Utak
Mga bertebrado
300px|thumb|right|Iginuhit na larawan ng utak ng tao na nagpapakita ng ilang mga mahahalang istraktura. Ang unang mga bertebrado ay lumitaw sa panahong Cambrian mga higit 500 milyong taon ang nakalilipas at maaaring kahawig ng modernong hagfish sa anyo. Ang mga pating ay lumitaw mga 450 milyong taon ang nakalilipas, ang mga amphibia mga 400 milyong taon ang nakalilipas, ang mga reptilia mga 350 milyong taon ang nakalilipas at ang mga mamalya mga 200 milyong taon ang nakalilipas. Walang modernong mga espesye ang dapat ilarawang mas primitibo kesa sa iba kung mahigpit na pag-uusapan dahil ang bawat isa sa mga ito ay may katumbas na mahabang ebolusyonaryong kasaysayan ngunit ang mga utak ng mga modernong hagfish, lamprey, pating, amphibian, reptile at mammal ay nagpapakita ng pagbabago ng sukat at kompleksidad na halos sumusunod sa sekwensiyang ebolusyonaryo. Ang utak ng lahat ng mga ito ay naglalaman ng parehong hanay ng pangunahing mga kasangkapang anatomikal ngunit ang karamihan ay rudimentaryo(hindi lubusang maunlad) sa hagfish samantalang sa mga mammal ang pinakaharap na bahagi o ang telencephalon ay lubusang madetalye at malawig. Ang mga utak ay karamihang kinukumpara sa sukat nito. Ang relasyon sa pagitan ng sukat ng utak, sukat ng katawan at iba pang bariabulo ay pinag-aralan sa malawak na saklaw ng mga espesyeng bertebrado. Bilang patakaran, ang sukat ng utak ay lumalaki sa sukat ng katawan ng hayop ngunit hindi sa sa isang simpleng linyar na proporsiyon. Sa pangkalahatan, ang mga mas maliit na hayop ay gumagawing nag-aangkin ng mas malaking mga utak na sinusukat bilang praksiyon ng sukat ng katawan. Ang hayop na may pinakamalaking sukat ng utak-sa sukat ng katawang rasyo ang hummingbird. Para sa mga mammal, ang relasyon sa pagitan ng bolyum ng utak at masa ng katawan ay pundamental na sumusunod sa kapangyarihang batas na may eksponenteng mga 0.75. Ang pormulang ito ay naglalarawan ng tendensiyang sentral ngunit ang bawat pamilya ng mga mamalya ay lumilisan dito sa ilang digri sa paraang nagrereplekta sa isang bahagi sa kompleksidad ng mga pag-aasal nito. Halimbawa, ang mga primado ay nag-aangkin ng mga utak na 5 hanggang 10 beses na mas malaki kesa sa hinuhulaan ng pormulang ito. Ang mga maninila ay gumagawing nag-aangkin ng mas malaking mga utak kesa sa mga sinisila nito relatibo sa sukat ng katawan. Ang mga utak ng lahat ng bertebrado ay nagsasalo ng isang karaniwang(common) saligang anyo na lumilitaw ng maliwanag sa mga simulang yugto ng pag-unlad embryoniko. Sa pinakasimulang anyo nito, ang utak ay lumalabas bilang tatlong mga pamamaga sa dulong harap ng tubong neural. Ang mga pamamagang ito ay kalaunang nagiging harapangutak(forebrain), gitnangutak(midbrain), at likurangutak(hindbrain) o respektibong prosencephalon, mesencephalon, at rhombencephalon. Sa pinakasimulang yugto ng pag-unlad ng utak, ang tatlong mga area ay halos magkakatumbas sa sukat. Sa maraming mga klase ng bertebrado gaya ng isda at amphibian, ang tatlong mga bahagi ay nananatiling magkatulad sa sukat sa isang matandang hayop ngunit sa mga mamalya, ang harapangutak ay nagiging mas malaki kesa sa ibang mga bahagi at ang gitnangutak ay nagiging maliit. Ang mga utak ng mga bertebrado ay gawa sa napakalambot na tisyu. Ang buhay na tisyu ng utak ay medyo kulay pink sa labas at karamihan ay puti sa loob na may hindi maaninag na mga pagkakaiba sa kulay. Ang mga utak ng bertebrado ay napapaligiran ng isang sistema ng magkakadugtong na tisyung membrano na tinatawag na meninges na humihiwalay sa bungo mula sa utak. Ang mga besel ng dugo ay pumapasok sa sentral na sistemang nerbiyos sa pamamagitan ng mga butas sa mga patong na meningeal. Ang mga selula sa pader ng besel ng dugo ay mahigpit na pinagdudugtong sa bawat isa na bumubuo sa tinatawag na harang sa dugo-utak na pumoprotekta sa utak mula sa mga toksin(lason) na maaaring makapasok sa pamamagitan ng daloy ng dugo. Ang mga neuroanatomista ay karaniwang naghahati sa utak ng bertebrado sa anim na mga pangunahing rehiyon: ang telencephalon(hemisperong serebral), diencephalon(thalamus at hypothalamus), mesencephalon(gitnangutak), cerebellum, pons, at medulla oblongata. Ang bawat areang ito ay may komplikadong panloob na istraktura. Ang ilang mga bahagi gaya ng cerebral cortex at cerebellum ay binubuo ng mga patong na tinupi o magkakapatong na nakapulupot upang magkasya sa libre pang espasyo. Ang ibang mga bahagi gaya ng thalamus at hypothalamus ay binubuo ng mga kumpol ng maraming maliliit na mga nuclei. Ang libo libong makikilalang mga area ay maaaring matukoy sa loob ng utak ng mga bertebrado batay sa pinong pagkakakilanlan ng mga istrakturang neural, kemika at pagdudugtong. Bagaman ang parehong basikong mga bahagi ay makikita sa mga utak ng lahat ng bertebrado, ang ilang mga sangay ng ebolusyong bertebrado ay nagtungo sa malaking distorsiyon(pagkasira) ng heometriya ng utak lalo na sa area ng harapangutak. Ang utak ng isang pating ay nagpapakita ng basikong mga bahagi sa diretsong paraan ngunit sa mga isdang teleost(na kinabibilangan ng karamihan sa mga umiiral na espesye ng isda), ang harapangutak ay naging "everted" tulad ng isang medyas na ang loob ay nakalabas. Sa mga ibon, mayroon ring malaking pagbabago sa istraktura ng harapangutak. Ang mga distorsiyong ito ay nagpapahirap na maitugma ang mga bahagi ng utak ng isang espesye sa iba pang mga espesye. Ang sumusunod ang listahan ng ilan sa pinakamahalagang mga bahagi ng utak ng mga bertebrado kasama ang maikling paglalarawan ng mga tungkulin nito: