cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islami Nakyl
I
Imanyň bahasyny ölçäp bolmaz. Ir turan işinden dynar. It öýkelese, eýesi duýmaz, pişik öýkelese — bibisi. Imansyz öli ýaly, gahar şeýtan. Iliň haky — belaň boky. Iç belasy – agyzdan. Içde gujur bolmasa, ýigrimi bäş ýaş neýlesin. Içim özümi ýakýar, daşym – halky. Içýag gaçagan bolar, işýakmaz – ýatagan. Iki at depişer, arasynda eşek öler. Iki diňle, bir sözle. Iki el bir baş üçin. Iki garpyz bir elde tutdurmaz. Iki ýakyn uruşsa, özgelere iým bolar. Iki ýarty – bir bitin. Il agzyny ýygyp bolmaz, çelek agzyny – bogup. Ilden tama edeniň bilen ryzk açylmaz. Iliň bereni – dadymlyk, Hudaýyň bereni – doýumlyk. Ilki iş, soň iýmiş. Ilki öýüň içi, soň daşy. Ilki özüňi düzet, soň ile at dak. Ir ekenler – harmanda, giç ekenler – armanda. Ir gelen sakada oturar, giç gelen – ýakada. Ir turan işinden dynar. Ir turan ökünmez. Ir turana iki paý. Isrip – haram. Iş akyly tapar, akyl – işi. Iş aşa çeker, ýaltalyk – başa. Iş gamyny säher iý, gyş gamyny – bahar. Işe başlamankaň, soňuny oýlan. Işi akyl bile tut, zehin bile gutar. Işi balarysyndan öwren, agzybirligi – goýun sürüsinden. Işi owal başlama, başladyňmy, taşlama. Işigiňden akýan suwuň gadyry ýok. Işik açyk bolsa-da, sorap gir. Işiň gowşak ýerinden oslanmadyk iş çykar. Işiň janyny işlän alar. Işiň özi bir şaýylyk, galmagaly müň tümenlik. Işläne – bar, işlemedik – nana zar. Işläp adam ölmez, ýortup – it. Işlemedik – dişlemez. Işlemedik ölmez, ölmese-de gülmez. Işleýän demir pos bilmez. Işsiz gelip, işleýäniň işini galdyrar. Işsizlikden ýaman zat ýok. It burnundan üşär. It üýrer, kerwen geçer. Iti gapmaz diýme, aty – depmez. Itiň yzyndan bar, atyň – öňünden. Iýeniň – az, saglygyň – saz. Iýýäniň ýaman bolsa-da, diýýäniň ýaman bolmasyn.
Y
Yhlas bilen aglasaň, sokur gözden ýaş çykar. Yhlasa – myrat.Ynsandan soradym gysgandy, Hudaýdan soradym berdi. Yhlasa — myrat. Yhlas bilen aglasaň, sokur gözden ýaş çykar. Ylaý ylaýa goşular, daş-daşa goşulmaz. Ylym – akylyň ýarysy. Ylym akyldan dem alar. Ylym köp, ömür az, geregiňi al, daşa ýaz. Ylymsyz bir ýaşar, ylymly – müň. Ylymsyza ynanç ýok, hünärsize – guwanç. Ynsan bezegi – iman. Ynsap – dinden, gaýrat – imandan.
Rimiň taryhy
2.I Puni urşy.
Faýl:Rim.jpg
5.	B.e.öň 50-nji ýyllarda Rimde syýasy ýagdaý
Septimiý Sewer senatda   garşylyga duş gelendigi üçin  senatorlaryň  bir bölegini  jezalandyrypdyr ýa-da  sürgün edipdir. Olaryň ýerini, esasanam, Gündogar welaýatlardan  we Afrikadan  öz tarapdarlarynyň   hasabyna  doldurypdyr.
Rimde b.e. öň 50-nji ýyllaryň II ýarymynda syýasy durmuşda  gazaply göreş tutaşypdyr. Klodiý bilen senat oligarhiýasynyň  arasynda  ýaragly  çaknyşyklar bolupdyr. Bu toparlaryň ikisem  triumwirlere  garşy hem  göreşipdirler. Magistratl.ara saýlawçylara  kim köp pul paýlan bolsa  şolary saýlapdyrlar. Ýa-da wezipeleri   güýje daýanyp eýeläpdirler. Krass ölensoň, Pompeý özi bilen Sezaryň   arasynda häkimýet ugrunda  göreşiň   tutaşjakdygyna  düşünipdir. Şonda ol senat oligarhiýasy bilen arkadaş bolmagy göz öňünde  tutupdyr. Rimde syýasy  häkimýetiň  gowşamagy  güýçli häkimýetiň  zerurlygyny  ýüze çykarypdyr. Siseron b.e. öň 51-nji ýylda “Döwlet hakynda” diýen işini ýazypdyr.
Gallara garşy uruşlar netijesinde b.e.öň 283-nji ýylda rimliler Etruriýada, Umbriýada, Pisende ornaşypdyrlar.
Rim hem sisiliýa işlerine goşulyp başlapdyr. Ortaýer deňziniň günbatarynda güýçli döwlet bolmak bilen, Karfagen Sisiliýany öz täsir ediş zolagy hasaplapdyr.
B.e.öň 304-nji ýylda samnitler rimlilerden ýaraşyk baglaşmagy sorapdyrlar. Kampan şäherleri, Fusin kölüniň kenaryndaky Sabell taýpalary Rmiň golastyna duşüpdir. Rimiň ýerleri 4 trib artypdyr.
