cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kasaysayan ng salapi ng Pilipinas
Seryeng Pilipino
Ang mga salaping seryeng Pilipino ay ang pangalang ginamit sa salapi ng Pilipinas na inilabas ng Central Bank of the Philippines mula 1969 hanggang 1973, sa panahon ng termino ni Pangulong Ferdinand Marcos. Ito ay sinundan ng serye ng Ang Bagong Lipunan na mga perang papel, kung saan ito ay magkahalintulad ng disenyo. Ang pinakamababang denominasyon ng serye ay 1- piso at ang pinakamataas ay 100- piso. Ang seryeng ito ay kumakatawan sa isang radikal na pagbabago mula sa seryeng Ingles. Ang mga panukalang batas ay sumailalim sa Filipinization at pagbabago ng disenyo. Matapos ang deklarasyon ng Proklamasyon № 1081 noong Setyembre 23, 1972, pinawalang bisa ng Central Bank ang mga umiiral na mga salapi (kapwa ang seryeng Ingles at Pilipino ) noong Marso 1, 1974, alinsunod sa Presidential Decree No. 378. Ang lahat ng mga hindi nailabas na salapi ay ipinadala pabalik sa planta ng De La Rue sa London para sa pag-imprenta sa lugar ng watermark ng mga salitang "ANG BAGONG LIPUNAN" at isang hugis-itlog na disenyo ang naisagawa.
Iglesia ni Cristo
Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.
Kasaysayan
thumb|170px|left|Larawan ni Felix Manalo sa pabalat ng Pasugo. Si Manalo ang pinaniniwaláang hulíng [[propetang ipinadala ng Diyós.]]
Kasaysayan ng salapi ng Pilipinas
Seryeng Ang Bagong Lipunan
Ang seryeng Ang Bagong Lipunan ay ang pangalan na ginamit para  sa mga salapi ng Pilipinas na inilabas ng Central Bank of the Philippines mula 1973 hanggang 1985. Ito ay sinundan ng serye ng mga bagong disenyong pera. Ang pinakamababang denominasyon ng serye ay 2- piso at ang pinakamataas ay 100- piso. Matapos ang pagdeklara ng Proklamasyon № 1081 ni Pangulong Ferdinand Marcos noong Setyembre 23, 1972, ang Bangko Sentral ay ipinawalang bisa ang mga umiiral na pera noong 1974, alinsunod sa Presidential Decree 378. Ang lahat ng hindi nailabas na seryeng Pilipino (maliban sa piso ) ay ipinadala pabalik sa planta ng De La Rue sa London para sa pag-imprenta sa lugar ng watermark ngmga salitang "ANG BAGONG LIPUNAN" at isang hugis-itlog na disenyo ang naisagawa. Ang isang piso ay pinalitan ng dalawang piso na nagtataglay ng tulad ng napawalang bisang seryeng "Pilipino" na  isang piso. Noong Setyembre 7, 1978, pinasinayaan ang Security Printing Plant sa Quezon City upang makagawa ng mga pera. At maliit na pagbabago sa Selyo ng BSP.
Mga Bagong Serye ng Disenyo
thumb| Ang 20 piso na serye ng Bagong Disenyo / BSP (NDS / BSP). Ang Bagong Serye ng Disenyo (NDS) ay ang pangalan na ginamit sa mga salapi ng Pilipinas na inilabas mula 1985 hanggang 1993; pinalitan ang pangalan nito sa serye ng BSP nang maitatag ang Bangko Sentral ng Pilipinas noong 1993. Ito ay nasundan ng mga salapi ng Bagong Henerasyon na inilabas noong Disyembre 16, 2010. Ang mga salapi ng NDS / BSP ay hindi na nakalimbag at hindi na magagamit pagkatapos ng Disyembre 31, 2015.
Ang mga pera ng NDS / BSP ay mawawalang bisa at papalitan ng mga tala ng NGC sa loob ng 2016; ang lahat ay aalisin mula sa sirkulasyon at orihinal na talaan ay Enero 1, 2017.. Ang pagwawalang bisa ay pinalawak pa hanggang Abril 1, 2017 matapos naaprubahan ng Bangko Sentral ng Pilipinas ang pagpapalawig dahil sa hiling ng publiko.
Iglesia ni Cristo
Kasaysayan
Sa kaniyang pagsasaliksik sa katotohanan mula pagkabata, si Felix Manalo ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Naging bihasa siya sa mga turo ng kanyang nasamahang relihiyon subalit sa bawat isa ay mayroon siyang nakitang mga kakulangan. At sa ganitong pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang ateista at agnostiko. Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritual. Isang araw, gamit ang mga panitikang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa tunay na relihiyon. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging saligan ng mga turo ng Iglesia ni Cristo.
Kasaysayan ng salapi ng Pilipinas
Bagong Pera ng Henerasyon (kasalukuyan)
Noong 2009, inihayag ng Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP) na naglunsad ito ng isang napakalaking pagbabago ng disenyo para sa kasalukuyang mga salapi at barya upang lalo pang mapahusay ang seguridad at mapatibay. Ang mga miyembro ng numismatic committee kasama ang BSP Deputy Governor na si Diwa Guinigundo at Ambeth Ocampo, Chairman ng National Historical Institute. Ang bagong disenyo ng salapi ay nagtatampok ng mga sikat na Pilipino at mga kilalang lugar na may natural na ganda ng Pilipinas. Ang mga pambansang simbolo ng Pilipinas ay ilalarawan sa mga barya. Sinimulan ng BSP na ilabas ang paunang talaksan ng mga bagong salapi noong Disyembre 2010.
Iglesia ni Cristo
Kasaysayan
Nagsimula ang INC sa kakaunting kaanib nuong Hulyo 27, 1914 sa Punta, Santa Ana, Maynila na ang punong ministro ay si Manalo. Ipinalaganap ni Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesya. Ipinagwalang bahala ito ng Iglesya Katolika sa paniniwalang ito ay lalagpak. Inakala nila na ang paglaki ng Iglesya ay dahil lamang sa ito ay isang bagong bagay, gaya ng Protestantismo. Naniwala sila na hindi makakatindig si Manalo sa mataas ng uri ng kaalamang pangteologo ng Katoliko. Subalit nagpatuloy ang paglaki ng Iglesya maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Noong 2005, pormal na kinilala ng Iglesya Katolika ang pagiral ng Iglesya ni Kristo at binansagan ito na isa sa mga lumitaw na may kapangyarihang pangkating pagrelihiyon. Malayo na ang narating ng Iglesya mula ng kanyang pagkatatag. Ngayon, ang mga ministro ang Iglesya ay kasing bihasa na ng kahit aling mangangaral Kristiano, at kayang makipagmatwiranan sa banal na kasulatan maging sa orihinal ng griego.
Kasaysayan ng salapi ng Pilipinas
Sanggunian
<references group="" responsive="1">
Iglesia ni Cristo
Kasaysayan
Nang lumalaki na ang bilang ng organisasyon, humirang siya ng mga delegado para magpakilala ng turo ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong namatay si Felix Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si Eraño Manalo naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si Eduardo V. Manalo naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.
Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at territoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo. Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng tunay na bilang ng kanilang miyembro, ang Catholic Answer ay naniniwala na sila ay maaring nasa pagitan ng 3 hanggang 10 milyon.
Gawaing Pangmisyonaryo
Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954 kHz, DZEC 1062 kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation.
Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na produced naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisahihimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo.
Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba.
Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng lansangan, pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo.
Pag-anib at mga Doktrina
Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa Estados Unidos, meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni Eraño G. Manalo na pinamagatang Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras.
Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC.
Dahil kailangan ng sapat na pagkaka-intindi bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC.
Ang mga myembro na hindi sumusunod sa mga doktrinang itinuturo ng INC ay pinagsasabihan. Kapag nagpatuloy ang paglabag, sila ay itinitiwalag sa pagiging miyembro. Meron mga paglabag na tulad ng pagkain ng dugo o pagpapakasal sa mga hindi myembro ng INC ay maaaring magdulot ng mandatory na pagtanggal kapag napatunayan sa unang pagkakasala, tulad ng Ortodoxong Hudyo.
Central Office
Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa Abenidang Komonwelt, New Era, Lungsod ng Quezon, Pilipinas. Isang editoryal sa isyu ng Philippine Panorama Magazine noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang Central Temple na may 7,000 na upuan; ang Tabernacle; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang New Era University. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si Eduardo V. Manalo.
Politika
Nakilala ang malakas na impluwensiyang pampolitika ng INC simula noong maging matalik na magkaibigan ang dating pangulong si Manuel L. Quezon at Felix Manalo dahil sa paghingi ng payo ng una sa huli. Marami din ang nakaka-alam ng kanilang pagsuporta sa dating pangulong si Ferdinand E. Marcos hanggang sa maalis ito sa pwesto noong Unang Rebolusyon sa EDSA ng 1986.
Ang mga miyembro ng INC ay kilala sa ginagawa nilang bloc voting sa tuwing sila ay boboto. Malaki ang kanilang conversion turn-out kung saan anim na pu't walo hanggang walumpu't apat na porsyento (68%--84%) ay pumipili ng iboboto ayon sa gusto ng kanilang pamunuan. Ito ay dahil sa kanilang doktrina ukol sa pagkakaisa, na kung saan ang parusa sa hindi pagsunod ay ang pagtanggal sa pagiging myembro. Ilang sa media ang naniniwala na ang INC bloc vote ang nagdulot ang pagkakapanalo sa kandidatura ng pagkapresidente nila Joseph Estrada noong 1998, at ang pagkakahalal muli ni Gloria Macapagal-Arroyo noong 2004.
Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. Ayon sa mga balita sa dyaryo, ang pagpapanatili ng Kongreso sa kanilang pasya na tanggihan ang impeachment complaint kay Arroyo ay apektado ng impluwensiya ng INC. Sa ulat ng isang dyaryo, tinawagan umano ni Erano Manalo ang bawat isang mambabatas. Ito naman ay tinaggihan ni Behn Fer. Hortaleza Jr. Siya ay nagsulat ng isang editoryal para sa The Sun-Star Pangasinan kung saan sinabi nya na si kinatawan Joey Salceda ay nagbalak na ibuno ang INC sa Simbahang Katolika sa pamamagitan ang pagsasaayon nya ng oras ng "balita" ng konggresista sa isang pagbubunyag tungkol sa mga obispo na tumatanggap ng "sin money" mula sa Pagcor para sa kanilang proyekto. Ngunit para sa iba, ang boto ng INC ay mayroon lang kabuluhan sa mga laban na malapit ang pagitan. Kanilang isinaad na natalo ang iba sa mga kandidato na sinuportahan ng INC, tulad ni senador Sergio Osmeña Jr. na natalo noong 1969 kay Marcos at sa mangangalakal na si Eduardo Cojuangco Jr. na natalo kay Fidel Ramos noong 1992.
Hindi lahat ng kandidato ay tinatanggap ang suporta ng INC. Ang ama ni Macapagal-Arroyo na si Diosdado Macapagal ay tumanggi sa suporta ng INC noong sya ay nangangampanya bilang pangalawang pangulo noong 1957 at kandidatura sa paghalal muli bilang pangulo noong 1965 – kung saan sya ay natalo kay Marcos. Ayon sa websayt ni Macapagal, tinanggihan nya ang suporta upang isulong ang pagunlad ng demokrasya sa Pilipinas. . Walang rin nailahad na ebidensiya na nagpapatunay ng impluwensiyang pampolitika sa labas ng bansa.
Kontrobersiya at Kritisismo
Ang Iglesia ni Cristo ay naisailalim sa matinding pagbatikos mula sa mga grupo ng apologetics at sa ibang mga relihiyon. Ang madalas na dahilan ng hindi pagkakasundo ay dahil sa mga doktrina at paniniwala ukol sa pagsasalin ng nilalaman ng Bibliya. Sila rin ay binatikos ng mga grupong walang kinalaman sa relihyon ukol sa kanilang impluwensiyang pampolitika at ang ipinalagay na pagpigil ng karapatang pagpapahayag.
Mula sa grupong relihiyoso
Ang Simbahang Katolika ay pinabulaanan ang bansag ng INC sa Santo Papa bilang ang halimaw sa Apocalipsis, na karaniwan ring paniniwala ng ibang relihyosong grupo. Sabi ng INC, ang titulo ng Santo Papa na Vicarivs Filii Dei, isang salitang Latin na ang ibig sabihin ay Vicar ng Anak ng Dyos, ay nagiging 666 na umano ay Bilang ng Halimaw kapag idinagdag ang mga letra ayon sa pagkakasunod-sunod nito sa alpabeto. Sinasabi rin ng INC na ang titulong ito ay naka-ukit sa tiara ng Santo Papa. Ito ay napatunayang hindi totoo at nagi rin itong paniniwala ng ilang mga Sabadista ngunit ngayon ay opisyal ng initatanggi. Sinabi rin ng Simbahang Katolika na ang salitang Vicarius Filii Dei ay hindi kailanman naging "opisyal na titulo" ng Santo Papa.
