cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emilio Aguinaldo
Biak-na-Bato
Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang installment) ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang Kataas-taasang Konseho ng Bayan.
Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon.
Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang American Asiatic Squadron na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila.
Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik
Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898.
Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador.
Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni Jose Rizal, na siya ring bumása.
Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo.
Pagkapangulo
Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa Malolos, Bulacan at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano noong 23 Marso 1901 sa Palanan, Isabela.
Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (gabinete)
Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo.
Buwis
Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang.
Pagtuturo
Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (artium baccalaureus; A.B.).
Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang Universidad Literaria ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro.
Pangkabayanang pamamahala
Sinunod ng Pangulo ang payo ni Apolinario Mabini at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan.
Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang Consejo Popular ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito.
Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan.
Pagbabago sa konstitusyon
Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang Primer Ministro o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan.
Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan
Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo.
Mga bihag na Kastila
Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (celemencia executivo) matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas.
Digmaang Pilipino-Amerikano
Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos.
Pakikipagtalik sa pamamagitan ng bibig
thumb|Pakikipagtalik sa pamamagitan ng bibig thumb| Ang pakikipagtalik gamit ang bibig ay maaaring tumukoy sa:
Emilio Aguinaldo
Digmaang Pilipino-Amerikano
Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar.
Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga Macabebe Scouts na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo.
Bating
Ang bating ay maaaring tumukoy sa:
Cellere
Ang Cellere ay isang komuna (munisipalidad) sa Lalawigan ng Viterbo sa rehiyon ng Lazio ng Gitnang Italya, na matatagpuan mga 90 km hilagang-kanluran ng Roma at mga 30 km hilagang-kanluran ng Viterbo.
Kasaysayan
Ang Cellere ay binanggit sa unang pagkakataon noong ika-8 siglo AD, bagaman dahil sa pangalan, hinihinuha ang Romanong pinagmulan. Nang maglaon, ito ay bahagi ng mga Estado ng Simbahan at ng Dukado ng Castro, at muli, hanggang 1870, ng mga Estado ng Simbahan.
Lugo
thumb|Lugo Ang Lugo ay isang lungsod sa Espanya, kabisera ng lalawigan ng Lugo, sa pamayanang awtonomo ng Galiza. Ang lungsod ng Lugo ay nasa paanan ng kabundukan ng Os Ancares, sa pagtatagpo ng tatlong ilog na Miño, Rato at Fervedoira; ito ay may taas na 467 metro. Noong taong 2010, ang populasyon ng lungsod mismo ng Granada ay 97,635 at ng sa buong kalakhan ay tinatayang 125,000.
Noong taong 2000, ang pader ng Lugo nito ay idineklara ng UNESCO bilang World Heritage.
Prinsipalidad ng Sealand
thumb Ang Prinsipalidad ng Sealand ay isang mikronasyon na matatagpuan sa HM Fort Roughs, isang dating Kutang Dagat ng Maunsell noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Dagat Hilaga 10 km (anim na milya) mula sa dalampasigan ng Suffolk, Inglatera (51°53'40"N, 1°28'57"E).
Surah Ad-Dukhan
Ang Ad-Dukhan (Arabiko: سورة الدخان‎ suratu d-Duḫḫān) (Ang Usok) ang ika-44 kapitulo ng Koran na may 59 bersikulo. Ang unang talata ang isa sa Muqatta'at ng Koran na mga kombinasyong titik na lumilitaw sa pasimula ng ilang mga kapitulo. Ang talatang 37 ay nagbabanggit ng mga taong Tubba na isinasalin ng mga tagapagsalin bilang mga tao ng Sheba. Ang dukhan ay binanggit sa talatang 10.
San Paolo
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Katutubong Amerikano
alt=Ang larawan ng Cahokia, maaaring nagmukha itong ganito noong 1150 CE. Ginawa ito ni Michael Hampshire para sa Cahokia Mounds State Historic Site.|thumb|800x800px|Ang larawan ng Cahokia, maaaring nagmukha itong ganito noong 1150 CE. Ginawa ito ni Michael Hampshire para sa Cahokia Mounds State Historic Site. Ang mga Amerika ay tinukoy ng mga Europeo bilang "Bagong Mundo." Gayunpaman, para sa milyun-milyong katutubong Amerikano na kanilang nakilala, hindi ito bagong mundo. Sa loob ng higit sa sampung libong taon, ang mga tao ay naninirahan na sa mga Amerika. Ang kanilang mga kultura ay makulay at magkakaiba, at sila'y gumagamit ng daan-daang mga wika.
San Paolo
Ang San Paolo (Italyano para sa "San Pablo") ay isang comune (komuna o munisipalidad) sa lalawigan ng Brescia, sa rehiyon ng Lombardia, hilagang Italya.
Katutubong Amerikano
Ang mga katutubong Amerikano ay nagtatag ng kanilang mga pamayanan at sumunod sa mga seasonal migration patterns. Nagkakaroon sila ng mga alyansa at kahit papaano'y nagkakaroon ng mga alitan sa kanilang mga kalapit na pamayanan. Mayroon silang sariling mga pang-ekonomiyang sistema na nakabatay sa kanilang mga pangangailangan at nagtataguyod sila ng malawak na mga kalakalang network.
San Paolo
Ang kasalukuyang denominasyon ng San Paolo, bilang parangal sa papang Bresciano na si Pablo VI, ay pinalitan ang nauna kay Pedergnaga Oriano kasunod ng resolusyon ng Konseho noong Oktubre 25, 1963 na tinatakan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika ng Agosto 14, 1964, n. 732.
Bellizzi
Ang Bellizzi ay isang komuna sa lalawigan ng Salerno sa rehiyon ng Campania sa timog-kanlurang Italya.
San Paolo
Pisikal na heograpiya
Ang teritoryo ng munisipyo ay patag.
Katutubong Amerikano
Ang mga katutubong Amerikano ay nagpapakita ng mga natatanging sining at mayroon silang mga paniniwala sa espirituwalidad. Ang kanilang mga pamayanan ay nagkakaisa sa pamamagitan ng mga ugnayang magkakapamilya. Sa pangkalahatan, ang kanilang kultura at pamumuhay ay nagpapakita ng malalim na pagkakaugat sa kanilang pang-araw-araw na buhay at sa kanilang relasyon sa kalikasan.
