Köneürgenç_türkmen_döwleti
Köneürgenjiň üstüne şeýle howp abananda-da Muhammet şa hiç hili aýgytly herekede geçmändir. Ol öz şäherleriniň yzly-yzyna basylyp alynmagyndan gorkup goşun ýygnajak bahanasy bilen allajähenneme gidýär. Ol baryp demirgazyk Owganystana gidýär. Ol ýerde Andihaý türkmenlerinden goşun toplap Çingiz han Amyderýadan geçse söweşerin diýip garaşyp durupdyr. Emma bahana tapsa, bu ýerden gitjekdi. Ol ýene goşun ýygnajak bahanasy bilen Eýrana, Horasana gidýär. Şol ýerde Muhammet şa bilen onuň uly ogly soltan Jelaletdin arasynda mert gürrüň bolup, kakasyny ýazgarypdyr. Emma Muhammet şa öz batyr oglunyň aýdanyna gulak gabartmandyr. Onuň züwwetdin gorkak bolandygyny öz gol astyndaky şäherlere iberen permanlaryndan hem görmek bolýar. Bu barada orta asyr taryhçysy Jünleýni şeýle belleýär: “Mara gorkaklyk we nalajedeýinlik duýgusyna ýuwrulan yzy möhürli soltanyň goly bilen perman geldi. Onuň mazmuny boýunça harby serkerdeler, söweşijiler, hünärmentler Mary galasyna ýygnanyp gizlenmeli, galanyň daşynda ýaşaýan daýhanlar oturan ýerlerinde galmaly, haçan-da tatarlaryň leşgerleri peýda bolanda, galadakylar öz janlaryny we emläklerini saklamak maksady bilen we mongollary gutlamak, mübäreklemek üçin öňünden çyksynlar, bellän häkimini kabul etsinler we olaryň buýrugyny berjaý etsinler”. Şeýle mazmunly hatlary Muhammet şa beýleki şäherlere-de ugradýar. Nusaý häkimine ýazan hatyna-da: “Bu öňki gören duşmanlarymyz däl” diýip garşylyk görkezmezligi tabşyrýar. Muhammet şanyň şeýdip ýörenden habarly Çingiz han 1220-nji ýylyň tomusyny Kaşkaderýa boýunda geçiripdir. Ol şol ýerden hem öz söweşlerde at alan iki sany serkerdesini Jebe we Subudaýy Muhammet şa gözlegine 30000 goşun bilen ugradýar. Muhammet şa gaçyp-gaçyp Hazar deňziniň günbatar kenarynda adam ýaşamaýan bir ada özüni atýar. Taryhçy W.W.Bartold ol adanyň kenar ýakasynda ýerleşen Abulkes şäheriniň golaýyndadygyny belläp, şol adanyň Aşyr ada bolmagy mümkindir diýip belleýär. Özüni ikinji Soltan Sanjar, Aleksandr Makedonskiý hasaplap ýören Muhammet şa II 1220-nji ýylda şol adada öýkeni sowuklap aradan çykýar. Ol ölen wagty ýanynda ogullary Jelaleddin, Ozlag şa, Ak şa bolupdyr. Şol ýerde Muhammet şa öz tagt mirasdüşeri edip Jelaleddini belläpdir. Jelaleddin Muhammet şanyň Aýjäjek atly türkmen aýalyndan bolupdyr. Muhammet şanyň yzyndan iberilen atly otrýad ony kowalap Mazanderana barýarlar. Şol ýerde hem Muhammet şanyň ölendigini eşidip Hazar deňziniň günortasy bilen Kawkaza girýärler. Kawkazyň üsti bilen günorta rus topragyna çykýarlar. Ol ýerde hem 1223-nji ýylda Halka derýaň boýunça rus goşunlary bilen söweş edip, Hazar deňziniň demirgazygy bilen ýene-de dolanyp gelýärler. 1220-nji ýylda Çingiz han Köneürgenç döwletiniň merkezi şäheri Ürgenje ugraýar. Bu ýere 1221-nji ýylda Jelaleddin hem öz doganlary bilen gelýär. Emma olar gelmänkä Muhammet şanyň ejesi Türkan Hatyn hazynasyny we öz garyndaşlaryny alyp Ürgençden gaçypdyr. Türkan Hatyn Garagum çölüniň üsti bilen ilki Ỳazyrhan türkmenleriniň arasyna, ondanam Mazenderan welaýatynyň haryjan we ylal galalaryna gaçýar we şol ýerde gezip ýören wagty mongol goşunlaryna ýesir düşüpdir. Türkan Hatyn Mongoliýada 1232-1233-nji ýyllarda aradan çykypdyr Ürgenje gelen Muhammet şanyň üç ogly atalarynyň ölmezinden öňünçä, oň wesýetini üýtgedip, Ozlag şanyň deregine öz tagtyny harby ukyplary üçin Jelaleddine berendigini jar edýär. Emma muňa Türkan hatynyň Ürgenji tabşyran gypjak serkerdeleri razy bolmandyrlar we basym öz taraplaryna Ozlag şany hem geçiripdirler. Sebäbi olar Jelaleddini ýigrenipdirler. Olar täze yglan edilen jar garşysyna her hili pitne turuzypdyrlar, ony öldürjek bolup dildüwüşik edipdirler. Bu ýagdaýda şäheri gorap bilmejegini bilen Jelaleddin kiçiräk otrýad bilen gizlinlikde şäherden çykyp gidýär. Ol göni Horasana barýar. Biraz wagtdan soň Ozlag şa hem Ürgençden gaçýar. Netijede Ürgenç şäheri gypjak serkerdeleriniň elinde galýar. Mongollar 1222-nji ýylyň gyş aýynda Ürgenjiň alkymynda peýda bolýarlar. Gaýradan gelen Juçyň we Buhara tarapdan gelen Ugedeýiň we Çagataýyň goşunlary kömege ýetişýär. Ürgenç Orta Aziýada mongollara garşy iň tutanýerli garşylyk görkezen şäher bolupdyr. Şäheri goraýjylar mongollaň ot zyňýan, daş zyňýan maşynlaryndan heder etmän şäheri gorapdyrlar. Ýöne gypjak serkerdeleriniň dönüklik edip, gala derwezesini açmagy bilen mongollar şähere kürsäp girip, ony basyp alypdyrlar. Olar şäheriň içine girenlerinden soňra her kwartaly hem köp ýitgiler çekip almaly bolupdyrlar. Bu ýerde köp ýitgiler çekilipdir. Ondan soň mongollar şäheri suwlandyrýan bendi ýykyp, şäheri suwa gark edipdirler. Şeýlelikde mongollar Köneürgenç döwletiniň paýtagtyny ýumrupdyrlar, ýakypdyrlar.