Utak sa isang tangke
Sa pilosopiya, ang utak sa isang tangke o sisidlan ay isang senaryo sa ilang mga eksperimento ng pag-iisip na ang layunin ay patagalin ang ilang mga katangian ng mga konsepsiyon ng tao sa kaalaman, realidad, katotohanan, isipan, kamalayan at kahulugan. Ito ay isang modernong inkarnasyon ng masamang demonyo na eksperimento ng pag-iisip ni René Descartes na nilikha ni Gilbert Harman. Ito ay karaniwan sa maraming mga kuwentong piksyon ng siyensiya na bumabalangkas sa isang pangyayari kung saan ang isang baliw na siyentipiko, makina o ibang entidad ay mag-aalis ng utak sa bungo ng isang buhay na tao, ilagay ito sa isang tangke o sisidlan na naglalaman ng likidong nagpapatagal ng buhay nito at nakakabit ang mga neuron nito sa mga alambre na magbibigay sa utak na ito ng mga pagkilos na elektriko na katulad sa natatanggap ng utak sa bungo ng isang buhay na tao. Ayon sa senaryong ito, ang isang kompyuter ay isang katulad na realidad kabilang ang mga angkop na pagtugon ng isang utak na nasa bungo at ang utak na wala sa bungo ng isang buhay na tao na ito ay kikilos na gaya ng isang normal na mga karanasan ng isang may kamalayan gaya ng isang utak na nasa isang katawan ng buhay na tao at ang utak na ito ay hindi nauugnay sa anumang mga bagay o mga pangyayari sa tunay na mundo. Ito ay isang argumento para sa skeptisismong pilosopikal at solipsismo.
Iglesia ni Cristo
Mula sa grupong relihiyoso
Pinabulaanan rin ng Catholic Answers ang doktrina ng INC ukol sa paglisan sa unang relihiyosong paniniwala kay Kristo ng Simbahang Katolika. Nininiwala sila na hindi ginagamit ng INC sa tamang konteksto ang mga bersikulong gamit ng kanilang doktrina na nagkasaad umano sa banal na sulat ng kanilang simbahan at ang lubusang pagtalikod ng Simbahang Katolika. Nabanggit rin ng Catholic Answers na mahirap ipag-isa ang iba pang mga bersikulo sa pananaw ng Iglesia ni Cristo.
Binatikos ng Let Us Reason Ministries, isang grupo ng apolohetikong mananaliksik, ang INC sa kanilang paniniwalang bigay sa kanila ng Diyos ang karapatan na ipakahulugan at mangaral ng mga nakasulat sa Bibliya at ang ibang relihiyon ay walang otoridad. Kanila ring inihayag na ang INC umano ay sinasadyang ipaliwanag o gamitin sa maling paraan ang mga bersikulo upang sumang-ayon sa kanilang doktrina at ang gamagamitan umano sila ng nakalilinlang na pangagatwiran laban sa ibang relihiyon, na ayon sa kanila: "''"Unfortunately they ignore the whole history of the Church in the zealous rebuttals against Catholicism. Nothing is out of reach of their researchers to demean and belittle. Some of the greatest scholars in languages and history are ignored or misrepresented as they present what they believe is correct. I suspect that many know better in what they teach." Hindi rin nila tinatanggap ang doktrina ng INC na maliligtas ka lamang kung ikaw ay naging miyembro. Ayon naman sa The Bereans Apologetics Research Ministry'', ang iba sa paniniwala ng INC ay salungat sa mas laganap na Kristyanismo . Subalit, inihayag ng Iglesia ni Cristo na ayon sa banal na sulat, sila ang napili upang maging "bayan ng Diyos" tulad ng mga Israelita at pinili sila ng Diyos upang maglingkod.
Binatikos ni Dr. Charles Caldwell Ryrie ang INC umanong maling pagsipi nila sa kanilang Ryrie Study Bible ukol sa bersikulo ng Bibliya na Juan 1:1 noong Mayo/Hunyo 1984 na palathala ng Pasugo. Sinagot ni Ryrie sa isang sulat niya kay Robert Elliff, ang may-akda ng Iglesia Ni Cristo: The Only True Church?, nang ganito: "Anyone can look in my Study Bible and see how conveniently this author [the INC] omitted the last phrase in the note of John 1:1."
Ang Members Church of God International (MCGI) ay mayroong matagal nang pakikipagtunggali sa INC ayon sa ipinapakita nito sa kanilang palabas sa telebisyon na Ang Dating Daan (ADD) at Ang Tamang Daan. Si Eliseo Soriano ay nagpalathala ng isang bayad na paanunsiyo sa dyaryo ng Manila Times at inimbitahan nila ang kampo ng Iglesia ni Cristo sa isang one-on-one na pakikipagtalo at pagtatalakay. Sa likod ng maginoong debateng hinihingi ng panig ng ADD ay isinagot naman ng INC na makipagtalo muna siya sa Santo Papa na nakaratay sa mga panahon na iyon at namatay mga ilang araw pagkatapos ng anunsiyo. Isang kapuna-punang insidente ang nangyari sa pagitan ng dalawang grupo noong 28 Abril 2005 nang magkaroon ng bayolenteng pag-aaway sa dapat na mapayapang pag-uusap sa pagitan ng isang miyembro ng Members Church of God International at ng kanyang mga kamag-anak na miyembro ng INC. Ayon sa imbestigasyon, sinimulan ng mga miyembro ng INC ang pag-aaway matapos na magsalita ng pasigaw ng isang tagasuporta ng ADD noong nangyayari ang pakikipag-usap sa lokal na himpilan ng pulis ukol sa magiging lugar ng gaganaping usapan.
Kritikang walang kaugnayan sa relihiyon
Ang pangunahing paratang ukol sa pagpigil ng karapatang pamamahayag ay nagmula sa pangungunang pagpigil ng simbahan sa paglabas ng librong ginawa ni Ross Tipon na pinamagatang The Power and the Glory: The Cult of Manalo, sa umano'y malubhang kamalian na nakasaad dito. Sinabi ng mga kritiko na pinipigilan ng INC ang malayang pananalita sa pamamagitan ng pagbabawal nito nang hindi pa inilalathalang libro, at ayon kay Tipon ay nilalabag ang kanyang karapatan sa malayang pananalita. Si Abraham Espejo, isang abogado ng INC ang nagsabi na: ""The publication of the criminal manuscript will trigger social unrest, Millions of people may come out in the streets and this may lead to violence." Ayon sa INC, sinisiraan ng libro ang kanilang organisasyon at si Félix Manalo. Humihingi sila ng PHP1,000,000 na danyos perwisyos mula kay Tipon at sa hindi pa kilalang tagapaglathala.