Arisiýa bileleşigi ýatyrylypdyr. Rim şondan soň aýry-ýry şäherler bilen ylalaşyk baglaşypdyr. Olara uruş wagtynda özleriniň eýelän pozisiýalaryna görä şertnamanyň şertleri dakylypdyr. II Latyn urşundan soň Rimiň daşary syýasaty “Agzyny alart-da höküm sür” diýen jümlä laýyk gelipdir.
Hünärmentçiligiň iň ösen pudagy keramika önümçiligi bolup, dürli gap-gaçlar, küýze önümleri, suw geçiriji turbalar, çeperisa, gurluşyk we binagärlik enjamlary, çig kerpiç, adam jaýlanýan gaplar, ýagtylgyçlar ýaly önümler ýasalypdyr. Aýratynam etrusklaryň relief bezegli gara lak çalnan “bukkero” gaplary meşhur bolupdyr. Dokmaçylyk hünäri guýçli ösmändir. Rim Lasiýanyň iri hünärmençilik merkezi bolupdyr. Rimiň legendary patyşasy Numa Pompileý 8 sany hünärmentçilik berleşmelerini (fleýtaçylar, altyndan zat ýasalanlar, misgärler, agaç ussalary, boýagçylar, aýakgap ussalary…) döredipdir. B.e.öň VI-III asyrlarda ownuk ussahanalarda  hojaýynyň özi, onuň maşgala agzalary we birnäçe guly işläpdirler.
Rowaýata görä ikinji patyşa sabinli Num Pompiliý bolup, ol dini durmuşy tertipleşdiripdir we hünärmentleriň toparlaryny döredipdir. Üçünji patyşa Tull Gostiliý Alba-Longany ýumrup, ilatyny Rime göçüripdir. Dördünji patyşa Ank Marsiý latynlar bilen üstünlikli uruşlar edip, olaryň köpüsini rim raýatlygyna girizipdir. Tibrde köpri gurup, onuň deňze guýýan ýerinde Ostiýa koloniýasyny döredipdir. Soňra bäşinji patyşa Etruriýaly kese ýerli Tarkwiniý Gadymy bolupdyr. Onuň döwründe Rim gaýtadan gurlupdyr. Ony öldüripdirler. Soňra onuň aýaly öz özünde terbiýelenen gyrnagyň ogly Serwiý Tullýni tagta çykarypdyr. Serwiý, Tulliý goranyş diwaryny gurdurypdyr. Täze goşun döredipdir we özgerdişler geçiripdir. Ýöne ony öz giýewi öldürip, Tarkwiniý Tekepdir ady bilen tagta çykypdyr. Ýedinji patyşa tiran ýaly dolandyrany üçin, şäherden kowlupdyr we Rimde Respublika berkarar edilipdir.
Ispaniýada Sekst  Pompeý (ogly) sezarçy goşuny  goşuny  derbi-dagyn  edip, Italiýa  çozmaga  taýyarlanypdyr. Siseron sezarçylary  bölüpdir. Ol Sezaryň ýegeni Gaý oktawini  goldapdyr. Sezaryň wesýetnamasynda  Gaý oktawiý mirasdar bellenen ekeni. Gaý Oktawiý Antoniýden Sezaryň   pullaryny  bermegini  talap eden. Ýöne alyp bilmändir. Siseron Oktawiniň Sezaryň  ogullygy  we  mirasdary baradaky  kanuny geçiripdir. Şondan soň oňa Gaý  Ýuliý Sezar Oktawian  diýlipdir.Ol halka  pul  paýlap meşhurlyga eýe  bolupdyr. Ol senatyň goşunyny  köpeltmäge  kömek edip,  19 ýaşynda  pretor saýlanypdyr. Iki konsul we Oktawian tarapyndan baştutanlyk edilýän  senat goşuny b.e. öň 43-nji ýylda  Mutiny diýen  ýerde  Antoniý bilen  çaknyşypdyr. Iki konsul hem ölüp,  goşuna ýaş  Oktawian  baştutanlyk  edipdir. Senat Brut bilen  Gaý Kassini  goldap,  olary Siriýa  we Makedoniýa  prokonsul  belläpdir. Oktawian senata  garşy goşun  sürüp, Rimi eýeläpdir.
“XII tablisa Kanunlarynda”  patrisileriň we plebeýleriň, patronlaryň we kliýentleriň, erkin  adamlaryň  we gullaryň  hukuklarynyň  tapawutlary görkezilýär. Plebeýler üçin süýthorçylyk  göterimi peseldilipdir.. plebeýler bilen patrisileriň nikasy gadagan edipdir. Kliýentlik düzgüni berkidilipdir. Şol ýylda (b.e.öň 449-njy ýýl) konsullar Waleriý we Gorasiý plebeýleriň bähbidine üç kanun girizipdirler:
Halk ýygnagy hem ýygnanypdyr, ýöne syýasy ähmiýetini ýitiripdir. Magistratlara dalaşgärleri Sezar hödürläpdir. Magistratura wezipesini eýeleýänleriň sany artdyrylypdyr we olaryň syýasy ähmiýeti peselipdir. Rim döwletiniň respublika gurluşy harby diktatoryň ýeke özüniň dolandyrmagy bilen çalşyrylypdyr.
Sezar welaýatlardaky ýokary gatlak wekilleriniň goldawyny gazanmak üçin welaýat begzadalaryna rim raýatlyk hukuklaryny beripdir. Şäherleriň köpüsine munisipiý hukugyny beripdir. Dürli welaýatlar bilen aragatnaşyklary, söwdany ýeňilleşdirmek üçin Sezaryň buýrugy bilen Rimiň porty Ostiýa  abadanlaşdyrylypdyr. Korinfde gämiler ýüzer ýaly kanal gurlupdyr. Altyn pul zikgelenipdir.
Sezaryň Aleksandriýa gelipdir we ýaňy-ýakynda ölen patyşa Ptolemeý XI-niň mirasdarlary Ptolemeý XII bilen Kleopatra VII-niň arasyndaky tagt dawasyna goşulypdyr. Sezar Kleopatranyň dogany bilen ýurdy dolandyrýandygyny yglan edipdir. Ptolemeý XII Aleksandriýanyň ilatyny rimlilere garşy gozgalaňa galdyrypdyr. Sezar we Kleopatra öz tarapdarlary bilen Müsür patyşalarynyň deňiz ýakasyndaky köşgünde b.e. öň 48-47-nji ýyllaryň gyşyny gabawda bile geçiripdirler. B.e. öň 47-nji ýylyň ýazynda kömek gelensoň, Sezar Ptolemeý XII-ni Niliň kenaryndaky söweşde  derbi-dagyn edipdir. Müsür patyşasy gaçyp barýarka gark bolupdyr.Kleopatra  VII Müsüriň patyşasy diýlip jar edilipdir. Soňra Sezar kakasy Mitridat VI-niň ýitiren Pont patyşalygynyň ýerlerini basyp alyp, Rimiň Aziýa welaýatyna  howp salýan Bospor patyşasy  Farnagy Zely şäheriniň ýanynda  derbi-dagyn edipdir. Bu ýeňişi barada Sezar bir dostuna  şeýle ýazypdyr: “Geldim, gördüm, ýeňdim”.
Italiýada ýagdaýyny dürsänsoň, Sezar Afrikadaky garşydaşlaryna garşy ýörişe ugrapdyr. B.e. öň 46-njy ýylda Sezar Tapsa şäherjiginiň ýanynda duşmanlaryny derbi-dagyn edipdir. Afrika şäherleriniň köpüsi boýun egdirilipdir. Iň köp saklanan Utika şäheri bolup, ondaky goşunlara baryp ýatan respublikaçy Katon Kiçisi baştutanlyk edipdir. Ol mundan beýläk Sezara garşy göreşip bolmajagyny bilipözüni öldüripdir.
Rimde triumwirleri ýigrenipdirler. B.e. öň 58-53-nji ýyllarda Klodiniň  baştutanlygynda  şäher plebsiniň   hereketi güýçlenipdir. Klodiniň tarapdarlarynyň  garşysyna  optimatlar b.e. öň 57-nji ýyldaky  halk tribuny Milonyň  tarapdarlaryny  garşy goýupdyrlar. Bularyň arasynda  güýçli çaknyşyklar bolup geçipdir.
193-197-nji ýyllarda tagt ugrunda  göreş tutaşypdyr. Imperiýanyň dürli ýerlerinde  birnäçe imperatorlar: Rimde ilki Pertinaks, soňa Didiý Ýulian,  dunaý goşunlarynyň  serkerdesi Septimiý Sewer, Siriýa   legionlarynyň  serkerdesi Pessensiý Niger, Britaniýada  Klodiý Albin  jar edilipdir. Bulary öz baştutanlyk edýän goşunlary we welaýat begzadalary goldapdyrlar. Bularyň arasyndaky häkimýet ugrunda  göreş 197-nji  ýylda  SeptimiýSeweriň  ýeňşi bilen  tamamlanypdyr. Ol tejribeli serkerde we erkli syýasatçy bolup,  Sewerler nesilşalygyny  esaslandyrypdyr. 4 ýyla çeken raýatlyk uruşlary ýurduň  serhetlerini  gowşadypdyr. Parfiýa patyşasy Wologez  IV Ermenistany we Siriýany  tozdurypdyr. 195-198-nji ýyllarda bolan rim-parfiýa  urşy netijesinde  Septimiý Sewer parfiýalylaryň  çozuşlaryny  yzyna  serpikdirip, Mesopotamiýany basyp alypdyr we basylyp alnan  ýerlerde täze  Mesopotamiýa welaýatyny  döredipdir.
1.	B.e.öň II-I asyrlarda Rimiň ykdysadyýeti.
2.	Nusgawy gulçulyk. Gullaryň gozgalaňlary.
I umumy okuw
2.	Gaý Mariniň özgerdişi.
Garyndaşlyk urugyň esaslandyryjysynyň adyny göteripdirler. Meselem, Ýuliýleriň urugy Askaniý-Ýuldan gelip çykypdyr. Urugyň näçe adamdan durýandygyny göz öňüne getirmek üçin şu mysala ýüzlenmek bolar: b.e.öň      V asyryň başynda  Kremer derýasynyň ýanyndaky söweşde Fabiýlerden 306 urşujy wepat bolupdyr.
Rimliler baý raýatlara adatdan daşary salgyt salmagyň hasabyna 200 sany  bäşpalubaly gämi  gurupdyrlar. B.e.öň 241-nji ýýlda rimliler Egat adalarynyň ýanynda Karfagen gämilerini çym-pytrak edipdirler. Lilileý we Drepany galalary gabalypdyr. Karfogen ýaraşyk baglaşmagy soapdyr. Ýaraşygyň şertleri boýunça Karfogenliler Sisiliýadan çykmaly we 3200 talant kümüs (84 t.golaý) harby töleg tölemeli, rimli ýesirleri boşatmaly bolupdyrlar.
IV asyryň  başlarynda  gunnlaryň  baştutanlygynda  hazarýaka  sähralardan  günbatar  ugur boýunça  taýpa bileleşmeleriniň  uly  toparlary  halklaryň  beýik  göçe – göçlügini  başlapdyrlar. Şol göçüşlik wagtynda  IV asyrlaryň  ahyrlarynda – V asyrda  Gündogar we Merkezi Ýewropanyň  köpsanly halklary, taýpa bileleşmeleri we taýpalary  hem ýerlerini üýtgedip, Ýewropa  we Ortaýer deňiz  sebitlerine  ykdysady we  syýasy taýdan  ägirt uly täsir   edýärler.
Knosul PubliýSspion Gannibala garşy Tisin derýasynyň boýunda söweş edip, ýeňlipdir. Ol Plasensiý şäherine çekilip, täze gelen goşunlar bilen birleşipdir. B.e.öň 218-nji ýylyň gyşynda Gannibal bu rim goşunyny Trebiý derýasyndan geçmekçi bolanda duýdansyz üstüni basyp, derbi-dagyn edipdir. Rime garşy Sizalpin Galliýasy gozgalaňy turzup, Gannibal Demirgazyk Italiýany eýeläpdirler. 218-217-nji ýyllaryň gyşynda ol keltlerden 60 müň pyýada we 4000 atly täze goşun döredipdir we karfogen goşunyna goşupdyr. Gannibal Merkezi Italiýa girmegi we boýun egdirilen italikleri aýaga galdyryp, Rimi basyp almagy karar edipdir.
1. Rim döwletiniň emele gelmegi ilatyň köpelmegi we ýeriniň artmagy bilen baglylykda alnyp barlypdyr. Sabinler, wolsklar, latynlar, etrusklar bilen uruşlar ediplipdir. Rimiň soňky patyşalary döwründe Lasiýanyň günorta bölegi, Tibriň deňze guýýan ýerleri, şol sanda duz çykarylýan ýerlerem eýelenipdir. Şol döwürde rimliler Tibriň sag kenaryny eýeläp bilmändirler, ýöne derýada köpri gurupdyrlar. Rimiň basyp alan ýerlerinde harby-ekerançylyk häsiýetli koloniýalar esaslandyrylyp, olar geljekki basybalyşlar üçin daýanç bolup hyzmat edipdirler. Ilki başda Rim 30 sany latyn şäheriniň bileleşigine giripdir. Ýöne patyşalyk döwrüniň ahyrynda ol Lasiýada agalyk ediji ýagdaýa geçip ugrapdyr. B.e.öň VI asyryň ahyrynda  ýagdaý üýtgäpdir. Tarkwiniý Tekepbir kowlansoň, etnisklar Porsenanyň baştutanlygynda Rimi gabapdyrlar. Ýöne Rime latynlar we kompaniýaly grekler kömege gelip, olary ýeňipdirler.
Samniýada – samnitler we olara ýakyn sabelleriň mars, marissin taýpalary ýerleşipdir. Lukaniýada we Bruttiýada grekler we osklardan gelip çykan taýpalar, Apuliýada we Kalabriýada – illeriýalylara ýakyn bolan ýapigler ýaşapdyrlar.
Klawdiý II mümkin  boldugyndan  goşun ýygnap,  tozdurylan  welaýatlara  kömege  barypdyr. Naissa (Nisa) şäheriniň ýanynda  gazaply söweş bolup,  rimliler gotlaryň  köpsanly goşunyny  derbi-dagyn  edipdirler. Gotlaryň 50000 sanysy söweş meýdanynda  öldürilipdir. Onlarça müňläp urşujylar aýallar we çagalar  ýesir  alnypdyr we  gulçulyga  satylypdyr. Bu ýeňiş Imperiýanyň  gaznasyny  doldurmaga  mümkinçilik beripdir. Diri galan gotlaryň  onlarça  müňüsi rim goşunyna  gulluga  geçipdirler we boş ýatan  ýerlere  kolonlar göçürilip  eltilipdir.Şol bir  wagtda   hem jaýlanylmadyk  jesetleriň  köp bolmagy  zerarly mergi gyrgynçylygy  ýaýrap, Meziýany we Pannoniýany gyrgyna  beripdir. Klawdiý II hem mergi keselinden  ölüpdir. Ol ölmezinden harby serkerde  Awreliany  özüniň  mirasdary edip belläpdir. Awrelian pannoniýaly ýönekeý  daýhanyň  ogly bolup,  öz batyrlygy we  ukyplylygy  bilen  ýönekeý  urşujy bolanlygyndan  serkerdelige  çenli baryp ýetipdir. Goşunda imperator  diýlip jar edilensoň,  rim senaty hem ony ykrar  edipdir. Ol öz dolandyran  bäş ýylynda (270-275ýý) Rime  edilen  çozuşlary ýok edip,  imperiýanyň  syýasy bitewiligini  hem  dikeldipdir. Senat oňa “parahatçylygy  dikeldiji” diýen derejäni beripdir.
Şondan soň Awrelian  Rimi goramak üçin  kuwwatly  minaralary  bolan  beýik  kerpiç  diwar gurdurypdyr. Uzynlygy 18 km  bolan  “Awrelianyň  diwary” (272ý) häzirki wagta  çenli saklanyp galypdyr. Soňra Awrelian  bölünip aýrlan  welaýatlara  garşy göreşipdir. Ilki bilen baý ýer eýesi Tetrigiň  elindäki galliýa we Ispaniýa  garşy çykypdyr. Tetrik gorkup rim lagerine  gaçypdyr, gallar bolsa garşylyk  görkezmegi dowam  edipdirler. Awrelian olary söweşde  derbi-dagyn  edip,  Lugdun (Lion) şäherini  eýeläpdir. Galliýa we Ispaniýa ýene-de  rime  garaşly edilipdir. Günbatarda Rimiň  agalygy  dikeldilipdir. Gundogar welaýatlaryň  köpüsi  palmiraly Odenatyň  häkimligi astynda  bolupdyr. Ol ölensoň ýerini  aýaly Zenobiýa  tutupdyr. Zenobiýa boýun  egmändir. 272-nji ýylda Awrelian  onuň  goşunlaryny  Kiçi Aziýaýadan  we Siriýadan  kowup çykaryp, Palmirany  gabapdyr we boýun  egdiripdir. Zenobiýa ýesir  alnypdyr. Awrelian harby töleg alypdyr we Zanobiýanyň  maslahatçylaryny  jezalandyrypdyr. Awrelian Günbatara  gidensoň  Palmiranyň  ilaty  gozgalaň  turzupdyr. Awrelian gozgalaňy basyp ýatyryp, ilaty gyrmagy we  şäheri  weýran  etmegi (273ý) buýrupdyr. Tiz wagtdan Awrelian  Müsüri eýeläpdir. 274-nji ýyla çenli Rimiň  syýasy bitewiligi  dikeldildi..
B.e.öň 218-nji ýylda bolsa, Gannibal kakasynyň meýilnamalaryny amala aşyrmak üçin goşunyny Italiýa äkidipdir. Rimliler ony saklamaga çalşypdyrlar, ýöne başa barmandyr. Gannibal Ispaniýadan Italiýa geçmegiň taryhda görülmedik nusgasyny görkezipdir. Gannibalyň ýörişi maksadyna ýetipdir, ýöne gymmat düşüpdir. Goşunyň uly bölegi gyrlypdyr.
4.Got lakamyny alan  Klawdiý II-niň  gysga  wagtlyk dolandyran  döwri (268-270ýý) Rim imperiýasynyň  syýasy bitewiligi we harby kuwwatyny   dikeltmegiň  başlangyjy bolupdyr.
Gotlaryň 2000-den  gowrak  kürekli  gämiden ybarat  floty bogazlardan  geçip,  Egeý deňzine  giripdir we Afon  burnundan  Krite we Kirpe çenli ýerleri, kenarýaka obalary, şäherleri talapdyrlar. Soňra uly şäher Fessalonikany gabapdyrlar.
2.	Spartagyň baştutanlygynda gullaryň gozgalaňy
B.e.öň IX asyrda finikiýalylar Sardiniýa aralaşyp, b.e.öň VI asyrda Sisiliýanyň günbataryny  koloniýalaşdyrypdyrlar.
410-njy ýylda Rawennadaky imperatiýa hökümeti agyr  ýagdaýa  düşüpdir. 410-njy ýylda birdenkä 34 ýaşynda  aradan çykan  Alarihiň  ýerine  onuň ýegeni Ataulf (korol) saýlanypdyr. Rimi talan westgotlar Italiýany  gabapdyrlar. Galliýany özüni imperator diýip jar eden  Konstantin  dolandyrypdyr. Ispaniýada bolsa alanlar, wandallar, swewler hojaýynlyk edipdirler. Imperiýa çagşap ugrapdyr. Günbatar Rimiň imperatorlary  imperiýanyň  çäklerinde  wagşylaryň  ýarymözbaşdak döwlet birleşmelerini döretmeklerine  rugsat  bermäge  mejbur  bolupdyrlar. 418-nji ýylda howply westgotlaryň  Italiýadan çykyp gitmegi üçin  olara  korol Teodorihiň  baştutanlygynda  Galliýanyň  günorta –günbatar bölegi Akwitaniýany beripdirler.
IV-V asyrlarda şäherli gul eyeleri tozup,  tersine iri ýer eýeleriniň  ýagdaýy berkleşipdir. Olaryň köp ýeri, ilaty, ätiýaçlyk azyklary, hünärmentçilik  önümleri , şahsy  goragy, berkidilen  willalary bolupdyr. Gowşak imperatorlar olara birnäçe  ýeňillikler beripdirler. Iri mülkdarlar kä halatda öz häkimýetini  erkin  ekerançylaryň  ýaşaýan  goňşy obalaryna  hem ýaýradypdyrlar.
351-nji ýylda häkimýet Konstansiý II-niň  eline geçipdir. Ol zalym we müňkür adam bolupdyr. Ol Ariýniň tarapdary  bolup,  ortodokslary ýagny nikeýaçylary (Nikeýa ýygnanyşygynyň kararlarynyň  tarapdarlaryny) gazaply yzarlapdyr.
Hristiançylygyň içindäki  göreşiň buthana guramasyny  gowşadýan  şertlerinde  imperator  Flawiý Klawdiý Ýulian  (360-363ýý) öňki  köphudaýlylygy  gaýtaryp getirmäge  synanyşypdyr. Ýulianyň häkimýet başyna  gelşi adaty  bolmandyr. Ol Konstansiý II-niň doganoglany bolup, 355-nji ýylda  23 ýaşynda  german taýpalary  bolan  alemannlar, franklar  we sakslar  tarapyndan  böwsülen  reýn  serhetlerine  iberilipdir. Oňa sezar derejesi berlip,  Galliýa we Britaniýa  dolandyrmaga  berilýär. Ýulianyň birdenkä dolandyryş ukyplary ýüze çykypdyr we ol  ökde serkerde  hökmünde  hem özüni  tanadypdyr. Ol alemannlaryň taýpa  bileleşmesini  derbi-dagyn  edip, ýesir alan  germanlary Galliýanyň  taşlanan  ýerlerinde  kolonlar hökmünde  ýerleşdiripdirler. Sakslar we franklar hem Reýniň aňyrsyna  kowlup çykarylypdyrlar. Ýulian Galliýada salgytlary hem  azaldypdyr. Onuň abraýy artypdyr. Konstansiý şonuň üçinem gall  goşunlarynyň  bir bölegini  Gündogara geçirmegi  Ýulianyň  güýjüni  gowşatmak üçin) talap  edipdir. Goşun  gozgalaň  turzup, 360-njy ýylda  Ýuliany  awgust diýip jar edipdirler. Ýulian  Konstansiý bilen  bile dolandyrmaga   ylalaşmak  isläpdir. Ýöne  netije bolmandyr. Tiz wagtdan  Konstansiý  ölüpdir we  Ýulian  Imperiýanyň  ýeke-täk hökümdary bolupdyr.
2.305-nji ýylda Diokletian we Maksimian dabaraly ýagdaýda  öz wezipelerini Gaý Galeriä we Konstansiý Hlora  beripdirler. Olar hem awgust diýlip jar edilipdir. Olaram özlerine sezar saýlapdyrlar. Ýöne tetrarhiýa düzgüni çalt bozulypdyr. Dürli ýerlerde täze awgustlar we sezarlar peýda bolup, olaryň arasynda häkimýet ugrunda göreş tutaşypdyr. Bu göreşde Konstansiý Hloryň ilkinji aýaly Ýelenadan bolan ogly Konstantin öňe saýlanypdyr. Ol ýetginjeklik ýyllarynda öz batyrlygy, akyly bilen kakasynyň goşunlarynda meşhurlyk gazanypdyr. 306-njy ýylda Konstansiý Hlor birdenkä aradan çykypdyr. Britan goşunlary Konstantini sezar diýip yglan edipdirler. Awgust Galeriý hem ony ykrar etmeli bolupdyr. Soňra häkimýet başyna dolanyp gelen Maksemian we onuň ogly Maksensiý bilen Gaý Galeriniň arasynda häkimýet ugrunda  göreş  tutaşypdyr. Konstantin bularyň güýçleri we syýasy täsirleri gowşaýança  garaşypdyr. 311-nji ýylda Gaý Galeriý ölensoň esasy awgust Lisiniý Lisinian bolupdyr. Konstantin onuň bilen Italiýany we Afrikadaky welaýatlary dolandyrýan  Maksensä garşy ylalaşyk baglaşypdyr. Amatly pursat dörän wagty Konstantin özüniň gall goşunlaryny Italiýa äkidipdir. 312-nji ýylda Rimiň etegindäki Gyzyl gaýalar diýen ýerde Konstantin bilen Maksensiniň goşunlarynyň  arasynda  söweş bolup, Konstantin ýeňipdir. Maksensiý bolsa ýeňilip, Tibrde gark bolupdyr. Konstantin Günbatarda, Lisiniý bolsa  öz bäsdeşlerini ýeňip, Gündogarda hökümdarlyk edipdirler. Bu iki awgust biri-birinden gorkupdyrlar we bir-biregi ýigrenipdirler. Olaryň arasynda Balkan ýarym adasyny kimiň dolandyrmalydygy barada dawa ýuze çykyp, 314-316-njy ýyllarda bolan  uruş netijesinde Balkan ýarym adasynyň Frakiýadan beýleki ýerleri Konstantine geçipdir. Konstantin esasy awgust hem bolupdyr.
3.	Neronyň prinsipaty
363-nji ýylda Ýulian parslara  garşy ýöriş wagtynda  ölüpdir. Onuň oruntutary imperator  Jowian  Ýulianyň  ähli din baradaky  kararlaryny  ýatyryp,  hristiançylygyň  agalyk  ediji  ýagdaýyny dikeldipdir.
Diokletian salgyt ulgamyny  hem özgerdipdir. Salgydyň esasy bölegi indi pul bilen  däl-de önüm görnüşinde  ýygnalypdyr. 289-290-njy ýyllarda ilat ýazuwy geçirilipdir. Salgydyň möçberi 5 ýyl möhlet bilen  bellenipdir.
III Makedon urşunyň netijesinde Makedoniýa dört sany özbaşdak bölege bölünipdir we Rime salgyt tölemäge mejbur bolupdyr. Şondan soň Rim grekler bilen gatnaşyklaryny özgerdipdir. Öň Gresiýa arkadaş höküminde garalan bolsa, indi Makedon urşunda Perseýe kömek bereni üçin Aheý soýuzyny dargadypdyr. Biziň eýýamymyzdan öňki 146-njy ýylda koriptyň baştutanlygynda grekler Rime garşy urşa başlapdyrlar. Korint ýeňilipdir we ýumrulypdyr, onuň sungat eserleriniň birnäçesiniň Rime äkidlipdir. Gresiýa Aheýa ady bilen Rim welaýatyna öwrülipdir (b.e.öň 146 y). Şeýlelikde Gresiýa, Makedoniýa Rimiň ol astyna düşüpdir. Afiny bilen Sparta rimlileriň grek sungatyna we ylmyna hormat goýýandyklary üçin aýratyn hukuklardan peýdalanypdyrlar.