Bellizzi
Kasaysayan
Ang Bellizzi ay isang frazione ng Montecorvino Rovello hanggang noong 2 Enero 1990, nang naging komuna ito matapos ng reperendo na isinagawa noong 1988.
San Paolo
Pisikal na heograpiya
Mula sa hidrograpikong punto de bista, ang Strone, isang kaliwang tributaryo ng ilog Oglio, ay ipinanganak malapit sa lawa ng Scarpizzolo. Mayroong ilang mga irigasyon na kanal na nagdidilig sa kapatagan: ang Cesaresca irigasyong hukay ay tumatawid sa nayon ng Oriano, habang ang Quinzana ay sumasama sa panlalawigang daan ng Quinzanese at naghahati sa San Paolo mula sa teritoryo ng Verolanuova.
Ang kasalukuyang institusyong munisipal ay bumangon sa katapusan ng 1927, nang may Maharlikang Dekreto noong Nobyembre 17, 1927, n. 2217, ang mga munisipalidad ng Oriano, Cremezzano, at Scarpizzolo ay pinigilan at ang kanilang mga teritoryo ay isinama sa Pedergnaga. Pagkalipas ng ilang buwan, kasama ang Maharlikang Dekreto noong Pebrero 12, 1928, n. 368, pinalitan ng munisipyo ang pangalan nito sa Pedergnaga Oriano.
Sidapa
Si Sidapa ay ang diwata o diyosa (kung minsan ay sinabing lalaking diyos) ng kamatayan. Naninirahan siya sa tuktok ng Bundok Madia-as (Madyaas o Madya-as) sa lalawigan ng Antique sa Kabisayaan sa Pilipinas.
Katutubong Amerikano
Ngunit ang pagdating ng mga Europeo at ang bunsod na global exchange ng mga tao, hayop, halaman, at microbes—na tinatawag ng mga iskolar bilang Palitang Kolumbiyano (sa Ingles: Columbian Exchange) —ay nagtugma sa mahigit sa sampung libong taon ng hiwalayan ng mga lugar, nag-udyok ng mga siglo ng karahasan, nagdulot ng pinakamalaking biological terror na nakita ng mundo, at nagpabago sa kasaysayan ng mundo. Ito ang nagsimula sa isa sa mga pinakamahalagang pangyayari sa kasaysayan ng sangkatauhan at ang unang yugto sa mahabang kasaysayan ng mga Amerika.
Sinaunang Amerikano
Ang kasaysayan ng Amerika ay nagsisimula sa mga unang Amerikano. Ang mga Katutubo ng Amerika ay nagbigay ng mga kuwento sa buong mga milenyo na naglalahad ng kanilang paglikha at nagpapakita ng mga kontur ng paniniwala ng mga katutubo. Halimbawa, ang mga Salinan ng kasalukuyang California ay nagsasalaysay tungkol sa isang agila na bumuo ng unang tao sa pamamagitan ng putik at ng unang babae sa pamamagitan ng isang pakpak. Ang tradisyon ng mga Lenape ay nagsasabi na ang mundo ay ginawa nang mahulog sa mundo ng tubig si Sky Woman, at kasama ng tulong ng muskrat at beaver, ligtas na nakatuntong sa likod ng isang pagong, kung saan nabuo ang Turtle Island, o Hilagang Amerika. Ang tradisyon ng mga Choctaw ay naglalagay ng simula ng mga katutubo sa loob ng napakalaking Mother Mound na earthenwork, Nunih Waya, sa lower Mississippi Valley. Samantala, ang mga Nahua ay nagsasalaysay tungkol sa lugar ng Seven Caves, kung saan nagmula ang kanilang mga ninuno bago sila nagsimulang maglipat-lipat sa gitna ng Mexico. Ang mga Katutubong tao ng Amerika ay naglathala at nagpasalin-salin ng maraming mga account ng kanilang mga pinagmulan, kasama na ang mga kuwento ng paglikha at migrasyon.
Sa hilagang-kanluran, nagpakain ang mga katutubo sa mga ilog na puno ng salmon. Sa mga kapatagan at lupaing pangkapatagan, sinusundan ng mga komunidad ng mga mamimili ang mga kawan ng bison at naglilipat ng tirahan ayon sa mga seasonal pattern. Sa mga bundok, kapatagan, disyerto, at kagubatan, ang mga kultura at pamumuhay ng mga ninuno noong panahon ng paleo ay iba-iba tulad ng heograpiya. Ang mga grupong ito ay nagsasalita ng mga daan-daang wika at nag-aangkin ng mga natatanging kultura at tradisyon. Ang pagkain na mayaman at iba't ibang uri ng pagkain ay nagtulak sa malawakang pagtaas ng populasyon sa buong kontinente. alt=Prehistorikong Pook sa Warren County, Mississippi. Mural ni Robert Dafford, naglalarawan ng Kings Crossing archaeological site kung paano ito maaaring lumitaw noong 1000 CE. Vicksburg Riverfront Murals.|thumb|400x400px|Prehistorikong Pook sa Warren County, Mississippi. Mural ni Robert Dafford, naglalarawan ng Kings Crossing archaeological site kung paano ito maaaring lumitaw noong 1000 CE. Vicksburg Riverfront Murals.
Agrikultura
Ang agrikultura ay nagmula sa pagitan ng siyam na libo hanggang limang libong taon na ang nakararaan, halos magkakasabay sa Silangan at Kanlurang Hemispero. Nagtitiwala ang mga Mesoamericano sa modernong Mexico at Gitnang Amerika sa mga domestikadong mais (corn) upang bumuo ng pinaka-unang populasyon sa kontinente noong 1200 BCE. Ang mais ay mataas sa kalori, madaling matuyo at mag-imbak, at sa mainit at matabang Gulf Coast ng Mesoamerica, maaaring anihin ng dalawang beses sa isang taon. Ang mais - pati na rin sa iba pang mga pananim ng Mesoamerica - ay kumalat sa buong Hilagang Amerika at patuloy na nagtataglay ng mahalagang espirituwal at kultural na lugar sa maraming komunidad ng mga katutubo.