Masaker sa Maguindanao
Ang Pamamaslang sa Maguindanao, na kilala rin sa tawag na Masaker sa Maguindanao o Pamamaslang sa Ampatuan (hango sa pangalan ng bayan kung saan natagpuan ang mga bangkay), ay isang insidente ng pamamaslang na naganap sa bayan ng Ampatuan sa lalawigan ng Maguindanao sa pulo ng Mindanao ng Pilipinas noong 23 Nobyembre 2009. Ang insidenteng ito ay isa sa mga pinakamalubhang kaharasang pampolitika. May tuwirang kaugnayan ang insidenteng ito sa halalan sa taong 2010.
Talahuluganang Tagalog
Ang talahuluganang Tagalog o diksiyunaryong Tagalog, na may kaugnayan sa talahuluganang Filipino o diksiyunaryong Filipino, ay isang uri ng talahuluganan o diksiyunaryo na naglalaman ng mga salita o ng talasalitaan na nasa wikang Tagalog, o kaya ay nasa tinatawag ngayong wikang Filipino at may katumbas na mga kahulugan ng mga salitang ito. May mga talahuluganang Tagalog na maaaring kakitaan ng pamagat na talahuluganang Pilipino o diksiyunaryong Pilipino. Ang ibang mga talahuluganang Tagalog ay mayroong katumbas na nasa ibang wika upang matulungan ang mga tagapagsalinwika sa kanilang gawain ng pagsasalinwika mula sa o papunta sa wikang Tagalog o sa wikang pagsasalinan. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang Diksiyunaryong Tagalog-Ingles na inakdaan ni Leo James English at ang Ta’u-sug–English–Tagalog Dictionary na inakdaan ni Hamsali Jawali. Isa pang halimbawa ng talahuganang Tagalog ay ang Diksiyunaryong Pilipino (1973) ni Jose Villa Panganiban.
Masaker sa Maguindanao
Buod
Inatasan ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo na ilagay sa ilalim ng batas militar ng buong lalawigan. Inalaan na rin ang araw ng 26 Nobyembre bilang isang "Pambansang Araw ng Pagluluksa" para na rin sa ikapapayapa ng mga namatay. Nagkaroon na rin ng imbestigasyon ang Pambansang Pulisya ng Pilipinas ukol sa pangyayari.
Hinihinalang ang pamilya Ampatuan, kabilang na ang Gobernador ng Maguindanao, Andal Ampatuan, Sr., at ang kanyang mga anak na sina, Zaldy Ampatuan, Gobernador ng Nagsasariling Rehiyon ng Muslim na Mindanao (ARMM), at Andal Ampatuan, Jr., ang alkalde ng Datu Unsay, bilang mga utak sa pagpatay. Kabilang naman ang mga pribadong milisya at CAFGU sa mga pinagsususpetsahang may kinalaman sa pamamaslang.
Dahil sa kalubhaan ng mga pangyayari, iba't ibang organisasyon sa loob at labas ng bansa ang nagkondena sa insidente. Kabilang dito ang Kalihim-Heneral ng Mga Bansang Nagkakaisa na si Ban Ki-moon, ang Unyong Europeo, mga bansang Australya, Britanya, Hapon, Indonesya, at Estados Unidos, Reporters Without Borders, Amnesty International, Human Rights Watch, ang Komisyon sa Karapatang Pantao (CHR), ang Bishops-Ulama Conference in Mindanao, at ng iba't ibang asosasyon ng mga mamamahayag at mga politiko sa Pilipinas.
Hinuli si Andal Ampatuan, Jr. matapos ang ilang araw na imbestigasyon. Isinumite naman si Ismael Mangudadatu ang kanyang pagkakandidato bilang gobernador noong 27 Nobyembre 2009.
Paunang kaalaman
thumb|Ang bayan ng [[Ampatuan, Maguindanao|Ampatuan, Maguindanao kung saan naganap ang malagim na pamamaslang.]] thumb|Ang bayan ng [[Buluan, Maguindanao|Buluan, Maguindanao na pinamumunuan ni Ismael Mangudadatu.]] thumb|Ang bayan ng [[Shariff Aguak, Maguindanao|Shariff Aguak, Maguindanao kung saan sanang maghahain ng Certificate of Candidacy (COC) ang grupong napatay.]]
Hawak ng pamilya Ampatuan ang Maguindanao simula sa taong 2001. Itinuturing na kaalyado ng Lakas-Kampi-CMD at ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo ang pamilya ni Andal Ampatuan, Sr. sa mga lalawigan ng Nagsasariling Rehiyon ng Muslim na Mindanao (ARMM), gaya ng gobernador ng ARMM na si Zaldy Ampatuan. Dahil sa lakas ng kanilang impluwensiya sa lugar, halos di sila matalo sa mga halalan nito. Noong pampanguluhang halalan noong 2004, nanalo si Arroyo ng 69% ng mga boto ng Maguindanao habang noong pangkahalatang halalan sa 2007, ang koalisyon ng pangulo ay nanalo ng 12–0 para sa mga halalan para sa mga senador.
Mga naganap
Hinihinalang may kaugnayan ang pangyayari sa nakaambang halalan sa 10 Mayo 2010. Ang grupo ng mga biktima ay mga politiko na kabilang sa Pamilya Mangundadatu na nakatakda sanang magpasa ng mga mga papeles sa pagkandidato. Sinamahan sila ng kanilang mga tagasuporta, mga abogado, at mga mamamahayag. Nais sana nilang kalabanin sa posisyon ang kasalukuyang gobernador ng Maguindanao na si Zaldy Ampatuan.
Habang patungo ang grupo ng mga Mangudadatu noong 23 Nobyembre 2009 sa kanilang destinasyon ay hinarang sila ng isang armadong grupo. Kinalaunan ay di na sila nakitang muli hanggang sa nahukay ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas ang 21 na katawan, kasama na ang asawa ng Bise-alkalde Ismael Mangundadatu, mga kababaihan, at mga mamamahayag. Hinihinalang isang armadong grupo na konektado sa Pamilya Ampatuan ang may kinalaman sa insidente.
Ayon sa Pamilya Mangundadatu, inakala ng grupo na ligtas na sila dahil may isang kasulatan sa Koran na "bawal saktan ang kababaihan". Alam din nilang may kasama silang mga mamamahayag kaya't maaaring di sila saktan. Tumungo ang asawa ni Bise-alkalde Ismael Mangudadatu, kasama ang grupo, ng umaga ng araw ng ika-23 ng Nobyembre para magparehistro para sa kanyang asawa sa pagka-gobernador. Nang ika-9 ng umaga, nakakuha si Bise-alkalde Mangudadatu ng isang mensaheng teksto mula sa kanyang asawa na may mga 100 armadong lalaking humarang sa kanila. Hindi na muling nalaman ang kinaroonan ng grupo. Kinalaunan ay nakahukay ang Pambansang Pulisya ng Pilipinas ng 21 na bangkay sa isang liblib na lugar sa lalawigan. Agad kinondena ng pamahalaan ang pangyayari.
Mga biktima
Kinilala ang mga biktima bilang mga kamag-anak, mga tagasuporta, at mga abogado ng Pamilya Mangudadatu. Kabilang sa mga ito ang asawa ni Ismael Mangudadatu, na si Genalyn Tiamzon-Mangudadatu, pati rin ang 34 mamahayag. Higit-kumulang 64 ang kabuuang bilang ng lahat ng biktima di kasama na ang di pa natatagpuang mga labi. 4 na katao ang nakaligtas sa pagpaslang na kaslukuyang nagtatago sa pangambang sila'y mamamatay. May aabot sa 15 kataong di kasama sa konboy na nasawi na sakay ng isang pulang Toyota Vios at isang asul na Tamaraw FX. Kinilala silang mga kawani sa Lungsod ng Tacurong. Himala namang nakaligtas ang 3 mamamahayag na dapat sanay kasama sa konboy. Noong, 26 Nobyembre 2009, napabalitang isang kawani ng UNICEF ang napatay dahil sa insidente. Sa araw ng ika-28 ng Nobyembre, hinihinalang naglalaro sa mga bilang 57 hanggang 64 na katao ang namatay sa pangyayari.
Mga sumunod na pangyayari
Dahil sa insidente idineklara ang isang "State of Emergency" o Katayuan ng Kagipitan sa mga lalawigan ng Maguindanao, Sultan Kudarat, at Lungsod ng Cotabato. Nagsagawa ng isang imbestigasyon ang PNP para matugis na ang mga salarin. Ipinagbawal na rin ang paggamit ng mga armas sa mga lugar na kalapit doon. Inatasan na rin ng pamahalaan ang Comelec na ilipat sa ibang lugar ang pagpasa ng pagkandidato.
Sa mga paunang imbestigasyon, hinihinalang may kaugnayan sa halalan sa taong 2010 ang insidente. Sinasabing may kinalaman ang nagaganap na away-pamilya sa lalawigan. Ang Pamilya Ampatuan, na kasalukuyang namumuno sa Nagsasariling Rehiyon ng Muslim na Mindanao ang itinuturong mga utak sa mga pagpaslang. Wala silang binigay na sagot tungkol sa mga alegasyon. Sa araw ng 25 Nobyembre 2009, tinanggalan ng pagka-miyembro mula sa Partido Lakas-Kampi-CMD ang lahat ng miyembro ng Pamilya Ampatuan, kabilang na si Andal Ampatuan, Sr., Andal Ampatuan, Jr., at si Zaldy Ampatuan. Samantala, napagdesisyunan ng Senado ng Pilipinas na magsagawa ng sariling imbestigasyon sa Pamilya Ampatuan. Binuwag naman ang samahang CAFGU dahil sa hinalang may kaugnayan sila sa natapos na karahasan habang nagtatag naman ng isang espesyal na tribunal ang pamahalaan para masusing maimbestigahan ang insidente. Nagpalabas naman ng isang paalala na mag-ingat ang kanilang mga mamamayan sa pagpunta sa Mindanao at Kapuluan ng Sulu.
Dahil sa kalubhaan ng pangyayari, idineklara ang araw ng ika-26 ng Nobyembre bilang "Pambansang Araw ng Pagluluksa". Maraming mga mamamahayag ang nagbigay ng kanilang pakikiramay sa mga biktima sa pamamagitan ng pagtirik ng mga kandila at pagmartsa para sa hustisya. Nakiramay rin ang din ang mga malalaking estasyon na GMA Network at ABS-CBN.
Noong ika-26 ng Nobyembre hinuli at kinasuhan ng mga kasong pagdakip, pagpaslang, at pagnanakaw si Andal Ampatuan, Jr. dahil sa naganap na insidente. Mariin niyang itinanggi ang mga paratang laban sa kanya at ipinasa ang mga akusasyon sa Moro Islamic Liberation Front (MILF). Maliban sa kanya may halos 20 pang katao ang kinasuhan kabilang na ang ilang opisyal ng pulisya at militar. Itinanggi naman MILF na may kinalaman sila sa insidente at sinang-ayunan ito ng pamahalaan ng Pilipinas. Sinabi naman ng Pamilya Mangudadatu na imposibleng maging kabilang ang bandidong grupo sa pamamaslang.
Matapos ang apat na araw mula sa insidente, naghain ng kanyang pagkakandidato si Ismael Mangudadatu. Sinabi niyang para ito sa namayapa niyang asawa at nangangako siyang ibabalik niya ang "kalayaan at katarungan" sa lalawigan. Nagpahayag naman ang iba't ibang mga pulitko na nararapat imbestigahan ng Mga Bansang Nagkakaisa ang insidente. Tinaas na ang seguridad sa Maynila dahil sa insidente, lalo na't ninanais ng marami na doon na ganapin ang paglilitis tungkol sa kaso. Sa araw naman ng Eid Al-Adha, binatikos ng mga kapwa Muslim ang pangyayari.
Matapos ang ilang araw na imbestigasyon, nakasuhan si Andal Ampatuan, Jr. ng patung-patong na kaso ng pamamaslang, pagnanakaw, at iba't iba pang mga krimen. Ipinagbawalan naman sa pag-alis ng bansa ang kanyang kamag-anak habang hindi pa tapos ang imbestigasyon sa kaso. Sa unang araw ng buwan ng Disyembre, sinimulan nang kasuhan at hulihin ang iba pang miyembro ng Pamilya Ampatuan. Noong ika-5 ng Disyembre, ipinatingin sa isang duktor sa Lungsod ng Davao si Andal Ampatuan, Sr. para matiyak ang kundisyon ng kanyang kalusugan.
Sinimulang idismantelya ng pamahalaan ang mga armadong grupo sa lalawigan matapos maganap ang pangyayari habang ang lahat ng tauhan ng pulisya sa lalawigan ay sinibak at pinalitan ng panibagong mga tauhan. Nakakuha naman iba't ibang klase ng kalibre ng armas (na aabot sa daan-daan) ang mga autoridad na nag-iimbestiga sa mga tahanan ng mga Ampatuan. Noong ika-5 ng Disyembre, idineklara ang Batas Militar sa buong lalawigan na binatikos naman ng iba't ibang sektor ng lipunan. Dahil sa mga pagdedeklara ng Batas Militar, hinikayat ng Commision on Human Rights na respetuhin ng lahat ng sangkot sa imbestigasyon na respetuhin ang mga karapatang pantao ng mga mamamayan ng Maguindanao. Nagkaroong naman ng pagdududa kung may naganap ngang panggagahasa sa insidente.
Matapos isailalim sa Batas Militar ang lalawigan ng Maguindanao mailban sa mga lugar na saklaw at sakop ng MILF, kinontra ito ng ilang mga politiko dahil sa mahina daw ang mga dahilan para dito. Nagpalabas naman ang pamahalaan ng mga alituntunin na nararapat sundin ng militar at pulisya sa kalagayang ito.
Mga reaksiyon
Kaagad nagbigay ng reaksiyon ang Malacañang tungkol sa insidente. Ayon sa kanila, nagulat at nabigla ang Palasyo dahil dito. Inatasan ni Pangulong Arroyo na ilagay sa "State of Emergency" ang buong lalawigan. Bantay-sarado ang Sandatahang Lakas ng Pilipinas sakaling may mahanap pang mga bagong bangkay. Nagbigay naman ng pahayag ang National Union of Journalists of the Philippines na ikinalulungkot nila ang mga pangyayari at kinokondena nila ang insidente. Inaasahan nilang malulutas ng pamahalaan ng Pilipinas at ng Autonomous Region in Muslim Mindanao ang nangyaring ito. Ipinaalala din nilang isa itong malaking pagsubok sa demokrasya ng bansa at sana'y mabigyan pa ng mas mahusay na proteksiyon ang lahat ng mamamayan sa bansa, lalo na ang mga mamamahayag.
Kinondena din ng Reporters Without Borders ang mga pamamaslang at sinabing isang "malagim na araw ito para sa mga mamamahayag". Nakisimpatiya din sila sa lahat ng mga mamamahayag sa buong Pilipinas lalo na't may patunay nang mapanganib ang kanilang larangang pinili. Naglabas din ng pahayag ang Amnesty International na kinokondena nila ang pangyayari at hinikayat nila ang pamahalaan na magsagawa ng isang imbestigasyon ukol sa insidente. Sinabi naman ng Human Rights Watch na agaran at mabilisan dapat mapaimbestiga at malutas no Pangulong Arroyo ang insidente. Kinilala naman ng Committee to Protect Journalists ang pangyayari bilang pinakamadugong pangyayari sa kasaysayan" ng kanilang talaan.
Nagbigay na ng reaksiyon ang Commision on Human Rights tungkol sa pangyayari. Ayon sa kanila, "malahalimaw" ang mga gumawa ng karumaldumal na pangyayari. "Walang kapantay sa kasaysayan ng Pilipinas" ang naganap na pamamaslang. Mariin daw nilang" kinokondena ang pangyayari lalo na ang napabalitang pagpugot, pagkatay, at paggahasa sa mga biktima. Nagpahayag naman ang Bishops-Ulama Conference in Mindanao na mariin nilang tinututulan ang pagdakip at pagpatay sa mga biktima at nakikisimpatya sila sa mga pamilyang ng mga namatay sa pamamagitan ng pag-alay ng mga dasal.
Santi Cosma e Damiano
thumb|300x300px| Tanaw ng Templo ni Romulo, mula sa [[Burol Palatino. ]] thumb|300x300px| Guhit ng Simbahan Giovanni Battista Falda (1665) Ang basilika ng Santi Cosma e Damiano (San Cosma at San Damiano) ay isang simbahan sa Romanong Forum, na mga bahagi nito ay isinama ang mga orihinal na gusaling Romano. Ang pabilog na gusali sa pasukan papunta sa Forum (hindi ginagamit ngayon) ay itinayo noong unang bahagi ng ika-4 na siglo bilang isang templong Romano, inakalang alay kay Valerius Romulus, anak na ginawang diyos ni Emperador Maxentius. Ang pangunahing gusali ay marahil ang silid-aklatan ng isang imperyal na forum.
Naging simbahan ito noong 527 at naglalaman ng mahalaga at muling naisaayos na maagang Kristiyanong sining, lalo na sa mga mosaic nito.
Ngayon, ito ay isa sa mga sinaunang simbahang tinawag na tituli, kung saan ang mga kardinal ay patron bilang Kardinal-Dekano: ang kasalukuyang Kardinal Dekano ng Titulus Ss. Ang Cosmae et Damiani ay si Beniamino Stella, ginawang Kardinal noong 22 Pebrero 2014. Ang basilica, na alay sa dalawang magkapatid na Kristiyanong Arabeng doktor, martir at santo na si Cosmas at Damiano, ay matatagpuan sa Forum ni Vespasian, na kilala rin bilang Forum ng Kapayapaan.
Plinio ang Nakababata
Si Gaius Plinius Caecilius Secundus, ipinanganak bilang Gaius Caecilius o Gaius Caecilius Cilo (61 – c. 113), mas kilala bilang si Plinio ang nakababata ay isang manananggol, may-akda, at mahistrado ng Sinaunang Roma. Ang tiyo niyang si Plinio ang Nakatatanda ay tumulong upang makaipon sa kaniyang pag-aaral. Parehong si Plinio ang Nakatatanda at ang Nakababata ay saksi sa pagputok ng Vesubio noong Agosto 24, 79 AD, na kung saan namatay ang nakatatanda.
Bayawak
Mga sanggunian
Вараны (сямейства) Varànid Varanidae Barano Varaanit Varánuszfélék ვარანისებრნი Varanidae Waranowate Varanidae Varanidae วงศ์เหี้ย Варани
David Suzuki
thumb|right|David Suzuki David Suzuki(Marso 24, 1936 - ) ay isang Canadiano na naturalista, masugid na tao, propesor at agham tagapagbalita sa radyo. Ipinanganak siya sa Vancouver, British Columbia, Canada noong 1936.Siya ay may Ph.D. sa soolohiya mula sa University of Chicago sa 1963.
