Sasanida (kung sino-sino ay mga Persa, i.e. mula sa timog-kanuluran) mula sa kaninang Arsasida (kung sino-sino ay mga Parto, i.e. mula sa hilagang-silangan). Noong ika-8 na siglo itinangi pa ni Ibn al-Muqaffa' ang Palabi (i.e. Parto) at Persa (sa Arabe, al-Farisiyah, i.e. Gitnang Persa) ngunit hindi malinaw ang itong katangian sa mga komentaryong Arabe na mamayang sinulat.
Bagong Persa
Ang Bagong Persa (na kilala rin bilang Modernong Persa) ay kumbensiyonal na nahihiwalay sa tatlong yugto:
Sa karamihan nakakaintindi ng mga tagapagasalita ng Kasabayang Persa ang Maagang Bagong Persa, dahil nanatili medyo matitibay ang morpolohiya at, sa mas mababang lawak, ang leksiko ng wika.
Maagang Bagong Persa
Lumitaw muna ang mga tekstong Bagong Persa na sinulat sa Arabeng iskrip noong ika-9 na siglo. Ang wika ay direktang inapo ng Gitnang Persa, ang opisyal, relihiyoso, at pampanitkang wika ng Imperyong Sasanida (224–651). Gayunman, hindi ay inapo ng pampanitikang porma ng Gitnang Persa (na kilala bilang pārsīk, madalas na tinawag na Palabi) na sinalita ng mga-Fars at na ginamit sa mga kasulatan ng Zoroastrianismo. Namang, ito ay inapo ng diyalekto na sinalita ng korte ng kabiserang Sasanidang Ctesifonte at hilagang-silangang Iraniyong rehiyong Korasan, na kilala bilang Dari. Ang rehiyon, na sumaklaw ng kasalukuyang mga teritoryo ng hilagang-kanlurang Apganistan at saka mga bahagi ng Gitnang Asya, malaking tumulong ng akyat ng Bagong Persa. Ang Korasan, ang tinubuang-lupa ng mga Parto, ay ini-Persa sa ilalim ng mga Sasanida. Kaya humalili ang Dari ng Parto, na sa wakas ng panahong Sasanida hindi ginamit na. Isinama ng Bagong Persa ang mararaming dayuhang salita, kasama na mula sa mga wikang Silangang Iraniyo tulad ng Sogdiyano at lalo Parto.
Kumpleto na ang transisyon sa Bagong Persa noong panahon ng tatlong mahaharlikang dinastiya ng pinagmulang Iraniyo: ang dinastiyang Tairida (820–872), ang dinastiyang Safarida (860–903), at ang Imperyong Samanida (874–999). Abbas ng Merv ay tinukoy bilang unang minstrel na umawit sa Bagong Persa. Pagkatapos ng niya, ang mga tula ni Hanzala Badghisi ay sa loob ng mga pinakasisikat ng kanilang panahon.
Lumitaw ang mga unang tula sa Persa, isang wikang makasaysayan na tinawag na Dari, sa kasalukuyang Apganistan. Ang unang mahalagang makatang Persa ay Rudaki. Umunlad siya noong ika-10 na siglo, kung kailan ang mga Sasanida ay nasa apoheo ng nilang kapangyarihan. Nananatili ang kaniyang reputasyon bilang isang korteng makata at magaling musiko at mang-aawit, ngunit hindi nananatili ang karamihang niyang tulang mismo. Kabilang sa mga obra na nawala ay mga pabula sa berso na tinipon sa Kalīla wa-Dimna.
Heograpikal na kumalat ang wika mula sa ika-11 na siglo. Sa pamamagitan ng itong midyum, bukod sa iba pa, ang mga Turkikong tao ay inalam ang Islam at ang urbanidad. Malawak na ginamit ang Bagong Persa bilang isang trans-rehiyonal na lingua franca. Ang isang tulong para sa itong gawain ay kaniyang medyo simpleng morpolohiya, at nanatili ang itong sitwasyon hanggang sa hindi bababa sa ika-19 na siglo. Noong huling Gitnang Kapanahunan, nilalang ang mga bagong Islamikong pampanitikang wika batay sa modelong Persa: Turkong Otomano, Turkikong Tsagatai, Bengaling Dobashi, at Urdu, na ipinalalagay bilang "mga istruktural na wikang anak" ng Persa.
Klasikong Persa
Humigit-kumulang na tinutukoy ng Klasikong Persa ang pamantayang wika ng Daigdig na Persia at ang malaking bahagi ng subkontinenteng Indiyo. Ang Klasikong Persa ay opisyal at kultural na wika ng mararaming Islamikong dinastiya, at ay rin nag-iisang wikang di-Europeo na nakilala at ginamit ni Marco Polo sa Korte ni Kublai Khan at para sa kaniyang mga lakbay sa buong Tsina.
Paggamit sa Asya Menor
Ang isang sangay ng mga Seljuk, ang Sultanato ng Rum, ay nagdala ng Persang wika, sining, at panitikan sa Anatolya. Pumili sila ng wikang Persa bilang opisyal na wika ng imperyo. Ang mga Otomano, kung sino-sino humigit-kumulang na naaaninag bilang kanilang mga kalaunan kahalili, itinuloy ang itong tradisyon. Ang Persa ay opisyal na wika ng korte ng imperyo, at sa loob ng ilang panahon, ay opisyal na wika ng buong imperyo. Pagdating sa mga klaseng edukado at noble ng Imperyong Otomano, lahat silang nagsalita ng Persa, tulad ni Sultan Selim I, maski katunggali ng Dinastiyang Safabida at matatag na matatag na kalaban ng Islam na Shia.
Ang Persa ay pangunahing pampanitikang wika ng Imperyong Otomano. Ang ilang kapansin-pansing mga obra sa Persa habang paghaharing Otomano ay Hasht Bihisht ni Idris Bitlisi, na nagsimula noong 1502 at sumaklaw ng mga paghahari ng unang walong pinunong Otomano, at Salim-Namah, isang panehiriko para sa Selim I. Pagkatapos ng panahon ng ilang mga siglo, ang wikang Turkong Otomano (na malaking inimpluwensyahan ng Persa na) ay bumuti sa isang wikang pampanitikang lubos na tinanggap. Ang itong wika ay natugunan man ng mga kailangan ng isang presentasyong pang-agham. Gayunman, ang dami ng mga hiram na salita mula sa Persa at Arabe na sinaklaw sa itong mga obra ay dumami at paminsan-minsan umabot sa 88%. Sa Imperyong Otomano, ginamit ang Persa para sa diplomasya, tula, historiograpiya, at panitikan. Tinuro sa mga paaralan ng estado, at saka bilang opsyonal o rekomendado na kurso sa ilang mga madrasa.