Sa mga lugar tulad ng Eastern Woodlands, umusbong ang agrikultura sa mga matabang lambak ng mga ilog mula sa Ilog Mississippi hanggang sa Karagatang Atlantiko. Dito, tatlong kultivo sa partikular — mais, beans, at kalabasa, kilala bilang Tatlong Kapatid — ang nagbigay ng mga pangangailangan sa nutrisyon na kinakailangan upang mapanatili ang mga lungsod at kabihasnan. Sa mga Woodland na lugar mula sa Great Lakes at Mississippi River hanggang sa baybayin ng Atlantic, namahala ang mga katutubong komunidad ng kanilang mga kagubatan sa pamamagitan ng pagtutupok ng mga labi ng kahoy upang makabuo ng malawak na parke para sa pangangaso at upang magpatubig ng mga tanim na Tatlong Kapatid. Maraming grupo ang gumamit ng teknik ng shifting cultivation, kung saan nagputol ng kahoy ang mga magsasaka, sinunog ang mga kahoy na nasira, at naghahasik ng mga buto sa mayaman na abo. Kapag ang ani ay nagsimulang bumaba, lumipat ang mga magsasaka sa ibang lupa at nagpahinga ang lupa at kahoy bago muling magtanim. Ang pamamaraang ito ay lubhang kapaki-pakinabang sa mga lugar na mayroong mga mahirap na lupa. Sa matabang rehiyon ng Eastern Woodlands, nakatuon ang mga katutubong Amerikano sa permanenteng, intensibong agrikultura gamit ang mga kasangkapan sa kamay. Ang malawak na lupain at paggamit ng mga kasangkapan sa kamay ay nakatulong sa epektibong at pangmatagalang mga paraan ng pagsasaka, na naglilikha ng mataas na ani nang hindi nagiging sanhi ng sobrang pagpapahirap sa lupa. Karaniwan sa mga Woodland na komunidad, ang mga kababaihan ang nagsasaka habang ang mga lalaki ang nangangaso at nangangaso ng isda.
Ang agrikultura ay nagdulot ng malaking pagbabago sa lipunan ng mga sinaunang Amerikano, ngunit para sa iba ay maaaring may kasamang pagbagsak ng kalusugan. Ayon sa pagsusuri sa mga labi, ang mga lipunang naglilipat sa agrikultura ay madalas na mayroong mga mahihinang buto at ngipin. Gayunpaman, ang agrikultura ay nagdulot ng mahalagang benepisyo. Nakapag-produce ang mga magsasaka ng mas maraming pagkain kaysa sa mga mangangaso, kung saan ang ilang miyembro ng komunidad ay nakapagtuon ng pansin sa iba pang mga kasanayan. Ang mga lider sa relihiyon, mga magagaling na sundalo, at mga artistang nakapagtuon ng kanilang enerhiya sa mga gawaing hindi kaugnay sa produksyon ng pagkain.
Katangian
Nagkakaisa ang mga katangian ng mga katutubong Amerikano. Ang kanilang mga pananampalataya, kagamitan ng mga pag-aari, at mga kawing sa pamilya ay malayo sa mga kalakaran ng mga Europeo. Hindi kadalasang natatangi ng karamihan ng mga Amerikanong Katutubo ang pagitan ng likas na mundo at ng supernatural na mundo. Ang espirituwal na kapangyarihan ay nagbibigay-buhay sa kanilang mundo at ito ay napakahalaga at madaling ma-access. Ito ay maaaring gamitin at mailalagay sa ibang paraan. Ang kawing sa pamilya ang siyang nag-uugnay sa karamihan ng mga katutubong Amerikano. Karamihan sa kanila ay nakatira sa maliit na mga komunidad na konektado sa mga kawing sa pamilya. Ang karamihan ng mga kultura ng Katutubo ay tumuturing sa kanilang angkan sa pamamagitan ng matrilineal na kaugnayan. Sa madaling salita, ang pagkakakilanlan ng pamilya at ng klan ay nagmumula sa mga babae at kanilang mga anak, hindi tulad sa Europeo na pumapangalawa ang mga ama at mga anak sa pagkakakilanlan. Karaniwan ding nakatuon ang mga kababaihan sa pagsasaka, samantalang ang mga kalalakihan ay nangangaso at nangisda. Bukod dito, mas malawak ang kalayaan sa pagpili ng partner at sa aspetong pag-aasawa ng mga Katutubo kumpara sa mga Europeo. Ang mga kababaihan halimbawa ay karaniwang pumipili ng kanilang mga asawa, at ang diborsyo ay madalas na simple at madaling proseso. Napakalaki ng pagkakaiba ng kaisipan ng mga katutubo sa mga Europeo patungkol sa karapatan sa ari-arian. Karaniwang mayroong personal na pagmamay-ari ang mga Native Americans sa mga kagamitan, armas, o iba pang bagay na aktibong ginagamit, at ang patakaran na ito ay inilalapat din sa lupa at mga tanim. Ang mga grupo at indibidwal ay nagpapalawig sa kanilang sariling lupain at gumagamit ng karahasan o pakikipag-usap upang pigilan ang iba. Ngunit hindi ibig sabihin na ang karapatan sa paggamit ng lupa ay nagpapahintulot din sa permanenteng pag-aari nito.
Komunikasyon
alt=Ang mga katutubong tao sa Timog Kanlurang Amerika ay nagsimulang magtayo ng mga mataas na depensang tirahan sa mga kabundukan noong 1190 CE at patuloy na nagpapalawig at nag-aayos hanggang 1260 CE bago iwanan ang mga ito sa paligid ng 1300 CE.|thumb|400x400px|Ang mga katutubong tao sa Timog Kanlurang Amerika ay nagsimulang magtayo ng mga mataas na depensang tirahan sa mga kabundukan noong 1190 CE at patuloy na nagpapalawig at nag-aayos hanggang 1260 CE bago iwanan ang mga ito sa paligid ng 1300 CE. Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany.Mayroong maraming paraan ng komunikasyon ang mga katutubo ng Amerika, kasama na ang mga grapikong pagsasalita, at ilan sa mga teknolohiyang artistiko at komunikatibo na ito ay ginagamit pa rin ngayon. Halimbawa, ang mga Ojibwe na nagsasalita ng Algonquian ay gumagamit ng mga birch-bark scroll upang mairekord ang mga pang-medikal na paggamot, recipe, kanta, kwento, at iba pa. Iba pang mga tao sa Eastern Woodlands ay gumagawa ng mga alahas at kasangkapang pang-araw-araw na gawa sa mga halaman, sinulid ng mga halaman, embroidery ng balat ng hayop gamit ang porcupine quills, at naglalagay ng kahulugan sa mga lugar na may kumplikadong seremonyal na kahulugan. Sa mga Plains, ang mga alahas ay gawa sa buhok ng bison at ang mga balat ng bison ay pinapintahan; sa Pacific Northwest, pagkatapos ng pagdating ng mga Europeo, ang mga taga-roon ay nagwawabe ng buhok ng kambing sa malambot na mga tekstil na may partikular na mga pattern. Ang mga ninuno ng Maya, Zapotec, at Nahua sa Mesoamerica ay nagpipinta ng kanilang mga kasaysayan sa mga tekstil na gawa sa halaman at ginagamit din ang bato para maisulat ang mga ito. Sa Andes, naglalagay ng impormasyon sa anyo ng mga na-knot na string o khipu ---ang mga recorder ng Inca.
Dalawang libong taon na ang nakalipas, ilan sa pinakamalaking pangkat ng kultura sa Hilagang Amerika ay ang mga Puebloan groups, na nakatuon sa kasalukuyang Greater Southwest (ang timog-kanlurang Estados Unidos at hilagang-kanlurang Mexico), ang mga Mississippian groups na matatagpuan sa ilog Mississippi at sa mga tributary nito, at ang mga Mesoamerican groups sa mga lugar na ngayon ay kilala bilang gitnang Mexico at Yucatan. Ang mga nagdaang pag-unlad sa agrikultura ay nagbigay-daan sa pagsabog ng mga malalaking sinaunang lipunan, tulad ng sa Tenochtitlán sa Valley of Mexico, Cahokia sa ilog Mississippi, at sa mga lugar ng oasis sa ilang bahagi ng Greater Southwest.
Ang Chaco Canyon sa hilagang New Mexico ay tahanan ng mga ninunong Puebloan mula 900 hanggang 1300 CE. Maaaring mayroong hanggang labing-limang libong indibidwal na nanirahan sa Chaco Canyon complex sa kasalukuyang New Mexico. Ang mga mausisip na pamamaraan sa agrikultura, malawakang mga network ng kalakalan, at pati na rin ang domestication ng mga hayop tulad ng turkey ay nagbigay-daan sa paglago ng populasyon. Ang mga malalaking residential structures, na ginawa mula sa mga sandstone blocks at kahoy na dinala sa malalayong distansya, ay nagpakatulog sa daan-daang mga tao sa Puebloan. Ang isang gusali, ang Pueblo Bonito, ay umabot sa dalawang ektarya at may limang palapag. Ang anim na daang silid nito ay pinapalamutian ng mga kampanilya ng tanso, mga dekorasyon na turquoise, at maliliwanag na macaws. Ang mga bahay tulad ng nasa Pueblo Bonito ay mayroong maliit na dugout room, o kiva, na naglaro ng mahalagang papel sa iba't ibang seremonya at nagsilbing mahalagang sentro para sa buhay at kultura ng mga Puebloan. Ang spiritualidad ng Puebloan ay nakatali sa lupa at kalangitan, habang henerasyon nilang sinubaybayan nang maingat ang mga bituin at nagdisenyo ng mga bahay sa linya ng landas ng araw at buwan.
Pangkat
Ang mga pangkat ng katutubong Amerikano ay isang malawak na kategorya ng mga tao na nakatira sa mga lugar na ngayon ay kinabibilangan ng Kanlurang Hemisphere bago pa man dumating ang mga Europeo. Sila ay nagkakaiba sa kanilang mga wika, kultura, kasaysayan, at mga pamamaraan ng pamumuhay. Matatagpuan sila mula sa Arctic Circle sa hilagang bahagi ng Canada hanggang sa pampang ng South America. Ang mga pangkat na ito ay mayroong mahabang kasaysayan ng mga tradisyon, ritwal, sining, at iba't ibang aspeto ng buhay na kung saan ay mahalaga sa kanilang kultura. Sa artikulong ito, tatalakayin natin ang ilan sa mga pangkat ng katutubong Amerikano, kabilang ang Puebloan, Lenape, Cahokia, at iba pa, at ang kanilang mga kaugalian, kultura, at mga naging kontribusyon sa kasaysayan ng bansa.
Puebloan
thumb|400x400px|Ang Cahokia Stone ay isang uri ng limestone o batong-kapresyo na ginamit sa pagtatayo ng mga estruktura at istraktura sa kaharian ng Cahokia sa kasalukuyang estado ng Illinois, Estados UnidosAng mga Puebloan sa Chaco Canyon ay nakaharap sa ilang mga hamong pang-kalikasan, kabilang ang deforestation at overirrigation, na sa huli ay nagdulot ng pagbagsak ng komunidad at ang pagkakalat ng mga tao sa mas maliit na pamayanan. Nagsimula ang isang labing-limang taong tagtuyot noong 1130. Nang sumunod dito, iniwan ang Chaco Canyon. Ang mga bagong grupo, kabilang ang Apache at Navajo, ay pumasok sa nakaligawang teritoryo at nag-adopt ng ilang mga kustom ng Puebloan. Ang tagtuyot na nagpahirap sa Pueblo ay malamang na nagdulot din ng epekto sa mga Mississippian ng Midwest at Timog Amerika. Nag-develop ang mga Mississippians ng isa sa pinakamalaking sibilisasyon sa hilaga ng modernong Mexico. Humigit-kumulang isang libong taon na ang nakakaraan, sa pinakamalaking pamayanan ng Mississippian, ang Cahokia, na matatagpuan sa silangan ng kasalukuyang St. Louis, nag-peak ito ng populasyon sa pagitan ng sampung libo at tatlumpung libo. Hinigitan nito ang mga ka-singlaki nitong lungsod sa Europa. Sa katunayan, wala nang lungsod sa hilaga ng modernong Mexico na magtatapat sa mga antas ng populasyon ng Cahokia hanggang matapos ang Rebolusyong Amerikano. Ang lungsod mismo ay naglalaman ng dalawang libong ektarya at nakatuon sa Monks Mound, isang malaking burol na gawa sa lupa na may sampung palapag at mas malaki sa base kaysa sa mga pyramid ng Ehipto. Tulad ng maraming mga taong nanirahan sa Woodlands, ang buhay at kamatayan sa Cahokia ay nakatali sa kilos ng mga bituin, araw, at buwan, at ang kanilang mga cebong estruktura ay nagpapakita ng mga mahahalagang pwersang ito.
