cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baybayin
Pangkalahatang-ideya
Ang alpasilabaryo ay isa sa mga indibidwal na sistema ng pagsulat na ginagamit sa Timog-silangang Asya, halos lahat ay mga abugida; kung saan binibigkas ang anumang katinig nang may kasunod na patinig a—ginagamit ang mga tuldik upang ipahayag ang mga ibang patinig. Karamihan nitong mga sistema ng pagsulat ay nagmula sa mga sinaunang panitik na ginamit sa Indiya noong nakalipas na 2,000 taon, at ang panlahatang katawagan para sa mga abugida sa Pilipinas ay Baybayin. Mayroong dalawang paraan upang sulatin ang babayin; walang kudlit o may kudlit. Gayunpaman, hindi ito nalalapat sa makabagong sulat kulitan (pinasikat noong dekada 1990), ngunit nalalapat sa Lumang kulitan, nadokumentado noong mga dekada 1690.
Terminolohiya
Ang salitang baybayin ay nangangahulugang "magsulat," "ispel", o magbaybay sa Tagalog. Inilathala noong 1613, isinalinwika ang tala ng "abakada" (ang alpabeto) sa diksyunaryong Kastila-Tagalog ni San Buenaventura bilang "baibayin" ("...de baybay, que es deletrear...", isinalinwika: "mula sa "baybay", na nangangahulugang "ispel")
Tumutukoy ang "baybayin" sa mga iba pang katutubong sulat sa Pilipinas na Abugida, kabilang ang sulat Buhid, sulat Hanunó'o, sulat Tagbanwa, sulat Kulitan, sulat Tagalog at iba pa. Inirerekomenda ng mga organisasyong pangkultura tulad ng Sanghabi at Heritage Conservation Society na tawaging suyat ang koleksyon ng mga natatanging sulat na ginagamit ng mga iba't ibang katutubong pangkat sa Pilipinas, kabilang ang baybayin, iniskaya, kirim jawi, at batang-arab, na isang terminong walang kinikilingan para sa anumang sulat. Samantala, inirerekomenda ni Jay Enage at iba pang bagong tagapagtaguyod na tawaging baybayin ang mga Abugidang sistema ng pagsulat sa Pilipinas.
Paminsan-minsan, tinatawagang Alibata ang Baybayin, isang neolohismo na inilikha ni Paul Rodríguez Verzosa mula sa unang ikatlong titik ng sulat Arabe (ʾalif, bāʾ, tāʾ, tinanggal ang f para maganda pakinggan), marahil sa maling pag-aakala na nagmula ang Baybayin sa sulat Arabe.
Sa makabagong panahon, ang Baybayin ay tinawagang Badlit, Kudlit-kabadlit para sa mga Bisaya, Kurditan, Kur-itan para sa mga Ilokano, at Basahan para sa mga Bikolano''. ''
Pinagmulan
Pinagtatalunan ang pinagmulan ng Baybayin at mayroong ilang mga teoriya, dahil wala pang natuklasan na tiyak na katibayan.
Impluwensya ng Dakilang Indiya
thumb|left|Lawak ng impluwensiya ng India. Ang kulay-kahel ay ang subkontinente ng India. Ayon sa kasaysayan, napasailalim ang Timog-silangang Asya sa impluwensya ng Sinaunang Indiya, kung saan yumabong ang mararaming nagpaindiyanong prinsipalidad at imperyo nang iilang siglo sa Taylandiya, Indonesya, Malaysia, Singapore, Pilipinas, Kambodya at Biyetnam. Ibinigay ang terminong indianisasyon sa impluwensya ng kulturang Indiyano sa mga lugar na ito. Binigyang-kahulugan ito ni George Coedes, isang arkeologong Pranses, bilang paglaganap ng organisadong kulutra na nakabatay sa mga Indiyanong pinagmulan ng kamaharlikaan, Hinduismo at Budismo at ang dayalektong Sanskrito. Makikita ito sa Pagpaindiyano ng Timog-silangang Asya, paglago ng Hinduismo at Budismo. Inimpluwensyahan rin ng mga pangkarangalang Indiyano ang mga pangkarangalang Malay, Thai, Pilipino at Indones. Kabilang dito ang Raja, Rani, Maharlika, Datu, atbp. na ipinasa mula sa kulturang Indiyano sa Pilipinas sa pamamagitan ng mga Malay at imperyong Srivijaya. Naging mahalaga ang papel ng mga Indiyanong kolonista ng Hindu bilang mga propesyonal, mangangalakal, pari at mandirigma. Pinatunay ng mga inskripsyon na ang mga pinakaunang kolonistang Indiyano na nagsipamayan sa Champa at kapuluang Malay, ay nagmula sa dinastiyang Pallava, dahil idinala nila ang kanilang sulat Pallava. Katugmang-katugma ang mga pinakaunang inskripsyon sa Java sa sulat Pallava. Sa unang yugto ng pagpapatibay ng sulat Indiyano, lokal na isinagawa ang mga inskripsyon sa mga wikang Indiyano. Sa ikalawang yugto, ginamit ang mga sulat sa pagsulat ng mga lokal na wika ng Timog-silangang Asya. Sa ikatlong yugto, nabuo ang mga lokal na uri ng mga sulat. Pagsapit ng ika-8 siglo, humiwalay na ang mga sulat tungo sa mga panrehiyong sulat.
Sulat ng Timog Sulawesi
Si David Diringer, na tumanggap sa pananaw na nagmula ang mga alpabeto ng kapuluang Malay sa Indiya, ay nagpalagay na nagmula ang mga sulat ng Timog Sulawesi sa sulat Kawi, marahil sa pamamagitan ng sulat Batak of Sumatra. Ayon kay Diringer, idinala ang mga sulat Pilipino sa mga pulo sa pamamagitan ng mga Bugines na titik sa Sulawesi. Ayon kay Scott, malamang na ang pinakamalapit na ninuno ng Baybayin ay isang sulat ng Timog Sulawesi, baka ang Lumang Makassar o isang malapit na ninuno. Ito ay dahil sa kakulangan ng mga huling katinig o kudlit sa Baybayin. Ang mga wika ng Timog Sulawesi ay may limitadong imbentaryo ng pantig-huli na katinig at hindi nila ipinakakatawan sa mga sulat Bugis at Makassar. Ang pinakaposibleng pagpapaliwanag ng kawalan ng pananda ng huling katinig sa Baybayin samakatuwid ay isang sulat ng Timog Sulawesi ang kanyang tuwirang ninuno. Ang Sulawesi ay nasa ibaba mismo ng Pilipinas at mayroong ebidensya ng ruta ng kalakalan sa kanilang pagitan. Samakatuwid, nalinang ang Baybayin sa Pilipinas noong ikalabinlimang siglo PK dahil nalinang ang sulat Bugis-Makassar sa Timog Sulawesi hindi mas nauna sa 1400 PK.
Kawi
Nagmula ang sulat Kawi sa Java, na nagmula sa sulat Pallava, at ginamit halos sa buong Tabing-dagat na Timog-silangang Asya. Ang inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna ang pinakaunang kilalang nasusulat na dokumento na natuklasan sa Pilipinas. Isa itong legal na dokumento na may nakaukit na petsa ng panahong Saka 822, na tumutugma sa Abril 21, 900 PK. Nakasulat ito sa sulat Kawi sa isang uri ng Lumang Malay na nilalaman ng maraming salitang hiram mula sa Sanskrit at mga iilang di-Malay na elemento ng bokabularyo na hindi malinaw kung nanggaling sa Lumang Habanes o Lumang Tagalog. Ang ikalawang halimbawa ng sulat Kawi ay makikita sa Garing Pantatak ng Butuan, na natagpuan noong dekada 1970 at pinetsahan sa pagitan ng ika-9 at ika-12 siglo. Ito ay sinaunang selyo na gawa sa garing na nagtagpuan sa isang pinaghuhukayan ng mga arkeologo sa Butuan. Idineklara ang selyo bilang Pambansang Kayamanang Pangkultura. Nakaukit sa selyo ang salitang "Butwan" sa nakaistilong Kawi. Matatagpuan ngayon ang selyong garing sa Pambansang Museo ng Pilipinas. Kaya nangangatuwiran ang isang hipotesis na, dahil Kawi ang pinakaunang patotoo ng pagsusulat sa Pilipinas, maaaring nagmula ang Baybayin sa Kawi.
Cham
Maaaring ipinakilala ang Baybayin sa Pilipinas ng mga koneksyong tabing-dagat sa Kahariang Champa. Ikinatutuwiran ni Geoff Wade na ang mga titik ng Baybayin na "ga", "nga", "pa", "ma", "ya" at "sa" ay nagpapakita ng mga katangian na pinakamainam na ipaliwanag sa pagkokonekta sa kanila sa sulat Cham, sa halip ng mga ibang Indikong abugida. Waring mas malapit ang Baybayin sa mga sulat ng timog-silangang Asya kaysa sa sulat Kawi. Nangangatuwiran si Wade na hindi tiyak na patunay ang Inskripsyon sa Binatbat na Tanso para sa pagmumula ng Baybayin sa Kawi, dahil nagpapakita ang inskripsyon ng mga huling katinig, habang hindi nagpapakita ang Baybayin ng mga ganito.
Kasaysayan
Sa mga mahuhugot na materyales, malinaw na ginamit ang Baybayin sa Luzon, Palawan, Mindoro, Pangasinan, Ilocos, Panay, Leyte at Iloilo, ngunit walang nagpapatunay na umabot ang Baybayin sa Mindanao. Tila malinaw na nagsimulang maghiwalay ang paglilinang ng mga uri sa Luzon at Palawan noong ika-16 siglo, bago sinakop ng mga Kastila ang nakikila natin ngayon bilang Pilipinas. Dahil diyan, Luzon at Palawan ang mga pinakalumang rehiyon kung saan nagamit at ginagamit ang Baybayin. Kapansin-pansin din kung paano nilinang ang sulat sa Pampanga ng mga katangi-tanging hugis para sa apat na titik noong unang bahagi ng siglong 1600, na kakaiba sa mga ginagamit sa ibang lugar. Nagkaroon ng tatlong medyo naiibang uri ng Baybayin sa huling bahagi ng siglong 1500 at siglong 1600, ngunit hindi sila mailalarawan bilang tatlong magkaibang sulat kung paanong may iba't ibang istilo ng sulat Latin sa buong edad medyang o modernong Europa na may medyo naiibang grupo ng mga titik at sistema ng pagbaybay.
Sa modernong panahon, ang Baybayin ay tinatawagang Badlit, Kudlit-kabadlit ng mga Bisaya, Kurditan, Kur-itan ng mga Ilokano, at Basahan ng mga mga Bikolano''. ''
Lumang kasaysayan
Nakaukit sa isang tapayang panlibing, na tinatawagang "Palayok ng Calatagan," na natagpuan sa Batangas ang mga titik na kapansin-pansing kahawig ng Baybayin, at sinasabing inukit s. 1300 PK. Gayunpaman, hindi pa pinapatunayan ang kanyang awtentisidad.
Kahit na isinulat ni Antonio Pigafetta, isa sa mga kasama ni Fernando de Magellanes sa barko, na hindi nulat noong 1521, dumating na ang Baybayin doon noong 1567 nang iniulat ni Miguel López de Legazpi mula sa Cebu na, "Mayroon silang [ang mga Bisaya] kanilang sariling mga titik at karakter kagaya ng mga Malay, kung kanino sila natuto; pinagsusulatan nila ang balat ng kawayan at dahon ng palma gamit ang isang matulis na instrumento, ngunit walang matatagpuan na sinaunang pagsusulat sa kanila, at wala ring salita ng kanilang pinagmulan at pagdating sa kapuluan, pinepreserba ang kanilang kaugalian at mga ritwal sa pamamagitan ng mga tradisyong ipinapasa-pasa buhat sa ama hanggang sa anak nang walang ibang tala." Pagkatapos ng isang siglo, noong 1668, isinulat ni Francisco Alcina: "Ang mga karakter nitong mga katutubo [mga Bisaya], o, mas mainam sabihing, ang mga ginagamit nang iilang taon sa mga bahaging ito, isang sining na ipinarating sa kanila ng mga Tagalog, at natutunan naman nila mula sa mga Borneano na nagmula sa dakilang pulo ng Borneo patungo sa Maynila, at kung kanino sila lubhang nakikipagpalitan... Mula sa mga Borneanong ito natutunan ng mga Tagalog ang kanilang mga karakter, at mula sa kanila natutunan ang mga Bisaya, kaya tinatawagan nilang mga Moro na karakter o titik dahil itinuro nito ng mga Moro... natutunan [ng mga Bisaya] ang mga titik [ng mga Moro], na ginagamit ng marami ngayon, at mas ginagamit ng mga kababaihan kaysa sa kalalakihan, at mas nadadalian sa pagsulat at pagbasa kaysa sa nahuli." Ipinaliwanag ni Francisco de Santa Inés noong 1676 kung bakit mas karaniwan ang Baybayin sa mga kababaihan, dahil "wala silang ibang paraan para magsayang ng oras, dahil hindi kaugalian na pumasok ang mga batang babae na pumasok tulad ng mga batang lalaki, higit na napapakinabangan nila ang kani-kanilang mga karakter kaysa sa mga kalalakihan, at ginagamit nila sa mga bagay ng debosyon, at sa mga ibang bagay, na hindi debosyon."
Ang pinakaunang nailathalang aklat sa isang wika ng Pilipinas, na nagtatampok ng Tagalog sa Baybayin at isinatitik sa sulat Latin, ay ang Doctrina Christiana en Lengua Española y Tagala ng 1593. Pangunahing nakasalig ang tekstong Tagalog sa isang manuskrito na isinulat ni P. Juan de Placencia. Pinangasiwaan nina Prayle Domingo de Nieva at Juan de San Pedro Martyr ang paghahanda at paglalathala ng aklat, na isinagawa ng isang di-pinanganlang Tsinong artisano. Ito ang pinakaunang halimbawa ng Baybayin na umiiral ngayon at ito ang tanging halimbawa sa siglong 1500. Mayroon ding serye ng mga legal na dokumento na nilalaman ng Baybayin, na nakapreserba sa mga Kastilang at Pilipinong arkibo na sumasaklaw ng higit sa isang siglo: ang tatlong pinakaluma, lahat nasa Archivo General de Índias sa Seville, ay mula noong 1591 at 1599.
Binanggit ni Pedro Chirino, isang Kastilang pari, noong 1604 at Antonio de Morga noong 1609 na alam ng karamihan ng mga Pilipino ang Baybayin, at karaniwang ginamit para sa mga personal na pagsusulat, panulaan, atbp. Gayunpaman, ayon kay William Henry Scott, may mga datu mula sa dekada 1590 na hindi kayang maglagda ng mga apidabit o panunumpa, at saksi na hindi kayang maglagda ng mga titulo ng lupa noong dekada 1620.
Noong 1620, isinulat ang Libro a naisurátan amin ti bagás ti Doctrina Cristiana ni P. Francisco Lopez, isang Ilokano Doctrina ang unang Ilokanong Baybayin, nakasalig sa katekismong isinulat ni Kardinal Belarmine. Mahalagang sandali ito sa kasaysayan ng Baybayin, dahil ipinakilala sa unang pagkakataon ang krus-kudlit, na nagpahintulot sa mga katinig na di-binibigkas. Nagkomento siya ng mga sumusunod sa kanyang desisyon : "Ang dahilan sa paglalagay ng teksto ng Doctrina sa sulat Tagalog... ay para magsimula ang pagwawasto ng nasabing sulat Tagalog, na, sa kasalukuyang kalagayan, ay napakadepektibo at nakalilito (dahil walang paraan hanggang ngayon para ipahiwatig ang mga huling katinig - ibig kong sabihin, ang mga walang patinig) na kinakailangan ng pinakamatalinong mambabasa na huminto at pagnilayan ang mararaming salita upang magpasiya kung anong bigkas ang nilayon ng manunulat." Gayunpaman, hindi kumagat ang krus-kudlit, o virama kudlit, sa mga gumagamit ng Baybayin. Kinonsulta ang mga katutubong eksperto sa Baybayin tungkol sa bagong inimbento at hinihilingang gamitin ito sa lahat ng kanilang mga sulat. Matapos purihin ang inimbento at magpasalamat, pinasya nila na hindi ito matatanggap sa kanilang pagsusulat dahil "Kumontra ito sa katutubong katangian at uri na ipinagkaloob ni Bathala sa kanilang pagsusulat at ang paggamit nito ay katumbas ng pagsisira ng Palaugnayan, Prosodi at Ortograpiya ng kanilang wikang Tagalog sa isang dagok."
Valmorea
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Ang Valmorea (Comasco: Valmuréa) ay isang comune (komuna o munisipalidad) sa Lalawigan ng Como sa rehiyon ng Lombardia, hilagang Italya, na matatagpuan mga 45 km hilagang-kanluran ng Milan at mga 12 km sa kanluran ng Como.
Baybayin
Lumang kasaysayan
Noong 1703, naiulat na ginagamit pa rin ang Baybayin sa Comintan (Batangas at Laguna) at mga ibang bahagi ng Pilipinas.
Kabilang sa mga pinakaunang panitikan ukol sa ortograpiya ng mga mga wikang Bisaya ang mga akda ni Ezguerra, isang Hesuitang pari, sa kanyang Arte de la lengua bisaya noong 1747 at Mentrida sa kanyang Arte de la lengua bisaya: Iliguaina de la isla de Panay noong 1818 na pangunahing nagtalakay ng istraktura ng bararila. Batay sa mga iba't ibang sanggunian sa loob ng maraming siglo, naiba ang mga dokumentadong silabaryo sa anyo.
Valmorea
Ang Valmorea ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: Albiolo, Bizzarone, Cagno, Rodero, at Uggiate-Trevano.
Henry Cabot Lodge
thumb|right|250px|Larawan ni Henry Cabot Lodge na ipininta ni [[John Singer Sargent noong 1889.]] Si Henry Cabot Lodge (Mayo 12, 1850 – Nobyembre 9, 1924) ay isang Amerikanong Senador na Republikano at historyador mula sa Massachusetts. Bilang may tangan ng PhD mula sa Pamantasan ng Harvaard, isa siyang matagal nang kaibigan at katapatang-loob ni Theodore Roosevelt. Dati siyang gumanap (subalit hindi niya titulong opisyal) bilang unang Pinuno ng Mayorya ng Senado. Pinaka nakikilala siya dahil sa kaniyang mga posisyon hinggil sa patakarang pang-ugnayang panlabas, natatangi na ang kaniyang pakikipagtunggali kay Pangulong Woodrow Wilson noong 1919 hinggil sa Tratado ng Versailles. Hiningi ni Lodge and kontrol ng Konggreso hinggil sa mga pagdedeklara ng digmaan; tinanggihan ito ni Wilson at hinadlangan ni Wilson ang hakbang ni Lodge na pagtibayin ang tratado na mayroong mga pasubali. Bilang resulta, ang Estados Unidos ay hindi kailanman sumali sa Liga ng mga Nasyon. Laban si Lodge sa balak ni Wilson para sa Liga ng mga Nasyon dahil ikinatatakot niya na masasangkot sa mga digmaan ang Estados Unidos, sa halip na sa mga kapakanan ng bansa.
Valmorea
Pisikal na heograpiya
Ang munisipalidad ng Valmorea ay hindi kinuha ang pangalan nito mula sa isang bayan ngunit mula sa lambak kung saan ito umaabot.
Baybayin
Lumang kasaysayan
Ang inskripsyon sa batong Ticao, kilala rin bilang batong Monreal o batong Rizal, ay isang tabletang apog na naglalaman ng Baybayin. Natagpuan ng mga mag-aaral ng Paaralang Elementarya ng Rizal sa Pulong Ticao sa bayan ng Monreal, Masbate, na nagsikayod ng putik sa kani-kanilang sapatos at tsinelas sa dalawang di-pantay na tabletang apog bago pumasok sa kanilang silid-aralan, nakalagay na ang mga ito sa isang seksyon ng Pambansang Museo ng Pilipinas, na tumitimbang ng 30 kilo, may 11 sentimetrong kapal, 54 sentimetrong haba at 44 sentimetrong lapad habang ang isa pa ay 6 sentimetrong kapal, 20 sentimetrong haba at 18 sentimetrong lapad.
Pagkawala
Maaaring naging sanhi ang pagkalito sa mga patinig (i/e at o/u) at huling katinig, mga nawawalang titik para sa mga tunog ng Kastila at prestihiyo ng kultura at pagsulat ng Kastila sa pagkawala ng Baybayin sa paglipas ng panahon sa karamihan ng mga bahagi ng Pilipinas. Nakatulong din sa mga Pilipino ang pag-aaral ng alpabetong Latin sa sosyoekonomikong pagsusulong sa ilalim ng mga Kastila, dahil maaaring silang umangat sa masasabing prestihiyosong puwesto tulad ng mga klerk, tagasulat at kalihim. Pagsapit ng 1745, isinulat ni Sebastián de Totanés sa kanyang Arte de la lengua tagala na “Bihira lamang ngayon ang Indio [Pilipino] na marunong bumasa [ng Baybayin], at mas bihira pa ang marunong magsulat [ng Baybayin]. Silang lahat ngayon ay nagsusulat at nagbabasa sa aming mga Kastilang titik [alpabetong Latin].” Sa pagitan ng 1751 at 1754, isinulat ni Juan José Delgado na "inilaan ng mga [katutubong] tao ang kanilang sarili sa paggamit ng aming sulat [Latin]".
