Gorkut_Ata
Edebiýatlar
Eserdäki agzalýan göç-gon, ýazlag, goýun, çopan we şoňa meňzeşler şol wagtlardaky oguzlaryň kesbi-kärlerini, olaryň göçme-çarwaçylyk ýagdaýynda bolandygyny görkezýär. “Bekel ogly Ymran boýy”. Bu boýda şol wagtdaky ýaş ýigitleriň namysjaňlygy we batyrlygy taryp edilýär. Ymran batyr, öz üstlerine güýçli ýagy gelýärkä, her bir kynçylyga, howpa garşy merdanalyk bilen döş gerip çykmagy abzal görýän, türkmeniň goç ýigitleriniň obrazydyr. Şu eserde “Töwekgel ner bolsa, endişe-maýa” diýen atalar sözüniň aýdyşy ýaly, töwekgelligiň, tutanýerliligiň, gorkmazlygyň üstün çykýanlygy beýan edilipdir. Bu eser ýaşlarda bolýan iň oňat häsiýetiň ajaýyp nusgasyny görkezýär. Şular ýaly eserleriň ýaşlara edermenlik, gaýduwsyzlyk, gorkmazlyk, töwekgellik ýaly asylly häsiýeti bermekde uly rol oýnanlygy şübhesiz. Eserdäki Bekel obrazy hem watan goragynda janyny aýaman ýören ata-babalarymyzyň obrazydyr. Eserde aýallar ärlerine nesihat berýärler, ärleri bolsa olaryň maslahatlaryna gulak asýarlar. Ine, şu ýagdaý ol wagtda aýal-gyzlaryň her bir meselä goşulýandyklaryny we olara erkekler tarapyndan uly hormat goýulýandygyny görkezýär. Ýene bir belläp geçmeli zat, ol hem bolsa şol zamanda oguz türkmenlerini talamaga, gul etmäge ymtylan hanlaryň, begleriň bolandygy, şolardan özlerini goramak üçin serhet saklamak ýaly işleriň bolandygydyr. Bu hekaýatda-da awçylyk, oturyşyk, şerap içmek ýaly däpleriň gaýtalanyşyny görýäris. “Owşan goja ogly Segregiň boýy”. Bu hekaýa hem uruş-söweş, batyrlyk hakynda düzülipdir. Eserdäki baş gahrymanlaryň biri bolan Egrek has özüne göwni ýetýän, ulumsy we bir pöwheräk ýigit sypatynda görkezilipdir. Onuň bir aýratyn bitiren işi, görkezen edermenligi bolmasa-da, özüni hondan bärisi tutup, hanyň oturyşygyna barýar, hiç kimi äsgermän, oturan adamlaryň üstüni basgylap, töre geçip oturýar. Soň bolsa oňa “seniň bir bitiren işiň ýok” diýlende aňyrsyny oýlaman, gahrymançylyk görkezmek juda aňsat zatdyr öýdüp, maksatsyz bir ýaňa atlanyp gidýär hem özüniň hüşgärsizligi bilen duşman eline düşýär, on alty ýyllap zyndanda ýatýar. Ine, eserde Egregiň özüni alyp barşy- ulumsylygy, geleňsizligi netijesinde duşman eline düşüp, heläk bolşy görkezilip, ýaşlara “Egrek ýaly bolmaly däl” diýmek nesihat edilýär. Segrek obrazy bolsa tutanýerli, gaýduwsyz, namysjaň, mert, batyr türkmen ýigidiniň sypatynda berlipdir. Onda şonuň ýaly gylyklar bolany üçin, maksadyna ýetýär. Ýene bir eserde gelinleriň asylly häsiýeti görkezilýär. Segrek öz gelnine: “Eger men üç ýylda gelmesem, halan adamyňa äre baryp bilersiň” diýende, onuň ýüregi ýarylan ýaly bolup, men üç ýyl däl, on ýyl hem, ömrüm ötýänçe hem garaşaryn!” diýip jogap berýär. Gelniň şu sözleri äre, ýoldaşa wepalylygyň belent göreldesidir. Başgalarynda bolşy ýaly, bu hekaýada hem oturyşyk-meýlis suratlandyrylýar. Emma beýan edilişine görä, meýlise-oturyşyga barýanlaryň näme-de bolsa adamkärçiliginiň bir ugrunda özüni