Paggamit sa mga Balkan
Ang mararaming Otomanong Persiyanista, tulad ni Ahmed Sudi, ay ipinagpatuloy ang maagang edukasyong Persa sa Saraybosna, bago nagtatag ng mga karera sa Constantinople (ngayong Istanbul).
Paggamit sa Timog Asya
Inimpluwensyahan ng wikang Persa ang pamumuo ng mararaming modernong wika sa Silangang Asya, Europa, Gitnang Asya, at Timog Asya. Pagkatapos ng pagsakop ng Timog Asya ni mga Ghaznavid, nagpasok muna ng Persa ang mga Turkikong Gitnang Asyano. Sa loob ng limang siglo bago kolonisasyong Britaniko, malawak na ginamit ang Persa bilang isang pangalawang wika sa subkontinenteng Indiyo. Prominente ito bilang wika ng kultura at edukasyon sa ilang mga korteng Muslim nasa subkontinente at naging nag-iisang opisyal na wika sa ilalim ng Imperyong Mughal.
Nasaksihan ng Sultanatong Bengal ang isang dagsa ng mga Persang iskolar, abogado, guro, at kleriko. Inilathala ang libu-libong Persang aklat at manuskrito nasa Bengal. Ang panahon ng paghahari ni Sultan Ghiyasuddin Azam Shah ay inilalarawan bilang "ginintuang panahon ng panitikang Persa sa Bengal". Ang kaniyang tikas ay inilarawan ng mga liham ng mismong Sultan at kaniyang kolaborasyon sa Persang makatang Hafez, isang tula na ngayong nahahanap sa Divan ni Hafez. Lumitaw sa mga Bengaling Muslim isang diyalektong Bengali, na batay sa isang modelong Persa at kilala bilang Dobashi. Ang Bengaling Dohashi ay tinangkilik at ibinigay ang opisyal na katayuan sa ilalim ng mga Sultan ng Bengal, at ay popular na pormang pampanitikan na ginamit ng mga Bengali habang panahong pre-koloniyal, anumang ang kanilang relihiyon.
Noong 1843, gayunman, kaunti-unting palitan ng Ingles at Hindustani ang Persa sa subkontinente. Ang ebidensya ng makasaysayang impluwensiya ng Persa nandito ay naaaninag sa kaniyang impluwensiya sa ilang mga wika ng subkontinenteng Indiyo. Ang mga hiram na salita mula sa Persa ay karaniwang ginagamit pa sa ilang mga wikang Indo-Aryo, lalo na Hindi-Urdu (na makasaysayang kilala bilang Hindustani), Punjabi, Kashmiri, at Sindhi. May rin isang maliit populasyon ng mga tagasunod ng Zoroastrianismo sa India, na lumipat noong ika-19 na siglo para tumakas ng persekusyon sa dinastiyang Kayar, at na sumasalita ng isang diyalekto ng Dari.
Dinastiyang Kayar
Noong ika-19 na siglo, sa ilalim ng dinastiyang Kayar, naging prominente ang diyalekto ng Tehran. May pa maraming bokabularyong Arabe, pero ang mararaming itong salita ay isinama sa Persang ponolohiya at balarila. Saka, sa ilalim ng paghahari ng mga Kayar, nagpasok sa Persa ang napakararaming termino mula sa Ruso, Pranses, at Ingles, lalo na pagdating sa teknolohiya. Halimbawa, ang "teknolohiya" sa Persa ay تِکنولوژی (teknoloži), mula sa Pranses technologie.
Noong 1911 itinatag isang asosasyon pang-agham, na nagdulot ng isang talahuluganan na tinawag na Mga Salita ng Asosasyon Pang-agham (لغت انجمن علمی), mamayang muling pinangalanan na Talahuluganang Katouzian (فرهنگ کاتوزیان).
Dinastiyang Palabi
Noong 20 Mayo 1935 itinatag ang unang akademiya para sa wikang Persa, na tinawag Akademiya ng Iran, ni Reza Shah, at lalo ni Hekmat-e Shirazi at Mohammad Ali Foroughi, prominente sa mga nasyonalistang paggalaw ng panahong iyon. Ang akademiya ay mahalagang institusyon sa pagsisikap para magpagawa muli ng Iran bilang nasyong-estado pagkatapos ng pagbagsak ng dinastiyang Kayar. Habang mga dekada 1930 at 1940, namuno ang akademiya ng napakalalaking kampanya para palitan ang mararaming hiram na salita mula sa Arabe, Ruso, Pranses, at Griyego. Ang malawak na paggamit ng itong mga salita habang mga siglo na nauna ng pundasyon ng dinastiyang Palabi ay lumikha ng isang wikang pampanitikang iba na talaga sa Persa na noong sinalita. Ang itong pagsisikap ay naging batayan ng ngayon ng "Kasabayang Pamantayang Persa".
Halimbawa
— Unang artikulo ng Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao
Sucesos de las Islas Filipinas
Ang Sucesos de las Islas Filipinas (Tagalog: Mga Kaganapan sa Isla ng Pilipinas ) ay isang aklat na isinulat at inilathala ni Antonio de Morga na itinuturing na isa sa pinakamahalagang gawa sa unang kasaysayan ng kolonisasyong Espanyol ng Pilipinas.. Nailathala ito noong 1609 pagkatapos na siya ay muling maitalaga sa Mexico sa dalawang kabuuan ng Casa de Geronymo Balli, sa Mexico City. Ang unang pagsasalin ng Ingles ay nailathala sa London noong 1868 at isa pang Ingles na salin ni Blair at Robertson ay nailathala naman sa Cleveland noong 1907.
Ang gawang ito ay labis na hinangaan ng pambansang bayani ng Pilipinas na si José Rizal at nagpasya siya na komentaryohan ito at mag-lathala ng isang bagong edisyon at sinimulan niyang gawin sa London at natapos ito sa Paris noong 1890.