Cahokia
Ang Cahokia ay nakabatay sa sistema ng mga chiefdoms, isang hirarkikal na sistemang batay sa klan na nagbibigay ng kapangyarihan sa mga lider sa mga usapang sekular at sagradong paniniwala. Ang laki ng lungsod at ang lawak ng kanyang impluwensiya ay nagpapakita na ang lungsod ay umaasa sa maraming maliliit na chiefdom na nasa ilalim ng awtoridad ng isang pangunahing lider. Ang sosyal na pagkakahiwa-hiwalay ay bahagi ng kanilang kultura dahil sa mga karaniwang alitan at digmaan. Ang mga bihag sa digmaan ay ginawang alipin, at ang mga ito ay nagpakatubig ng mahalagang bahagi ng ekonomiya sa Southeast na bahagi ng Hilagang Amerika. Hindi batay sa paghawak ng mga tao bilang ari-arian ang pagkabihag sa mga katutubo ng Amerika. Sa halip, itinuturing ng mga katutubo ng Amerika ang mga bihag bilang mga taong walang mga kapatid sa lahi. Ang pagkabihag, kung gayon, ay hindi palaging permanenteng kalagayan. Madalas, ang isang dating bihag ay maaaring maging isang ganap na kasapi ng komunidad. Ang pag-aampon o kasal ay maaaring magbigay-daan sa isang bihag upang makapasok sa isang kapatiran at sumali sa komunidad. Ang pagkabihag at ang kalakal ng mga bihag ay naging mahalagang paraan kung saan maraming mga Katutubong komunidad ay nakabawi at nakakuha o nagtaguyod ng kapangyarihan.
Nasa mga 1050, naranasan ng Cahokia ang tinatawag ng isang arkeologo na "big bang," na kasama ang "halos walang anumang pagbabago at malawakang paglilipat sa lahat ng bagay na may kinalaman sa pulitika, panlipunan, at ideolohiya." Ang populasyon ay lumago ng halos 500 porsyento sa loob lamang ng isang henerasyon, at bagong grupo ng mga tao ay naimpluwensiyahan sa lungsod at sa mga komunidad nito. Sa pamamagitan ng 1300, ang dating malakas na lungsod ay sumailalim sa serye ng mga tensyon na nagdulot ng pagbagsak. Noon, ang mga eksperto ay nagsasabing ito ay dahil sa ekolohikal na kalamidad o sa pagkaunti ng populasyon sa pamamagitan ng emigrasyon, ngunit ang bagong pananaliksik ay tumutukoy sa paglalakbay ng digmaan, o panloob na mga tensyon sa pulitika. Nagpapahiwatig ang mga paliwanag tungkol sa kalikasan na ang paglaki ng populasyon ay nagdulot ng sobrang pasanin sa mga maaring gawing taniman. Nagsasabing dahil sa higit na pangangailangan sa kagamitan sa pagsisindi ng apoy at materyales sa pagpapatayo, nagdulot ito ng pagkakatanggal ng mga punong kahoy, pagkakalbo ng lupa, at marahil ay mahabang tagtuyot. Ang kamakailang ebidensya, kabilang ang mga stockade na pangdepensa, ay nagpapahiwatig na ang politikal na kaguluhan sa gitna ng ruling elite at ang mga banta mula sa mga panlabas na kaaway ay maaaring magpaliwanag sa dulo ng dating malakas na sibilisasyon.
Ang mga komunidad sa Hilagang Amerika ay konektado sa pamamagitan ng magkakamag-anak, pulitika, at kultura at pinapanatili ng mga trading routes na naglalakbay sa malalayong lugar. Ang Ilog Mississippi ay nagsilbing mahalagang artery ng kalakalan, ngunit lahat ng mga daan-daang tubig sa kontinente ay mahalaga sa transportasyon at komunikasyon. Naging mahalagang sentro ng kalakalan ang Cahokia dahil sa posisyon nito malapit sa mga ilog ng Mississippi, Illinois, at Missouri. Ang mga ilog na ito ay nagbubuo ng mga network na nagsasalok mula sa Great Lakes hanggang sa Timog Silangang Amerika. Ang mga arkeologo ay nakapag-identipika ng mga materyal, tulad ng mga shell ng dagat, na naglakbay ng mahigit sa isang libong milya upang marating ang sentro ng sibilisasyong ito. Sa hindi bababa sa 3,500 taon na nakalipas, ang komunidad sa kung saan ngayon ay Poverty Point, Louisiana, ay may access sa tanso mula sa kasalukuyang Canada at flint mula sa kasalukuyang Indiana. Ang mga sheet ng mika na natagpuan sa sakradong Serpent Mound site malapit sa Ilog Ohio ay nagmula sa Allegheny Mountains, at ang obsidian mula sa malapit na mga earthworks ay nagmula sa Mexico. Ang turkesa mula sa Greater Southwest ay ginamit sa Teotihuacan 1200 taon na ang nakalipas.
Sa Eastern Woodlands, maraming mga lipunan ng mga Katutubong Amerikano ang nakatira sa mas maliit, malawak na komunidad upang magamit ang mga mayamang lupa at malalawak na ilog at mga sapa. Ang mga Lenape, na kilala rin bilang Delawares, ay nagtanim sa mga bottomland sa buong mga tubig ng Hudson at Delaware River sa New York, Pennsylvania, New Jersey, at Delaware. Ang kanilang mga daan-daang mga pamayanan, na nagmula sa timog Massachusetts hanggang sa Delaware, ay hindi malakas na magkakabit sa pamamagitan ng mga koneksyon sa pulitika, panlipunan, at espirituwal na aspeto.thumb|400x400px|Ang mga maskara na may kahalintulad na magagarbong detalye, tulad ng Crooked Beak of Heaven Mask, ay naglalaman ng mga elemento ng kalikasan, tulad ng mga hayop, upang kumatawan sa mga kahiwagaang pwersa sa mga seremonya, sayawan, at mga piyesta. Ang Crooked Beak of Heaven Mask na ginawa noong ika-19 siglo ng mga Kwakwaka'wakw ay isa sa mga halimbawa ng ganitong uri ng maskara.
Lenape
Ang mga lipunan ng Lenape ay hindi gaanong malakas na magkakabit sa isa't isa, at pinagsama-sama sila ng kanilang mga oral na kasaysayan, mga tradisyong seremonyal, organisasyon ng pulitika na nakabase sa konsenso, mga kinship network, at isang magkakasamang sistema ng mga klano. Ang kinship ay nag-uugnay sa iba't ibang mga pamayanan at mga klano ng Lenape, at ang lipunan ay organisado sa mga linya ng matrilineal. Ang pag-aasawa ay nangyayari sa pagitan ng mga klano, at ang isang kasal na lalaki ay sumasapi sa klano ng kanyang asawa. Ang mga kababaihan ng Lenape ay may kapangyarihan sa mga kasal, sa mga sambahayan, at sa produksyon ng agrikultura at maaari pa ngang naglalaro ng mahalagang bahagi sa pagpili ng mga lider, na tinatawag na sachems. Ang pagkalat ng kapangyarihan, maliit na mga pamayanan, at organisasyon na nakabatay sa magkakamag-anak ay nagbigay ng katatagan at pagtibay ng mga komunidad ng Lenape sa mahabang panahon. Isang o higit pang mga sachems ang namamahala sa mga pamayanan ng Lenape sa pamamagitan ng pagsang-ayon ng kanilang mga tao. Ang mga sachem ng Lenape ay nagtatamo ng kanilang kapangyarihan sa pamamagitan ng pagpapakita ng kaalaman at karanasan. Ito ay iba sa ierarkikal na organisasyon ng maraming mga kultura ng Mississippian. Mayroong malalaking pagtitipon na nagaganap, gayunpaman, habang pinagsasama-sama ng mga pinagkalat na pamayanan at mga lider nito para sa mga layuning seremonyal o upang magdesisyon sa mga malalaking bagay. Ang mga sachem ay nagsasalita para sa kanilang mga tao sa mga mas malalaking konseho na kasama ang mga lalaki, kababaihan, at mga nakatatanda. Nagkaroon ng mga pagkakataong nagkaroon ng mga tensyon ang mga Lenape sa ibang mga grupo ng mga Katutubong Amerikano tulad ng mga Iroquois sa hilaga o mga Susquehannock sa timog, ngunit ang kakulangan ng mga panlabas na depensa malapit sa mga pamayanan ng Lenape ay nagpapahiwatig sa mga arkeologo na itinatago nila ang kanilang mga sarili mula sa malalaking pag-atake. Ito ay nagpapakita na ang mga Lenape ay nakakapaglayo ng kanilang mga sarili mula sa malawakang digmaan.
Ang patuloy na tagal ng mga lipunan ng Lenape, na nagsimula siglo bago ang pagkontak ng mga Europeo, ay dahil din sa kanilang kahusayan bilang mga magsasaka at mangingisda. Kasama ng Three Sisters, nagtanim din ang mga kababaihan ng Lenape ng tabako, mga bulaklak ng araw, at mga upo. Nag-aani sila ng mga prutas at kahoy na bungang kahoy at nagtanim din ng maraming uri ng mga halamang gamot, na kanilang ginamit ng may mahusay na kasanayan. Nag-organisa ng kanilang mga komunidad ang mga Lenape upang magamit ang mga panahon ng pagtatanim at paglilipat ng mga hayop at ibon na bahagi ng kanilang diyeta. Sa panahon ng pagtatanim at pag-aani, nagtitipon ang mga Lenape sa mas malalaking grupo upang i-coordinate ang kanilang trabaho at magamit ang lokal na kasaganaan. Bilang mga mahusay na mangingisda, nag-organisa sila ng seasonal fish camps upang manghuli ng mga shellfish at shad. Gumawa ang mga Lenape ng mga net, basket, mat, at iba't ibang mga kagamitan ng bahay mula sa mga tayog na matatagpuan sa mga ilog, sapa, at baybayin. Nanggaling sa mga pinakamataba at pinakamayaman na lupain sa Eastern Woodlands ang kanilang tahanan at ginamit nila ang kanilang kasanayan upang lumikha ng isang matatag at maunlad na sibilisasyon. Ang mga unang Dutch at Swedish settlers na nakatagpo sa mga Lenape noong ika-siyam na siglo ay nakakita ng kasaganaan ng mga Lenape at agad na hinanap ang kanilang pagkakaibigan. Ang kanilang buhay ay naging nakadepende dito.
Kwakwaka'wakw, Tlingits, Haidas
Sa Pacific Northwest, ang Kwakwaka'wakw, Tlingits, Haidas, at daan-daang iba pang mga tao, na nagsasalita ng mga dosena ng mga wika, ay umunlad sa isang lupain na may katamtamang klima, luntiang mga kagubatan, at maraming mga ilog. Ang mga tao sa rehiyong ito ay nakadepende sa salmon para sa kanilang kaligtasan at nagpapahalaga nang naaayon dito. Ang mga imahe ng salmon ay nagdekorasyon sa mga totem pole, basket, canoes, oars, at iba pang mga kagamitan. Ang isda ay itinuring ng mga tao sa aspetong espirituwal at kumakatawan sa kasaganaan, buhay, at pagpapabago. Ang mga sustainable na pagpapangasiwa ay nagtiyak ng pagkakasurvive ng mga populasyon ng salmon. Ang mga Coast Salish at ilang iba pa ay nagdiriwang ng First Salmon Ceremony kapag nakita ang unang salmon na dumadaan sa kanilang lugar sa bawat season. Pinapanood ng mga nakatatanda nang maigi ang dami ng salmon run at nagpapaliban ng paghaharvest upang matiyak na sapat ang bilang na makakabalik upang magspawn sa hinaharap. Karaniwang ginagamit ng mga lalaki ang mga net, hooks, at iba pang mga maliit na kagamitan upang hulihin ang salmon habang nagmimigrate pataas ng ilog upang magspawn. Ang mga malalaking cedar canoe, na hanggang limampung talampakan ang haba at nagdadala ng hanggang dalawampung tao, ay nagbigay-daan sa malawakang pangingisda sa Pacific Ocean, kung saan ang mga mahuhusay na mangingisda ay nakakapag-huli ng halibut, sturgeon, at iba pang mga isda, kung minsan ay mayroon silang nakakayang huling libo-libong pondo sa isang solong canoe.