Digmaan
Ang digmaan o giyera (mula sa salitang Kastila na guerra) ay isang palitan at marahas ng paglalapat ng lakas sa pagitan ng magkalabang pampolitika na entidad na naglalayong matamo ang minimithing huling kondisyong pampolitika sa pamamagitan ng sandatahaang sagupaan. Sa gawa ni Carl Von Clausewitz na On War (Sa Digmaan), tinatawag ang digmaan bilang ang "pagpapatuloy ng pampolitika na pagsama-sama, na ginagawa sa ibang kaparaanan." Interaksiyon sa pagitan ng dalawa o higit pa na mga militar ang digmaan na mayroong "pagsisikap ng mga kagustuhan". Kapag nararapat na tawagin bilang isang digmaang sibil, tunggalian ito na likas sa isang lipunan, at ang kalikasan nito'y nasa sa paraan ng pamamahala sa halip na kalayaan. Hindi tinuturing na digmaan ang pagsakop, pagpatay, o pagpatay ng lahi dahil sa tumbasang kalikasan ng marahas na pagsasagupa, at ang organisadong kalikasan ng mga tauhang sangkot.
Vaticano
Maaaring tumukoy ang Vaticano (Vatican sa Ingles) sa mga sumusunod:
Pamilya Roces
Ang Pamilya Roces ay isang palabas na drama sa telebisyon sa Pilipinas ng GMA Network na pinagbibidahan nina Carla Abellana, Gabbi Garcia at Jasmine Curtis-Smith. Nag-umpisa ito noong 8 Oktubre 2018 sa GMA Telebabad na pumalit mula sa Inday Will Always Love You.
Dinastiyang Yuan
Ang Dinastiyang Yuan ay itinuturing parehong isang kahalili sa Imperyong Monggol at isang imperyal na dinastiyang Tsino. Ito ang kanato na pinamahalaan ng mga tagapagmana ng Möngke Khan pagkatapos ng dibisyon ng Imperyong Monggol. Sa opisyal na kasaysayang Tsino, ang Dinastiyang Yuan ay nagtaglay ng Utos ng Langit, sumunod sa Dinastiyang Song at sinundan ng Dinastiyang Ming. Ang dinastiya ay itinatag ni Kublai Khan, ngunit inilagay niya ang kanyang lolong si Genghis Khan sa imperyal na mga talaan bilang opisyal na tagapagtatag ng dinastya bilang Taizu. Sa Pagpapahayag ng Dinastikong Pangalan, inihayag ni Kublai ang pangalan ng bagong dinastya bilang Dakilang Yuan at inangkin ang pagsunod sa dating mga dinastiyang Tsino mula sa Tatlong Soberano at Limang Emperador sa Dinastiyang Tang.
Bilang karagdagan sa Emperador ng Tsina, inangkin din ni Kublai Khan ang pamagat ng Dakilang Khan, pinakadakila sa ibabaw ng iba pang mga kahaliling kanato: ang Chagatai, ang Ginintuang Kawan, at ang Ilhanato. Dahil dito, ang Yuan ay minsan ding tinutukoy bilang ang Imperyo ng Dakilang Khan. Gayunman, habang ang angkin ng kataas-taasang kapangyarihan ng mga Yuan na emperador ay minsan kinikilala ng mga kanluraning khan, ang kanilang pagpapailalim ay sa pangalan lamang at ang bawat isa ay nagpapatuloy sa kanilang sariling mga hiwalay na pag-unlad.
Pag-angat ni Kublai Khan
Pinagkaisa ni Genghis Khan ang Monggol at Turkong mga tribo ng mga kapatagan at naging Dakilang Khan sa 1206. Pinalawak niya at ng kanyang mga kahalili ang Imperyong Monggol sa buong Asya. Sa ilalim ng paghahari ng ikatlong anak na lalaki ni Genghis, si Ögedei Khan, nawasak ng mga Monggol ang huminang Dinastiyang Jin sa 1234, na nakapagsakop sa karamihan ng hilagaing Tsina. Inalok ni Ögedei ang kanyang pamangking lalaking si Kublai ng isang katungkulan sa Xingzhou, Hebei. Hindi marunong magbasa ng Tsino si Kublai ngunit mayroong ilang mga Tsinong Han na mga guro na nakadikit sa kanya mula pa ng kanyang mga maagang taon sa utos ng kanyang inang si Sorghaghtani. Naghangad siya ng payo ng mga Tsinong Budista at Confucianong mga tagapayo. Hinalinhan ni Möngke Khan ang anak na lalaki ni Ögedei Khan, si Guyuk, bilang Dakilang Khan sa 1251. |pinagkaloob niya ang kanyang kapatid na lalaking si Kublai ng kontrol sa mga Monggol na teritoryong hawak sa Tsina. Nagpatayo ng mga paaralan wi Kublai para sa mga Confucianong iskolar, nagpalathala ng salaping papel, muling bumuhay ng mga Tsinong ritwal, at nagendoso ng mga patakaran na nagpasigla ng agrikultural at komersyal na pag-unlad. Inampon niya bilang kanyang kabisera ang lungsod ng Kaiping sa Panloob na Mongolia, mamayang pinalitan ang pangalan bilang Shangdu.
Nagpadala sila ng mga hukbo sa Gitnang Asya at maging sa Europa.
Noong 1260, pagkamatay ni Genghis Khan, ang kanyang apo na si Kublai Khan ang humalili sa kanya at itinatag ang dinastiyang Yuan noong 1271 at ginawang kabisera ang Yuandadu o ang kasalukuyang Beijing. Noong 1276, Hindi katagalan matapos itatag ang dinastiya, tinalo ni Kublai Khan ang mga timog Song at napasakamay nila ang Hangzhou, ang kabisera ng timog Song noong 1279. Nadakip ang emperador ng Song na si Emperador Gong kasama ang inang emperatris na si emperatris Xie. Makalipas ang tatlong taon, nagkarpon ng digmaang pandagat sa Yashan at natalo ang bagong Song na itinatag ng mga ipinatapong opisyal na nakaligtas sa timog Song. Nang panahon ding yaon, pinag-isa ang buong China at lumawak ang imperyo hanggang Mongolia at Siberia sa hilaga, Timog Dagat sa timog, mga probinsya ng Yunnan at Tibet sa timog kanluran, silangang bahagi ng Xinjiang sa hilagang kanluran at kabundukang Stanovoi sa hilagang silangan.
Dahil sa matatag nang naitatag ang kanilang dinastiya sa imperyo ng China, natanto nila na sila'y mga pinuno ng isang masalimuot na grupo ng tao na naninirahan sa pinakamalaking imperyo sa katihan na nakalahad mula sa kasalukuyang Korea at Kanlurang Rusya sa hilaga at mula kasalukuyang Myanmar hanggang Iraq sa timog.
Bagamat sila'y mga pinunong walang karanasan sa pangangasiwa, hiniram nila ang mga sistemang pampulitika at pangkultura ng Tsina. Sa paghahari nila mula sa kanilang punong lungsod ng Dadu, lalo pang hiniram ng mga Mongol ang papel at estilo ng mga emperador ng China. Gayunman, Hindi nila napagbuklod ang mga mamamayan at naging sanhi ito ng ibayong alitan. Ang mga Mongol ang nagtatamasa ng pinakamalaki samantalang sa mga Nan ang nagtatamasa ng pinakamaliit na pribelehiyo sa ilalim ng rehimen. Ipinatutupad din ito hanggang sa pagbubuwis at kodigo penal sapagkat ito ay may mapagpasyang epekto sa buong pupolasyon. Ipinagbabawal ang maraming asawa at mahirap magkaroon ng promosyon mula sa isang grupo tungo sa ibang grupo.
Istruktura ng Dinastiyang Yuan
Sa panahon ng Dinastiyang Yuan, Ang Tsina ay isang imperyong militar naau malawak na territoryo na itinatag ng isang naghaharing Mongol. Mabagal ang pagunlad ng ekonomiya at kultura ng Tsina at nasa napakahirap na kalagayan ang pagunlad ng konstruksyon.
Pamumuhay
Bilang isang makapangyarihang estado, lumago ang ekonomiya at umunlad ang panitikan at agham. Agrikultura ang pangunahing ikinabubuhay ng mga tao. Mas maunlad ang pamamaraan ng agrikultura kaysa sa mga nakaraang dinastiya at sagana pa sa pagkain. Sa paggamit ng perang papel, Umunlad ang antas ng agham, matematika at astronomiya.
Isang iskolar ng kasaysayan ng China ang nagsulat:
"Dinala ng mga Mongol ang karahasan at winasak ang lahat ng aspeto ng sibilisasyong Tsino.[Sila'y] mga manhid sa kaugaliang kultural, walang tiwala sa impluwensya at mga hangal na pinuno ng pamahalaang Tsino"
Ipinalalabas ng pahayag na ito na ang mga Mongol ay walang ibang ginawa kundi manlumpo, mandambong, mangwasak o pumatay.
Bahagi lamng ng kanilang nasasakupan ang tingin ng mga Mongol sa Tsina. Hinati nila sa apat ang populasyon. Nangunguna ang mga Mongol na pinakamataas, pangalawa ang mga hindi Han o mga Muslim na dinala sa China upang tumulong sa pamununo sumunod ang mga Tsino sa hilaga at ang pinakamababa ay ang mga Tsino.sa timog.
Kasaysayan
Sa pagkamatay ni Kublai Khan noong 1279 sa edad na 79, Humalili sa kanya ang kanyang apo na si Tëmur Oljeitu. Nakipagkasundo siya sa Japan at kanyang ipinanatili ang kaunlaran. Si Oljeitu ay isang bibong emperador at dahil maaga siyang pumanaw. Pumalit sa kanya ang kanyang pamangkin na si Khaishan.
Pumili si Khaishan ng mga taong walang galing sa pamahalaan at gumastos siya ng napakarangya sa pagpapatayo ng mga templo at palasyo.
Noong 1311, pagkamatay ni Khaishan, inangkin ng kanyang kapatid na si Ayrubawada ang kapangyarihan sa edad na 26 ay dahil panig siya sa mga Tsino nagkaroon ng pagtutol sa kanyang pamumuno.
Sa pagkamatay ni Ayrubawada noong 1320, humalili sa kanya ang kanyang panganay na anak na lalaki na si Shidebala na noo'y 18 taon pa lamang. Sinimulan niya ang repormang kontra katiwalian at kanyang pinanigan ang mga Buddhist kumpara sa mga Muslim. Pinatay siya noong 1323.
Humalili kay Shidebala si Yesun Temur. Ang kanyang tagasuporta ay may kinalaman sa.pagpatay kay Shidebala, lumayo siya sa mga ito at nagbalik sa kaugaliang Mongol na pantay na pagtrato sa mga relihiyon
Sa pagkamatay ni Yesun Temur noong 1328, pumalit sa kanya si Tugh Temur na noo'y 24 na taong gulang pa lamang. Bihasa siya sa Tsino at isa siyang pintor. Suportado niya ang edukasyon at namuhay siyang mapagpakumbaba. Inalis niya ang mahigit 10,000 kawani ng kanyang imperyo.
Matapos ang pagkamatay ni Tugh Temur, Naluklok sa trono si Toghon Temur na noo'y 13 taong gulang pa lamang. Emperador lamang siya sa pangalan ngunit ang kanyamg mga ministro ang nagdidikta at nakikialam.sa mga usaping pampamahalaan at dahil lubhang nababahala ang kanyang ministro sa panghihina ng mga Mongol sa Tsina, ipinag-utos ng kanyang ministrong si Bayan !ang paghihiwalay ng mga Tsino sa mga Mongol sa pamamagitan ng pagbabawal sa mga Tsino na matuto ng wikang Mongol. Pagaasawa ng magkaibang lahi at pagkumpiska sa mga kagamitang metal at sandata ng mga Tsino. Maging ang pagkukuwento at opera ay naging paglabag din at marami sa mga Tsino ang ipinapatay.
Naghimagsik ang mga Tsino sa ilalim ng kanyang pamumuno ay dahil nagkakaiba ang mga Tsino at Mongol sa pananalita, pananamit at kaugalian, itinuring ng mga Tsino na barbaro ang mga Mongol
Bumaba ang kakayahan ng mga Mongol sa pakikidigma. Ang ilan ay gumamit ng alipin sa pagsasaka upang mabuhay. Ang ilan sa mga ito ay nabigong maging magsasaka ay nawalan ng lupain. Ang iba ay naging palaboy habang ang mga opisyal ng hukbo ay nanatili sa pagiging aristokrata kumpara sa mga sundalong Mongol.