Valmorea
Pisikal na heograpiya
Ang Valmorea ay tumataas sa ibaba lamang ng 500 metro sa ibabaw ng antas ng dagat sa Lombardong Prealpes, sa lugar ng Lawa ng Como, ilang hakbang mula sa hangganan ng Suwisa. Ito ay matatagpuan sa kaliwang pampang ng sapa ng Lanza, na dumadaloy sa Valmorea at matatagpuan sa mga entrada ng pamayanang bulubundukin ng Piambello. Ang munisipalidad ay nakasalalay sa singsing ng mga burol na umuunlad sa paanan ng Monte Generoso.
Baybayin
Pagkawala
Ang kawalan ng mga pre-Hispanikong ispesimen ng paggamit ng Baybayin ay humantong sa karaniwang maling akala na sinunog o pinuksa ng mga Kastilang prayle ang pagkarami-raming katutubong dokumento. Isa sa mga iskolar na nagpanukala ng teoryang ito si H. Otley Beyer, isang antropologo at mananalaysay na nagsulat sa "The Philippines before Magellan" (1921) na, "Ipinagmalaki ng isang Kastilang pari sa Timog Luzon na pinuksa niya ang higit sa tatlong daan na balumbon na pinagsulatan ng mga katutubong karakter". Naghanap nang naghanap ang mga mananalaysay ang pinagmulan ng pahayag ni Beyer, ngunit walang nakapagpatunay ang pangalan ng nasabing pari. Walang direktang dokumentadong ebidensya ng malaking pinsala ng mga pre-Hispanikong dokumento ng mga Kastilang misyonero at alinsunod dito, tinanggihan ng makabagong iskolar tulad ni Paul Morrow at Hector Santos ang mga mungkahi ni Beyer. Partikular na iminungkahi ni Santos na posibleng sinunog lamang ng mga Kastilang prayle ang mga manaka-nakang maikling dokumento ng orasyon, sumpa at tawal na itinuring bilang masama, at ang mga unang misyoneryo ay nagsagawa lamang ng pagpuksa ng mga Kristiyanong manuskrito na hindi katanggap-tanggap ng Simbahan. Tinanggihan ni Santos ang ideya na sistematikong pinasunog ang mga sinaunang pre-Hispanikong manuskrito. Naitala rin ni Morrow, isang iskolar, na walang kaganapang nakatala ng mga sinaunang Pilipinong nagsusulat sa mga balumbon, at ang pinakamalamang na dahilan kung bakit walang natirang mga pre-Hispanikong dokumento ay nagsulat sila sa mga nasisirang bagay tulad ng dahon at kawayan. Idinagdag pa niya na maaaring ikatuwiran na nakatulong ang mga Kastilang prayle sa pagpepreserba ng Baybayin sa pamamagitan ng pagdokumento at paggamit nito kahit na tinalikuran na ito ng karamihan ng mga Pilipino.
Sinasabi ni Isaac Donoso, isang iskolar, na nagkaroon ng mahalagang papel ang mga dokumentong nakasulat sa katutubong wika at katutubong sulat (lalo na ang Baybayin) sa hudisyal at legal na buhay ng kolonya at itinala na marami pa ring matatagpuang dokumento sa panahong kolonyal na nakasulat sa Baybayin sa mga iilang repositoryo, kabilang dito ang silid-aklatan ng Unibersidad ng Santo Tomas. Napansin din niya na hindi sinugpo ng mga unang Kastilang misyonero ang paggamit ng Baybayin ngunit sa halip niyo ay maaaring itinaguyod nila ang Baybayin bilang hakbang upang pigilan ang Islamisasyon, dahil lumilipat ang wikang Tagalog mula Baybayin patungo sa Jawi, ang isina-Arabeng sulat ng lipunang napa-Islam sa Timog-silangang Asya.
Habang may naitalang di-kukulangin sa dalawang kaso ng pagsunog ng mga libritong Tagalog ng mga pormula sa salamangka noong unang bahagi ng panahon ng mga Kastila, nagkomento rin si Jean Paul-Potet (2017), isang iskolar, na nakasulat ang mga librito sa alpabetong Latin at hindi sa katutubong Baybayin. Wala ring mga ulat ng mga banal na kasulatan ng mga Tagalog, dahil hindi nila isinulat ang kanilang kaalaman sa teolohiko at ipinasa nang bibigan habang inilaan ang paggamit ng Baybayin para sa mga sekular na layunin at mga anting-anting.
Mga modernong inapo
Ang mga natitirang modernong sulat na tuwirang nagmula sa Baybayin sa pamamagitan ng likas na pangyayari ang sulat Tagbanwa na minana ng mga Palawano mula sa mga Tagbanwa at pinangalanang Ibalnan, at sulat Buhid at sulat Hanunóo sa Mindoro. Pinalitan ang sinaunang sulat Kapampangan na ginamit noong siglong 1600 ng artipisyal na sulat na tinatawagang "makabagong Kulitan". Walang ebidensya para sa mga iba pang panrehiyong sulat; tulad ng makabagong eksperimento sa Pampanga. Alinmang ibang sulat ay mga kamakailang likha batay sa isa o isa pa sa mga abesedaryo mula sa mga lumang Kastilang paglalarawan.
Palatitikan
Tandaan na itinatampok sa ikalawa-sa-huling hanay ang pamudpod virama " ᜴", na ipinakilala ni Antoon Postma sa sulat Hanunuo. Ang huling hanay ng mga kumpol na may krus-kudlit virama "+", ay idinagdag sa orihinal na sulat, ipinakilala ni Francisco Lopez, isang Kastilang pari noong 1620.
May isang simbolo lamang para sa Da o Ra dahil alopono ang mga ito sa karamihan ng mga wika ng Pilipinas, kung saan nagiging Ra ito sa pagitan ng mga patinig at nagiging Da sa mga ibang posisyon. Napanatili ang ganitong alituntunin ng balarila sa makabagong Filipino, kaya kapag may d sa pagitan ng dalawang patinig, nagiging r ito, tulad sa mga salitang dangal at marangal, o dunong at marunong, at kahit sa raw at daw at sa rin at din pagkatapos ng mga patinig. Gayunpaman, mayroong hiwalay na simbolo para sa Da at Ra para sa ibang uri ng Baybayin tulad ng Sambal, Basahan, at Ibalnan; upang banggitin lamang ang ilan.
Ginagamit din ang parehong simbolo upang kumatawan sa Pa at Fa (o Pha), Ba at Va, at Sa at Za na katunog din. Kinatawan ng isang titik ang nga. Pinanatili ng kasalukuyang bersyon ng alpabetong Filipino ang "ng" bilang digrapo. Bukod sa mga ponetikong pagsasaalang-alang na ito, monokameral ang sulat at hindi gumagamit ng maliit at malaking titik upang ipakitang iba ang mga pangalang pantangi o unang titik ng mga salitang nagsisimula ng mga pangungusap.
Virama Kudlit
Naging lalong mahirap ang orihinal na pamamaraan ng pagsulat para sa mga Kastilang pari na nagsasalinwika ng mga aklat tungo sa mga bernakular, dahil noong una hindi isinasama ng Baybayin ang huling katinig na walang patinig. Maaaring ikalito ito ng mga mambabasa sa anong salita o bigkas ang nilayon ng manunulat. Halimbawa, 'bu-du' ang pagbaybay sa 'bundok', na hindi isinasama ang huling katinig ng bawat pantig. Dahil dito, ipinakilala ni Francisco Lopez ang kanyang kudlit noong 1620 na tinatawagang sabat o krus na nagkansela sa pahiwatig na tunog ng patinig a at nagpahintulot sa pagsusulat ng huling katinig. Isinulat ang kudlit sa anyo ng tandang "+", na may kaugnayan sa Kristiyanismo. Pareho ang silbi nitong malakrus na kudlit sa virama sa sulat Devanagari sa Indiya. Sa katunayan, tinatawagang Tagalog Sign Virama ang kudlit ng Unicode.