tanatmagy şert eken. Meýlisde degişli ýer alyp, arkaýyn gürlejek bolsaň, ýa jomart bolmaly, ýa söweşlere gatnaşyp, duşmana zarba uran bolmaly. Ine, şu ýagdaý hem ol zamanlarda her bir meseläniň – oturyşygyň, öýlenmegiň, at dakmagyň we şuňa meňzeşleriň hemmesiniň gahrymançylyga, adamkärçilige tabyn edilendigini görkezýär. “Salyr Gazanyň tussag bolup, ogly Orazyň çykardygy boýy”. Bu hekaýanyň baş gahrymany Gazan begdir. Gazan bolsa oguzlaryň iň ýaşuly serdarydyr. Şonuň üçin töwerekde onuň duşmanlary hem köp. Belki, oňa iberilen elguş hem Gazan begiň awçylygy oňat görýänligini bilýän duşmanlaryň hilegärlik bilen iberen guşlarydyr. Çünki netijede guş aw bilen bolman, öz ýatagyna tarap gidýär. Gazan hem onuň yzy bilen gidip, duşman eline düşýär. Emma öz watanyny eziz görýän Gazan duşmanyň eline düşeni üçin, özüni ýitirmeýär, ruhdan düşmeýär. Ol özüniň ölüminde gorkman, öz sözünde berk durýar, hiç wagtda öz watanyndan dänmändigini hem dänmejekdigini pert-pert aýdýar. Edil şuňa meňzeş ýagdaý Gurbanaly Magrupynyň “Ýusup-Ahmet” dessanynda hem Ýusup begiň Gözelşa bilen bolan gepleşiginde gaýtalanýar. Oraz bolsa ar-namys astynda galman, duşmandan hyjuwly ar alýan ýigit. “Içogza daşoguzyň baş galdyryp, Biregiň öldügi boýy”. Bu hekaýa oguzlaryň özara duşmançylygyny beýan edýär hem şunuň ýaly ýagdaýlarda her tarapyň öz pozisiýasyny berkleşdirmäge ymtylandygyny we “bir çukura tüýkürmek”, kasam etmek ýaly däbiň şol zamanlarda hem bolandygyny görkezýär. Şu ýaly ýagdaýda öz geljekki işlerini şowly etmek maksady bilen duşman tarapyndan bolan täsirli hem güýçli adamlary öz tarapyna çekmek ýa-da ýok etmek ýaly häsiýetiň bolandygyny-da şu hekaýadan görýäris. Oraz goja Biregi aldap, öýüne çagyryp, namartlyk bilen öldürýär. Bulardan başga-da şol wagtyň däplerinde ar almak bilen birlikde, gan almak ýaly däpleriň hem bar ekendigini görýäris. Seljuk döwletiniň hem, esasan, öz içki agzalaçylygy zerarly heläkçilige sezewar bolandygyny biz bilýäris. Oňa görä “Gorkut ata kitabynyň” şu ahyrky hekaýasy şolar ýaly wakanyň nazara alnyp düzülen bolmagy ähtimaldyr. Biz ýokarda eposyň on iki bölümini hem ýeke-ýeke görüp geçdik. Her bir hekaýanyň aýry sýužeti, manysy, aýry gahrymany bolsa-da, hemmesi hem birme-bir beýan edilýän oguzlaryň içki, daşky ýagdaýlary, bir meňzeş döwür, bir meňzeş däp-adat görnüşleridir. Mundan hem başga, eserleriň hemme ýerinde diýen ýaly gatnaşýan Salyr Gazan, Baýandyr han, ylaýta-da Gorkut atanyň özi ähli hekaýalaryň arasyny sepleýär. Şonuň üçin “Gorkut atanyň kitaby” oguz taýpalarynyň belli bir döwürde başyndan geçen wakalaryny yzly-yzyna beýan edýän bir gahrymançylykly eposydyr. Ozal ýatlaşymyz ýaly, eser şygyr bilen kyssa garyşdyrylyp düzülipdir. Emma beýleki dessanlarda bolşy ýaly, proza bilen şygryň kesgitli bir arasy ýok. Eger kyssany okaýan wagtymyzda: “…Gaza meňzär gyzymyň, gelnimiň çeçegi oguz, görer gözüm aýdyny, ogul…” diýen ýaly rifmalaşýan proza setirlerini görsek: