Oguz_han_eyýamynyň_ülke_taryhynyň_öwrenilişi
“Oguz – orhon ýazgylaryna “Ongin ýazgysy”, “kültegiň hormatyna ýazgy”, “Bilge kagan hormatyna ýazgy”, “Tanýukuk hormatyna ýazgy”, we “kuly çor”, “Moýun çor hormatyna ýazgy” ýadygärlikleri girýär. Bu ýazgylara Orhon ýazgylary hem oguz ýazgylary hem diýilýär. Biz bu sözüň ikisini bilelikde ulanyp olara oguz -orhon ýazgylary diýip at berýäris. Bulary oguz ýada Orhon ýazgylary diýip atlandyrmaklarynyň sebäbi birinjiden olar Orhon derýasynyň boýunda ýada degresinde bina edilipdir. oguz ýazgylarynyň diýilmeginiň sebäbi bolsa şol ýurtlaryň oguzlaryň watany, oguzyň merkezleriniň biri bolanlygydyr. Ikinjiden bu ýazgylaryň diliniň esasynda oguz dili durýar. Galybersede şol ýerlerde “kaganlyk”, hanlyk patyşalyk eden oguzlar bolupdyr. Bu ýazgylardan başga Talas Ýeniseý ýazgylaryda bar. Bularyň atlary hem öz tapylan ýerleriniň atlary bilen baglydyr. Şu üç topar ýazgylaryň içinde biz üçin ähmiýetlisi Oguz – Orhon ýazgylarydyr. “Ongin ýazgysy”, Ongin degrsinden, Taramel diýen ýerden tapylýar. Bu ýazgyny tapan Ýadrinsewdir (H.M). ýadrinsew Muny 1889-njy ýylda tapýar, hem ylym älemine mälim edýär. Bu ýazgynyň ýerleşýän ýeri kökşüň Orhondan ilerräkdir. Bu ýazgy Ilterişe we onuň aýaly Bilge Hatynyň hormatyna bagyşlanypdyr. Bu ýazgy şu sikl ýazgylarynyň arasynda iň gadymylarynyň biridir. Iilteriş 682-nji ýýlda hytaý baknaçylygyna garşy gozgalaň edip, türk (kaganlygynyň) hanlygynyň özbaşdaklygyny ýaňadan dikelden handyr. Ilterişiň çyn ady Gudulu ýa-da Gutlug bolupdyr. Ol 8-11 ýýl patyşalyk edipdir. Ilteriş 690-693-nji ýyllaryň arasynda aradan çykýar. Ýazgy ýadygärlik bolsa 690-796-nji ýyllaryň aralygynda dikeldilendir diýlip çak edilýär. Ýazgylaryň arasynda aýratyn ähmiýetlisiniň biri kultegin hormatyna ýazylan ýadygärlik ýazgydyr. Bu ýazgy orhon derýasynyň kenarlaryndan 1889-njy ýýlda tapylýar. Bu ýazgy ýadygärlik 732-nji ýýlda Ilteriş hanyň ogullary kultegin we Billgekaganyň hormatlaryna bina edilipdir. bellik: Ýazuw ýadygärligiň belentligi 3m 15sm, giňligi 1m 24 sm ýogunlygy bolsa 41 sm. Munuň 1 gapdalyna 40 bölekden ybarat ýazgy bitirlipdir. Ýazgy ýadygärlikleriniň ýene biri. Han Mogilýan ýazuw ýadygärlikleridir. Bu ýazgy 1889-nji ýýlda “Erdeni Szu (Цзу) atly budda metjidinden 60 km gaýradadyr. Aýdarowyň aýtmagyna görä ýazuw ýadygärliginiň belentligi 3 m 45sm; giňligi – ini 1m 7 sm; galyňlygy bolsa 72 sm. Ýadygärligiň her tarapynda ýazgylaryň bölekleri bar. Han Maogilýan Ilteriş hanyň uly oglydyr. Ol 683-nji ýylda dogulýar. Daýyşy Moçjo Kapagan handan soň hanlyk tahtyna çykýar. Bu ýazgy- ýadygärlik ol aradan çykandan soň bina edilýär. Tonýukuk – ýazgy ýadygärligi belli goşun serdaryň hatyrasyna bina edilipdir. 1897-nji ýýlda Klemeneş (Клеменец) tarapyndan açylýar. Birinji gezek ony Radlow tejrime edýär. Bu ýazgy ýadygärlik Ulanbator şäherinden 36 km uzaklykda, günorta – gündogarda ýerleşýär. Bu ýadygärlik bir biriniň garşysyna salnan iki sany pürs ýaly salmandan ybaratdyr. Günortada ýerleşýän salmanyň belentligi 1,70 m demirgazykda ýerleşýäni 1,60 m. Birinjide ýazgynyň 36 bölegi ýerleşdirilipdir. (jemi 62 bölek). Moýun çor ýazgy ýadygärligi baradaky maglumaty Ramsted açýar. “Ötüken ýyşynda Mukaddes şmeden günbatarda Ýabaş-Tukuş aryklarynyň sepleşýän ýerinde men tomsy geçirdim. Men şol ýerde öz köşgümi saldyrdym şol ýerde men diwarlary çekdirdim, ýagny bina etdirdim. Özümiň müňýyllyk we on müň ýyllyk ebedilik ýazgylarymy belliklerimi ýazdyrdym ýasy daşa gazdyrdym” 751-nji ýýlda bolup geçipdir. Birinji nusgasyny 1893-nji ýylda Wilgelm Tomsen okapdyr. Oguznama: türkmenleriň iň gadymy taryhy eseridir. Oguznamalar hakynda Mahmyt Kaşgarynyň, Raşit eddiniň, Mirhondyň, Hondemiriň maglumatlary bar.