Pamagat
Pamagat sa Tagalog: Mga Kaganapan sa Isla ng Pilipinas Pamagat sa Ingles: Events in the Philippine Islands'' History of the Philippine Islands''
Kasaysayan
Ang Sucesos De Las Islas Filipinas ni Antonio de Morga  ay kinilala bilang isang unang direktang interpretasyon ng kolonyal na pakikipagsapalaran ng Espanya sa  Asya noong ika-16 na siglo. Ang libro ay unang nai-lathala sa Mexico noong 1609 at na-patnugutan ng ilang beses. Ang Hakluyt Society, isang lipunan ng paglalathala ng teksto noong 1851 ay nakuha nito ang atensyon at isang edisyon ay inihanda ni H.E.J. Stanley ngunit nai-lathala lamang noong 1868. Ang Sucesos De Las Islas Filipinas ay batay sa mga personal na karanasan ni Antonio de Morga at iba pang mga dokumentasyon mula sa mga nakasaksi sa mga kaganapan tulad ng mga nakaligtas sa ekspedisyon ng Pilipinas na si Miguel López de Legazpi 's ..
Mga nilalaman
Ang pamagat na pampanitikan ay nangangahulugang Mga Kaganapan sa Kapuluan ng Pilipinas at ang pangunahing layunin ay isang babasahin ng mga kaganapan sa panahon ng kolonyal ng Espanya ng Pilipinas tulad ng karanasan ng mismong may-akda. Kasama rin sa libro ang mga kaugalian, tradisyon, asal, at relihiyon ng mga Pilipino sa panahon ng pananakop ng mga Kastila.
1994 sa Pilipinas
1994 sa Pilipinas ang mga detalye ng mga kaganapan ng tala na nangyari sa Pilipinas noong taong 1994.
Kasalan sa Cana
Sa isang kasalan sa Cana sinabing unang naganap ang himala ni Hesus nang kaniyang gawing alak ang tubig sa pag-uudyok ng Birheng Maria.
Tigranes ang Dakila
Si Tigranes ang Dakila o Tigranes na Dakila, na tinatawag ding Dikran, Dickran, Tigran, o Tigranes II at kung minsan bilang Tigranes I din ay ang tagapagtatag ng Imperyong Armenyo. Naghari siya sa Armenya (rehiyong sumasakop sa kasalukuyang Armenyong Sobyetong Sosyalistang Republika at bahagi ng karatig na Turkiya) noong 95 BK.
Pamumuno
Napunta sa trono si Tigranes noong may 45 taong gulang na siya. Sa panahong ito, una muna siyang bihag ng isang hari ng Parthia subalit nabili niya ang kanyang kalayaan sa pamamagitan ng paghahandog ng bahagi ng Armenya sa haring nagbilanggo sa kanya. Nang makalaya, agad na pinalawak ni Tigranes ang kanyang kaharian. Bilang panimula, nilusob niya ang Parthia, kung saan siya naging bihag ng hari nito. Paglipas ng mga taon, nakuha rin niya ang Sirya, hilagang Mesopotamya (kabahagi ngayon ng Irak), at Penisya (Phoenicia o Fenicia) na kabahagi ngayon ng Libano, at Israel.
Dahil sa paglawak ng kanyang imperyo, naging kaalitan niya ang Roma. Noong 66 BK, nagapi siya ng Romanong heneral ng hukbong panlupa na si Gnaeus Pompeius. Napasuko siya at naging isang taong alipin o basalyo. Pagkaraan nito, naglaho na ang kaniyang Imperyong Armenyo.
Lipad 541 ng Air Philippines
Ang lipad 541 ng Air Philippines ay isang nakatakdang paglipad ng pasahero na pinatatakbo ng Air Philippines mula sa Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino sa Maynila hanggang sa Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy sa Lungsod ng Dabaw. Noong Abril 19, 2000, ang Boeing 737-2H4 ay bumagsak sa Samal, Davao del Norte habang papunta sa paliparan, pinatay ang lahat ng mga 124 na pasahero at 7 na mga tauhan. Ito ay nananatiling pinakamatay na sakuna ng hangin sa Pilipinas at ang pangatlong pinakamamatay na aksidente na kinasasangkutan ng Boeing 737-200, matapos ang Lipad 091 ng Mandala Airlines, na bumagsak ng 5 taon mamaya, at ang Lipad 113 ng Indian Airlines.
Sasakyang himpapawid
Ang sasakyang panghimpapawid, isang Boeing 737-2H4, rehistrasyon ng RP-C3010 at dating pag-aari ng Southwest Airlines bilang N50SW, ay unang naihatid noong Pebrero 1978 at ibinebenta sa Air Philippines 20 taon mamaya.
Aksidente
Noong Abril 19, 2000, ang lipad 541, kasama ang 131 mga pasahero at tripulante, ay umalis sa Maynila bandang 5:30 AM, na nakatali sa Davao City. Sa bandang alas-7 ng umaga ay papalapit na ang Boeing sa paliparan 05 kasunod ng isang Airbus 319. Kapag ang lipad 541 ay nakahiwalay mula sa mga ulap napansin ng mga tripulante na ang A319 ay hindi pa naalis ang landas sa oras na pinayuhan nila ang ATC na isang pamamaraan na hindi pinalampas ang gagawin. Ang lipad 541 ay nagsimulang umakyat at muling pumasok sa mga ulap. Ang tamang pamamaraan ay ang pag-akyat sa 4,000 talampakan sa mga instrumento at bilog sa paligid upang kunin ang gabay na slope. Sa halip ay tinangka ng mga tripulante na lumipad ang VFR sa mga kondisyon ng instrumento sa isang mas mababang taas. Nakipag-ugnay ang Flight 541 sa isang puno ng niyog na mga 500 talampakan sa itaas ng antas ng dagat, at bumagsak ng ilang milya sa kanluran ng paliparan. Ang eroplano ay kasunod na nahuli ng apoy at naglaho; walang nakaligtas.
Pagkatapos
Sinabi ng mga tagabaryo sa isla na ang eroplano ay lumilipad sa mababang taas at tumama sa tuktok ng isang puno ng niyog, na kumatok sa bahagi ng pakpak nito. Sinabi nila na lumitaw ang eroplano na sinubukan na hilahin sa ilalim ng buong lakas ng makina, ngunit nabigo at nag-crash. Ang eroplano ay naglaho at nahuli ng apoy nang bumagsak ito sa isang punoan ng niyog. Sinabi ng mga opisyal ng paliparan na ang kalangitan ay malabo sa oras ng aksidente.
Pesa
Ang pesa ay isang putahe o paglulutong Pilipinong may sabaw kung saan ang isda o manok ay niluluto na may luya, repolyo, petsay, sibuyas at iba pang gulay, na ang sawsawan ay sarsa ng miso.
Mga talasanggunian
Kaurian:Pagkain Kaurian:Lutuing Pilipino
Linyang Tōgane
Ang Linyang Tōgane (東金線) ay isang linyang daangbakal sa Prepektura ng Chiba, Hapon, na pagmamay-ari at pinapatakbo ng East Japan Railway Company (JR East). Kinokonekta nito ang Estasyon ng Ōami sa lungosd ng Ōamishirasato at Estasyon ng Narutō sa lungsod ng Sanmu.
Dely Atay-Atayan
Si Dely Atay-Atayan ay isang artistang Pilipino na kilala bilang Donya Delilah sa TV sitcom na John en Marsha na unang ipinalabas noong 1974 sa RPN 9 sa Pilipinas.
Unang gumanap sa ilalim ng Cervantina Filipina Corp. ang Lakambini at Gunita ng Sampaguita Pictures. Nakagawa ng isang pelikula sa LVN Pictures ang Nag-iisang Sangla bago tuluyang mapako sa kanyang tahanang Premiere Productions.
Kilala rin siya bilang mang-aawit.
Plaka
1952 - "Awit ng Manok" - kaduweto si Andoy Balunbalunan
NASCAR
Ang National Association for Stock Car Auto Racing (NASCAR) ay isang Amerikanong pamilya na pag-aari at pinatatakbo na negosyo sa negosyo na parusahan at namamahala sa maraming mga kaganapan sa auto-racing sports. Si Bill France, Sr. ay nagtatag ng kumpanya noong 1948 at ang kanyang apo na si Brian France ay naging kanilang CEO noong 2003. Ang NASCAR ay pinakahusay na organisasyon ng karera ng stock-car racing na motorport. Ang tatlong pinakamalaking racing-series na ibinibigay ng kumpanyang ito ay ang Sprint Cup Series, ang Xfinity Series, at ang Camping World Truck Series. Ang kumpanya ay pinangangasiwaan din ang NASCAR Local Racing, ang Whelen Modified Tour, ang Whelen All-American Series, at ang NASCAR iRacing.com Series. Ang mga parusa sa NASCAR ay higit sa 1,500 karera sa higit sa 100 mga track sa 39 sa 50 US estado pati na rin sa Canada. Ipinakita ng NASCAR ang mga karera ng eksibisyon sa Suzuka at Motegi circuit sa Japan, ang Autódromo Hermanos Rodríguez sa Mexico, at ang Calder Park Thunderdome sa Australia.
Ang NASCAR ay may opisyal na punong tanggapan nito sa Daytona Beach, Florida, at pinapanatili din ang mga tanggapan sa mga lungsod ng North Carolina ng Charlotte, Concord, at Conover. Ang mga tanggapan ng rehiyon ay matatagpuan sa New York City at Los Angeles, kasama ang mga international office sa Mexico City at sa Toronto. Dahil sa mga ugat ng NASCAR, lahat maliban sa isang bilang ng mga koponan ng NASCAR ay nakabase pa rin sa North Carolina, lalo na malapit sa lungsod ng Charlotte.
Ang NASCAR ay pangalawa sa National Football League kasama ang mga propesyonal na franchise ng sports sa mga tuntunin ng mga manonood sa telebisyon at mga tagahanga sa Estados Unidos. Internalally, ang mga karera nito ay nai-broadcast sa telebisyon sa higit sa 150 mga bansa. Noong 2004, sinabi ng Direktor ng Seguridad ng NASCAR na ang kumpanya ay humahawak ng 17 sa Nangungunang 20 na regular na dumalo sa mga kaganapan sa pang-isahang araw sa buong mundo. Ang Fortune 500 na kumpanya ay nag-sponsor ng NASCAR kaysa sa anumang iba pang motor na motor, kahit na ang sponsorship na ito ay tumanggi mula pa noong unang bahagi ng 2000s.
Listahan ng mga drayber na nanalo ng Championship sa NASCAR
Listahan ng mga drayber ang mga nakaraang nanalo ng NASCAR Champion
Notes
<cite id="fn_1">Note 1: The largest NASCAR tracks can accommodate upwards of 190,000 people in the stands and infield, far larger than any non-motorsport venue in North America.
Janice Vidal
476 × 1,330px|thumbnail|right|Janice Vidal Si Janice Vidal, o mas kilala sa pangalang pang-entablado na Janice ay isang mang-aawit mula sa Hongkong.Siya ay kilala sa larangan ng musika hindi lamang sa Cantonese Pop Music, kundi maging sa R&B,Jazz at English Pop music.Siya ay may nakababatang kapatid na si Jill Vidal, na isa ring mang-aawit.Siya ay ipinganak sa Hongkong ng isang Pilipinong ama mula sa Cebu,Pilipinas at ng isang Koreanang ina na nagmula sa Seoul, Timog Korea.
Davey Allison
Si Davey Allison (Pebrero 25, 1961 - Hulyo 13, 1993) ay isang drayber ng #28 Texaco-Havoline Ford sa NASCAR mula 1985 hanggang sa kanyang kamatayan. Siya ay anak ng nanalo ng Winston Cup Title noong 1983 na si Bobby Allison. Ipanaganak siya sa Hollywood, Florida sa Estados Unidos. Nagsimula ang kanyang karera sa NASCAR noong 1985 at nagsimula ring manalo ng karera noong Mayo 3, 1987 sa Talladega Superspeedway. Noong 1988, ang mag-amang Bobby at Davey Allison ay nagtapos ng isa at ikalawang posisyon sa Daytona 500. Noong Hulyo 12, 1993, siya ay naka-pilote sa helicopter, sinubok niya mag-land sa Talladega Superspeedway nang bumagsak ang kanyang helicopter at siya ay nasugatan. Namatay siya sa seryosong injury noong sumunod na araw sa gulang na 32. Bago siya namatay, si Davey Allison ay nagtapos ng 19 na panalo at ang kanyang panalo sa Daytona 500 noong 1992. Iniwan niya ang kanyang asawa at mga dalawang niyang anak.
Kawing Panlabas
Allison, Davey
Linyang Musashino
Ang Linyang Musashino (武蔵野線) ay isang linyang daangbakal na pinapatakbo ng East Japan Railway Company (JR East). Iniuugnay nito ang Estasyon ng Tsurumi sa Yokohama sa Estasyon ng Nishi-Funabashi sa Prepektura ng Chiba. May haba itong 100.6 km sa palibot ng gitnang Tokyo. Limitado ang bahaging may habang 71.8 km sa pagitan ng at Nishi-Funabashi sa mga pasahero samantalang ang "Katimugang Linyang Musashino" na sa pagitan ng Tsurumi hanggang Fuchū-Hommachi ay ginagamit para sa mga kargamentong tren. Bahagi ang linyang ito sa "Tokyo Mega Loop" (東京メガループ) sa palibot ng Tokyo, na binubuo ng Linyang Keiyo, Linyang Musashino, Linyang Nambu, at Linyang Yokohama.
Serbisyo
Mga lokal na tren ang kadalasang gumagamit ng Linyang Musashino. Tumutuloy naman ang ibang tren sa Linyang Keiyō na lumalagpas simula Nishi-Funabashi hanggang, o.
Estasyon
Kinokonsidera na ang Estasyon ng Tsurumi ang pinagmulan ng Linyang Musashino; tinutukoy ang mga tren na papuntang Nishi-Funabashi na "pababa" (下り), samantalang tinutukoy naman ang mga tren na papuntang Fuchū-Hommachi na "pataas" (上り). Sa patuloy na pagtawag sa mga tren, naging resuta nito na ang mga tren papuntang Tokyo ay tinatawag at ibinibilang sa "pababang" tren habang nasa Linya ng Musashino; samantalang, tinataag na "pataas" ay ang mga tren na pumupunta sa Linyang Keiyō.
Nagsisimula sa Estasyon ng Fuchū-Hommachi ang mga pampasaherong tren.
Mga ginagamit na tren
Kadalasang binubuo ang Linyang Musashino ng seryeng 205 (seryeng 205-0 at seryeng 205-5000) at seryeng 209-500 na may waluhang bagon. Ginawa ang seryeng 205-0 para sa Linyang Musashino na ginamit noong Disyembre 1, 1991, at mayroon itong anim na demotor na bagon kada walong bagong serye.
Ballesteros, Cagayan
Ang Bayan ng Ballesteros ay isang ika-4 na klaseng bayan sa lalawigan ng Cagayan, Pilipinas. Ayon sa, ito ay may populasyon na sa may  na kabahayan.
Jordin Sparks
Si Jordin Brianna Sparks (ipinanganak 22 Disyembre 1989) ay isang Amerikanang mang-aawit ng R&B at musikang pop mula sa Glendale, Arizona na nakamit ang kasikatan nang siya ay manalo sa ika-6 na season ng American Idol. Siya ay nagwagi nang siya ay 17 taong palamang, upang siya ang maging pinakabatang nagwagi sa patimpalak.
Ballesteros, Cagayan
Mga Barangay
Ang bayan ng Ballesteros ay nahahati sa 19 na mga barangay.
Capraia Isola
Ang Capraia Isola ay isang komuna (munisipyo) sa Lalawigan ng Livorno sa rehiyon ng Italya ng Toscana, na matatagpuan sa isla ng parehong pangalan ng Kapuluang Toscana.
Matatagpuan ito 64 km mula sa Livorno, 53 km mula sa promontoryo ng Piombino, 37 km mula sa Gorgona, at 31 km mula sa Corsica. Ito ang pinakamababang populasyon na munisipalidad ng Italy sa mga may labasan papunta sa dagat.
Andoy Balunbalunan
Si Andoy Balunbalunan ipinanganak na Alejandro Villegas, ay isang artistang Pilipino sa pelikula at entablado. Ikinasal siya kay Dely Atay-Atayan noong dekada 1940.
Capraia Isola
Pinagmulan ng pangalan
Ang pangalan ng isla ay tinukoy, mula noong klasikal na sinaunang panahon, sa pagkakaroon ng mga kambing (àighes): Aigylion (Αιγύλιον) sa sinaunang Griyego, Capraria at Caprasia sa Latin, Capraghja sa diyalektong Capraiano at Cravæa sa Ligur. Ang mga ligaw na kambing ay wala na ngayon sa isla.
Etnisidad at mga minoridad
Ayon sa datos ng ISTAT, noong 31 Disyembre 2020 ang populasyon ng Capraia Isola ay humigit-kumulang 90.91% na may pagkamamamayang Italyano. Ang populasyon ng dayuhang residente ay umabot sa 32 katao, 9.09% ng populasyon. Ang pinakakinakatawan na nasyonalidad ay ang mga Rumano, na may 24 na naninirahan.
Mga panlabas na link
43.04833°N, 9.84333°W<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 43.04833°N, 9.84333°W
Andoy Balunbalunan
Ilang sa pinagsamahang pelikula nila ng kanyang asawa ay ang Lakambini at Nag-iisang Sangla ng LVN Pictures. Nakaduweto rin niya ang kanyang asawa sa kanyang mga nagawang plaka.
Inang-Bayan (Volgograd)
thumb|Ang rebultong Inang-Bayan sa Volgograd
Ang Inang-Bayan (Ruso: Родина-мать, Rodina-mat’) ay isang malaking rebulto sa Volgograd, Rusya. Ang buong pangalan nito ay Родина-Мать зовёт (Rodina-mat’ zovyot), ibig sabihin "tumatawag ang Inang-Bayan". Tinayo ito ng Unyong Sobyet bilang pang-alaala sa kanilang tagumpay sa Pangalawang Digmaang Pandaigdig, lalo na sa Labanan sa Stalingrad.
Atomo
Ang atomo (mula sa kastila átomo) ay ang pinakamaliit na parte ng ordinaryong materya na mayroong mga katangian ng kemikal na elemento. Ang bawat solido, likido, gas, at plasma ay naglalaman ng mga niyutral na atomo. Napakaliit ng mga atomo, ang kanilang mga tipikal na laki ay nasa isang daang pikometro. Sa sobrang liit ng mga atomo, ang pagsubok sa paghula ng ugali ng mga ito gamit ang klasikal na pisika, kagaya nang pagtrato sa mga atomo bilang mga bola ng bilyar ay nagreresulta ng mga maling prediksyon. Sa pamamagitan ng pagsulong ng pisika, ang mga modelong atomo ay may sangkap ng mga prinsipyo ng quantum upang mas maiging ma-ipaliwanag at mahulaan ang pag-uugali na ito.
Ang bawat atomo ay binubuo ng nukleyus at isa o higit pang elektron na naka-palibot sa nukleyus. Ang nukleyus ay binubuo ng isa o higit pang protons at neutron na may karaniwang parehong bilang. Mahigit 99.94% ng bigat ng atomo ay nasa nukleyus nito. Ang mga protons ay mayroong positibong electric charge, ang mga elektron naman ay mayroong negatibong electric charge, at ang mga neutrons ay walang electric charge. Kung pareho ang bilang ng mga protons at elektrons, ang atomo ay niyutral. Kung ang atomo ay may higit o mas mababang bilang ng elektron kaysa sa protons, mayroon itong kabuoang negatibo o positibong charge, ayon sa pagkakabanggit, at tinatawag itong ion.
Ang mga electron ng isang atom ay naaakit sa mga protons sa isang atomic nucleus sa pamamagitan ng ito elektromagnetismo. Ang mga protons at neutrons sa nucleus ay naaakit sa bawat isa sa pamamagitan ng isang iba 't ibang mga lakas, ang mga nuclear force, na kung saan ay karaniwang mas malakas kaysa sa electromagnetic puwersa repelling ang mga positibo sisingilin protons mula sa isa' t isa. Sa ilalim ng ilang mga pangyayari, ang repelling elektromagnetismo ay nagiging mas malakas kaysa sa nuclear force, at nucleon maaaring ipinalabas mula sa nucleus, umaalis sa likod ng isang iba ' t ibang mga elemento: nuclear pagkabulok na nagreresulta sa nuclear pagpapabagu-bago.
Mga Atoms sa pilosopiya
Ang ideya na ang mga bagay na ito ay binubuo ng hiwalay na mga yunit ay isang napaka-lumang ideya, na lumilitaw sa maraming sinaunang kultura tulad ng Greece at Indya. Ang salitang "atom" ay likha sa pamamagitan ng mga sinaunang griyego philosophers na ang Nakalilipas at ang kanyang mga mag-aaral Democritus. Gayunpaman, ang mga ideya ay itinatag sa pilosopiko at teolohiko pangangatwiran sa halip na katibayan at pag-eksperimento. Bilang isang resulta, ang kanilang mga pananaw sa kung ano ang atoms hitsura at kung paano kumikilos ang mga ito ay hindi tama. Sila rin ay hindi maaaring kumbinsihin ang lahat ng tao, kaya leucipo ay ngunit ang isa sa isang bilang ng mga pagtutunggali ng mga theories sa likas na katangian ng mga bagay na ito. Ito ay hindi hanggang sa ika-19 na siglo na ang mga ideya ay niyakap at pino sa pamamagitan ng mga siyentipiko, kapag ang blossoming agham ng kimika ginawa tuklas na lamang ang konsepto ng mga atoms ay maaaring ipaliwanag.
Unang teoryang may basehan
right|thumb|Iba ' t-ibang mga atoms at mga molecule bilang itinatanghal sa [[John Dalton's ng Isang Bagong Sistema ng mga Kemikal na Pilosopiya (1808).]] Sa unang bahagi ng 1800s, John Dalton na ginagamit ang konsepto ng atomo upang ipaliwanag kung bakit ang mga elemento laging reaksyon sa mga ratio ng mga maliliit na mga buong numero (ang batas ng maramihang mga sukat). Halimbawa, mayroong dalawang uri ng mga lata oksido: ang isa ay 88.1% lata at 11.9% oxygen at ang iba pang ay 78.7% lata at 21.3% oxygen (tin(II) oksaid at tin dioxide ayon sa pagkakabanggit). Ito ay nangangahulugan na ang 100g ng lata ay pagsamahin ang alinman sa 13.5 g o 27g ng oxygen. 13.5 at 27 form ng isang ratio ng 1:2, isang ratio ng mga maliliit na mga buong numero. Ito ang mga karaniwang pattern sa kimika iminungkahing upang Dalton na mga elemento ng reaksyon sa multiple ng hiwalay na mga yunit — sa ibang salita, ang atomo. Sa kaso ng mga lata oxides, isang lata ng atom ay pagsamahin na may alinman sa isa o dalawang atoms oxygen.
Dalton naniniwala rin atomic teorya ay maaaring ipaliwanag kung bakit ang tubig sumisipsip ng iba 't ibang mga gas sa iba' t-ibang mga sukat. Halimbawa, siya ay natagpuan na ang tubig sumisipsip ng carbon dioxide malayo mas mahusay kaysa sa ito sumisipsip ng nitrogen. Dalton hypothesized na ito ay dahil sa ang pagkakaiba sa pagitan ng masa at mga configuration ng gas sa kani-kanilang mga particle, at mga molecules ng carbon dioxide (CO2) ay mas mabigat at mas malaki kaysa sa nitrogen molecule (N2).
Brownian motion
Sa 1827, nerd Robert Brown gumamit ng isang mikroskopyo upang tumingin sa mga butil ng alikabok na nakalutang sa tubig at natuklasan na sila ay inilipat tungkol sa erratically, isang hindi pangkaraniwang bagay na ay naging kilala bilang "Brownian motion". Ito ay naisip na sanhi ng molecule ng tubig katok ang mga butil ng tungkol sa. Sa 1905, Albert Einstein di-napatutunayang ang katotohanan ng mga molecule at ang kanilang mga galaw sa pamamagitan ng paggawa ng unang Statistical physics pagtatasa ng Brownian motion. pranses pisisista Jean Perrin ginagamit ng Einstein ' s trabaho sa pagtuklas matukoy ang masa at mga sukat ng mga atoms, at sa gayon ay conclusively pag-verify ng Dalton atomic teorya.
Antonio Banta
Si Antonio Banta ay isang Pilipinong aktor na lumabas sa mga pelikula bago pa magkaroon ng salita ang pelikula (tinatawag na silent film).
Isinilang noong 1904 at gumanap sa mga silent film na Powerful Love na kilala rin na may pamagat na Filipino Fiesta.