Bantas at pagitan
Noong una, ang Baybayin ay may iisang bantas lamang, na tinawagang Bantasan. Ngayon, gumagamit ang Baybayin ng dalawang bantas, ang solong bantas, na nagsisilbi bilang kuwit o tagahati ng talata, at ang dobleng bantas , na nagsisilbi bilang tuldok o pangwakas ng talata. Kahawig ang mga bantas na ito sa solong at dobleng danda sa mga ibang Indikong Abugida at maaaring ilahad nang patayo tulad ng mga Indikong danda, o nang pahilis tulad ng mga bantas na pahilis.
Nagkakaisa sa paggamit ng mga bantas ang lahat ng mga sulat Pilipino at isinakodigo ng Unicode sa bloke ng sulat Hanunóo. Hindi ginamit sa kasaysayan ang paghihiwalay sa mga salita dahil isinulat nang patuloy ang mga salita, ngunit karaniwan ito ngayon.
Pre-kolonyal at kolonyal na paggamit
Binigyang pansin ni Pedro Chirino, isang Kastilang pari, noong 1604 at Antonio de Morga noong 1609 na marunong ang karamihan ng mga Pilipino sa Baybayin, at sinabi na halos walang lalaki at mas bihira pa ang babae na hindi bumabasa at nagsusulat sa mga titik na ginagamit sa "pulo ng Maynila". Itinala na hindi sila nagsusulat ng mga aklat o nagrerekord, ngunit ginamit ang Baybayin para sa mga personal na pagsusulat tulad ng mga maliliit na nota at mensahe, tula at paglagda ng mga dokumento.
Ayon sa kaugalian, isinulat ang Baybayin sa mga dahon ng palma gamit ang mga panulat o sa kawayan gamit ang mga kutsilyo. Ang kurbadong hugis ng mga titik ng Baybayin ay tuwirang resulta nitong pamana; nakapupunit sa dahon ang mga tuwid na linya. Nang maukit ang mga titik sa kawayan, pinapahiran ito ng abo upang lumitaw ang mga titik. Binanggit ng isang di-kilalang sanggunian mula sa 1590 na:
"Kapag nagsusulat sila, ito ay nasa mga tableta na gawa sa kawayan na mahahanap sa mga pulong iyon, sa banakal. Sa paggamit ng ganoong tableta, na kasinglaki ng apat na daliri, hindi ipinanunulat ang tinta, ngunit ang iilang mga panulat kung saan tinatabas ang ibabaw at banakal ng kawayan at isinasagawa ang mga titik." Noong panahon ng mga Kastila, nagsimulang isulat ang karamihan ng Baybayin gamit ang tinta sa papel o inilalathala sa mga aklat (gamit ang mga bloke ng kahoy) upang padaliin ang pagkalat ng Kristiyanismo. Sa mga ilang bahagi ng bansa tulad nh Mindoro nanatili ang kinaugaliang paraan ng pagsusulat. Ikinakatuwiran ni Isaac Donoso, isang iskolar, na mahalaga ang papel ng mga dokumentong nakasulat sa katutubong wika at sa Baybayin sa hudisyal at legal na buhay ng kolonya.
Makabagong paggamit
Pana-panahong naimungkahi ang iilang panukalang-batas na nilalayong itaguyod itong sistema ng pagsulat, kabilang dito ang "National Writing System Act" (Panukalang Batas ng Kapulungan 1022 /Panukalang Batas ng Senado 433 ). Ginagamit ito sa pinakakasalukuyang serye ng Bagong Salinlahing Baryang Salapi ng piso ng Pilipinas na inilabas noong huling sangkapat ng 2010. "Pilipino" ang salita na ginamit sa mga pera.
Ginagamit din ito sa mga pasaporte ng Pilipinas, lalo na sa pinakabagong edisyon ng e-pasaporte na inilabas noong 11 Agosto 2009 patuloy. Ang mga pahinang gansal ng mga pahinang 3–43 ay may "" ("Ang katuwiran ay nagpapadakila sa isang bayan") bilang pagtukoy sa Kawikaan 14:34.
Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatang Pantao
thumb|477x477px|Artikulo 1 ng Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao, nakasulat-kamay sa Pilipinong Baybayin.
Unicode
Idinagdag ang Baybayin sa Pamantayang Unicode noong Marso, 2002 sa paglabas ng bersyong 3.2.
Bloke
Kabilang sa Unicode sa ilalim ng pangalang 'Tagalog'.
Sakop ng Baybayin-Tagalog sa Unicode: U+1700–U+171F
Gboard
Isinapanahon ang talaan ng suportadong wika ng Gboard, isang virtual keyboard app na binuo ng Google para sa Android at iOS noong Agosto 1, 2019. Kabilang dito ang lahat ng bloke ng Unicode Baybayin: Baybayin-Buhid bilang "Buhid", Baybayin-Hanunoó bilang "Hanunuo", Baybayin-Tagalog bilang "Filipino (Baybayin), at Baybayin-Tagbanwa bilang "Aborlan". Idinisenyo ang tipaan ng Baybayin-Tagalog ("Filipino (Baybayin)") para madaling gamitin habang pinipindot ang titik. Ipinapakita ang mga panandang patinig para sa e/i at o/u, pati na rin ang kudlit (pagkansela ng tunog-patinig) sa gitna ng pagkakaayos ng tipaan.
Philippines Unicode Keyboard Layout na may Baybayin
Posibleng magmakinilya ng Baybayin nang direkta mula sa tipaan nang hindi gumagamit ng mga online typepad. Kabilang sa Philippines Unicode Keyboard Layout ang mga iba't ibang uri ng pagkakayos ng Baybayin para sa mga iba't ibang tagagamit ng tipaan: QWERTY, Capewell-Dvorak, Capewell-QWERF 2006, Colemak, at Dvorak. Magagamit ang lahat ng mga ito sa mga instalasyon ng Microsoft Windows at GNU/Linux 32-bit at 64-bit.
Maaaring i-download ang pagkakaayos ng tipaan na may Baybayin sa pahinang ito.
Mga kawing panlabas
Kaurian:Panitikan sa Pilipino
Alibang-bang
Ang alibang-bang ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:
Uri ng isda
Aligasin (paglilinaw)
Ang aligasin ay maaring tumukoy sa mga sumusunod:
uri ng isda
Shogun
thumb|right|Si [[Minamoto no Yoritomo, ang unang sugun ng Kasugunang Kamakura (1192-1199).]] thumb|right|Si [[Tokugawa Ieyasu ng Kasugunang Edo (Tokugawa).]] Sa kapanahunan ng piyudalismo sa Hapon, ang sugun o shogun ang namumuno sa bansa, ngunit walang kapangyarihan sa ibabaw ng emperador. Ang emperador ang pumipili ng sugun. Isa itong ranggo na hindi katumbas ng hari o ng emperador. Ibinibigay ang ranggong ito ng Tennō, ang emperador ng Hapon. Nangangahulugang heneral ang salitang sugun sa wikang Hapones, na may opisyal o buong kapangalanang Seii Taishōgun o "dakilang heneral na lumalaban sa silanganing mga barbaro at magwawagi".
Kasaysayan
Noong sinaunang panahon sa Hapon, nagsilbing mga heneral ng mga emperador ang mga shogun. Hindi sila naghahari. Subalit noong 1192, may isang samurai at pinunong militar na nagngangalang Minamoto no Yoritomo na pinagkalooban ng pamagat na sugun ng dating emperador Go-Shirakawa. Mula noon, ang sugun ang naging pinakapinuno ng lahat ng mga samurai sa buong Hapon. Nang sumapit ang kalagitnaan ng ika-16 dantaon, ang sugun ang namuno sa kabuuan ng bansang Hapon.
Tinatawag na kasugunan o shogunate ang tanggapan ng sugun. Sa Hapon, tinatawag itong bakufu o "tanggapang nasa loob ng kubol" sapagkat dating pinunong panghukbo ang sugun na nasa loob ng isang kubol (tolda o dampa) ang tanggapan habang nasa pook ng labanan o digmaan.
Nagkaroon ng tatlong kasugunan sa Hapon:
Noong 1868, nagbitiw sa tungkulin ang pan-labinlimang sugun ng Kasugunang Tokugawa na si Tokugawa Yoshinobu. Dito nagsimula ang pagtatapos ng pamumuno sa Hapon ng sugun, at ito na rin ang wakas ng panahong piyudal o "pag-aawayan" (labanang pandigmaan) sa bansang Hapon.
Terminolohiya
Bukod sa pagiging ranggong pang-militar ng salitang sugun (Shōgun (将軍) ), isa rin itong makasaysayang pamagat o titulong pantao sa Hapon. Bilang salitang Hapon na katumbas ng "heneral", binubuo ito ng dalawang salitang kanji: ang sho na nangangahulugang "komandante", "heneral", o "almirante", at ng gun na "mga mandirigma" o "mga tropa ng sundalo" ang ibig sabihin. Samakatuwid, nangangahulugang "isang heneral ng mga hanay ng mandirigma" ang shogun. Sa makabagong pangangahulugan, katumbas ng hanay na ito ang isang generalissimo. Bilang isang titulo, ito ang pinaikling anyo ng Seii Taishōgun (征夷大将軍), ang namamahalang indibidwal sa iba't ibang panahon sa kasaysayan ng Hapon, na nagtapos nang magbitiw sa luklukan ng tungkulin si Tokugawa Yoshinobu at ibinigay niya ito kay Emperador Meiji noong 1867.
Ang pamagat na salitang sugun
Nangangahulugan ang terminong sei-i-tai-shōgun ng "magiting na heneral na gumapi sa mga barbarong mula sa silangan." Isa sa mga sinaunang mga katawagan ang "silanganing barbaro" para sa iba't ibang mga grupo na namuhay sa silanganing lugar sa Hapon at hindi pa naging mga tagasunod ng pamahalaang sentral. Kabilang dito ang mga aborihinal o katutubong mamamayanang Ainu na dating naninirahan sa Honshū at sa Hokkaidō.
Nagkamit ng sapat na kapangyarihan mula sa kamaharlikaan ng Kyoto si Minamoto no Yoritomo, ang unang sugun ng Kasugunang Kamakura. Sa madaling sabi, siya ang naging pinuno at tagapamalakad ng Hapon, at tumanggap ng titulong sei-i taishōgun. Mula noon, tumanggap rin ng ganitong pamagat o titulo ang mga pinuno ng tatlong magkakasunod na kasugunan. Makalipas ang pagbagsak ng Kasugunang Kamakura, mayroon mga kondisyong dapat maabot para magkamit ng titulong sugun ang isang Panginoong-Pandigma o warlord. Isa sa mga ito, at ang pinakamahalaga, dapat na nagmula sa angkang Minamoto ang Panginoong-Pandigma. Pangalawa, nararapat na napailalim at nagkakaisa sa ilalim ng nag-iisang daimyo ang buong Hapon. Kapag nagawang mapag-isa ng isang Panginoong-Pandigma ang Hapon, ngunit hindi wala siyang ninuno mula sa angkang Minamoto, bibigyan lamang siya ng titulong Rehiyente.
Kasugunang Tokugawa (1603-1868)
(203.84.183.130 04:20, 21 Disyembre 2008 (UTC))
Golf
Paraan ng paglalaro
Ang panalo ay nasusukat sa pinakamababang bilang ng palo ng isang manlalaro, ito ay tinatawag na "pakontian ng palo" (stroke play) o ang pakontian ng palo sa bawat butas ng isang manlaalro o koponan sa kabuuan ng laban (match play).
Balila
Ang balila ay maaring tumukoy sa mga sumusunod:
uri ng isda
Bagyong Dolores (1974)
Ang Bagyong Dolores ay isang bagyo na natama sa Mehiko.
Pilar, Sorsogon
Ang Bayan ng Pilar ay isang ika-2 uring bayan sa lalawigan ng Sorsogon, Pilipinas. Ayon sa, ito ay may populasyon na sa may  na kabahayan.
Perissodactyla
Isang kakaibang-toed na may kuko ay isang hayop na nagpapasuso sa mga hooves na nagtatampok ng isang kakaibang bilang ng mga paa. Ang gitnang daliri sa bawat paa ay karaniwang mas malaki kaysa sa mga kapitbahay. Odd-toed ungulates relatibong malaking greysers at, hindi katulad sa ngumangata kahit-toed ungulates (artiodactyls), mayroon silang relatibong simpleng tiyan dahil ang mga ito ay mga hindgut fermenters, digesting selulusa ng halaman sa kanilang mga bituka kaysa sa isa o higit pang mga tiyan. Odd-toed ungulates ang kabayo, tapirs, at rhinoceros.
The Charlatans
Ang The Charlatans ay isang English rock band na nabuo sa West Midlands noong 1988. Ang line-up ay binubuo ng lead vocalist na si Tim Burgess, gitarista na si Mark Collins, bassist na si Martin Blunt at keyboardist na si Tony Rogers.
Ang lahat ng labing-tatlong studio ng banda ay naka-tsart sa tuktok na 40 ng UK Albums Chart, tatlo sa kanila ang bilang. Nagkaroon din sila ng dalawampu't dalawang nangungunang 40 singles at apat na nangungunang 10 mga entry sa UK Singles Chart, kasama ang mga hit na "The Only One I Know" at "One to Another".
Prieto Diaz
Mga Barangay
Ang bayan ng Prieto Diaz ay nahahati sa 23 mga barangay.
Wikang Inuktitut
Ang wikang Inuktitut (Inuktitut, syllabics ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ; mula sa inuk tao + -titut kagaya ng), kilala rin bilang Silangang Kanadanong Inukitut, magkatulad sa entirong kultura ng Silangang Kanadanong Inukitut, kanilang value, societal norms, mga manerismo at wika; yan ay, "para magawa ang kahit ano sa manner ng isang Inuk".
Wikang Palawano
Ang wikang Palawano ay isang wika sa Palawan sa Pilipinas na may mahigit 40,000 mga mananalita nito.
100 Days to Heaven
Ang 100 Days to Heaven ay isang programang fantasy/comedy/drama sa telebisyon na ipinalabas noong 2011. Ito ay pinangasiwaan ninadirected by Malu L. Sevilla, Jojo A. Saguin, and Don M. Cuaresma. Itinatampok sa palabas sina Coney Reyes at Xyriel Manabat bilang si Anna Manalastas at si Jodi Sta. Maria bilang si Sophia Delgado (na kalauna'y naging Trisha Manalastas). Kasama rin sina Joel Torre, Dominic Ochoa, Smokey Manaloto, Valerie Concepcion, Rafael Rosell, Jewel Mische, Emmanuelle Vera, Neil Coleta, Louise Abuel, Rustica Carpio at Noel Trinidad bilang mga sumusuportang tagaganap. Ipinalabas ang programa sa Primetime Bida ng ABS-CBN at sa TFC, bilang kapalit ng Mutya, mula 9 Mayo hanggang 18 Nobyembre 2011.
Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol
Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol ( Literatura filipina en español  ; Literaturang Pilipino sa Espanyol   ) ay isang kalipunan ng panitikan na ginawa ng mga Pilipinong manunulat sa wikang Kastila. Sa ngayon, ang korpus na ito ang pangatlo sa pinakamalaki sa buong korpus ng panitikan ng Pilipinas ( Panitikan ng Pilipinas sa Filipino ang una, na sinusundan ng Panitikang Pilipino sa Ingles ). Ito ay bahagyang mas malaki kaysa sa panitikan ng Pilipinas sa mga wikang bernakular. Gayunpaman, dahil sa napakakaunting mga nadagdag dito sa nakalipas na 30 taon, inaasahan na ang una ay malapit nang maabutan ang ranggo nito.
100 Days to Heaven
Ito ang unang pagbibida ni Coney Reyes matapos gumanap ng mga sumusuportang papel sa mga nakaraang teleserye na Sa Puso Ko Iingatan Ka, Ysabella at Rubi.
Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol
Kasaysayan
Ayon kay Mariñas (1974) ang Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol ay maaaring hatiin sa 5 yugto :
100 Days to Heaven
Buod
Ibinabahagi ng programa ang kuwento ng buhay ni Madam Anna Manalastas (Coney Reyes), ang mala-diktador na may-ari ng isang kompanya ng laruan, ang The Toy Company. Dahil sa kaniyang kalunos-lunos na nakaraan, siya ay naging malamig sa pakikitungo at naging salbahe sa mga tao. Ang mga empleyado ng nasabing kompanya ay, kung hindi natatakot, mayrong itinatagong sama ng loob sa kaniya dahil sa istrikto at awtoritaryan niyang pag-uugali sa kanila at sa ibang tao. Isang gabi ay napatay si Madam Anna sa pagsabog ng kanyang kotseng sinasakyan. Ang kaluluwa niya, na dapat ay ibaba na sa impyerno, ay nagtungo sa mga pinto ng Langit kung saan nakilala niya ang isang Tagabantay. Dapat ay ipapadala na siya sa impyerno, ngunit matapos ang isang "negosasyon" ay binigyan siya ng pangalawang pagkakataon ng Tagabantay. Kaya naman ibinalik siya sa lupa, ngunit bilang isang bata. Ang kondisyon ay dapat makipag-ayos siya sa mga nasaktan niya at maitama ang mga naging pagkakamali niya sa loob ng 100 araw lamang.
Sa lupa ay nakilala niya ng "magpipinsan" na sina Sophia (Jodi Sta. Maria), Bruce (Smokey Manaloto) at si Jopet (Neil Coleta), na mga con artist, ibig sabihin ay mga nagpapanggap na kung sino-sino para magkaroon ng pera sa pagpapagamot kay Kevin (Louise Abuel), na kalaunan ay magiging best friend ni grandmother to Bruce and Jopet.
The Kane Chronicles
Ang The Kane Chronicles ay trilohiya ng mitolohiyang Ehipsiyong-katha, abentura at pantasyang mga nobela na isinulat ng Amerikanong manunulat na si Rick Riordan. Ang serye ay nagaganap sa kaparehas na sansinukob ng Percy Jackson & the Olympians, The Heroes of Olympus, at Magnus Chase and the Gods of Asgard ni Riordan.
Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol
Mga gawaing panrelihiyon ng Espanyol tungkol sa Pilipinas (1593–1800)
Ang pagdating ng mga Espanyol noong 1565 ay nagdala ng mga tagapatnugot ng kultura at wika ng mga Espanyol. Ang mga mananakop na Espanyol, na namamahala mula sa Mexico para sa korona ng Espanya, ay nagtatag ng isang mahigpit na sistema ng uri na nagpataw ng Romano Katolisismo sa katutubong populasyon. Ang mga misyonerong Augustinian at Franciscano, na sinamahan ng mga sundalong Espanyol, ay hindi nagtagal ay nagpalaganap ng Kristiyanismo sa bawat isla. Ang kanilang misyon ay ipinatupad sa pamamagitan ng sapilitang paglipat ng mga katutubo sa panahong ito, dahil ang mga nailipat na katutubo ay bumaling sa mga dayuhan, at ang nakabalangkas na relihiyon bilang bagong sentro ng kanilang buhay. Ang mga pari at prayle ay nangaral sa mga lokal na wika at nagbigay trabaho sa mga katutubo bilang mga tagapagsalin, na lumikha ng isang bilingual na antas na kilala bilang ladinos.
Ang mga katutubo, na tinatawag na "indios", sa pangkalahatan ay hindi tinuturuan ng Espanyol, ngunit ang mga indibiduwal na bilingual, lalo na ang makatang-tagasalin na si Gaspar Aquino de Belén, ay gumawa ng debosyonal na tula na nakasulat sa Romanong sulat sa wikang Tagalog. Ang Pasyon, na sinimulan ni Aquino de Belen, ay isang salaysay ng pasyon, kamatayan at muling pagkabuhay ni Hesukristo, na kumalat sa maraming bersyon. Nang maglaon, ang Mexican ballads of chivalry, ang corrido, ay nagbigay ng modelo para sa sekular na panitikan. Ang mga salaysay ng taludtod, o komedya, ay isinagawa sa mga wikang rehiyonal para sa karamihang hindi marunong bumasa at sumulat. Isinulat din ang mga ito sa alpabetong Romano sa mga pangunahing wika at malawak na ipinakalat.
Mani (paglilinaw)
Ang mani ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:
Panitikan ng Pilipinas sa Espanyol
Mga gawaing panrelihiyon ng Espanyol tungkol sa Pilipinas (1593–1800)
Noong unang bahagi ng ika-17 siglo, isang Pilipinong Intsik na tagapaglimbag, si Tomás Pinpin, ang nagtakdang magsulat ng isang libro sa romanisadong ponetikang kathang sulat. Ang kanyang layunin ay turuan ang kanyang mga kapwa nagsasalita ng Tagalog ng mga prinsipyo ng pag-aaral ng Espanyol. Ang kanyang aklat, na inilathala ng Dominican press (kung saan siya nagtrabaho) ay lumabas noong 1610. Hindi tulad ng gramatika ng misyonero (na itinakda ni Pinpin sa uri), ang aklat ng katutubo ay tumatalakay sa wika ng mga kolonisador sa halip na sa mga kolonisado. Ang aklat ni Pinpin ang kauna-unahang gawaing isinulat at inilimbag ng isang katutubong Pilipino. Dahil dito, ito ay mayamang nakapagtuturo para sa kung ano ang sinasabi nito sa atin tungkol sa mga interes na nagpasigla sa pagsasalin ng Tagalog at, sa pamamagitan ng implikasyon, ang pagbabagong Tagalog sa unang bahagi ng panahon ng kolonyal. Isinalin ni Pinpin ang pagsasalin sa mga simpleng paraan upang matulungan at mahikayat ang mga mambabasang Tagalog na matuto ng Espanyol.
Yugto ng paghubog (1800–1873)
Sa tinaguriang 'Yugto ng paghubog', sinimulang kilalanin ng mga manunulat na Pilipino ang Pilipinas na isang hiwalay na uri mula sa Espanya at ikinodigo ang mga ito sa iba't ibang anyo ng pagpapahayag.
Kabilang sa mga unang Pilipino na gumawa ng mga ito ay si Luis Rodríguez Varela, isang mestisong ipinanganak sa Tondo (na probinsya sa labas ng mga pader ng Maynila ngunit ngayon ay inkorporada bilang isang distrito) noong 1768.
Kabilang sa mga akda, ang pinakaunang kinikilalang akda sa panahong ito ay ang " Proclama historial que para animar a los vasallos que el Señor Don Fernando VII tiene en Filipinas a que defendian a su Rey del furor de su falso amigo Napoleón, primer Emperador de fanceses, escribe, dedicada at imprime a su costa Don Luis Rodríguez Varela". Tulad ng ipinahayag ng pamagat, ang akda ay puno ng mga damdaming maka-Espanyol.
Noong 1810, makalipas ang isang taon ng paglalathala ng nasabing akda, si Fernández de Folgueras, Gobernador Heneral sa Pilipinas ay pinagkalooban ng 'Office of the Censor' na maglimbag ng tatlong aklat. Ang mga aklat ay pinamagatang: " Elogio a las Provincias de los Reynos de la España Europea ", " Elogio a la mujer" at " El Parnaso Filipino". Ang huling aklat, isang koleksyon ng mga tula na isinulat ng iba't ibang makatang Pilipino noong panahong iyon, ay isa pa rin sa pinakamahalagang akda sa buong korpus ng Panitikang Pilipino sa Espanyol. At bagama't binatikos ito nang husto noong kasagsagan nito (noong 1814), taglay nito ang merito ng pagiging unang aklat tungkol sa Pilipinas sa Kastila na puro pampanitikan at hindi didaktiko o relihiyoso.
Nakita rin sa panahong ito ang paglalathala ng mga akda ni José Vergara, isa sa kinatawan ng Pilipinas sa Spanish Cortes ; at Juan Atayde (1838–1896), isang opisyal ng militar. Karamihan sa mga akdang inilathala sa mga taong ito ay tula.
Ngunit dahil karamihan sa mga taong may kaalaman sa Espanyol ay yaong mga kabilang sa Catholic hierarchy, ang mga relihiyosong gawain ay bumubuo pa rin ng malaking bahagi ng corpus.
Sa kanyang pananatili bilang Vicar General ng Archdiocese of Manila, itinatag Padre Pedro Peláez, SJ, (1812–1863) ang " El Católico Filipino", isang pahayagan ng relihiyosong kalikasan. Habang naglilingkod sa nasabing posisyon, nagturo din siya sa Unibersidad ng Santo Tomas at nagsilbing tagasulat sa " La Genereción", isang pahayaganl na inilathala sa Madrid. Sa kanyang mga gawa, malaki ang ginawa ni Peláez sa pagtatanggol ng kanyang kapwa Pilipino.
Bagama't una itong inilimbag nang walang pagkakakilanlan, isang flyer na inilathala sa Madrid noong 1862 na pinamagatang " Documentos importantes para la cuestión pendiente sobre la provisión de curatos en Filipinas" ay iniugnay din sa kanya. Si Peláez din ang unang gumamit ng katagang perla de oriente upang tukuyin ang Pilipinas. Ito ay ginawang tanyag kalaunan ni José Rizal sa kanyang huling tula at ang modernong pagsasalin sa Filipino ng pambansang awit. Ang termino ay unang ginamit noong 1855 sa kanyang akda na pinamagatang " Sermón de San Andrés ".
Sa pagkamatay ni Peláez, ipinagpatuloy ng isa pang pari ang laban para sa pagkakakilanlan sa sarili sa katauhan ni Fr. José Apolonio Burgos (1837–1877). Si Burgos ay isang estudyante ni Peláez sa UST. Isang taon pagkatapos ng lindol noong 1863 na kumitil sa buhay ng kanyang guro, binigyan niya ang pahayagang Madrid na " La Verdad" ng " Manifesto que a la noble Nación Española dirigen los leales filipinos " upang ipagtanggol ang mabibigat na batikos ng mga regular na pari laban sa mga Pilipino ng panahong iyon. Nagawa rin niyang maglathala ng " El Eco Filipino" upang ulitin ang panawagan ng reporma sa gobyerno at hierarchy ng Pilipinas.
Ang iba pa niyang kapansin-pansing mga gawa ay ang " Mare Magnum" (1851), " Estado de Filipinas a la llegada de los españoles" (nawitten noong 1871 ngunit nai-publish noong 1894 pagkatapos ng kamatayan), " Ciencias y costumbres de los filipinos" (1868), " Cuentos y leyendas filipinas" (1860), " Es verdad los milagros" (1860) at " Los Reyes Filipinos".
Sa pagbubukas ng Suez Canal, maraming Espanyol ang dumating sa Pilipinas. Ang ilan ay nag-aral pa sa mga isla na nagsilang ng ilang publikasyon tulad ng " La Oceanía Española", " El Comercio" at " La Voz de España".
Nasyonalistang yugto (1883–1903)
Ang pagbubukas ng mga daungan ng Pilipinas sa dayuhang komersyo, ang paglipat sa isang ekonomiyang pang-eksport, at ang pagtatatag ng mga regular na rutang pandagat sa pagitan ng Pilipinas at Espanya ay nagdulot ng mga pagbabago sa lipunan at ekonomiya sa Pilipinas. Ang mas mayayamang pamilya na nakinabang sa pag-unlad ng ekonomiya ng Pilipinas noong huling bahagi ng ika-19 na siglo ay nagpadala ng kanilang mga anak sa Espanya at Europa upang samantalahin ang mga pagkakataong pang-edukasyon na iniaalok sa kanila ng liberalisadong patakarang kolonyal ng Espanyol noong panahong iyon. Ang mga edukadong kabataang ito, na tinatawag ding ilustrados, ay magiging tagapagsalita ng mga hinaing at mithiin ng kanilang mga tao. Nagtipon sila sa paligid ng Circulo Hispano-Filipino ng Madrid, na itinatag noong 1882, na pagkatapos ay umunlad sa Asociación Hispano-Filipina, at mula 1888 pataas ay nagsimulang magsulat ang mga kabataang ito para sa pahayagang La Solidaridad, na may mga propagandistang intensyon at nasyonalistang adhikain. Marami sa mga ilustrado na ito ay mga pangunahing tauhan din ng Rebolusyong Pilipino, na nagtapos sa kalayaan ng Pilipinas mula sa Espanya at ang paglipat ng Pilipinas sa Estados Unidos ng Amerika.
Isang mabisang kasangkapan sa pagtataguyod ng nasyonalismong Pilipino sa Espanyol ang pundasyon ng La Solidaridad (mas magiliw na tinatawag na La Sol ng mga miyembro ng kilusang propaganda) noong Pebrero 15, 1885. Sa tulong ng organ na ito, naipahayag ng mga pambansang bayaning Pilipino tulad nina José Rizal, Graciano Lopez Jaena, Marcelo H. del Pilar, at iba pa ang kanilang mga damdamin.