Prokuratorlaryň hukuklary giňeldilipdir. Klawdiý şäher ilaty  üçin ýygy-ýygydan  oýunlary we tomaşalary  gurapdyr. Rimi azyk bilen üpjün  etmek  üçin  ostiýa portuny    gowlandyrypdyr, täze   suw geçirijisini   gurdurypdyr.. Klawdiniň döwründe  Rim imperiýasynyň  düzümine  Mawritaniýa, Britaniýa, Olwiýa, Hersones, Bostor patyşalygy  Rime garaşly bolýar. Ermenistany eýelemek üçin  uruşlar Parfiýa bilen çaknyşyga getirýär. 60-njy ýyllaryň ortalarynda Parfiýa bilen  uruşlar tamamlanýar. Dolandyryş buýrokratik apparatyň   döredilmegi, imperatoryň   garyndaşlaryna  represiýalaryň  geçirilmegi, welaýat begzadalarynyň   hukuklarynyň  giňeldilmegi Rim begzadalarynyň  gaharyny getiripdir. Olar Klawdini täze imperator  bilen çalyşmakçy  bolupdyrlar. Netijede Klawdiý zäherlenip öldürilýär. Onuň ogullygy Neron imperator  diýilip yglan edilýär.
3.Neronyň prinsipiaty  14 ýyl  dowam  etdi. (54-68 ýý). Ol 17 ýaşynda imperator  bolup,  poeziýa, aýdym, artistçilik sungaty bilen  gyzyklanypdyr. Onuň ejesi agrippina, onuň ýakyn adamlary Burr, Seneha we  beýlekiler Neron özleriniň  meýilnamalaryny ýerine ýetiren, ýagny rim-italiýa begzadalarynyň  artykmaç  hukukly ýagdaýyny dikelder we onuň  welaýatlaryň ilatynyň  hasabyna  baýlaşmagyny  üpjün eder öýdüpdirler.
3.	Şäher bilen obanyň arasynda pul-haryt gatnaşyklarynyň ösmegi.
B.e.öň II-I asyrlarda şäher obadan has tapawutlanyp emele gelipdir. Hünärmentçiligiň, söwdanyň syýasy we medeni durmuşyň merkezi bolan şäherler oba hojalyk önümlerine mätäç bolupdyr. Obada bolsa hünärmentçilik önümlerine zerurlyk ýüze çykypdyr. Iri ýer eýeleri öz harytlaryny şäher bazarynda satyp, gerekli hünärmentçilik ösümlerini, bezeg üçin zatlary satyn almaga mümkinçilik tapypdyrlar. Bazar gatnaşyklarynyň ösmegi oba hojalygynyň ösmegine ýardam beripdir. Ownuk hojalyklarda täzelik girizmäge, tejribe geçirmäge mümkinçilik bolmaýar. Iri hojalykda bolsa giň mümkinçilikler bolupdyr.
Ýokary wezipeli adamlaryň parahorlugyna  garşy  göreşipdirler.
B.e. öň 28-nji ýylda Oktawian agyr  keselländigini yglan edýär. “Sagalansoň” senatyň mejlisini  geçirip (b.e. öň 27 ýylyň  Türkmenbaşy aýynyň  13-I),  ähli rim  ýerlerinde  parahatçylygynyň  ýola goýlandygyny, raýatlyk uruşlarynyň  gutarandygyny , saglyk ýagdaýy sebäpli  özüni boşatmagy  senatdan  haýyş edýär. Senat oňa razy bolmandyr.. Oktawianyň döreden  döwleti  dolandyryş ulgamy  prinsipat adyny  alypdyr. Ol ulgam II asyryň ahyryna çenli dowam edipdir. Oktawiana hormatly Awgust  ady dakylyp,  keramatlaşdyrylypdyr. Senat ony öz  prinsepsi diýip yglan edipdir. Onuň ady senatorlaryň  sanawynda  I ýazylypdyr. Ol I bolup çykyş edip, beýlekileriň pikirlerini  kesgitläpdir. Ol üç gezek senzor wezipesini ýerine  ýetiripdir. Onuň “weto” goýmaga haky bolupdyr. Ol soňra Rimiň  beýik  pontifigi bolupdyr. Awgust ömürlik prokonsul bolup, ähli rim  goşunlarynyň  baştutany hem bolupdyr. Awgust imperator welaýatlaryna özüne wepaly  propretor  derejeli  legatlaryny  iberipdir. Olara bellenen  welaýatlarynda  ýokary harby, administratiw, sud  häkimýetleri degişli bolupdyr. Olar gitmezinden öň imperatoryň  düzgünnamalary – mandatlary alypdyrlar we şol esasynda dolandyrypdyrlar. Senat welaýatlaryny senatyň bellän  prokonsullary we  propretorlary  dolandyrypdyrlar. Olar senata  we prinsepse tabyn bolupdyrlar. Rimi şäher prefekti dolandyrypdyr. Awgust ony özüne has ýakyn  senatorlardan belläpdir.
Rim ortaýer deňziniň günbatary bilen ysnyşykly söwda edipdirler. Ol ýere taýýar önüm çykaryp, çig mal getiripdirler. Ortaýer deňiziniň gündogary bilen söwda gatnaşyklary gowşak bolupdyr. Sebäbi Rimiň harytlary Gündogar harytlary bilen bäsleşip bilmändir. Deňiz söwdasynyň ösmegi bilen söwda gämileri kämilleşipdir. Olaryň ýük göterijiligi 200 tonna ýetipdir. Maýaklar, gämi duralgalary gurlupdyr. Deňiz söwdasy uly girdeji getiripdir.şonuň üçinem b.e.öň 218-nji ýyldaky Klawdiniň kanunyndan sowlup geçip, nobililer hem özleriniň bellän adamlarynyň üsti bilen deňiz söwdasyny edipdirler.
B.e. öň 26-njy ýylda Pireneý ýarym adasynda  ýaşaýan  kantabrlaryň  we  asturlaryň  üstüne  çozupdyrlar. B.e. öň 25-nji ýylyň ahyryna  basyp alypdyrlar. Bu ýerde gozgalaň  turup,  ol b.e. öň 19-njy ýylda  basylyp ýatyrylypdyr.
Rimliler raýatlyk  urşy wagtynda  bölünip aýrylan  günorta – günbatar   Galliýany  gaýtadan boýün egdiripdirler.
Sulla ar almak hyjuwyna ýugrulypdy. Ýöne ol Italiýa gaýtmazdan öň Mitridat VI bilen alnyp barylýan urşy tamamlamalydy.
Galliýada burgund  korollygy  güýçlenýär. Onuň demirgazygyna franklaryň  göçüp gelmekligi güýçlenýär. Ispaniýanyň we Galliýanyň  ýerli begzadalary wagşylaryň  korollary bilen  aragatnaşyk edip başlapdyrlar. Rim imperatorynyň häkimýeti salgyma öwrülipdir. Dürli toparlanyşyklar öz oýnatgy hökümdarlary tagta  çykarypdyrlar. Olar tiz wagtdan  hem  agdarylypdyrlar.
German taýpalarynyň Italiýa I çozuşy yzyna serpikdirilipdir. Kimwrler we tewtonlar taryhyň sahypasyndan ýok bolupdyrlar. Oalaryň 150-200 müň töweregi söweşde öldürilipdir. Şonçaragy bolsa Italiýanyň we Orta ýer deňziniň gul bazarlarynda satylypdyr.
166-njy ýylda  Parfiýa bilen  ýaraşyk baglaşylyp,  Mesopotamiýanyň  demirgazygy Rime  birleşdirilipdir. 167-nji ýylda germanlaryň  markomann taýpalary, 172-75-nji ýyllarda  Demirgazyk Müsüriň  çopanlary gozgalaň edipdirler.Mark Awreliý olary basyp ýatyrypdyr. 177-nji ýylda ýene-de  markomannlara  garşy uruşlar alyp barlypdyr. 180-nji ýylda rim  goşunynda  ýene-de  kesel ýaýrap, Mark Awreliý ölüpdir. Ol Iiasyrda senat begzadalary bilen Ýakyn  aragatnaşyk  saklamaga  çalşan  iň  soňky imperator bolupdyr.
Gaý Mariý özgerdişi netijesinde hemişelik, hakyna tutma, ýokary hünärli goşun emele gelipdir. Goşunyň söweşe ukyplylygy we abadanlygy serkerdesiniň ukybyna bagly bolupdyr. Öňki goşun wagtynda urşujylar urşy tiz tamamlap öýe gaýtmak islän bolsalar, indi olar täze uruşlary isläpdirler. Olar ýeňişli, ukyply serkerdeleri gowy görüpdirler. Şeýle serkerdeleriň abraýy artypdyr. Legionerler öz serkerdelerine ses beripdirler. Gerek ýerinde ony ele ýarag alyp gorapdyrlar. Goşun uly syýasy güýje öwrülip başlapdyrlar. Onuň baştutany bolsa I derejeli syýasatçy bolup ugraýar. B.e.öň II asyryň ahyrynda bu ýagdaýlar diňe emele gelip başlan bolsa, rim goşunynyň täzeçe guralyşy b.e.öň I asyryň ortalarynda we II ýarymynda tamamlanypdyrlar. Rimde soňra harby hökümdarlyk üçin şert döräpdir.
Mitra ynanýanlaryň düşünjelerine görä, ol adalatyň, ýagtylygyň  goragçysy özüni ýere  iberen  Ormuzdyň  (Ahuramazdanyň) urşujysy bolupdyr. Ol Arimanyň baştutanlygyndaky  gara güýçlere  garşy göreşip,  şeri aňladýan  äpet gara  öküzi  öldüripdir we onuň  ganyndan  we beýnisinden  adamlar üçin  peýdaly  ösümlikleri we haýwanlary döredipdir. Şu edermenliklerden soň Mitra asmana  göterilip, göreşini dowam edýärmiş. Ýerdäki ýaşaýyş tamamlanjak mahaly ol Ýere  düşüp,  erbet  adamlary  ot bilen ýok etjekmiş, özüne ynanýan  gowy adamlara  bolsa, bakylyk  içgisini berjekmiş.
B.e. öň II asyryň 30-njy  ýyllaryndan başlap, Judeýada  Hosmaneýleriň  öýünden  bolan  patyşa – ruhanylar dolandyrypdyrlar.
2.Traýan ölensoň onuň ogullygy  Adrian  imperator  (117-138ýý) diýlip jar edilipdir.
b.e.öň 101-nji ýylda kimwrleriň we tewtonlaryň derbi-dagyn edilmegi bilen Rim Sisiliýa uly goşun iberipdir. Gozgalaň basylyp ýatyrylypdyr. Gozgalaňçylaryň köpüsi söweşde ölüpdir, köpüsini jezalandyrypdyrlar ýa-da gladiatorlyga beripdirler. Rim senaty Sisiliýanyň gullaryna ýaraga el degirmegi ölüm howpy bilen gadagan edipdir.