Ang mga sobrang pagkain ay nagbigay-daan sa malaking paglago ng populasyon, at naging isa sa pinakamalupit na mga densely populated na rehiyon sa North America ang Pacific Northwest. Ang kombinasyon ng densidad ng populasyon at sobrang pagkain ay lumikha ng isang natatanging organisasyon ng lipunan na nakatuon sa mga malalawakang piging, na tinatawag na potlatches. Ang mga potlatches ay nagdiriwang ng mga kapanganakan at kasal at nagtatakda ng estado sa lipunan. Ang pagdiriwang ay tumatagal ng ilang araw at nagpapakita ng kayamanan at kapangyarihan ng mga host sa pamamagitan ng pagbibigay ng pagkain, mga likha ng sining, at mga palabas sa mga panauhin. Kung mas maraming bagay ang ibinibigay ng mga host, mas mataas ang prestihiyo at kapangyarihan na kanilang makukuha sa loob ng grupo. May ilang mga lalaki na nag-ipon ng pera sa loob ng mga dekada upang mag-host ng isang maluho at napakalaking potlatch na magbibigay-daan sa kanya ng mas malaking respeto at kapangyarihan sa loob ng komunidad.alt=Graveng ng Lisboa noong ika-16 na siglo mula sa Civitatis Orbis Terrarum, "Mga Lungsod ng Mundo," ni Georg Braun (Cologne: 1572).|thumb|400x400px|Graveng ng Lisboa noong ika-16 na siglo mula sa Civitatis Orbis Terrarum, "Mga Lungsod ng Mundo," ni Georg Braun (Cologne: 1572).Maraming mga tao sa Pacific Northwest ang nagtatayo ng malalaking plank houses mula sa mga saganang punong cedro sa rehiyon. Halimbawa, ang Suquamish Oleman House (o Old Man House) na may habang limang daang talampakan ay nakatayo sa tabi ng Puget Sound. Ang mga malalaking puno ng cedar ay dinukit at pininta sa anyo ng mga hayop o iba pang mga tauhan upang magkuwento at magpakilala ng kanilang pagkakakilanlan. Ang mga totem pole na ito ay naging ang pinakamakikilalang artisikong anyo ng Pacific Northwest, ngunit gumawa rin ang mga tao ng mga maskara at iba pang mga kagamitang kahoy, tulad ng mga hand drum at rattles, mula sa mga malalaking puno sa rehiyon.
Kahit mayroong mga pagkakatulad, malaki ang pagkakaiba ng mga kultura ng mga katutubo. Ang New World ay tandaan ng iba't ibang kultura at pagkakaiba. Sa panahon na ang mga Europeo ay handa nang tumawid sa Atlantiko, ang mga Amerikano ay nagsasalita ng daan-daang mga wika at nakatira ayon sa maraming mga klima sa hemispero. Mayroong mga nakatira sa mga siyudad, iba naman ay sa maliit na grupo. Mayroong mga nangangalakal ng seasonal, iba naman ay nanatiling permanenteng nakatira. Lahat ng mga katutubong tao ay may mahabang kasaysayan at may mahusay na bumuo ng mga natatanging kultura na nabuo sa loob ng libu-libong taon. Subalit ang pagdating ng mga Europeo ay nagbago ng lahat.
Mga Scandinavian
Ang mga mandaragat na Scandinavians ay nakarating sa Bagong Mundo bago pa dumating si Columbus. Sa kanilang pinakamataas na kalakasan, sila ay naglayag hanggang Constantinople at nagsagupa sa mga nayon hanggang sa hilagang Aprika. Nagtayo sila ng limitadong mga kolonya sa Iceland at Greenland at noong taong 1000, si Leif Erikson ay nakarating sa Newfoundland sa kasalukuyang Canada. Ngunit nabigo ang kolonyang Norse. Naging nakakulong sa kanilang kultura at lokasyon, sila ay itinulak pabalik sa dagat dahil sa kakulangan ng mga resources, hindi magandang panahon, kakapusan ng pagkain, at ang paglaban ng mga katutubong naninirahan sa lugar.
Pagkatapos, siglo bago pa dumating si Columbus, ang mga Krusada ay nag-ugnay ng Europa sa kayamanan, kapangyarihan, at kaalaman ng Asya. Ang mga Europeo ay nakapag-rediscover o nakapag-adopt ng mga kaalaman sa Griyego, Romano, at Muslim. Ang pagkakalat ng mga kalakal at kaalaman sa buong hemispero ay hindi lamang nagpapakilos sa Renaissance kundi nagpapakain din sa pangmatagalang paglawak ng mga Europeo. Ang mga kalakal mula sa Asya ay bumaha sa mga pamilihan sa Europa, na nagsanhi ng pangangailangan para sa mga bagong kalakal. Ang kalakalang ito ay nagdulot ng malaking yaman, at ang mga Europeo ay naglabanan para sa kalakalang paghahari.alt=Sa ika-15 na siglo, nagtatag ang mga Portuguese ng mga fort at kolonya sa mga isla at sa paligid ng Karagatang Atlantic; iba pang malalaking bansa sa Europa ay sumunod din sa yapak nila. Naglikha ng mapa na kilala bilang Cantino Map ang isang anonimong kartograpo upang ilarawan ang mga pag-aari ng mga Portuguese at ipakita ang kabuuan ng kanilang kapangyarihan sa mundo. Ang mapa ay tinatawag na Cantino planisphere (1502), at makikita sa Biblioteca Estense sa Modena, Italya.|thumb|400x400px|Sa ika-15 na siglo, nagtatag ang mga Portuguese ng mga fort at kolonya sa mga isla at sa paligid ng Karagatang Atlantic; iba pang malalaking bansa sa Europa ay sumunod din sa yapak nila. Naglikha ng mapa na kilala bilang Cantino Map ang isang anonimong kartograpo upang ilarawan ang mga pag-aari ng mga Portuguese at ipakita ang kabuuan ng kanilang kapangyarihan sa mundo. Ang mapa ay tinatawag na Cantino planisphere (1502), at makikita sa Biblioteca Estense sa Modena, Italya.Nakarating na sa New World ang mga seafarer mula sa Scandinavia bago pa kay Columbus. Sa kanilang kasikatan, umabot sila sa Constantinople sa silangan at pumunta sa mga kapatagan sa hilaga ng Africa. Nagtatag sila ng mga limitadong kolonya sa Iceland at Greenland at noong taon 1000, nakarating si Leif Erikson sa Newfoundland sa kasalukuyang Canada. Ngunit nabigo ang kanilang kolonya. Dahil sa kultura at heograpiya, napilitang umurong ang mga Norse at bumalik sa dagat dahil sa limitadong resources, hindi magandang panahon, kakulangan sa pagkain at mga pagtutol ng mga katutubo.