Atomo
Pagtuklas ng mga elektron
right|thumb|Ang Ika–Marsden eksperimento Top: Inaasahang resulta: alpha na mga particle sa pamamagitan ng pagpasa sa plum pudding model ng atomo na may bale-wala pagpapalihis. Ibaba: Sinusunod ng mga resulta: isang maliit na bahagi ng mga particle ay pinalihis sa pamamagitan ng ang puro positibong singil ng nucleus. Ang pisisista J. J. Thomson sinusukat ang masa ng katod ray, na ipinapakita ang mga ito ay ginawa ng mga particle, ngunit ay sa paligid ng 1800 beses na mas magaan kaysa sa mga lightest atom, hydrogen. Samakatuwid, ang mga ito ay hindi mga atoms, ngunit isang bagong maliit na butil, ang unang mga subatomic particle na natuklasan, kung saan siya orihinal na tinatawag na "korpuskulo" ngunit sa kalaunan ay pinangalanan elektron, pagkatapos ang mga particle na postulated sa pamamagitan ng George Johnstone Stoney sa 1874. Siya rin ay nagpakita na sila ay magkakahawig na mga particle ibinigay off sa pamamagitan ng photoelectric at radioactive na materyales. Ito ay mabilis na kinikilala na ang mga ito ay ang mga particle na magdala ng mga de-kuryenteng alon sa metal wire, at dalhin ang mga negatibong elektrikong karga sa loob ng atoms. Thomson ay ibinigay ang 1906 Nobel Prize sa Physics para sa mga ito sa trabaho. Kaya siya binawi ang paniniwala na ang mga atomo ay ang mga hindi mapaghihiwalay, tunay na ang mga particle ng matter. Thomson din na hindi tama ang naghaka-haka na ang mababang mass, negatibong sisingilin electron ay ipinamamahagi sa buong atom sa isang pare-dagat ng positibong bayad. Ito ay naging kilala bilang ang plum pudding model.
Pagtuklas ng mga isotopes
Habang nag-eeksperimento sa mga produkto ng radioactive pagkabulok, sa 1913 radiochemist Frederick Soddy natuklasan na may lumitaw na maging higit pa sa isang uri ng atom sa bawat posisyon sa periodic table. Ang kataga ng mga isotopo ay likha sa pamamagitan ng Margaret Todd bilang isang angkop na pangalan para sa iba ' t ibang mga atoms na nabibilang sa parehong mga elemento. J. J. Thomson lumikha ng isang diskarte para sa isotope paghihiwalay sa pamamagitan ng kanyang trabaho sa ionized gas, na kung saan sa dakong huli na humantong sa ang pagtuklas ng matatag isotopes.
Bohr modelo
right|thumb|Ang Bohr modelo ng ang atom, na may isang elektron sa paggawa ng madalian "quantum leaps" mula sa isang orbit sa isa pang. Modelo na ito ay lipas na. Sa 1913 ang pisisista Niels Bohr iminungkahi ng isang modelo na kung saan ang mga electron ng isang atom ay ipinapalagay na nag-oorbit sa nucleus ngunit maaari lamang gawin ito sa isang tiyak na hanay ng mga orbit, at maaaring lumipat sa pagitan ng mga orbit lamang sa hiwalay na mga pagbabago ng enerhiya na naaayon sa pagsipsip o radiation ng isang poton. Ang mga quantization ay ginamit upang ipaliwanag kung bakit ang mga electron mga orbit ay matatag (ibinigay na normal na, ang mga singil sa acceleration, kabilang ang mga pabilog na galaw, mawalan ng kinetiko enerhiya na kung saan ay ipinapalabas tulad ng electromagnetic radiation, tingnan synchrotron radiation) at kung bakit ang mga elemento na maunawaan at naglalabas ng electromagnetic radiation sa hiwalay spectra.
Mamaya sa parehong taon Henry Moseley na ibinigay ng karagdagang mga pang-eksperimentong katibayan sa pabor ng Niels Bohr ' s theory. Ang mga resulta ng paghahanap pino Ernest Rutherford's at Antonius Van den Broek's modelo, na kung saan iminungkahi na ang mga atom ay naglalaman ng sa kanyang nucleus ng isang bilang ng mga positibong nuclear singil na katumbas nito (atomic) bilang sa periodic table. Hanggang sa mga eksperimento, atomic numero ay hindi kilala sa isang pisikal at pang-eksperimentong mga dami. Na ito ay katumbas ng atomic nuclear bayad ay nananatiling ang tinanggap atomic modelo ngayon.
Chemical bonding ipinaliwanag
Mga kemikal na bono sa pagitan ng mga atoms ay ngayon ipinaliwanag, sa pamamagitan ng Gilbert Newton Lewis sa 1916, pati na ang mga pakikipag-ugnayan sa pagitan ng kanilang mga manghahalal mga electron. Pati na ang mga kemikal na mga katangian ng ang mga elemento ay kilala sa kalakhan ulitin ang kanilang mga sarili ayon sa mga pana-panahong mga batas, noong 1919 ang American botika Irving Langmuir iminungkahing na ito ay maaaring ipinaliwanag kung ang mga elektron sa isang atomo ay konektado o tinipong sa ilang mga paraan. Mga grupo ng mga electron ay naisip na sumasakop sa isang hanay ng mga elektron shell tungkol sa nucleus.
Karagdagang developments sa quantum physics
Ang Stern–Gerlach na eksperimento ng 1922 ibinigay sa karagdagang katibayan ng quantum likas na katangian ng atomic mga katangian. Kapag ang isang sinag ng pilak atoms ay pumasa sa pamamagitan ng isang espesyal na hugis-magnetic field, ang ngiti ay split sa isang paraan na sang-ayon sa direksyon ng isang atom ng angular momentum, o iikot. Bilang na ito iikot direksyon ay una random, ang ngiti ay inaasahan upang magpalihis sa isang random na direksyon. Sa halip, ang mga ngiti ay split sa dalawang itinuro ng mga bahagi, na naaayon sa ang atomic iikot pag-oriented up o down na may paggalang sa ang magnetic field.
Sa 1925 Werner Heisenberg na-publish ang unang pare-pareho ang matematika pagbabalangkas ng quantum mechanics (Matris Mechanics). sa Isang taon mas maaga, sa 1924, Louis de Broglie ay iminungkahi na ang lahat ng mga particle kumilos sa isang lawak tulad ng mga waves at, sa 1926, Erwin Schrödinger na ginagamit sa ideya na ito upang bumuo ng isang matematikal na modelo ng atomo (Wave Mechanics) na inilarawan ang mga electron bilang tatlong dimensiyonal na waveforms sa halip na punto ng mga particle.
Pagtuklas ng neutron
Ang pag-unlad ng mass spektrometer pinapayagan ang mga masa ng mga atoms upang ma-sinusukat sa nadagdagan katumpakan. Ang aparato ay gumagamit ng isang pang-akit upang yumuko ang tilapon ng isang sinag ng ions, at ang halaga ng pagpapalihis ay natutukoy sa pamamagitan ng ang ratio ng isang atom ng masa sa kanyang mga singil. Ang botika Francis William Aston na ginagamit ito sa mga instrumento upang ipakita na ang mga isotopo ay nagkaroon ng iba ' t ibang mga masa. Ang atomic mass ng mga isotopes iba ' t-ibang sa pamamagitan ng mga halaga ng integer, na tinatawag na mga buong numero sa patakaran. Ang mga paliwanag para sa mga iba ' t ibang mga isotopes kasabik-sabik ang pagtuklas ng neutron, isang uncharged maliit na butil na may isang masa katulad ng proton, sa pamamagitan ng pisisista James Chadwick sa 1932. Isotopes ay pagkatapos ay ipinaliwanag bilang mga elemento na may parehong bilang ng mga protons, ngunit iba ' t ibang mga numero ng neutrons sa loob ng nucleus.
Fission, mataas na enerhiya physics at condensed matter
Sa 1938, ang aleman botika Otto Hahn, ang isang mag-aaral ng Rutherford, nakadirekta sa neutrons papunta sa yureyniyum atoms umaasa upang makakuha ng transuranium mga elemento. Sa halip, ang kanyang mga kemikal na mga eksperimento ay nagpakita ng barium bilang isang produkto. ang Isang taon mamaya, Lise Meitner at ang kanyang pamangking lalaki Otto Frisch - verify na Hahn ' s resulta ay ang unang pang-eksperimentong mga nuclear fission. Sa 1944, Hahn natanggap ang Nobel prize sa kimika. Sa kabila ng Hahn ' s pagsisikap, ang mga kontribusyon ng Meitner at Frisch ay hindi kinikilala.
Sa 1950s, ang pag-unlad ng pinabuting maliit na butil accelerators at maliit na butil detector pinapayagan ang mga siyentipiko upang pag-aralan ang mga epekto ng mga atoms paglipat sa mataas na energies. Neutrons at protons ay nahanap upang maging mga hadron, o composites ng mas maliit na mga particle na tinatawag na quarks. Ang standard na modelo ng tipik physics ay binuo na sa ngayon ay matagumpay na ipinaliwanag ang mga katangian ng nucleus sa mga tuntunin ng mga sub-atomic particle at ang mga pwersa na pamahalaan ang kanilang mga pakikipag-ugnayan.
Subatomic particle
Ang elektron ay sa pamamagitan ng malayo ang pinaka-napakalaking ng mga particle sa 6969911000000000000♠ 9.11 × 10-31 kg, na may isang negatibong mga de-koryenteng singil at isang sukat na iyon ay masyadong maliit upang maging sinusukat gamit ang mga magagamit na mga pamamaraan. Ito ay ang lightest maliit na butil na may isang positibong natitirang bahagi ng masa sinusukat, hanggang sa ang pagtuklas ng mga neutrino masa. Sa ilalim ng mga ordinaryong mga kondisyon, ang mga electron ay nakasalalay sa mga positibo sisingilin nucleus sa pamamagitan ng ang pang-akit na nilikha mula sa tapat ng electric singil. Kung ang isang atom ay higit pa o mas kaunting mga electron kaysa sa kanyang atomic numero, pagkatapos ito ay nagiging ayon sa pagkakabanggit negatibo o positibo sisingilin bilang isang kabuuan; may kargang atom ay tinatawag na isang ion. Mga electron ay kilala dahil sa ang huli ng ika-19 na siglo, halos salamat sa J. J. Thomson; tingnan ang kasaysayan ng mga subatomic physics para sa mga detalye.
Protons magkaroon ng isang positibong singil at isang mass 1,836 beses na ng mga elektron, sa 6973167260000000000♠ 1.6726 × 10-27 kg. Ang bilang ng mga protons sa isang atom ay tinatawag na nito atomic numero. Ernest Rutherford (1919) - obserbahan na ang nitrogen sa ilalim ng alpha-maliit na butil panganganyon ejects kung ano ang lumitaw na maging hydrogen nuclei. Sa pamamagitan ng 1920 siya ay tinanggap na ang hydrogen nucleus ay isang natatanging maliit na butil sa loob ng atom at pinangalanan ito proton.
Neutrons ay walang mga de-koryenteng singil at magkaroon ng isang libreng masa ng 1,839 beses sa masa ng elektron, o 6973169290000000000♠ 1.6929 × 10-27 kg, ang heaviest ng tatlong mga manghahalal mga particle, ngunit ito ay maaaring nabawasan sa pamamagitan ng ang nuclear umiiral na enerhiya. Neutrons at protons (sama-sama na kilala bilang nucleon) ay maihahambing na mga sukat—sa pagkakasunud-sunod ng 6985250000000000000♠ 2.5 × 10-15 m—kahit na ang mga 'ibabaw' ng mga particle ay hindi nang masakit na tinukoy. Ang neutron ay natuklasan sa 1932 sa pamamagitan ng ang ingles pisisista James Chadwick.
Sa mga Standard na mga Modelo ng pisika, ang mga electron ay tunay elementarya particle na may walang mga panloob na istraktura. Gayunman, ang parehong mga protons at neutrons ay pinaghalong mga particle na binubuo ng elementarya particle na tinatawag na quarks. Mayroong dalawang mga uri ng mga quark sa atoms, ang bawat isa sa pagkakaroon ng isang fractional electric singil. Protons ay binubuo ng dalawang up quark (bawat isa ay may bayad + 2 / 3 ) at isa down na quark (na may isang singil ng − 1 / 3 ). Neutrons binubuo ng isa hanggang quark at down na dalawang quarks. Pagkakaiba na ito mga account para sa mga pagkakaiba sa masa at singil sa pagitan ng dalawang mga particle.
Ang quark ay gaganapin sama-sama sa pamamagitan ng ang malakas na pakikipag-ugnayan (o malakas na puwersa), na kung saan ay mediated sa pamamagitan ng gluon. Ang mga protons at neutrons, na sa turn, ay gaganapin sa bawat isa sa nucleus sa pamamagitan ng nuclear force, na kung saan ay isang latak ng malakas na puwersa na ay medyo iba ' t ibang hanay ng mga katangian (tingnan ang artikulo sa nuclear force para sa higit pang mga). Ang gluon ay isang miyembro ng pamilya ng mga gauge boson, na kung saan ay elementarya particle na pumagitna ang pisikal na pwersa.