Tunggaliang Inglatera at Pransiya
Saka, siglo bago pa kay Columbus, nagkaisa ang mga bansa sa Europa sa ilalim ng mga malakas na hari. Isang serye ng mga tunggalian sa pagitan ng Inglaterra at Pransiya — ang Hundred Years' War — ang nagpabilis ng nasyonalismo at nagpabunga ng administrasyon sa pananalapi at militar na kinakailangan upang mapanatili ang mga bansang nasyonal. Sa Espanya, ang pagpapakasal ni Ferdinand ng Aragon at Isabella ng Castile ay nagtulungan para mapagsama ang dalawang pinakamalakas na kaharian sa Iberian Peninsula. Hindi natapos ang mga Crusade sa Iberia: nagtapos ang mga korona ng Espanya sa mga siglong hindi magkakasunod na pakikipaglaban — ang Reconquista — sa pamamagitan ng pagpapaalis sa mga Muslim Moors at mga Hudyo mula sa Iberian Peninsula noong 1492, kasabay ng paglalayag ni Christopher Columbus sa kanluran. Sa bagong kapangyarihan, ang mga bagong bansa — at ang kanilang mga may kapangyarihang mga monarka — ay naghahangad na maabot ang kayamanan ng Asya.
Ang mga tagapag-trade na seafarer ng Italya ang namamahala sa Mediterranean at kontrolado nila ang kalakalan sa Asya. Ang mga bansang Portugal at Espanya, sa mga gilid ng Europa, ay umaasa sa mga middleman at nagbabayad ng mas mataas na presyo para sa mga produkto sa Asya. Hinanap nila ang mas direktang ruta. At sa gawing Atlantic, nakatuon ang kanilang pansin. Malaki ang puhunan ng Portugal sa pagpapakalat. Mula sa kanyang mayamang palasyo sa Sagres Peninsula ng Portugal, isinugal ni Prince Henry the Navigator (Infante Henry, Duke of Viseu) ang kanyang pera sa pananaliksik at teknolohiya at nag-sponsor ng maraming pagpapabuti sa teknolohiya. Nagbunga ang kanyang mga pamumuhunan. Noong ika-limang siglo, pinag-igihan ng mga mangingisda ng Portugal ang astrolabe, isang tool para masiguro ang latitude, at ang caravel, isang barkong malakas sa paglalayag sa dagat. Parehong ito'y mga pagpapabuti sa teknolohiya.
Pagpasok ng Espanya at Portugal
Ang mga seafaring na trader mula sa Italya ay namamahala sa Mediterranean at kontrolado ang kalakalan patungong Asya. Sa kabilang banda, ang Espanya at Portugal, na nasa gilid ng Europa, ay umaasa sa mga middleman at nagbabayad ng mas mataas na presyo para sa mga produkto mula sa Asya. Nagsisimula silang maghanap ng mas direktang ruta, kaya't sila ay nagsilbing sa Atlantiko. Naglagak ng malaking pondo sa pagpapalawak ng kaalaman sa paglalayag ang Portugal. Mula sa kanyang lupain sa Sagres Peninsula ng Portugal, isang mayamang lugar na pangkalakalang daungan, si Prince Henry the Navigator (Infante Henry, Duke of Viseu) ay naglagak ng mga pondo sa pananaliksik at teknolohiya at nagbigay ng puhunan sa maraming pagpapabuti sa teknolohiya. Ang kanyang mga puhunan ay nagbunga. Noong ika-15 siglo, pinatibay ng mga mandaragat ng Portugal ang astrolabe, isang kasangkapan upang kalkulahin ang latitud, at ang caravel, isang barko na angkop para sa paglalayag sa karagatan. Pareho itong mga pagpapabuti sa teknolohiya. Pinapayagan ng astrolabe ang mas presisyong paglalayag, at ang caravel, sa kaibahan sa mas karaniwang mga barkong ginagamit sa kalakalan sa mediterranean na ginawa para sa pangkalahatang katatagan, ay isang matatag na barko na may malalim na draft at kayang gumawa ng mahabang paglalayag sa bukas na karagatan at, hindi bababa sa kasing mahalaga nito, ay kayang magdala ng malalaking kargamento sa paglalayag.alt=Ang El Castillo (piramid ng Kukulcán) sa Chichén Itzá. Litratong kuha ni Daniel Schwen. Wikimedia. Lisensya ng Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International.|thumb|400x400px|Ang El Castillo (piramid ng Kukulcán) sa Chichén Itzá. Litratong kuha ni Daniel Schwen. Wikimedia. Lisensya ng Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International.Ang mga Portuguese ay nagtatag ng mga kuta sa baybayin ng Atlantiko sa Africa noong ika-labinglimang siglo, na nagpapasimula ng mga siglong kolonisasyon ng mga Europeo doon. Ang mga trading post ng mga Portuguese ay nagdulot ng mga bagong kita na nagpapondohan ng mas malawak na kalakalan at pagkolonisar. Kumalat ang mga trading post sa napakalawak na baybayin ng Africa, at sa katapusan ng ika-labinglimang siglo, si Vasco da Gama ay nakapaglayag mula sa baybayin ng Africa patungong India at sa iba pang mga makabuluhang merkado sa Asya.
Ang kawalan ng katiyakan ng mga daloy ng karagatan at ang limitasyon ng teknolohiya noong panahong iyon ay nagpilit sa mga marinong Iberian na lumayag patungo sa kanluran sa gitna ng bukas na dagat bago tumawid patungo sa Africa. Sa ganitong paraan, natagpuan ng mga Espanyol at Portuguese ang ilang mga isla sa baybayin ng Europa at Africa, kabilang ang Azores, Canary Islands, at Cape Verde Islands. Naging lugar ito ng pagpapayaman at pagpapakalat ng pagtatanim ng asukal sa pamamagitan ng pagkakatipon ng mga nakatirik sa gitna ng esklavong mga manggagawa.